سرگذشت خوارزمشاهيان به‌روايت سيرت جلال‌الدين منكبرتي

مشخصات كتاب

سرشناسه : اشرفی، مجید، ۱۳۴۲ - ، اقتباس‌كننده
عنوان و نام پديدآور : سرگذشت خوارزمشاهیان به‌روایت سیرت جلال‌الدین منكبرتی/ اثر شهاب‌الدین محمد خرندزی زیدری نسوی؛ به‌كوشش مجید اشرفی؛ زیرنظر اكبر ایرانی و علیرضا مختارپور؛ [برای] سازمان ملی جوانان
مشخصات نشر : تهران: اهل قلم، ۱۳۸۱.
مشخصات ظاهری : ۱۸۲ ص.جدول، نمودار + یك صفحه شجره‌نامه و تفسییات
فروست : (كارنامه دانشوران ایران و اسلام‌۴۷)
شابك : 964-5568-44-7۱۰۰۰۰ریال
وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی
عنوان دیگر : سیرت جلال‌الدین منكبرنی
موضوع : جلال‌الدین خوارزمشاه، شاه ایران، - ق‌۶۲۸
موضوع : ایران -- تاریخ -- خوارزمشاهیان، ق‌۶۲۸ - ۴۷۰
موضوع : نسوی، محمدبن احمد، - ۶۴۷؟ق. سیرت جلال‌الدین منكبرتی -- اقتباسها
شناسه افزوده : نسوی، محمدبن احمد، - ۶۴۷؟ق. سیرت جلال‌الدین منكبرنی
شناسه افزوده : ایرانی، اكبر
شناسه افزوده : مختارپور قهرودی، علیرضا
شناسه افزوده : سازمان ملی جوانان
رده بندی كنگره : DSR۸۹۵/الف۵س۴ ۱۳۸۱
رده بندی دیویی : ۹۵۵/۰۵۵۷۰۹۲
شماره كتابشناسی ملی : م‌۸۱-۳۲۳۸۴

فهرست مندرجات‌

عنوان صفحه مقدّمه مصحّح 1، معرّفي اين كتاب يز
2، مصنّف اصل ك
3، منشي خوارزمشاه كح
4، ألموت و ما بعد له
5، مصنّف شهاب الدّين است ما
6، خصوصيّات ترجمه مو
7، نور الدّين منشي نج
8، منشأ خرابيها سح
9، صفات دو خوارزمشاه عد
10، عاقبت كار فا
11، شرف الملك فو
12، خوارزميان در روم و شام صد
13، عذر نويسنده قب
يادداشت درباره شقيف قج
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 2
ديباچه مؤلف/ 3/ 1/ 33//
1 ذكر تاتاران و منشأ كار ايشان/ 7/ 2/ 38/ 4/
2 ذكر مآل حال چنگز خان و آن دو خان ديگر كه مربي وي بودند يكي كشلو و ديگري چنگز/ 10/ 3/ 41/ 5/ 1 آ
3 ذكر مآل حال كشلو خان بعد از مفارقت چنگز خان/ 12/ 4/ 43/ 7/ 1 ب
4 ذكر هلاك كشلو خان بر دست توشي خان بن چنگز خان در شهور سنه 612/ 16/ 5/ 46/ 9/ 2 ب
5 ذكر قصد سلطان علاء الدين محمد بلاد عراق را در سنه 614/ 19/ 6/ 49/ 11/ 3 ب
6 ذكر رفتن سلطان محمد بعراق/ 22/ 7/ 53/ 13/ 4 ب
7 ذكر حال اتابك ازبك و خلاص او از حبايل سلطان بعد از مقاربت وقوع دران/ 24/ 8/ 55/ 15/ 5 ب
8 ذكر مآل و حال نصرة الدين/ 28/ 9/ 60/ 17/ 7 آ
9 ذكر عاقبت كار اتابك سعد/ 30/ 10/ 62/ 19/ 7 ب
10 ذكر قصد سلطان محمد بغداد را و بازگشتن از آنجا/ 32/ 11/ 64/ 20/ 8 آ
11 ذكر اموري كه سلطان جهت حزم و ناموس سلطنت آن را بر قصد عراق تقديم كرده بود/ 33/ 12/ 65/ 21/ 8 ب
12 ذكر حوادثي كه بعد از عود سلطان از عراق حادث شد/ 40/ 13/ 74/ 26/ 11 ب
13 ذكر حال نظام الملك بعد از عزل/ 45/ 14/ 79/ 30/ 13 آ
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 3
14 ذكر حوادثي كه به ماوراء النهر بعد از عودت سلطان واقع شد/ 49/ 15/ 83/ 32/ 14 آ
15 ذكر ورود رسولان چنگز خان بعد از قتل آن جماعت/ 52/ 16/ 87/ 34/ 15 آ
16 ذكر تدبيرهاي خطا كه سلطان را افتاد در وقتي كه توجه چنگز خان را بسوي خود شنيد/ 53/ 17/ 89/ 35/ 15 ب
17 ذكر حيلتي كه چنگز خان با سلطان كرد و تمام شد/ 55/ 18/ 92/ 37
18 ذكر خروج تركان خاتون لعنها اللّه از خوارزم/ 57/ 19/ 94/ 38/ 16 آ
19 ذكر بعضي از احوال تركان خاتون/ 62/ 20/ 99/ 42/ 16 ب
20 ذكر رحيل سلطان از كيلف بعد از استيلاء چنگز خان بر بخارا/ 63/ 21/ 100/ 42/ 16 ب
21 ذكر شدايدي كه سلطان كشيد تا آنگه كه در جزيره بحر قلزم وفات كرد/ 66/ 32/ 104/ 45/ 17 آ
22 ذكر وصول شهاب الدين خيوقي از خوارزم به نسا و محصور كردن قوم تاتار نسارا و هلاك كردن اهل نسا و او را/ 71/ 23/ 109/ 48/ 18 آ
23 ذكر بعضي از احوال خراسان بعد از سلطان بطريق اجمال/ 79/ 24/ 116/ 52/ 20 آ
24 ذكر حال خوارزم در اين وقايع/ 83/ 26/ 121/ 55/ 21 ب
25 ذكر ولي عهد كردن سلطان جلال الدين منكبرني را و خلع قطب الدين ازلاق شاه/ 84/ 25/ 120/ 55/ 21 آ
26 ذكر عود جلال الدين با ازلاغ شاه و آق شاه بخوارزم و دو گروه شدن و برفور مفارقت كردن/ 85/ 27/ 122/ 56/ 22 آ
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 4
27 ذكر رحيل جلال الدين از خوارزم و سبب آن/ 86/ 29/ 126/ 59/ 23 آ
28 ذكر خروج ازلاغ شاه و آق شاه از خوارزم بعد از رحيل جلال الدين و مآل حال ايشان/ 88/ 30/ 129/ 61/ 24 آ
29 ذكر وصول جلال الدين به نشابور و توجه او از آنجا بغزنه/ 91/ 31/ 132/ 63/ 24 ب
30 ذكر عاقبت ركن الدين غورسانچتي پسر سلطان محمد صاحب عراق و امراء او/ 94/ 33/ 140/ 69/ 25 ب
31 ذكر حال غياث الدين پير شاه و رفتن او بكرمان/ 98/ 34/ 144/ 73/ 26 ب
32 ذكر مسير غياث الدين بپارس و شرغارت و تخريب ولايت/ 102/ 35/ 148/ 76/ 28 آ
33 ذكر حوادث غزنه بعد از عود جلال الدين در سال 618/ 106/ 37/ 154/ 80/ 29 ب
34 ذكر مصاف ميان جلال الدين و چنگز خان بر كنار آب سند، و اين از معظمات حروبيست كه او را واقع شد با كفار/ 110/ 38/ 158/ 83/ 31 آ
35 ذكر عبور جلال الدين از آب سند و حوادثي كه در سنه 619 واقع شد/ 113/ 39/ 160/ 85/ 31 ب
36 ذكر زانه شتره/ 114/ 161/ 85/ 32 ب
37 ذكر آنكه ميان جلال الدين و قباچه بود از وفاق و خلاف/ 116/ 40/ 163/ 87/ 32 ب
38 ذكر حوادثي كه بعد از آن فتح جلال الدين را حادث شد و وقايعي كه ميان او و شمس الدين ايلتتمش رفت، تا آنگه كه از ديار هند بيرون آمد/ 119/ 41/ 167/ 90/ 33 ب
39 ذكر واقعه خوارزم بسبب تاتار/ 123/ 42/ 170/ 92/ 34 ب
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 5
40 ذكر طلوع جلال الدين از هند و وصول او بكرمان در سنه 621/ 126/ 43/ 174/ 94/ 35 ب
41 ذكر بعضي از سيرت غياث الدين/ 131/ 44/ 180/ 98/ 37 آ
42 ذكر شرف الملك فخر الدين علي بن ابي القاسم الجندي/ 134/ 45/ 183/ 101/ 38 آ
43 ذكر مسير سلطان بصوب خوزستان/ 138/ 47/ 192/ 109/ 47 آ
44 ذكر گرفتن سلطان آذربيجان را/ 140/ 48/ 194/ 110/ 47 ب
45 ذكر جنگ سلطان با گرجيان و انهزام ملاعين/ 142/ 49/ 197/ 111/ 480 آ
46 ذكر عود سلطان از دوين به تبريز و گذاشتن امراء ميمنه را بگرجستان در سنه 622/ 145/ 50/ 201/ 114/ 38 ب
47 ذكر تملك سلطان گنجه را با ساير بلاد/ 148/ 51/ 205/ 117/ 40 آ
48 ذكر نكاح سلطان دختر سلطان طغرل را/ 149/ 52/ 207/ 118/ 40 آ
49 ذكر عود سلطان ببلاد گرج و فتح تفليس/ 150/ 54/ 211/ 121/ 41 ب
50 ذكر قصد سلطان بكبس براق حاجب بكرمان و بازگشتن او از راه/ 152/ 55/ 213/ 122/ 42 آ
51 ذكر حالاتي كه لشكر سلطان را واقع شد در غيبت سلطان/ 154/ 56/ 216/ 124/ 43 آ
52 ذكر وصول شمس الدين رسول خليفه مغرب در سنه 623/ 157/ 57/ 220/ 127/ 49 ب
53 ذكر تمليك سلطان بيلقان و اردبيل را بشرف الملك در سنه 624/ 160/ 58/ 222/ 128/ 50 آ
54 ذكر ملك خاموش پسر اتابك ازبك/ 161/ 59/ 223/ 129/ 50 ب
55 ذكر قتل اسماعيليان اورخان را بگنجه/ 163/ 61/ 228/ 132/ 51 ب
56 ذكر مسير سلطان بعراق در سنه 624 و ملاقات او با مغل در ظاهر اصفهان/ 167/ 62/ 232/ 134/ 53 آ
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 6
57 ذكر وحشتي كه ميان سلطان و برادرش غياث الدين افتاد و مآل امر غياث الدين بعد مفارقت سلطان/ 173/ 63/ 239/ 140/ 55 ب
58 ذكر فدائيان كه علاء الدين صاحب ألموت از راه موالات بخدمت سلطان فرستاد/ 177/ 64/ 246/ 145/ 57 ب
59 ذكر آمدن رسول روم در وقت اقامت شرف الملك بظاهر خوي/ 178/ 70/ 261/ 155/ 61 ب
60 ذكر كبس حاجب علي اشرفي الملك را در سنه 624/ 180/ 73/ 267/ 159/ 63 ب
61 ذكر گرفتن حاجب علي أشرفي بعض بلاد آذربايجان را و آنچه ميان او و شرف الملك رفت بعد از اين واقعه/ 184/ 74/ 271/ 162/ 65 آ
62 ذكر اقامت سلطان به آذربايجان در زمستان و اطلاع بر عثرات شرف الملك و تغير راي او برو/ 190/ 77/ 281/ 170/ 68 آ
63 ذكر آنكه از شرف الملك صادر شد چون تغير راي سلطان و وقوف او بر عثرات خويش شنيد/ 192/ 79/ 287/ 173/ 69 ب
64 ذكر مسير سلطان بنخجوان و تسيير اثقال را با معظم عساكر بصوب اخلاط بر راه قاقزوان/ 194/ 84/ 297/ 180/ 72 ب
65 ذكر مسير سلطان به أخلاط و محاصرت و استيلا بران/ 196/ 85/ 299/ 182/ 73 آ
66 ذكر حوادثي كه در مدت حصار خلاط واقع شد/ 197/ 86/ 300/ 183/ 73 ب
67 ذكر تملك سلطان خلاط را در سنه 626/ 211/ 87/ 320/ 198/ 81 آ
68 ذكر سيرت سلطان به خلاط/ 216/ 88/ 325/ 202
69 ذكر ورود رسل ديوان عزيز بعد از تملك خلاط/ 219/ 89/ 328/ 204/ 37 آ
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 7
70 ذكر مسير سلطان به روم و مصاف او با سلطان علاء الدين كيقباد و انهزام او ازو/ 220/ 90/ 329/ 205/ 83 آ
71 ذكر مسير ملك اشرف بخلاط و مراسلات او با سلطان در امر صلح و ملاطفه در آن باب/ 223/ 91/ 333/ 208/ 84 ب
72 ذكر مهماتي كه جهت آن سلطان مرا بعراق فرستاد/ 226/ 92/ 336/ 210/ 85 ب
73 ذكر رفتن من به ألموت و كيفيت رسالت/ 229/ 93/ 339/ 212/ 86 آ
74 ذكر ورود رسل روم از سلطان علاء الدين كيقباد بن كيخسرو سلجوقي/ 234/ 317/ 196/ 80 ب
75 ذكر جهان پهلوان و وصول او از ديار هند بعراق/ 237/ 95/ 346/ 217/ 87 ب
76 ذكر مفارقت من شرف الدين نايب عراق را بقزوين/ 239/ 96/ 348/ 217/ 88 آ
77 ذكر وصول مقدمه تاتار بر تخوم آذربيجان و رحيل سلطان از تبريز بموغان/ 241/ 97/ 350/ 220/ 88 ب
78 ذكر كبس تاتار سلطان را در حد شير كبوت/ 244/ 98/ 353/ 222/ 89 ب
79 ذكر تسيير سلطان مجير الدين يعقوب را پيش برادرش ملك اشرف/ 246/ 99/ 355/ 223
80 ذكر حال سلطان بعد از كبس تاتار بموقان او را/ 248/ 100/ 356/ 224
81 ذكر حال شمس الدين طغرائي بتبريز در اين مدت/ 252/ 101/ 359/ 227
82 ذكر بازگشت من بخدمت سلطان در گنجه/ 254/ 102/ 360/ 228/ 90 آ
83 ذكر حبس سلطان شرف الملك را بقلعه جاريبرد كه از مضافات ارانست/ 259/ 103/ 364/ 231/ 91 ب
84 ذكر بعضي از سيرت شرف الملك/ 262/ 104/ 367/ 233/ 92 ب
85 ذكر رحيل سلطان بر صوب گنجه و تملك آن بار دوم/ 265/ 105/ 369/ 235/ 93 ب
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 8
86 ذكر بدست افتادن رقعه از خلاط به ميافارقين مخبر بعبور تاتار از پرگري بطلب سلطان و بازگشت من از ملك مظفر/ 271/ 106/ 374/ 240
87 ذكر نزول سلطان به ايمد و عزم سفر اصفهان و رجوع از آن راي بعد از ورود رسول صاحب آمد ملك مسعود و كبس تاتار روز دوم بر وي وقت صبح/ 274/ 107/ 377/ 242
88 ذكر عاقبت سلطان جلال الدين منكبرني/ 278/ 108/ 381/ 245
89 ذكر بعضي از سيرت و صفت سلطان و توقيعات و خطابات او با دارالخلافه و ساير ملوك/ 281/ 109/ 384/ 247
تعليقات و توضيحات/ 287
تكمله تعليقات/ 397
فهرست عام اسماء اعلام و غيره/ 411
اضافات و تصحيح اغلاط/ 470

[مقدمه مصحح]

1 معرّفي اين كتاب‌

سيرت جلال الدّين مينكبرني سرگذشت پسر سلطان محمّد خوارزمشاه است در مدّت يازده سال: داستان مختصر جنگهاي اوست با چنگيز و لشكر مغول و، سپاه بردن او بنواحي مختلف و فتوحات و شكستهاي او و، وقايع ايلغار مغول و تاتار و خرابيهاي فراوان و بلاهاي بيشماري كه در ان تركتازيها و پيگارها اقوام تاتار و ترك و مغل به سرزمين و مردم ايران و ممالك مجاور آن رسانيده و چشانيده‌اند. بعنوان مقدّمه از سيرت و رفتار علاء الدّين محمّد خوارزمشاه و نبردهاي او و، تهوّرهاي سفيهانه او در قبال خليفه عبّاسي و، رعب و هراس كودكانه او در برابر قشون جرّار مغول، كه منجرّ به هزيمت و بخواري مردن او و مبتلا گشتن مسلمين در پنجه غارتگران و خونريزان خوارزمي و تاتار گرديد هم بحث مختصري شده است.
اين داستان را شهاب الدّين محمّد خرندزي نوشته است كه شش هفت سالي منشي جلال الدّين بوده و در بسياري از سفرها و لشكركشيها و ميدانهاي كارزار با وي همراه بوده است. كتاب را اصلا بزبان عربي نوشته بوده و ظاهرا در همان قرن (قرن هفتم هجري) شخص ديگري آن را بفارسي ترجمه و تحرير كرده است. از اين ترجمه فارسي نسخه‌اي (ظاهرا منحصر بفرد) در كتبخانه شخصي مرحوم مكرمين خليل يينانچ استاد تاريخ در دانشگاه استانبول موجود بود كه آن را بنده در 1329 ه. ش.
در نزد او ديد و از وي خواهش كرد كه عكسي از ان ببنده ببخشد و آن بزرگ پذيرفت. پس از چندي عكس را تهيّه كرد و توسّط مرحوم استاد عبّاس اقبال آشتياني از براي بنده گسيل داشت، ولي ببنده نرسيد. اقبال درگذشت و كتابهاي
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 9
او را بدانشگاه طهران فروختند و اين عكس در آن ميان بود. دانشگاه آن را به بنده امانت داد و من براي چاپ تصحيح و آماده‌اش كردم و بنگاه ترجمه و نشر كتاب متعهّد طبع و نشر آن گرديد.
نسخه‌اي كه در كتبخانه مكرمين خليل بود (و گويا پس از فوت او با كتب ديگر او به يكي از كتبخانهاي عمومي تركيّه واگذار گرديد) تاريخ ندارد، وليكن از قراين (خطّ و كاغذ و مركّب و رسم الخطّ) حدس مي‌توان زد كه قبل از سال هفتصد كتابت شده است. اگر اين تخمين درست باشد ترجمه مي‌توان گفت كه در قرن هفتم تهيّه شده است.
از مترجم نام و نشاني بدست نيامد، و جز چند كلمه‌اي كه در اوّل و آخر گفته است «1» و صريح است در اينكه اين كتاب از شخصي غير از مؤلّف اصل است، و جز بواسطه چند خبط و خطائي كه در فهم و در خواندن عربي و در ترجمه كردن مشهود افتاده است، دليلي بر اين نداشتيم كه اين فارسي را هم شخص شهاب الدّين خرندزي انشا نكرده باشد؛ تحرير فارسي بسبك انشاي قرن هفتم و بشيوه تحرير مصنّف اصل اين اندازه نزديك است. بلي، بعضي از فصلها و ابواب كتاب هم كه بزندگاني شخصي مصنّف و وقايع عمر او مربوطست در ترجمه نيست و بسيار مستبعد مي‌نمايد كه آن ابواب و فصول را مؤلّف، اگر خود بفارسي برگردانده بود، راضي مي‌شد كه حذف كند.
متن عربي هم در دست است و دو بار منتشر گرديده «2» و يك بار نيز ترجمه
______________________________
(1) همي‌گويد مؤلف اصل صدر سعيد شهاب الدين محمد خرندزي رحمة اللّه عليه (مقدمه)؛ للّه الحمد كه عمر آن قدر وفا كرد كه از عهده اين ترجمه بيرون آمد و تاريخ و غزوات آن پادشاه جهانگير ... مدون گشت ... (خاتمه).
(2) چاپ هوداس)O .Houdas( در پاريس 1895 با ترجمه فرانسه، و چاپ حافظ احمد حمدي در مصر 1953. اين چاپ مصر مبتني بر همان چاپ پاريس است.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 10
فارسي آن بطبع رسيده، ترجمه‌اي جديد «3»، كه از حيث اشتمال بر مضامين اصل از اين ترجمه قديم بكمال نزديكتر است. ولكن اين ترجمه مبتني بر متني است كه در پاريس بطبع رسيده و گذشته از اينكه بسياري از كلمات و عبارات مصنّف دور از ذهن ماست و در ترجمه صحيح و در فهميدن آن ما همه را ممكنست سهو و زلّت دست دهد متني كه هوداس با ترجمه فرانسه انتشار داده است بي‌اندازه پرغلط است. علاوه بر اينكه نسخه متن عربي منحصر بفرد بوده است (نسخه‌اي در كتابخانه ملّي پاريس) و اغلب الفاظ دران بي‌حركات و بي‌نقاط كتابت شده است آن مصحّح و مترجم و ناشر فرانسوي از شرق‌شناسان عربي‌دان و، وارد در فنّ تحقيق و، واقف بمآخذ تاريخي و جغرافيائي و، مرد تفحّص و تتبّع هم نبوده و كاري بسيار سرسري بانجام رسانيده است.
اين ترجمه فارسي قديم حتّي از براي تصحيح متن عربي هم نافع است زيرا كه مترجم (جز در پنج شش موردي كه غلط ترجمه كرده و غلط فهميده است) به انشاي مصنّف و مندرجات كتاب و اعلام رجال و امكنه آشناتر بوده است و مبناي كار او نسخه‌اي معتبر بوده است (اگرچه آن هم در بي‌نقطه و بي‌حركت نوشتن كلمات گويا مانند نسخه پاريس بوده است)، و بهرحال اين ترجمه قديم را مأخذ معتبر ديگري از براي تصحيح متن مي‌توان محسوب داشت. بنده از اين دو نسخه گذشته نسخه ثالثي هم بدست آورد، نسخه متن عربي محفوظ در كتبخانه موزه بريتانيا بنشان‌Or .5662 كه آن هم (مثل نسخه پاريس و نسخه ترجمه فارسي) از نسخه‌هاي قرن هفتم هجري است هرچند كه تاريخ ندارد، و از ابتدا و از وسطها و از آخر آن اوراق بسيار افتاده است و ورقهاي آن مشوّش شده است، دو نوع تشويش:
يكي از راه پس و پيش گشتن برگهاي اين نسخه (كه چاره آن آسان است) و ديگر
______________________________
(3) سيرة جلال الدين ترجمه محمد علي ناصح، طهران (1324 ه. ش.) كه همه كس مي‌شناسد.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 11
بعلّت تقديم و تأخيري كه در نسخه سابق روي داده بوده است و كاتب اين نسخه در استنساخ توجّه نكرده و عينا نقل كرده و در وسط صفحه و سطر ارتباط كلام گسيخته است؛ با اين همه عكس اين نسخه را نيز بدست آورد و ازان در تصحيح متن و ترجمه استفاده كرد.

2 مصنّف اصل‌

تاريخي مفصّل و صريح و معتبر و صحيح از وقايع عهد خوارزمشاهيان و حمله چنگيز و محاربات جلال الدّين خوارزمشاه بفارسي نداريم. اين كتاب نسوي و كتاب جهانگشاي جويني از هرچه در اين باب داريم بهتر است ولي كافي نيست. حقّ اينست كه همّت بگماريم و كتاب تركستان بارتلدرا «4» بفارسي ترجمه كنيم و سپس هرچه از مآخذ ديگر بدست آيد بران بيفزائيم. اين ترجمه فارسي سيرت جلال الدّين را مي‌توان يكي از آن مآخذ اصلي بشمار آورد كه از براي تكميل مطالب كتاب بارتلد بكار بايد برد. در حواشي پاي صفحات و در تعليقات و توضيحات آخر كتاب و در همين مقدّمه سعي در رفع بعضي از نقايص آن كرده‌ام، ولي هنوز ده يك آنچه بايست بران افزوده باشم نيفزوده‌ام. جا و مقام مناسب بيش ازين نبود و از حدّ تناسب درمي‌گذشت.
مصنّف اين كتاب شايد قصد استيفا و استيعاب نداشته، و بهرحال مرد اين كار نبوده است. ما همه گمان مي‌كنيم كه اگر شرح وقايع زندگاني و مشاهدات خود را بنويسيم كتاب رمان يا تاريخ بسيار خوبي خواهد شد. مصنّف نيز كه در فنّ انشا
______________________________
(4) اصل آن به روسي بوده است، ترجمه‌اي بانگليسي ازان شده است كه در اعتبار و صحت همپالكي اصل روسي است و در سلسله كتب و انتشارات اوقاف گيب منتشر شده است و كتاب معروفي است.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 12
سرآمد بوده و در مسير جريان حوادث واقع شده بوده است و وقايعي را از اين و آن شنيده بوده است، پس از ديدن و خواندن آنچه ابن الأثير از كارها و جنگهاي دوره محمّد خوارزمشاه و جلال الدّين حكايت كرده بوده است در صدد نوشتن اين «تاريخ» يا سرگذشت جلال الدّين برآمده است؛ قدري از مطالب ابن الأثير را برداشته و با مشهودات و مسموعات خويش توأم كرده و به انشاي مصنوع متكلّف آن عصر كه در منشآت ديواني متداول بوده است كتابي بسيار خواندني و بسيار ناقص بوجود آورده. از همان ابتدا انسان مي‌بيند كه آنچه درباره منشأ تاتار و وقايع ابتداي زندگاني چنگيز و فتوحات او در مغولستان و چين گفته است با تواريخ معتبر موافق نيست. نه مآخذ براي اطّلاعات در دست داشته است و نه اهل اين نوع تحقيق و تتبّع بوده. حتّي بجغرافياي زمان خود كه محلّ پيشامدها بوده است علاقه‌اي نداشته و نشاني صحيح و وصف روشن همراه اسامي نيست، شكل مكتوب آنها هم بطول زمان در دست كتّاب بي‌دقّت بصورتي غير مأنوس درآمده است و تطبيق آنها با امكنه معروف امروزي يا مذكور در كتب آسان نيست. از تاريخ زندگاني و سرگذشت او كه مطّلع شويم مي‌بينيم كه او را معذور بايد داشت، و ممنون بود كه لااقلّ دو كتاب ماندني و خواندني بجا گذاشته است، نفثة المصدور بفارسي و سيرت جلال الدّين بعربي.
هرچند نيّت آن را نداشته است كه ترجمه حال خويشتن را بنگارد در اين دو كتاب خود آن‌قدرها از خود بحث كرده است كه از خلال عبارات او بتوان وي را شناخت. محمّد بن احمد بن عليّ بن محمّد منشي از خانواده اعياني بوده است؛ خاندان او صاحب قلعه‌اي بوده‌اند در خراسان بنام خرندز (ظ)، كه قلعه‌اي حصين و استوار و كوهستاني بوده است در نزديكي شهر زيدر، و آن شهر جزء نواحي و اعمال شهر و ولايت نسا بوده است (در تعليقات ص 289 تا 293 در باب
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 13
اين اسامي بحث شده است). از احوال اوائل زندگاني او و طرز تربيت و مراحل تحصيل و كارهاي مختلف كه داشته است و اينكه سنّ او در موقع دخول در خدمت جلال الدّين چه بوده خبري قطعي نداريم و بايد بحدس و تخمين متوسّل شويم. از دو كتابي كه انشا كرده است استنباط مي‌شود كه اهل تحصيل و تعلّم بوده، و شايد تا بيست و دو سه سالگي بآموختن مشغول بوده است؛ فارسي و عربي و مقدّمات علوم اسلامي را فرا گرفته بوده و با دواوين عربي و فارسي بسيار أنس داشته، حتّي با شعر گويندگان قريب العصر و معاصر خويش، مثل ابو المظفّر ابيوردي و ظهير فاريابي و نظامي گنجوي و افضل الدّين كاشاني؛ كتب نثر ادبي مشهور و اساسي مثل تاريخ يميني و منشآت بديع الزّمان و مقامات حريري و ترجمه تاريخ يميني و كليله و دمنه بهرامشاهي را خوانده بوده «5» و شايد برخي از آنها را از بر كرده بوده است، چنانكه قرآن را شايد تماما از حفظ مي‌خوانده.
با بعضي از افراد خاندان صاحبان و واليان نسا دوست بوده است. مثلا نصرة الدّين حمزة بن محمّد بن حمزة بن عمر بن حمزه «6»، برادرزاده عماد الدّين محمّدي كه سلطان محمّد خوارزمشاه پس از مرگ وي نسا را متصرّف شده بود، در سالهائي كه در خوارزم محبوس نظر و ممنوع از خروج بوده بود با مصنّف مكاتبه داشته است و همينكه پس از مرگ خوارزمشاه اولاد و برادرزادگان اين عماد الدّين به نسا بازگشتند و ولايت و حكومت را بدست گرفتند شهاب الدّين محمّد در نزد اختيار الدّين زنگي بن
______________________________
(5) دلايلي بر اقتباس او از اين كتب چه در سيره و چه در نفثة المصدور در دستست. در آنچه مربوط به سيره است پس ازين بحث خواهد شد، و در آنچه مربوط به نفثة المصدور است آقاي دكتر امير حسين يزدگردي در مقدمه نفثه بحث كرده‌اند.
(6) در سلسله نسب نصرة الدين و اختيار الدين در نسخ سيره خلط و اشتباهي شده است كه نمي‌دانم ناشي از نسخ است يا از خود مؤلف؛ بهرحال كشف كردن رابطه نسبت ميان اين دو پسر عم مشكل است و معلوم نشد در كجا جدشان يكي مي‌شود و، آيا پسر عمي ايشان حقيقي است يا مثلا يكي نوه عم ديگري است.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 14
عماد الدّين محمّد بخدمت مشغول شد؛ و باز پس از مرگ اختيار الدّين زنگي چون پسر عمّ اين شخص، همان نصرة الدّين حمزه، جانشين وي گرديد مصنّف را در امور ولايت نايب خود ساخت. آنچه در سيره راجع به تحصيلات و فضايل نصرةالدّين حمزه مي‌گويد نمونه خوبي است از طرز تربيت و موادّ درس و تعلّم بزرگ‌زادگان آن زمان و آن نواحي (در موردي كه بفكر تحصيل و آموختن مي‌افتادند)، و شايد بتوان بتخمين و حدس موادّ درسي و محفوظات مؤلّف را نيز از همان قبيل دانست؛ مي‌گويد: نصرة الدّين حمزه تحصيل ادبيّت و عربيّت كرده بود و بزبان فارسي و عربي شعر مي‌گفت، و سقط الزّند ابو العلاء المعرّي را و تاريخ يميني و ملخّص فخر الدّين رازي و اشارات شيخ الرئيس ابن سينا را از بر كرده بود؛ از نمونه‌اي كه از نظم و نثر او در سيره آورده است معلوم مي‌شود كه نصرة الدّين انشاي متكلّف مصنوع عربي را خوب مي‌نوشته است.
در سال 617 كه پس از وفات خوارزمشاه جلال الدّين مينكبرني بخوارزم روي آورده بوده و بعد از اندك زماني از آنجا بجانب نيشابور كوچ كرده بوده است و در كنار بيابان نسا با هفتصد تن از تاتار جنگيده و ايشان را تارومار كرده بوده است مؤلّف در نزد اختيار الدّين زنگي بوده است؛ و در اين موقع گويا تازه از خرندز به نسا رفته بوده، زيرا كه در چند صفحه قبل (متن عربي چاپ مصر ص 123، اين باب در ترجمه نيست) حكايت مي‌كند كه نظام الدّين سمعاني «7» كه از مرو بخوارزم منتقل گرديده و بخدمت سلطان پيوسته بود بقلعه من خرندز رسيد و دو ماهي آنجا نزد من ماند، و از سوز درون و پژمردگي خاطر چند باري در قلعه وعظ كرد، و حال
______________________________
(7) احتمال مي‌توان داد كه مراد از نظام الدين سمعاني ابو المظفر عبد الرحم بن عبد الكريم باشد كه فقيه محدثي بوده است و تصنيفات داشته و وفات او را در حدود 617 گفته‌اند. به معجم المؤلفين (5: 206) و مآخذ مذكور دران رجوع شود. ولي هيچ جا نيافتم كه لقب اين مرد را نظام الدين قيد كرده باشند.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 15
آنكه در خوارزم اگر از وي تمنّي مي‌شد كه وعظ و مذكّري كند شايد ردّ مي‌كرد. و بعد از آنكه تاتار بر نسا مسلّط شدند (باب 22 در همين كتاب ديده شود) و اخبار كشته شدن خيوقي باو رسيد ترس و هراس بر او مستولي گرديد، با من بر خاكريز قلعه «8» گردش مي‌كرد و جايهائي را نشان مي‌داد كه مور در بالا رفتن ازان مي‌لغزيد، و مي‌گفت «تاتار از اين‌جا بالا خواهد آمد». عاقبت به اصرار بسيار مرا ناچار كرد او و كسان و غلامان و چارپايانش را از جانبي كه رو بكوه باشد با ريسمان و طناب پائين بفرستم و بعد از آنكه بخوارزم رسيده بود و اولاد سلطان را كه از آبسكون به خوارزم برگشته بودند ديده بود توقيعي از جانب اوزلاغ شاه فرزند سلطان مرحوم بنام من فرستاد كه بر موجب آن محلّي معتبر را بمن اقطاع داده بود.
از پسر عمّي بنام سعد الدّين جعفر بن محمّد هم نام مي‌برد كه گويا در موقع اقامت وي در نسا او در خرندز بوده و نامه‌اي منبي از أخبار فرزندان سلطان به نسا فرستاده بوده است (ص 88 ديده شود).
پدر مؤلّف معلوم نيست در چه سالي درگذشته است، چونكه تا حدود 615 زنده بوده، و آنجا كه بحث از معزول گشتن نظام الملك و به خوارزم رفتنش از نشابور و گذشتنش از نزديكي قلعه خرندز مي‌كند (ص 45) مي‌گويد بنيابت پدر از قلعه بخدمت او فرود آمدم و تقدمه و علوفه با خود بردم و تشييع او كردم؛ باز حكايت مي‌كند كه در سال 616 كه نسا را تقاجار و بركه خراب كردند من در قلعه خود خرندز بودم (ص 80) و در آن هنگام كه دنيا از فتن موج مي‌زد پناه اسيران و ملجاي خايفان شده بودم، همه روزه ارباب حشمت و جاه بدانجا پناه مي‌آوردند و
______________________________
(8) يا پاشوره آن؟ در متن عربي لفظي بصورت شفقان و سقيف و شقيف در اين مورد و چند محل ديگر (صفحات 124، 258، 264، 357 چاپ مصر) بكار رفته كه بنده در هيچ كتاب لغتي معنائي مناسب مقام از براي آن نيافتم. محتمل است در بعضي موارد بمعني صخره باشد.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 16
بقدر وسع و لايق مرتبه هر كسي خدمتي مي‌بردم؛ ديگر نمي‌گويد پدرم هم بود.
در بابي از اصل عربي (چاپ مصر، ص 135 تا 139) كه ترجمه‌اش در اينجا نيامده است گفته است كه بدر الدّين اينانج خان از بزرگان امراي سلطان آمده بود و با گروهي اندك در بيابان مجاور نسا نشسته بود، اختيار الدّين زنگي صاحب نسا خواست او را دوست بگيرد وي را دعوت كرد كه آمد و در نسا اقامت كرد؛ جمعي از تاتار آنجا آمدند كه وي را بگيرند، صفّ قتال كشيده شد و من بنيابت صاحب نسا در خدمت اينانج خان بودم و از وي چنان دليري و دلاوري ديدم كه اگر رستم مي‌ديد از وي ترسناك مي‌شد؛ ايشان را فرار داد و سپس بسمت ابيورد رفت؛ در غيبت او اختيار الدّين زنگي درگذشت و اينانج خان به نسا برگشته از كسي كه بجاي او نشسته بود خواهش كرد خراج سال 618 را برسم مساعدت بپردازد، و پس از گرفتن بسمت سبزوار و از آنجا به گرگان رفت؛ در سال 619 در فضاي وسيعي ميان جرجان و استراباد كه به حلقه (؟) موسوم است تاتار باو رسيدند و جنگ به شكست و هزيمت اينانج خان منتهي گرديد، و او گريزان به ري بخدمت غياث الدّين پيرشاه پيوست؛ مورد اكرام و احترام غياث الدّين شد تا بحدّي كه طمع كرد مادر او را به زني بخواهد؛ بعد ازين چند صباحي بيش نزيست و در شعب سلمان (- إشكفت سلمان) در فارس مدفون شد، و گفتند كه او را به زهر تلف كردند.
مؤلّف كه همراه اينانج خان رفته بوده است تا زمان واقعه گرگان آنجا بوده، و در كرّوفرّ جنگ تا نزديكي قلعه همايون رسيده است و اصفهبد مازندران عماد الدّوله نصرة الدّين محمّد بن كبود جامه صاحب آن قلعه او را پناه داده و بعد از چند روزي كه راهها ايمن شده بوده است مؤلّف را با بدرقه بسمت قلعه خودش روانه كرده است.
در باب ديگري كه باز مترجم ترك كرده (چاپ مصر، ص 187 تا 191)
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 17
مؤلّف كيفيّت پيوستن خود را بدرگاه جلال الدّين در سال 622 و منشي او شدن بيان مي‌كند، و اينك خلاصه آن باب:
نصرة الدّين حمزه چون نسا را از پسر عمّ خود ارث برد مرا در امور خويش نايب خويشتن ساخت- و بعد از آنكه از فضل او سخن مي‌راند و از شعر و نثر او نمونه‌اي مي‌دهد «9»- و در آن نوزده سال كه در خوارزم از حركت ممنوع بود علوم قديمه تحصيل كرد و در آنها بمرتبه بلند رسيد؛ از آن جمله در نجوم و احكام آن بسيار ماهر گرديد، چنانكه پيش‌بيني‌هاي او كمتر خطا مي‌شد. وي از دلايل نجومي حكم كرد كه طالع غياث الدّين مقتضي سعادت يافتن نيست و آتش او مردني است، و جلال الدّين است كه از پرده خفا ظهور خواهد كرد و درخشان خواهد شد. بدين سبب در موقعي كه غياث الدّين بر عراق مستولي گرديده بود و سلطنتي مي‌كرد نصرة الدّين براي او نامه‌اي ننوشت و بنام وي خطبه نخواند. كينه او را در دل گرفت و طوطق پسر اينانج خان را با لشكر اينانج و جمعي ديگر از امرا و سپاهيان براي شكستن شان و شوكت نصرة الدّين فرستاد. وي با ناصحان خود مشورت كرد كه ما را چه بايد كرد، حاصل گفتگو اين شد كه من (مؤلّف) با مبلغي مال و هدايا براي نشاندن فتنه و بستن دهانها رو بدرگاه غياث الدّين آوردم. در بيرون جرجان خيام و لشكرگاهي ديدم، پرسيدم كيست، معلوم شد اميري است كه از جانب جلال الدّين مأمور خراسان شده است و اينان بمن خبر زايل شدن دولت غياث الدّين را دادند. امّا مي‌دانستم كه آن پسر اينانج را از سر شهر نسا چيزي دور نخواهد كرد مگر فرماني از جلال الدّين، پس آهنگ لشكرگاه او كردم؛ از راه بسطام خود را به ري رسانيدم و رو به اصفهان آوردم. جهان چون موي زنگي درهم افتاده بود و آرامش و ايمني رخت بربسته؛ ماهها در راهها بعلّت بلاها از برف و آشفتگي طرق و دزدي و
______________________________
(9) در چاپ پاريس و چاپ مصر اين نمونه بسيار پر تحريف و پر غلط چاپ شده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 18
رهزني و كشت و كشتار دچار تعويق و تأخير شدم و عاقبت چون به لشكرگاه او در حدود همدان رسيدم سلطان براي هجوم بر اتابك يغان طايسي شوهر خواهر غياث الدّين رفته و غايب بود، سبب اين بود كه بعد از آنكه سلطان بر برادر خود غالب شده بود يغان طايسي روي به آذربايجان نهاده و با اتابك ازبك بر مخالفت سلطان متحّد شده بود، و سلطان لشكر به آذربايجان كشيد. اين خبر را چون داماد غياث الدّين شنيد بسمت همدان و عراق برگشت كه مگر در غياب سلطان بر آنجا مسلّط گردد، جلال الدّين خبردار گشت و ناگهان مراجعت كرده در حدود همدان وي را شكست داد و اسير كرد و بخشيد و آزاد كرد. در چنين موقعي بود كه من به اردوي جلال الدّين در همدان رسيده بودم. نزد شرف الملك جندي وزير سلطان رفتم و هنوز سلطان برنگشته بود؛ خدمتي و هديه‌اي را كه نصرة الدّين حمزه بنام و براي پيشكش بحضور تاج‌الدّين علي پسر كريم الشّرق وزير غياث الدّين همراه من كرده بود بخدمت شرف الملك بردم (و آن هزار دينار بود)، شكر كرد و ياري نمود تا كار گزارده شد و منشور سلطاني بنام نصرة الدّين بر ولايت نسا و چند ناحيه‌اي از نواحي مجاور آن صادر گرديد، و كسان تعيين كردند كه همراه من بفرستند و مرا به نسا برسانند و پسر اينانج خان را از آنجا برانند (و اين وقايع در سال 622 بود)؛ امّا دو سه روزي نگذشته بود كه خبر رسيد كه نصرة الدّين را پسر اينانج از قلعه نسا بيرون آورده و بقتل رسانيده است و جهاني را سوكوار گردانيده؛ اجر خدماتي را نيز كه من به والد او در نسا و جرجان كرده بودم باين داد كه از كسان من هركرا يافت كشت و از اموال من هرچه بدستش رسيد بغارت برد و خانه مرا از ما ترك اجداد و اندوخته شخص من بيكبارگي رفت.
بعد از انكه سلطان بر آذربايجان مستولي شد «ديوان كتابت انشا» را بمؤلّف تفويض كردند (40/ 13، و متن چاپ مصر 194)، ولي در متن عربي لفظ ديوان
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 19
نيست، بعبارت ديگر در اين زمان فقط يكي از منشيان بوده است «10»، و اين كار را هم فقط از براي فراموش كردن غم و اندوه دوري از خانه و مسكن و، كشته شدن خويشان و كسان و، بتاراج رفتن مايملك، پذيرفته است.

3 منشي خوارزمشاه‌

در همين سال در هنگام دوّمين لشكر كشي جلال‌الدّين ببلاد گرجستان چون بكنار ارس رسيدند شهاب الدّين محمّد منشي بيمار شد چنانكه قدرت حركت از وي رفته بود. سلطان وي را همراه حاكمان سرماري بدان شهر فرستاد و امر كرد كه هر مكتوبي از ملوك شام و روم و گرج به ايشان برسد آن را بي‌حضور او نگشايند، و در موقع وصول رسولان آن ممالك نيز حاضر و ناظر باشد. اين اقامت در سرماري هفت ماه طول كشيد، و در اين مدّت سلطان در داخل گرجستان بفتح تفليس و بلاد ديگر و بكشتن خلق خدا و خراب كردن و غارت كردن مشغول بوده است. در مجموعه منشآت نور الدّين منشي دو نشانه هست بر اينكه شايد او در اين سفر همراه سلطان بوده است، يكي در ضمن نامه‌اي از إخوانيّات راجع بسرماي آن نواحي كه مؤلّف ما هم (ص 150) ازان ياد مي‌كند، نور الدّين مي‌گويد:
در اين زمهريرهاي مهلك و سرماهاي قاتل بنوعي كه بود روزي مي‌گذشت تا كار اجتياز بدرّه بيلقان رسيد، سه شبانروز بياباني
در آن شيب و بالا ز نرم و درشت‌ز ماهي شكم ديدم از ماه پشت راهي برسم بخيلان از صادر و وارد روي دركشيده و، از غم كار كاروان چون مضجع پيلان بپشت باز افتاده، در عرض شمشير زدوده بل از شمشير برّاق‌تر و،
______________________________
(10) مع هذا به صفحه ل سطر 21 و ما بعد رجوع شود.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 20
در طول چون رمضان فاسق بل ازان شاقّ‌تر، در يك جانب كوهي از بلندي هم‌عنان عنان آسمان گشته و، بتندي شاخ حمل و ثور را شكسته؛ و از ديگر طرف كمري اضعاف صد هزار هزار نيزه بالا زيادت مانند پشت طبقي ريخته و بر شكل روي آينه‌ي آويخته؛ و در پاي اين كمر آب ارس ابروار مي‌غرّيد و برق شكل مي‌باريد؛ و باد سرد مواجهه‌ي خنك مي‌كرد و، مشافهه‌ي بارد با ميان مي‌آورد؛ الحقّ سوار را از پشت چهارپاي درمي‌ربود و، چهارپاي را از زير بار بيرون مي‌كشيد؛ گوئي ريح عاتيه بود كه حال تري القوم فيها صرعي كأنّهم أعجاز نخل خاوية معاينه مي‌گشت ... اگر عياذا باللّه كسي را سقطه‌ي در راه آمدي مجال انتعاش نيافتي و، اگر عثرتي اتّفاق افتادي قرارگاه آب ارس بودي؟؟؟ و در اثناي آن احوال خداوند عالم خلّد اللّه سلطانه از شدّت سرما اضطرابها مي‌نمود و، بر كثرت اين برفها نفرين مي‌فرمود؛ و زبان روزگار مي‌گفت: زرگر قدرت
تا در حركت سمند زرّين سم توبر گل ننهد پاي زمين سيمين كرد.
مع هذا بفرّ دولت قاهره ادامها اللّه در مهالك چنين مسالكي هيچ آفريده را آسيبي نرسيد و هيچ نقصاني مالي نكشيد ... و چون اين قاصد نام‌زد آن جناب گشت اين ماجرا در قلم آمد، الخ (نسخه قونيه ورق 137 و 138)؛ ديگر دو قصيده يكي تازي و يكي پارسي كه بوقت مقام سلطان بتفليس جهت ضبط كار آن ديار و دفع ملاعين كفّار انشا كرده بود و در آن حضرت چرخ مرتبت (يعني شرف الملك وزير) به انشاد رسانيده، هر دو را آورده است (نسخه منچستر، ق 3 آ تا 5 ب)، مطلع آن قصيده پارسي نقل مي‌شود:
نمود دوش هلال از سپهر مينائي‌چنانكه زورق ازرق به زر بيندائي ولي از آنجا كه اين قصيده در مدح شرف الملك است و در ضمن آن از بيكاري خود سخن مي‌گويد و تمنّاي شغل و كار مي‌كند چنين استنباط مي‌توان كرد كه نور الدّين هنوز
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 21
داخل خدمت سلطان جلال الدّين نشده بوده است.
پس از بازگشت سلطان و در سال 623 بود كه رسول مغرب رسيد و مؤلّف در هنگام اداء رسالت ترجماني مي‌كرده است و در حكم مهماندار او تعيين شده بوده و يك روز هم او را در ميان لشكريان مي‌گردانيده و افواج را باو معرّفي مي‌كرده. در سال 624 در مجلس محاكمه شرف الدّين علي تفرشي (162 حاشيه ديده شود) حاضر بوده؛ و باز در موقعي كه سلطان بعراق حركت كرد، حركتي كه منتهي به نبرد اصفهان گرديد، مؤلّف با شرف الملك در آذربايجان ماند و شاهد واقعه رسول رسيدن از جانب علاء الدّين صاحب ألموت بنزد شرف الملك بود و توقيع ديواني را مربوط به اسقاط سالي ده هزار دينار از مبلغ مالي كه اسماعيليان مي‌بايست بپردازند او به امر شرف الملك نبشت. باز در همان سال بود كه سلطان وزارت نسا را از ضياء الملك علاء الدّين محمّد بن مودود نسوي عارض (عارض لشكر- وزير جنگ) گرفت و بمؤلّف داد. براي اين قضيّه باب مخصوصي در متن عربي هست (چاپ مصر، 251 و مابعد) كه در ترجمه نيست (177 ح ديده شود)، و اينك خلاصه آن:
ضياء الملك از خاندان رياست بود و حتّي دشمنان او به برتريش مقرّ بودند؛ گشت روزگار و ايلغار تاتار وي را به غزنين افگند و چون سلطان به غزنه برگشت وي در خدمت سلطاني مداومت كرد (داستان شناي او در 111/ 11 و ما بعد ديده شود)، و متولّي ديوان انشا و ديوان عرض و وزارت نسا بود و در هر يك از كارهاي سه‌گانه خويش نايباني گرفته بود و چنان متمكّن گرديده كه شرف الملك از وي بيمناك شده بود، مبادا كه با او در صدارت و وزارت مزاحمت كند. چون من از نسا برسالت آمدم و چنانكه گذشت بازگشت من ممتنع گرديد و در كشاكش توجّه و بي‌اعتنائي بحالات مختلف مي‌گشتم تا سرانجام كتابت انشا را متقلّد شدم كار بر ضياء الملك تنگ شد (زيرا كه وي صاحب ديوان انشا بود. اينجا عبارت موهم اينست
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 22
كه از همان موقع نويسنده بسمت صاحب ديوان انشا تعيين شده بوده است)؛ ديگر نمي‌خواست بر درگاه سلطان بماند و مايل بود كه خود را بكناري بكشد. در ديوان عرض مجد نيشابوري را بنيابت گماشت و جز به وزارت نسا، هر چند كه عرصه آن كار را وسعتي نبود، بهيچ امري نمي‌پرداخت. و سلطان وي را در نسا إقطاعي داد با عايدي سالي ده هزار دينار علاوه بر منافع و مواجب وزارت نسا، و او به نسا رفت. آنجا حكم او جاري و قدرتش گسترده شد و از راه كينه با من بهر كس كه كمترين نزديكي و نسبتي با من داشت آزار و اذيّت رسانيد، و از انجا بخزانه سلطان حاصل خراجي را كه بايد بفرستد هم نفرستاد. من بسيار در رفع بلا و بهبود كار كوشيدم تا عاقبت سلطان وزارت نسا را بمن تفويض كرد بدان شرط كه از در خانه دور نگردم و از براي آن وظيفه نايبي از جانب خود بگمارم. چنين كردم و ضياء الملك معزول و مغبون بخدمت سلطان بازگشت. اينجا با شرف الملك متّفق شد كه نزد سلطان از من شكايت كنند و بمن نسبت خيانت دهند، و هرچه اندوخته بود در پيشكش كردن و رشوه دادن صرف كرد تا معدودي از خاصّان سلطان با او همدست شدند و شرف الملك از براي او سوگند همراهي و پشتيباني خورد. من سلطان را در خفا ديدم و از كمّ و كيف قضايا آگاه گردانيدم و از اينكه جز در حضور سلطان بمجلس محاكمه با وي حاضر شوم سر باز زدم و سلطان وعده شنيدن سخنان دو طرف را داد. روزي كه شرف الملك خواست ما را با هم روبرو كند از سلطان درخواستيم كه حاضر شود، و حكومت از سلطان خواستيم. نتيجه آن شد كه ضياء الملك خوار و سركوفته خارج گرديد و در ساعت تب كرد و چند روزي بعد ازان بدار العدل خدائي رفت.
هنوز در سال 624 بود كه عماد الدّين لقبي از روم برسالت از جانب علاء الدّين كيقباد آمد و شرف الملك در خارج خوي او را پذيرفت (178 و مابعد) و مؤلّف
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 23
در موقع ملاقات ايشان حاضر بود و نشانه‌هاي تازه‌اي از حقارت نفس شرف الملك وزير ديد كه آن را شرح داده است. نيز در موقع تاخت و تاز حاجب علي اشرفي بر آذربايجان و نبرد شرف الملك با لشكر او و شكست خوردن و بيم اسير گشتن يا مقتول شدن او بودن مصنّف حضور داشته است و جان شرف الملك را نجات داده است (ص 183)؛ و وقتي كه شرف الملك در اين هزيمت به آذربايجان و سپس بجانب ارّان رفت داماد ربيب الدّين را مؤلّف از چنگ شرف الملك رهائي بخشيد و براي وزير چهار هزار دينار از او گرفت (185)؛ چندي بعد، زماني كه سلطان در سرزمين روم در طوغطاب بود (اين باب كه در متن عربي چاپ مصر 277 تا 279 مندرج است در ترجمه نيست) نامه‌اي از علاء الدّين كيقباد صاحب روم بسلطان رسيد كه دران وي را به كارزار پادشاهان ايّوبي شام و جزيره تحريك كرده بود و دران جنگ با تاتار و كفّار را در قبال جنگ با اين شاميان كوچك شمرده و رجعنا من الجهاد الأصغر إلي الجهاد الأكبر گفته بود (در واقع مي‌خواسته است سر مار در دست دشمن بكوبد، آن پادشاهان را بوسيله جلال الدّين مقهور كند و سپس سرزمين ايشان را خود متصرّف گردد). در تلو اين نامه نامه ديگري گنجانيده و پيچيده بود از سراج الدّين مظفّر بن الحسين كه نايب علاء الدّين صاحب ألموت در شام بود خطاب به علاء الدّين كيقباد، و اين نامه را نيز سلطان بمصنّف داد كه بخواند، او مطالعه كرد و مضمون آن را قابل بلند خواندن بر سلطان در حضور آن انبوه خانان و اميران ندانست، ولي جلال الدّين اصرار كرد، مصنّف گفت اگر بناچار بايد خواند پس بايد كه در خلوت باشد. مردم بيرون رفتند و مجلس خالي شد و آن را بر سلطان خواند؛ سراج الدّين در آن زمان كه سلطان در عراق بوده بود اين نامه را نوشته بود، مضمون آن اينكه: جلال الدّين مخذول در مصاف بيرون اصفهان كشته شد و لشكريان او بر باد رفتند، و برادر وي غياث الدّين بدرگاه علاء الدّين اسماعيلي
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 24
پناهنده شد و در سلك مطيعان آن درگاه درآمد، و نيز اتابك قزل ارسلان (مراد او ملك خاموش بود) شتر خويش بر در خانه او خوابانيد و بدو پيوست؛ ملك عراق امروز از براي علاءالدّين اسماعيلي صافي شده است و، از اين قبيل سخنان.
سلطان چون مطالب نامه را شنيد آن را از وي گرفت و پيچيد و بمهر خويش مهر كرد و در كيسه خود نهاد. مصنّف از توقيعي نيز بحث مي‌كند (متن عربي چاپ مصر 282، ولي در ترجمه حذف شده است و مربوط مي‌شود بص 191) كه بأمر سلطان بنام شرف الملك صادر كرد، و در احوال شرف الملك در مقدّمه راجع بآن سخن خواهيم گفت. چنانكه در حاشيه صفحه 193 اشاره شده است توقيع امارت شروانشاه افريدون بن فريبرز را نيز در همين سفر مصنّف نوشت. ممكنست كه بعضي از اين حوادث در سال 625 روي داده باشد، چه مؤلّف عادت به ذكر تاريخ ندارد، و حوادث سالهاي مختلف را گاهي در هم مي‌آورد. حادثه‌اي كه بعد ازين مي‌آيد مربوط بسال 626 است در ماه رمضان ظاهرا، و موقعي است كه سلطان درصدد حركت بجانب اخلاط از براي محاصره آنجاست، و آن قصّه مجلس خانه زرينه و سيمينه شرف الملك است كه در صفحه 195 حكايت شده است؛ و باز در همان اوان است كه مرسومها را (فرمانهاي مختصر يادداشت مانند كه از جانب سلطان براي ديوان انشا مي‌فرستادند تا بر موجب آن توقيع و منشور را بنويسند) در باب كساني كه از ولايات و ايالات مختلف مملكت آمده بودند بمؤلّف مي‌آوردند و او توقيعها را مي‌نوشت (ص 140 و 194).
در شوّال 626 سلطان بمحاصره اخلاط مشغول شد و در آن مدّت هشت ماه مصنّف در حضور بوده است و شريك سختيها، و بعضي از كارهاي خود را ذكر كرده است: رفتن بنزد اصفهبد نصرة الدّين صاحب جبل (؟) كه در همان بيرون شهر أخلاط حبس كرده بودندش و از وي براي سلطان پيغام آوردن (چاپ مصر 300،
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 25
در ترجمه نيامده است)؛ بدار الخلافه نامه نوشتن در باب بدر الدّين طوطق پسر اينانج خان كه بسفارت مي‌رفت (201/ 8)؛ خلعتي كه از دار الخلافه براي مصنّف آورده بودند و اعتراض كردن شرف الملك بر تمييزي كه ميان او و شمس الدّين محمّد جويني صاحب ديوان قائل شده بودند و جواب سلطان (ص 204/ 18 تا 205/ 15)؛ كراهت داشتن مؤلّف در موقع نوشت توقيع سلطاني خطاب بعمّه سلطان در خصوص جثّه سلطان محمّد خوارزمشاه (207 ح)؛ حلّ دو نامه معمّي كه بني ايّوب و نماينده ايشان در اخلاط بيكديگر نوشته بودند (209 ح و تعليقات راجع بآن، ص 388)؛ وفات شمس الدّين محمّد جويني صاحب ديوان و وصيّ كردن او مؤلّف را (ايضا)؛ در موقعي كه رسولان روم بيرون شهر اخلاط و قبل از فتح آن بخدمت سلطان رسيدند و در آشتي كوفتند بدرفتاري و درشتي و طمع شرف الملك باعث عقيم شدن آن اقدام گرديد و مؤلّف در مجلس ملاقات رسولان با شرف الملك حاضر بود (234 تا 235). پس از فتح اخلاط مؤلّف مي‌خواست طغرائي را كه بر سر توقيعات سلطان رسم مي‌كردند و حاوي نام و القاب او بود تبديل و مانند طغراي توقيعات پدرش كند سلطان راضي نشد (215/ 1 و ما بعد). در همين روزها پروانگي (پيغام شفاهي از جانب سلطان خطاب به ديوان انشا حاوي دستور به صادر كردن توقيع يا منشور يا فرماني از آن قبيل) بيرون آمد كه مصنّف سرماري را به اقطاع أرخان بنويسد و او بواسطه دوستي كه حسام الدّين خضر خان با او داشت از اين فرمان دلتنگ شد و كوشش بسيار كرد تا فرمان سلطان تبديل شد و آن محلّ را به اقطاع به خضر خان دادند و حتّي بعدها با او همكاري كرد كه شرف الدّين أزدره و پسرش را خضر خان بدست آورد و محبوس ساخت (216 تا 218)؛ در موقع استشاره سلطان با ركن الدّين جهانشاه در باب جنگ با لشكريان روم و شام حاضر بود و سلطان باو فرمان داد كه توقيعي براي دو ناحيه از نواحي خرتپرت
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 26
بنويسد، همان ساعت نوشته و تسليم او شد (220).

4 ألموت و ما بعد

در همين سال 626 سلطان مصنّف را بمأموريّتي خاصّ از براي بانجام رسانيدن مهمّي چند بعراق فرستاد. اهمّ آنها اوّلا حلّ اختلافاتي بود كه بين جلال الدّين و علاء الدّين صاحب ألموت ظهور كرده بود؛ و ثانيا تعيين تكليف متابعت عماد الدّين پهلوان پسر هزاراسف ملك لرستان «11»، و شهاب الدّين سليمان شاه ايوائي مستولي بر اراضي مجاور مراغه و كردستان، كه آيا مي‌خواهند بر موجب خواهش خليفه بعنوان وابسته بدستگاه خلافت و تابع بغداد شناخته شوند يا حاضرند كه گردن بطاعت سلطان نهند. بر موجب امر سلطان ابتدا باصفهان رفت و بتوسّط شرف الدّين علي نايب عراق با آن دو شاه مكاتبه كرد. در 28 رمضان 427 بود كه وارد اصفهان شد، و جواب ايشان آنجا بدو رسيد كه ما بطاعت سلطان راغبيم، و همچنين صاحب يزد محمود شاه (226 تا 228). سپس به قلعه الموت رفت و وظايف خويش را چنانكه بايد و چنانكه شرح داده است (229 تا 233) بجاي آورد. قبل از آنكه زيدري به الموت رود جهان پهلوان ازبك پاين كه سالها در هند بر سر لشكريان جلال الدّين بوده بود با آنچه از جنگجويان باقي مانده بودند بعراق آمد و نايب عراق بمشاورت با زيدري مبلغي نقد از براي او فرستاد و پس از چند روز توقيع سلطان در باب او رسيد (237 تا 238).
ازين پس آنچه در سيره و در نفثة المصدور (رساله نثر فارسي مصنّف كه در حدود 632، هفت سالي قبل از تأليف سيره نوشته است و در باب آن بعد ازين
______________________________
(11) در باب اين ابو المظفر پهلوان به مجمع الآداب شماره 1014 نيز رجوع شود.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 27
سخن خواهيم گفت) از وقايع خصوصي زندگي خود گفته قدم بقدم با هم مطابق است إلّا آنكه تفصيلات جزئي گاه بگاه در اين يا آن هست كه در ديگري نيست.
خلاصه اقوال مصنّف در آن دو كتاب فهرست‌وار با عدد صفحات سيره (س) و نفثه (ن) ذيلا داده مي‌شود (براي نفثه از چاپ آقاي دكتر يزدگردي استفاده مي‌شود):
از الموت بقزوين بازگشت (س 239، ن 9)؛ با نجم الدّين احمد سرهنگ در عراق وداع كرد و باو اجازه عودت داد (ن 9- چهارصد سر گوسفند آبستن بقلعه خرندز فرستادم، س 233)؛ ياليت بدانستمي كه حال او بچه رسيد (ن 10) و نمي‌دانم كه حال آن گوسفندان بچه انجاميد (س 233)؛ شرف الدّين مرا وعده داد كه جمعي برسم خفارت بفرستد (س 239)، بدرقه‌اي كه جهت خزانه از نائب عراق بدان موعود بودم نتوانست رسيد (ن 11)؛ سلطان در تبريز بود (س 240)؛ بقصد آنجا با همراهان براه افتاد و از خطر حمله تاتار و انديشه دشمني وزير آسودگي خيال نداشت (ن 12)؛ در موقع غيبت ششماهه يا هشت ماهه او يعني همين سفر عراق وزير «مجنوني نحوي» بدست آورد و او را سمت كتابت انشا داد (ن 14- اگر اين لفظ ايمائي به نور الدّين منشي باشد تنها جائي است در سه كتاب سيره و نفثه و مجموعه منشآت نور الدّين منشي كه يكي از اين دو بديگري اشاره‌اي كرده باشد)؛ زيدري شراكت اين شريك را در سمت انشا نخواست و آن را بموجب فرمان سلطان بر هم زد (ن 16)؛ سلطان بجانب موغان حركت كرد و زيدري در خدمت روانه شد (س 241 تا 242، ن 17)؛ بسلطان خبر دادند كه گروهي تاتار در چمن زنجان اقامت كرده‌اند و هفتصد نفرند؛ شاد شد كه ايشان براي تملّك زنجان آمده‌اند نه از براي جنگ. زيدري گفت «شايد يزك تاتار باشند»، جواب داد كه «يزك كمتر از هفت هزار نمي‌فرستند» (س 242)؛ همانا نمي‌خواست از تاتار و جنگ بينديشد و دل
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 28
خود را خوش مي‌كرد كه ايشان با ما كاري ندارند. مقصد و مقصود ايشان بي‌هيچ شكّ دانسته بود، قضاي بد ديده باريك‌بين را تاريك گردانيد (ن 17)؛ در موغان بيشتر بصيد و عيش و عشرت مي‌پرداخت (ن 18 تا 19، س 246)؛ روزي بصيد سوار شده بود بشهاب الدّين گفت «بر آن تلّ برو و بفلان و بهمان توقيعي بنويس بفلان مضامين، او رفت و توقيعات را نوشت و حاضر كرد، سلطان آمد و علامت كرد (يعني نشان خود را كه جانشين امضا بود بر آن توقيعها نوشت) و فرستاد، ولي تركان بخانه‌هاي خود رفته اقامت كردند و سپاهي براي سدّ راه تاتار و جنگ با ايشان آماده نشد (س 243)؛ شبي نزديك شير كبوت (شيركبود) فرود آمد اسيري تاتاري را بشهاب الدّين زيدري سپرد كه او را در قلعه بند كند، آن شب در قلعه خفت؛ بامداد روي بلشكرگاه نهاد با غلامي و اسپي نيكو كه شبانه خريده بود و يدك مي‌كشيد. لشكرگاه خالي بود؛ معلوم شد تاتار سحرگاه تاخته بودند و سلطان را آواره ساخته (س 244 تا 245، ن 20 تا 21)؛ او هم گريزان و تازان راه بيلقان در پيش گرفت، شرف الملك وزير پيش ازو آنجا رسيده بود، از بيم او بشهر داخل نشد و شبانه از آن حدود گذشت و خود را بگنجه رسانيد (س 245، ن 21 تا 22)؛ سه ماه در گنجه اقامت كرد (س 254، ن 23)؛ در فصل بهار نامه‌اي از سلطان باو رسيد كه پيش ايواني گرجي رود (س 254)؛ مزاج اهل گنجه منحرف شده بود و زيدري حسّ مي‌كرد كه عن‌قريب دست بشور و شر برآرند (س 254، ن 23) راه بيابان در پيش گرفت، شبها مي‌رفت و روزها پنهان مي‌شد، و صحرا از نيران تاتار در شب تار چون عكس دريا مي‌ديد، تا در حوالي قلعه زاريس بسلطان رسيد (س 255، ن 24)؛ سلطان او را مأمور كرد كه به اطراف برود و از ارّان و نواحي تركمان‌نشين لشكر جمع آورد، و او اين كار را بخوبي انجام داد (س 256 تا 257، ن 26 تا 27)؛ به امر سلطان شرف الملك را در قلعه جاريبرد
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 29
حبس كردند و سپس كشتند (س 259 تا 261)؛ چون اوباش گنجه اندك زماني پس از بيرون آمدن مصنّف از آنجا سر بطغيان برآورده و خوارزميان را از دم تيغ گذرانيده و كشته بودند سلطان او را با حاجب خاصّ خان بردي فرستاد تا در شتر مقيم شوند و از آنجا اهل گنجه را به پيغام و نامه بطاعت بخوانند، مؤثّر نمي‌شد، سلطان خود آمد و با فوجي از لشكريان بر شهر حمله برد، آن را گرفت و جماعتي را كشت و چند روزي آنجا اقامت كرد (س 265 تا 267)؛ پس با لشكر حركت كرد و در رمضان 628 به حدود أخلاط رسيده آنجا مقام كرد (س 267، ن 27)؛ امرا مصلحت ديدند كه از سلاطين ايّوبي استمداد كنند، سلطان خود موافق نبود، زيدري هم فايده‌اي در آن كار نمي‌ديد (س 267 تا 269، ن 27 تا 30)؛ مع هذا مصنّف را از براي اين كار بنزد ملك مظفّر شهاب الدّين غازي فرستادند، به ميّافارقين رفت و چند روزي با او بود و گفتگو كرد و جز يأس حاصلي نيافت (س 269 تا 270، ن 30 تا 32)؛ مرغ نامه‌بر نامه‌اي رسانيد كه پنجاه گروه از تاتار از پرگري گذشته است آن نامه را ملك مظفّر براي زيدري فرستاد تا فسخ عزيمت كند و بماند، نپذيرفت (س 271، ن 32 تا 33)؛ رفت و طيّ طريق كرد تا در حدود حاني و چپخچور بسلطان رسيد و خبر داد كه تاتار از پرگري چند روز پيش ازين گذشته‌اند، ولي سلطان نپذيرفت، چون او ترخان جبان را فرستاده بود با چهار هزار نفر كه تاتار را از راه بگرداند، و او بازگشته و گفته بود كه ايشان از حدود منازگرد بازگشته‌اند (س 271 تا 273، ن 36 تا 38)؛ در شهر حاني سلطان در حضور خانان و امراي بزرگ از مصنّف جواب ملك مظفّر را پرسيد و او تكرار كرد، امرا مصمّم شدند كه ترك آن سرزمين كرده به اصفهان روند، ولي رسول ملك آمد آمد و پيغام آورد كه هرگاه قصد روم كنند با ايشان ياري خواهم كرد، سلطان بسخن او ميل كرده از عزم اصفهان منصرف گرديد (س 274)؛
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 30
بجانب آمد رفت و آن شب مجلس نهاد و عشرت كرد (س 275، ن 40 تا 41)؛ آن شب شخصي تركمان بيامد و گفت كه: در منزل دوشينه سلطان امشب لشكري آمده است كه زيّ ايشان غير زيّ لشكر سلطانست، سلطان او را تكذيب كرد و تا نزديك روز عيش مي‌كرد (س 275)؛ زيدري آن شب تا نزديك صبح وقت خود را بنوشتن گذرانده بود و آخر شب كمي خفته (ن 51)؛ بامداد كه سربرداشت لشكر تاتار را گرداگرد خرگاه سلطان ديد، سلطان را بنحوي فرار دادند و مصنّف نيز پاي باسپي كه اتّفاقا زين كرده بود آورد و راه گريز در پيش گرفت (س 275 تا 276، ن 52 تا 53).
باقي احوال جلال الدّين خوارزمشاه معلوم است كه به دهي از دههاي ميّافارقين رسيد، بر سر خرمني پياده شد و شب آنجا ماند، صبح روز بعد دشمنان بر او هجوم بردند، سوار شد و گريخت، بكوهها افتاد و گرفتار كردان شد، او را غارت كردند و سپس كشتند (س 278 تا 280). و امّا شهاب الدّين خرندزي زيدري نسوي مصنّف و مؤلّف اين كتاب گريزان به آمد افتاد، دو يا سه ماه ملك آمد او را از خروج ممنوع داشت (س 278، ن 63)؛ پس از آزاد شدن بهر زحمت بود خود را به ماردين و اربل رسانيد (ن 65 تا 68)؛ پس بجانب آذربايجان حركت كرد و به أرميه رسيد (ن 74 تا 83)؛ آنجا كه بود از براي او چهارصد دينار از تبريز آوردند و بجانب خوي رفت، در راه خوي شبي سواري چند گرد او را گرفتند، با ايشان جنگ كرد و مجروح افتاد (ن 86 تا 88)؛ چند روزي يا چند ساعتي بدين حال بود، عاقبت بهوش آمد و بياري ديگري نجات يافت و باز به سمت خوي روانه شد (ن 90 تا 93)؛ دو ماه آنجا ماند (ن 96)؛ بسمت روم حركت كرد (ن 101)؛ به نوشهر كه آن را مهندسان لشكر خوارزم بنا كرده بودند رسيد و يك شب ماند (ن 102)؛ رو بجانب پرگري آورد، عيّاران راه‌زن گرد
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 31
مسافرين را گرفتند، او را چون قراضه‌اي كه داشت از وي ستدند از مطالبت معاف داشتند (ن 103 تا 104)؛ به پرگري رسيد (ن 108)، و از آنجا خود را به ميّافارقين انداخت (س 278، ن 116)؛ بسابقه آن آشنائي كه در عهد سلطان حاصل كرده بود خدمت ملك مظفّر رفت، آنجا دانست كه عاقبت سلطان جلال الدّين بكجا انجاميده است و قضا و قدر را در نجات خود ملامت كرد (س 278).
چهار سال و چيزي از تاريخ بيرون آمدن از ألموت (ن 10) و چهار سال از ورود به ميّافارقين (ن 116) گذشته هنوز در درگاه ملك مظفّر ايّوبي مقيم است و مشغول به نوشتن نفثة المصدور است؛ و در 639 مشغول به نوشتن و در شرف اتمام سيره جلال الدّين است (س 276/ 5 و ح). امّا در موقع نوشتن سيره گويا در ميّافارقين نبوده، زيرا كه در اين ميان به وزارت حسام الدّين بركت (بركه) خان خوارزمي رسيده است و حسام الدّين بركت خان تا 644 زنده بوده و در اين سال كشته شده است. از خبري كه مورّخ متأخّري نوشته است برمي‌آيد كه پس از مرگ بركه خان شهاب الدّين بدرگاه صاحب حلب منتقل شده و در 647 درگذشته است.
براي تفصيل اين مجمل رجوع شود به فصل 12 مقدّمه راجع به خوارزميان.
در سيره بعضي حكايات مربوط بشخص مؤلّف مندرج است كه در سطور قبل ذكر نشد، از آن جمله اينكه در سال 626 در نخجوان قبل از اينكه جلال الدّين بجانب اخلاط لشكركشي كند أشغال عراق و خراسان و مازندران گزارده شد و عمّال و ولات و وزراء ولايات را بسر شغل خود مي‌فرستا و توقيعات را مؤلّف مي‌نوشت و آن روز از منافع كتابت وي را هزار دينار و كسري عايد شد (140 و 194 تا 195)؛ ديگر آنكه در همان سال كه سلطان بظاهر بيلقان نزول كرد شرف الملك بر دست مصنّف بعرض سلطان رسانيد كه چندين سر گوسفند حلال از حاصل املاك خود بمطبخ سلطان تقديم مي‌دارد، و اين كار چند بار تكرار شد، و
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 32
مؤلّف مي‌گويد كه خود او مي‌دانست كه من اصل و منشأ آن گوسفندان را كه از غارت اموال تركمانان مسلمان بود مي‌دانم (160 و 180)؛ باز، چنانكه در تعليقات نقل شد، در همين سال 626 وقتي كه مؤلّف در ري بود خبري راجع به بازگشتن غياث الدّين برادر سلطان از كرمان به اصفهان شنيد (ص 371 تا 372 و متن سيره چاپ مصر ص 244)؛ و در ضمن سيرت شرف الملك حكايت كرده است كه زين الدّين ابو حامد قزويني را در بيلقان در بعضي از مجالس خلوت بخدمت شرف الملك رسانيدم و وي براي او و پسران و دخترانش فرمان مستمرّي صادر كرد (262 تا 263).

5 مصنّف شهاب الدّين است‌

چنانكه گفته شد مؤلّف در حدود سال 632 در زماني كه در شهر ميّافارقين اقامت داشته است كتاب فارسي نفثة المصدور را نوشته و وقايع چند ماهه مقارن شكست نهائي و مقتول گشتن سلطان جلال الدّين را و، رنجها و سرگردانيهاي خويشتن را و، آلام قلبي و لطمات و زجرهائي را كه در غربت از دست اين و آن چشيده است بصورت گله و شكايت بزباني بسيار شاعرانه و انشائي مصنوع و فنّي بيان كرده و، چنانكه معلوم مي‌شود نامه مانند به «صدر معظّم سعد الدّولة و الدّين ...
قدوة صدور الشّرق» (ن 8) خطاب كرده و فرستاده است. اين سعد الدّين كيست من نمي‌دانم و حدس مرحوم قزويني كه شايد همان سعد الدّين جعفر بن محمّد پسر عمّ مؤلّف مراد باشد كه در سيره مذكور است (88/ 13 تا 14) مرا قانع نمي‌كند.
هفت سال بعد ازان، در 639، تاريخ جنگهاي جلال الدّين را بزبان عربي تأليف كرده است، كه همين سيرت جلال الدّين باشد «12». بدان جهت در صدد
______________________________
(12) براي تاريخ تأليف آن 276/ 5 و ح ديده شود.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 33
نوشتن اين تاريخ برآمده است كه در كتاب كامل ابن الأثير در باب تاريخ دو خوارزمشاه محمّد و جلال الدّين اطّلاعات بسيار مندرج ديده است و از تركتازي و ايلغار لشكرهاي تاتار و مغول كه در سرزمينهاي خراسان و عراق و آذربايجان خرابي و غارت و خونريزي ايشان تمدّن و آبادي و انسانيّت را از ميان برده بود و هنوز مي‌برده است خبرها خوانده؛ و با وجود اينكه آن كتاب را بتمام معني كلمه كامل و اسم را با مسمّي مطابق يافته و اعجاب بسيار نسبت بهمّت و پشت‌كار ابن الأثير در جمع‌آوري اطّلاعات ابراز مي‌كند باز خود را عالم به حوادث و وقايعي ديده است كه بشهادت اشخاص مختلف و در حضور خود او روي داده بوده است و در كامل ابن الأثير مندرج نبوده است. بنابراين وقت فراغت را صرف انشاي اين تاريخ و تحرير معلومات خويش در باب وقايع اين چند ساله كرده است.
شيوه خود را در نوشتن سيرت بچند جمله در مقدّمه كتاب بيان كرده: من در اين مختصر هرچه از وقايع او ديده و يا از كسي كه ديده است شنيده‌ام ياد خواهم كرد و از هرچه غير اين دو قسم باشد ذكري نخواهم آورد؛ مع هذا مطالبي در باب منشأ تاتار و تاريخ چنگيز گفته است كه نه خود ديده و نه از كسي كه ديده بوده است شنيده و، با تواريخ معتبر موافق نيست، نه تواريخ چيني و مغولي و نه تواريخ فارسي و عربي. از ابن الأثير بسيار نقل و استفاده كرده است، حتّي بعضي از عبارات و تفكّرات آن مورّخ را كه مربوط بتاريخ هم نيست، مثل اين عبارات (32/ 14 تا 17): «دانست كه آن آستانه (دار الخلافه) نشانه‌ايست كه حقّ تعالي پيوسته بملائكه سماوات آن را محافظت مي‌كند و در ادامت و ابقاء آن سرّيست كه عقل مختصر بكنه آن نرسد، و هر كه با آن خاندان عناد ورزد جز خسران مشاهده نكند»، كه مقتبس است از اين عبارت ابن الأثير: و هذه من جملة سعادات هذا البيت الشّريف العبّاسي لم يقصده احد بأذي إلّا لقيه فعله و خبث نيّته.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 34
غير از اشعار و آيات و امثال و عبارات مسجّع كه از محفوظات او و جزئي از معرفت او بوده است گاهي افكار نويسندگان و مؤلّفين قديمتر را هم اقتباس كرده است بي‌آنكه بگويد كه فلان كس چنين مي‌گويد، مثل عبارات «ازينجاست كه در قرآن مي‌فرمايد و بلشكر اسلام خطاب مي‌كند ...» (254/ 17) تا ممّا يزع بالقرآن (255/ 3) كه از تاريخ يميني عتبي يا كليله و دمنه نصر اللّه منشي گرفته شده است.
گاهي مبالغه‌ها در اين ترجمه ديده مي‌شود كه از مصنّف نيست، مثلا آنجا كه درباره لشكر غياث الدّين برادر سلطان گفته است «با لشكري كثيف، الوف ايشان از عشرات بمئات منيف شده» (كه معني آن «لا اقلّ سيصد چهار صد هزار» مي‌شود)، اين اغراق در اصل نيست (و خيول علي الآلاف منيفة، يعني چند هزار) و گناه آن را بگردن مصنّف اصل نبايد انداخت،
يك فقره خبر هم در اصل و هم در ترجمه هست كه نمي‌توان دانست آن را مصنّف نوشته بوده است يا ديگري بعدها افزوده است، و آن عبارتيست راجع بمزار شهاب الدّين خيوقي و پسرش در نسا باين عبارت كه «اكنون در نسا در مزاري مسمّي به ميل جفته مدفون» اند (ص 77 تا 78). آيا در آن بيست و سه سال كه بين واقعه نسا و تأليف كتاب گذشته بوده است آن ميل جفته را بنا كرده بوده‌اند و آيا خبر بناي آن را در شام به زيدري داده بودند، يا اين جمله را در نسخه اصل كسي قبل از سال ترجمه افزوده بوده است؟
شهاب الدّين گذشته از اينكه در نوشتن نثر تازي و پارسي استاد بوده است طبع شعر نيز داشته است و از قصيده‌اي كه بر در أخلاط در مدح جلال الدّين سروده بوده سه بيتي در نفثة المصدور نقل مي‌كند (ص 19 تا 20 چاپ يزدگردي)؛ شايد مانند غالب شعرا و نويسندگان باسواد آن عصر شعر عربي نيز مي‌گفته است.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 35
يك رباعي در انتقاد از عيّاشي و عشرت‌طلبي و شيوه زندگاني سلطان نيز به يك منشي يا يك معاصر ديگر جلال الدّين نسبت مي‌دهند كه شايد بتوان احتمال داد از همين شهاب الدّين باشد (رجوع شود به باب مربوط به نور الدّين).
نويسندگان و گويندگان در قرن ششم و هفتم استادي و مهارت خارق العاده خويش را در هجا و خرمن كردن دشنامها و بدگوئيهاي ادبي بر سر دشمنان خود و كساني كه منفور ايشان بوده‌اند بمنصّه ظهور نشانيده‌اند، و از جمله نثر نويسان زبردست در اين فنّ همين شهاب الدّين نسوي زيدري بوده است (نفثه 75 تا 81)، و همعصر و همكار او نور الدّين منشي (وسائل الرّسائل نسخه قونيه 102 ب) و جويني صاحب جهانگشاي (2: 262 تا 268) هم دست كمي از وي ندارند.
و امّا اينكه لقب نويسنده شهاب الدّين بوده است (نه نور الدّين يا چيزي ديگر) از چند مأخذ و مدرك قديم و بعضي مآخذ جديد ثابت مي‌شود: در كتاب الأوامر العلائيّه تأليف ابن بيبي (نسخه چاپ عكسي انقره از روي نسخه خطّي ايا صوفيّه ص 368) و مختصر آن (چاپ هاوتسما، ص 223) نام يك منشي جلال الدّين، ولي غير آن منشي كه نامه بانشاي او را مجير الدّين خوارزمي بحضور علاء الدّين كيقباد رسانيد، الشهاب الزبدري و شهاب الدّين زندري گفته شده است «13»؛ در كتاب نسايم الأسحار كه در عهد ايلخان ابو سعيد بهادر خان، در سال 725، تأليف شده است (نسخه اياصوفيه بشماره 3487 ورق 58 ب، و چاپ دانشگاه ص 8) درباره ضياء الملك علاءالدّين محمّد نسوي گفته است «مصداق اين معني آنكه صاحب فاضل شهاب الدّين محمّد زيدري كه منشي ديوان سلطان مغفور جلال الدّين مينك‌برني بوده است با وجود معادات ظاهر و مكاشفتي تمام كه با آن خواجه داشته است در تواريخ بدين موجب مي‌نويسد كه ... از خاندان وزارت و صدارت
______________________________
(13) رجوع شود به فصل 12 مقدمه راجع به خوارزميان در روم و شام، و نيز به تعليقات ص 355.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 36
قديم است يقرّ له بالفضل من لا يودّه، و يعترف له بالصّدارة من هو ضدّه» و اين عبارت كه مؤلّف نسائم الأسحار نقل كرده است از متن عربي نسوي است (در چاپ مصر 251 و در چاپ پاريس 148) و در ترجمه فارسي اين باب موجود نيست.
ابو الفدا (ج 3 ص 122) كتاب و مؤلّف را چنين ياد مي‌كند: «من تاريخ ظهور التّتر تأليف محمّد بن احمد بن علي المنشي النّسوي كاتب انشاء جلال الدّين»؛ ابن الفوطي در مجمع الآداب دو بار از كتاب «سيرة خوارزمشاه» و «تاريخ خوارزمشاه» ياد و ازان نقل مي‌كند (ترجمه حال تكش شماره 1490 و ترجمه حال غياث الدّين پيرشاه شماره 1759)، اگر چه آنچه در موضع اوّل نقل مي‌كند در اين سيره كه ما بدست داريم نيست مطالبي كه در موضع دوم نقل مي‌كند خلاصه گفتار مؤلّف ماست.
در اين دو مورد نام مؤلّف آن تاريخ را به ترتيب المؤيّد و مؤيّد الدّين النسائي گفته است. استاد مصطفي جواد در حاشيه بر عبارت مورد دوم مي‌نويسد «المعروف عندنا أنّه شهاب الدّين و هو محمّد بن عبد الواحد (!) المنشئ النّسوي»، و سپس مختصري در باب احوال او از كتاب الدّر المكنون نقل مي‌كند كه اينجانب بعد ازين در پايان سرگذشت زيدري خواهم آورد؛ در هديّة العارفين (2: 121) و تاريخ آداب اللّغة العربيّه جرجي زيدان (3: 63) و تاريخ ادبيّات عربي بروكلمن (1: 319 چاپ اوّل و 552 ذيل ج 1) و فهرست نسخ عربي پاريس بقلم دسلان (341) و مقاله بروكلمن در دائرة المعارف اسلامي (3: 913 تا 914) و معجم المطبوعات اليان سركيس (1855) و كتاب الأعلام زركلي (ج 6: 216) كه اشاره به احوال مؤلّف كرده‌اند هيچ جا لقب شهاب الدّين يا لقب ديني ديگري براي او نيامده است، ولي در مقدّمه محمّد نظام الدّين بر جوامع الحكايات عوفي به انگليسي (23) و در معجم المؤلّفين عمر رضا كحالة (8: 300 تا 301) به لقب شهاب الدّين ياد شده است، و سند كحاله ظاهرا فهرست خطّي مؤلّفين نسخ خطّي محفوظه در
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 37
كتبخانه ظاهريّه دمشق بوده است «14».

6 خصوصيّات ترجمه‌

عصر مترجم از جمله‌اي و شعري كه در اين كتاب آمده است مجملا معلوم مي‌شود: اوّلا جمله «كه جدّ خانان اين عصر است» (11/ 3 تا 4) كه در حقّ چنگيز خان بر متن مصنّف افزوده است و ازان مسلّم مي‌شود كه وي در عصري بين هولاگو خان و ابو سعيد خان بوده است و ترجمه مي‌كرده است. ثانيا از مصراع سعدي «گوئي كه خود نبود در اين گلستان گلي» (244/ 19 تا 245/ 1) كه اقتباس كرده است معلوم است كه پس از مشهور و منتشر شدن شعر سعدي اين ترجمه انشا شده است، ولي شهرت و انتشار اشعار او چنانكه در موضعي ديگر نشان داده شده است (مقاله «ذكر جميل سعدي» در مجلّه يغما سال پنجم ص 101 و ما بعد) از 660 هجري و شايد از چند سالي قبل ازان بوده است. چنانكه سابقا گفته شده است نسخه‌اي كه از اين ترجمه موجود است قبل از سال هفتصد يا در آن حدود كتابت شده است و نسخه اصلي مترجم هم نيست، پس احتمال قوي مي‌رود كه اين ترجمه از قرن هفتم و متعلّق بحدود ششصد و هشتاد باشد.
نام مترجم معلوم نيست، وليكن انشاي او بر روي هم فصيح، گاهي ساده و گاهي مصنوع و فنّي است بطوري كه دو شيوه با هم مي‌سازد اگر چه شايد زياده بجانب صنعت مي‌گرايد. از نمونه‌هاي خوب انشاي او و نشانه اهتمام او به نقل معني بدون قيد به الفاظ مصنّف، اين عبارت است كه: با آنكه هيچ شمشيري از نيام نياخته و هيچ سري از گردني نينداخته همه را عفوا صفوا مسلّم كرده (5/ 11 تا 12) كه ترجمه
______________________________
(14) در واقع نخست رضا قلي خان هدايت بود كه اين مصنف را نور الدين خواند و سايرين تابع بودند.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 38
اين جمله است: و السيّوف مهملة في أغمادها، و العواتق معطّلة عن نجادها، و ملكها بالهيبة عفوا صفوا و سهوا زهوا. و باز اين عبارت: تصدّي اين تصنيف را من متعيّن گشتم، بر مثال جمعي كه در كشتي نشينند و بعواصف نكبا كشتي در معرض غرق و فنا آيد، و رفقا همه قرين بلا و رفيق عنا شوند و موج دريا او را تنها با ساحل اندازد، هر آينه جز وي كسي شرح احوال كشتي و رفقاء وي نتواند كرد (6/ 7 تا 10)، كه اصل آن اينست: حتّي تعيّنت لما تصدّيت تعيّن فروض الكفاية علي من لجأ به (؟) الموج الي السّاحل، و قد شمل الغرق عامّة رفقائه، فابتلي بتكاليف حياته و تصاريف بقائه.
از عبارات خوب او اينست: بامداد كه قصد خدمت كردم خيمها را خالي يافتم و متاعها انداخته و يوزان بسته و بازان بر كرسيها نشسته، گوئي كه خود نبود در اين گلستان گلي (244/ 16 و مابعد). و نيز: زهي بزرگ مصيبتي كه اگر سپيده‌دم صدره خارا چاك زند، و شگرف نازله‌اي كه اگر ماه منوّر رو بناخن بخراشد و بخروشد، سزاوار بود! بل واجبست افلاك را كه پلاس سياه سواد پوشند و نجوم را متعيّن كه بر خاك و خاكستر نشينند ... (282/ 6 و مابعد).
در بعضي موارد جمل طولاني را بجمله‌هاي كوتاهتر تقسيم كرده و افعال را مقدّم آورده است تا آسانتر مفهوم شود، مثل اين عبارت: چگونه با نفس خود مخاطره كند در كاري كه اتمام آن موقوفست بر رضاي طايفه‌اي كه هواهاي ايشان مختلف است (208/ 13 و 14). نظير اين كار در كليله و دمنه نيز ديده مي‌شود، و در جهانگشاي جويني هم آمده است كه: ايشان را با خدمت سلطان غور فرستاد تا بياموزند شيوه عفو هنگام قدرت و طريقه حلم و اغماض با كثرت ضغاين و إحن (2: 50).
از جمله نكات صرفي و نحوي راجع به انشاي فارسي كه درانها اين ترجمه با
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 39
بعضي منشآت ديگر آن عهد شبيه است چند تائي ذيلا ذكر مي‌شود:
1، اطلاق حكم عامّ بخاصّ و فراموش كردن ضمير يا فعل راجع به عامّ:
فلان «از آنها بود كه جهت وي دهليز و بوق و نقّاره مي‌زدند» (203/ 15)؛ «و او از آنهاست كه خطا و صواب بر وي مشتبه نشود» (208/ 10). «آنها» مستلزم اينست كه به جمعي امري نسبت داده شود آنگاه اين شخص مورد بحث در اين امر مانند ايشان شمرده يا ازان حكم اخراج شود: آنها چنان‌اند كه بر ايشان خطا و صواب مشتبه نشود، و او هم از آنهاست. در نفثة المصدور زيدري هم نظير اين عبارت آمده است: از آنها نيستم كه بفراغت ريزه‌اي كه در غربت دست دهد دل از مسقط الرّأس بر تواند داشت و نه از آن قبيله كه با هر قومي درآميزم (119/ 1 تا 4).
2، اگرچه ... أمّا: چنانكه در ص 303 (تعليقه بر 20/ 13 تا 14) گفته شد يكي از اين دو لفظ بر قانون منطق زايد مي‌نمايد؛ دو جمله را كه بصورت استدراك بيكديگر پيوند مي‌دهند يا با اگر چه، با آنكه، هرچند و امثال آن شروع مي‌كنند و يا جمله اوّل را بدون چنين لفظي آورده سپس علامت استدراك وليكن، امّا، و امثال آن را در ابتداي جمله دوّم مي‌گذارند؛ ولي اين خلاف قاعده چنان عامّ است كه ديگر، لااقلّ بر گذشتگان، آن را نمي‌توان غلط گرفت: من اگر چه مردي تركم امّا اين حدّ جاهل نيستم (202/ 13 تا 14)؛ اگرچه با شرف الملك عداوتي تمام داشت، امّا بدين تغافل رخصت نداد (154/ 8 تا 9).
3، حذف فعل «گفت» در موقع نقل قول: چنگيز خان فلان را به تركان خاتون بخوارزم فرستاد كه: مرا معلوم شد كه پسر تو ... (56/ 9 تا 10).
4، فعل بصيغه وصفي: قاعده اينست كه چند فعل را كه فاعل همه آنها يكي باشد و هر يكي دنباله عملي باشد كه در فعل قبل بيان شده است بصورت صيغه اسم مفعول آورند و فعل آخري را كامل؛ بين جمله اخير و ما قبل آخر واو عطف نبايد
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 40
آورد، ولي جمله‌هاي ما قبل آخري با واو عطف بهم مرتبط مي‌شوند؛ اگر فقط دو جمله باشد بديهي است كه واو عطف نمي‌خواهد. مترجم در اين كتاب اين صيغه وصفي را بسيار فراوان بكار برده است ولي در بعضي موارد بشروط آن عمل نكرده است، چنانكه گاهي فاعل جمله‌هاي معطوف مختلف است و گاهي (اگر غلط ناسخ نباشد) بين جمله ما قبل آخر و جمله اخير واو آورده است: سلطان او را پيش كشيده و روزگار خبّاط او را برداشته و مساعدت كرده، و بمرتبه ملوك رسيد 40/ 11 و 12، كه هر دو غلط را دارد)؛ همه آواز بركشيده فرياد مي‌كردند (111/ 3 تا 4)؛ او نيز بهلاك ايشان تن درداده در آب اندازد (111/ 6 تا 7)؛ با حزب خود اميد از مآرب قطع كرده و بر فوات مطالب حزين گشته مراجعت كرد (128/ 9 تا 10). اين سه مورد درست و بي‌عيب است. نيز 42/ 3، 46/ 2، 54/ 16 تا 17، 125/ 12، 128/ 13، 129/ 9 و 12 و 19، 130/ 2، 142/ 3 و 6 و 13، 155/ 11 و 12، 158/ 9، 164/ 2 و 9، 180/ 4 و 9، 181/ 7 و 10 و 12، 196/ 14، 203/ 10 و 11، 216/ 9 و 12، 218/ 7، 219/ 17، 222/ 17، 225/ 5، 239/ 7 و 15، 243/ 8 و 9 و 10، 244/ 14، 249/ 9، 255/ 9 و 10، 260/ 10، 261/ 3، 267/ 6، 268/ 3، 273/ 10 ديده شود. چون بعضي گمان مي‌كنند اين استعمال مجاز نيست و برخي دران مرتكب خطاهائي مي‌شوند توضيح دادم و موارد را تعداد كردم. امّا گاهي چند فعل ماضي نقلي يا ماضي بعيد را با حذف فعل معين به يكديگر عطف مي‌كنند، صورت آن شبيه به اين استعمال صيغه وصفي مي‌شود با اين تفاوت كه آنجا هميشه واو عطف لازم است: دستوري خواسته بوطن بازگشته بودند (221/ 10) غلط است، «خواسته و بوطن» بايد باشد؛ سلطان بر وي ابقا كرده نكشته بود (244/ 12) بايد «كرده و نكشته» نوشته باشد؛ خانان و امراي بزرگ را خوانده استعاده جواب كرده بود و من آيات يأس بر ايشان
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 41
خوانده گفته بودم كه ... (274/ 4 تا 5)، صحيح اينست: «خوانده و استعاده ... خوانده و گفته بودم». بنده مكلّف نبودم اغلاط مترجم را رفع كنم، فقط بتصحيح مواردي كه كاتب خطا كرده بود پرداختم.
5، فعل مستقبل معلّق به فعل ماضي: انسان مي‌خواهد بگويد در فلان زمان گذشته مي‌دانستيم كه مثلا فرداي آن روز «چنين و چنان خواهد شد»؛ در گذشته بنا بود كه عن قريب واقع شدني باشد؛ در شرف آن بود كه بشود؛ نزديك بود كه چنين بشود و نشد؛ و از اين قبيل. در اين ترجمه آن مستقبل معلّق به ماضي را بصيغه «خواست شدن» و «خواست كردن» بيان كرده است: اگر چنانكه توقّف مي‌كرد تا اين جماعت با جمعيّت رسيدن، انبوهي خواست شدن كه ... (53/ 19)؛ اگر آن روز مبارزت مي‌نمودند كاري شگرف خواست شدن (63/ 16)؛ رشحه استعطافي كه از سر عجز مي‌كردند چه اثر خواست كردن (25/ 4 تا 5)؛ خونها كه در ساير بلاد هدر خواست شدن به تدبير او در تبريز محقون ماند (252/ 15). در تاريخ بيهقي نيز آمده است: خواست كه شوري بزرگ بپاي شود (چاپ فيّاض 187)؛ و در تاريخ ابن بيبي هم هست: فتحي بزرگ و غنيمتي تمام لشكر اسلام را از پرده غيب چهره خواست گشاد و نزديك بود كه ... (ج 1 چاپ عدنان ارزي و نجاتي لوغال 106).
6، فعل مفرد راجع بفاعل جمع ذي روح: قبايل ترك و ختاي مستأصل گشت (10/ 10 تا 11)؛ قرب چهار هزار (يا چهار صد) آدمي از لشكر او بدان طرف از آب خلاص يافته بود (113/ 7 تا 8)؛ از طرفين خلقي بسيار كشته شد (119/ 10)؛ جز سه محلّه نماند كه تمامت مردم آنجا متراكم و مزدحم شده بود (124/ 19)؛ چهار هزار مرد بكرمان رسيد (126/ 7)؛ لشكر كفّار برسم خود در برابر سلطان گروه گروه بايستاد (169/ 13 تا 14)؛ بقاياي هردو لشكر
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 42
به اطراف و اقطار عالم افتاد (171/ 13 تا 14)؛ هرچه از غربا آنجا بود بر دست عوامّ كشته شد (254/ 13 تا 14)؛ دو سوار در وي رسيد و بر دست وي كشته شدند (279/ 1). در اين امثله فاعل گاهي اسم جمع يا مقداري مبهم است و گاهي معدود، فعل گاهي مجهول است و گاهي معلوم و حاكي از فعّاليّت و عمل.
7، فعل جمع و مفرد راجع بفاعل جمع غير ذي روح: اگر زود زود جزاي غدر در كنار او نهد دلها برمند و خاطرها منفعل شوند، و نيّتهاي مردم بگردد و بخللهاي بزرگ سرايت كند (127/ 10 تا 12). در جهانگشاي جويني هم فعل جمع بفاعل غير ذي روح جمع ارجاع شده است در اين عبارت: تا بوقتي كه خراسان و مازندران در زير سنگهاي بلاي اين آسياي گردان نرم گردن شدند (2: 269).
بحث در باب اين قاعده اينجا محلّ ندارد، نگارنده در اين خصوص بتفصيل بحث كرده است‌J .R .A .S .( ژانويه 1942 ص 41 و ما بعد).
8، فعل ماضي محتمل و مشكوك و مشروط و يقيني معلّق و فعل تمنّي و ترجّي و ترديد: آنچه در اين مدّت به وي رسيد ده هزار دينار بوده باشد (157/ 15)؛ گفت: آن از تدبيرات شرف الملك بوده باشد (226/ 11)؛ شجاعت او از ذكر وقايعي كه در اثناء كتاب شرح رفته است معلوم شده باشد (281/ 4 تا 5)؛ در آثار الوزراء عقيلي بنقل از مقامات ابو نصر مشكان آمده است (چاپ دانشگاه ص 179): در هفته‌اي پنجاه شصت پيغام رفته باشد در باب وزارت، مطلقا تن در نمي‌داد. نيز رجوع شود به كليله و دمنه تصحيح و توضيح مينوي 376/ 8 ح.
9، حذف «را» از مفعول صريح: پس غدرهائي [را] كه با سلطان كرده بود يك يك بر وي شمرد (61/ 13)، كه بدون «را» ناقص است.
10، راجع به جمله «از عادت وزرا آنست كه چون در ديوان بجاي وزارت نشسته باشد جهت كسي قيام نكردي» (137/ 8 تا 9) در حاشيه آن صفحه گفته
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 43
شده است كه فعل مفرد بجاي فعل جمع بكار برده است. تأويل و توجيه ديگر مي‌توان كرد: بايست نوشته باشد «كه چون [وزير] در ديوان ...»، كلمه وزير را مقدّر گرفته و فعل را باو نسبت داده است.
11، در جمله «چون مردم حجّاج كه از اقاليم ورود كرده» (147/ 9) بايست «ورود كرده بودند» نوشته باشد، فعل بدون مجوّز حذف شده است.
12، دال جمع مخاطب را دو بار «تي» نوشته است: نشسته‌ايت (51/ 4) و معذوريت (87/ 9).
مترجم بعضي صنايع لفظي را كه در متن عربي بوده است عينا در فارسي آورده و گاهي هم از خود صنايعي افزوده است. از نوع اوّل است عبارت «در شطن شيطان منجذب شده بود» (247/ 1) معادل با انجذابا مع الشّيطان في أشطان وسواسه؛ و عبارت طنزآميز «آن همه مكتوبات و نامهاي لطيف» (250/ 8) كه نظير فاجتمعت هذه الكتب اللّطيفة در اصل عربيست؛ و از نوع دوم عبارت از اسب پياده شد و رخ پيش شاه بر زمين نهاد (199/ 1)؛ تقدير و تقتير (219/ 3)؛ مخالفت و محالفت (220/ 5) و امثال اينهاست كه در متن عربي وجود ندارد.
كار ديگري كه مترجم كرده است به نظم ترجمه كردن اشعار اصل است در 70/ 8 تا 17، 89/ 15 و 16 (ظ)، 110/ 9 و 10، 124/ 11، 173/ 12، 174/ 7، 253/ 4 و 5، 257/ 9 تا 11، 280/ 10، 283/ 5 و 19 تا 284/ 6. از اين نمونه‌ها روشن مي‌شود كه طبع شعر بلندي نداشته است و نظمهاي او مثل غالب ترجمه‌هاي منظوميست كه اشخاصي مي‌كنند كه شاعر قادري نيستند.
اغلاطي نيز در خواندن بعضي كلمات و فهم برخي عبارات و استنباط معني از آنها مرتكب شده است كه به پاره‌اي از آنها در حواشي صفحات يا در ضمن تعليقات اشاره شده است (56/ 11 و ح، 131/ 10 تا 14 (تعليقات ديده شود)، 142/ 12
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 44
(تعليقات ديده شود)، 145/ 3 و ح، 249/ 7 تا 8 و ح). از اين قبيل است عبارت ص 204 س 11 تا 12: «كونپوشهاي اطلس بدنانير خليفتي مفلّس» كه ظاهرا غلط باشد. چنانكه در حاشيه همان صفحه قيد كرده‌ام در متن عربي الكنابيش التفليسيّه است يعني كونپوشهاي تفليسي. شهر تفليس به صادر كردن اين قبيل مصنوعات مشهور بوده است چنانكه قزويني در آثار البلاد گويد (چاپ بيروت 519): و يجلب من تفليس انواع اللّبود و الأكسية و البسط الرّقيقة و الفرش و الصّوف الرّفيع و الخزّ و ما شابه ذلك؛ پس احتمال مي‌رود كه جل اسپ زر دوزي شده كار تفليس هم داشته‌اند. مترجم لفظ را از تفليس باب تفعيل گمان برده است كه معناي آن داشتن نوعي برق و درخشيدن شبيه بفلس باشد و مثل پولك و پشيزه بنظر آيد (شي‌ء مفلّس اللّون إذا كان علي جلده لمع كالفلوس- لسان العرب)، و پيش خود چنين تفسير كرده كه از دينارهاي خليفتي بران پشيزه‌ها نصب كرده باشند!
اين سهوها و ترجمه‌هاي نادرست يا تحت اللّفظ و حذف كردن ابواب و فصول كتاب كه در هامش صفحات و در ضمن تعليقات بآنها اشاره شده است و استعمال لغات نامأنوس و مغلق عربي دور از تداول فارسي زبانان بهيچ وجه از اهمّيت و اعتبار و ارزش اين ترجمه كم نمي‌كند. سيرت جلال الدّين بايست بفارسي ترجمه شود، و ترجمه‌اي از قرن هفتم به انشائي نزديك بشيوه تحرير مصنّف اصل مغتنم است و مأخذ خوبي از براي فهم كتاب و تصحيح متن عربي و تهيّه ترجمه كامل صحيح جديدي كه بعد ازين تهيّه شود خواهد بود.

7 نور الدّين منشي‌

درباره فوايدي كه از اين كتاب حاصل مي‌شود بعد ازين بحث خواهد شد.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 45
اينجا مناسب اينست كه نخست جستجوي خود را در باب مؤلّف بپايان برسانيم و به اشتباهي كه در نام و هويّت او شده است اشاره كنيم. در نسخه عربي سيرت جلال الدّين كه در پاريس است و در متن عربي كه چاپ شده است (طبع پاريس و طبع قاهره) از لقب مؤلّف ذكري نشده است و گويا در نسخي هم كه در قديم در دست بعضي از نويسندگان و مورّخين بوده است لقب او مذكور نبوده و بنابرين وي را فقط به نام محمّد بن احمد بن علي بن محمّد منشي و نسبت نسوي و زيدري ياد كرده‌اند جز (چنانكه گفته شد) در كتاب الأوامر العلائيّه و نسخه خطّي ترجمه همين سيره و نسائم الأسحار- من فقط اين سه مأخذ را از مآخذ قديم ديده‌ام- كه وي را بلقب شهاب الدّين و شهاب زيدري شناسانده‌اند، و چنانكه ديده شد ابن الفوطي وي را مؤيّد الدّين نسائي خوانده است. از جانب ديگر از كسي ديگر معروف به نور الدّين بعنوان منشي جلال الدّين خوارزمشاه در جهانگشاي جويني و چند كتاب ديگر بحث شده و گفته شده است كه مدبّر ملك جلال الدّين بود و در موقع فتح خلاط او بود كه فتحنامه را نوشت. بنابرين در اين يك قرن اخير برخي از كساني كه درباره منشي جلال الدّين و مؤلّف سيره و نويسنده نفثة المصدور سخن رانده‌اند آن محمّد بن احمد نسوي و اين نور الدّين منشي را يكي دانسته و نام نور الدّين محمّد بن احمد بن عليّ بن محمّد منشي نسوي زيدري بدين صورت بوجود آمده است و مؤلّف سيره جلال الدّين و نويسنده نفثة المصدور و انشا كننده فتحنامه اخلاط و دو نامه ديگر كه از جانب جلال الدّين بعلاء الدّين كيقباد سلجوقي سلطان روم فرستاده شد دانسته شده است. حتّي تصريح شده است كه جلال الدّين هيچ منشي ديگري جز همين مرد (مركّب از دو شخص) نداشته است.
وسايل و موادّي كه به دست بنده رسيده است در دست آن مؤلّفين نبوده است و اگر موفّق به كشف سهو و اشتباهي در اين موضوع شده‌ام و هويّت
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 46
آن دو را جدا جدا تعيين كرده‌ام نبايد بخود غرّه شوم. اگر اين اسباب كار در دست مرحوم علّامه محقّق محمّد قزويني افتاده بود مسلّما شريك سهو و خلط ديگران نمي‌شد و اين مطلب پيش ازين معلوم عموم شده بود.
اوّلا جلال الدّين مينك برني در اوقات مختلف بيشتر از يك منشي داشته، و غير از اين شهاب الدّين زيدري نسوي يك منشي ديگر او بنام الصّدر الشّهيد شهاب الدّين الكوسوي «15» در الأوامر العلائيّه نام برده شده است و مكتوب خوارزمشاه بعلاء الدّين از انشاء او معرّفي شده است (چاپ عكسي 368، و مختصر آن چاپ هاوتسما 154، و ترجمه آلماني آن 154)؛ اگر نور الدّين منشي هم در خدمت او بوده است (كه ظاهرا بوده) وي منشي سوّم سلطان مذكور بوده است. و اين سه تن علاوه بر ضياء الملك علاء الدّين محمّد بن مودود نسوي مي‌شوند كه تا سال 622 صاحب ديوان انشاء جلال الدّين بوده بود. شايد غير از اين چهار نفر كسان ديگري هم در دربار و ديوان و دستگاه وي بعنوان منشي خدمت مي‌كرده‌اند كه ما نمي‌شناسيم.
ثانيا شهاب الدّين محمّد نسوي از شرح حال خود و موطن و منشأ خود در سيرت جلال الدّين سخن مي‌گويد و تصريح مي‌كند كه مسقط الرّأس او قلعه خرندز
______________________________
(15) كوسوي يا كوسوئي منسوب است به شهر كوسو، كوسوي، كوسويه، كوسه از شهرهاي خراسان كه گاهي جزء خواف و زماني از اعمال فوشنج محسوب مي‌شده است، نزديك به خرگرد، و فرگرد، و از هر دو بزرگتر، و نزديكتر از آنها به رود هرات بوده است (سرزمينهاي خلافت شرقي ص 383 و 438). بصورت كوسه در مقامات ژنده پيل 136، و بصورت كوسويه در تاريخ نامه هرات (بسيار مكرر) مذكور است. در فرائد غياثي كه بنام غياث الدين وزير شاهرخ در 835 تأليف شده است نام يك نفر حسام الدين عبد اللّه كوسوي كه نامه‌هاي بسيار از او نقل شده است ديده مي‌شود و در يك جا گفته شده است كه: لشكر جغتاي به كوسويه رسيدند، و در جاي ديگر كه: فرزندان شيخ الاسلام احمد جام كه مشايخ كوسويه بودند (فهرست كتابخانه مركزي دانشگاه طهران تأليف آقاي دانش‌پژوه، ج 14 ص 3720 و مابعد، 3770 و 3774، 4057 و مابعد). در نفحات الانس نيز احوال شمس الدين محمد كوسوي جامي عارف متوفي بسال 863 مندرج است (چاپ طهران 496 تا 498). ظاهرا نسبت به اين شهر بصورت كوسوئي (كوسويي) صواب باشد.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 47
بوده است، و ما در تعليقات، و نيز سابقا در اين مقدّمه، روشن كرده‌ايم كه خرندز جزء ناحيه زيدر، و آن از نواحي نسا بوده است. و از نور الدّين منشي مجموعه منشآتي بدست اين بنده آمده است (كه عن قريب بتفصيل معرّفي خواهد شد) بنام وسايل الرّسايل كه دران وي نيز چيزي از زادگاه و خاندان و احوال شخصي خود ياد كرده است و ازان معلوم مي‌شود اصل و منشأ او از ديه كركن رخ از محال نيشابور بوده و پسر تاج الدّين علي بن ابي المعالي كريم الشّرق بوده است. اسم اين نور الدّين چه بوده است من ندانستم، چونكه در هيچ مأخذ قديم آن را نيافتم، و آنها كه او را نور الدّين محمّد گفته‌اند نام محمّد را از اسم شهاب الدّين برداشته و باو اطلاق و الحاق كرده‌اند، در مجموعه منشآت خود جز نور منشي چيزي نياورده، و يك بار از يك نفر «نور الدّين محمّد تغمّده اللّه بالرّحمه» ياد كرده است (نسخه قونيه 152 رو) كه واضح است شخصي غير خود او مراد است. تاج الدّين علي پسر كريم الشّرق در اواخر سال 624 يا اوايل سال 625 بدست براق حاجب در كرمان كشته شد (ترجمه سيره 176/ 12)؛ نور الدّين منشي تا آن زمان ظاهرا در دستگاه غياث الدّين پيرشاه برادر جلال الدّين مينك برني بوده است و سلطان و خداوندي كه او در نامه‌هاي خود ذكر مي‌كند گويا همان غياث الدّين باشد كه خود را جانشين بحقّ سلطان محمّد خوارزمشاه مي‌دانسته است و ديگران هم كه در خدمت او بوده‌اند طبعا وي را سلطان خويش مي‌شناخته‌اند؛ و خواجه جهاني هم كه در اين نامه‌ها مذكور است به احتمال قوي همان تاج الدّين پسر كريم الشّرق است كه پدر خود او و وزير غياث الدّين بوده است و بقاعده وزيران سلاطين خوارزمشاه بدين لقب خوانده مي‌شده. اگر نور الدّين پس از مقتول شدن پدرش و از ميان رفتن غياث الدّين خويشتن را بدستگاه جلال الدّين بسته باشد و در ديوان او داخل شده يا جزء اطرافيان شرف الملك درآمده باشد توان گفت كه دو سه سالي با شهاب الدّين خرندزي
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 48
زيدري نسوي همكار ولي مسلّماً مادون او بوده است، و اينكه فتح‌نامه اخلاط را او انشا كرده باشد بسيار بعيد و غريب مي‌نمايد ولي البتّه غير ممكن نيست «16». چنانكه سابقا گفته شد عبارت «مجنوني نحوي» كه زيدري در نفثه در حقّ يك نفر منشي بكار مي‌برد كه شرف الملك وي را در غياب زيدري بجاي او (يا شريك در كار او چنانكه يك ثلث كارها را وي انجام دهد و دو ثلث ديگر را زيدري) گماشته بوده است ممكنست اشاره به نور الدّين باشد؛ و باز از منشآت خود نور الدّين برمي‌آيد كه در اواخر عهد جلال الدّين و در ازمنه‌اي كه در حدود آذربايجان و بيلقان و ارّان و تفليس بوده‌اند از بيكاري شاكي بوده است و شايد فقط چند ماهي همراه سلطان جلال الدّين به سفر گرجستان رفته بوده است.
از اين مجموعه منشآت نور الدّين كه بدان كرارا اشاره كردم دو نسخه بدست بنده آمده است (يعني عكس آنها) كه هر كدام يك نيمه از كتاب را دارد، آن هم از اوّل و اواسط ناقص و يكي از آخر هم ناقص، و از دو نسخه مختلف است. نيمه اوّل كتاب از كتابخانه جان رابلاند منچستر است و آن را آقاي بوسه در آنجا ديده بوده و دوست دانشمند گرامي آقاي دكتر عبّاس زرياب خوئي عكسي را كه ازان براي خود تهيّه كرده بودند در اختيار بنده گذاشته‌اند. نيمه دوّم از نسخه‌ايست كه اينجانب در قونيه در كتابخانه شخصي آقاي عزّت قويون اوغلو مهندس راه آهن تركيّه يافتم. دو نسخه را تا حدّي كه ممكن بود بترتيب اصلي مرتّب كردم و مواضع نقص را معيّن كردم و اكنون مي‌توانم آن را معرّفي كنم.
اين مجموعه منشآت موسوم است به وسائل الرّسائل و دلائل الفضائل كه نور الدّين منشي دران نامه‌هائي را كه خود نوشته است مرتّب كرده و آن را بر چهار
______________________________
(16) امكان اين هم هست كه جويني در باب لقب منشي سهو كرده باشد، و يا اصلا نور الدين را بجاي شهاب الدين منشي گرفته باشد؛ وصاف و مستوفي و ديگران هم در اين باب مسلما از او پيروي كرده‌اند.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 49
قسمت منقسم ساخته است. نيمه اوّل كه نسخه منچستر باشد ظاهرا از اوائل ديباجه را دارد و فقط چند ورقي از اوّل آن افتاده است و دران اشاره مي‌كند كه بر عقب ديباجه فتح‌نامه‌اي كه به عهاد الجهاد مسمّي است مذكور خواهد افتاد، آنگاه دو قصيده آورده است يكي رائيّه‌اي بعربي و ديگري بپارسي كه بوقت مقام مبارك او (يعني شرف الملك فخر الدّين جندي) جهت ضبط كار آن ديار و دفع ملاعين كفّار انشا كرده بود، مطلع قصيده تازي اينست:
لولا مضاء قضاء اللّه و القدرما قيد قود مطيّاتي الي السّفر و قصيده پارسي بدين مطلع است:
نمود دوش هلال از سپهر مينائي‌چنانكه زورق ازرق بزر بيندائي و در ضمن آن مي‌گويد:
قضا مضا شرف الملك فخر دولت و دين‌كه فرّ دولت اوراست فرّ دارائي
پناه دوده آدم علي ابو القاسم‌كه لشكريست دران همّتش بتنهائي
فلك جنابا دارم طمع كه حرفي چندز حسب حال رهي استماع فرمائي .......
كجاست تا نسق نظم بيند آنك او گفت«دريغ روز جوانيّ و عهد برنائي»
نبوده‌ام همه عمر و نيم هم اكنون نيزخداي داند در بند مال دنيائي
وليك فضل عزيزم نمي‌دهد رخصت‌كه در مظنّه عطلت «17» كنم شكيبائي خلاصه اينكه بيكار است و از شرف الملك كار مي‌خواهد، و خواه در نظم و خواه در نثر بسيار از خود و انشاء خود تمجيد مي‌كند و لاف برتري مي‌زند، كه همين بر گران‌جاني او دليلي بارز است. در ضمن دستورهائي هم براي نوشتن مناشير و فرامين و ترسّل مي‌دهد؛ سپس از نيّت جمع كردن منشآت خويش و آنكه بعضي
______________________________
(17) اين را در حاشيه نوشته است؛ در متن: كه در مقام مذلت.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 50
از آنها را در دست نداشت سخن مي‌گويد و اقرارگونه‌اي (نه صريح) مي‌كند كه مضامين بيشتر را مستحضر بود آنها را از نو نوشت. تقسيمات از اين قرار است:
1، امثله و مناشير حضرت جلّت را مقدّم داشت؛ 2، مخاطبات و مجاوبات درگاه را اعلاه اللّه تالي آن كرد؛ 3، مفاوضات و مطالعات خداوند اعظم خواجه جهان خلد اللّه دولته را در مرتبه ثالث نبشت و الثّالث خير «18»؛ 4، قصص و مكتوباتي را كه از جهت خود بحضرت خلفا و سلاطين و جناب مخدومان و دوستان و خداوندان نبشته بود بر عقب قسم سيم آورد.
بر حسب وعده عهاد الجهاد من السّلطان الأعظم الي الصّاحب المعظّم را پس از ديباجه درج كرده است كه خلاصه آن در تعليقات همين كتاب نقل شد (ص 359 و مابعد). تقرير وزارت تاج الدّين علي (پسر) كريم الشّرق در ورق 36 آ، سپس تقرير مناصب اصفهان بر قاضي ركن الدّين مسعود و تفويض قضاي درگاه در جمله ممالك به نظام الإسلام صاعد در 40 ب، و چند مثال ديگر، از آن جمله مثال بوقت آنكه از تفليس عنان جهان‌گشاي صوب كرمان جهت استخلاص آن معطوف گشت خداوند سلطان معظّم غياث الدّين نام‌زد سرير سلطنت شد اين مثال را بحكم فرمان سواد كرده آمد تا از حضرت اعلي بياض كنند 63 ب؛ و بعضي از مثاها تكرار هم شده است. در ورق 133 ب قسم ثاني شروع مي‌شود و اوّلين نامه تحت اين عنوان است كه: اين خدمت بحضرت سلطان جلال الدّين خلّداللّه سلطانه بوقت آنكه در بلاد هند او را با ملاعين كفّار تاتار اتّفاق ملاقات افتاد و
______________________________
(18) اين نيز يكي از تفاوتهاي ما بين نور الدين منشي و شهاب الدين محمد منشي است كه در اين منشآت اين مدايح در حق شرف الملك هست و مراسلات او مندرج است و هميشه خداوند جهان ناميده مي‌شود، و حال آنكه در سيره و نفثه از وي بدگوئي بسيار شده است و از دشمني او با مؤلف در هر دو كتاب سخن رفته و مخصوصا گفته شده است كه وي هرگز خداوند جهان خوانده نشد، و سلطان او را جز شرف الملك خطاب نكرد.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 51
بريشان ظفر يافت تحرير افتاد؛ سپس نامه‌اي ديگر كه هم بدان حضرت بوقت طلوع رايات اعلي از ديار هند و سند و توجّه بر صوب عراق اصدار افتاد. اين دو تاي اخير پيداست كه از جانب سلطان غياث الدّين انشا شده بوده است. اين مجلّد تا ورق 143 ب مي‌رود و كتاب ناتمام است و بين اين مجلّد و نيمه ثاني چيزي مشترك نيست و مكرّر نشده است و بهم متّصل هم نمي‌شود.
در نسخه قونيه سه ورق اوّل متعلّق بقسم دوم كتابست و از قراين برمي‌آيد كه در حدود 621 نوشته شده است و از جوابهائي است كه از جانب سلطان غياث الدّين انشا شده است؛ از عبارات آن اينست: ما امروز در حدود دار الملك همدان كه مركز دائره ممالك جهان است با پنجاه هزار سوار متمكّن نشسته، خاطر از جمله جوانب فارغ و ضمير بهيچّيز موزّع نه، از اطراف جهان رسولان مي‌رسند و بتحرّي مراضي ما توسّل مي‌جويند، روزي مال ارّان و آذربايجان بخزانه عامره عمّرها اللّه مي‌گزارند و روزي باج و خراج شام و مغرب بخزنه خاصّ تسليم مي‌كنند، دفعتي تحف و هدايا و خمس و صفاياي روم و روس مي‌رسانند و گاهي خلع و تشريفات و تحف و صلات حضرت خلافت مجدّها اللّه مي‌پوشانند، اتابك اعظم ازبك طريق اخلاص ما مي‌سپرد و در آنكه با او اساس قرابتي را تمهيد كنند سعيها مي‌نمايد، و ملك عماد الدّين «19» پسر ملك نصرة الدّين هزار سپ با زيادت ده هزار سوار و پياده در نواحي لرستان منتظر فرمان نشسته است، و وصلتي كه ايشان را بدان مشرّف گردانيده بوديم بإتمام رسيده الخ. و اين نامه متصّل مي‌شود به ابتداي قسم 3 در مطالعات و مفاوضات خداوند اعظم خواجه جهان، كه از اوّلين نامه اين قسم نيز در تعليقات همين كتاب منتخبي نقل شد (ص 315 و مابعد). تواريخي در بعضي از نامه‌ها هست مثل 618 (ق 29 آ و 48 آ). در عنوان نامه‌اي شخصي در
______________________________
(19) عماد الدين پهلوان مذكور در ص 200 و 226، و در مجمع الآداب شماره 1014.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 52
ورق 46 ب مي‌گويد: خداوند عالم سلطان غياث الدّين مال معامله ديه كركن‌رخ را كه مولد كمتر بنده دولت قاهره است اسقاط فرمود، بوقت التماس امضاي مثال از حضرت خلافت اين قصّه فرستاده شد (إنّ العبد المدعوّ بالنّور المنشي ...)؛ و در ورق 48 آ: كمتر بنده بقبيله زهد و امانت و تقوي منسوبست، اوقات روز و شب را در تحمّل مذلّت استفادت احكام شرعي مستغرق گردانيده بود، ناگاه سيل طوفان هجوم كفّار در رسيد پرتو شرر نوائر فتنه آن ملاعين با ديار عراق افتاد، مجال مقام نماند، بر جوانب خوارزم و خراسان نمي‌توانست گذشت روي بر صوب كرمان آورد، مقارن آنكه بدار الملك بردسير رسيد خبر حادثه نيسابور شنيد، ديوان انشا در آن وقت مهمل بود فرمان بنفاذ پيوست كه كمتر بنده در مباشرت آن خدمت شروع كند.
از اين بيان روشن مي‌شود كه در سال 618 بكرمان رفته و متصدّي ديوان انشاء غياث الدّين شده است و پدر خود او هم وزير آن سلطان بوده است. سپس مي‌گويد:
مباشرت تمامت كتابت از توقيعي و ديواني، مكتوبات ديوان اعلي خداوند جهان، مفاوضات حضرت وزارت و طغراكشي مدّت چهار سال در اين سفرهاي شاقّ بي هيچ شريك و نايب به اقامت رسانيد. پس اين نامه دليل مي‌شود كه تا سال 622 بكتابت ديوان انشا مشغول بوده و ظاهرا در همان سال است كه اين حكايت را بقلم آورده است. و اين بكلّي متفاوت با سرگذشت شهاب الدّين خرندزي در همين سالهاست كه سابقا ديديم (ص كه تا كح). ولي معلوم نمي‌شود كه مخاطب اين نامه نور الدّين كيست و از چه كس مي‌خواهد كه فرمان در حقّ او صادر كند و وي را از مزاحمت مدّعيان خلاص كند.
نكته ديگري در باب احوال نويسنده از اين مجموعه معلوم مي‌شود، و آن كثرت شرابخواري اوست، كه با آنچه در كتب ديگران آمده است وفق مي‌دهد:
در نامه‌اي كه مخاطب آن معلوم نيست و در ورق 62 آ شروع مي‌شود شكايت از كار
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 53
فعلي خود كرده و توقّع كرده است كه كاري بهتر براي او بينديشد؛ و در نامه‌اي كه بعد از ان مي‌آيد و بشخصي ديگر نوشته شده است مي‌گويد (64 ب و ما بعد): قدري شراب كه فرستاده بود رسانيدند، موقعي بغايت خوب يافت، و كدام انعام آن حضرت را نه اين مزيّت حاصل باشد؟ امّا چون خادم (طلب شراب) كرده بود و از درد وصاف و ممزوج و صرف آن نشان نيافته و، ناگاه بر چنان گنج روان ظفر يافت و مثل آن خواسته‌اي ناخواسته بدست آورد اشتها صادق‌تر از اوقات معهود شده بود و رغبت زيادت از ايّام معتاد گشته، افراطي بيشتر ميرفت بل إدماني كلّي اتّفاق مي‌افتاد، و از اطراف معارف رسل جمع شده بود و مشاهير قصّاد گرد آمده مهمّات ايشان مهمل مي‌ماند و مصالحي كه از آن جمله بخادم تعلّق داشت مختلّ گشت، جواب هر يك مي‌بايست نبشت و كار هر جانب ساخته گردانيد و آن جماعت را مجال انتظار نمانده بود، تعجيل مي‌نمودند و تشنيع مي‌زدند، خداوندان و پادشاهان مي‌فرمودند كه روزي چند دست باز كشد ميل طبيعت رخصت اعراض نمي‌داد، خداوند عالم بذات مبارك خود با كوكبه‌اي از بندگان خاصّ عنان جهان‌گشائي بر در خيمه باز كشيد و فرمود تا از آنچه باقي بود مشك مشك «20» مي‌آوردند و بر خاك تيره مي‌ريخت، و يقول الكافر يا ليتني كنت ترابا، آخر غلواي زحمت آن چند روز نيز فرو نشست و سورت تصديع تشنيع آن قوم كه كشت (؟ شكست؟) ... توقّع مي‌دارد كه اگر خداوند پيش از مراجعت با حضرت جلّت معتمدي خواهد فرستاد يا از آن جانب آشنائي عزم اين طرف كرد يك دو خروار ديگر فرستد چنانكه بيك منزلي رسد، خبر دهند تا بدرقه‌اي فرستاده آيد و بشب نقل كرده شود.
در نامه‌اي مي‌گويد: يا ليت بجاي نباهت ذكر اين منصب خمول گوشه زاويه نظاميّه خوارزم باقي بودي (117 آ). از برادران خويش ابو بكر و عمر، و خويشان و
______________________________
(20) خيك شراب را بزبان عربي زكرة بضم زاي مي‌گويند.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 54
متعلّقان كه ساكن ديه كركن رخ‌اند مكرّر ياد كرده است. در ورق 131 آ گويد:
در شهور سنه 616 كه اطراف كرمان مستقرّ سرير سلطنت بود و كمتر بنده ملازمت عبوديّت حضرت جلّت مي‌نمود دوستي از خراسان مفاوضه‌اي منطوي بر صحّت هلاكت اهالي نيسابور بر دست ملاعين كفّار ...؛ ولي وقعه نيشابور در 618 بود، و بهرحال مراد از اين سلطان همان غياث الدّين است.
در اواخر اين مجموعه نامه‌ايست كه در ضمن آن اشاره مي‌كند به نيّت جمع‌آوري منشآت خويش در يك مجلّد و وقت فراغت خويش را صرف اين كار كردن، ولي با اين تفاوت كه اينجا از تقسيم آن بر سه قسم سخن مي‌گويد و قسم چهارم را كه نامه‌هاي خود اوست نام نمي‌برد: از سالها باز متفرّقات مسوّداتي نظم و نثر تازي و پارسي در جهان مي‌گردانيد و از هر شيوه تعليقات محفوظات و مسموعات حكميّات و شرعيّات را در آن سلك مي‌كشيد چون محاورات و مباحثات بطول زمان در زير غبار نسيان ناپديد شده بود جمع آن واجب بود و نقل با جائي كه در معرض ضياع نيفتد لازم مي‌نمود، اين گوشه فراغت را صلاحيت آن ديد، و روزي چند دل بر اقامت خرسند گردانيد، بشرابي خرمائي و احيانا انگوري تعلّلي مي‌كند و تزجية الوقتي بجاي مي‌آورد و در جمع آن روزگاري مي‌گذراند، نزديك آمد كه ازان فارغ گردد و روي با بندگي درگاه آرد. در اثناي اين حالات خواست كه حضرت فلان را خدمتي كند كه آثار آن بر روي روزگار مخلّد ماند، آغاز انشاي ترسّلي كرد و تأليفي را مبني بر سه قسم: قسم اوّل مراتب خطاب و القاب كافّه طوايف بني آدم در اقطار عالم بنسبت با وضيع و شريف؛ دؤم امثله‌اي كه از آن ديوان به اصدار آن افتقار تواند بود؛ سؤم مخاطبات و مفاوضات و مكتوباتي كه از لفظ مبارك او به اصحاب اطراف و ملوك عهد و سلاطين روزگار و اركان دولت و وزراي حضرت نويسند؛ اساس نهاد. تمامت را بيرنگ سواد زده است و بيشتر را نقش
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 55
بياض پرداخته گردانيده (ق 168 تا 169).
ولي اين كتاب ترسّل كه در اينجا توصيف آن مي‌كند غير از مجموعه وسائل الرّسائل است كه در دست ماست.
در نامه ديگري باز از املاك خود و دو برادرش نام مي‌برد (171 ب و 172 آ) و مي‌گويد موضعي موسوم به عبدلاباد را از شرف الدّين پسر علاء الدّين خريده است و سال گذشته برادرش فخر الدّين ابو بكر را فرستاده است تا آن موضع را بدست تصرّف گيرد و در آن مزارع آغاز زراعت و عمارت كند، و در اين وقت هم برادرش عمر را باز مي‌گرداند و مثال اسقاط خراج كركن رخ و امضاي حضرت خلافت را مي‌فرستد تا بموقع اجرا گذاشته شود، اين نامه ظاهرا خطاب به حاكم يا وزير يا مستوفي ناحيه‌ايست و در حدود سال 618 يا 619 بايد نوشته باشد.
اين جلد در ورق 181 تمام مي‌شود و كاتب آن ابو سعد مسعود بن ابي النّجيب محمود است و تاريخ آن جمادي الآخره سنه 666.
در اين منشآت چنانكه معلوم شد اسامي رجالي برده مي‌شود كه در دستگاه خوارزمشاهيان بوده و با آن مربوط بوده‌اند مثل اتابك ازبك و نصرة الدّين هزار اسپ و التتمش و آي تغمش و منگلي و عميد الدّين اسعد ابزري و نصرة الدّين ملك اينانج و الغ قتلغ خان اينانج سلغر و تاج الدّين علي پسر كريم الشّرق، و غير ايشان.
در باب جدّ مؤلّف ابو المعالي كريم الشّرق، خبري در تاريخ سلاجقه كرمان محمّد بن ابراهيم مندرج است، مي‌گويد (ص 63): در سال 561 خراجي (برابر 568 هلالي) بناي مصالحت ميان پادشاهان منهدم شد، بهرامشاه از اولاد قاورد از خراسان مدد خواست امير ارغش زاوه‌اي و چاولي قوده‌كش و كريم الشّرق را فرستادند، (ص 74): سابق الدّين علي سهل از اهل ترشيز در خراسان بخدمت درگاه كريم الشّرق موسوم بود، و او را در عهد ملك طغرل چند نوبت به نامه
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 56
بكرمان فرستاده؛ در عهد ملك بهرامشاه (4 سطر پيش ديده شود) در دؤم نوبت كه از ملك مؤيّد لشكر خواست در خدمت كريم الشّرق به بم آمد و در خدمت پادشاه و بزرگان دولت هر روز ورقي از اوراق حسن اخلاق باز مي‌كرد ...
بسبب اين سابقه فرزند او تاج الدّين علي نيز بوزارت غياث الدّين پير شاه تعيين شده بود (همين ترجمه سيره ص 38 و 48 و غيره، و جهانگشاي جويني ج 2 ص 202)، و باز بدين مناسبت نور الدّين منشي چون راه بازگشت بخراسان را بواسطه هجوم و ايلغار تاتار مسدود ديد بكرمان رفت و باو كار دادند.
جويني در باب نور الدّين منشي مي‌گويد: پيوسته بشرب مشغول بود، كمال الدّين اسمعيل اصفهاني با جمعي از ايمّه اصفهان بامدادي بخدمت او شدند، هنوز از خواب مستي برنخاسته بود، اين رباعي را بنوشت و درفرستاد و ايشان بازگشتند:
فضل تو و اين باده پرستي با هم‌مانند بلندي است و پستي با هم
حال تو بچشم خوبرويان ماندكانجاست هميشه نور و مستي با هم و نور الدّين منشي راست در حقّ سلطان قصيده‌اي كه مطلع آن اينست:
بيا جانا كه شد عالم دگرباره خوش و خرّم‌بفرّ خسرو أعظم الغ سلطان جلال الدّين و مرحوم قزويني در حاشيه همان صفحه (ج 2 ص 153) از نسخه ج نقل كرده است كه: نور الدّين منشي چون بر اين رباعي مطّلع شد و مطالعه كرد در جواب اين رباعي بگفت:
چون نيست بلنديت ز پستي خالي‌خواهد شدن از تو دور هستي خالي
خواهم كه چو چشم و زلف خوبان نشوي‌يك دم ز پريشاني و مستي خالي حكايت مست بودن منشي و بزيارت او آمدن شاعر (بدون ذكر نام او) و سرودن رباعي، در تاريخ گزيده هم هست (چاپ عكسي ص 495). امّا آنچه
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 57
مستوفي در گزيده گفته است كه نور الدّين مفتي (- منشي، و اگر مفتي باشد نيز درستست، چه واقعا وي از اهل فقه و فتوي بوده است) در حقّ سلطان محمّد خوارزمشاه گفت:
شهنشاه جهان‌بخشا تؤي آنك‌توان كز رفعتت خواهد فلك قرض نسبت غلطي است، چه اين قطعه چهار بيتي چنانكه جويني صاحب جهانگشاي مي‌گويد (2: 81) از فريد جامي (منشي ملك فخر الملك نظام الدّين) است، و شايد نور الدّين در زمان آن واقعه تازه بالغي بيش نبوده است.
همچنين آنچه صاحب گزيده مي‌گويد كه سلطان جلال الدّين از اصفهان ...
بكردستان رفت و در شراب افتاد، نور الدّين منشي گفت:
شاها ز مي گران چه برخواهد خاست؟وز مستي بيكران چه برخواهد خاست؟
شه مست و جهان خراب و دشمن پس و پيش‌پيداست كز اين ميان چه برخواهد خاست! (چاپ عكسي 502 تا 503) ظاهرا درست نيست؛ گوئي اين مورّخين جز نام نور الدّين منشي نام هيچ يك از منشيان سلطان را نشنيده بودند و همه چيز را باو نسبت مي‌دادند. بسيار بعيد است كه اين منشي كه خود هميشه مستغرق شراب خواري بوده است و ديگران او را ملامت مي‌كرده‌اند در حقّ سلطان اين شعر را گفته باشد، مگر آنكه تلافي خيكهاي شراب را درآورده باشد. اين رباعي در جهانگشاي جويني (2: 187) و در كتاب الفخري (چاپ آهلواردت ص 55) آمده است بدون ذكر نام گوينده، و ابن الطّقطقي صاحب الفخري گويد «قال شاعره يخاطبه»؛ و اگر بايد اين را بكسي معروف از اطرافيان سلطان نسبت داد شايد همان شهاب الدّين مناسبتر باشد كه همين اعتراض را به نثر در نفثة المصدور كرده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 58
ديگر آنچه دولتشاه در تذكرة الشّعراء (چاپ براون 137) و بنقل ازان صاحب تذكره مرآة الخيال (ص 52 تا 53) و صاحب مجمع الفصحاء (چاپ جديد طهران ج 3: 1447 تا 1448) در اين خصوص (از گزيده و تذكره) نقل كرده‌اند و پر از خبط و اشتباه است ارزش تكرار كردن را ندارد. صاحب مجمع الفصحا شايد قديمترين كسي نيز باشد كه نور الدّين منشي را با شهاب الدّين محمّد زيدري خلط كرده و تأليف نفثة المصدور را به نور الدّين نسبت داده است و شعري را هم كه زيدري خود در نفثه از گفته خويش آورده است بغلط به نور الدّين نسبت مي‌دهد، يا شايد بتوان گفت لقب شهاب الدّين را بغلط نور الدّين مي‌آورد. بعد از وي محمّد تقي حكيم در گنج دانش (322) و مرحوم محمّد قزويني در رساله مفردي كه راجع به نفثة المصدور تحرير كرد و به اهتمام مرحوم عبّاس اقبال چاپ شد و در مقدّمه نفثة المصدور بتصحيح دكتر يزدگردي مجدّدا طبع شده است و خود عبّاس اقبال و آقاي ناصح در ترجمه خود و آقاي دكتر بياني در فهرست نمونه‌هاي خطوط خوش كتابخانه شاهنشاهي (ص 296 شماره 23) و مستر بويل در ترجمه جهانگشاي جويني (420) همگي همين خلط و اشتباه را تكرار كرده‌اند. بنده نيز اگر اسناد و مداركي كه در اين مقاله ذكر شده است بدستم نيامده بود از آن گروه متابعت مي‌كردم.
و امّا فتح نامه خلاط كه جويني انشاي آن را به نور الدّين منشي نسبت مي‌دهد (و نيز وصّاف الحضرة ص 586، لابدّ بمتابعت از جهانگشا) چنانكه سابقا عرض شد معلوم نيست از وي باشد، و بهرحال در وسائل الرّسائل موجود نيست.
كلمه‌اي چند نيز در خصوص ده كركن رخ لازم است گفته شود: ناحيه رخّ بقول ياقوت كوره‌اي يعني بخشي از بخشهاي نشابور بوده است مشتمل بر يكصد و شش قريه، و قصبه يا حاكم‌نشين آن موسوم به بيشك بوده است (معجم البلدان 2:
770)، و ابو منصور عبد الرّحيم بن محمّد بيشكي كه جوهري كتاب صحاح را از براي
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 59
او تأليف كرد اهل همين قصبه بوده است (مقدّمه صحاح، تأليف احمد عبد الغفور عطّار، ص 109)؛ رخ را عامّه ريخ مي‌گفته‌اند، و كركن يا كذكن (كدكن) بقول دولتشاه مولد شيخ عطّار و از نواحي زاوه بوده است (تذكرة الشّعراء ص 187 و 192). در فرهنگ جغرافيائي ايران رخ نيشابور مذكور نيست امّا دهي بنام رخ در دهستان عربخانه، بخش شوسف شهرستان بيرجند، بفاصله 91 كيلومتر در شمال غربي شوسف موجود است (ج 9 ص 187). و بدين حساب نزديك زيدر از همان دهستان مي‌شود كه در صد و پنج كيلومتري شمال غربي شوسف واقع است.
و امّا كدكن نيشابور امروزه جزء تربت حيدريّه است و بطول 50/ 58 و عرض 35/ 35 در فرهنگ آباديهاي ايران مذكور است. در جهانگشاي جويني (ج 1:
219) كوكروخ آمده است كه در نسخه خ كركن رخ نوشته بوده است. دوستان مي‌گويند كدكن جزء بلوك‌رخ امروز موجود است.

8 منشأ خرابيها

صفت بارز تاريخ اين دوره، از حدود 580 به بعد، كه از مطالعه اين سيره و ساير كتب تاريخي مربوط بآن جلوه‌گر مي‌گردد غارت و تخريب و كشتار است، كشتارهاي به انبوه، آن هم نه تنها بدست تاتار و مغل، بدست خوارزميان و لشكريان ايشان از كافر و مسلمان نيز! وصّاف بعد از انكه ايلغار تاتار را بشهرهاي جند و خجند و فناكت و سمرقند و خوارزم و نخشب و ترمد بإجمال وصف مي‌كند (564 تا 568) بدين چهار فعل ختم مي‌كند: كشتند و بردند و كندند و سوختند.
امّا اين رنجها را تنها از مغول و تتر نكشيديم، از پيش از هجوم ايشان غوريان و خوارزميان و حتّي بعضي از خود ايرانيان تركتازي و قتل و خرابي رساندن را شروع
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 60
كرده بودند؛ مغول هم در نتيجه ستم و جور ايشان روي بدين ديار آورد و تخريب و كشتار را بنهايت رسانيد.
آنچه از تاريخ گذشته خويش و از آفات و بليّاتي كه از دست اين اقوام بكشور و قوم ما نازل شده است مي‌گوئيم و بيان مي‌كنيم از براي تعليل و تبيين انحطاطي است كه ازان پس در بنيانهاي اخلاقي و فرهنگي و اداري و اجتماعي و سياسي ايران راه يافت؛ انعكاسي در حقّ اقوام معاصر كه خود را اخلاف آن قبايل قديم مي‌شمارند، و تأثيري در روابط امروزي ما با اينان، نبايد داشته باشد. اين ملل نرم‌خوي نيك خصلت متمدّن امروزي اگر مي‌خواهند خويشتن را به كساني ببندند كه كليّه اقوام قديم ايشان را نمونه كامل توحّش و درنده‌خوئي مي‌شناختند و تواريخ از فجايع آنان مشحون است ما را چه گناه. ما مي‌بينيم كه آفات و بليّات بيرون از حدّ إحصا از خوارزمي و تاتار و مغل به كشور ما رسيده است و، از ايشان ذرّه‌اي خوبي و نيكي بجاي نمانده است و، برخي از ما اين بلاي عظيم را از ياد برده‌اند و بجاي اينكه فرومايگي و پستي و بي‌همّتي ايرانيان ادوار اخير را معلول همان علّت بشمارند زيان اندكي را كه ششصد سال قبل از ان از قومي ديگر بما رسيده بود بي‌اندازه بزرگ كرده از منافع بيكران و پيشرفتهاي فراوان كه در عرصه علم و اخلاق و دين و معرفت از آن قوم نصيب ما شد چشم مي‌پوشند و آن واقعه چهارده قرن قبل را مسؤول كليّه عقب‌ماندگيهاي امروزي ما مي‌پندارند، مي‌خواهيم چشم ايشان را باز كنيم و علّت حقيقي و واقعي را بايشان بشناسانيم.
چاچ (شاش) كه آن سوي رود سيحون و هم مرز بلاد ترك بود بزرگترين ديوار در پيش تركان بود، در زمان سلطان محمّد خوارزمشاه بعلّت آمد و رفت سپاهيان او و لشكريان ختا ويران شد، پادشاهان آن كشته شدند و اهل آن پراگنده گشتند چونكه او از نگهداري و اداره آن عاجز بود، و آن ديار از دار و درخت و
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 61
گل و گياه خالي شد، و اين قبل از ورود تتر بود «21». فرغانه بر اثر جنگهاي محمّد خوارزمشاه و قوم ختا خراب شد، زيرا كه بر گذرگاه لشكريان بود، و اهل آن پيش از انكه تتر بجانب ماوراء النّهر و خراسان روي آورند از ان خارج شدند «22».
مادر سلطان، تركان خاتون، كه باقتضاي زن بودن بايستي چيزي از احساسات لطيف داشته باشد، و منبع شقاوت و بدطينتي بود، چگونه اميران و بزرگان محبوس در خوارزم را نابود كرد «23».
تولي پسر چنگيز لشكر بخراسان آورد تمامي آن مملكت را تا حدود سيستان «كشش و غارت و نهب و تاراج كردند، بيك ركضت عالمي كه از عمارت موج مي‌زد خراب شد و ديار و رباع يباب گشت و اكثر أحيا أموات گشتند و جلود و عظام رفات شدند و عزيزان خوار و غريق ديار بوار آمدند ... در دو سه ماه شهرها را با چندين رباع كه هر قصبه‌اي از ان شهريست و از تموّج خلايق هر يك از ان بحري مسلّم كرد و اطراف و اكناف چون كف دستي گردانيد و گردن‌كشان را كه سرافرازي مي‌كردند در دست حوادث پاي‌مال گردانيد، و آخر همه هرات بود، چون آن را نيز به اخوات آن ملحق كرد متوجّه خدمت پدر شد» «24».
شهر هرات را يك بار تولي پسر چنگيز مسخّر كرده بود، مردم پس از رفتن او ياغي شدند و تمامي امراي مغول و مردان ايشان را كشتند. چنگيز بار ديگر هشتاد هزار سپاهي بسركردگي ايلجيكداي نويين به تسخير آن شهر روانه كرد (شوّال 618)، شش ماه و هفده روز محاصره و محاربه بطول انجاميد، در جمادي الاولي سال 619 شهر را گرفتند «بفرمود تا خلقش را از زن و مرد بقتل رسانند.
______________________________
(21) آثار البلاد چاپ ووستنفلد 362، چاپ بيروت 538.
(22) ايضا، ووستنفلد 157، بيروت 236.
(23) ترجمه سيره 57.
(24) جهانگشاي 1: 118 تا 119.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 62
لشكريان جويهاي خون از درون و بيرون روان كردند و خلق را از جوان و پير و صغير و كبير بقتل رسانيد و هيچ سري را بر تن و بدني را با سر نگذاشتند، و تمامت بناها و سراهاي شهر را فرو كوفتند و خندق را بينباشتند و شرفات و ابراج و بارو را خراب كردند، هفت روز جز بكشتن و سوختن و خون ريختن بكار ديگر قيام ننمودند ... افزون از هزار هزار و ششصد هزار و كسري از خلق هرات شهيد شدند «25»
نيشابور را قوم غزّ در سال 548 گرفتند و مصيبتي عظيم بران نازل كردند، هر كس را يافتند كشتند و اموال ايشان را به يغما بردند تا چنان شد كه دران از كسان معروف يك تن نماند، آن را سوزاندند و خراب كردند، سپس در ميان خود ايشان اختلاف و پيكار درگرفت تا هلاك شدند. مؤيّد كه از بندگان سلطان سنجر بود بران مستولي گرديد و مردمان را به يكي از محلّات آن كه شادياخ مي‌گويند نقل كرد و آن را آباد كرد و ساخت و ديواري گرد آن كشيد. كار آن نيك شد تا آبادترين و بهترين و پرخيرترين و پرجمعيّت‌ترين و مالدارترين شهرها شد، زيرا كه دهليز مشرق است و كاروانها را از وارد شدن دران گزير نيست. و بدين حال بود تا در سال 618 كفّاري از تركان كه تتر ناميده مي‌شوند از ماوراي جيحون بدان سامان روي آوردند و بر خراسان مستولي شدند و محمّد بن تكش از پيش ايشان فرار كرد و تا در همدان گريخت و ايشان او را دنبال كردند. بيشتر اهل خراسان و غربا در نيشابور جمع شدند و بكوشش بسيار آن را مستحكم كردند؛ بعد از آنكه سلطان در طبرستان درگذشته بود قومي از آن كافران روي به نيشابور آوردند و آن را نتوانستند گرفتن؛ روزي سركرده ايشان نزديك باروي شهر شد، تيري از بالاي سور بسوي او انداختند بنشان خورد و او را كشت. تركان بنزد خان اعظم خود
______________________________
(25) تاريخ‌نامه هرات سيف هروي ص 80.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 63
چنگيز خان بازگشتند و او خود بفرماندهي لشكر روي به نيشابور آورد، چه سركرده‌اي كه كشته بودند داماد او بود. منجنيقها نصب كردند و سنگ بران روان ساختند؛ قولي هست كه مردي علوي باميد آنكه پس از گرفتن شهر وي را به رياست آن بگمارند خيانت كرد و دروازه‌اي را گشوده ايشان را داخل شهر كرد، و ايشان او را و هر كس را كه با او بود پيش از همه كشتند. بهرحالت شهر گرفته شد، بكينه‌خواهي و گرفتن جان و مال خلايق پرداختند و هركرا كه در شهر بود، خرد و بزرگ و زن و كودك، همه را كشتند و آن را ويران كردند و با خاك يكسان كردند، و مردم روستاها را به شهر آوردند تا زمين خانه‌ها را بجستجوي دفاين كندند، و من مي‌شنوم كه ديواري در شهر برپا نگذاشتند. بعد از آنكه ايشان رفته بودند قومي از جانب خوارزمشاه آمدند و در آنجا به كندن زمينها و بيرون آوردن دفينه‌ها مشغول شدند، و چيزي از شهر نماند «26». قول جويني در باب نشابور (ج 1 ص 133 تا 140) كه اشاراتي بدان در تعليقات كرده‌ام نيز ديده شود.
نور الدّين منشي را نيز در وسايل الرّسائل اشاراتي بخرابيهاي تاتار در خراسان هست، از آن جمله در ورق 124 ب و 125 آ، كه معاني آن در الفاظ مغلق پنهانست، لذا نقل نشد. وليكن در اين ترجمه سيره بيش از همه جا اخبار تخريب و غارت و قتل و فساد، چه از جانب خوارزميان و كسان ايشان و چه از طرف لشكر تاتار و مغول، مندرج است، گوئي اين اقوام جز اين اعمال كاري نمي‌توانستند كرد. مثلا خرابيهاي غياث الدّين در پاريس (103/ 18 و ما بعد)؛ تباهكاريهاي جلال الدّين در بلاد سند (118/ 5 و ما بعد)؛ متفرّق شدن سپاهيان شرف الملك به غارت در آذربايجان و درآمدن او بشهر خوي و دوشيدن مردمان در آنجا و در مرند و نخجوان و
______________________________
(26) ياقوت در معجم البلدان 4: 858 تا 859؛ نيز ترجمه سيره ص 81 و ما بعد، و تعليقات ص 336 ديده شود.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 64
عامّه بلاد آذربايجان (189/ 2 و ما بعد)؛ نهب و غارت و قتل و سبي و إحراق در ولايات گرجيان (194/ 3 و 4)؛ غارت و خرابي و شكنجه مردمان در شهر خلاط بعد از فتح آن به اصرار أمرا و بر خلاف نيّت سلطان (212/ 1 و ما بعد)؛ تهديد علاء الدّين صاحب الموت به نهب و غارت و تخريب ولايت او (227/ 6)؛ غارت بلاد گرج بار ديگر و ربودن رمق آن (267/ 15)؛ فرستادن لشكر به غارت خرتپرت و ارزنجان و ملطيه و اشاره‌اي كه ملك مظفّر بآن كرده بود (269/ 16 تا 270/ 6).
در فصلي كه ازين پس در باب عاقبت كار خوارزميان در روم خواهد آمد از اعمال ايشان نمونه‌هاي بيشتر داده خواهد شد. اينجا اشاره‌اي كه مولانا جلال الدّين محمّد بلخي كرده است مناسب مي‌نمايد: روزي حضرت شيخ صلاح الدّين (زركوب) جهت عمارت باغ خود مگر مشاقان (- كارگران و مزدوران) ترك بمزدوري گرفته بود؛ حضرت مولانا فرمود كه: افندي- يعني خداوند صلاح الدّين- در وقت عمارتي كه باشد مشاقان رومي بايد گرفتن، و در وقت خراب كردن چيزي مزدوران ترك؛ چه عمارت عالم مخصوص است به روميان و خرابي جهان مقصور است به تركان. و حق سبحانه و تعالي چون ايجاد عالم ملك فرمود اوّل كافران غافل را آفريد و ايشان را عمر بسيار و قوّت عظيم داد تا همچون مشاقان مزدور بي‌خبر در عمارت كردن عالم خاك كوشيدند و بسي شهرها و قلاع بر قلل جبال و بقاع بر قمّه تلال كه معمور كردند تا همچنان بعد القرون آن عمارتها نموذج آخريان شد. و باز تقدير إلهي چنان تدبير فرمود كه اندك اندك آن عمرانات بكلّي خراب و يباب شود و مندرس گردد گروه تركان را آفريد تا بي‌محابا و شفقت هر عمارتي كه ديدند خراب كردند و منهدم گردانيدند و هنوز مي‌كنند و همچنان يوما بيوم تا قيامت خراب خواهند كردن، و عاقبة الأمر خرابي شهر قونيه
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 65
هم در دست ظلمه تركان بي‌رحم خواهد بودن. افلاكي پس از نقل اين حكايت گفته است «و الحالة هذه آنچنان شد كه فرموده بود» «27». موافق اين اشاره افلاكي است خبري كه ابن بيبي در الأوامر العلائيّه (ص 682) آورده است: مخالفان و خوارج قراماني جمري را بر تخت دار الملك قونيه نشانده بودند و قونيه را در معرض نهب و غارت آورده.
سلطان غور هم در خرابي كردن مثل شده بود: خواجه رضي ملك زوزن و يغان تگين كه از خراسان به كرمان لشكر آورده بودند چندان خرابي كردند كه سلطان غور در ديار قهستان و ولايت تون و قاين نكرد «28».

9 صفات دو خوارزمشاه‌

اين خوارزمشاهان كه در اين كتاب مورد بحث‌اند ترك بودند. اصلشان به غلامي ترك مي‌رسيد انوشتگين نام كه از غرچستان خريده بودند، و غرچستان ناحيه‌اي بود در شمال زابلستان و غور و مشرق هرات، و اكنون جزء خاك افغانستان است. محمّد خوارزمشاه خود مي‌گفت «مردي تركم» (20/ 20) و حتّي پسرش جلال الدّين چنانكه مصنّف گويد ترك شكل و تركي گوي بود، احيانا بپارسي هم گفتي (281/ 3 تا 4)، و خوارزمي بودن از شكل و صورت او پيدا بود حتّي بي‌لباس (279/ 9 تا 11).
لشكر سلطان محمّد هنگام حمله بر عراق چهارصد هزار سوار بود (19/ 5 تا 6)؛ براي حمله بر ري صد هزار سوار انتخاب كرد و باقي را در ماوراء النّهر
______________________________
(27) مناقب العارفين افلاكي به تصحيح تحسين يازجي، چاپ انقره ج 2 ص 721 تا 722.
(28) تاريخ سلاجقه كرمان چاپ هاوتسما 198.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 66
گذاشت (22/ 10)، و باز دوازده هزار سوار از ميان ايشان برگزيد (22/ 12).
جماعتي از قراختائيان بعد از انكه وي در سال 607 سرزمين ايشان را در ماوراء النّهر مسخّر كرد جزء لشكر او شدند (جهانگشاي 2: 74 تا 80) و بدين جهت است كه گاهي لشكر او را يا قسمي از ان را خطا مي‌نامند (النّجوم الزّاهره در قصّه خوارزمشاه).
در جنگهائي كه با ختائيان مي‌كرد گاهي شكست فاحش مي‌خورد (آثار البلاد چاپ بيروت 519)، ولي عاقبت ايشان را يكسره از ميان برد، و عقيده بعضي از متفكّرين و تيزبينان در همان زمان اين بود كه اين قوم ختاي (قراختائيان) حايل بزرگي بودند از براي حفظ بلاد اسلام از هجوم تاتار و مغول، نظير سدّ ذوالقرنين در برابر يأجوج و مأجوج (جهانگشاي 2: 79 تا 80)، و بزرگ حماقتي كرد اين سلطان كه آن سدّ را از ميان برداشت.
سفاهت او منحصر باين نبود، در واقع غالب حوادثي كه در اين كتاب از دوره سلطنت او و از اعمال او حكايت شده است دليل واضحي بر سبك مغزي و بي‌فكري و عدم بصيرت او بر عواقب امور است، بخصوص آنچه در 52/ 12 تا 19، و تمام فصل 16 (ص 53 و ما بعد) گفته شده است. وانگهي آن ترس و بزدلي كه با داشتن چنان لشكري كه بآساني آن را مي‌توانست مضاعف كند از برابر لشكر چنگيز گريز اختيار كرد مانند طفلي كه از كودكي او را از «قره تتار» ترسانده باشند و ناگهان با قره تتار بالمعاينه روبرو گردد.
با چنين دل و جرأت بسيار پردعوي و خودپسند هم بود. با خليفه عبّاسي ناسازگاري كرد كه چرا حيطه تصرّفات او را وسيعتر نمي‌كنند و براي او مقامي چون مقام سلاطين سلجوقي قائل نمي‌شوند (19/ 6 و مابعد)؛ بعد از انكه در سال 607 بر قوم خطا غالب شد هيبت او در دلها يكي هزار شد و وي را در القاب اسكندر الثّاني
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 67
نوشتند، سلطان گفت «امتداد مدّت سنجري در ملك زيادت بوده است تفاؤل را اگر نويسند سلطان سنجر نويسند»؛ در القاب او سنجر زيادت كردند (37/ 14 و ح؛ جهانگشاي 2: 78 تا 79). ضياء الدّين فارسي در قصيده‌اي گفت:
سلطان علاء دنيا سنجر كه ذو الجلال‌از خلق برگزيدش و جاه و جلال داد
شاه عجم سكندر ثاني كه راي اوبر فتح ملك ترك حشم را مثال داد عوفي نيز در لباب الألباب (1: 42 تا 44) او را علاء الدّنيا و الدّين اسكندر الثّاني محمّد ابن السّلطان تكش، و سلطان سكندر گفته است؛ و باز مي‌گويد (1: 112): در آن وقت كه ضياء الدّين ابو بكر احمد الجامجي در خدمت سلطان سكندر بود در طراز با تاينگو مصاف كردند (سال 607) و سلطان سكندر او را بستود.
عجيب است كه با وجود ترك بودن، و با آنكه با شهاب الدّين سهروردي بوسيله ترجمان سخن مي‌گفته است شعر فارسي باو نسبت داده‌اند؛ عوفي يك رباعي فارسي بقطع بنام او آورده و يكي ديگر را گويد در باغي كه تركان خاتون در فلان ده در نشابور داشت بخطّ اين پادشاه ديدم نبشته، امّا معلوم نيست كه گفته اوست يا ازان ديگري. شايد شهاب الدّين سهروردي فارسي نمي‌دانسته، يا جزء آداب سلطنت بوده است كه با سفير و رسول بتوسّط مترجم سخن گويند. از مشكلات مربوط به عمر سلطان محمّد عبارت همين شهاب الدّين است كه مي‌گويد كودكي بود.
در سال 614 كه خوارزمشاه را سهروردي در همدان ديد هجده سال بود به سلطنت نشسته بود و لااقلّ سي و چند سالي از سنّ او گذشته است. آيا كوچك جثّه بوده و با چهره تركي مثل بچّه‌ها بنظر او آمده است؟ يا رفتار او را كودكانه تشخيص داده و بدين سبب او را طفلي خوانده؟
ده دوازده پسر و دختر از وي بجا مانده بود كه عدّه‌اي را مغول در سنّ طفلي كشتند؛ سرگذشت قطب الدّين ازلغ شاه و آق شاه و غياث الدّين پير شاه و ركن الدّين
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 68
غور سانچتي و جلال الدّين مينكبرني و سلطان خاتون و تركان سلطان در اين كتاب معلوم شده است. مقريزي در السّلوك يك خواهر ديگر جلال الدّين را سراغ مي‌دهد كه در اين كتاب مذكور نيست و معلوم نيست براستي خواهر او بوده يا ادّعا مي‌كرده است: قطز ظاهري كه مدّت يازده ماه و هفده روز سلطان مصر بود و روز شنبه 15 ذي القعده 658 كشته شد اصلا نامش محمود بن ممدود بود و مي‌گفتند كه مادرش خواهر جلال الدّين خوارزمشاه بود و پدر او پسر عمّ سلطان جلال الدّين بود و او و زنش را موقع غلبه تاتار اسير كرده بودند و در دمشق فروخته، و سپس بمصر منتقل شده بود (سلوك 1: 453).
خبري درباره رابطه عميد الدّين ابو نصر اسعد أبزري وزير اتابك سعد بن زنگي با خوارزمشاه در تاريخ وصّاف آمده است بدين مضمون كه وقتي براي اداي رسالت بحضرت سلطان محمّد رفت او را اعزاز و اكرام كرد و بر كرسي زرّين نشانيد، اتابك از اين ارتباط مطّلع شد و وي را محبوس ساخت؛ سعد بن زنگي در 623 وفات يافت و پسر او اتابك ابو بكر عميد الدّين را در 624 بقتل رسانيد (وصّاف 150 و ما بعد، و 156 و ما بعد). در اين خبر هم اشاره‌اي هست دالّ بر فارسي داني و شعر شناسي و شعر گوئي سلطان محمّد خوارزمشاه: سلطان روزي در اثناء مجلس بزم اين بيت در صنعت مطابقه انشا كرد:
در رزم چو آهنيم و در بزم چو موم‌بر دوست مباركيم و بر دشمن شوم و خواجه عميد الدّين را به اتمام آن اشارت راند، وزير بر بديهه گفت:
از حضرت ما برند انصاف بشام‌وز هيبت ما برند زنّار به روم سلطان ستايشها فرمود و آن روز بر ساز اين ترانه شراب نوشيد.
و امّا جلال الدّين فرزند او، مؤلّف اين كتاب چيزي از شكل و صورت و خلق و سيرت او تحت اين عنوان گفته است (281)، ولي از متن كتاب صفات او
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 69
بيشتر روشن مي‌شود.
يكي از اسباب شكست كار او چنانكه مؤلّف مي‌گويد اين بوده است كه در جزء لشكر پدرش كه بخدمت او درآمدند جمعي خلج و تركان غير مسلمان بودند كه از براي غارت و غنيمت مي‌جنگيدند و بر سر غنيمت با تركان خوارزمي نزاع كردند و از لشكر او جدا شدند و چنگيز توانست دسته‌هاي جدا را يك بيك مغلوب سازد (107 تا 108)؛ اين قضيّه و بعضي وقايع ديگر (مثلا وقتي كه از راه حسن نيّت مي‌خواست از غارت خلاط مانع شود) نشان مي‌دهد كه هر چند طاقت شخصي داشت قوّت نفس و قدرت رياست نداشت و از عهده اداره ديگران برنمي‌آمد و اراده خود را بر سرداران ترك نمي‌توانست تحميل كند. در وقعه سند پيش سرداران ترك و خلج گريه كرد و موفّق نشد كه آنها را برگرداند، و در مورد خلاط ناچار شد كه تسليم لشكريان خود شود و بگذارد آنجا را سه روز غارت كنند. در باب جلادت و جرأت او همه مورّخين متّفق‌اند و حكايات و وقايعي كه ثبت كرده‌اند بر اين امر دلالت صريح دارد. در جهانگشاي جويني آمده است «29» كه در كنار سند بعد از آنكه جوشن از پشت انداخته بود چتر خويش را در ربود و چوب آن را بدور افگند و اسپ خويش را در آب جهانيد و «با يك شمشير و نيزه و سپري از آب گذشت و چون با كناره افتاد در شيب همچنان كنار كنار آب بيامد تا مقابل لشكرگاه خود و مشاهده مي‌كرد كه خانه و خزانه و متعلّقان او غارت مي‌كردند، و چنگز خان همچنان بر كنار آب ايستاده؛ سلطان از اسپ فرود آمد و زين بازگرفت و نمد زين و قبا و تيرها با آفتاب انداخت و خشك مي‌كرد و چتر را بر سر نيزه كرد. تا نماز ديگر قرب هفت كس كه از آب با كنار افتاده بودند با او پيوستند و خيمه خود
______________________________
(29) ج 2 ص 142، آنچه در متن و حاشيه آمده است بر حسب ضبط نسخه‌اي خطي معتبر و قديم تصحيح و نقل مي‌شود.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 70
باز زد مقابل لشكر مغول و تا آفتاب زرد نظاره بر اين لشكر مغول مي‌كرد؛ و چون آفتاب زرد شد خيمه فرو انداخت و با اين هفت كس روان شد و چنگز خان بدو نگاه مي‌كرد و ... تمامت مغولان از آن شگفت دست بر دهان نهادند.
دختر امين ملك كه در 116 حكايت او آمده است قبلا، اگر به جهانگشاي (2: 135) اعتماد توان كرد، زن او شده بوده است و زمستاني را با او در غزنين گذرانيده بوده. پس از بازگشت از هند و رسيدن به اصفهان لشكريان او سه هزار مرد بود و سپاه سلطاني كه با برادرش غياث الدّين بودند سي هزار (128 و 129)، با وجود اين از جنگ روگردان نشد.
ولي اشتباهات و خطاها و بيعقليها كه از وي در همين كتاب حكايت شده است متعدّد است: پس از غلبه بر مغول در اصفهان شب هنگام لشكر به تعقيب فراريان بردن و از كمين نينديشيدن (170/ 4 و ما بعد)؛ جواب ندادن به پيشنهاد صلحي كه خاقان مغول كرده بود و خواهرش در آن باب پيغام فرستاده بود (197)؛ با لشكر كم پس از آنكه عساكر روم و شام بهم رسيده بودند بر ايشان حمله بردن (221/ 7)؛ در موقعي كه تاتار در پي او بودند به عيش و عشرت و مستي پرداختن و خويشتن را در خطر انداختن (275/ 1 تا 14). در خصوص اين كار اخير او ابن الطّقطقي در كتاب الفخري مي‌گويد (چاپ آهلواردت 54 تا 55): هيچ پادشاهي از راه اشتغال به لهو و لعب آنچنان دچار بد عاقبتي نشد كه جلال الدّين فرزند خوارزمشاه شد؛ وي چون از برابر مغول گريخت او را دنبال كردند، چنانكه چون از شهري سفر مي‌كرد ايشان بعد از او بآن مي‌رسيدند و چون بامداد بموضعي مي‌رسيد ايشان شب بعد در آنجا بودند و او را طلب مي‌كردند. با اين حال وي همواره به نوشيدن مي و شنيدن دف و ني مشغول بود؛ شب مست بخواب مي‌رفت و صبح در خماري برمي‌خاست. لشكر او هر روز كمتر و كار او هر ساعت مشوّش‌تر مي‌شد و او ازان
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 71
خبردار نبود و بدان التفات نمي‌نمود، تا شاعر او خطاب به او گفت:
شاها ز مي گران چه برخواهد خاست ... بنظر مي‌رسد كه تصميمات او بر حسب مقتضيات لحظه و ساعت بوده و نقشه و انديشه و پيش‌بيني در كارهاي او كمتر دخالت داشته است. از براي آن و روز زندگي مي‌كرده، بگير و بخور و ببخش و چيزي منه. هيچ فكر نمي‌كرده است كه اين مملكت يا آن شهر از ان اوست و اين مردم رعاياي او. تنها در سه مورد در اين كتاب حكايتي از وي شده است حاكي از نيّت مملكت داري: آنجا كه از ديدن خرابي تبريز و ضعف و اختلال در احوال مردم متأثّر شد و همّت بر آباد كردن آن گماشت و بر شرف الملك كه باعث آن فقر و عجز بود خشمگين گرديد (190 تا 191)؛ آنجا كه خواست اخلاط را از غارت حمايت كند و نتوانست (212)؛ اقدام او به آباد كردن اخلاط و تعمير با روي آن بعد از آنكه بدست امرا و لشكريان او خراب شده بود (216). و مصنّف بطور كلّي مي‌گويد كه سلطان ترفيه رعيّت دوست داشتي امّا چون زمان فترت بود غصبها واقع شد (281/ 7 تا 8). نوشهر را هم مهندسين خوارزمي ساختند (نفثه). يكي ديگر از خصايص اخلاقي او كه در سيره بدان برمي‌خوريم تدبيري است كه از براي پاك كردن سرداران و تابعان خويش از تقصيري كه كرده بوده‌اند بكار مي‌برده است (187/ 16 و ما بعد).
با همه حرصي كه پسر و پدر بجمع كردن اموال از راه جور و ستم و تاراج و غارت داشتند آنجا كه بايد از ان استفاده كنند نمي‌كردند و جز جمع كردن و تلف كردن كاري از ايشان برنمي‌آمد. علاء الدّين خراج سه ساله 614 تا 616 همه را در سال 614 گرفت و بجاي آنكه بدان مال لشكري فراهم آورد و براي حفظ مملكت و سلطنت خويش بكوشد، يا بزر در برابر يأجوج و مأجوج سدّي بكشد، يعني چنانكه اتابكان فارس كردند بدادن مال و بستن پيمان صلح قوم تاتار را بازگرداند و
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 72
ينال خان مقصّر را كه تمام اين جنگها بعلّت ظلم و طمع او بود فداي خلق كرده بدست ايشان بسپارد، زرها را در جيحون ريخت و، مانند خرگوش از پيش تازي، گريخت (55 و ما بعد)؛ جواهرات را در ده صندوق نهاد و بقلعه اردهن فرستاد كه آخر بدست چنگز خان افتاد (67)؛ مادرش تركان خاتون نفايس خزاين خوارزم را برگرفت و براه افتاد و عاقبت بچنگ جنگيان چنگيز گرفتار گشت و بحالي رسيد كه ريزه‌هاي خوان مغولان را جمع و بدان سدّ رمق مي‌كرد (57 تا 60)؛ بعضي از جواهر سلطان كه همراه أزلاغ شاه و آق شاه بود در نواحي قوچان بدست مردم افتاد و يك پارچه الماس آن نصيب زرگري در گنجه شد (90).

10 عاقبت كار

در باب جنگهائي كه بين جلال الدّين خوارزمشاه و علاء الدّين كيقباد سلطان سلجوقي روم روي داد اخباري در تاريخ ابن بيبي (الأوامر العلائيّه) بنظم و نثر نقل شده است كه مندرجات سيره را گاهي تأييد و گاهي تصحيح مي‌كند، يا تفصيلاتي مي‌افزايد، يا روايت و قول حريف را بدست مي‌دهد، بعضي از منقولات وي را به اختصار بسيار از نسخه چاپ عكسي نقل مي‌كنم:
ملك علاء الدّين داوود شاه بن بهرامشاه صاحب ارزنجان نامه‌اي با هدايا و تحف بي‌شمار بخدمت سلطان غازي جلال الدّين خوارزمشاه روان كرد بدين مضمون كه: حاضرم مملكت خود را بتو يا مأموران تو واگذارم بشرط آنكه عوض آن در ممالك محروس كه در تصرّف ديوان است موضعي خصيب نصيب بنده گرداند تا بفراغت و امن و سلامت حصّه خويش از عمر بردارد؛ نامه‌اي نيز بهمين معني نزد ملك اشرف فرستاده بود. جلال الدّين ظاهرا اعتنائي بآن نامه نكرد، ولي
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 73
ملك اشرف حاجب علي را بمدد او فرستاد. علاء الدّين كيقباد از مكاتبه مطّلع گرديده لشكر كشيد و مملكتش را ازو گرفت و آقشهر قونيه را بحكم اقطاع بدو داد (ص 355 تا 358). تاريخ اين مكاتبه معلوم نيست، يحتمل كه يكي دو سال قبل از آمدن مجير الدّين خوارزمي به رسالت بوده باشد. وصف نبرد ياسي چمن در 391 شروع شده است. انكسار طلايه علاء الدّين (392) و انكسار طلايه خوارزمشاه بار دوم (398) و حرب طلايه خوارزمشاه سوم كرّت (400) و انهزام سلطان جلال الدّين و امير ارزن الرّومي روز دوشنبه بيست و هشتم رمضان سنه [627] (403 تا 406) اينها همه منظوم است ببحر متقارب بشعر نسبة خوب «30».
صاحب شمس الدّين محمّد اصفهاني كه در آن زمان مشرف مملكت و طغرائي بود فتح‌نامه‌اي مسوّده كرده بسلطان علاء الدّين فرستاد؛ ابن بيبي نسخه آن را آورده است. در ابتداي آن گفته بود «بعد از قهر كردن خوارزمي مخذول و گرفتار شدن ارزن الرّومي مجهول و برادرانش ...»- علاء الدّين را از اين نامه بسيار بد آمد، و از جمله اعتراضات كه بران كرد اين بود كه: چون سلطان جلال الدّين خوارزمشاه پسر سلطان محمّد تكش (كه بيشتر بلاد مشرق و بعضي از عمرانات غرب در قبضه تصرّف و تملّك او بود و هفتصد هزار عنان جهانگير متابع او آمده و چندين بار مصفّ تتار را روز مصاف بر هم دريده و نام رستم را از روي روزگار مدروس گردانيده و شهريار جهاندار از ديوان خلافت لقب يافته)، و ركن الدّين جهانشاه ملك ارزن الرّوم (كه از جرثومه دوحه سلجوق ازو شعبه‌اي ناضرتر بر جويبار فرماندهي نشو و نما نيافته و در چمن مملكت پروريده) و خزاين و
______________________________
(30) گمان داشتم اين فصول منظوم كه در ابن بي‌بي از اول تا آخر آمده است از سلجوقنامه قانعي طوسي گرفته شده باشد كه در منظومه كليله و دمنه خويش بدان اشاره كرده است. ولي از عبارت ابن بيبي در صفحه 227 «ساعات فرح را چنانكه در سلك نظم كشيده ايراد افتاد موزع و مقسم گردانيده» شايد بتوان حدس زد كه سازنده اين منظومه هم خود ابن بيبي بوده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 74
دفاين قديم و حديث ما بدان واسطه در معرض تلف رفت و ملوك شام از اقاصي بلاد خويش بمعاونت و معاضدت ما مفارقت نمودند تا جواب او بعون آلهي باز داديم مخذول و مجهول باشند ما را در تقديم آن مهمّ و شكستن ايشان چه فرهمندي و سربلندي باشد؟ صدر ملك الكلام نظام الدّين احمد عارض ارزنجاني معروف به پسر محمود وزير پيشتر بجهت اين فتح مسوّده‌اي كرد و بخدمت امير كمال الدّين كاميار (كه از ابتداء عالم تا انقضاء نسل بني آدم لقب صاحب السّيف و القلم و العلم جز در باب او صادق نباشد) برد؛ چون مطالعه كرد بحضرت سلطنت عرض داشت، پسنديده فرمودند و منصب طغرا از شمس الدّين فرو گشوده برو بستند. و حصول مسوّده آن فتح‌نامه تعذّري هرچه تمامتر داشت بدان سبب اثبات نيفتاد (412 تا 416).
علاء الدّين كيقباد فوجي از عساكر بطرف اخلاط جهت استكشاف احوال آن اطراف ارسال داشت. چون نوّاب سلطان جلال الدّين حكايت واقعه و حادثه را شنوده بودند شهر را خالي گذاشته و راه نجات جسته بودند، روي بطرف ارّان نهاده و ارمن را ترك كرده بودند (ص 410). روز بعد از جنگ سلطان علاء الدّين با ملك اشرف و برادرانش بجانب ارزن الرّوم حركت كردند بايشان گفته شد كه دي‌روز فوجي از لشكر خوارزم كه عزم گريز كرده بودند بدرّه‌اي ژرف رسيدند، از باد حمله و بيم جان با اسپ و سلاح در آن درّه ريخته شدند. فوجي از لشكر خود را دستور داد تا آنجا روند و تفحّص آن حال كنند. خبر آوردند كه جمله روح از قالب پرداخته‌اند؛ آنچه از ساز و عدّت ايشان موجود بود به زرّاد خانه سلطنت آوردند. روز بعد عيد فطر بود جشن گرفتند (407).
آنچه درباره سرانجام كار جلال الدّين و مقتول گشتن او بدست كردي آورده است (279/ 2 تا 280/ 9) در جهانگشاي جويني هم بر حسب قول بعضي نقل شده (2: 190)؛ در كتابي راجع بتاريخ سلاجقه روم هم كه در پاريس (كتابخانه
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 75
ملّي بنشان)Sup .pers .i 553 محفوظست و از روي آن در تركيّه چاپي عكسي كرده‌اند همين روايت موجود است. زكريّاي قزويني در آثار البلاد «31» در فصل راجع به آمد گويد كه جلال الدّين به آمد رسيد، كسي به او خبر آورد كه تاتار در پي تو مي‌آيند و بتو نزديك‌اند. گفت: اين خبر را صاحب آمد فرستاده است تا ما را از سرزمين خود بگريزاند. هنوز صبح ناشده تاتار گرد او را گرفته بودند، با جمع خود بجانب آمد گريخت، از فراز بارو به زخم تير ايشان را كشتند و جلال الدّين نيز در آن واقعه كشته شد. پس از بازگشتن تاتار ملك كامل با عساكر خويش آمد و آمد را محاصره كرده آن را از صاحبش (ملك مسعود) گرفت و بشومي اين عمل كه با پناهندگان كرده بود پادشاهي او زايل گرديد.
جويني در جهانگشاي «32» گفته است كه قومي مي‌گويند او بلباس اهل تصوّف درآمد و در بلاد مي‌گشت؛ و مطابق با اين قولي نيز در شرفنامه بدليسي آمده است «33» منقول از رساله اقباليّه ركن الدّين علاء الدّوله سمناني كه شيخ و استاد او نور الدّين عبد الرّحمن كسرقي (اسفرائني) گفت «سلطان در سلك رجال اللّه درآمده مدّتي در يكي از دهات بغداد بحرفه پينه‌دوزي اوقات مي‌گذرانيد تا بجوار رحمت الهي پيوست»؛ و نظير اين حكايت در تذكرة الشّعراي دولتشاه سمرقندي «34» نيز منقولست كه جلال الدّين در حلقه درويشان درآمده بود و بحرفه پينه‌دوزي مشغول بود و تا شصت سالي پس از تاريخ 628 زنده بود «35».
جلال الدّين مينك برني صاحب چند فرزند شد: يكي پسري بود بنام قيمقار
______________________________
(31) چاپ ووستنفلد 330 تا 331، چاپ بيروت 492.
(32) ج 2: 191.
(33) چاپ روسيه ج 1: 371.
(34) چاپ براون 148.
(35) مقدمه نفثة المصدور چاپ يزدگردي ص هفتاد و هشت، حاشيه ديده شود. دو روايت ديگر نيز سبط ابن الجوزي در مرآة الزمان آورده است (ج 8: 669 تا 670) كه با روايات مذكور مي‌سازد و نمي‌سازد.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 76
شاه كه از خواهر شهاب الدّين سليمان شاه ايوائي داشت و در موقعي كه سلطان بمحاصره خلاط مشغول بود اين پسر كه سه ساله بود مرد. تهمت زدند كه دايه آن دختر سلطان كه از دختر اتابك سعد بن زنگي داشت او را زهر داده كشت «36».
ديگري همين دختر بود كه وي را از براي پسر سلطان علاء الدّين سلجوقي خواستگاري كردند و سلطان نداد «37». سوّم منگ طوي شاه بود كه در سيره نام برده شده است «38».
چهارم دختري كه در مغولستان بزرگ شد و او را در بيست و نه سالگي آوردند و در سال 655 به ملك صالح پسر صاحب موصل بزني دادند. اين دختر از زني از زنهاي جلال الدّين بود كه در كنار سند بدست مغولان افتاد و اين بچه در آن وقت دو ساله بود، زن را جورماغون گرفت و دختر را كه تركان نام داشت بردند و در اردوي قاآن بزرگ شد و تربيت كرده بودند، همراه هولاگو فرستادند تا بكسي دهد كه لايق باشد «39».
از يك نفر جامه‌دار جلال الدّين خوارزمشاه هم خبري در سلوك مقريزي هست «40» بنام سيف الدّين اقتبار خوارزمي كه در سال 662 با غلامان اتابك سعد و رفيقان او از شيراز تحت رياست امير سيف الدّين بكلك بمصر رفتند و بخدمت الملك الظّاهر بيبرس داخل شدند.
تعرّضي به احوال و اعمال جلال الدّين خوارزمشاه در جامع التّواريخ بخواجه نصير الدّين طوسي منسوبست «41». مي‌گويد «خواجه نصير الدّين (بخدمت هولاگو) عرضه داشت كه سلطان جلال الدّين خوارزمشاه از استيلا و غلبه مغول منهزم گشته به تبريز رسيد و لشكريان او بر رعايا تطاول مي‌كردند. آن حال بر راي او عرضه
______________________________
(36) سيره، متن عربي چاپ مصر 303 تا 304.
(37) ترجمه سيره 235/ 3 تا 4 و تعليقات ص 384.
(38) ايضا 255/ 5.
(39) جهانگشاي 2: 200 تا 201.
(40) چاپ محمد مصطفي زياده ج 1: 512.
(41) چاپ بهمن كريمي ج 2: 717.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 77
كردند، فرمود كه: ما اين زمان جهانگيريم نه جهاندار، و در جهانگيري مراعات رعيّت شرط نيست، چون جهاندار شويم فريادخواه را داد دهيم. هولاگوخان فرمود كه: ما بحمد اللّه تعالي هم جهانگير و هم جهانداريم: با ياغي جهانگيريم و با ايل جهاندار، نه چون جلال الدّين بضعف و بعجز مبتلا».
پيش ازين خوانديم كه شيخي درباره قراختائيان گفت كه سدّي در برابر تاتار بودند، نظير آن در حقّ جلال الدّين گفته شد: بعد از آنكه وي را كشته بودند جماعتي بحضور الملك الأشرف موسي رسيدند و وي را به مرگ آن دشمن تهنيت گفتند. او جواب داد «بمن تهنيت مي‌گوئيد و شادي مي‌كنيد! بزودي زيان نبودن او را خواهيد ديد. بخدا قسم كه اين شكست او سبب داخل شدن تتار به بلاد اسلام خواهد شد. اين خوارزمي بر مثال سدّي بود در بين ما و يأجوج و مأجوج». و اين سخن ملك اشرف راست بود. يك بار خوارزمي مدّت ده شبانه روز با تتار كارزار مي‌كرد و سپاه او در تمام اين مدّت در پيگار بودند، و گاه بود كه از اسپان پياده مي‌شدند و بشمشير با خصم مبارزه مي‌كردند، و در همان حال كه مشغول قتال بودند مي‌خوردند و قضاي حاجت مي‌نمودند «42».

11 شرف الملك‌

اداره امور كشوري در عهد سلاطين ترك با ايرانيان بود كه ايشان را تاجيك (كلمه‌اي تركي، كه بفارسي تاژيك و تازيك شده است) مي‌ناميدند، و از عهد غزنويان بر همين قاعده مي‌رفتند و هر قسم كار درباري و ديواني مثل نويسندگي و مشرفي و صاحب بريدي و استيفا و نيابت و وكيلدري و وزارت، در همه نقاط مملكت
______________________________
(42) مرآة الزمان ج 8: 670، و النجوم الزاهرة 6: 277.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 78
چه در مركز و چه در ولايات و چه در نزد امراي ترك، بدون استثنا به تازيكان مفوّض بود. بعضي از اين وزرا زبان تركي هم ياد گرفته بودند، ولي لازم نبود؛ عربي و فارسي و آداب و رسوم و قوانين و اوضاع مملكتي را ايشان مي‌دانستند و تركان فقط بكارهاي لشكري و غارت و تاخت و تاز و مصادره كردن اموال و كشتن كساني كه مقصّر شناخته مي‌شدند و اموري از اين قبيل مي‌پرداختند. از تاريخ يميني گرفته تا جامع التّواريخ و ما بعد آن هر كتابي را كه در باب تاريخ و احوال و اوضاع مملكت نوشته شده است بخوانيد جز اين نمي‌يابيد.
عاليترين مقام كشوري را وزير داشت كه هم‌رتبه صدر اعظم دوره‌هاي بعد و رئيس الوزرا بود، و در عهد جلال الدّين منكبرني شرف الملك فخر الدّين علي جندي بود كه وظايف اين منصب را انجام مي‌داد هرچند كه عنوان آن را نداشت.
بنيابت آن منصب او را گماشته بودند تا شخصي مناسب از براي وزارت بيابند و نصب كنند، يافت نشد و همچنان او بر سر كارها ماند، و بقول مصنّف هرگز او را بمنصب وزارت فرو نياوردند و بلفظ خواجه جهان نخواندند و روز بار بر دست راست سلطان ننشاندند، و سلطان او را جز شرف الملك خطاب نكرد (136/ 13 تا 137/ 3).
زيدري در اين كتاب مختصر ترجمه حال او را تا موقع وصول باين مقام در فصل 42، و باقي وقايع زندگاني او را تا قتلش در فصول ديگر در ضمن حوادث تاريخي عمومي يا خصوصي بيان مي‌كند، و از مجموع آنها برمي‌آيد كه وي خوب مردي نبوده است و شهاب الدّين او را دوست نمي‌داشته و جاني از دست او بدر برده. از جانب ديگر نور الدّين منشي گويا دو سه سالي نامه‌نويس خاصّ او و بسته بدستگاه او بوده و قصايد در مدح او سروده است.
شرف الملك در تبريز باعث قتل نظام الدّين رئيس آن شهر و حبس و ضبط
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 79
اموال برادر و برادرزاده او شد (فصل 46)؛ در مدّتي كه سلطان بقصد برانداختن براق حاجب رفته بود شرف الملك در تفليس بود و در موقعي كه خبر رسيده بود كه گرجيان نزديك است او را از ميان ببرند خانان لشكر آوردند كه او را مدد كرده نجات دهند، ولي معلوم شد آن خبر دروغ بوده است؛ مصنّف نيز در اين زمان همان‌جا بوده است (154). در سال 624 سلطان بيلقان و اردبيل را به ملكيّت به شرف الملك بخشيد و او آنجا را آبادان كرد و مردم كه شهر را ترك كرده بودند همه بازگشتند (160). در قضيّه تهمت زدن رؤساي عراق به شرف الدّين وزير عراق و اختلاس اموال سلطان را باو نسبت دادن شرف الملك نيز جزء مخالفين شرف الدّين بود (162 حاشيه و متن عربي چاپ مصر 226). در هنگام شكايت كردن اسماعيليان از اورخان كه خراسان را سلطان بدو به اقطاع داده بود شرف الملك مأمور محاكمه بين ايشان شد، و بعد از آنكه فدائيان اسماعيليّه اورخان را كشتند شرف الملك بسيار ترسيد و نشانها از جبن جبلّي و ضعف نفس بروز داد (فصل 55). در زماني كه بار ديگر سلطان بعراق رفته و شرف الملك را از ميان راه بسمت آذربايجان از براي حفظ آنجا برگردانده بود با مماليك اتابك ازبك كه مي‌خواستند آذربايجان را بگيرند و نوه ازبك را بر سرير بنشانند جنگ كرد و سركردگان ايشان را اسير كرد و دو تن را به دار كشيد (متن عربي چاپ مصر 255 تا 256). ملكه دختر طغرل زن سابق اتابك ازبك را كه زن سلطان شده بود چندان آزار كرد كه او متوسّل به حاجب علي نايب ملك اشرف در خلاط گرديد و حاضر شد كه سلماس و اورميه و خوي و اطراف آنها را كه إقطاع او بود به حاجب علي واگذارد تا از شرّ شرف الملك آسوده شود، و او آمد و ملكه را همراه خود برد (متن عربي چاپ مصر 258 تا 260). در موقعي كه بيرون خوي منزل داشت رسولي از روم آمد بدين اميد كه ما بين جلال الدّين و علاء الدّين عهد وفاق و دوستي
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 80
بسته شود. شرف الدّين از طمعي كه داشت تقاضاي وجه نقد كرد بدين بهانه كه از براي لشكريان اسباب جنگ بايد مهيّا كرد، و آن را با چنان اظهار كوچكي و ابراز ذلّت توأم كرد كه زيدري از اينكه باو پيشنهاد كرده بود كه در خواهش نرمي و تواضع بكار برد سخت پشيمان شد (فصل 59). در همين سال 624 زماني كه سلطان در عراق بود و مقارن هنگامي كه وي با تاتار در اصفهان بكارزار مشغول بود، بفتح كردن قلعه‌هائي از آذربايجان و ارّان پرداخت كه هنوز بدست نيامده بود، و بعضي از امراي نافرمان را به مال و وعده و برخي را به لشكركشي و قوّه مطيع و مقهور كرد و اموال بسيار بدست آورد؛ در صدد اين بود كه زن ملك خاموش را كه صاحب روئين دز بود ازدواج كند كه سلطان از عراق رسيد و خويشتن را بدين ازدواج أحقّ و أولي ديد (متن عربي چاپ مصر 263 تا 264).
به سلطان زماني كه در اصفهان بود خبر رسيده بود كه تاتار رسولي بجانب شام و روم فرستاده‌اند كه ناشناس همراه بازرگانان اسماعيلي از راه بغداد روان شده‌اند، و به شرف الملك نوشته بود كه او را بگيرد و نزد خود نگاه دارد. بدين جهت شرف الملك كسان گماشته بود كه قافله‌هاي آينده از جانب شام را تفتيش كنند. در اين ايّام قافله‌اي مركّب از هفتاد و چند نفر از تجّار اسماعيلي از جانب شام رسيد، و او بدون هيچ تحقيق يا پروائي از عواقب كار امر كرد جملگي را از دم تيغ گذرانيدند و اموال ايشان را ضبط كرد و اكثر آن را هم بخشيد بديگران و براي خود كم چيزي نگاه داشت. سلطان كه از عراق بازگشته بود اسد الدّين مودود به رسالت از ألموت آمد و مطالبه خون بازرگانان و اموال ايشان كرد. جلال الدّين شرف الملك را سخت ملامت كرد؛ در باب كشتگان كاري نمي‌توانست كرد، ولي اموال را امر كرد بازپس دهد، و بدر الدّين طوطق پسر اينانج خان را مأمور كرد كه از شرف الملك بگيرد و به رسول ألموت بازپس دهد. سي هزار ديناري بعلاوه ده اسپ عربي
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 81
ايصال كرده باو داد، امّا در اين موقع خبر رسيد كه برادر سلطان (غياث الدّين) را صاحب ألموت اجازه داده است كه برود، آن امر موقوف ماند و آن مالها بهدر رفت. زيدري در دنبال اين شرح مي‌گويد ببينيد حالات اين وزير را و بعد مسافت ما بين آن كارش كه پس از كشته شدن اورخان خود را نزد اسماعيليّه چنان كوچك نمود و ده هزار دينار از باج ساليانه ايشان اسقاط كرد، و اين كار كه هفتاد و پنج تن را از راه حرص و طمع در ثروت ايشان كشت و چنين زحمتي از براي خود و دولت ايجاد كرد «43». بعد از انكه حاجب علي ملكه دختر طغرل را همراه برده بود شرف الملك بجانب ارّان روي آورده عمّال از براي گرفتن ماليّات بهر طرف روانه كرد و چون بعضي از قبايل تركمان از ستم عمّال او شكايت مي‌كردند لشكر كشيد و ايشان را بخاك سياه نشانيد، زنان تركمانان و سي هزار سر از گوسفندان ايشان را به بيلقان آورد (180/ 3 تا 19). بعد به آذربايجان رفت و در انواع اقدامات با نوميدي روبرو شد و ناگهان لشكر حاجب علي رسيده او را فرار داد و اموال وي را غارت كرد (181 تا 183). بقيّه سال 624 و چند ماهي از سال 625 بدين جنگ و گريزهاي ميان او و حاجب علي و همراهان او گذشت تا عاقبت لشكريان او غالب شدند و حاجب علي تا قوطور فرار كرد و شرف الملك بدوشيدن مردم و خراب كردن شهرهاي آذربايجان مشغول شد تا سلطان به آذربايجان آمد (184 تا 189). سلطان از خرابكاريها و جور و ستم شرف الملك مطّلع گرديد امّا اقدامي در بازخواست و مجازات او نكرد (190 تا 191). اينجا در متن عربي عبارتيست كه مترجم نقل نكرده است (چاپ مصر 282 تا 283) و از لحاظ دانستن اوضاع اداري و مالي مملكت مهمّ است:
تا اين زمان شرف الملك عشر عايدي دولتي را، خواه درآمد دولتي از
______________________________
(43) اين فصل مضمون باب 72 از متن عربي (چاپ مصر 265 تا 266) است كه به تلخيص نقل شد.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 82
زمينهاي اقطاع داده شده و خواه از املاك خاصّ (خالصه سلطاني) برمي‌داشت چنانكه همواره رسم وزرا بوده است، ولي در خفا و بدون امر سلطاني برمي‌داشت، و اگر اداكنندگان از دادن مال إبا مي‌كردند سخت‌گيري نمي‌كرد (مبادا كه مسأله آشكارا شود). در اين سال سلطان فرمان داد كه وي رسما عشر عايدي خاصّ و عشر درآمد دولتي را از اقطاعات تصرّف كند، و من (مؤلّف) توقيع بنام او نوشتم، و آورنده فرمان شفاهي (رسالت، پروانه) در اين باب داعي خان و اطلس ملك بودند كه دو امير يولق «44» بودند، و شرف الملك به ايشان پنج هزار دينار حقّ پروانگي داد. از اين زمان به بعد از عراق تنها (با آنكه شرف الدّين علي وزير عراق انواع ممانعت مي‌كرد و پرواي رعايت وي را نداشت) هر سال بيش از هفتاد هزار دينار عايد شرف الملك مي‌شد. و امّا اقطاعات چنان بود كه صاحبان آنها مداراي با وي را حتم مي‌دانستند، و حاصلهاي آنها را با وي تقسيم مي‌كردند و هيچ يك جرأت آن را نداشت كه از وي شكوه‌اي بكند. بدين ترتيب شرف الملك با هر ديواني (اداره‌اي) كه از جانب سلطان در شهر و ناحيه‌اي در هر نقطه‌اي از مملكت وجود داشت ديواني براي خود ترتيب داده بود كه عشر عايدات را مأخوذ دارند.
شرف الملك هم خدمتي بسلطان كرد. و آن اينكه لشكر به ارّان كشيد و آن سوي أرس ناحيه گشتاسپي را تصرّف كرد، و سه جوي از أرس حفر كرد از براي آباد كردن سه ناحيه كه بنام خود ناميد، و يك جوي هم بنام سلطان، و آن نواحي را به ضمان داد، يعني آنكه در ان زراعت و آبادي كنند و محصول بردارند و بمقاطعه هر سال دويست هزار دينار براي زمينهاي خود او و هشتاد هزار دينار از براي زمين سلطان بپردازند (192 تا 193).
بعد از آنكه جلال الدّين در روم از لشكريان ملك اشرف و علاء الدّين
______________________________
(44) در اصطلاح تركان يولق‌Yaulaq معادل ديوان مظالم بود، يعني محكمه جنائي.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 83
شكست خورده و بآذربايجان بازگشته بود و شرف الملك را در سكماناباد گذاشته بود ملك اشرف بنزد وزير رسول فرستاد و او را واسطه كرد تا ميان جلال الدّين و آن ملوك بظاهر صلح و آشتي برقرار شد (223 تا 225). وليكن طمع شرف الملك و بد رفتاري وي با رسولان علاء الدّين سلجوقي كه بعد از ان آمدند باعث خرابي كار شد (235 تا 236). پس از ان هم كه تاتار در حدود شير كبوت بر سلطان هجوم بردند و او فراري شد شرف الملك در بيلقان مقيم گرديد و سپس قلعه جيران را تعمير كرده آنجا منزل گرفت و نسبت به سلطان عاصي شد و اطرافيان سلطان را در بند كرد و مي‌خواست كه ايشان را بكشد (245). سلطان بعد از انكه مجير الدّين يعقوب برادر ملك اشرف را بشام گسيل كرد به شرف الملك پيغام داد كه همراه وي رسولي روانه كند كه ملك اشرف را به مساعدت سلطان برانگيزد، و شرف الملك چون مخالف سلطان شده بود رسولي فرستاد و پيغامي داد كه درست ضدّ مقصود حاصل شود و دوستي به دشمني مبدّل گردد (246 تا 247). در نامه‌هائي كه از ان پس به سلاطين روم و شام مي‌نوشت سلطان را مخذول مي‌ناميد و خود را مطيع آنان جلوه مي‌داد. سلطان وي را از قلعه جيران به زير آورد و همراه خود برد، اطرافيان سلطان كه اسير بند او شده بودند جاني تازه يافتند (245 و 248 تا 251). بعد از چندي او را در قلعه جاريبرد حبس كرد و چون شنيد كه نيّت دارد بر ضدّ او توطئه‌اي بينديشد امر كرد وي را كشتند (259 تا 261). با همه بدگوئيها كه مؤلّف از شرف الملك چه در سيره و چه در نفثة المصدور مي‌كند بعضي صفات نيك نيز به وي نسبت مي‌دهد، و في المثل از سخاوت جبلّي او كه به حدّ باد دستي مي‌رسيد، از دينداري او در اين حدّ كه قبل از كشته شدن غسل كرد و نماز گزارد، از مستمرّيها كه براي علما و فقها تعيين مي‌كرد، از رقّت قلب و ذوق او كه در موقع خواندن قرآن و شنيدن وعظ اشك مي‌ريخت، سخن مي‌راند و حتّي مي‌گويد كه «كوه بلند
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 84
ملك به رفتن او از جاي برفت و قواعد مملكت متزلزل بلكه منهدم، لابل منعدم شد» (260 تا 264).
چند كلمه‌اي هم در باب تركان لشكري و امراي ايشان:
چنانكه ازين پيش گفته شد ايشان همّي جز چپاول و تاراج و تالان و غارت و يغما نداشتند. ابتداي خرابي كار جلال الدّين از همين صفت ايشان بود كه اندكي قبل از نبرد كنار سند اقوام غوري و غزنوي و خلج را در سر اموال غارتي رنجاندند؛ در تمام طول مدّت يازده ساله تاخت و تازهاي جلالي غير ازين كاري نداشتند؛ در جنگها بمجرّدي كه اندك پيشرفتي نصيبشان مي‌شد به يغما مي‌پرداختند تا دشمن باز مي‌گشت و ايشان را از پيش برمي‌داشت؛ در نبرد اصفهان نه تنها غياث الدّين برادر سلطان و سپاهيان خاصّ او گريختند و لشكر او را ضعيف و سست كردند، سه تن از امراي ميسره هم تهاون و بزدلي كرده و چنانكه بايد نجنگيده بودند كه بدين سبب مورد مؤاخذه و تنبيه شدند (185 تا 186). در مغان دو پهلوان را مأمور كرد كه برسم يزك بروند و أخبار مغل را بياورند، آنها رفتند و در خانه خود اقامت كردند و تاتار ناگهان بر سر او رسيدند (243). او ترخان را از جبخچور فرستاد كه با چهار هزار ترك در برابر لشكر تاتار ظاهر گشته ايشان را بجانب مهلكه‌اي بكشد، او از ترس و بد دلي بازگشته خبر داد كه تاتار از حدود منازجرد بازگشته‌اند، و سلطان را بدين خبر دروغ خام كرد و همه را و خود را در بلا افگند (272 تا 273). سخناني كه در نفثة المصدور در اين باب گفته شنيدني است (از ص 36 تا 45 باختصار):
پادشاه سران لشكر را جمع كرده (تحذير و إنذار نمود) و جهت احتياط بر سبيل يزك چهار هزار سوار از مردان كار روانه گردانيده و زمام بسط و قبض بمخنّثي، نه مردي نه زني، داده و (او) لشكري را كه درصدد مقدّمي ايشان بود بازآورده كه:
«تاتار از حدود (منازجرد) مراجعت كرده است». من بنده بزبان فصيح بگوش
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 85
آن گوش‌آگندگان فرو مي‌خواندم كه: «بيدار باشيد كه وقت احتياط و حذر است».
تقرير آن سست تدبير نه چنان جايگير آمده كه تحذير ناصح كارگر آيد. و آن مور حرصان مارسيرت (يعني لشكر تاتار كه) بهر راه از مقام ايشان استكشاف مي‌كردند در تاريكي ظلام گرداگرد خرگاه جهانگير فرو گرفته بودند، نه دست ستيز مانده نه پاي گريز. افسوس كه به نامردي و ناجوانمردي سور و باروي ملّت و سوار ميدان سلطنت، باني اساس جهانباني و مضحك ثغور مسلماني، كه از نهيب او زهره در دل خاكساران آتشي آب مي‌شد، بر باد دادند.
خلاصه مقال آنكه رفتار جلال الدّين و وزير و امرا و لشكريان او همگي چنان بود كه كليّه اقوام دور و نزديك مسلمان و عيسوي را بلكه حتّي اهالي مملكت مطيع و مسخّر او را، بالمرّه از وي رنجانيده و ترسانيده بود و هيچ يار و هواخواه از براي دولت خوارزمشاهي باقي نمانده بود. دستگاه خلافت و اسماعيليان از براي برانداختن او با تاتار همدست مي‌شدند، همسايگان او وي را ياري نمي‌كردند و طالب اضمحلال او بودند، و مردم بلاد ايران اگرچه تسليم گشتن به تاتار و مغول را نمي‌پسنديدند ميان تسلّط او و استيلاي ايشان چندان تفاوتي هم نمي‌ديدند.

12 خوارزميان در روم و شام‌

پس از برباد رفتن سلطان امرا و لشكر خوارزميان متفرّق شدند و هركس از گوشه‌اي فرا رفتند. جماعتي از ايشان در زمينهاي روم و شام پراگنده دست بغارت و يغما و تخريب و تعذيب گشودند. بعضي از اخبار ايشان در تاريخ سلاجقه ابن بيبي و سلوك مقريزي و تواريخ ديگر مسطور است، كه خلاصه‌اي از آنها نقل مي‌شود:
از جانب دولت روم سنان الدّين قيماز به طاطوان آمد كه ايشان را رام و مطيع گرداند؛
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 86
مصحف حمايل را از غلاف بركشيد و دست بران نهاد و سوگندان ياد كرد كه امراء سلطنت را با قير خان و ديگر امراء خوارزم هيچ بدي در خاطر نيست ...
قير خان و بركت خان و يلان نوغو و خان بيردي و سارو خان و كشلو سنگم و ديگر امرا همه در ميان آمدند و بر اين جمله سوگند خوردند (مختصر ابن بيبي 188، الأوامر العلائيّه 429 تا 430)، و اين در سنه 629 بود. خوارزميان بدين ترتيب در پناه سلطان علاء الدّين سلجوقي درآمدند، ولايات ارزن الرّوم را ميان ايشان قسمت كردند و عهد و پيمان بسته شد و منشور بنام هر يك بامضاي سلطان رسانيده با سيصد خلعت فرستادند.
چون خوارزميان از خطّه اخلاط كوچ كردند و بر صوب ارزن الرّوم روانه شدند و به طوغطاب پيوستند ايشان را مرغزاري چون روضه بهشت پيش آمد بيكبار فرو آمدند و زين از پشت اسپان بر روي زمين نهادند و سلاح گشودند و سر بر بالين استراحت نهادند و در خواب نوشين شدند، ناگاه از درّه‌اي لشكر مغل بر ايشان تاخت و خلقي بي‌شمار را علف شمشير كرد و هر كه روزگار او را مهلتي داده بود بجان امان يافت و در درّه و كوه يكايك و گروه گروه آواره شدند، و چون لشكر مغول كار خوارزميان را بيكسو كردند آفتاب زردي بود، با تيغهاي كبود خون‌آلود بر در اخلاط آمدند، همه شب سواران و دبيراني كه در شهر بودند تحفّظ و تيقّظ را كار بستند. بامدادي لشكر مغول كوچ كرده بود و آتشهاي فروزان بر جا گذاشته. صاحب (ضياء الدّين قرا ارسلان امير الدّواة) سواري چند بيرون فرستاد تا تحقيق حال كردند و در مخاوف و مكامن نظر انداختند بهيچ گونه اثري نيافتند. ناگاه پيرزني از رخنه ديواري بيرون خزيد و نزد سواران دويد، او را بخدمت صاحب بردند، مادر قير خان بود، گفت: ما در صحراي طوغطاب در خواب شده بوديم ناگاه هفتصد مرد جوشن‌پوش از لشكر مغول كه به شش روز
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 87
از مغان بدان مقام دوانيده بودند بر ما تاختند، هر كه بيدار شد و چهارپا بدست آورد سر برد و بر كوهي يا در درّه‌اي گريخت؛ مرا بگرفتند و تا بدان جا كه سواران ديدند آوردند، تاريكي شب را وقايه عصمت خود ساختم و بشكاف ديواري پناه آوردم، و ديگر از احوال خوارزميان آگاهي ندارم. صاحب فرمود كه: چهار هزار مرد خوارزمي زبون هفتصد مرد تتار گردند عاري بزرگ باشد. پيرزن جواب داد كه: اگر كلاهي مغلي در ميان هزاران سوار خوارزمي اندازيد جمله متفرّق گردند، رعب مغل در دل خوارزمي چنان نشسته است (مختصر سلجوقنامه ابن بيبي 190 تا 191، الأوامر العلائيّه 432 تا 434).
سلطان علاء الدّين خوارزميان را بنواخت و ارزنجان را به قير خان و اماسيه را به بركت و لارنده را به كشلو سنگم و نگيده را به يلان نوغو بحكم إقطاع ارزاني داشت (مختصر سلجوقنامه 191 تا 192، و الأوامر العلائيّه 435). قير خان و ديگر امراي خوارزم بحكم كينه‌اي كه از ملك غازي و بدر الدّين لؤلؤ و ملك منصور صاحب ماردين، بواسطه بي‌آرزمي كه بر سلطان مغفور جلال الدّين در وقت استنجاد ببلاد ايشان نموده بودند، تا بدان واسطه در دام بلا و فنا گرفتار آمد، داشتند در آن ممالك تاختن بردند (در سال 630) و جمله ديار را تا در سنجار بقتل و سبي و حرق و نهب خراب كردند و چندان مال و اسباب و ذراري و جواري و مواشي آوردند كه صحرا و كوه از حمل آن بستوه آمد (الأوامر العلائيّه 451).
در سال 634 سلطان علاء الدّين كيقباد درگذشت و پسرش غياث الدّين كيخسرو بر تخت سلطنت نشست، و از رجال دربار او سعد الدّين كوپك نام استيلا و تسلّطي داشت، ساير امرا و بزرگان را از ميان مي‌برد، از جمله قير خان را بخبث او مقيّد گردانيده به زمند و فرستادند. باقي امراء خوارزم وحشت زده روي بديار شام نهادند (ظاهرا 635)؛ چون بحضرت سلطنت اين معني عرض داشتند
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 88
مجد الدّين ترجمان را كه در عهد سلطان جلال الدّين با ايشان انبساط حاصل داشت نزد ايشان فرستاد. حسن استماع لازم داشتند و گفتند، اين بلاد را كه به تغلّب فرو گرفته‌ايم از جمله ممالك سلطان مي‌شمريم، به منشور سلطنت بحكم اقطاع اگر بما ارزاني فرمائيد تصرّف نمائيم (مختصر سلجوقنامه ابن بيبي 220 و ما بعد، الأوامر العلائيّه 468 و ما بعد).
اين مجد الدّين ترجمان كه اينجا نامش برده شده است پدر ابن بيبي مورّخ بود و چيزي از احوال او و زنش بيبي خاتون در تاريخ ابن بيبي آمده است كه ملخّص آن بي‌فايده نيست نقل شود: مجد الدّين محمّد بن علي جعفري رغدي از سادات گور سرخ جرجان بود، و در عهد جلال الدّين منكبرني در نزد شمس الدّين جويني صاحب ديوان (جدّ عطا ملك) كار مي‌كرد و تربيت مي‌يافت (ص 10)؛ زن او دختر كمال الدّين سمناني (رئيس شافعيان نيشابور) بود و از طرف مادر نبيره امام محمّد يحيي بود. اين زن در احكام نجومي دستي داشت و در وقتي كه كمال الدّين كاميار به سفارت نزد جلال الدّين رفته بود آن زن را در نزد سلطان مقرّب ديد و در احكام نجومي مورد مراجعه و استشاره يافت؛ پس از مراجعت در اثناء محاورت بر سبيل نادره بعرض سلطان علاء الدّين رسانيد. چون سلطان جلال الدّين را بر در آمد از لشكر مغل نكبت رسيد آن زن و شوهر بدمشق افتادند. علاء الدّين تفحّص حال ايشان مي‌كرد نشان دادند كه در دمشق‌اند، نزد ملك اشرف به استدعاي ايشان رسول فرستاد و به اعزاز و اكرام بممالك روم آورد. چون در چند مورد صحّت احكام نجومي و پيشگوئيهاي بيبي خاتون بتجربه معلوم سلطان شد مورد حرمت و محبّت بسيار بود، از سلطان التماس كرد كه شوهر او را كه در آن وقت مشرف فرّاشخانه خاص بود منشي خاصّ سلطان كند و او بي‌توقّف پذيرفت، و از آن زمان همواره در حضر و سفر ملازم خدمت سلطان بود تا كار او بجائي انجاميد كه
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 89
در بيشتر اوقات از براي رسالات بزرگ و سفارات معظّم چون بغداد و شام و خوارزميان و علاء الدّين نومسلمان، و بعد از استيلاي لشكر مغل بر آن ممالك، براي ايلچي فرستادن بخدمت اردوها، از او موافقتر كسي نمي‌ديدند. جريان زبان و عذوبت بيان و نظم و نثر خوب و خطّي بر شيوه اهل خراسان مستحسن و محبوب داشت، و در شعبان سنه 670 فوت شد (442 تا 443).
و امّا خوارزميان، مدّتي چند بر مراقبت سوگند و محافظت پيمان سلطان مواظبت نمودند و باز عصيان پيش گرفتند. مقريزي در السّلوك قطعاتي از اخبار تاخت و تازهاي ايشان در بلاد شام جابجا مي‌گويد، از آن جمله معلوم مي‌شود كه در سال 636 خوارزميان به ياري الملك المظفّر صاحب حماه بر شهر حمص حمله بردند.
الملك الصّالح صاحب دمشق كه پسر الملك الكامل بود، خواهر مادري خويش، دختر الفارس قليب را كه مملوك پدرش بود به مقدّم خوارزميان بركه خان داده بود. اين مقدّمي لابدّ پس از محبوس گشتن و مردن قير خان به وي رسيده بود.
أسد الدّين شير كوه نيز مال فراواني فرستاد كه در بين خوارزميان تقسيم كردند، تا ايشان- بي‌اخذ نتيجه- از سر حمص برخاستند و بمشرق ببلاد خود بازگشتند.
(السّلوك ج 1 ص 280). بقول ابن بيبي ملوك شام بر تفريق كلمه ايشان اتّفاق كردند و سه هزار سوار به سركردگي ظهير الدّين منصور ترجمان كه سرلشكر ملطيه بود از روم روانه شد، در مدّت هفت روز به حلب پيوستند و با صاحب حلب به بيره رفتند و با ملك منصور صاحب حمص متّصل گشتند، و همه باهم روي بجانب مقرّ خوارزميان آوردند. چون دو منزل از رأس العين گذشتند ناگاه كوكبه‌اي از خوارزميان بر فراز پشته‌اي پديد آمد، ظهير الدّين منصور بر ايشان هجوم برد و مظفّر گرديد، ايشان ناچار بفرار شدند و پس از جنگ و گريزهاي متوالي عاقبت خود را در نواحي بغداد يافتند. امير المؤمنين مستنصر ايشان را اعزاز و اكرام فرمود (مختصر
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 90
ابن بيبي 220 تا 223، الأوامر العلائيّه 487 تا 489).
اين حوادث محتملست كه مربوط بسالهاي 635 و 636 باشد. و شايد در همين سالها يا كمي قبل ازان بوده است كه شهاب الدّين خرندزي زيدري نسوي مؤلّف اين كتاب و صاحب نفثة المصدور بخدمت بركه خان خوارزمي درآمده و سمت وزارت او را يافته است، چه ابن بيبي در حوادث حدود سنه 636، و بلافاصله بعد از حكايتي كه نقل شد مي‌گويد: مال و غنيمت بي‌نهايت از اسباب و اسلاب خوارزميان بدست هر دو لشكر (سپاه روم و سپاه شام) آمد، شهاب الدّين زيدري منشي حضرت «45» سلطان جلال الدّين انار اللّه برهانه در آن وقت متقلّد وزارت بركت خان گشته بر قلعه حرّان حاكم بود چون خبر انكسار وليّ نعمت خود شنود انديشه كرد كه هر اينه چون از اين لشكر بركت هزيمت يافت بجانب روم رود و بر عادت معهود در سلك هواداران آن حضرت و خدمتگاران آن دولت انخراط يابد اگر قلعه را به سلطان روم سپارم مرا بي‌گمان همان‌جا بايد رفت و از فرط خجلت مطالعه طلعت بركت نتوانم كرد ... و هم ملك منصور صاحب حمص در خفيه شهاب الدّين زيدري و جمال الدّين حبش همداني را به امارات و اقطاعات و املاك مغني مشبع و مقنع موعود گردانيده بود و مكاتبات و مفاوضات ميان ايشان متواتر بود و منشور ملك ناصر؟؟؟ بترتيب ملك منصور بديشان پيوسته. در خفا سنجق ملك ناصر صاحب حلب را بر قلعه بردند و فغان بدعاي او برآوردند. ظهير الدّين و ديگر امراء دولت سلطنت (يعني روم) را چون احتيال اهل شام معلوم شد تعظيما للقدر تغافل و تجاهل نمودند و روزي چند با هم بودند و ... آنگه تحيّت اجتماع بكلمه وداع مبدّل گشت (الأوامر العلائيّه 489 تا 490، مختصر سلجوقنامه 223).
______________________________
(45) منشي حضرت بمعني منشي حضور، يعني منشي خصوصي است و شايد منصب شهاب الدّين همين بوده است نه بيشتر.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 91
در حدود 639 تا 640 سلطان روم مصمّم شد كه ميّافارقين را از ملك غازي بگيرد، لشكر بدان سمت فرستاد. ملك غازي پيشتر آگاه شد، خوارزميان را كه از معركه رأس العين بطرف بغداد افتاده بودند و به نوازش المستنصر باللّه رحمه اللّه معتمد و معتصم گشته، و سواد عدد ايشان به شاه پسر يغان طايسي كه خواهر زاده سلطان جلال الدّين بود و از طرف شيراز با لشكرهاي آراسته بديشان پيوسته كثرت يافته بود دعوت كرد، و تركان كرمان را بمال و آمال در قيد طاعت خود كشيد و مستعدّ كارزار شد. چون عساكر روم و شام به پيرامن شهر فرو آمدند هر روز از طرفين مقاتلت و حرب مي‌رفت روزي ملك غازي صف آراسته و قلب و جناح راست كرده و صفوف را به اتراك خوارزميان و كرميان (- تركان كرمان؟) مرصوص گردانيده قصد محاربت كرد. همه در سلاح رفتند، در دست راست خوارزميان و، در دست چپ كرميان و، ملك غازي و بركت خان در قلب.
دست راست خوارزميان حمله بردند و دست چپ عساكر روم را برداشتند و تا بخيام آوردند و از صدمه دست راست روميان اتراك كرميان و ملك غازي را بكنار خندق انداختند. (بواسطه واقعه‌اي كه ناشي از مردانگي و نجابت بود) بعد زماني قاضي ميّافارقين و معتبري چند از ملك غازي به رسالت آمدند و جنگ بصلح انجاميد (الأوامر العلائيّه 504 تا 509).
خبر خوارزميان در سلوك مقريزي در ضمن وقايع عراق باز هم آمده است.
در سال 642 حسام الدّين بركه خان و خان بردي و صارو خان و كشلو خان با ده هزار جنگجو و بيشتر، در نواحي فرات قتل و غارت و تركتازي مي‌كردند (ص 315 تا 316) و جماعتي از قيمريان به خوارزميان ملحق شدند؛ در 643 بركه خان با صاحب حمص صلح كرد و به خوارزميان بعضي اقطاعها دادند و منشورها بنام ايشان صادر گرديد؛ در سال 644 زيان خوارزميان ببلاد شام بسيار شد و قتل و
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 92
غارت و هتك حرمت كردن ايشان افزوني يافت. الملك المنصور صاحب حمص و ياران او با ايشان جنگي سخت كردند و ايشان را شكست دادند و مقدّم ايشان بركه خان كشته شد و گروهي از ايشان مقتول و اسير گشتند و مابقي گريخته بعضي به تاتار متوسّل شدند و برخي در بلاد ديگر متفرّق شدند و ديگر جمعشان جمع نشد (السّلوك ج 1 ص 321 و 324).
مورّخي متأخّر آورده است كه شهاب الدّين نسوي پس از كشته شدن جلال الدّين به ملك مظفّر غازي پسر ملك عادل صاحب ميّافارقين پيوسته بود، سپس در خدمت بركه خان مقدّم خوارزميان درآمد و بعد از انكه بركه كشته شد نسوي نزد النّاصر الأصغر يوسف بن العزيز الأيّوبي صاحب حلب مقامي بلند يافت و از جانب او بسمت سفارت بنزد تتار رفت و بازگشت و در سال 647 در حلب درگذشت «46».
پسري از بركه خان خوارزمي بنام بدر الدّين محمّد كه در مصر بوده است نيز در السّلوك نام برده شده است، و او برادر زن الملك الظّاهر بيبرس و دائي الملك السّعيد بركه پسر بيبرس بود، و در سنه 678 مرد (ايضا 1: 674). در عهد سلطان عزّ الدّين كي‌كاووس، هنگام مبارزه او با برادرش ركن الدّين، صدر الدّين قتلغشير و زين الدّين علي بهادر و جمال الدّين خراساني معروف به مرتدّ كه سروران عساكر خوارزمي و غرباي ديگر بودند فغاني برآوردند (باز الأوامر العلائيّه 614)، و بعد از ان اگر فريادي برآورده باشند بگوش بنده نرسيده است.
______________________________
(46) مطلب را استاد مصطفي جواد در حاشيه‌اي كه بر ترجمه حال غياث الدين پير شاه در مجمع الآداب نوشته است آورده و مأخذ او كتاب الدر المكنون است تأليف ياسين بن خير اللّه الخطيب الموصلي كه تاريخ اسلام را تا زمان تأليف (1226) دارد، و نسخه‌اي از ان در پاريس بشماره 4949 و يكي ديگر در موزه بريتانيا در دو مجلد بشماره 1263 و 1264 در تاريخ ادبيات عربي بروكلمن سراغ داده شده است. خبر گمان مي‌كنم صحيح و معتبر است.
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 93

13 عذر نويسنده‌

اگر بخواهم از همه فوائدي كه از جنبه‌هاي مختلف مي‌توان از اين تاريخ برد، و از همه موضوعهاي مهمّ كه در باب آن شرح و بسط مي‌توان داد، در اين مقدّمه بحث كنم بي‌اندازه مطوّل خواهد شد. نيّت كرده بودم كه در باب آداب و رسوم ديواني از طبقات كتّاب و انواع مخاطبات و القاب و از منشور و مرسوم و فرمان و مثال و رسالت و پروانه و علامت و نشان و توقيع و طغرا و طرّه، و از منافع منصب و تفاوت بين صاحب ديوان و صاحب ديوان انشا، و از طرز تهمت خيانت به وزيري بستن و آن را به ثبت رسانيدن و مجلس رسيدگي بآن تهمت، و از ساير تأسيسات مملكتي و عادات درباري و ادارات و آلات جنگ و طريقه گرفتن قلعه و اسباب محاصره و وسايل دفاع و اسلحه‌خانه و زرّادخانه و، از افكار مصنّف در باب عوام النّاس و از مجازاتهاي مرسوم آن عهد و از زبانها كه در ايران و در روم در آن زمان متداول بود و، از بسيار چيزهاي ديگر گفتگو كنم. امّا از اينها گذشتم و كار را بديگران يا بوقت ديگر گذاشتم.
همچنين اگر مي‌خواستم داخل كتاب‌شناسي اين موضوع شوم، و از مآخذ و منابع تاريخ اين دوره، مقالات و رسالات و كتب به زبانهاي متعدّد كه خواندن آنها از براي جمع‌آوري اطّلاعات مربوط بتاريخ اين زمان مفيد و لازم است، بحث كنم شايد اسم پانصد ششصد تأليف را بايست با اطّلاعات كتابشناسي قيد كنم و تازه فهرست كاملي نمي‌شد و شايد همان مقدارها نام نبرده مي‌ماند. در مدّتي كه چاپ اين كتاب پيش مي‌رفت دوستي كه نامش در تعليقات آمده است بطهران آمد و جزوه‌هاي چاپ شده را خواند و بعضي حواشي نوشت و تصحيحات پيشنهاد كرد و مرجعها
سيرت جلال الدين منكبرني، مقدمه، ص: 94
سراغ داد و وعده كرد كه آنها را بفرستد. يك دو سال صبر كردم و نفرستاد، و بهرحال از آنچه فرستاد هم چنانكه بايد و شايد استفاده نشد. موضوع وسيع‌تر از اينست كه بنده تنها در مدّت محدودي و در زماني كه بنگاه ترجمه و نشر كتاب از اينكه سرمايه‌شان بدون فايده محبوس شده است شكوه بحقّ دارند و تعجيل مي‌كنند كه چاپ كتاب بپايان برسد بتوانم از عهده استقصاي آن برآيم. آنچه ميسّر شد اينست كه بر طبق اخلاص نهاده بخدمت طالبان عرضه مي‌دارم.
25 دي ماه 1343
مجتبي مينوي
يادداشت: در همين مقدّمه در صفحه كد، حاشيه 8، گفته شد كه معنائي مناسب مقام از براي سقيف و شقيف و شقفان نيافتم، ولي اندكي بعد در محيط المحيط (1: 1106) ديدم مي‌گويد الشّقيف الصّخر العظيم المنحدر من الجبل. اگر چه سند قديمي براي اين قول بدست نمي‌دهد به صحّت گفته‌اش مي‌توان مطمئنّ بود. معناي صخره عظيم از عبارات نسوي هم چنانكه بنده ذكر كرده‌ام مفهوم مي‌شود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 1

[مقدمه]

تاريخ شهاب الدّين محمّد خرندزي
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 3
بسم اللّه الرّحمن الرحيم
الحمد للّه ربّ العالمين، و الصّلاة علي خير خلقه محمّد و آله أجمعين.
همي گويد مؤلّف اصل صدر سعيد شهاب الدّين محمّد خرندزي «1» رحمة اللّه عليه كه چون بر تركيب تواريخ كه مؤلّفان ماضي كرده‌اند وقوف حاصل شد، و اخباري كه ياد كرده‌اند از وقت انتشار اولاد آدم كه پدر بشر است الي عهدنا هذا در ضبط آمد «2»، معلوم شد كه غايت هر مورّخي جز آن نبوده است كه آنچه متقدّمان گفته‌اند با اندكي تغيير تكرير ميكند، و چون بزمان خود رسيد وقايع و حوادث را ببياني شافي و تقريري وافي ايراد مي‌گرداند و اشباع و اقناع واجب مي‌داند، و شتّان ما بين الخبر و الخبر، و أين العيان «3» من اقتفاء الأثر،
دير است تا كه گفتند «4» مردان كارديده‌بسيار فرق باشد از گفته تا شنيده و كتاب كامل كه تأليف ابن الأثير است در اين شيوه بي‌نظير افتاده است، بعموم متضمّن احاديث امم و بخصوص حاوي غرايب «5» عجم، [انصاف را درين محقّ بوده است كه تصنيف خويش را «كامل» ناميده است، و همانا كه از تواريخ مدوّن بلسان آنان چيزي] «6» بدو رسيده باشد، چه اين همه اخبار كه وي ايراد
______________________________
(1)- ع: محمد بن احمد بن علي بن محمد المنشي النسوي.
(2)- اصل: آمد و.
(3)- اصل:
الغبار.
(4)- اصل: ديرست كي؟؟؟ گفتند.
(5)- اصل: عرايب.
(6)- اين عبارت در نسخه اصل ساقط است از متن عربي ترجمه و افزوده شد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 4
مي‌كند خارج ضبط قياس و زايد بر منقولات افواه ناس است، و من چون در مطالعه اين كتاب باخبار سلطان سعيد علاء الدّين محمّد بن تكش بن ايل ارسلان ابن أتسز بن محمّد بن نوشتگين رسيدم و در عقب شمّه‌اي از ذكر تصاريف روزگار با پسر سعيد* شهيد او جلال الدّين منكبرني «1»، سقي اللّه ثراهما و جعل الجنّة مثواهما، ديدم و دانستم «2» كه از معظّمات امور و جلايل اخبار چيزي فوت نكرده است و [در] نقل آن اقاصيص پاي از دايره صحّت بدر نبرده، [گفتم] «3» زهي بزرگ‌منش نفسي كه با آنكه مقيم خطّه شام بود از وقايع اعلي بلاد چين و اقصي ديار هند خبر دهد و همه را علي التّفصيل در سلك كلك كشد.
و چون غرض از اثبات آثار و تخليد اخبار افادت تجربه و «4» اعتبار و اعطاء تنبّه و استبصار است تقلّب روزگار با سلطان جلال الدّين از إهباط و اصعاد و اطفاء نايره دولت و ايقاد، گاه در مضاء جدّ و ايراء زند و گاه در ضراعت خدّ و سقوط جدّ، در افادت اين غرض ابلغست، چه امثال غرايب احوال او جز در اساطير الأوّلين كه جهت مبالغه و ترهيب بنات و بنين تحرير كرده‌اند نتوان يافت، و اين چهارده وقعه كه او را در مدّت يازده سال واقع شد، چنانكه از بلاد ترك با قاصي ديار هند افتاد و از آنجا باواسط ممالك روم انتقال كرد و جائي ملك مطاع و جائي طريد «5» مرتاع بود، تمامت معتبران معتبران عالم و ملوك امم را در باب اعتبار و انزجار نموداري تمامست.
______________________________
(1)- اين اسم در تمام نسخ قديم چنين نوشته شده است، در تعليقات در باب آن بحث خواهد شد.
(2)- اصل: ديدم دانستم.
(3)- باقتفاي اصل عربي جمله اصلاح شد.
(4)- اصل: تحريرو.
(5)- اصل: طرنر.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 5
و من در اين مختصر هرچه از وقايع او ديده و يا از كسي كه ديده است شنيده‌ام ياد خواهم كرد و از هرچه غير اين دو قسم باشد ذكري نخواهم آورد و در اين قدر هم ميدان اطالت مقالت را مجالي* متّسعست كه اگر گوينده بسخن مشغول شود مجلّدات بسيار املا تواند كرد
كه صد سال اگر زو كني داستان‌هنوز از هزاران يكي باشد آن و طايفه‌اي از افاضل شرق كه ايشان را از صناعت حظّي و از بلاغت سهمي بوده است تأليف اخبار اين ملوك كرده‌اند و مساعي و آثار در قلم آورده‌اند، از ابتداء ظهور نهال وجود نوشتگين تا آنگه كه بذكر سلطان محمّد بن تكش و عظمت شان او رسيده، و جمع او ميان خراسان و خوارزم كه ملك پدر است با ملك عراق و مازندران و اضافت كرمان و مكران و سيستان و بلاد غور و غزنه و باميان تا اقاصي هند ديده، با آنكه هيچ شمشيري از نيام نياخته و هيچ سري از گردني نينداخته همه را عفوا صفوا مسلّم كرده، و ولات «1» ختاي و ملوك ترك و قروم ماوراء النّهر گرفته، و بعضي را كشته و بعضي را باقاصي چين آواره كرده، و قرب چهارصد شهر معتبر در حوزه تملّك و تصرّف آورده، و بر منابر پارس و آذربايگان تا در بند شروان در سالي كه بر هر دو اتابك كبس كرده بود بنام وي خطبه خواندند، و اتابك سعد بن زنگي صاحب پارس را در ري و اتابك ازبك ابن محمّد صاحب آذربايجان را بهمدان دريافته، و اتابك سعد را اسير كرده، و اتابك ازبك گريخته، و اكابر اصحاب او چون نصرة الدّين محمّد بن بيشتگين «2» و ربيب الدّين وزير معروف به دندان از بن دندان متابعت* فرمان كرده و
______________________________
(1)- در اصل: ولايت.
(2)- اصل:؟؟؟ بيشتكين، يحتمل: پيشتگين.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 6
مطيع شده، و سلطان اتابك سعد را از اسر اطلاق فرموده، و بر اتابك ازبك بترك تعرّض و ارهاق منّت نهاده، هر دو بنام سلطان در ممالك خويش بر منبر خطبه كرده، و باج و خراج بر گردن گرفته، اقاليم جهان او را مسلّم شده و بشاير و فتوح متواصل گشته، تا آنگه كه حادثه تاتار هجوم كرد، و مؤلّف با تأليف تحت طامّة الكبراي واقعه نهفته شد، و سلطان و لشكر و مملكت و دولت هيچ نماند.
و تصدّي اين تصنيف را من متعيّن گشتم بر مثال جمعي كه در كشتي نشينند، و بعواصف نكباء كشتي در معرض غرق و فنا آيد، و رفقا همه قرين بلا و رفيق عنا شوند، و موج دريا او را تنها با ساحل اندازد، هر آينه جز وي كسي شرح احوال كشتي و رفقاء وي نتواند كردن، و الّا حقيقتست كه من مرد اين كار و حريف اين بازار نيستم، چه با فكرت عليل و بضاعت مزجات قليل پيداست كه از زبان كليل قلم چه مايه تقرير كلم آيد و يا چه بلاغت و تحرير زايد.
و چون بضرورت خوض خواهد رفت هر اينه از تقديم مقدّمه‌اي در شرح منشأ تاتار و مبدأ خروج كفّار ناگزير باشد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 7

[1] ذكر تاتاران و منشأ كار ايشان‌

نقله اخبار چنين گفته‌اند كه ملك چين ملكي متّسع است، دور آن ششماهه راه باشد، و گويند كه يك سور محيط اين مجموع شده است بر وجهي كه هيچ جا منقطع نمي‌شود* مگر بكوهي بس بلند يا بابي عظيم بزرگ رسد، و در قديم الزّمان اين مملكت را بشش قسم كرده‌اند، هر قسمي يكماهه راهست و حاكم آن خاني، و خان بلغت ايشان پادشاه را گويند، و اين خانان همه نايبان خان اعظمند، و خان بزرگ كه در عهد سلطان علاء الدّين محمّد بوده او را التون خان گفتندي، كابرا عن كابر بل كافرا عن كافر آن پادشاهي بوي رسيده بود.
و خانان بزرگ در طوغاج كه واسطه مملكت چينست اقامت كردندي، تمامت تابستان از ييلاق به ييلاق و مرغزار به مرغزار مي‌رفتند، و چون موسم سرما شدي آب گنگ را گذشته بحدود كشمير و قشلاقهاي سواحل، در آن أغوار و أنجاد و مواضعي كه لم يخلق مثلها في البلاد فرو مي‌آمدند، و در باب حراست ممالك در اين ايّام اعتماد بر خانان ديگر كه بر جهات ستّه ملك چين نشسته‌اند مي‌كردند.
و در عصر التون خان از اين خانان ششگانه يكي را توشي خان «1» نام بود و عمّه چنگز خان «2» را در حباله داشت، و قبيله اين زن را دمرجي گفتندي، و
______________________________
(1)- در اصل اسم اين شخص توش نوشته شده، و در عربي دوشي.
(2)- در اصل ترجمه فارسي و در متن عربي اسم اين سركرده مغولي را همه جا چنگز بدون ياء و بكسر گاف فارسي بر وزن هرگز نوشته‌اند و ما در تمام كتاب متابعت كرديم.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 8
ايشان سكّان براري و بر صفت سگان ضواري بودند، و زمستان جاي ايشان موضعيست كه آن را أرغون گويند، و از طوايف ترك اين طايفه بشرّ و غدر و فتنه مشهورند، هرگز سر بهيچ خاني فرو نيارند، و از فرعنتي كه در نفس دارند با هيچ جهانداري إرخاء عنان نكنند.
اتّفاقا توشي خان كه شوهر عمّه چنگز خان بود درگذشت، و التون خان در آن حال غايب بود، و چنگز خان* برسم عزا حاضر شد، و عمّه او به كشلو خان و به چنگزي ديگر كه از طرفين هم سينور ولايت توشي خان بودند فرستاد، و از وفات شوهر خبر داد، و نمود كه او را فرزندي نرينه نمانده است كه جاي او گيرد، و چنگز خان كه فرزند برادر منست مستعدّ اين كار است، و من در وي آثار جهانداري مي‌بينم، اگر جاي توشي خان بوي دهند چنانكه او پيوسته معاضد و متّبع ايشان بود اين نيز بر همان طريقه رود، كشلو خان و چنگز استصواب آن راي كردند، و فرمودند كه امارت آن طرف به چنگز خان كه برادرزاده اين عورتست مفوّض باشد، و رخنه‌اي را كه از وفات توشي خان حاصل شده است او سدّ كند، و هر دو ضامن تمشيت حال او شدند، كه چون التون خان بدار الملك طوغاج مراجعت كند تعريف و تربيت كرده آن امارت را بر وي مقرّر دارند.
پس چنگز خان جاي توشي خان گرفت، و جمعي از اشرار عشيرت و مفسدان قبيلت كه رجوم فتن و سبب هجوم محن بودند بوي پيوستند، و چون بهار شد، و التون خان بدار الملك طوغاج رسيد، حجّاب درگاه بر عادت قديم هر روز از قضايائي كه در غيبت پادشاه واقع شده است بعضي عرض ميكردند،
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 9
يك روز قضيّه وفات توشي خان گفته تقدمهاي چنگز خان را پيش كشيدند، پادشاه در خشم شد، فرمود كه دمهاي اسپان را ببرند و از كرياس بدر كنند، و او را و خاناني را كه متصدّي تربيت وي‌اند دشنامهاي فاحش دهند، و لوم و عتاب و* تخويف و تهديد و انواع وعيد تقديم دارند.
چنگز خان با دو مربّي خود را عرضه هلاك يافتند، و دست از طاعت برگرفتند، و كلمه جماعت را به مخالفت پيش باز رفتند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 10

[2] ذكر مآل حال چنگز خان و آن دو خان ديگر كه مربّي وي بودند يكي كشلو و ديگر چنگز

و چون طريق مخالفت پيش گرفتند بر تعاضد و تناصر متحالف شدند، شمشير شرّ از غلاف كشيدند، و راه معادات و خلاف گزيدند، و چنگز خان به اعوان و انصار قبيله خويش مستظهر گشت، و آلتونخان جهت استرداد او بطاعت يكباره و دوباره رسولان فرستاد، و تهديد و وعيد فراوان داد، فلم يزدهم دعائي إلّا فرارا «1» گوئي قوم نوح بودند كه در مقابله دعوت فرار و نفار و عتوّ و استكبار زيادت ميكردند، و چون اميد صلاح نماند باحتشاد عساكر و استنجاد اجناد توجّه نمود «2»، و بعد از مقابله بكسري كه قابل جبر نبود مراجعت كرد «3»، و كششي عظيم واقع شد، و قبايل ترك و ختاي مستأصل گشت «4» و آلتونخان بنفس خود بگريخت و جمعي از لشكر كه بقاياي سيوف بودند از آب گنگ گذشته بكنارهاي ولايت پناه بردند، و ممالك و بلاد خالي ماند، ايشان نيز بمعاونت بخت و مؤاتات دولت متمكّن شدند و ولايتها گرفتند، هر كجا طامعي در مال يا طامحي بدرجه كمال از اوباش «5» ترك بديشان پيوست.
و كار آلتونخان روز بروز ضعيفتر مي‌شد، و وهن و تزلزل بدان راه مي‌يافت تا فرستاد و طلب هدنه كرد برقرار آنكه تمامت ممالك* بديشان باز
______________________________
(1)- سوره نوح (71) آيه 5. در متن عربي نسوي «دعائي» تبديل به «دعاه» شده است، و گويا تصرف عمدي مؤلف است.
(2)- اصل: نمودند.
(3)- اصل: كردند.
(4)- چنين است در اصل، بجاي فعل جمع.
(5)- ع: اوشاب.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 11
گذارد و دست ازو بدارند، و اندك ولايتي كه متصرّفست بوي دهند، و چون بر اين جملت مصالحت واقع شد مدّتي بر اين نسق جهانداري كردند، عاقبت چنگز كه يار كشلو خان بود بمرد، و ملك ميان كشلو خان و چنگز خان (كه جدّ خانان اين عصر است) «1» مشترك شد، و چون از طرف آلتونخان آمن شدند «2» لشكر به بلاساقون كشيدند، و آن را با ساير ولاياتي كه بدان متّصلست مستخلص كردند.
بعد از ان كشلو خان درگذشت، پسر او را لقب هم كشلو خان كردند، جاي پدر گرفت، چنگز خان سبب صغر سنّ بوي التفاتي زيادت نمي‌كرد، و قاعده تماثل در حكم و تناصف و تعادل در پادشاهي برداشته «3» شد، و ميان ايشان معاتبات و مراسلات بسيار رفت، و چون اميد صلاح نبود كشلو خان مفارقت نمود.
______________________________
(1)- اين جمله از الحاقات مترجم است.
(2)- مفهوم ميشود كه در اين ميان التون خان نيز درگذشته است.
(3)- شبيه به «برخاسته» نوشته است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 12

[3] ذكر مآل حال كشلو خان «1» بعد از مفارقت چنگز خان‌

كشلو خان بعد از مفارقت [از] «2» او تا حدود قيالق و آلمالق بهيچ جا آرام نگرفت، و ممدو خان پسر ارسلان خان حاكم آن طرف بود، با وي صلح كرد برقرار آنكه در معاضدت و مناصرت همديگر بدست و زبان و دل و انديشه يكي باشند، و اتّفاق وصول كشلو خان و ممدو خان در وقتي شد كه خان خانان گور خان ملك ختاي از جنگي كه ميان وي و سلطان علاء الدّين محمّد واقع شده بود گريخته بود، و اين جنگ آخر وقايعيست كه ميان سلطان محمّد و گور خان افتاد.
و گور خان در گريز بكاشغر رسيد، پس ممدو خان دم بدم* كشلو خان را بر قصد كاشغر و استيلا بر گور خان تحريض ميكرد و مي‌گفت: هر گاه كه او را بدست آري و بر سرير ملك نشاني هيچ كس از ملوك ترك با تو مخالفت نتواند كردن، و او را بكواذب ظنون و جوالب منون فريب مي‌داد، و نمي‌دانست كه دولت گور خان تمام شده است و هنگام انقضا و انصرام رسيده، و كشلو خان اين معني را استبعاد مي‌نمود چه عظم محلّ و فخامت امر و بعد صيت و جلالت قدر گور خان مي‌دانست. سيرت جلال الدين منكبرني متن 12 [3] ذكر مآل حال كشلو خان بعد از مفارقت چنگز خان
دو خان چندان مبالغه كرد كه اجابت نمود، و هر دو از قيالق بحدود كاشغر توجّه كردند، و آنجا گورخان را بدست آوردند و بر تخت پادشاهي
______________________________
(1)- يعني كشلو خان دوم كه پسر كشلو خان اول بود.
(2)- باقتضاي معني و براي روشن شدن مطلب افزوده شد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 13
نشاندند، و كشلو خان روز بار به جاي حجّاب بخدمت مي‌ايستاد، و گور خان در كارها با او مشورت مي‌كرد، امّا استقلال حكم كشلو خان را بود، و بسخن گور خان التفات كمتر مي‌نمود.
و چون سلطان محمّد دانست كه كشلو خان او را اسير كرده و اموال و خزاين در تحت تصرّف خود آورده است رسول فرستاد كه: خان خانان از حبايل كيد من بدر جست بعد از انكه او را خطفه هر ناهبي و سالبي كرده بودم «1»، اگر ترا سوداي گرفتن او بود چرا وقتي كه در عزّ سلطان و منعت شان خود بود قصد وي نكردي؟ اكنون كه از خان و مان آواره، و لشكر او كشته و بيچاره شده‌اند قصد او مي‌كني؟ و ديگر آنكه او بارها بمن فرستاد و بنياد مهادنت نهاد بر انكه دختر خود طوغاج خاتون را بمن دهد، و هرچه از خزاين و جواهر ثمين دارد با وي همراه كند، راضي بدانكه* او را زنده با نفري چند كه از زير شمشير بدر جسته‌اند در كنارهاي ولايت بگذارم، در چنين وقتي كه او ضعيف و كسير است همه كس او را دستگير و اسير تواند كردن، اگر كشلو خان سلامت نفس خود و اصحاب خويش مي‌خواهد بايد كه او را با دختر و خزينه و جواهر اينجا فرستد، و الّا حقيقت داند كه خطاب جز بحدّ حسام و ضرب صمصام نخواهد بودن.
كشلو خان در جواب اين پيغام چنين تقرير كرد كه: سلطان محمّد پادشاه عالم و حاكم بني آدمست، و امثال بنده را اگر در زمره بندگان كشد و نام
______________________________
(1)- در اصل: بود. ع: بعد أن تركته خطفة لكل ناهب و خلسة لكل سالب. هر غارت‌كننده و رباينده‌اي مي‌توانست او را بربايد و يغما كند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 14
غلامي اطلاق كند پايه‌اي بلند باشد، بنده را چه مقاومت بندگان جلال حضرت سلطنت خواهد بودن؟ و تحف و هدايا و طرايف و غرايب بي‌نهايت بحضرت فرستاد، و از تسليم گور خان استعفا كرد، و شفيع شد كه سلطان از سر جريمه وي درگذرد و منزلت عفو كرامت گرداند، چه گور خان نزد كشلو خان تضرّع بسيار كرده بود و گفته كه: اين سلطان و پدرش پيوسته بمن خراج مي‌دادند و طاعت و فرمان‌برداري مي‌كردند، و چند نوبت ايشان را ياري داده‌ام و از دست اعدا خلاص كرده، و اهل عالم از مقيم و ساير و شهري و مسافر از اين معني باخبرند، در اين وقت كه روزگار او را مساعدت كرد، و در معرض مكاوحت و مناطحت من آورد، راضي شدم كه دختر خود را، كه أعزّ اشياست نزد من، بوي دهم و هرچه مي‌خواهد از خزاين و جواهر بذل كنم، و جهت نجات از هلك بترك ملك بگويم،* چه ديدم كه منجا و رجا و اميد بقا و إبقا «1» نيست، مع هذا قبول نكرد، و دست از جان رميده و تن بلا ديده باز نگرفت، و اين كه بجدّ تمام مي‌طلبد از دو وجه خالي نيست: يا مي‌خواهد كه البتّه شربت هلاك بچشاند، يا بخواريئي كه مرگ به از ان باشد برساند.
پس كشلو خان را دل بر وي بسوخت، و نيز ترسيد كه اگر وي را تسليم كند نكوهشي بوي راه يابد كه وسخ آن بآب دريا شسته نشود، پس روز بروز مدافعت مي‌نمود و در بند تمهيد اعذار مي‌بود، تا سلطان دريافت كه وي مماطلت ميكند و سر تسليم و مجاملت ندارد.
و حكايت كرد با من امير محمّد پسر قراقاسم نسوي (و او آخر رسوليست
______________________________
(1)- اصل: ايقا.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 15
كه سلطان در اين معني بوي فرستاده بود و فرموده كه در وقت اداء رسالت درشتي كند، پس كشلو خان فرموده كه او را قيد كنند، تا آنگه كه حقّ تعالي در واقعه‌اي كه ميان كشلو خان و بعضي از سراياي سلطان رفته بود او را خلاص داد، و چون بدرگاه سلطنت رسيد و از ذلّ إسار «1» و صغار باز رهيد، و سلطان دانسته بود كه او امتثال أمر أعلي كرده است و سخنان درشت گفته، او را وعده خير داد و فرمود كه هرچه خواهد و تمنّي كند بوي دهند، او مرسوم رياست تمامت خراسان را درخواست كرد، مبذول افتاد و رؤساء خراسان از وجود وي بداهيه دهيا گرفتار شدند، و سال سنه ستّ عشر و ستّمائه درآمد در آن كار، و آن سال را عامّه مردم سال ميشوم «2» گفته‌اند، و او خود از اين جبايت، سبب فراخي عرصه خراسان،* فارغ نشد) گفت: چون كار به كشلو خان بمخاشنت رسيد سلطان از لشكر خود شصت هزار سوار گزيده اختيار كرد، و بقصد حصد كشلو خان و انتزاع گور خان از دست او مشغول شد، و اين بعد از ان بود كه چند نوبت لشكر فرستاده بود، و اكثر منهزم و منكسر بازگشته.
______________________________
(1)- اصل: أسار.
(2)- در عربي: مشؤمة.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 16

[4] ذكر هلاك كشلو خان بر دست توشي خان بن چنگز خان «1» در شهور سنه اثني عشر و ستّمائه‌

ابن الأثير در كتاب خود اين قضيّه را در سنه ستّ [عشرة] آورده است «2» و آن سهو است.
آري، چون چنگز خان را معلوم شد كه كشلو خان بر ملك كاشغر و بلاساقون استيلا يافته است و گور خان را بدست آورده، توشي خان را با بيست هزار مرد آهن خاي بجنگ او فرستاد، و سلطان نيز در آن هنگام با شصت هزار مرد قصد او كرده بود، چون بآب إرغز «3» رسيد جوي يخ بسته و مجال گذر نمانده بود، پس در آن فرضه بنشست و فرصه عبور مي‌جست، و چون از آب بگذشت بجدّ تمام بر اثر كشلو خان مي‌پرسيد و مي‌رفت.
در اثناء، طليعه‌اي از طلايع سلطان بيامد و خبر داد كه توشي خان با لشكري گران مي‌رسد بر كشلو خان ظفر يافته، و كشلو خان بسفر سقر شتافته، توشي خان او را با تمامت ختائيان طعمه نسور و عقبان كرده، و مضغه ذئاب و سگان شده، و چندان غنائم با خود دارد كه زمين غبرا سواد دهما گرفته است.
در حال جهت مقاتله در مقابله ايشان رفت و جنگ آغاز كرد، توشي خان رسول فرستاد و زمين بوس عرض كرد و گفت: ما بدين جهت جز براي مصالح حضرت* سلطنت توجّه نكرده‌ايم بلكه جهت قلع اعداء آن حضرت روي بدين
______________________________
(1)- اينجا مراد از توشي خان لابد همان دوشي يا جوچي پسر چنگيز است، ولي آن كس كه با كشلو خان جنگ كرد و او را تباه ساخت جبه نويان بود نه جوچي.
(2)- در اصل: آورده آوردست- مآخذ ديگر نيز موافق ابن الاثير است (رك: تعليقات).
(3)- در اصل: اغوز.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 17
طرف آورديم، و للّه الحمد كه شرّ دشمن كفايت شد و كلفت تجشّم برخاست، چه بنده تمامت ايشان را بر شمشير گذرانيده، و فرزندان و اهل پرده را اسير و برده كرده است، و اين غنايم همچنان موجود و حاضر است، سلطان حكم دارد، هر تصرّفي كه خواهد تقديم دارد، اگر بعضي ببندگاني كه مباشرت قتال كردند ارزاني دارد حاكمست، و الّا فرمايد كه بيايند و همه را بمخيّم همايون برند.
و همچنان ياد كرد كه پدر او چنگز خان وصيّت كرده است كه با عساكر سلطنت جز راه ادب نرود، و چيزي كه سبب رفع ستور احتشام و منافي مذهب اعظام باشد نكند.
هرچه از اين نوع پيغام بود رسانيد، در سلطان هيچ درنگرفت، چه لشكر او اضعاف لشكر توشي خان بود، و گمان سلطان آن بود كه وي هرگز بلشكر سلطاني مقابلگي نتواند كردن، پس جواب داد كه: اگر چنگز خان او را فرموده است كه با من جنگ نكند مرا خداوند تبارك و تعالي فرموده است كه با وي جنگ كنم و وعده خير داده، پيش من ميان توشي خان و كشلو خان و گور خان فرقي نيست، چه همه در شرك شريكند، بايد كه آماده حرب باشد.
توشي خان دانست كه اگر در جنگ ثبات قدم ننمايد در دام اجل اسير خواهد شد، پس پناه به تيغ برّان و تير پرّان آورد، و چون هر دو گروه متقابل شدند بنفس خود بر ميسره سلطان حمله كرد و ميسره را از هم بردريد، و نزديك بود كه هزيمت بر سلطانيان مستمرّ آيد، إلّا آن بود كه ميمنه سلطان بر ميسره* توشي خان حمله‌اي كرد كه داد حمله اوّل بستد و شفاء عليل و
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 18
تبريد غليل حاصل شد، پس غالب از مغلوب و سالب از مسلوب معيّن نگشته، و بقرار آنكه روز ديگر از بامداد بنياد حرب از نو نهند، شب هنگام از همديگر جدا شدند.
كافران آتشها فراوان برافروختند، پس بستور ظلام مستور شده، دو روزه راه را در يك شب برفتند، و در دل سلطان از صولت و هيبت ايشان چندان ترس و هراس متمكّن شد كه، هر وقت كه در مجلس او ياد ايشان رفتي مي‌فرمود كه بمردي و ثبات ايشان، و صبر بر حرق حرب و آگاهي از قوانين طعن و ضرب، هيچ آفريده نباشد.
و چون سلطان بسمرقند بازگشت امراء اصحاب را خلعتها داد، و اقطاعات را اضافات بر سر نهاد، و بوچي «1» پهلوان را قتلغ خان و اغل حاجب را اينانج خان لقب كرد، و هر يكي را بر اقدام و ثباتي كه نموده بودند مجازات خير تقديم داشت.
و چون از احوال سلطان علاء الدّين محمّد شمّه‌اي در بيان مبدأ تاتار ايراد كرده شد باقي اخبار او را الي آخر عمره بطريق ايجاز ايراد كنيم، آنگه بغرض و مقصود، و آن ذكر اخبار سلطان سعيد شهيد جلال الدّين منكبرني است، مشغول شويم ان شاء اللّه تعالي.
______________________________
(1)- در اصل: برچي، رجوع شود به جهانگشاي جويني ج 1 ص 131 ص 1 و ح 3.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 19

[5] ذكر قصد سلطان علاء الدّين محمّد بلاد عراق را در سنه اربع عشر و ستّمائة

چون شان سلطان بلند شد، و امر او در اطراف جهان نفاذ يافت، و دنياي غدّار ناپايدار خود را در زيباتر كسوه‌اي و دلفريب‌تر منظري بر وي جلوه كرد، و آفتاب دولت او از اكرم مطالع طالع شد، [و] جريده لشكر* بر چهار صد هزار سوار كارزاري مشتمل گشت، همّت او بطلب حكمي كه آل سلجوق را در ملك بغداد بود سامي شد، و در آن باب رسولان بكرّات رفتند و آمدند، و از طرف خليفه جوابي كه متضمّن مراد او باشد مبذول نشد، چه مي‌دانستند كه سلطان را در ماوراء النّهر و بلاد تركستان شغل وافر است، و دست ارادت او از تشيّت بمطالب آن طرف قاصر، هر گاه كه از قمع و قلع طايفه‌اي فارغ مي‌شد طوايف ديگر كه در حساب و انديشه نبوده‌اند ظاهر مي‌شدند، و سلطان در آن ميانه بتزجيه اوقات انتظار فرصتي مي‌كرد.
و قاضي مجير الدّين خوارزمي «1» كه اختصاصي تمام بحضرت داشت و چند نوبت رسالت بغداد كرده، چنين گفت كه: آخر رسالات من آن بود كه مطالبه از ديوان عزيز كردم بحكمي «2» كه سلجوقيان داشتند در آن مملكت، در جواب انكار و اباي عظيم فرمودند، و گفتند كه: اختلاف دول و تقلّب ايّام و تغلّب خارجي لعين بر بغداد و توجّه خليفه بحديثه عانه و انتصار
______________________________
(1)- مجير الدين عمر بن سعد الخوارزمي (اصل عربي).
(2)- در اصل بدون نقطه است، پس «تحكمي» نيز ميتوان خواند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 20
طغرلبك بن ميكائيل جهت خليفه بود كه اقتضاي تحكّم آل سلجوق كرد، و الّا هرگز جايز نباشد كه بر زبر دارالخلافه متحكّمي باشد، و هر وقت كه ما را نيز چنان حاجتي شود- و آن روز مباد كه خليفه بديگري محتاج شود- هر اينه اجابت دعوت سلطان كنيم. حقّ تعالي ممالك واسعه و اقاليم متباعده عظيمه بوي ارزاني داشته است، و زمين ذات الطّول و العرض در زير حكم ويست، اگر در خانه و سرا و مستقرّ* مشاهد [آباء] امير المؤمنين طمع نفرمايد بمصلحت نزديكتر باشد، و شيخ شهاب الدّين سهروردي را رحمة اللّه عليه جهت وعظ و نصيحت و اداء رسالت با وي فرستادند و رسالات متكرّر شد و فايده نكرد. و استهانتي كه بسبيل سلطان در راه مكّه كرده بودند، و سبيل صاحب اسماعيليان جلال الدّين حسن را بر سبيل وي مقدّم داشته، با آن اضافت شد، و مثابت نكاء قرح و القاء ملح بر جرح داشت.
و هم از اين قاضي شنيدم كه: چون شيخ شهاب الدّين رحمة اللّه عليه پيش سلطان درآمد، با آنكه قدر و منزلت او مي‌دانست و اعتقاد تمام داشت، و او را از حساب رسولان ديگر نگرفته بود، مع هذا يك لحظه در صحن سرا بايستاد، آنگه اجازت شد كه درآيد. و چون شيخ در مقام خود بنشست فرمود كه عادت من آنست بر اداء رسالت حديثي از احاديث نبوي صلوات الرّحمان عليه جهت تيمّن وقت و تبرّك مقدّم دارم. سلطان فرمود كه عين مصلحت باشد و جهت تعظيم استماع حديث از راه ادب بدو زانو درآمد. شيخ حديثي كه متضمّن تحذير بود از ايصال اذيّت بآل عبّاس ايراد كرد، و چون از روايت حديث فارغ شد سلطان فرمود كه: اگر چه من مردي تركم، و لغت عربي
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 21
نمي‌دانم، امّا معني حديث را فهم كردم و للّه الحمد كه هرگز كسي را از فرزندان عبّاس رضي اللّه عنه نرنجانيده‌ام، و قصد بد نكرده، امّا مي‌شنوم كه در زندان خليفه خلقي بسيار از اين طايفه محبوس مانده‌اند، و آنجا متوالد و متناسل شده، اگر شيخ بلفظ مبارك خود اين حديث را بر مسامع مقدّسه* امير المؤمنين اعاده فرمايد أولي باشد. شيخ در جواب گفت كه: چون با خليفه در مبدأ خلافت بيعت كنند آن بيعت بر كتاب خدا و سنّت رسول و اجتهاد خليفه مي‌باشد، پس اگر اجتهاد او آن مصلحت بيند كه جمعي اندك در حبس باشند و صلاح عالمي در ان بود آن معني در طريقه او قدح نكند. و سخن دراز شد و در اعاده آن سخنان فايده‌اي نيست، و شيخ شهاب الدّين بازگشت و وحشت همچنان قايم بود. بعد از ان اتّفاق افتاد كه إغلمش اتابكي را كه در عراق نايب سلطان بود و باستقبال حجّاج رفته اسماعيليان در زيّ حاجيان بر وي حمله كردند و بقتل آوردند، و خطبه سلطان بدان سبب از عراق بريده شد. پس سبب اعاده خطبه عزم آن طرف كرد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 22

[6] ذكر رفتن سلطان محمّد بعراق‌

چون إغلمش را كه مقيم رسم خطبه و مظهر طاعت سلطان بود بكشتند اتابك سعد بن زنگي سلطان پارس و اتابك ازبك بن محمّد صاحب ارّان و آذربايگان را طمع در ملك عراق مستحكم شد، و هر يكي از مقام خود فرصت را غنيمت شمردند، و دوري سلطان و توغّل او در بلاد ترك محقّق كردند، و حركت كردند. اتابك ازبك باصفهان درآمد باتّفاق اهل شهر، و اتابك سعد بري آمد و ري و قزوين و خوار و سمنان و هرچه در آن حدود بود بگرفت، و خبر در سمرقند بسلطان رسيد پس همّت بلند او كه دشوار را آسان و دور را نزديك مي‌شمرد او را بر قصد و حصد اتابكان محرّض آمد. از مردان گزيده و دليران كارديده صد هزار سوار اختيار كرد، و باقي لشكر را با سروران امرا و نامداران لشكر به ماوراء النهر* و حدود تركستان گذاشت، و چون به قومش رسيد اختياري ديگر كرد، و دوانزده هزار سوار از جمله صد هزار سوار بيرون آورد، سواراني كه در سرعت و خفّت بر باد سبق گيرند و جهت اقتناص صيد مرام راضي شوند كه پيش از اجل بميرند، و پيش از خبر بنفس خود بناحيت خيل بزرگ «1» كه از حدود ري است و اتابك سعد بظاهر آن نزول كرده رسيد، چنانكه كس را معلوم نشد كه بپاي اسپان رفت يا بپرّ مرغان پريد. اتابك سعد چون مقدّمه لشكر را ديد پنداشت كه ازبكيان‌اند كه در ملك عراق منازعت ميكنند، بنفس خود سوار شد و كارزار بجدّ رفت، و حملهاي متواتر
______________________________
(1)- رجوع شود به جهانگشاي جويني ج 2 ص 97 متن و حاشيه.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 23
كردند. سلطان چون جدّ او بديد بفرمود تا چتر جهانگير را بگشودند، و رايات سلطاني را بوي نمودند. همين كه لشكر اتابك سعد آن حالت مشاهده كردند پشت بدادند و روي بگريز نهادند، و اتابك سعد پياده شد و زمين بوسه داد. در حال دست بسته بحضرت آوردند. فرمود كه او را باحتياط تمام نگاه دارند. پس بر استران پالاني سوار مي‌بود تا بهمدان رسيدن و از كار اتابك ازبك فراغت يافتن. و هر روز اتابك سعد را با ملك نصرة الدّين و ربيب الدّين وزير اتابك ازبك، [كه] در وقت انفلات ازبك اسير شده بودند، بميدان همدان حاضر مي‌كردند، و چندانكه سلطان بگوي باختن مشغول بودي ايشان جهت اذلال و اهانت ايستاده مي‌بودند، تا در آخر كه قيد ازيشان برگرفتند و چنانكه شرح آن خواهد آمدن اطلاق كردند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 24

[7] ذكر حال اتابك ازبك* و خلاص او از حبايل سلطان بعد از مقاربت وقوع دران‌

«1» ربيب الدّين وزير حكايت كرد- و او از اكابر زمان و سپيدكنندگان ناصيه ايّام در اشغال ديوان بود و چون سلطان جلال الدّين آذربيگان و ارّان بگرفت خواجه ربيب الدّين اختيار عزلت كرد و خانه خود را مدرسه ساخت و آنجا بعبادت مشغول شد، لاجرم ختم كار او بسعادت مقرون گشت- چنين گفت كه: چون قضيّه اتابك سعد و اسر او، در اصفهان بسمع اتابك ازبك رسيد اندوه و ضجر بر وي مستولي شد، و جهان فراخ بر ديده او چون ديده مور تنگ آمد، و همگي همّت بر معاودت بدار الملك خود از آن ورطه هلاك مقصور كرد، و بتعجيل تمام تا حدود همدان براند بخيال آنكه سلطان در ري مقيم باشد، و يا بر سمت اصفهان توجّه كند. و چون به يكروزه همدان رسيد خبر دادند كه سلطان در همدان مترصّد اخبار وي نشسته است و راهها را بسته.
در حال از آن خبر سراسيمه شد، چه هر تدبير كه كرده بود منعكس گشت.
ميان اقدام و اجحام «2» متحيّر ماند، و با نصحا مشاورت كرد. بعضي اشارت كردند كه باصفهان بازگردد، و بعضي مصلحت ديدند كه راه آذربيجان گيرد با عددي اندك، و بار و بنه را بجا بگذارد. و من گفتم كه بقلعه فرّزين پناه بايد بردن، چه آن قلعه نزديك بود و در مناعت و حصانت بي‌نظير، و آن قلعه در آن وقت
______________________________
(1)- اين كلمه در اصل تبديل به «در اران» شده است، ع: افلاته من حبالة القبض بعد أن قارنها.
(2)- اجحام و احجام هر دو بمعني خود را بازداشتن از كاري است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 25
ملك وي. اتابك ازبك در جواب من گفت كه اگر بقلعه متحصّن شوم بعضي از امراء عراق را بمحاصرت من مشغول كند و روي خلاص متعذّر شود. في الجمله* حاصل تدبير آن بود كه أثقال و أحمال و خزاين را با معظم لشكر در اهتمام نصرة الدّين بصوب تبريز روانه كرد، و از خواصّ تركاني كه ملازم بودند دويست مرد بگزيد، و با ايشان در راههاي دشوار بطرف آذربيجان متوجّه شد، تا خبر او پوشيده و اثر ناديده ماند. و ربيب الدّين وزير را بعذرخواهي بحضرت سلطان فرستاد تا دنس خيانت و عصيان را از عرض وي بآب معذرت بشويد، و آنچه صادر شد بوساوس شيطاني حواله كند. اتّفاقا امير دكجك سلاحدار، كه مقطع ولايت كبودجامه بود از ناحيت مازندران، بميانج «1» كه از شهرهاي آذربيجانست در پي كرد، و بر كنار جوي سپيد ملك نصرة الدّين را بگرفت، و معظم جماعتي كه با وي بودند در حباله اسر گرفتار شدند، و خزاين و اثقال و علمها و طبل خانها همه بغارت رفت. و خواجه ربيب الدّين را در راه مصادف شدند، او را نيز در زمره اسيران بمخيّم آوردند، و دعوي رسالت را مسموع نداشتند، و بزور و تزوير نسبت كردند.
اكنون بايد كه مرد منصف در بعد همّت آن سلطان تأمّل كند كه از اقصي ماوراء النّهر بكبس دو پادشاه در عراق متوجّه شود، و بمقصود و ارادت و اخذ ثار و زيادت برسد. آنگه ملك نصرة الدّين همچنان اسير ماند. هر روز بميدان با اتابك سعد و خواجه ربيب الدّين خوار و مهان مقرّنين في الأصفاد «2» حاضر مي‌شدند، تا وقت آنكه نصير الدّين دولتيار كه منصب طغراي* سلطان
______________________________
(1)- معرب ميانه (ح نسخه اصل).
(2)- مقتبس از آيه 38 سوره 38 و سوره 14 آيه 49.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 26
داشت- و آن منصب در آن دولت از مناصب بزرگ و فروتر مرتبه انشا بود، و پيش سلجوقيان طغرا شريفتر از انشا بود- سلطان او را به اتابك ازبك رسول فرستاده بود، بعد از انكه اتابك از حدود همدان گريخته و جان برده، و فرموده كه رسم خطبه و سكّه در ارّان و آذربيجان بنام سلطان كند، و هر سال بخزانه عامره حملي معلوم برسم إتاوه يعني خراج بفرستد. اتابك رسم خطبه و سكّه را در حال اجابت كرد و در ارّان و آذربيجان تا حدود در بند شروان، بر منابر بنام سلطان خطبه كردند، و نثارهاي زر و شاديهاي بي مرّ بحضور نصير الدّين دولتيار طغرائي تقديم داشتند، و از هدايا و لطايف بحضرت سلطنت چندان فرستاد كه ميان بلاد او و معارضان سدّي شد، و قلعه فرّزين را برسم خدمتي ببندگان سلطان تسليم كرد، و در باب حمل إتاوه عذر آورد كه عساكر گرج در اين حالت او را ضعيف شمرده، و بر اطراف ولايت مستولي شده‌اند، و حال بلاد و ثمره اموال آن در اين حالت كه بوي مخصوص است بدين حدّ رسيده است كه اگر قسمت كنند، و حمل اتاوه بيرون آورند، پيدا باشد كه حاصل آن بكجا رسد. سلطان او را مصدّق داشته حمل اتاوه را عفو فرمود، و بولايت گرج رسول فرستاد كه اين ممالك در جمله ولايتهاي ما منتظم شد، و منابر آن به القاب سلطاني متوّج گشت، و نقود بزينت نام و سكّه مزيّن شد، بايد كه دست تعرّض ازان كوتاه دارند.* و اگر نه آن بودي كه سبب اسبابي كه ذكر خواهيم كرد سلطان بزودي مراجعت مي‌كرد اتابك ازبك از ولايت گرج بهرچه مراد او بود مي‌رسيد، چه سلطان پنجاه هزار مرد معيّن كرده بود كه پيوسته در ولايت گرج غزا كند. آري، آنگه رسول سلطان با رسول
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 27
گرجيان و تقدمهاي فراوان از طرف گرجستان مراجعت كرد، و بسلطان نرسيدند «1» الّا بعد آنكه از آب جيحون گذر كرده بود.
______________________________
(1)- در اصل: رسيدند؛ ع: و لم يدرك.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 28

[8] ذكر مآل و حال نصرة الدّين‌

هر روز در وقت گوي باختن سلطان نصرة الدّين را با بند گران بميدان حاضر مي‌كردند. يك روز سلطان در وي نظر كرد و حلقه‌اي بزرگ مجوّف بر مثال دوياره برسم گوشواره از دو گوش وي آويخته ديد. پرسيد كه: اين چه چيز است؟ جواب داد كه: چون ألپ ارسلان بن داود بغزاي گرج شد، و حقّ تعالي او را نصرت داد، امرا را بقسر در موقف اسر بخدمت او حاضر كردند، همه را آزاد كرد، و فرمود كه در گوش هر يكي دو حلقه بكنند، و نام سلطان بر آنجا نويسند. چون مدّت مديد بران بگذشت و قواعد دولت متزلزل شد، امرا ربقه طاعت از گردن بيفگندند، غير از جدّ بنده كه مسلمان شد و ولايت او بسلامت ماند، و اعقاب او ببركت مسلماني و وفا تا اين غايت آسوده و مرفّه ماندند. سلطان را از آن حال رقّت آمد، و در مثل آن أحدوثه جميله‌اي رغبت نمود. در حال او را علي الرّسم فرمود كه خلعت پوشانيدند و سوار كردند، و با سلطان گوي باخت، و چون از عراق* عزم عودت كرد خلعت شاهانه در وي پوشانيد در غايت نفاست، و فرمود كه توقيعي بنام او در باب ولايتهائي كه از پدر و جدّ بوي رسيده بود «1» با قلاع و اعمال آن بنوشتند. و پرسيد كه: نزديكترين شهري از شهرهاي اتابك ازبك بولايت او كدام است؟
گفتند كه: شهر سراو «2». فرمود كه آن را نيز در توقيع ثبت كردند، و فرمود كه آن حلقها را نو كردند و نام سلطان بران نقش كردند. و نصرة الدّين با
______________________________
(1)- مراد بلاد أهرو و راوي و غيره است.
(2)- همانست كه امروزه سراب مي‌گوئيم.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 29
يسر و يسار از ذلّ إسار خلاص يافته بولايت خود بازگشت. و چون در توقيع ذكر شهر سر او و اعمال آن كرده بودند، و آن از ممالك اتابك ازبك بود، مصلحت نديد كه اظهار كند، همچنان در خزينه نهاده بود، تا آنگه كه دور سلطان جلال الدّين رسيد و تبريز و آذربيجان را از دست ازبك بدر آورده مالك شد. بي‌آنكه پيغام و رسول فرستد نصرة الدّين بدرگاه سلطنت حاضر شد، و توقيع علائي را عرض كرد. در حال سلطان فرمود كه هرچه بنام وي در آن توقيع نبشته بودند تجديد كنند، و او را از ساير اكفا و أقران بمزيد تقريب و ترحيب مخصوص كرد، و ببركت آن اسيري خيرات كلّي بوي راه يافت.
فَعَسي أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ يَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً «1».
______________________________
(1)- قرآن كريم، سوره 4 (نساء)، آيه 18.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 30

[9] ذكر عاقبت كار اتابك سعد

چون اتابك سعد در حبايل كيد سلطان اسير شد پسر او نصرة الدّين ابو بكر جاي پدر گرفت، و دلهاي امرا و خواصّ و عوامّ را ببذل و احسان و طلاقت يدو ذلاقت لسان صيد كرد. همه بطاعت او گردن نهادند، و بر متابعت او ميان بستند* و زبان گشادند. و چون سلطان را معلوم [شد] كه فراغت آن نخواهد يافت كه ملك پارس را مستصفي گرداند، چه همگي همّت او قصد بغداد بود، اتابك سعد را اطلاق فرمود، و [او] دو قلعه اصطخر و اشكناباد «1»- كه بناي آن هر دو بر أعالي جبالست و در حصانت بي‌نظيرند- هر دو را بسلطان داد، و سلطان به مؤيّد حاجب سپرد، و از اهل بيت والده خود اتابك سعد را بكريمه‌اي مشرّف كرد، و شرط فرمود كه هر سال بخزانه سلطاني از ولايت خود ثلث خراج بفرستد، و اتابك سعد با خلع و تشريفات مراجعت كرد. چون بكرسي مملكت خود كه شهر شيراز است برسيد پسرش ابو بكر از تسليم ملك بدو ممتنع شد، و بتسويل نفس امّاره طمع در مغالبه پدر كرد، و طريقه منع و ابا پيش گرفت، تا حسام الدّين تگين تاش كه سرور غلامان اتابك بود علي الغفلة در بگشود، ابو بكر غافل نشسته اتابك سعد بر وي درآمد. شمشير برهنه در دست داشت در روي پدر زد، چنانكه اثر كرد و مردم در ميان افتادند. اتابك فرمود تا او را ببستند و بزندان بردند. آخر بحال رضا باز آمد و عفو كرد و حسام الدّين در نظر اتابك بزرگ شد و بمرتبه ملوك رسيد. و چون اتابك سعد
______________________________
(1)- در جهانگشاي جويني ج 2 ص 97 اسكنان و اشكنان و اشكنوان آمده است (متن و حاشيه).
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 31
درگذشت و پسرش نصرة الدّين ابو بكر بجاي او بنشست حسام الدّين تگين‌تاش از خوف بگريخت، و از اموال آنچه بسنين و شهور جمع كرده بود همه بجا بگذاشت و برهنه و عور چون مرده كه از گور منبعث شود بسلطان جلال الدّين* پيوست. سلطان خلخال را با تمامت قلاع و اعمال بوي داد، و وي در آنجا اقامت كرد، و بعد از خروج تاتار در سنه ثمان عشر و ستّمائة كشته شد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 32

[10] ذكر قصد سلطان محمّد بغداد را و بازگشتن از آنجا

چون سلطان مملكت عراق را مستصفي گردانيد و از منازعان و مخالفان خالي شد عزم قصد بغداد كرد، و پيشتر لشكرهاي بسيار كه زمين فراخ بر ايشان تنگ مي‌آمد فرستاد، و خويشتن بر عقب روانه شد. چون بگريوه اسدآباد رسيد- و حال آن بود كه نواحي بغداد را با آنكه هنوز در همدان بود باقطاع و بحمل بهر كس داده بود و توقيعات نبشته- برفي عظيم باريدن گرفت چنانكه كوه و دشت يكسان شد، و خرگاه و خيمه ناپديد گشت، و سه شبانروز بر آن وجه بماند. پس بدان واسطه بلا عظيم و عذاب اليم شد، و خلقي بسيار از رجال و ابطال استيصال يافتند، و از مواشي و جمال هيچ نماند.
بعضي را پا از دست مي‌رفت و جمعي را دست در پا مي‌افتاد. و سلطان بخيبت تمام مراجعت كرد، و شيخ شهاب الدّين سهروردي رحمة اللّه عليه برسالت آمد و انذار و تحذير بسيار تقديم داشت، و سلطان بر ازالت «1» حشمت و اضاعت حقّ و حرمت حضرت خلافت پشيمانيها خورد، و بر ترك مقتضي عقل سليم و طريقه اهل دين قويم و معتقدان جنّت و جحيم بغايت نادم شد و دانست كه آن آستانه نشانه‌ايست كه حقّ تعالي پيوسته بملائكه سماوات «2» آن را محافظت مي‌كند، و در ادامت و ابقاء آن سرّيست كه عقل* مختصر بكنه آن نرسد، و هر كه با آن خاندان عناد ورزد جز خسران مشاهده نكند.
______________________________
(1)- در نسخه اصل: اذالت.
(2)- در اصل: سموات.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 33

[11] ذكر اموري كه سلطان جهت حزم و ناموس سلطنت آن را بر قصد عراق تقديم كرده بود

در قديم الزّمان عادت نوبت بر درگاه سلطنت پنج بود، كه در اوقات صلوات خمسه مي‌زدند. در اين وقت آن نوبت را بفرزندان سلطنت كه شهرها و ولايات بديشان نامزد كرده بود باز گذاشت و جهت خود نوبت ذو القرنين كه در طرفي النّهار بوقت طلوع و غروب آفتاب زدندي اختيار كرد، و جهت آن نوبت بيست و هفت دبدبه زرّين مرصّع بانواع جواهر ثمين ترتيب داد، و جمله آلات آن را فرمود كه مرصّع كردند، و در روز اوّل كه آن نوبت را خواستند زد بيست و هفت تن از ملوك كبار و پادشاهان نامدار اختيار كرد كه جهت تعظيم قدر و تفخيم امر بضرب دبادب در روزي سعد مختار مباشرت كنند، از آن جمله يكي طغرل بن ارسلان سلجوقي بود، و فرزندان غياث الدّين صاحب غور و غزنين و هند، و ملك علاء الدّين صاحب باميان، و ملك تاج الدّين صاحب بلخ، و پسر او ملك الاعظم صاحب ترمد، و ملك سنجر صاحب بخارا و امثال آن طايفه، و عاقبت جهت تمامي عدد بيست و هفت بدو ملك ديگر حاجت بود، ببرادرزاده خود اوترخان و وزير الدّوله نظام الملك تمام كرد.
ديگر آنكه چون عزم عراق كرد مي‌خواست كه ماوراء النّهر را از هر كه ضعفي در اعتقاد يا آتشي در تحت رماد داشت پاك كند. پس ملك تاج الدّين بلگا خان صاحب اترار را جهت اقامت بشهر نسا فرستاد، و بلگا خان اوّل ملكست كه از ختائيان اعراض كرده* بسلطان ميل كرد. صاحب جمالي بود
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 34
كه شب تيره را لباس نور مي‌پوشانيد، و ديده اكمه در جبين او آيات حسن بارع مي‌ديد. چون سلطان ماوراء النّهر از ختائيان بستد پيش از همه بخدمت طوعا و رغبة مبادرت كرد، چه بحضرت سلطنت وسيلتي داشت كه رفض آن در دين و مروّت محرّم بود، و آن وسيلت آنست كه: چون سلطان شهاب الدّين غوري بعد از وفات سلطان تكش عزم خوارزم كرد، و پيش از انكه كار سلطان مستقيم شود با لشكر انبوه گروه بر گروه بر سر وي آمد، و سلطان در تدبير كار عاجز ماند، تاج الدّين بلگا خان بنفس خود با پسر عمّ خويش صاحب سمرقند و جمعي ديگر از ختائيان بحدود أندخود بر سلطان شهاب الدّين غوري شبيخون آوردند، چنانكه ابن الأثير در كتاب خود شرح آن كرده است، و خلقي بسيار از لشكر او در آن واقعه تلف شدند. و اعتقاد تاج الدّين بلگا خان آن بود كه اين حقّ كه او دارد اگر سلطان را ظهوري باشد سبب دوام اقبال و مزيد عزّ و جلال او شود. پس چون بخدمت سلطان رسيد او را اكرام و اعظام هر چه بيشتر تقديم داشت، و آن حقوق را ياد آورد، تا آنگه كه او را سفر عراق پيش آمد، مصلحت چنان ديد كه ماوراء النّهر را از تاج الدّين بلگا خان خالي كند. لاجرم او را جهت اقامت بنسا فرستاد. و تعيين نسا از آن جهت بود كه شهري وخم است و هواي وبي دارد، و گرماي بافراط و رنجوريهاي صعب. هميشه مردم در آن خطّه از ضعف بنيت شاكي و بر مرگ اولاد باكي باشند. مردم ترك آنجا كمتر زيند. يك سال تاج الدّين* بلگا خان آنجا بود و هواي آن بمزاج وي موافق آمد، و بر تكاليف روزگار صبر مي‌فرمود، و تصاريف ايّام را بدلي قوي تلقّي مي‌نمود، و كرم طبعش دم بدم در تزايد بود، و
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 35
فراخ‌دستي او بر سماحت ابر و دريا مي‌افزود. هيچ كس بسلام او نيامد كه حظّي نيافت، و آفتاب طلعت او بر كس نتافت كه دولت بساحت او نشتافت. دل خواصّ و عوامّ بمحبّت او مشغوف شد. چون سلطان آن معني معلوم كرد دانست كه بغرض خود بي‌رفع حجاب وفا و لبس ثياب جفا نتواند رسيدن. پس كس فرستاد كه رگ گردن او بزند، و اي بسا ديده كه در اين واقعه خون باريد.
و من از بزرگي كه آنجا حاضر بود شنيدم كه گفت: من پيش ظهير الدّين مسعود شاشي «1» كه وزير سلطان بود نشسته بودم، يكي درآمد و وي را خبر داد كه جهان پهلوان يعني اياز طشتدار- كه از حضيض طشتداري بأوج شهرياري رسيده بود، و مقدّم ده هزار سوار گشته، و از بدي نفس در اراقت دماء و جزّ رؤوس متعيّن شده- با نفري چند اندك رسيد. وزير مذكور مدهوش شد، و بغايت مستشعر گشت، و گمان برد كه مگر واقعه‌اي بوي خواهد رسيدن.
في الجمله از اثر حيات جز نفسي ضعيف در وي نمانده بود. پس خبر دادند كه بسراي سلطنت فرود آمد و فرمود كه ظهير الدّين وزير و باقي اعيان را حاضر گردانند. ظهير الدّين بيچاره ترسان ترسان سوار شد، و از غايت ضعف بنان امساك عنان* نمي‌توانست كردن. چون آنجا رسيد جهانپهلوان توقيعي بوي داد، و بعد از مطالعه با همديگر مشاورت كردند، و ملك تاج الدّين بلگا خان را جهت مهمّي كه از حضرت سلطنت وارد است و حضور او در آن باب ناگزير، آواز دادند. با جمعي از خواصّ خود بيامد. او را در بعضي از مخازن در
______________________________
(1)- نسخه اصل: ساسي؛ ع: ظهير الدين مسعود بن المنور الشاشي.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 36
آوردند. در حال بعضي از رنود «1» درآمدند، سر وي بر دست گرفته در پيش جهانپهلوان نهادند. وي در توبره كرده بر فور بازگشت. شه بر اين دنياي غدّار و جهان جفاكار، كه نه بر مقتول رحمت مي‌كند و نه بر قاتل ابقا مي‌نمايد!
تفاني الرّجال علي حبّهاو ما يحصلون علي طائل.
و از خزانه جواهر او بخزاين سلطان نفايسي نقل كردند كه هيچ ديده نديده بود و هيچ گوش نشنيده بود.
ديگر آنكه برهان الدّين محمّد بن احمد بن عبد العزيز بخاري [را]- كه صدر جهان و خطيب بخارا و رئيس اصحاب ابو حنيفه بود- بخوارزم فرستاد. و چون كسي شنود كه وي خطيب بود پندارد چون ساير خطبا، بلكه بقدر و عظمت و علوّ شان برتر از همه بوده باشد، چه نسبت او بملوك هم راست نيايد، كه شش هزار فقيه در زمره كنف و اهتمام و ادرارات سلف او بوده‌اند.
كريمي عالمي عالي همّت صاحب مروّت بود. دنيا را بمثابت هباء منثور مي‌ديد.
و هنوز او را بخوارزم، بعد از عثرات روزگار كه بوي رسيد، مواهبي است كه سينهاي فراخ بوقت استقامت امور از گنجايش آن تنگ آيند. بر موجب فرمان* بخوارزم مدّتي مسلوب المراد، ممنوعا من الاصدار و الايراد، اقامت كرد تا آنگه كه روزگار بتقاضاي دين و تقريب حين او مشغول شد، و چون تركان خاتون مادر سلطان علاء الدّين محمّد لعنها اللّه از خوارزم بگريخت او را بجماعتي «2» از ملوك و اكابر و سادات چنانكه ذكر آن خواهد آمدن بكشت «3».
______________________________
(1)- رنود در نسخه اصل بي‌نقطه نوشته شده و در ع «الزنود»!
(2)- ظ بمعني «با جماعتي».
(3)- اينجا در اصل عربي شرحي در باب تعيين مجد الدين مسعود بن صالح بسمت رياست حنفيان بخارا و تعيين او بصدر جهاني و حيله‌اي كه مصنف با او گرد مندرج است كه در اين ترجمه موجود نيست.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 37
ديگر آنكه شيخ الاسلامان سمرقند را چون جلال الدّين و پسرش شمس الدّين و برادرش اوحد الدّين بنسا فرستاد، و غرض اطفاء ضرام و احتراز از قيام ايشان بود. و اين جماعت آداب بارعه و أقدامي بر إعلام علوم فارعه داشتند، و سادات روي زمين بودند. و اوحد الدّين در علم جدل آيتي بود. در وقت مناظره قراطيس ادلّه بر عميدي خرق ميكرد و نشاوري را در لجّه تحيّر غرق. در نسا بي‌نسيب و قريب غريب بمرد، و از مساعدت زمان نصيب نبرد. و جلال الدّين كه برادر بزرگ بود بعد از وفات او حد الدّين باستدعاي امين دهستاني «1» كه از قبل سلطان در مازندران و دهستان وزير بود، با دهستان رفت و آنجا مكرّم و معزّز مي‌بود، تا وقت آنكه هجوم تاتار بر اهالي ديار و امصار بهلاك و ثبور و بوار حكم كرد. بعد از ان ندانستيم كه حال او چون شد، از آن غمرات نجات يافت، يا خود بدرجات جنّات شتافت.
ديگر آنكه ملك اقاليم عالم را ميان فرزندان قسمت كرد. خوارزم و خراسان و مازندران را بوليّ عهد خود ازلغ شاه «2»* تفويض فرمود، و جهت توقيع او طرّه بي‌لقب اختيار كرد، و هي: السّلطان المظفّر ازلغ شاه ابن السّلطان سنجر «3» ناصر امير المؤمنين و عادت خوارزم‌شاهيان آن بود كه وليّ عهد را در طرّه لقب ياد نكنند تا آنگه كه بجاي پدر بنشيند «4»، چون بجاي پدر نشست لقب پدر بوي دهند. و سبب
______________________________
(1)- در اصل: دهناني.
(2)- نام ازلغ در جهانگشاي جويني بلفظ ارزلاق چاپ شده (شايد اوزلاق بوده است).
(3)- سلطان محمد خوارزمشاه كوس اسكندري مي‌زده و خويش را كم از ذو القرنين نمي‌پنداشته (نوبت ذو القرنين كه تأسيس كرد بدين نظر بود)، و به خويشتن القابي داده بوده است، از آن جمله «سلطان سنجر»!
(4)- در اصل: ننشيند، و آن نيز وجهي دارد اما بصيغه اثبات معني روشنتر مي‌شود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 38
تخصيص ازلغ شاه بولايت عهد و اختيار او بر دو برادر بزرگتر جلال الدّين منكبرني و ركن الدّين غورسانچتي «1» آن بود كه سلطان از راي مادر خود تركان خاتون تجاوز نميكرد، و مادر قطب الدّين ازلغ شاه فحسب از قبيله بياووت بود كه خويشان تركان خاتون بودند، و آن قبيله فرعيست از فروع قبيله يمك، و همچنان ملك غزنه و باميان و غور و بست و تكناباد «2» و زمين داور و هرچه بدان متّصل بود از زمين هند، به پسر بزرگ خود جلال الدّين منكبرني داد، و شهاب الدّين الپ هروي را بوزارت او موسوم كرد، و چون جلال الدّين را بغايت دوست مي‌داشت، و سبب بسالت و شجاعت از خود دور نمي‌گذاشت، كربز ملك «3» را بنيابت جلال الدّين آنجا فرستاد تا همه را بضبط آورد، و بسياست و حسن سيرت ملوك اين ممالك را در ربقه اذعان كشد. و تا آمدن سلطان جلال الدّين بعد از خروج تاتار، مذكور آنجا اقامت كرد چنانكه بعد ازين شرح رود و ملك كرمان و كيش و مكران را بر پسر خود غياث الدّين پير شاه، كه كوچكترين پسرانش بود، نصّ كرد، و تاج الدّين* پسر كريم الشّرق نيشابوري را وزير وي ساخت. بعد از ظهور تاتار غياث الدّين آنجا رفت و آن ممالك را مالك شد تا آنگاه كه عراق خالي شد، و كسي كه ضبط آن تواند كردن نماند، و سلطان جلال الدّين بجانب هند افتاد غياث الدّين بعراق
______________________________
(1)- غورسانچتي صورت صحيح اين اسمي است كه بأنواع اشكال نوشته شده است؛ جهانگشاي جويني ج 2 ص 208 (حاشيه) و تحقيق پروفسور كوپريلي‌زاده محمد فؤاد در توركيات مجموعه سي ج 1 (1925) ص 252 تا 254 ديده شود، و براي تفصيل بيشتر به تعليقات رجوع شود.
(2)- چنين است در اصل، و آن تخفيف تكيناباد است كه در تاريخ بيهقي و بسياري ديگر از كتب تاريخ و جغرافيا آمده است؛ رجوع شود به جهانگشاي جويني ج 2 ص 194.
(3)- كرنر صورتي است كه در نسخه اصل آمده است. اگر تحقيقي در اين باب ميسر شد در تعليقات خواهم آورد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 39
رفت و عراق را ملك كرد، و نيابت كرمان به براق حاجب داد تا عاقبت سبب هلاك او شد. و كيفيّت آن احوال هر يك بموضع خويش بتمامي خواهد آمدن. و ملك عراق را به پسر خود ركن الدّين غورسانچتي، كه از جلال الدّين كوچكتر بود و از غياث الدّين بزرگتر، تسليم كرد- و او خوبترين اولاد او بود و خلق و خلق پسنديده داشت، و خطّ منسوب نبشتي، در حداثت سنّ خويش ختمه‌اي بدست خود نبشته بود، و كريم و عادل و خوش‌طبع و خيّر بود- و عماد الملك ساوي را وزير وي كرد. و اين عماد الملك در خوارزم بنيابت نظام الملك چندين سال وزارت كرد، و مرتبه‌اي يافت كه پيشينيان از مثل آن قاصر بودند، چه كفايت و ذكا و دهاي بغايت داشت، و تمكّن او پيش سلطان از همه زيادت بود تا آنگاه كه وزارت ركن الدّين غورسانچتي در عراق بوي مفوّض شد، و او بر اعمال و اشغال آن استيلا يافت، و ركن الدّين تحكّم و استبداد او را كاره بود، و بر مخالفت هوا و مراد مدارات مي‌نمود، چه مي‌دانست كه سلطان او را معتقد است. و توقيع ركن الدّين غورسانچتي اين بود: السّلطان المعظّم ركن الدّنيا و الدّين ابو الحارث غورسانچتي ابن السّلطان المعظّم* محمّد قسيم امير المؤمنين. و سبب اين نام او را آن بود كه آن روز كه بشارت فتح ملك غور بسلطان آوردند او در وجود آمد، سلطان او را غورسانچتي نام كرد، و دختر هزار اسف ملك الجبال را جهت وي بخواست، چه ملك الجبال همسايه او بود. و باقي آن احوال در مقام خود گفته شود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 40

[12] ذكر حوادثي كه بعد از عود سلطان از عراق حادث شد

چون سلطان در وقت بازگشت از عراق بنشاور رسيد خبر آمد كه مؤيّد الملك والي كرمان و نايب سلطان درگذشت، سلطان كرمان را به پسر خود غياث الدّين پير شاه داده بود، و كيش «1» و مكران را بران اضافت كرده، غياث الدّين آنجا رفت و كار او مستقيم شد، تا آن وقت كه مملكت عراق خالي ماند، براق حاجب را بنيابت خود بكرمان بگذاشت، و خود بعراق رفت و عراق را بي‌منازع بگرفت، و بنام او بر منابر مازندران و خراسان خطبه خواندند. عاقبت سلطان جلال الدّين از هند بدر آمد و او را در ري كبس كرد، و ملك را بگرفت، چنانكه شرح خواهد شدن.
و مؤيّد الملك اصلي و تباري نداشت، سلطان او را پيش كشيده و روزگار خبّاط او را برداشته و مساعدت كرده، و بمرتبه ملوك رسيد. و مبدأ امر او آنست كه پسر دايه نصرة الدّين محمّد صاحب زوزن بود، او را هر بار برسالت بدرگاه سلطنت در مهمّاتي كه داشت مي‌فرستاد، و او آن رسالتها بوجه مي‌گزارد، تا آنگه كه نفس امّاره او را تسويل كرد و بتقبيح حال مخدوم خود* بطمع در ولايت او مشغول شد، و بسمع سلطان رسانيد كه او فاسد العقيده است، و مذهب باطنيان دارد. و چون بازگشت به نصرة الدّين گفت كه سلطان در حقّ تو چنين
______________________________
(1)- كيش در اصل و در متن عربي همين‌طور نوشته شده است، و اين همانست كه كيژو كيچ هم مي‌نويسند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 41
اعتقاد كرده است كه مذهب باطنيان داري، و من از سوء عاقبت اين تهمت بر تو مي‌ترسم. نصرة الدّين از غايت ترس از جاي برفت و ديگر مقام نتوانست كردن، ببعضي از قلاع اسماعيليان رفت و بديشان متّصل شد. و مؤيّد الملك صورت حال را بسلطان نوشت. وزارت زوزن بوي مفوّض شد، كه اموال آن را جهت خزانه سلطنت جبايت كند. مدّتي بر اين نسق حاكم بود، انديشه كرد كه مادام كه نصرة الدّين در آن حوالي باشد آن لقمه بحلق او فرو نرود، پس بوي نوشت كه من كار ترا پيش سلطان راست كنم، و بفريب و بعشوه او را بزوزن آورد و ميل در چشم كشيد. اتّق شرّ من أحسنت إليه «1».
و چون كار او در زوزن مستقيم شد طمع در ملك كرمان كرد، و ملك كرمان از بقيّه اولاد ملك دينار بود. پس بسلطان نبشت و در ملك كرمان إطماع كرد تا از لشكري كه در حدود زوزن است او را مدد فرستاد، و باندك مدّت بر كرمان مستولي شد، و هرچه آنجا يافت از صامت و ناطق و صاهل و ناهق همه را بسلطان فرستاد. سلطان إحماد اثر او كرده، محلّ او را از ثري بثريّا رسانيد، و او را* ملك خطاب كرد، و لقب مؤيّد الملك نهاد، و نيابت كرمان بوي داد. و او در آنجا عدل و انصاف آشكارا كرد، چنانكه عمارت أضعاف اوّل شد؛ و از ماديان و رمه و گلّه جهت نتاج چندان ساخت كه خراج كرمان نسبت بحاصل آن محقّر مي‌نمود. و چون سلطان از عراق بازگشت و حال آن بود كه شتران باركش نمانده بودند، چه در عزم «2» بغداد بسبب برف عظيم كه بر سلطان آمده بود، چنانكه ذكر رفته است، هلاك شده بودند، در نشابور چهار هزار شتر بختي
______________________________
(1)- در نسخه اصل: عليه.
(2)- در نسخه اصل: عرم.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 42
تقدمه حضرت كرد. و بعد از وفات او از تركه‌اش هفتاد حمل زرّ سرخ بخزانه سلطان آوردند، بيرون اجناس ديگر، و اين جمله در وقتي بود كه سلطان از كنار جيحون از تاتار گريخته بدان جوانب رسيد، و چون امكان استصحاب نبود همچنان بمهر با خزايني ديگر در جيحون انداختند كه روزي كفّار نشود.
و چون سلطان بعد از مراجعت عراق عصاي قرار بنشاور انداخت نظام الملك محمّد بن صالح را از وزارت عزل كرد سبب آنكه او را دشمن مي‌داشت، و وزارت بي‌اختيار بوي داده بود، و مي‌دانست كه برطيل «1» مي‌ستاند، و مهمّات را سبب برطيل بتعطيل مي‌رساند. و او خود از ادوات وزارت قليل الحظّ بود، غير از منظر مقبول و كرم وافر هنري نداشت، و غلام‌زاده والده سلطان بود. و چون سلطان وزير خود را* كه نظام الملك محمّد بن نظام الملك مسعود هروي گفتندي معزول كرد با مادر در كسي كه لايق وزارت باشد مشاورت مي‌فرمود، مذكوره اين بزرگ را تعيين كرد، و سلطان مخالفت امر والده نمي‌كرد از دو وجه، يكي تحصيل برّ والدين كه از جهت شرع مندوبست، دوم آنكه اكثر امراء دولت از قبيله والده بودند، و بقوّت ايشان قهر ملوك ختاي كرد، و ملك از دست ايشان بدر آورد، و اين از روي عقل واجب [مي‌نمود]، بضرورت اجابت فرمود، امّا در دل انكاري تمام داشت، و هر وقت از وي نقلهاي ناپسند بمسامع شريفه مي‌رسيد سلطان بر توبيخي كه بزبان پيغام بوي فرستادي نمي‌افزود.
تا آنگه كه بنشابور در وقت مراجعت عراق اقامت كرد، و در آن عهد قاضي شهر ركن الدّين مغيثي بود و قاضي لشكر صدر الدّين جندي بود و صدر الدّين
______________________________
(1)- مراد از برطيل بكسر باء موحده چنانكه از قاموس برمي‌آيد رشوه است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 43
بحقوق خدمات سلف خود كه سلطان تكش را در وقت آنكه صاحب جند بود بندگي كرده بودند متوسّل بود، و هم فصاحت و فضيلت تمام داشت، و بحسن منظر منظور همگنان و مقبول عالميان گشته. سلطان قضاي نشاور با توابع جهت رفع شان و اعلاء مكان بوي مبذول فرمود، و خلعت فاخر با استر رهوار و طوق و ساخت و سر افسار ارزاني داشت. و آن روز بيست نفر از برادران و نايبان و وكيلان وي خلعت سلطنت پوشيدند؛ و بر زبان بعضي از حجّاب بوي پيغام فرستاد كه مي‌بايد كه با نظام الملك در اين باب تكلّفي نكند و خدمتي* نفرستد، كه من اين معني باستقلال راي خود كرده‌ام، هيچ كس را در اين باب برو منّتي نيست كه مكافات و مجازات «1» آن واجب باشد. بعد از ان مردم نظام الملك او را از عواقب اهمال تحذير كردند، و گفتند كه: بر عنايت سلطان اعتماد كردن و جانب ديوان را مهمل گذاشتن بر شير سوار شدن و با پلنگ مصاولت كردنست، هيچ عاقل بدان راضي نشود. قاضي انديشه كرد و كيسه‌اي مختوم مضمون آن چهار هزار دينار به نظام الملك فرستاد. و اين حال سلطان را معلوم شد، فرستاد كسي را از حجّاب به نظام الملك كه: آنچه قاضي پنهان بتو فرستاد مي‌بايد كه اينجا فرستي. همچنان بمهر آوردند. و سلطان در مجلس عامّ از قاضي سؤال كرد كه: به نظام الملك چه فرستادي؟ قاضي باصرار تمام انكار كرد و بسر سلطان سوگند خورد كه بوزير از معني درم و دينار هيچ نفرستاده است. آنگه سلطان فرمود كه آن كيسه را حاضر كردند و پيش قاضي نهادند. قاضي سر پيش انداخت.
در باطن مي‌سوخت و روي زمين را بمسمار ديده مي‌دوخت. آنگه سلطان فرمود
______________________________
(1)- در اصل: مجاراة.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 44
كه خلعت از تن وي بركندند و بر دوش قاضي معزول انداختند، و منصب را باز بر وي مقرّر داشتند. و ميان منصب صدر الدّين قاضي لشكر و معزوليش يك روز بيش نبود. آنگه جهان پهلوان را فرمود كه اطناب سرادق نظام الملك را بتيغ ببّرد، و خيمه را بر وي اندازد. چنان كرد و فرمود كه بدر خداوند خود بازرو، يعني بخدمت والده سلطان. در حال با ترس و قلق براه افتاد و از غايت غضب سلطان اميد* وصول بخوارزم نداشت.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 45

[13] ذكر حال نظام الملك بعد از عزل‌

نظام الملك چون از نشاور متوجّه خوارزم گشت، راضي از غنيمت باياب و طاوي مراحل طيّ السّجلّ للكتاب، بمرج شايغ «1» رسيد، و آن از مواضع مشهور است نزديك قلعه خرندز «2» كه مسقط راس و منشأ اساس منست. بنيابت پدر از قلعه بخدمت او فرود آمدم، و تقدمه و علوفه با هم بردم، و تا مرحله حرماني «3» تشييع ركاب او كردم، و آن از جمله املاك پدر من بود، و در آنجا چشمه‌ايست در بسياري آب نزديك بچشمه خابور «4». پس سه سراپرده جهت وي بر آن چشمه بزدند، يكي از آن جمله اطلس بود، و جهت جماعتي از غلامان كه با هم داشت آن روز سه نوبت زدند. اين عظمت همه در وقتي كه مطرود و گريخته و آواره بود. و چون بشهرها و ولايات رسيد ارباب حاجات و اصحاب ظلامات قصد درگاه او كردند، در قضاياي بزرگ و كارهاي عظيم حكم مطلق كرد. هيچ كس زهره آن نداشت كه با وي گويد تو معزولي. و آن روز در پيش سراپرده جهت وي تختي زدند، و بران بنشست. و چون از سلطان جدا شد مردم بر مراصد گماشته بود تا هر كه از درگاه سلطنت روانه شود خبر او را بوي إنها كنند. آن روز
______________________________
(1)- شايغ مطابق با نسخه اصل ماست، در نسخ متن عربي سايغ است.
(2)- در نسخه اصل حربدز نوشته؛ در اين باب به تعليقات و بمقدمه كتاب رجوع شود.
(3)- حرماني مطابق نسخه اصل است، در نسخه پاريس از متن عربي جرماني و در نسخه موزه بريتانيا حرمانا آمده.
(4)- خابور نام نهريست در بين النهرين و منبع اصلي آن چشمه‌ايست در رأس عين (ياقوت) و مراد مؤلف اينست كه چشمه حرمانا را و اندازه آن را بخواننده‌اي كه خابور را مي‌شناسد تعريف كند.
در نسخه اصل ما اين اسم بشكل جابور آمده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 46
بعضي از منهيان آمدند و خبر دادند كه پسر حاجب سعد الدّين، سهم الحشم مي‌رسد. رنگ ريخت و بر خود مي‌پيخت و سر پيش انداخته متفكّر بود، نمي‌دانست* كه طالعيست از راه ضيافت يا طارقي مستصحب شرّ و آفت، تا آنگه كه بيامد و زمين بوس تازه كرد، و ادب خدمت برسم عادت باقامت رسانيد.
نظام الملك را نفس آرام گرفت و گمان بد نماند، و پرسيد كه: سبب آمدن چيست؟ گفت: سلطان دفتر ديوان وزارت و جرايد آن را با كتّاب و محرّران مي‌طلبد. شادان شد و در حال دفاتر با كتّاب و متصرّفان و محرّران بوي تسليم كرد، و خود بجانب خوارزم روان شد، و در آن سير بر طير سبقت نمود، چه بخلاص خود از چنگال فنا بي‌وصول بفناء تركان خاتون واثق نبود. و روز وصول او بخوارزم روزي مشهود «1» بود، چه تركان خاتون تمامت اهالي آن را، از وضيع و شريف و صغير و كبير، بالتقاء و تلقّي مواكب او اشارت كرده بود.
و حكايت كردند كه برهان الدّين رئيس اصحاب ابو حنيفه ديرتر آمد و در اخريات مردم رسيد، و ضعف و پيري را بهانه كرد. نظام الملك گفت مانع ضعف نيّت بوده باشد نه ضعف بنيت؛ بعد چند روز تركان را بر وي حواله كرد، و مبلغ صد هزار دينار بكينه آن تقصير از وي استيفا كردند.
و كريم الدّين طيفور از قبل سلطان عامل نواحي خوارزم بود، و عامل و والي در اصطلاح ايشان يكيست. نظام الملك وزير وي را بگرفت و بمالي وافر مصادره كرد، و چون از چنگ وي خلاص يافت ببندگي حضرت سلطنت به ماوراء النّهر متوجّه شد، و شكايت تقديم داشت. سلطان عزّ الدّين طغرل را
______________________________
(1)- در اصل: مشهور.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 47
كه از خواصّ حضرت بود* بخوارزم فرستاد كه سر نظام الملك را از تن جدا كرده آنجا برد. چون نزديك خوارزم رسيد، و تركان خاتون حقيقت حال را دريافته بود، بي‌اختيار [او] او را حاضر كرد و فرمود كه: وقتي كه نظام الملك در دست وزارت نشسته باشد بديوان حاضر شود- چه وزارت قطب الدّين ازلغ شاه را كه وليّ عهد سلطان بود تركان خاتون به نظام الملك تفويض كرده بود- و بگويد كه سلطان مي‌فرمايد كه: مرا غير از تو وزيري نيست، بر سر عمل خود مي‌باش، كه هيچ كس را در تمامت اقاليم رخصت مخالفت تو نيست.
عزّالدّين طغرل من قرط الأذن همچنان كرد و اوامر امير «1» ناصر الدّين نظام الملك در خوارزم و خراسان و مازندران همچنان نافذ ماند. و سلطان در وقتي كه وزارت بوي داده بود فرمود كه چهار حربه، دستها در زر گرفته، بر عادت اكابر وزراء سلف، پيش وي بردارند، در خوارزم آن چهار با هشت شد. و بر اين قياس تمامت مراتب او يكي در دو شد؛ و همه در ماوراء النّهر بسلطان مي‌رسيد، و غيظ و غضب زيادت مي‌شد «2». آري، در القابش همين تغيير كردند كه خواجه جهاني را به خواجه بزرگي «3» بدل كردند. اكنون عبرت بايد گرفت
______________________________
(1)- در اصل: اوامر امر.
(2)- در متن عربي اينجا فصلي درباره عادت قديمي از عادات خوارزمشاهيان كه از سلجوقيان اقتباس كرده بودند آمده است، و آن اينكه در هر توقيعي از توقيعات سلطان پيش از تاريخ مي‌نوشتند «كتب بالامر الاعلي أعلاه اللّه، و المثال العالي الصاحبي، المعظمي، ......، دستور ايران و توراني، اينانج قتلغ الغ بلكا اعظم، خواجه جهاني لازال عاليا، و رسالة فلان». بعد ازين در فصل 22 باز اشاره‌اي باين رسم مي‌شود.
(3)- وزراي سلاطين خوارزم را خواجه جهان و خود سلطان را خداوند جهان مي‌گفتند، و ساير وزراي فروتر را خواجه بزرگ يا خواجه بزرگ بدون ادات اضافت.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 48
كه چنان پادشاهي قاهر با آن عظمت كه تسخير جبابره و كسر أكاسره كرده بود از شفاء غيظ خود در باب غلامي از غلامان خويش قاصر ماند، تا معلوم شود كه مشارب دنيا هيچ آفريده را مطلقا مصفّي نشده است و از قذي و أذي* سالم نمانده.
آري، بعد از عزل او جهت قضاء أشغالي كه بوزارت تعلّق دارد شش كس را «1» تعيين كردند. قرار نهاد كه هيچ كاري بي‌اتّفاق همديگر قطع نكنند نظام الدّين كاتب انشا، و مجير الملك تاج الدّين ابو القاسم، و امير ضياء الدّين بيابانك، و شمس الدّين كلابادي، و تاج الدّين پسر كريم الشّرق نشاوري، و شريف محمّد نسوي و مردم و ارباب حاجات در معظم بليّات افتادند، و بر ايّام ناصر الدّين نظام الملك تحسّرها مي‌خوردند، چه بهر حال رضاي يك شخص سهلتر از رضاي شش كس بود. و همچنين تا دولت علائي منقرض شدن بر اين نسق ماند.
______________________________
(1)- اين شش تن از وكيلدران بودند، و وكيل در عنواني بود كه به معاونان وزير و رؤساي دواوين مختلف داده مي‌شد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 49

[14] ذكر حوادثي كه بماوراء النّهر بعد از عودت سلطان واقع شد

چون سلطان در وقت بازگشت [از] عراق عصاي اقامت بماوراء النّهر انداخت رسولان چنگز خان بوي رسيدند: محمود خوارزمي، و علي خواجه بخاري، و يوسف كنكاي اتراري، و مجلوبات بلاد ترك از نقره معادن و «1» نافهاي مشك و احجار يشم و جامهاي طرغو- كه پشم شتر سپيد باشد و قيمت آن پنجاه دينار بلكه زياده‌تر باشد- با هم آوردند، و مضمون رسالت طلب صلح و مسالمت بود.
گفتند: خان بزرگ سلام مي‌رساند و مي‌گويد «بزرگي تو بر من پوشيده نيست، و فراخي ممالك ترا مي‌دانم، و نفاذ حكم تو در اكثر اقاليم مي‌شنوم، و با تو صلح كردن و راه مجاملت و مسالمت رفتن از واجبات مي‌شمرم. و تو بمثابت* اعزّه فرزندان مني، و بر تو پوشيده نيست كه چين گرفتم، و بلاد ترك كه بدان متّصل است در حوزه تصرّف آوردم، و تو به از همه ميداني كه ولايت من معدن لشكر و سيم و زر است، و هركرا اين مملكت باشد از ساير ممالك بي‌نياز شود.
اگر مصلحت داني راه بر بازرگانان از هر دو جانب گشاده داريم تا منافع آن بعموم خلق عايد شود».
سلطان بعد از سماع رسالت محمود خوارزمي را تنها در شب پيش خود
______________________________
(1)- در متن عربي «و نصب الختوّ» نيز دارد كه مترجم ترك كرده است، و مراد از ان دسته‌هاي كارد و شمشير است كه از شاخ يا دندان ميان خالي حيواني معروف به قطاس يا فيل بحري مي‌ساخته‌اند و از نواحي اطراف قطب شمال از راه چين به خراسان ميرسيده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 50
خواند، و گفت: تو مردي خوارزمي‌اي، لابدّ است كه ترا با ما نسبتي و ميلي باشد. و وعده داد كه اگر آنچه مصدوقه حالست در ميان نهد احسان عظيم با وي بكند. و تصديق اين معني را از بازوبند جوهره‌اي نفيس بوي داد، و با او قرار نهاد كه منهي او باشد، و هر قصد و انديشه كه از چنگز خان معلوم گرداند سلطان را بران مطّلع كند. محمود خوارزمي نيز رغبة او رهبة اجابت كرد.
آنگه پرسيد كه: اينكه چنگز خان مي‌گويد كه «ملك چين گرفتم و بر مملكت طوغاج مستولي شدم»، راست ميگويد يا ني؟ محمود گفت: هر اينه راست مي‌گويد، و چنين كاري بزرگ كي پوشيده مانده بوده باشد كه حقيقت آن سلطان را معلوم نشود. آنگه گفت: تو بسطت ممالك و كثرت عساكر من مي‌داني، آن ملعون كي باشد كه مرا فرزند خطاب كند؟ و پيداست كه لشكر او را چه قدر باشد!
چون محمود خوارزمي ديد كه آثار غيظ بر وجنات سلطان ظاهر شد، و سخن لطيف كه ايراد مي‌كرد بدرشتي مبدّل گشت* از طريق نصيحت اعراض كرد، و در بند خلاص نفس خود شد، و گفت كه: لشكر او نسبت با چندين امم و عساكر كه در تحت لواء سلطانند مثابت يك سوار دارد كه در خيلي مقام گيرد. آنگه سلطان التماس چنگز خان را مبذول داشت، و چنگز خان بدان مسالمت شاد شد. و مدّتي بر اين نسق بماند، تا آنگه كه از ولايت چنگز خان جماعت بازرگانان به أترار آمدند: خواجه عمر اتراري و جمال مراغي و فخر الدّين ديزكي بخاري و امين الدّين هروي. و ينال خان، كه خالوزاده سلطان بود، با بيست هزار سوار آنجا نيابت سلطان مي‌كرد. نفس فرومايه او به اموال
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 51
آن جماعت طمع كرد، و بسلطان مكتوبي مزوّر نبشت: كه اين قوم كه به أترار آمدند اگر چه در [زيّ بازرگانان آمده‌اند بازرگان نيستند و در «1»] بند كشف احوالي مي‌شوند كه وظيفه ايشان نيست، و چون يكي را از عوامّ مي‌بينند تهديد مي‌دهند و مي‌گويند كه «شما غافل نشسته‌ايت، زود باشد كه بشما بلائي برسد كه هيچ آفريده را طاقت مقاومت آن نباشد». از اين نوع ترّهات بر آن بيچارگان بست. تا سلطان فرمود كه ايشان را احتياط بايد كردن و از حقيقت حال پرسيدن. بر اين رخصت همه را بگرفت، و بعد از ان خبر و اثر ايشان ناپديد گشت، و او آن اموال را تصرّف كرد و آن كيد و غدر سبب خسران و تبار «2» او شد.
______________________________
(1)- جمله در ترجمه ناقص مي‌نمايد، بر طبق متن عربي اصلاح شد.
(2)- يعني هلاكت.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 52

[15] ذكر ورود رسولان چنگز خان بعد از قتل آن جماعت‌

بعد از ان پسر كوج بغرا، كه پدرش از امراء سلطان تكش بود،* با دو شخص ديگر از تاتار برسالت آمدند و گفتند كه: چنگز خان مي‌گويد كه «خطّ امان بدست خود نبشتي و بما فرستادي كه: هيچ كس جماعت تجّار را در ولايت متعرّض نشود، آنگه غدر كردي و آن عهد را شكستي، و شكستن عهد بد است و از سلطان مسلمانان بدتر؛ اگر مي‌گوئي كه ينال خان بي‌امر و فرمان تو چنين كاري كرده است او را بمن تسليم كن تا جزاء فعل او بدو دهم، تا بعد اليوم خون خلق ريخته نشود، و ولايت و رعيّت ساكن و آسوده باشند، و الّا، حقيقت‌دان كه حربي كه غوالي ارواح در ان بي‌قيمت و خسته و عوالي رماح خرد و شكسته شوند، واقع خواهد بودن».
سلطان ينال خان را نتوانست بوي فرستادن، و ترسي تمام در دل و درون وي متمكّن شد، زيرا اكثر لشكرها و امراء بزرگ از خويشان وي بودند، و طراز حال و طرّه جمال او از آن جماعت بود، و اعتقاد كرد كه اگر با چنگز خان جواب بلطف گويد طمع او زيادت شود. خود را بگرفت و تجلّدي نمود و فرمود تا آن رسولان را بي‌گناه بقتل آوردند، و بشومي آن چند خون ناحقّ خون چندين اهل اقاليم كه جمله مسلمانان بودند هدر شد، و بهر قطره سيلي از خون حرام در جوي حسام بلكه بر روي رغام جاري گشت.
كينه‌اي توخت و جهاني سوخت. سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 53

[16] ذكر تدبيرهاي خطا كه سلطان را افتاد در وقتي كه توجّه چنگز خان را بسوي خود شنيد

* اوّل تدبير خطا آن بود كه چون اين خبر سخت بسمع او رسيد عزم كرد كه باروئي گرد سمرقند، با آن بزرگي كه دارد، كه دور آن گفته‌اند دوازده فرسنگ است، برآرد، بعد از ان آن بارو را بمردان كارزار مشحون گرداند، تا ميان او و تاتار بمثابت سدّي باشد. پس عاملان را در اطراف ممالك پراگنده كرد، و فرمود كه خراج يكساله سنه خمس عشرة و ستّمائة را بتقدمه برسم عمارت سمرقند در تمامت ممالك جمع كنند. در اندك مدّتي جمع كردند و تاتار خود او را بدان نرسانيد كه بعضي از آن مال بعمارت بارو خرج كند.
دوم آنكه بار ديگر بتمامت ممالك و شهرها فرستاد تا خراج رسوم از ان سنه ستّ عشر در سنه اربع عشر جمع كنند، و تيراندازاني با برگ و آلت تمام بدان مال بگيرند، و مردان جنگي هر جاي كه باشد آن قدر كه مال آن ولايت بدان وفا كند، اگر مال بسيار باشد مردان بسيار گيرند و اگر اندك اندك؛ و بايد كه هر يكي را شتري باشد كه برنشيند و زاد و سلاح او بردارد.
در اندك زمان آن نيز ميسّر شد، و از جمله اطراف مملكت متوجّه مراكز رايات سلطان شدند، چون سيل كه بنشيب آيد، يا چون تير كه از قبضه و شست جهد. و تا [در راه بودند] خبر رسيد كه سلطان از كنار جيحون بي‌آنكه قتالي واقع شود روانه شده و رفته است، و اگر چنانكه توقّف مي‌كرد تا اين جماعت با جمعيّت رسيدن، انبوهي خواست شدن كه در هيچ عهدي نشان آن نداده‌اند. ليكن
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 54
* قضا و قدر الهي غالبتر و امر او نافذتر است.
ديگر از تدبير خطا آن بود كه چون شنيد كه چنگز خان نزديك شد لشكرها را بر شهرهاي ماوراء النّهر تفرقه كرد: ينال خان لعين را با بيست هزار سوار به أترار گذاشت، و قتلغ خان را با ده هزار سوار به شهر كنته، و امير اختيار الدّين كشلي امير آخر و اغل حاجب اينانج خان را با سي هزار مرد به بخارا، و طغانخان خال خود را و اميران غور مثل خرمنج «1» و خرزور و پسر عزّ الدّين كت و حسام الدّين مسعود با چهل هزار مرد به سمرقند تعيين كرد، و فخر الدّين «2» معروف به عيّار نسوي با لشكر سيستان به ترمد، و يلجودخان به وخش فرستاد، و آي محمّد خال پدرش به بلخ، و اترك پهلوان به‌جند، و دوغلجي ملك به ختّلان و الپرطايسي به قندوز، و اسكته خان به ولج. في الجمله هيچ شهري در ماوراء النّهر بي‌لشكري وافر نگذاشت، و اين خطاي عظيم بود، كه اگر با تاتار با تمامت لشكرهاي خود، پيش از «3» تفرقه، مقابل شدي، چون شاهين كه صعوه را ربايد ايشان را درمي‌ربود، و بيخ وجود ايشان از روي زمين برمي‌كند، ليكن مشيّت سبحاني را دافعي نيست.
و چون چنگز خان بحدود شهرهاي سلطان رسيد به أترار ميل كرد، و شب و روز بجنگ مشغول بود. عاقبت مستولي شد، و ينال خان را گرفته پيش او حاضر كردند، فرمود كه نقره گداخته در گوش و چشم او بريختند، و بعذاب تمام بكشتند، جزاء لفعله الشّنيع* وسعيه المذموم عند الجميع.
______________________________
(1)- يا «خرميخ».
(2)- ع: فخر الدين حبش.
(3)- در اصل: پيش كي از.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 55

[17] ذكر حيلتي كه چنگز خان با سلطان كرد و تمام شد

چون چنگز خان بر اترار مستولي شد بدر الدّين عميد كه نايب صفيّ اقرع بود، و صفيّ اقرع وزير سلطان در بلاد ترك، بخدمت [او] حاضر شد و خلوت خواست- و با سلطان حقد و عداوت تمام داشت، چه سلطان پدر او قاضي عميد سعد و عمّ او قاضي منصور و جماعتي از عمّ‌زادگان و برادران او [را] در وقت استصفاء اترار بقتل آورده بود- و گفت كه: بايد كه خان را معلوم باشد كه دشمنترين خلق خدا نزد من سلطانست، زيرا كه قوم و پدران و خويشان من كشته است، و اگر توانستمي كه جان فدا كردمي و كينه خود از وي بتو ختمي فدا مي‌كردم. امّا اين قدر مي‌گويم كه او سلطاني عظيم و صاحب قدر است و بآنكه لشكر خود را در اين اطراف پراگند مغرور نمي‌بايد بودن، كه او را غير ازين لشكرهاي بي‌اندازه ملازمند كه بدينها حاجتي ندارد، و اگر خواهد اضعاف اينچه دارد بحشر جمع كند. راي جز آن نيست كه حيله‌اي كنند تا وي از اميران خود متوهّم شود. آنگه گفت كه: ميان والده سلطان و سلطان وحشت قايمست. و در آخر اتّفاق كردند بر آنكه بدر الدّين عميد از امرائي كه خويشان والده سلطان‌اند مكتوبات مزوّر بخدمت چنگز خان نوشت مشتمل بر آنكه: ما از بلاد ترك با عشاير و قبايل و متعلّقان بخدمت سلطان* آمديم تا ببندگي والده او باشيم، و چندين سالست كه او را بر تمامت ملوك جهان نصرت مي‌دهيم، تا جهان را گرفت و تمامت گردن‌كشان سر بر خط فرمان او نهادند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 56
در اين وقت چون نگاه مي‌كنيم نيّت او در حقّ والده خود ديگرگون شده است، و مادر نيز بيزار از وي، و ما را فرمود كه ديگر نصرت او نكنيم. اكنون ما منتظر قدوم تؤيم كه هر چه مراد تو باشد آن كنيم. و چنگز خان اين مكتوبات بر دست يكي از خواصّ خود كه در ظاهر صورت هارب و در باطن صفت منبي داشت بسلطان فرستاد. چون سلطان بگشود همه منذرحين و موجب اظلام عينين بود. هر عزيمتي كه در مقاصد داشت همه فاتر شد. پس درايستاد و شمل عساكر را تبديد و تفريق مي‌كرد، و بهانه مي‌آورد كه إحكام شهرها و ولايت مي‌كند.
و بعد از ان چنگز خان، دانشمند حاجب را كه از خواصّ او بود به تركان خاتون بخوارزم فرستاد كه: مرا معلوم شد كه پسر تو مقابله حقوق مادر بعقوق كرده است، و اينك من با زن او «1» اتّفاق كرده‌ام و بقصد او مي‌روم و دست بولايتي كه تحت تصرّف تست نخواهم كردن. اگر رغبت باشد بمن كسي فرست كه اعتماد را شايد، تا عهد و پيمان كنيم و خوارزم و خراسان را تا آب جيحون جهت تو قبول كند. جواب تركان خاتون از اين رسالت آن بود كه خوارزم را رها كرد و روانه شد.
______________________________
(1)- ع: بمواطأة من امرائه، يعني با امراي او؛ مترجم آن را «من امرأته» خوانده و «با زن او» ترجمه كرده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 57

[18]* ذكر خروج تركان خاتون لعنها اللّه از خوارزم‌

در اواخر شهور ستّة عشر و ستّمأية كه رسول چنگز خان، دانشمند حاجب بخوارزم رسيد خبر يله كردن سلطان از كنار آب جيحون در پي رسيد، و قلقي تمام باين منحوسه تركان خاتون راه يافت. خواب بر ديدگان حرام و ترك خوارزم و مقام كرد، و هر چه ممكن بود از حرم سلطان و فرزندان كوچك و نفايس خزاين بر گرفت، و خوارزم [را] وداع كرده براه افتاد، و در وقت خروج كاري كرد كه مستوجب سخط الهي شد- بگمان آنكه فتنه‌اي مي‌نشاند لعنتي برانگيخت كه تا قيامت فراموش نخواهد شد، و جان خويش را هدف تير طعن و لعن كرد- و آن كار آنست كه فرمود كه هر كه از ملوك اطراف در خوارزم گرفتار بودند، با ارباب مراتب و ابناء ملوك و كبار صدور و سادات روزگار تا بيست و دو «1» نفر، همچون پسران غياث الدّين غوري، و پسر «2» سلطان طغرل سلجوقي، و عماد الدّين صاحب بلخ، و پسر او ملك بهرامشاه صاحب ترمد، و علاء الدّين صاحب باميان، و جمال الدّين عمر صاحب وخش، و پسران صاحب سقناق از بلاد ترك، و برهان الدّين محمّد صدر جهان خطيب بخارا، كه پيش ازين شرح بزرگي و صدارت او كرده شده است، و برادرش افتخار جهان، و دو پسر برادرش ملك الاسلام و عزيز الاسلام، همه را شهيد كردند، و ندانست كه
______________________________
(1)- در اصل: بيست دو؛ ع چاپي: اثني عشر.
(2)- ع چاپي پسران غياث الدين غوري را ندارد، ولي گويد دو پسر سلطان طغرل. در اين فصول از ب م استفاده نمي‌توان كرد چونكه دو ورق از ان ساقطست.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 58
رتق آن فتق و رفو آن خرق انابت و رجوعست بحقّ نه اشاعت ظلم و غدر؛* پس از خوارزم بدر آمد، و هر كرا قدرت خروج بود بمرافقت او بدر آمدند، و عمر خان پسر صاحب قلعه يازر «1» را با هم برد، سبب آنكه بأحوال راهها خبير بود؛ و او را صبور خان لقب كرده بودند، سبب آنكه برادرش هندو خان چون بر ملك مستولي شد او را فرمود كه در چشم ميل كشيدند، و مباشر آن كار بر وي شفقت كرده و ديده را نگاه داشته، و وي خود را بكوري نهاده بود. يازده سال تعامي مي‌كرد تا هندو خان بمرد، و تركان خاتون قلعه يازر را به بهانه آنكه زن هندو خان از خويشان او بود ملك كرد. پس عمر خان چشم بگشود و قصد درگاه سلطان كرد، باميد آنكه قلعه يازر را از تحويل برادر بوي دهند. خود از آنچه اميد داشت غير ازين حاصل نشد كه او را صبور خان لقب كردند.
آري، مذكوره ملعونه چون از خوارزم بدر آمد آن صبور خان در خدمتش ملازم بود، و غير او كسي نداشت كه در وقت وقوع ملمّات و حدوث مهمّات خدمتي بوي رجوع كند، و خدمتي پسنديده تقديم داشت. چون نزديكي قلعه يارز رسيد ترسيد كه اعراض كرده بقلعه موروث خويش درآيد، و بواسطه چنين ظنّي فاسد چنان شخصي را با آن همه حقّها خون بريخت. فرمود كه شهيدش كردند، و از آنجا بقلعه ايلال «2» كه از امّهات قلاع مازندران بود رفت و تا آنگه كه سلطان از تاتار گريخته و بجزيره درآمده و در آنجا وفات يافته، در آن قلعه بود. و چون تاتار از انديشه سلطان دل* فارغ گردانيد قلعه ايلال را
______________________________
(1)- در نسخه اصل همه جا: بارز؛ از جهانگشاي جويني و تركستان بارتلد اصلاح شد.
(2)- در نسخه اصل در اين مورد: اتلال، اما در مورد ثاني بدون نقطه.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 59
چهار ماه حصار دادند، و گرد آن باروئي برآوردند و دروازها نصب كردند، بشب مي‌بستند و بروز مي‌گشودند. و عادت [ايشان در] محاصرت قلاع منيعه بر اين نمط است. و عجب آنكه در مازندران كه دايم ابر و بارندگي باشد چنين قلعه‌اي بلند را سبب تشنگي و بي‌آبي تسليم كردند. بقدرت باري تعالي تمامت ايّام محاصرت هوا صحو بود و آب نماند، بضرورت امان خواستند. تركان با وزير معزول محمّد بن صالح بزير آمدند، و في الحال باراني بيامد پيش از آنكه فرود آيند، بر وجهي كه چون از در قلعه بدر مي‌آمدند سيل از زير دامن ايشان از در قلعه بدر مي‌آمد و زير مي‌رفت، و صهريجها پر شده بود. و اين سرّيست از حقّ تعالي كه هدم خانداني ديگر در ضمن آن ظهور مي‌پذيرد، و عاقل متأمّل را در اين معني اعتبار و انزجار تمامست. و او را اسير كرده بخدمت چنگز خان آوردند؛ و خبر او به جلال الدّين پيوسته مي‌رسيد. بعد از ان معلوم نيست مآل حال او چه شد.
و بدر الدّين هلال كه از جمله خدّام او بود حكايت كرد كه: چون از خلاص مذكوره اميد قطع كردم گريخته بسلطان جلال الدّين پيوستم، مرا بنواخت و در خدمت او سعادتها يافتم. و در وقت گريز به تركان خاتون گفتم كه: جلال الدّين نبيره تست و للّه الحمد كه شوكت و هيبت دارد، و عرصه مملكت او متّسع است، بيا تا ترا بخدمت او رسانم. ابا كرد و انكاري عظيم نمود و گفت:
هلاك بادم* اگر راضي شوم كه در نعمت پسر آي چيچاك، يعني مادر جلال الدّين، و در زير سايه او باشم! بعد از دو پسر چون ازلغ شاه و آق شاه، در پيش چنگز خان اسير بودن و ذلّ و خواري كشيدن بر من بهزار مرتبه آسان‌تر از ان باشد كه در
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 60
سايه جلال الدّين زيم. و جلال الدّين را عظيم دشمن مي‌داشت. و همين خادم حكايت كرد كه: فاقه و عسر بر وي چنان مستولي شده بود كه گاه گاه بسماط چنگز خان حاضر مي‌شد و از لقاطات موائد چيزي كه دو سه روز قوت او شود بر مي‌گرفت؛ و پيش از ان «1» در اكثر اقاليم عالم حكم او نافذ بود.
و امّا فرزندان خرد سلطان كه با تركان بودند همه را شهيد كردند، غير كماخي شاه «2» كه عظيم كوچك بود؛ او را زنده گذاشته بودند و بوي تسليم كرده، و در آن وحشت بمشاهده او مستأنس مي‌شد. يك روز او را نشانده بود و سرش شانه مي‌كرد و مي‌گفت: امروز دلتنگ عظيمم، نمي‌دانم سبب چيست. در اين سخن بود كه بيامدند و كودك را از وي جدا كردند و خفانيدند. آنچه او در حقّ ملوك روزگار و بزرگان نامدار از هر طايفه و با فرزندان ايشان كرده بود حقّ تعالي بوي نمود. (فأذاقهم اللّه العذاب الأدني دون العذاب الأكبر) «3». و عقاب أخروي را بگذار كه موعود امثال اوست تا بر چه سان باشد، كه در حديثست:
من قتل مستأمنا حرّمت عليه الجنّة.
و امّا دختران سلطان را هر يكي را بمرتدّي دادند، بغير سلطان خاتون «4» كه بنكاح سلطان سمرقند عثمان بود، كه* توشي خان پسر چنگز خان بخود مخصوص كرد، و تركان سلطان را كه از مادر ازلغ شاه بود دانشمند حاجب كه برسالت بخوارزم آمده بود بزني بگرفت.
______________________________
(1)- در اصل: پيش از انك.
(2)- در اصل: كماحي (بدون نقطه) شاه.
(3)- اقتباس از آيه قرآن، سوره 32 (سجده) آيه 21: و لنذيقنهم من العذاب ....
(4)- مراد ظاهرا همان خان سلطان است كه سابقا ذكر شد، و در متن عربي چاپي و خطي هم خان سلطان دارد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 61
و وزير معزول يعني نظام الملك مدّتي در آن ميانه مكرّم بود، و سبب آنكه سلطان با وي بد بود و او را معزول كرده چنگز خان او را محترم مي‌داشت، و وقتها حساب ولايات را بوي حواله مي‌كرد، تا آنگه كه توشي خان بر خوارزم مستولي شد، و چنگيان سلطان را پيش چنگز خان آوردند. دختر زنگيجه «1» [كه] در جمال بي‌همال و در حسن بي‌مثال بود در آن جمله بود. زين كحّال سمرقندي از چنگز خان او را بخواست، بنا بر آنكه رمد او را علاج كرده بود، دختر زنگيجه را بوي بخشيد. و اين زين كحّال مرد كي كريه المنظر قبيح المخبر بود. دختر زنگيجه كه صحبت چنان سلطان دريافته بود بچنان منحوس مشوّه الخلقه راضي نشد، روزي دو سه در خدمت نظام الملك بماند و با وي عيشي مي‌كرد. كحّال دو سه نوبت فرستاد و او مدافعت مي‌كرد. بضرورت پيش چنگز خان رفت و تشنيع آغاز كرد كه: وزير ميگويد كه «من بكنيزك سزاوارترم از ديگران». چنگز خان در خشم شد و فرمود كه نظام الملك را حاضر كردند، پس غدرهائي كه با سلطان كرده بود يك يك بر وي شمرد، آنگه فرمود كه بياساش رسانيدند.
______________________________
(1)- در متن عربي چنين چاپ شده است، در اصل ما يك بار: زنكجه؛ دو بار ديگر نقطه‌ها كمتر است؛ در نسائم الاسحار (ص 97): زنگجك.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 62

[19] ذكر بعضي از احوال تركان خاتون‌

او از قبيله بياووت بود كه از فروع قبيله يمكست، و در وقت ارتفاع‌شان* خداوند جهان لقب داشت، و دختر خان جنكشي بود از ملوك ترك. تكش بن ايل ارسلان او را بزني بستد، چنانكه ملوك بنات ملوك را ستانند، و چون ملك بطريق وراثت از تكش به محمّد رسيد قبايل يمك و باقي اتراك پيش وي جمع شدند. سلطان نيز بديشان مستظهر شد، و تركان بدان واسطه بزرگي يافت. هيچ اقليمي را سلطان ملك نمي‌گرفت الّا كه جهت والده آنجا ناحيتي معيّن مي‌گردانيد. مهابت و راي عظيم داشت، و در قطع و فصل قضايا بر قانون عدل مي‌رفت، و داد مظلوم از ظالم مي‌جست، امّا بر قتل اقدام بسيار مي‌كرد.
و در بلاد ممالك خيرات و مسبّلات بسيار داشت. و اگر آنچه از عظمت و علوّ قدر او مشاهده رفته است تقرير رود اذيال سخن دراز كشد. از كتّاب انشا هفت نفر از فضلا و سادات اكابر ملازم داشت. هر وقت كه از ديوان تركان و ديوان سلطان توقيعات مختلف رسيدي نظر جز در تاريخ نكردندي، مؤخّر را مقدّم داشتندي، فحسب. در همه اقاليم اين قاعده مطّرد بود، و طغراي توقيع او «عصمة الدّنيا و الدّين الغ تركان ملكة نساء العالمين» بود، و نشان «اعتصمت باللّه وحده» بقلم غليظ پاكيزه مي‌نوشت چنانكه تزوير بر آن علامت كار هر كس نبود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 63

[20] ذكر رحيل سلطان از كيلف «1» بعد از استيلاء چنگز خان بر بخارا

چون استيلاء چنگز خان بر أترار و قتل ينال خان و اهلاك* لشكري كه با وي بودند بسمع سلطان رسيد در حدود كيلف و اندخود منتظر وصول نقليّات «2» مي‌بود، و مترقّب نشسته تا آبستن شب از حوادث چه زايد و بازي‌گر غيب از پرده تقدير چه نقش نمايد. چنگز خان چون كار أترار بيك سو كرد لشكر را بر جانب بخارا راند، و آن نزديكترين شهرها بود بمراكز رايات سلطنت.
و غرض چنگز خان آن بود كه ميان سلطان و جموع لشكرهائي كه در اطراف ممالكند حايل شود، تا مدد لشكرها از وي منقطع گردد، و سلطان اگر از تفريق عساكر پشيمان شود، [و] خواهد كه جمعيّتي كند نتواند. با لشكر خود و حشري كه از اترار رانده بود بخارا را حصار كرد، و بقهر و استيلا بگرفت. و چون كشلي امير آخر و اصحاب سلطان كه با وي بودند ديدند كه كار از دست برفت و مي‌رود كار حرب را مهمل گذاشتند، و عوض عزيمت هزيمت اختيار كردند، و اتّفاق كردند كه بيكبار بدر آيند و حمله‌اي كنند، باشد كه خود را از دايره هلاك بيرون آرند. پس بيك حمله بدر آمدند، و اگر آن روز مردي و مبارزت مي‌نمودند كاري شگرف خواست شدن. و چون لشكر تاتار صولت
______________________________
(1)- كالف مراد است كه شهريست در كنار جيحون، و كيلف صورت مماله آنست.
(2)- كلمه در نسخه اصل بي‌نقطه بوده است و نقطه‌ها جديد است؛ معادل آن در متن عربي (چاپي و خطي) كلمه نامعلومي است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 64
آن جماعت بديدند باتّفاق از پيش برخاستند و ايشان را راه دادند و خود منهزم شدند. و اگر مسلمانان بازگشته در انبوهي لشكر تاتار مداخلت مي‌نمودند آن هزيمت همچنان مستمرّ مي‌ماند، و تاتار را مجال كرّ و حمله نبود، الّا آنست كه چون روزگار* روي ازيشان گردانيده بود، و ادبار و بوار نعت حال ايشان شده، بخلاص خود قناعت كردند، با آنكه آن نيز ميسّر نشد، و چون تاتاران دانستند كه غرض ايشان در آن حمله دفع خصم و كسر عدو نبود، بل كه خلاص مي‌جستند، برنشسته پي ايشان گرفتند، و راه گريز را بر ايشان بستند، و تا كنار جيحون راندند، و همه را بر شمشير گذرانيدند، و از آن جماعت غير اينانج خان با جمعي اندك خلاص نيافت، و غنيمت بزرگ بلشكر تاتار رسيد، از اموال و اسلحه و عدّه و عتاد، چنانكه استظهاري تمام بدان واسطه روي نمود.
و چون خبر آن حادثه بسمع سلطان رسيد قلق و كمد بر وي مستولي شد.
دست از بلاد ماوراء النّهر شسته [از] جيحون بگذشت، و با اضطراب حال و فناء رجال و هجوم مصايب و اهوال، هفت هزار سوار از ختائيان و از خالوزادگان خود از وي منقطع شده بتاتار پيوستند، و علاء الدّين صاحب قندز به چنگز خان پيوست و عداوت سلطان اظهار كرد، و امير ماه روي كه از قدماء بلخ بود هم بديشان پيوست، و لشكر بگريز و يله كردن مشغول شد، و بر ولاي سلطان دو دل را اتّفاق نماند؛ و از آن گاه كار سستي گرفت و سدّ سيل عرم خراب شد، و طنابهاي خيام دولت بگسست، و اوتاد از جاي رفت. و هر اينه هر بهم پيوسته‌اي را انتقاض است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 65
و چون اين اكابر به چنگز خان متّصل شدند او را از ضعف و فشل و* وهن و خللي كه بسلطان و اعوان او راه يافته است آگاهي دادند. يمه نوين و سبتي «1» بهادر را با سي هزار مرد جنگي از جيحون بگذرانيد، و بر صوب خراسان روانه گردانيد، تا گرد شهرها و ولايات برآمدند، و چندان خون ريختند و غارت انگيختند كه ضياع بضياع پيوست و زرّاعه طعمه سباع و ضباع گشتند. انعام و مواشي از ثغاء و رغاء خاموش، و بوم و كوف در نغمه و خروش آمدند، و از لأوا و بلوا آن مشاهده رفت كه در زمانهاي گذشته امثال آن روايت نكرده‌اند، و در دولتهاي سابق اخوات و نظاير آن استماع نرفته.
و كي شنيده باشد كه طايفه‌اي از ناحيت شرق كه مطلع شمس است بدر آيند، و روي زمين را تا باب الأبواب در زير پاي آرند، و به بلاد قفچاق بگذرند، و قبايل آن را بغارت و تاراج و بسبي و قتل مستهلك گردانند، و بزخم شمشير آبدار خاك بلاد و ديار را بباد بوار و آتش دمار بر دهند، بهيچ زمين نگذرند كه غارت نكنند، و بهيچ شهري نرسند كه خراب نگردانند، آنگه بجانب بزرگ خود از راه خوارزم بعد از چندين دوره بازگردند، حرث و نسل بلاد را بفساد برده، و اهل اقاليم را بر شمشير عرض كرده، و خود سالم و غانم بمقام خود رسيده- و اين جمله [در] كمتر از دو سال بتقدير ايزد متعال در وجود آمده؟ اين معني در كدام عقل گنجد، يا كدام مورّخ بتقرير آن رسد؟
إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ* لِلْمُتَّقِينَ «2».
______________________________
(1)- در نسخه اصل: سنتي.
(2)- قرآن كريم سوره اعراف (7) آيه 127.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 66

[21] ذكر شدايدي كه سلطان كشيد تا آنگه كه در جزيره بحر قلزم «1» وفات كرد

چون سلطان از جيحون بگذشت عماد الملك محمّد بن سديد السّاوي، كه وزير پسرش ركن الدّين غورسانچتي صاحب عراق بود، بدرگاه پيوست. ركن الدّين او را جهت أشغال آنجا فرستاد، و غرض آن بود كه درگاه خود را ازو خالي بيند، چه پيوسته از تحكّم و استبداد او متشكّي بود. و چون بدرگاه سلطنت رسيد و از حقيقت حال واقف شد حبايل حيل را نصب كرد تا مگر از آن ورطه خلاص يابد، و پيوسته از سخن او سلطان تجاوز نمي‌نمود، چه ميل سلطان بر گريز بود. پس درايستاد و سلطان را بر تسلّي از خراسان و قصد عراق و اصفهان تحريض كرد، و در دماغ او نشاند كه اگر ترك قرارة الميلاد و منازل و مساكن طارف و تلاد بكند، همين كه پاي در خطّه عراق نهد اموال و رجال بر وي جمع شود. بعد از ان هر ثلمه‌اي كه در مباني دولت افتاده باشد تلافي آن آسان بود. و بأحاديث زور و اكاذيب غرور كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً «2» بلاد و رجال و ملكي را كه عراق با آن نسبت عدم با وجود داشت واپس پشت گذاشت، و روي بعراق نهاد، و از كنار جيحون بنشاور آمد. و مردم هر روز گوشه‌اي مي‌گرفتند. در نشابور نيز يك ساعت بيش اقامت نكرد، چه رعب در سينه متمكّن* و هراس در صميم دل ساكن شده بود. هيچ آرام نداشت.
______________________________
(1)- مراد از بحر قلزم چنانكه معلوم است درياي خزر (همان درياي طبرستان يا درياي مازندران) امروزي است.
(2)- سوره نور (24) آيه 39.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 67
و تاج الدّين عمر بسطامي حكايت كرد- و او از جمله وكيلدران «1» سلطان بود- گفت كه: سلطان در اين سفر ببسطام رسيد، و مرا حاضر گردانيد، و ده صندوق را فرمود تا حاضر كردند، آنگه گفت: هيچ مي‌داني كه در اين صندوقها چه چيز است؟ گفتم: شاه عالم بهتر داند. گفت: اين همه جواهر است كه كس آن را قيمت نتواند كردن، و اين دو صندوق از اين جمله جواهريست كه خراج تمامت روي زمين ببهاي آن وفا نكند. پس فرمود كه بقلعه اردهن، كه محكم‌ترين قلاع روي زمين است، بردم و بوالي سپردم و حجّت قبض آوردم. و چون تاتار در اطراف منتشر گشت و از طرف سلطان آمن شدند قلعه اردهن را حصار دادند، تا آنگاه كه با والي صلح كردند بقرار آنكه صندوقهاي جواهر را تسليم كند. همچنان بمهر بخدمت چنگز خان آوردند.
و چون سلطان بعراق رسيد از اعمال همدان بمرج دولت‌آباد نزول كرد، و روزي چند آنجا بود، و قرب بيست هزار از آوارگان ديار و مفلوكان روزگار با وي بودند، ناگاه آواز غارت برخاست، و لشكرهاي تاتار از جوانب چون دايره بريشان محيط شد. سلطان بنفس خود از آن ميان بدر جست، باقي همه علف شمشير شدند، و عماد الملك نيز در زمره مقتولان بدرجه شهادت رسيد.
و سلطان بگيلان رفت، از آنجا باستندار،* كه در نواحي مازندران بصعوبت و كثرت دربندها موصوفست، بدر شد، و از آنجا بكنار بحر قلزم «2» آمد، و بر در ديهي از ضياع آن مقام مقام كرد. بمسجد حاضر مي‌شد و پنج نماز جماعت مي‌گزارد، و جهت وي قرآن مي‌خواندند، و او مي‌گريست و نذرها مي‌كرد و
______________________________
(1)- در اصل: وكيلداران.
(2)- يعني درياي خزر.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 68
با خداوند سبحانه تعالي عهدها تقديم مي‌داشت، كه اگر سلامت يابد عدل كند، و از اتّباع نفس و ميل هوا مجتنب و محترز باشد. تا ناگاه تاتار آن ديه را كبس كرد. و ركن الدّين كبودجامه، كه سلطان عمّ او را نصرة الدّين و پسر عمّ او كيخسرو را بقتل آورده و آن مملكت را گرفته بود، با اين لشكر با هم بود، چه بخدمت تاتار رفته بود و ولايت عمّ كه از مازندران كبودجامه گويند گرفته، علي الغفله چون بر ديه هجوم كردند سلطان در كشتي نشست، كشتي را تيرباران كردند، و جمعي در آب رفتند تا مگر سلطان را توانند باز گردانيدن، حقّ تعالي ايشان را غرق كرد و كشتي رهيد. و از بسياران كه در آن كشتي بودند شنيدم كه گفتند: ما كشتي مي‌رانديم، و سلطان خود رنجور عظيم بود، و ذات الجنب بر وي مستولي شده بود. همي گريست و مي‌گفت: از چندين زمينهاي اقاليم كه ملك خود گرفتم امروز دو گز زمين يافت نخواهد شدن كه در آنجا گوري بكاوند و اين بدن بلا ديده را دفن كنند «1». پس معلوم شد كه دنيادار* ساكنان دنيا نيست، و اعتماد بران جز نتيجه جهل و اغترار نه! كهنه رباطيست بر دو طرف او دو در نصب كرده‌اند، چون از يكي درآيند از آن ديگر بدر آمدن ضروري بود. يدخل من باب و يخرج من باب، فاعتبروا يا اولي الأبصار.
گفتند: آنگه كه بجزيره رسيد شادي تمام بدو راه يافت، تنها و بيچاره و آواره آنجا مانده بود خيمگكي «2» مختصر جهت وي زده بودند، و روزبروز مرض زياده مي‌شد؛ و در اهل مازندران جمعي بودند كه او را بمأكول مدد مي‌كردند،
______________________________
(1)- در اصل: كننده.
(2)- در اصل: خيمه‌ككي.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 69
و التماس و آرزوئي كه داشت بوي مي‌رسانيدند. يك روز گفت: آرزو دارم كه مرا اسپي باشد كه گرد بر گرد اين خيمه خرامي كند. ملك تاج الدّين حسن كه از جمله سرهنگان او بود- و در زمان جلال الدّين بدرجه ملوك رسيد، و جلال الدّين او را جهت احسان و انعامي كه در حقّ سلطان كرده بود بزرگ گردانيد- اسپي زرد بدان جزيره فرستاد. و جلال الدّين در عهد خود استراباد بملكيّت بوي داد.
في الجمله در اين هنگام كه آخر عمر بود حال سلطان بدين مرتبه رسيد كه شنيدي. وقتي ديگر چنان بود كه اختيار الدّين، امير آخر بزرگ سلطان، در مرتبه‌اي بود كه سي هزار سوار در حكم او بود؛ و او مي‌گفت: اگر خواهم در يك ساعت بي‌آنكه ديناري زر بخرج كنم اين سي هزار مرد را بشصت هزار رسانم، چه بهر گلّه اسپ كه سلطان را* در ممالكست بفرستم كه از آن گلّه چوپاني پيش من آيد در حال سي هزار سوار ديگر بر من جمع شود. اكنون مرد عاقل بايد كه در تفاوت ميان اين دو حالت نظر كرده اعتبار كند، تا فريفته جهان غدّار نشود.
آري، در آن روزها هر كه خورشي مي‌آورد توقيعي بمنصب بزرگ و اقطاع معتبر بوي مي‌داد، و بسيار بودي كه مردم براي خود توقيعها مي‌نوشتند، چه پيش سلطان كاتب يافت نمي‌شد. و توقيعاتي كه در آن جزيره تحرير يافته است همه برسالت و پروانگي جلال الدّين است، و چون زمان دولت جلال الدّين شد آن همه توقيعات را امضا فرمود، و هر كه گزلكي يا دستارچه‌اي از ان سلطان مي‌آورد كه: اين بنشاني جهت فلان منصب بمن داده است،
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 70
مي‌بوسيد و آن منصب را ارزاني مي‌داشت.
و چون انفاس معدود بر سلطان آخر آمد، و هنگام رحلت از اين جهان رسيد، سهم الحشم شمس الدّين محمود، پسر بلاغ چاوش، و مقرّب الدّين، مهتر مهتران كه مقدّم فرّاشان بود، مباشرت غسل او كردند، و چادري كه او را در آن بگور نهند دست نداد، شمس الدّين محمود مذكور كفن او را بضرورت از پيراهن ساخت، و در اين جزيره دفن كردند، و اين در سنه سبع عشر و ستّمائة بود.
جهان را چو بگرفت بي‌قال و قيل‌شد از حكم او هر عزيزي ذليل
* دويدند سوي درش خسروان‌پياده شده «1» هر يك از چند ميل
نماند اندر آفاق گردن كشي‌كه از تيغ كينش نگشت از «2» قتيل
چو اقليمهاي جهان را گرفت‌بتيغ عريض و برمح طويل
گمان برد از نخوت سلطنت‌كه چشم حوادث شد از وي كليل
بخشم تمام اندر آمد اجل‌برو آخت از كينه تيغ صقيل
از آن ترس حالي شدش زهره آب‌همان دم برو كوفت طبل رحيل
چنين است رسم جهان با شهان‌نوازش نمايد ولي زين قبيل
اسير فنا مي‌كند جمله راقبيلا قبيلا وجيلا فجيل
در اين ورطها جز خدا يار نيست‌فحسبي الهي و نعم الوكيل
______________________________
(1)- در اصل: شذ.
(2)- شايد: نگشت او.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 71

[22] ذكر وصول شهاب الدّين خيوقي از خوارزم به نسا و محصور كردن قوم تاتار نسا را و هلاك كردن اهل نسا و او را

شهاب الدّين ابو سعد بن عمران فقيهي بود مبرّز و فاضل و دانا، و بر مذهب شافعي صاحب فتوي «1»؛ بيرون از علم فقه از لغت و طبّ و خلاف و تمامت علوم ديگر خبير، و در فصاحت و تقرير بليغ و تدبير بديع بي‌نظير؛ مشتري طالب سعادت او، و عطارد تلميذ افادت او؛ نجم فروزنده دهاي او را بنده، و فكر صائب راي او را پرستنده؛ در نزد سلطان بمرتبتي رسيده بود كه برتر از ان در انديشه نگنجيدي، و مرغ فكر بدان جايگاه اعلي كه او را بود هرگز نرسيدي.
و سلطان را با وي در امور جليل مفاوضت بودي و در مهام ملكي مشاورت كردي. شاهان زمين و وزيران با تمكين مقيم بر در خانه او ايستاده و صاحبان مراتب بلند بر آستانه او سر بندگي نهاده، و او بعادت مألوف بدرس گفتن مشغول بود- و حال آن بود كه تدريس امامان در پنج مدرسه خوارزم بدو محوّل بودي- درس را قطع نمي‌كرد و بصاع تمام و پيمانه پر مي‌پيمود «2»، آنگاه كه فارغ مي‌شد حاجبان او حاجت هر يك از بزرگان و ارباب مراتب را عرض مي‌كردند.
______________________________
(1)- اهل خيوه شافعي مذهب بودند، اما مردم ساير شهرهاي خوارزم حنفي بودند (ياقوت، ج 2 ص 512).
(2)- ع: يزكت.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 72
وليكن عرصه مملكت فراخ و كارها بسيار و بهم بسته و دشوار بود، و بدين سبب اي بسا كه صاحب حاجت يكسالي و بيشتر بر درگاه او ميماند بي‌آنكه نيازش برآورده شود. حتّي آنكه سلطان خود از براي نشان كردن توقيعات مهري «1» بفرمود ساختن به نشان خويش كه «اعتمادي علي اللّه وحده» لفظ آن بود، و دختر بزرگتر خويش خان سلطان را نايب خود كرد تا توقيعات را بدان مهر نشان گذارد، زيرا كه توقيعات افزوني يافته بود و نشان كردن آنها مبلغي از وقت او را مي‌گرفت و از مهمّات ديگر بازداشته بود؛ و در سالهاي اخير سلطنت جز بر توقيعي كه امر خطيري را متضمّن بودي نشان نمي‌گذاشت.
و از امارات جلالت قدر شهاب الدّين ابو سعد يكي آنكه: پيش ازو هرگاه از زبان پادشاهي- هر كه بود- بوساطت و پروانگي كسي توقيعي صادر شدي نام آن كس را پس از ذكر نام وزير در آخر عبارت توقيع بياورندي «2»؛ و امّا شهاب الدّين در اين گونه توقيعات مذكور نمي‌شد، و اين از براي تعظيم و بزرگ داشتن او بود تا نام او پس از نام وزير نيايد؛ و در چنين مواقع مي‌نوشتند «بالأمر الأعلي أعلاه اللّه «3» و المثال العالي لا يزال عاليا «4»» و القاب وزير را همچنانكه سابقا گفتيم «5» مي‌آوردند، آنگاه بر موجب رسالتي كه رسيده بود به إملا مي‌نوشتند.
و شهاب الدّين در خوارزم در جامع شافعيان كتبخانه‌اي ايجاد كرد كه
______________________________
(1)- ع: طابع.
(2)- اين عبارت در متن عربي بسيار مبهم است.
(3)- يعني بفرمان سلطان.
(4)- يعني بدستور وزير.
(5)- آنجا كه مصنف اصل اين رسم را ذكر كرده بوده است مترجم فصلي را حذف كرده، در حاشيه آن صفحه (47) توضيح داده شد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 73
مانند آن ديده نشده بود و ديده نشود. و چون بر خروج از خوارزم عازم گرديد «1» و از بازگشتن بدان نوميد بود دريغش آمد آن كتبخانه را بخوارزم بجا گذاشتن نفايس آن را بهمراه برد. و بعد از انكه در نسا مقتول شد آن كتب بدست عوامّ و سوقه افتاد، و من در پي جمع آن نسخ از ميان مردمان بودم و كتابهاي نفيس و ممتاز از آن زمره مرا بدست افتاد. و چون در كشاكش دست غربت افتادم، راهم گهي به خاور و گاهي بباختر، آن نفايس را با آنچه از ذخاير موروث و مكتسب داشتم در قلعه «2» بجا گذاشتم، و از براي هيچ چيز از اندوخته خويش آن حسرت و افسوس ندارم كه بر آن كتابها اندوه مي‌خورم.
و امّا شهاب الدّين، پس از انكه بهمراهي گروهي انبوه از مردم خوارزم بشهر نسا واصل گرديد در انتظار اينكه اخبار سلطان تازه شود بنشست تا بخدمت شتابد. و چون خبر آمد كه سلطان بنشابور وارد شد و بي‌درنگ براه افتاد شهاب الدّين در كار خود متحيّر گشت و راي او بر كاري قرار نمي‌گرفت، تا بهاء الدّين محمّد بن ابي سهل «3» كه اميري از امراي نسا بود آنجا رسيد. او گفت كه: سلطان آنگه كه از برابر تاتار روي مي‌بگردانيد مرا فرمود بشهر نسا بيايم و خلق را انذار و تحذير كرده با ايشان بگويم كه «اين لشكر خصم چون عساكر ديگر نيست، و مصلحت آنست كه بترك شهر گوئيد و در كوه و
______________________________
(1)- نمي‌گويد كه چرا و چه وقت بناچار عازم بر خروج از خوارزم شد، حدس مي‌توان زد كه پس از فرار سلطان محمد از كنار جيحون و در هنگام نزديك آمدن لشكر چنگيز بوده باشد.
(2)- مراد خرندز است كه قلعه موروثي مصنف است.
(3)- ع در اين مورد: محمد بن سهل، اما اينجا نسخه ب م و در مورد ثاني هر دو: محمد بن ابي سهل.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 74
بيابان پراگنده شويد، باشد كه دست و ديده دشمن چون از مال يغما ممتلي گردد روي بگرداند و از تركتازي ناگهان وي بسلامت مانيد. امّا اگر ساختن قلعه را دوست‌تر داريد و مي‌توانيد رخصت مي‌دهيم كه آن را عمارت كنيد و دران متحصّن شويد».
و آن قلعه را سلطان خود خراب كرده بود. سبب اين بود كه: سلطان تكش چند بار كوشيد تا مگر آن را بگشايد نتوانست، و چون از گرفتن و از ان خود كردن آن مأيوس شد با صاحب آن عماد الدّين محمّد بن عمر بن حمزه مصالحت كرد و او را در ربقه طاعت خويش آورد و با او بهم بتسخير بلاد و استيلا بر عباد مشغول گرديد، و دور و نزديك هيچ شهري را از فرمان خويش خارج نگذاشت. و بعد از يكسالي يا كمتر كه از مرگ تكش گذشته بود دور عماد الدّين هم سپري گشت، و فرزند بزرگ و وليّ عهد او ناصر الدّين سعيد نيز بعد ازو بشش ماه بمرد- و گويند او كسي را گماشت تا والدش را بسمّ قاتل بكشت لاجرم پس ازو از پادشاهي تمتّع نبرد- آنگاه سلطان به نسا كسان فرستاد تا فرزندان خرد او را با خزائنش به خوارزم بردند، و ايشان در آن شهر تا هنگام ايلغار تاتار محصور ماندند، آنگه رهائي يافتند، چنانكه بعد ازين بگوئيم.
و سلطان چون شهر نسا را ملك كرد قلعه آن را فرمود ويران و با خاك يكسان كردند. زمين را با بيل مسطّح و مستوي ساختند چنانكه مجموع خاك آن پراگنده گرديد و تشفّي خاطر را فرمود تا دران جو كاشتند.
و اين قلعه از عجايب قلاعي بود كه بر تلال تعبيه كرده‌اند. قلعه‌اي بود
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 75
سخت پهن و فراخ و سترگ، و گنجايش خلقي بسيار داشت، و از اهل شهر، فقير و غني، احدي نبود كه او را در قلعه خانه و مسكني نبودي، و در ميان آن قلعه‌اي ديگر از ان برتر براي سلطان ساخته بودند و آب از ان بزير جاري بود، چه در قلعه تحتاني چاهي كه مي‌كندند بآب نميرسيد الّا پس از هفتاد ذراع، و قلعه فوقاني بر روي كوهي بنا شده بود و چشمه آبي داشت، و لكن قلعه فروتر را از خاكي پديد كرده بودند كه از فراز كوه بپائين آورده بودند. و اين در عهد گشتاسپ پادشاه ايرانيان روي داده بود آنگه كه نسا ثغر مملكت گرديد و بتنهائي ميان تركان و ايرانيان حايل و مانعي شد، و اهل شهرها را به بيگاري آوردند تا آن همه خاك را از بالا بدامن كوه نقل كردند و قلعه بزرگ شد.
آري، اهل نسا چون پيام سلطان از زبان بهاء الدّين محمّد بن ابي سهل بشنودند تجديد بناي قلعه را بر جلاي وطن مرجّح شناختند و وزير ظهير الدّين مسعود بن المنوّر شاشي بسخره و غير آن شروع در ساختن قلعه كرد و ديواري چون جدار بساتين گرد آن برآورد، و خلق اندران تحصّن گزيدند، و شهاب الدّين ابو سعد بن عمران «1» خيوقي و جماعت خوارزميان نزد ايشان مقيم گرديدند. و امير تاج الدّين محمّد بن صاعد و خال او امير عزّ الدّين كيخسرو و چند كس ديگر از امراي خراسان چون دانستند كه وي در نسا اقامت گزيده است رغبت كردند كه نزد وي روند و ايّام محنت را با او بسر برند، باشد كه ايشان را بدين سبب نزد سلطان ذخيرتي نافع بحاصل آيد، و در پيش هجوم مكايد ابناي زمان سدّي حايل باشد.
______________________________
(1)- ع چاپي در اينجا: عمر، نسخه ب م در اين مورد، و هر دو در مورد سابق: عمران.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 76
و چنان افتاد كه چنگز خان داماد خويش تقچار نويان را با بركانويان، كه اميري از زعماي لشكر او بود، با ده هزار سوار بجانب خراسان فرستاد تا آن را بغارتند و بسوزانند، مخ را از استخوان آن برمكند و خون را از رگهاي آن بنوشند و اگر رمقي باريك در ان بجا مانده باشد بيرون كشند. و گروهي از تيزتازان «1» آن سپاه به نسا رسيدند، فرمانده و قائد ايشان اميري بل كوش «2» نام. اهل شهر از وراي حصار به پيكار پرداختند و از كمانها تير بجانب كفّار انداختند. تيري در سينه بلكوش بنشست و او را بخاك هلاك نشانيد. عساكر تاتار انتقام كشيدن از مردم نسا را وجهه همّت ساختند و محاصره آن را بر محاصره ساير بلاد خراسان مقدّم داشتند. با همه عدّت و عدّت روي بجانب آن آوردند، و روز را بر اهل شهر چون شب تار كردند.
قلعه نسا را مدّت پانزده روز حصار دادند و روز و شب ساعتي از قتال نياسودند.
بيست منجنيق بران نصب كرده بودند كه آنها را پيادگاني مي‌كشيدند كه از اطراف خراسان جمع آورده بودند، و اسيران را در زير خركها- و آن غرفه گونه‌ايست از چوب تعبيه كرده، مانند خانه‌هاي چوبين، با سقف خرپشته شكل و از پوست فرو پوشيده- همي راندند، و هرگاه اينان بازمي‌گشتند و خرك را به سور و بارو نمي‌رساندند خصمان ايشان را گردن مي‌زدند. بر اين منوال مداومت كردند تا در ديوار رخنه‌اي سدّ ناشدني بيفگندند. آنگاه لشكر تاتار بجملگي جامه جنگ درپوشيدند و شب هنگام بر شهر هجوم آوردند و سور را گرفتند و بران بر رفتند و بر فراز ديوار پراگنده شدند.
______________________________
(1)- ع: غوّارة.
(2)- اسم اين مرد در ع چاپي: يل كوش، و در ب م: بك كوش آمده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 77
مردم آن شب تا روز برآمدن در خانه‌هاي خويش پنهان ماندند و تاتاران از ديوار فرود آمده آنان را بفضائي عدربان (؟) نام واقع در وراي بستانها راندند، گوئي گلّه‌هاي بز و ميش بودند كه چوپانان آنها را به آغل يا چراگاه مي‌رانند.
و تاتار آن زمان دست به تاراج و چپاول گشود كه مردان را با زنان و كودكانشان در آن عرصه فراخ گرد آورده بود، ضجّه و فريادشان حجاب فلك را مي‌دريد و ناله و آشوبشان منفذ و مجراي هوا را مي‌بست. آنگه مردمان را امر كردند كه هر يك دست و بازوي ديگري را بر پشت بندد، و ايشان از ذلّت و خواري چاره‌اي جز اطاعت نمي‌ديدند. و إلّا اگر خلق پراگنده شدندي و بجنگ مبادرت ناكرده دويدندي و راه خلاص جستندي و بكوهستان كه نزديك بود پناهنده شدندي هر اينه اكثري از قتل برستندي.
بعد از انكه دستها بر پشتها بسته شد كفّار ايشان را بزخم تبر در خاك و خون غلطانيدند و طعمه مرغان هوا و ددان زمين گردانيدند. چه بس خونها كه ريختند و پردهاي مستوران كه دريدند؛ و چه بس كودكان شيرخوار كه بر پستان مادران مقتولشان بر جا نهادند. عدّه كشتگان از اهل نسا و از مردم قصبات و قري و از بيچارگان غربا كه بدان قلعه پناه آورده بودند بهفتاد هزار كس بالغ گرديد؛ و اين حال يك كوره از كورهاي خراسان بود.
شهاب الدّين خيوقي و فرزند فاضل او تاج الدّين را دست بسته بنزديك تقاچار نويان و بركا كشيدند، و صندوقهاي خزاين او را مي‌آوردند و در پيش روي ايشان بر خاك خالي همي كردند تا پشته‌اي از زر فيما بين ايشان حايل گرديد. آنگاه هر دو را شهيد كردند. و او اكنون در نسا در مزاري مسمّي
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 78
به ميل جفته مدفونست «1».
______________________________
(1)- اين باب بيست و دوم در نسخه ترجمه موجود نيست، شايد كه مترجم بعمد حذف كرده بوده است، مباشر نشر كتاب اين ترجمه را افزود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 79

[23] ذكر بعضي از احوال خراسان بعد از سلطان بطريق اجمال‌

چه احوال بلاد همه متشابه است، و غير از عموم قتل و هلاك بلاد و فناء عباد نه، لاجرم در تفصيل آن فايده نيست.
چون سلطان از سر ضرورت بعزم عراق پاي برداشت، و امور بلاد خراسان و ماوراء النّهر مهمل بگذاشت، يمه نوين و سبتي «1» بهادر بطلب او متوجّه شدند، و تقچار و بركا «2» از آب جيحون گذشته بخراسان آمدند. اوّل شهر نسا را- كه بيشتر امرا و اكابر آن مملكت آنجا جمع شده بودند جهت آنكه امام شهاب الدّين ابو سعد بن «3» عمران آنجايگه آمده بود، و او مردي [بود] صاحب قدر، و نزديك سلطان بعلوّ «4» شان او ديگري نبود- خراب كردند* و آن بزرگ دين و دنيا نيز، كه در علوم بحري بود و در مكارم اخلاق نظير نداشت، در آن واقعه شهيد شد «5».
بعد از ان متفرّق شدند، و گروه گروه بهر طرف مي‌تاختند، و اگر يك هزار سوار قصد تاختن مي‌كردند دو سه هزار روستا و مردم ولايت در پيش مي‌كردند، و عمل منجنيق و ضبط سوراخها و نقبها بديشان حوالت مي‌كردند، و عاقبت
______________________________
(1)- در نسخه اصل: سنتي.
(2)- در نسخه اصل: بركا (به دو فتحه).
(3)- در اصل: ابو سعيد بن.
(4)- در اصل: بعلوي.
(5)- از اينكه اينجا خلاصه وقعه شهر نسا را آورده است (و در متن عربي فقط اشاره‌اي شده است) معلوم مي‌شود كه مترجم باب 22 را عمدا حذف كرده بوده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 80
مستولي مي‌شدند. هيچ داري نماند كه بناري نسوخت، و هيچ ناري نماند كه آن را ساكن داري برافروخت. و رعب و هراس بر نفوس ناس مستولي شد، چنانكه هر كه در قيد اسر گرفتار شده بود از كسي كه مقيم خانه خود است و انتظار حادثه مي‌كند آسوده‌تر بود.
و من در آن حال در قلعه خود- و آن از امّهات قلاع خراسانست و آن را خرندز «1» خوانند- بودم، و نمي‌دانم كه از اسلاف من اوّل كدام شخص بود كه مالك آن شد، و در اين باب اقوال مختلفست، و من غير از آنچه محقّق باشد نقل نتوانم كردن. باري، اعتقاد ايشان آنست كه از ابتداء ظهور اسلام الي يومنا هذا در دست ايشان بوده است. و اللّه أعلم بحقيقة الحال. و من در آن هنگام كه دنيا از فتن موج مي‌زد، پناه اسيران و ملجاي خايفان شده بودم، چه آن قلعه در ميان شهرها افتاده بود، پس همه روز ارباب* حشمت و اصحاب جاه و نعمت از مقام خود گريخته بدانجا پناه مي‌آوردند، و اكثر گرسنه و برهنه مي‌آمدند، و بقدر وسع، لايق مرتبه هر كسي، در خور وقت، خدمتي و مبرّتي بتقديم مي‌برديم.
في الجمله، تاتاران تا خراسان را تمام نرفتند جائي نرفتند. و در اتّفاق نحس سگي بد نفس از كاسجه «2»، كه ديهيست از ضياع استو «3» خبوشان، حبش نام بكفّار ملحق شد- و او را ملك لقب كردند، و بر وي مي‌خنديدند- او را سرور مرتدّان كرده بودند و منجنيقها را بوي سپرده، و زعيم پيادگان شده، و خلق از وي بعذاب منزل و قيامت معجّل و داهيه دهيا گرفتار شدند. پيوسته برؤساء بلاد و ضياع مي‌نوشت كه بنفس و مردم خود تبر و كلنگ و آلات منجنيق و
______________________________
(1)- در اصل بي‌نقطه بوده و كسي بدل به حرپذر كرده! ولي در حاشيه بخط قديم حربدز نوشته‌اند.
(2)- ع: كاهجة.
(3)- استو و استوا هر دو درست است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 81
حصار از تير و كمان و غيره بستانند و بيايند. اگر آن رئيس حاضر مي‌شد آن حشر را برمي‌گرفت و بحصار شهري مي‌رفت و بران مستولي مي‌شد، و آن بقعه را خراب و يباب و مصبّ سوط عذاب مي‌كرد، و اگر تقاعد مي‌ورزيد [و] بهانه‌اي مي‌آورد، در حال بروي مي‌رفت و او را با قوم بمحاصرت مي‌گرفت و همه را بر شمشير مي‌گذرانيد.
و كار نشاور را در تأخير انداخته بودند، و قرب بيست شهر از اتباع داشت تا همه را حصار ندادند و خراب نكردند بنشاور مشغول* نشدند. بعد از ان روي بنشاور آوردند، و تمامت مفسدان كه در اطراف خراسان بودند همه آنجا آمدند، و تاتار چون نزديك رسيدند اهل شهر پيش باز شدند و حرب آغاز كردند. ناگاه تيري بر سينه تقچار رسيد، و روح بي روح او را بمالك جهنّم رسانيد، فانتقل الي نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَي الْأَفْئِدَةِ «1». و تاتار چون غلبه عوامّ را ديدند باز پس نشستند، و از چنگز خان مدد خواستند. پس قتقو نوين و بوقانوين «2» و چندي از امراء ديگر با پنجاه هزار مرد بمدد ايشان فرستاد، و گرداگرد شهر درآمدند در اواخر سنه ثمان عشرة و ستّمأية، و اين بعد از ان بود كه سلطان جلال الدّين بديار هند رفته بود چنانكه شرح آن خواهيم كردن. و آن لشكر پيش از انكه شهر را محاصرت كند بديه نوشجان «3»، كه آب بسيار و درخت بي‌شمار دارد، نزول كردند، و روزي چند اسباب محاصرت را از مترسها و منجنيقها و خرپشتهاي چوبين در چرم گرفته و دبادب همه آنجا راست كردند.
______________________________
(1)- نار اللّه ... سوره همزه (104) آيه 5 و 6.
(2)- ع: قدبوقا نوين و طولن حربي.
(3)- در اصل: نوسجان، در مراجع و مظان آن را نيافتم.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 82
آنگه رو بشهر كردند، و در يك روز دويست منجنيق با اسباب تمام نصب كردند، و همه را در عمل آوردند، و بعد از دو سه روز بر شهر مستولي شدند و آن را نيز در خرابي و نزول عذاب بديگر شهرها ملحق كردند.* آنگه فرمودند تا زمين آن را بمجارف راست كردند، و بمثابت صحراي مستوي، كه صخره‌اي كه سبب عثره‌اي تواند شد آنجا نتوان يافت، گردانيدند. بعد از ان در آن مقام گوي باختند، و بيشتر خلايق زير زمين مردند، زيرا همه سردابها و نقبها داشتند، و گمان مي‌بردند كه آن حصون مانع تقدير بيچون تواند شدن. و چون سلطان جلال الدّين از هند بدر آمد، و اقليم خراسان را بگرفت، و بر عراق و مازندران با وجود خرابي مستولي شد، دفاين نشاور را هر سال بسي هزار دينار از وي بضمان گرفتند، و بودي كه در يك روز همين مقدار بلكه زياده حاصل مي‌شد، چه مالها با اصحاب در سردابها مانده بود. و اين قياس در ساير خراسان و خوارزم و مازندران و ارّان و آذربيجان و غور و غزني و باميان و سيستان تا حدود هند مطّرد است. و اگر شرح خرابيها كه در اين اقاليم رفت بتفصيل ياد كرده شود تفاوتي كه باشد در اختلاف اسامي محصوران شهرها و محاصران كفّار خواهد بودن، فحسب، و إلّا در شمول إبادت و إهلاك و إحراق هيچ فرقي نيست. پس معلوم شد كه بر اجمال اقتصار اولي بود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 83

[24] ذكر حال خوارزم در اين وقايع «1»

چون تركان خوارزم را* خالي گذاشت و كسي كه ضبط امور آن كند نبود، يكي بود نام او كوه دروغان، مردي عيّار و كشتي‌گير بود، حاكم و متولّي آن شهر شد، و مردم از سوء تدبير و عدم خبرت او بقوانين سياست، و قلّت حظّ او از ادوات رياست، در اختلاط و خباط افتادند، و هيبت ملك برفت، و مردم در پي طبع رفتند، و تفاضل و تباين و تشاجر و تضاغن در ميان خلق ظاهر شد، و اموال ديوان در معرض اختلاس و افتراس مردم گرگ صفت سبع سيرت آمد. و اين مرد چنان بود كه اگر بصد هزار دينار بر وجوه ولايتي برات كردي و از آنجا بوي هزار دينار آوردندي شاد مي‌شد، و آن را موهبتي مي‌دانست. تا آنگه كه بعضي از نوّاب ديوان بعد از وفات سلطان بخوارزم مراجعت كردند «2»، چون عماد الدّين مشرف و شرف الدّين كنك «3»، و هنوز در خوارزم وفات سلطان كسي محقّق نمي‌دانست. احكام سلطاني بنام خود تزوير كردند، و اموال ديواني را در ضبط آوردند. كوه دروغان پاره‌اي منزجر شد، و گمان برد كه سلطان هنوز زنده و در مقابله تاتار نشسته است. و مدّتي بر اين نسق بود تا جلال الدّين با دو برادر بعد از وفات پدر آنجا رسيدند.
______________________________
(1)- بين ترجمه و اصل عربي در ترتيب اين باب و باب 25 تفاوتي در تقديم و تأخير هست.
(2)- در اصل: كرد.
(3)- يا كبك؟.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 84

[25] ذكر وليّ عهد* كردن سلطان جلال الدّين منكبرني را و خلع قطب الدّين ازلاغ شاه‌

پيش ازين تقرير رفته بود كه ولايت عهد سبب تحرّي رضاي والده سلطان به قطب الدّين ازلاغ شاه مفوّض بود، امّا چون مرض سلطان در جزيره مشتدّ شد، و شنيد كه والده او تركان اسير چنگز خان شده است، جلال الدّين را با دو برادر كه در جزيره حاضر بودند، ازلاغ شاه و آق شاه، طلب داشت، و گفت:
هيچ شكّي نيست كه عروه سلطنت انفصام يافته است، و قواعد دولت واهي بلكه منهدم شده، و اين دشمن كه در پيش است اسباب خود قوي كرده، و چنگال در مملكت زده است، و هيچ كس كينه من از وي نتواند خواستن مگر فرزندم منكبرني؛ و من ولايت عهد بوي دادم، و بر شما واجب كردم كه در بند طاعت و تباعت او شويد، و او را قائم مقام من دانيد. آنگه شمشير خود را بدست خود بر ميان جلال الدّين بست، و بران بسي نماند كه درگذشت، و رقعه زندگاني را با هزار حسرت و دريغ درنوشت.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 85

[26] ذكر عود جلال الدّين با ازلاغ شاه و آق شاه بخوارزم و دو گروه شدن و برفور مفارقت كردن‌

جلال الدّين بعد از وفات پدر با دو برادر از جزيره عزم خوارزم كرد، و با هفتاد نفر از بندگان و ملازمان بكشتي* درآمدند. چون نزديك رسيدند از خوارزم چهار پايان و اسلحه و علمها بدر بردند، و بعد از زوال و اختلال بچنين حال در شهر آمدند، و مردم بقدوم ايشان مستبشر و مستظهر گشتند، و از لشكرهاي سلطاني كه در بوادي فرسوده، و از مجالس و نوادي دوري نموده، هفت هزار سوار، كه اكثر ايشان بياووتي بودند، بديشان پيوستند، و سبب قرابت ميل به ازلاغ شاه كردند، و در باب رضاي او بخلع از سلطنت و ولايت عهد انكارها نمودند، و اتّفاق كردند كه جلال الدّين را بگيرند، و إمّا بكشند و إمّا ميل كشند. اينانج خان از اين معني آگاهي يافت و وي را اعلام كرد. پس جلال الدّين با سيصد سوار كه مقدّم ايشان دمرملك بود بر صوب خراسان روان شد. و ايشان بعد ازو دو سه روز در خوارزم ماندند، روز چهارم خبر حركت تاتار از ماوراء النّهر بصوب خوارزم بديشان رسيد، بر اثر جلال الدّين روانه شدند. و باقي احوال جلال الدّين و برادرانش هر يكي بجاي خود گفته شود «1».
______________________________
(1)- در متن عربي يك باب اينجا هست كه در ترجمه نيست، و آن حكايت پناه آوردن نظام الدين سمعاني بقلعه خرندز و اقامت دو ماهه او در آنجا نزد مصنف و سپس بدر رفتن و بخدمت فرزندان سلطان در خوارزم رسيدن است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 86

[27] ذكر رحيل جلال الدّين از خوارزم و سبب آن‌

چون جلال الدّين دانست كه برادرش ازلاغ شاه، با جمع امرا كه با وي‌اند، قصد بد دارند و نيّت زشت كرده‌اند، با سيصد سوار، مقدّم ايشان دمر ملك، برنشست و بياباني [را] كه ميان خوارزم و خراسانست در ايّام اندك قطع كرد- و آن* بيابان بسير كاروان شانزده روزه را هست- و از آنجا بنسا رسيد. و چنگز خان چون شنيد كه پسران سلطان محمّد بخوارزم بازگشته‌اند لشكري انبوه آنجا فرستاد، و بلشكرهاي خراسان فرمان داد كه بر كنار برّيّه متفرّق شوند و مترصّد، از تخوم مرو و حدود شهرستانه تا نواحي فراوه، گرد بر گرد حلقه بستند، تا اگر اولاد سلطان در وقت انزعاج از خوارزم قصد خراسان كنند اين لشكر ايشان را بگيرند. و در كنار برّيّه نسا از اين لشكر هفتصد سوار نشسته بودند، و كس را معلوم نبود كه سبب اقامت ايشان چيست، تا جلال الدّين از بيابان بيرون آمده مصادم ايشان شد، و از طرفين هرچه در قوّت امكان بود از منازلت اقران و مباشرت ضراب و طعان بفعل آمد، و انجلاء آن غمام از انهزام كفّار بود. عدّت و عتاد و اسلحه و زاد بگذاشتند، و از ايشان كم كسي خلاص يافت. و اين اوّل شمشيريست كه در مسلماني بخون ايشان خضيب شد، و نخست بازيي كه سنان غزات با جثث طغات نمود. و هميشه سلطان جلال الدّين، رحمه اللّه، بعد از علوّشان و سموّ مكان آن مي‌گفت كه: اگر تاتاران تو نمي‌بودند- يعني اينها كه در حوالي شهر نسا هلاك شدند- و ما را بسلب خود از اسپان و اسباب ياري نمي‌كردند، ما را از ضعف چهار پايان در
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 87
بيابان* خوارزم فرسوده بودند؛ قدرت وصول بنشاور نبود. و بعضي از اين تاتاران چون طاقت مقاومت نداشتند در كارريزهاي «1» شهر و مجاري قنوات پنهان شده بودند «2» و فلّاحان ايشان را بدر آورده بشهر بردند و گردن زدند.
و من در آن هنگام در شهر نسا بودم بخدمت اختيار الدّين زنگي، و او را معلوم نبود كه تاتاران را چنين نكبتي رسيد. رئيس چرامند «3»، كه از ضياع نساست، بوي كاغذي فرستاد كه: جمعي سواران قرب سيصد نفر اينجا آمدند با علمهاي سياه و خبر دادند كه «جلال الدّين با ماست، و تاتاران را كه مقيم نسااند قتل كرديم»؛ و باور نداشتيم، تا يكي ازيشان نزديك سور آمد، و گفت كه «شما در اين احتراز كه مي‌كنيد معذوريت، و سلطان از شما شاكر است؛ از بالاي سور جهت سلطان از عليق اسپان و مأكول چيزي كه سدّ جوعه‌اي كند فرو فرستيد تا بر رحلت از اينجا معين شود، و زود باشد كه صورت حال را بدانيد». بعد از ان هرچه ما لابدّ ايشان بود از بالاي سور فرو فرستاديم، و بعد از يك ساعت كوچ كردند. آنگه صاحب نسا را محقّق شد كه جلال الدّين بود كه بر تاتاران نسا زد؛ اسپي چند و حمل دو سه بغل برسم خدمت بوي فرستاد، در نرسيدند، و جلال الدّين بجانب نشاور رفته بود، و اين جماعت كه اسپ و بغل برده بودند* در قلعه خرندز «4» توقّف كردند تا ازلاغ شاه و آق شاه بعد ازو بسه روز از تاتار گريخته آنجا رسيدند، و آن؟؟؟ مها را بخدمت ايشان بردند. و جلال الدّين بسلامت مظفّر و منصور، و با راقت دماء كفره مسرور بنشاور «5» پيوست.
______________________________
(1)- در اصل چنين است بجاي «كاريزهاي».
(2)- در اصل: بود.
(3)- ع و ب م: جوانمند.
(4)- در اصل صريحا: حربدز.
(5)- در اصل: بياور.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 88

[28] ذكر خروج ازلاغ شاه [و آق شاه] از خوارزم بعد از رحيل جلال الدّين و مآل حالشان‌

جلال الدّين چون از خوارزم بدر جست بعد از دو سه روز خبر رسيد كه لشكري از تاتار جهت طرد و از عاج ايشان توجّه كرده است. ازلاغ شاه با برادر خود آق شاه بر فوات استظهار بوجود جلال الدّين تحسّرها خورده و خود را از آن انديشه پشيمان كرده بر اثر او، و باحث حال و خبر او، بدر آمد، و بر پي او مي‌رفت. چون بمرج سايغ «1» رسيد رسول نسا اسپان تقدمه و احمال بغال را كه جهت جلال الدّين مرتّب بود بخدمت وي آورد. اگر چه حقير و مختصر بود امّا محلّ قبول يافت، و فرمود كه جهت صاحب نسا توقيعي نبشته و (كذا) چند موضع ديگر را كه در تصرّف نداشت اضافت اعمال او كردند. صاحب نسا بورود آن فرحي عظيم يافت چه بمجرّد امان راضي بود و از ترك ادبي كه در عود بنسا در زمان تاتار كرده بود، و ملك موروث را بدست آورده، احتراز مي‌نمود. در اثناء* آنكه در تقرير امر اقطاع بودند قاصدي با نامه پسر عمّ من سعد الدّين جعفر بن محمّد بديشان رسيد منذر بآنكه: لشكري از تاتار جهت كشف اخبار جلال الدّين بقلعه آمدند و از لشكرهاي سلطاني كه بدين حدود رسيده‌اند كشف مي‌كنند، و نمي‌دانند كه ازلاغ شاه اينجا رسيده است. و در نامه ياد كرده بود كه: بنفس خود از قلعه بدر آمده است و ايشان را مشغول كرده،
______________________________
(1)- اينجا در نسخه اصل ما هم مانند متن عربي به سين مهمله است، رجوع شود به ص 45 س 3 و ح 1.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 89
آن قدر كه سلطان، يعني ازلاغ شاه، بر نشيند و تدبير مقابله و مقاتله و إمّا فرار و اخلاء ديار كند. در حال ازلاغ شاه برنشست. لشكر تاتار در پي او رفت، تا استواء، بلد خبوشان، و در حدود ديهي كه آن را وشته «1» گويند بوي رسيدند. ازلاغ شاه بضرورت صف كشيد. در مقابله بايستاد، و از طرفين جنگ بجدّ بكردند. عاقبت هزيمت بر كفّار افتاد، و روي بگريز نهادند. امّا رماح سلطاني مشرع و خيول و ابطال ميداني مسرع بودند. ازيشان كسي نجات نيافت مگر كه اسب دونده در زير ران داشت. ازلاغ شاه بدان قدر فتح كه دست داد مغرور شد، و گمان برد كه غير از آن كه جلال الدّين قهر كرده بود از تاتار، و جز از اين لشكر كه در حرب لشكر خود هلاك شدند در نواحي خراسان لشكر نيست و غافل و بي‌احتياط نزول كرد* پس در همان منزل و همان زمان طايفه‌اي ديگر از تاتار بر ايشان زدند، و از هر طرف گروه عدو چون اطواق كه بأعناق محيط شوند گرد ايشان برآمدند، و آن يسر سابق بعسر، و نصر بكسر مبدّل شد.
تردّي ثياب الموت حمرا فما دجي‌له «2» اللّيل إلّا و هي من سندس خضر
شه را چو بتيغ فتنه بي سر كردندوز خون خودش جامه احمر كردند
ناگشته سيه ز تيره شب روي جهان‌تشريف تنش سندس اخضر كردند ازلاغ شاه با برادر آق شاه هر دو شهيد شدند، و لشكري كه با هم داشتند، كه همه لقاطات مصايب و خلالات انياب نوايب بودند، بمصيبت كبري و نايبه
______________________________
(1)- ع چاپي: وشت؛ ب م: رست.
(2)- در همه نسخ ما چنين است و گويا مؤلف چنين ميدانسته و حال آنكه در نسخ ديوان ابو تمّام و كتب ادب عربي «لها» آمده است و صواب همانست.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 90
عظمي گرفتار شدند، و سر هر دو پادشاه را كفّار، رغما للأحرار و حسرة للنظّار، بر نيزه بستند و در شهرها و ولايتها مي‌گردانيدند. هر جا كه مي‌رسيدند قيامت برمي‌خاست و از مشاهده رأسين قصّه حسن و حسين رأي العين متجدّد مي‌شد. چه ناخوش جهانيست، چون سوسمار گرسنه اولاد خود را مي‌خورد و مهمانان عزيز را هيچ حرمت و رعايت ذمّت نمي‌كند.
از كيست شكايت كه حوادث يكسرنقشيست كه در روز نخست افتاده‌ست آري، و با اين شهيدان از جواهر ثمين كه چون نجوم و زواهر مي‌درخشيد چنداني بود كه كس حصر آن نتواند كردن، و تاتاران آن را تفتيش نكردند* و عوامّ ديه روي بكشتگان نهادند و همه را جمع كردند و چون بقدر و قيمت آن جواهر عالم نبودند هر چه مي‌اندوختند در بازار خواري بكمتر بها مي‌فروختند. نصرة الدّين «1» صاحب نسا بسياري از نگينهاي بدخشاني كه وزن هر يكي سه هزار مثقال «2» بود بسي دينار يا كمتر مي‌خريد. يك نگين الماس بهفتاد دينار بخريد، بعد از ان به جلال الدّين آوردند، بشناخت و گفت: از ان برادرم ازلاغ شاه است، و در خوارزم بجهت وي بچهار هزار دينار خريده‌اند.
و جلال الدّين آن را [در گنجه] بزرگري تسليم كرد تا در انگشتري تركيب كند، و آن زرگر دعوي كرد كه گم شد، باور داشته در شهر گنجه منادات كردند و ظاهر نشد.
______________________________
(1)- ع: نصر الدين، و آن غلطست، و مراد نصرة الدين حمزه است كه پس از اختيار الدين زنگي صاحب نسا شد، و بعد ازين ذكر او خواهد آمد.
(2)- ع: ثلاثة مثاقيل أو أربعة، و درست بايد همين باشد، و شايد در ترجمه هم «سه يا چهار مثقال» بوده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 91

[29] ذكر وصول جلال الدّين بنشاور و توجّه او از آنجا بغزنه‌

جلال الدّين چون بنشاور رسيد عزيمت بجهاد كفّار تيز كرد و درايستاد، و بأمرا و اصحاب اطراف و متغلّبان ولايات مكاتبات نوشت- و در اين ايّام اين طايفه بسيار شده بودند، و هر كس بهر بقعه امير گشته، و ظرفاء آن عهد اين جماعت را «امراء سنه سبع» نام كرده بودند- فرمود تا هر چه زودتر بركاب سلطنت وصول كنند، و وعدهاي جميل داد و بر تغلّبي كه كرده بودند انكاري ظاهر نگردانيد. اختيار الدّين زنگي بنسا عودت كرده بود و ملك موروث را كه مغصوب ابدي شده بود در حوزه تملّك آورده و با آنكه حقيقت مي‌دانست كه سلطان* محمّد درگذشته است توقيعات و بروات مي‌نوشتند و بدست خود علامت وزير سلطان كه پيش از خروج تاتار بود بران اثبات مي‌كرد تا آنگه كه توقيع جلالي بوي رسيد مشتمل بر تمكين در ملك اجداد، و تمكّن در مسند خرّمي و مراد. بعد از ان امثله را بنام اختيار الدّين مي‌نوشتند. جلال الدّين يك ماه در نشابور اقامت كرد. بر تواتر و تتابع رسولان را باحتشاد و استمداد بجوانب مي‌فرستاد، و بنياد جمعيّت مي‌نهاد. چون لشكر تاتاران از آن احوال واقف شد «1» بجمعيّت تمام روي بجانب او نهادند. جلال الدّين با جمعي از خوارزميان كه بوي متّصل بودند براه افتاد، و مي‌راند تا بقلعه قاهره كه مؤيّد الملك صاحب كرمان در زوزن بناي آن كرده بود رسيد- قلعه‌اي كه آتش پاسبان،
______________________________
(1)- در اصل چنين است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 92
از غايت بلندي آن، بشكل ستارگان در نظر مي‌آمد- و خواست كه بدان قلعه متحصّن شود، عين الملك كه داماد مؤيّد الملك و مستحفظ قلعه بود بوي فرستاد، و از تحصّن بقلعه تحذير بليغ كرد و گفت: امثال پادشاه را نشايد بقلعه پناه بردن، اگر چه بناي آن بر فرق فرقد و هامه جوزا بود؛ حصون ملوك جز ظهور خيول نزيبد، و ضراغم و اسود را با امصار و مدن نسبتي نباشد. هرگاه كه تو بقلعه درآئي بر محاصرت آن اعدا عمرها صرف كنند و عاقبت عياذا باللّه بغرض رسند. پس جلال الدّين فرمود كه بعضي از نقود خزينه را حاضر كردند و بر لشكر هزينه كرد، و قاهره را بجا بگذاشت، و تا حدود بست* هيچ جا مقام نكرد. آنجا شنيد كه چنگز خان بطالقان با لشكري بي‌كران نشسته است.
از استماع اين خبر مزعج روشني روز در ديده او چون تيرگي شب شد، و جانب فرار و قرار هر دو خشن و «1» ناهموار نمود، چه هيچ مهربي در قدّام و هيچ ملجأي در خلف و أمام نداشت. بضرورت با جان مخاطره كرده «2» بوصول بغزنه مبادرت كرد. نه پهلو را بر زمين قرار مي‌داد و نه دل را بر اختيار دار مي‌نهاد. روز دوم وصول بغزني شنيد كه امين الملك خال سلطان كه والي و مقطع هرات است از تاتار باز پس نشسته و هرات را خالي گذاشته، قصد سيستان كرده است، و چون سيستان ميسّر نشد بازگشته، و نه هزار مرد جنگي در اهتمام داشته، همه شيران وغا و دليران روز غوغا، نخبه لشكرهاي سلطاني و اختيار فرسان ميداني، نكبت نديده و نام تاتار نشنيده، با عدّت وافر و أهبت متكاثر. جلال الدّين بوي فرستاد و از نزديكي خود اعلام داد، و بسرعت وصول و تحرّي حصول مأمول
______________________________
(1)- در اصل بواسطه موريانه خوردگي كلمه ناقص شده.
(2)- ظ: مخاطرت كرد و.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 93
اشارت كرد. پس بهمديگر رسيدند و بر كبس لشكر تاتار كه [به] محاصرت قلعه قندهار مشغولند اتّفاق كرده، روي بديشان نهادند. كفّار بصولت خود مغرور و بتفريق جموع اهل اسلام مسرور، و از رصد نوايب غافل و از احاطت مواكب ذاهل، ناگاه بر ايشان زدند و دمار از روزگارشان برآوردند، چنانكه جز نفري چند نماند كه خبر به چنگز خان بردند، و جلال الدّين مظفّر* بغزنه رفت. و هر كه كتاب مسالك ممالك را ديده باشد داند كه ميان خوارزم و غزنه «1» كه لشكر چنگز خان آنجا طالب جلال الدّين نشسته بودند و در آن حدود متفرّق شده، مسافتي بسيار است. مع هذا در شب بوي رسيدند.
لشكري كه دو ماهه راه متواصل «2» بنشينند، و انبوهي كه ما بين البحرين بگيرد، در تواريخ امم كه شنيده باشد؟ «3»
______________________________
(1)- لشكر چنگيز در خوارزم نشسته بود، بنابرين صواب آن بود كه «ميان غزنه و خوارزم» نوشته باشد. متن عربي هم مانند اين ترجمه است.
(2)- در اصل فارسي: متوصل.
(3)- اينجا در متن عربي بابي در سرگذشت اينانج خان فرمانده لشكريان سلطان در بخارا و عقب نشستن او و چند پيكار او و سپس فرار او به ري دارد كه در ترجمه نيامده است، ولي بعدها اشاره‌اي ببعضي از مطالب آن مي‌شود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 94

[30] ذكر عاقبت ركن الدين غورسانچتي پسر سلطان محمّد صاحب عراق و امراء او

او وقتي كه سلطان بعراق آمد بسلطان پيوسته بود و از آنجا در قلعه فرّزين «1» بحدود كرمان افتاد، و اوامر و احكام او آنجا نفاذ يافته، مدّت نه ماه آنجا نافذ الأمر بود، و هر تصرّف كه خواست در مال و خراج آن بكرد، تا آنگاه كه اماني كاذبه او را بر معاودت عراق حامل آمد، و روي بدانجا نهاد و باصفهان برفت. آنجا خبر شنيد كه جمال الدّين پسر آيبه فرزيني هوس ملك عراق كرده است، و در همدان جمعي از اتراك عراقي طالب فرصت‌اند، چون پسر لاچين چقرچه، و ايبك خزينه‌دار، و پسر قراقر، و نور الدّين جبريل، و آقسنقر كوفي «2»، و ايبك آبدار، و مظفّر الدّين بازدار صاحب فرّزين «3». و اتّفاقا قاضي اصفهان مسعود بن صاعد در آن ايّام بر وي خروج كرده بود، و بنصرت پسر آيبه مايل و بموالات او قايل شده. پس ركن الدّين غورسانچتي با لشكري كه با وي بود و با اتباع رئيس* صدر الدّين خجندي بر محلّه قاضي كه بجوباره معروفست زحف كرد، و سفك و اهلاك تقديم داشته بران مستولي شد، و قاضي بپارس گريخت و به اتابك سعد پناه برد. او در اكرام مثوي و إعزاز و إبوا مبالغت فرمود. ركن الدّين غورسانچتي بقصد جمال الدّين پسر آيبه و تدارك كار او عزم همدان كرد، و لشكر او در محلّهاي اصفهان سبب استعداد ترتيب
______________________________
(1)- غلط است، مؤلف گفته است «بعد از پيكاري كه در حدود فرزين بفرار منتهي گرديد».
(2)- ع چاپي: الكوثي؛ ب م: الكوني.
(3)- در هر دو متن عربي: قزوين.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 95
زاد متفرّق شد، و اهالي از حيفي كه بر محلّه قاضي رفته بود در خشم بودند، در حال دروازهاي شهر را بستند و بزخم كارد و خنجر خلقي بسيار از لشكر در شهر كشته شد، و بدان سبب فترتي و وهني بعزايم ركن الدّين راه يافت.
پس قرشوبگ پسر خال خود و طغانخان و كچبوقا خان و شمس الدّين پسر امير علم عراقي را در پيش فرستاد. چون مسافت التقا بحدّ تداني رسيد كچبوقا خان از راه كفران و عصيان به پسر آيبه ميل كرد، و نعمت و احسان پادشاهي را كه او را از وشاقي بمرتبه خاني رسانيده بود بناسپاسي و عقوق مقابله كرد، و باقي لشكر نيز سبب خذلان او روي گردانيدند. پس بي‌آنكه با دشمن ملاقاتي كنند بازگشتند.
ركن الدّين با ري برفت. آنجا جمعي اسماعيليان يافت كه بدعوت اهل ري مشغول بودند، ايشان را سياست كرد «1»، و پيش از آنكه مراكب و مواكب را اجمام و استراحتي حاصل شود خبر رسيد كه تاتاران قصد او كرده، متوجّه و عامد آن طرف شده‌اند. بقلعه استوناوند «2» كه در غايت احكام و حصانت است،* و از مناعتي كه دارد مستغني از سور، و مستعلي بر مطار عقبان و نسور است، متحصّن شد. در حال تاتاران محيط قلعه شدند، و بر عادت معهود «3» گرد بر گرد قلعه بارو كشيدند، و ركن الدّين و ملوك ديگر كه متقدّم بودند گمان مي‌بردند كه هرگز آن قلعه را بي‌آنكه سالها محاصرت كنند نتوان گرفتن.
ناگاه سحرگاهي از پيرامن‌سراي خود مرحوم شهيد ركن الدّين آواز كفّار
______________________________
(1)- در اصل: كرده.
(2)- در اصل: سترناوند.
(3)- كلمه بواسطه موريانه‌خوردگي نسخه اصلي از ميان رفته است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 96
شنيد كه قلعه را گرفته و آنجا رسيده بودند. و سبب آن بود كه پاسبانان بر مواضع احتراز مرتّب بودند، و از جهتي ديگر كه در مناعت و صعوبت از حرسه مستغني بود غافل؛ تاتاران در آن جهت شكافي يافتند كه گياه تر از زير [به] بالا رسته بود، از آهن ميخهاي دراز ساختند و در شب در آن شكاف محكم كردند، و چون يك ميخ محكم مي‌شد يكي بالاي او مي‌رفت و ميخي ديگر مي‌كوفت، تا آنگاه كه بالا رفتند و رسنها فرو گذاشتند و باقيان را بالا كشيدند. پس گرد سراي ركن الدّين درآمدند، و لشكر در قلعه پراگنده شد و ركن الدّين را شهيد كردند.
اين حكايت چون بسمع جمال «1» الدّين پسر آيبه و باقي امراي عراق رسيد از خفقان قلب و طيران لبّ بكار خود درماندند، و پسر آيبه لشكري را كه در همدان بود بانخراط در سلك حشم تاتار دعوت كرد تا بدان واسطه بر مآرب خود مستولي شود؛ و آن سعي عين ضلال و تسويل محال بود. پس بديشان پيوست و اذعان و* طاعت خود اعلان كرد. خلعتي تاتاري بوي فرستادند تار و پود آن از نحوست و شؤم، و طراز از خيبت و لؤم. اظهار ارتداد و مجاهرت بودادرا «2» درپوشيد، و تاتاران متوجّه همدان گرديدند، و پيغام كردند كه اگر در اين دعوي صادقي بايد كه بي‌فتور بميعاد اجتماع تشريف حضور دهي؛ و اين انديشه خود از عقل دور و از كفايت نفور بود، چه استيثاق بعد و مثل البناء علي [شفا] جرف هار است «3». پس او را با تمامت عراقيان كه با وي بودند بقتل آوردند.
______________________________
(1)- در اصل ما: جلال؛ در 94 ص 16 نيز اصل «جلال» دارد.
(2)- در اصل: بوذانرا.
(3)- اقتباس از قرآن، سوره توبه (9) آيه 110.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 97
بعد از ان بهمدان رسيدند. رئيس علاء الدّوله شريف كه پسر آيبه در ايذاء او مبالغها كرده بود و ناطق و صامت او را بتاراج برده، پيش باز رفت و قبول طاعت كرد، و زعامت آن بوي باز گذاشته بازگشتند، چه مي‌دانستند كه يمه نوين و سبتي بهادر در مبداي خروج تاتار بر همدان [مستولي] شده‌اند و بجاروب رفته، و اموال و رجال را بفنا داده و آنگه رفته.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 98

[31] ذكر حال غياث الدّين پير شاه و رفتن او بكرمان‌

سلطان محمّد چون مملكت [تقسيم كرد] كرمان را به غياث الدّين پيرشاه داده بود، و تا واقعه فرّزين نشد اتّفاق رفتن [او به] كرمان نيفتاد. او از دهان اژدهاي بلا در آن وقعه بقلعه قارون افتاد، و امير تاج الدّين صاحب قلعه او را خدمتي پسنديده بكرد، تا آنگاه كه ركن الدّين غورسانچتي از كرمان به اصفهان [باز] گشت، و بوي فرستاد و بر توجّه بكرمان تحريض كرد، و نمود كه از منازع* و ممانع خاليست. پس او اوّلا باصفهان بخدمت ركن الدّين رفت و ركن الدّين او را نوازش كرد، و اكرام و تلطّف و انعام تمام فرمود. از آنجا بعد از سه «1» روز بكرمان رفت و در تحت تملّك آورد، شراب آن هوس در كاس امل اوصافي، و لباس مملكت آن بر قدّ پادشاهي او سابغ و ضافي، و روز بروز كار او بر ترقي بود. بر عكس آن كار ركن الدّين هر روز در عراق واهي و فاتر مي‌شد، تا در قلعه ستوناوند، چنانكه شرح رفت، بدرجه شهادت رسيد و عرصه عرضه فساد قصّاد، و خالي از منازع و اضداد «2» شد، و اتابك يغان طايسي كه در قلعه سر جهان محبوس بود بيرون آمد.
و سبب حبس او آن بود كه سلطان او را در خدمت ركن الدّين غورسانچتي در وقتي كه ملك عراق بوي داد بأتابكي مرتّب كرد، و ركن الدّين هر بار بپدر از تجبّر وي شكايت مي‌كرد و مي‌گفت كه: اگر او بر اين فرعنت كه هست مدّتي ديگر بگذراند زود باشد كه از وي فتنه‌اي صادر شود كه دست
______________________________
(1)- كلمه در اصل بعلت موريانه‌خوردگي از ميان رفته است.
(2)- در اصل: اصداد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 99
تدارك بدان نرسد، و سلطان بقبض بر وي مثال داده بود. پس ركن الدّين او را بگرفت و بقلعه سر جهان محبوس كرد تا آنگاه كه عراق در اين فتنها خالي ماند، و هر كه خواست در وي طمع كرد. والي قلعه اسد الدّين جويني او را اطلاق كرد، و دلها را بر ولاي او اتّفاق بود؛ جمعي از طوايف عراق و خوارزم پيش او جمع شدند، از جمله بهاء الدّين شكر «1» مقطع ساوه، و* جمال الدّين عمر پسر يوزدار، و امير كيخسرو، و نور الدّين جبرئيل مقطع كاشان، و پسر نور الدّين قرآن خوان، و آيدمرشامي [و كتك «2»] مقطع سمنان، و آيدغدي كله و «3» طغرل چپ و سيف الدّين مقطع كرج.
و ادك خان در اين فترت بر اصفهان مستولي شده بود، و غياث الدّين مي‌خواست كه دل او را بدست آورد، خواهر خود ايشي «4» خاتون را بزني بوي داد تا بر طاعت ثبات نمايد، امّا زفاف را در توقّف انداخت تا مآل وحشتي كه ميان وي و يغان طايسي بود پيدا شدن، زيرا اين هر دو بر ملك عراق از دو طرف مستولي شده بودند، و سلطان ميان ايشان عداوت و خلاف انداخته، و اميد صلح نمانده، پس يغان طايسي با هفت هزار مرد بقصد او عزم كرد، و چون ادك خان از حركت او واقف شد با غياث الدّين مراسله كرد، و از وي مدد خواست. دولت ملك را با دو هزار سوار بنجدت بوي فرستاد، و پيش از وصول مدد يغان طايسي بظاهر اصفهان با وي مقابل شد. ادك خان را لشكر اندك بود در أسر اتابك يغان افتاد. اتابك او را سبب خويشي سلطان، و ترفع
______________________________
(1)- در هر دو متن عربي: سكر.
(2)- از ع چاپي و ب م نقل شد.
(3)- كلمات بعلت موريانه خوردگي از ميان رفته است.
(4)- در هر دو متن عربي: ايسي.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 100
منزلت او از اقران، نكشت، و از بشر آن فتح بدور دوستكاني مشغول شد. در اثناء نشوت فرمود كه ادك خان را حاضر كردند. و مجلس از اهل عراق غاصّ بود چون درآمد اتابك قيام كرد، و حقّ اكرام و اعظام بجاي آورد، و فروتر بعضي از عراقيان بنشاند. ادك خان در خشم شد،* و از ادلالي كه بقربت سلطان مي‌كرد بغايت برنجيد، و سفاهت و دشنام آغاز كرد. اتابك يغان فرمود تا او را خفه كردند، و بعد از زوال سكر بر آن اقدام پشيماني خورد، ولي فايده نداشت.
و چون دولت ملك از كرمان بمعاونت ادك خان مي‌رفت آن حال بشنيد، صورت حال به غياث الدّين انها كرد غياث الدّين بطلب ثار بوي پيوست، و جهت نفي عار بر قصد اصفهان و اتابك يغان اتّفاق كردند.
و از اصفهان قاضي بوي «1» صلح كرده بود با اهل محلّه خود، امّا محلّه رئيس صدر الدّين خجندي، سبب مضادّتي قديم كه مابين قاضي و رئيس مستحكم بود، بر عصيان اتابك مستمرّ بودند. غياث الدّين تا اصفهان براند. بامدادي پيش از بلوغ خبر بر اتابك يغان زد. از خدمت چاره‌اي نيافت، زمين بوسه داد و روي بر خاك ماليد، و هر چه در باب خضوع و ضراعت و آداب ذلّ و مسكنت گنجد باقامت رسانيد، تا وحشتي كه در دل سلطان سبب قتل ادك خان نشسته بود- چون دانست كه بمواطات و اتّفاق جماعتيست- زايل شد.
ايشي خاتون خواهر خود را در نكاح وي آورد و تسليم كرد و سبب آنكه قتل ادك خان را بمواطات امراء خود حواله كرده بود رفقاي او ازو مستوحش شدند،
______________________________
(1)- يعني با وي، و مراد ركن الدين مسعود بن صاعد است كه عن قريب ذكر او باز بيايد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 101
و مفارقت مخيّم او كردند و گوشه گرفتند، تا غياث الدّين رسولان فرستاد، و آن وهم را از درون ايشان ازالت كرد، و* تفرّق و اختلافي كه بران اتّفاق كرده بودند بتعلّق و ائتلاف مبدّل گشت. همه بخدمت باز آمدند، امر غياث الدّين را طايع و فرمان او را متابع گشتند، غير آيدمرشامي كه او را سائق «1» اجل بتقدير خداي عزّ و جلّ، پيش اتابك ازبك صاحب آذربيجان انداخت و آنجا كشته شد.
و غياث الدّين در عراق متمكّن گشت، و اوامر او در مازندران و خراسان نفاذ يافت. مازندران بأسرها به دولت ملك باقطاع داد، و او بر آن ولايت مسلّط و حاكم شد، و همدان را با اعمال و نواحي به يغان طايسي. و هريكي بر سر عمل خود رفت و ترتيب اعمال و جبايت اموال مي‌كرد. و چون دولت ملك بخدمت بازگشت شوكت غياث الدّين قوي شد، قصد آذربيجان كرد. اتابك ازبك بن محمّد بن ايلدگز آنجا بود. غياث الدّين بيامد و «2» مراغه و هرچه بر جانب عراقست از اعمال آن همه را بغارت برد، و بأوجان اقامت كرد، و رسولان اتابك ازبك آمد و شد بسيار كردند، تا حرارت كاس و مرارت باس او بنشست. عاقبت خواهر خود ملكه جلاليه صاحبه نخجوان را به غياث الدّين داد. بعد از ان با تأكّد اسباب وفاق معاودت عراق كرد.
______________________________
(1)- كلمه بواسطه موريانه‌خوردگي از بين رفته.
(2)- در اصل: نيامذ و.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 102

[32] ذكر مسير غياث الدّين بپارس و شرّ غارت و تخريب ولايت‌

غياث الدّين در مدّت اقامت بعراق چنانكه گويند همسايگان خود را بكيل ايشان مي‌پيمود، و مدارات مي‌نمود، تا آنگاه كه شوكت او سبب عساكر سلطاني كه بوي پيوستند قوي شد،* و اتّفاق افتاد كه اينانج خان از حربي كه ميان او و تاتار رفته بود بر در جرجان، نجات يافته بوي متّصل شد، و حقّ مقدم او را عزيز داشت، و حقوق «1» سالفه و خدمات سابقه او را بأنواع اكرام و انعام مجازات كرد، و در ايصال عطايا بدو و بعامّه رجال او مبالغه‌اي كرد كه دو خال او دولت ملك و بكتي «2» ملك، و داماد اتابك يغان طايسي حسد بردند. قصد كردند كه او را هلاك كنند، و چون غياث الدّين مضمون ضماير اين طايفه را از كيدي كه در حقّ اينانج خان مي‌انديشند «3» معلوم كرد ايشان را بأنواع تحذير و انذار از آن انديشه منع كرد.
پس هر يكي روي بجهتي نهادند، و با دلي پر كينه موفور و حقدي در سينه مستور، ترك مواصلت او كردند. و در آن هنگام اتّفاق شد كه لشكر تاتار سوم بار بعراق بازگشت، شمل ايشان مبدّد، و جموع مفرّق و مشرّد يافت، دولت ملك را در حدود زنجان بيجان كردند؛ وبال امر خود را چشيد و شرّ غدر خود بديد. و چون لشكر مغل بوي محيط شد، و خود را بر شرف هلاك ديد، پسر
______________________________
(1)- كلمه را موريانه از بين برده است.
(2)- در هر دو متن عربي: بلتي.
(3)- شايد:
مي‌انديشيدند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 103
خود بركتخان را كه طفل بود براه آذربيجان دلالت كرد، و گفت: بر اين سمت مي‌رو تا بمأمني رسيدن. مذكور تا تبريز بيامد، اتابك ازبك او را پدر مهربان شد، و در كنف رعايت و تربيت آورد، تا وقت آنكه رايات سلطان جلال الدّين از ديار هند طلوع كرد،* و مملكت تبريز بگرفت بجناب رفيع او از تضييق روزگار خلاص يافت.
و چون تاتاران بعد از قتل دولت ملك از زنگان بازگشتند به يغان طايسي رسيدند، و اموال و اثاث «1» او بتاراج بردند، و او بحليله «2» خود نجات يافته بحدود طارم افتاد، و تاتاران مراجعت كرده از جيحون عبور كردند، مقتدر و منتصر، و بغنيمت و اموال مستظهر. و حسد همچنين است، تا صاحب خود را هلاك نكند راضي نشود. و آنها كه نجات يافته بودند جانب غياث الدّين بازگشتند، با جموعي خذلان تفريق و تبديد، و وجوهي عصيان تعفير و تسويد آن كرده.
غياث الدّين را بمعاودت ايشان پشت قوي شد، و از اتابك سعد صاحب پارس در آن مدّت بغايت رنجيده بود، سبب امري چند. يكي آنكه بأهل اصفهان نبشته بود و استمالت اهواء منقلبه و آراء مضطربه ايشان كرده؛ ديگر آنكه بر مقتضاي حال از مسامحت باموال و مساعدت برجال اسعادي نمي‌كرد.
پس با لشكري كثيف، الوف ايشان از عشرات بمئات منيف شده، متوجّه پارس شد. و چون اتابك سعد دانست كه مقاومت نتواند كردن بقلعه اصطخر متحصّن شد. غياث الدّين بر سر قلعه رفت و ربض آن را زحف كرده قهر كرد و خراب گردانيد؛ پس روي بشيراز آورد و باستيلا درآمد، و زهر انتقام خود باهالي
______________________________
(1)- كلمه را موريانه خورده است.
(2)- يعني با زن خود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 104
آن بقاع چشانيد، و مدّتي بر سر قلعه جرّه فرو آمد، و آخر با اهل آن بر مالي وافر صلح كرد و امان داد. و اينانج خان آنجا* بمرد و در شعب سلمان دفن شد.
و الپر خان [را] بكازرون فرستاد، و آثار شيخ ابو اسحق شيرازي آنجاست، بران مستولي شد، و دست درازي و هتك حرم «1» تقديم داشت. و آنجا بر مرور دهور اموال صدقات و نذور جمع شده بود، همه را الپر خان بخزانه خود نقل كرد و بدان متجمّل شد.
هيهات، اين مظالم را تيغهاي با اثر و شمشيرهاي كارگر است، و اين مغارم را پشت پيل نكشد و كوهان كوه بگسلد. اگر چه بظاهر چون عسل حلاوتي دارد امّا من حيث الحقيقة زهر قاتل و سمّ هلاهلست. لاجرم عاقبت او آن بود كه تاتاران او را بر در اصفهان اسير كردند، و دست او را باز پس بستند، و بر اسپ نشاندند، و پايها در زير شكم اسپ محكم كردند، و دو ساله راه پيش خاقان فرستادند. چون آنجا رسيد فرمود كه او را بآتش بسوختند، و رمقي كه مانده بود غذاي نار شد. و آن خود عذاب عاجلست كه در جهان فاني مشاهده كرد، امّا اميد هست كه چون يك بار بآتش بسوخت حقّ تعالي او را دوباره عذاب نكند.
غياث الدّين از آنجا به امهرم «2» رفت از حدود بغداد. علم الدّين قيصر كه نايب ديوان عزيز بود، بگمان آنكه بريشان همان خواهد رفتن كه بر اهل
______________________________
(1)- دو كلمه را موريانه خورده است.
(2)- در اصل ما: بهرمز؛ ع چاپي: أمهر؛ متن مطابق ب م؛ ميتوان حدس زد كه اصلا «به رامهرمز» بوده.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 105
پارس رفت، [شهر بگذاشت و برفت «1»]. غياث الدّين آنجا تعرّضي ننمود، و مراعات ادب در طاعت خليفه بجاي آورد. و امير المؤمنين النّاصر لدين اللّه «2» در اين سال خلقي بسيار از اربل و بلاد جزيره و ديار بكر و ربيعه جمع كرد، و با غياث الدّين پيغام فرستاد كه عود بمسالمت در أولي احمد [و]* در أخري أعود است. غياث الدّين اشارت خليفه را گردن نهاد و انقياد و طاعت نموده روي بعراق كرد. «3»
______________________________
(1)- در محل اين كلمات در اصل چيزي نوشته نبوده كسي بعدها لفظ «بيامد» بالاي سطر افزوده است.
(2)- در اصل ما: باللّه؛ شايد مترجم گفته مؤلف را كه فقط «الناصر» بوده است پيش خود چنين تكميل كرده است.
(3)- در متن عربي اينجا فصلي راجع باحوال غزنين قبل از وصول جلال الدين مندرج است كه مترجم ترك كرده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 106

[33] ذكر حوادث غزنه بعد از عود جلال الدّين در سال ثمان عشرة و ستّمأية

جلال الدّين بغزنه آمد. مردم بوصول او مستبشر شدند، چون مردم روزه دار بهلال فطر، و يا قحطزده بنزول قطر. و سيف الدّين بغراق «1» بخدمت او متّصل شد، و اعظم ملك صاحب بلخ، و مظفّر ملك صاحب افغانيان، و حسن قسراق «2» اين جمله با قرب سي هزار سوار در خدمت مرتّب گشتند، و با او از لشكر خود و لشكر امين الملك سي هزار ديگر بود. و چون چنگز خان واقعه لشكر خود بقندهار شنيد تولي خان را با لشكري انبوه بر وي فرستاد، و جلال الدّين با نيّتي در جهاد قوي، و جمعيّتي در اسلام أبّي استقبال او كرد، و در پروان بهمديگر رسيدند، و بنفس خود بر قلب تولي خان حمله‌اي كرد كه اعلام او را در تحت قوايم [و] اقدام خيل آورد، و جمعيّت او مبدّد شد، و بضرورت روي بهزيمت نهاد. و جلال الدّين در پي كفّار افتاد. بسيوف قواطع جزّ اخادع «3» مي‌كرد، و بمضارب اسياف مجامع اكتاف را بحدّ تفرقه مي‌آورد. و چگونه تقصير كردي كه پدر و برادران مرده و كشته، و ملك [و] دولت برگشته، و فرزندان [و] متعلّقان از دست رفته، و او بآتش نكايت كفّار تفته بود؟ والد و مولود نمانده، و قاصد و مقصود فوت شده. تولي خان در وقت هيجان حرب و
______________________________
(1)- ع: الخلجي؛ و لشكريان خلج كه بعد ازين ذكرشان بيايد قوم اين مرد بودند. در جهانگشاي ج 2: سيف الدين اغراق ملك.
(2)- ع چاپي: قزلق؛ ب م: تزلق.
(3)- اخادع عروقيست در گردن.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 107
احتداد وغا كشته شد، و اسير بسيار گرفتند، تا حدّي كه فرّاشان اسيران را پيش مي‌آوردند، و أوتاد* خيام را جهت تشفّي در گوش ايشان مي‌كوفتند. و جلال الدّين تفرّج مي‌كرد و از بشاشت چون صبح متبلّج مي‌شد. و جمعي ديگر از كفره بمحاصرت قلعه ولج بودند چون اين خبر هايل شنيدند از سر قلعه برخاستند، و حقّ تعالي بر مسلمانان بخلاص منّت نهاد.
و چون خبر به چنگز خان رسيد بنفس خود، با لشكري كه در فضا نگنجد، و زمين غبرا تحمّل آن نكند، عزم او كرد. و در حال لشكرهاي خلج مفارقت جلال الدّين كرده بودند، و سيف الدّين بغراق رفته بود، و اعظم ملك و مظفّر ملك رنجش نموده [و] از وي جدا شده بودند. و سبب آن بود كه چون پسر چنگز خان را در پروان شكستند اتراك در غنيمتي كه حقّ تعالي كرامت كرده بود با ايشان منازعت كردند، و ميان بعضي «1» از تركان «2» امين الملك و اعظم ملك بر سر اسپي دعوي افتاد، آن ترك اعظم ملك را بتازيانه بزد. بدان سبب دلهاي اين جماعت ازو برميد، و طاير خلاف در فضاي دماغ ايشان آشيانه كرد.
و هر وقت كه جلال الدّين قصد آن مي‌كرد كه اين جماعت را [راضي] گرداند شرّ و عصبيّت و سوء معامله، سبب قلّت حظّ از تجارب و قطع نظر از عواقب، زياده مي‌شد. لاجرم طايفه غربا بهمديگر شكايت كردند، و گفتند «اين تركان را گمان بود كه تاتار از قبيل بشر نيست، و تيغ تيز دريشان كار نمي‌كند، و نيزه در جسد ايشان نمي‌گذرد. در اين وقت ما بديشان نموديم* كه مناصل در
______________________________
(1)- بعضي را مترجم بمعني يكي بكار برده است همان طور كه در عربي است.
(2)- در اصل:
تركان و.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 108
مفاصل كفّار چگونه متحكّم شد، و رماح و صفاح در أشلاي «1» ايشان چه عمل كرد؛ از استكباري كه مي‌كردند، بنقض عهد و حلّ عقد راضي شدند، و مكر و غدر كردند.
و هر وقت كه جلال الدّين با اين جماعت غربا در باب استرجاع ملاطفه مي‌كرد، و بر عقد كلمه اجماع مراسله مي‌فرمود، اتراك نفور مي‌كردند. و حقّ آنست كه ملوك خاندان خوارزمشاهي، در انتصار بلشكر ترك از اهل شرك، خطاي عظيم كرده‌اند، چه هر كه بي‌ديني متين و عقيده‌اي اكيده، بي‌رجاي ثواب و خوف عقاب، مقاتله كند دور نباشد كه در وقت مقابله تواني نمايد، و بتتبّع هواي نفس گرايد.
و چون جلال الدّين شنيد كه چنگز خان بنفس خود بحرب او برخاسته است و لشكري عظيم از فتّاك خود آراسته، و ديد كه امراء او با مساعير «2» ابطال و جماهير رجال مفارقت كرده‌اند، متيقّن آفت و مستشعر مخافت شد، و دانست كه بي‌استرداد و طلب مراد اين جماعت او را مقاومت چنگز خان ميسّر نشود. پس مصلحت در ان ديد كه قدري باز پس نشيند، و بكنار آب سند رود، و از آنجا بدين جماعت مكاتبات فرستد و اعلام كند كه مصلحت جانبين در معاودت است، اگر اجابت كنند با جمعيّت مقابل چنگز خان شود. اگر چه اين تدبير صائب بود امّا چنگز خان او را آن قدر زمان نداد كه اين تدبير از قوّت* بفعل رسد، و تقدير مخالف تدبير آمد.
______________________________
(1)- أشلاء جمع شلو بكسر شين و سكون لام است و بمعني اجساد و پيكرها.
(2)- يعني بر افروزندگان آتش، و در اينجا آتش حرب.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 109
و جلال الدّين را در وقت خروج از غزني قولنجي عظيم بود، مع هذا نمي‌خواست كه در محفّه نشيند، تجلّد نمود و با وجود الم شديد سوار شد، تا آنگه كه حقّ تعالي عافيت داد و شفاء كلّي يافت. در اثناء اين خبر رسيد كه مقدّمه چنگز خان به گرديز «1» رسيده است. جلال الدّين شب همه شب براند، و در وقت صباح بر آن مقدّمه زد، و همه را علف شمشير كرد. خبر به چنگز خان رسيد، بي‌توقّف برنشست، و شب و روز طيّ مراحل مي‌كرد. و جلال الدّين بمخيّم خود بكنار آب سند باز آمد، و وقت تنگ شد، و جمع مواكب نتوانست، و مراكب نيز حاضر نبود، و يك مركب آورده بودند والده و حرم را فرمود كه بدان كشتي از آب بگذرانند، كشتي شكسته شد و چنگز خان بر سر رسيد.
______________________________
(1)- تصحيح قياسي است؛ در اصل ما: بحردنو؛ در ع چاپي: بجردين؛ در ب م: بجرديز.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 110

[34] ذكر مصافّ ميان جلال الدّين و چنگز خان بر كنار آب سند، و اين از معظمات حروبيست كه او را واقع شد با كفّار

چون چنگز خان بكنار آب سند رسيد آن روز از طرفين تطارد فرسان و تجالد ابطال و شجعان بود، بعد از ان بامداد روز چهارشنبه هشتم شوّال سنه ثمان عشرة و ستّمائه برابر همديگر صف كشيدند، و چون تداني فريقين بحدّ تلاقي رسيد جلال الدّين با عددي اندك برابر او بايستاد
بنفس تعاف العار حتّي كأنّه‌هو الكفر عند الرّوع أو دونه الكفر
* همي كرد با نفس خويش اين شماركه در خزي بالاي كفر است عار
بميرم بمردي ندانم جز اين‌كه كوشم بنيروي داراي دين پس بنفس بر قلب چنگز خان حمله كرد، و صفهاي او را از هم بر دريد، و چنگز خان پشت بنمود و روي بهزيمت نهاد، و نزديك بود كه دايره بريشان بگردد، و هزيمت كفّار مستمرّ شود. امّا چنگز خان ده هزار سوار ديگر در كمين داشت، همه بهادران بودند. بر ميمنه جلال الدّين كمين گشوده بيرون آمدند، و امين الملك را كه در ميمنه بود بشكستند، و بر قلب انداختند، و جمعيّت پراگنده شد، و أقدام را بر ثبات إقدام و بر إقدام ثبات نماند. بعضي بتوالي سيوف قواضب غريق دماء و جمعي در ميان آب سند غريق ماء آمدند.
مرد بود كه مي‌آمد و خو را در موج آب مي‌انداخت، با آنكه مي‌دانست كه
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 111
بخلاص طريقي ندارد، و بضرورت غرق خواهد شدن. و پسر هفت هشت ساله جلال الدّين اسير شد، پيش چنگز خان برده شهيد كردند. و جلال الدّين منهزم و منكسر پيش والده و مادر فرزند و حرم خود آمد همه آواز بر كشيده فرياد مي‌كردند كه: ما را بكش و مگذار كه اسير تاتار شويم. پس فرمود كه ايشان را در آب غرق كردند. و اين از جمله عجايب بلايا و نوادر مصايب و رزاياست، كه ايشان بنفس خود بهلاك رضا دهند، و او نيز بهلاك ايشان تن در داده در آب اندازد. ازين عظيمتر چه مصيبت باشد؟
و امّا لشكرهاي خلج كه مفارقت جلال الدّين كرده بودند، چنگز خان چون از كار جلال الدّين* فراغت يافت ايشان را از سر شواهق فرود آورد، و از ميان أجمات و بيشها بيرون كرد، و همه را بقتل آورد. و اعظم ملك بقلعه دروذه پناه آورد، و بعد از حصار بدست آمد و بياران پيوست. و ضياء الملك علاء الدّين «1» محمّد بن مودود نسوي عارض حكايت كرد- و او از خاندان بزرگ بود و كرم و مروّتي تمام داشت- گفت: در آن حالت خود را در آب انداختم، و سباحت نمي‌دانستم؛ بآب فرو شدم و يك «2» نوبت برآمدم، در اثناء آنكه غرق شدن خواستم كودكي ديدم خيگي در دست، دست كردم كه او را بگيرم و غرق كنم و خيگ را از وي بستانم، كودك گفت: اگر خلاص خود بي‌هلاك من ميسّر شود راضي مي‌شوي «3» با من مشاركت كن تا ترا بساحل برسانم. چنان
______________________________
(1)- در اصل: پيوست كه علاء الدين محمود؛ اضافه لقب «ضياء الملك» و تبديل اسم او به محمد باقتفاي متن عربي و جاهاي ديگر همين ترجمه بود.
(2)- اين كلمه در اصل ناقص شده است.
(3)- جمله فصيح نيست.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 112
كردم، هر دو خلاص يافتيم. بعد از ان او را بسيار جستم تا مجازات خير او كنم، با آنكه ناجيان اندك بودند نيافتم «1».
______________________________
(1)- در اواسط كتاب مصنّف ذكر اين ضياء الملك را تجديد مي‌كند كه مدتي در خدمت جلال الدين بكار انشاو وزارت مشغول بود و سپس با مصنّف دشمني آغازيد و عاقبت مطرود گرديد و درگذشت.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 113

[35] ذكر عبور جلال الدّين از آب سند و حوادثي كه در سنه تسع عشرة واقع شد

چون جلال الدّين بكنار آب سند رسيد، و در پس حسام باتر و در پيش بحر زاخر بود، با تمامت سلاح كه پوشيده بود اسپ را پاشنه زد و از آب بگذشت.
و اين از غرايب عالمست كه حقّ چون بنده‌اي را محافظت خواهد كردن از هيچ چيز آسيبي بوي نمي‌رساند؛ و آن اسپ تا وقت آنكه فتح تفليس كرد و ولايت ابخاز بگرفت باقي بود. و قرب چهار هزار «1» آدمي از لشكر او بدان طرف* از آب خلاص يافته بود؛ چون اهل نشور كه از قبور منبعث شوند، نه كفش در پا نه كلاه بر سر نه جامه در بر؛ و از آن جمله سيصد سوار بودند كه سه روزه راه پيش از جلال الدّين افتادند، سبب آنكه او را موج آب بدور انداخته بود با سه نفر از خوّاص خود: قلبرس بهادر، و قابقج، و سعد الدّين علي شيرانداز «2»، و اين جماعت از سلامت سلطان بي‌خبر و در كار خود متحيّر و مضطر مانده بودند، تا چون بديشان پيوست از نو زندگي يافتند، و بسعادت دستبوس شتافتند. و در زردخانه جلالي شخصي بود او را جمال زرّاد گفتندي، پيش از واقعه با تمامت اسباب خود بگوشه‌اي رفته بود. در آن وقت با كشتيي مأكول و ملبوس بخدمت حاضر شد، و پيش جلال الدّين موقعي تمام يافت، و او را اختيار الدّين لقب داد.
______________________________
(1)- در اصل: چهارصد؛ و اين گويا غلط باشد. متن عربي: اربعة آلاف؛ و اين با «سيصد سوار» داشتن مي‌سازد.
(2)- ع: الشرابدار؛ ب م: الشرابدار؛ و يحتمل كه صواب همين باشد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 114

[36] ذكر زانه «1» شتره‌

[زانه شتره] كه صاحب كوه جوري «2» بود [چون] دانست كه جلال الدّين با عددي اندك از شرّ عدو بيرون جسته، بجانب بلاد او شكسته و خسته پيوسته است، با يك هزار سوار و پنج هزار پياده قصد او كرد. و خبر به جلال الدّين رسيد، پس از مشاورت و انديشه اتّفاق كردند بر عزم عبور از آب بطرف تاتار، كه در بعضي از بيشها پنهان شوند، و بغارت و تاراج زندگاني كنند. و چون با وي مجروحان و خستگان بسيار بود، كه ايشان را* نمي‌شايست استصحاب كردن، و حقيقت مي‌دانست چون هندو بريشان ظفر يابد ايشان را بمثله و نكال و رسوائي تمام خواهند كشتن، پس هر كه برادري بزخم يا خويشي خسته يا دوستي مجروح داشت بدست خود او را هلاك كرد.
چون سلطان با اصحاب بسوي آب كوچ كرد پيادگان پيشتر بمقصد متوجّه شدند. جلال الدّين با جمعي كه سواران بودند برسم يزك باز پس ماند. پس زانه شتره با اعوان و انصار خود دررسيد، و چون جلال الدّين را بديد بنفس خود حمله كرد. جلال الدّين در مقابله او بايستاد، تا آنگه كه نزديك رسيد، يك تير بوي انداخت، از سينه به پشت گذشت، در حال بسجود افتاد- امّا نه سجده عبادت، بل سجود هلاك و ابادت- و لشكر او منهزم شد، و جلال الدّين بخيل و عدّت و اموال و اسلحه او متجمّل گشت. و قمر الدّين كه در ولايت دندنه «3»
______________________________
(1)- ب م: رانه.
(2)- ع چاپي و ب م: الجودي؛ در جهانگشاي نيز: جود، و جودي.
(3)- ع چاپي: بدبدبة.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 115
و ساقون نايب قباچه بود اين واقعه غريب شنيد، بخدمت جلال الدّين بارسال هدايا و اصناف تقدمات تقرّب نمود، و در آن جمله دهليزي با هم فرستاد. و غرض آن بود كه جلال الدّين بقتال او مشغول نشود، و بزوال او نپردازد، تا از اين نوع كه بر زانه «1» شتره رفت بر وي نرود. جلال الدّين قبول فرمود، و در آن حالت بر صنيع او شكر كرد.
______________________________
(1)- ب م: زايه؛ ظاهرا رانه (به راء مهمله) درستست، و اين بايد عنوان جمعي از رؤساي كشوري در هند بوده باشد. در طبقات ناصري از رانه، و رايان و رانگان، مكرّر ياد شده است.
جزء دوم بايد اسم باشد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 116

[37] ذكر آنكه ميان جلال الدّين و قباچه بود از وفاق و خلاف‌

چون جلال الدّين از ثقل آن وطأت* استراحت يافت، و ببقاياي اصحاب مرمّت خلل احوال خود بكرد، شنيد كه دختر امين الملك از غرق خلاص يافته به او چاهي «1» كه شهري از شهرهاي قباچه [بود] افتاده است؛ رسول فرستاد كه: ذوات الخدر حرم من همه غرق شده‌اند، و دختر امين الملك خويش منست، و رغبت او در نقل بسراي سلطنت صادق؛ همانا كه در صحبت رسول تجهيز كرده او را اينجا فرستد. قباچه در تحرّي مراضي او نشاط بنمود، و چنانكه عروسان را بدامادان فرستند، بترتيبي هر چه تمامتر، با تقدمهاي فراوان، از فيل و اسپ و زر و جوهر بي‌كران، بخدمت جلال الدّين فرستاد. آن را بقبول مقرون گردانيد، و بنياد صلح ممهّد شد، و بلاد و عباد مدّتي بياسودند، تا آنگه كه روزگار بفرقت و بين، و دبيب عقارب الفساد در ذات البين، حكم كرد؛ و از موجبات وحشت اموري كه شرح آن خواهيم كردن متجدّد شد.
يكي آنكه شمس الملك شهاب الدّين الپ را سلطان محمّد از قبل جلال الدّين بدان ولايت فرستاده و حكومت آن طرف بوي تفويض كرده [بود]. و او جامع آداب رياست بود، در عهد خود در آن شيوه نظير نداشت، در واقعه آب سند پيش قباچه افتاد، او را اكرام و نوازش بسيار كرد. و چون كس بنجات
______________________________
(1)- چنين است در اصل ما، و شايد «هي» ضمير مؤنث راجع به شهر اوچا بوده است، در جمله «هي من مدن قباچة». ذكر شهر اوچا (اوچه) بعد ازين نيز مي‌آيد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 117
جلال الدّين از آن واقعه اميدي نداشت، [و] در خاطرها از قبل او خوف و رجائي نمانده بود، در اموري كه حزم مقتضي اخفاي آن بود استرسال نمود، و هر چه از وي در خاطر* داشت جمله بپرداخت. و چون شنيد كه جلال الدّين بسلامت است از جانب شمس الملك، سبب نفث مصدور و ايداع سرّ ضمير خويش، مستوحش شد. و جهت اخفاي «1» اسراري كه با وي در ميان نهاده بود بنقض ذمم و سفك دم او مبادرت نمود. و جلال الدّين از خبث صنيعت او واقف نشد تا آنگه كه نصرة الدّين محمّد «2» و امير اياز معروف به هزار مرد مفارقت قباچه كرده به جلال الدّين پيوستند، و غدري كه با وزير مستجير شمس الملك كرده بود بسمع جلال الدّين رساندند.
ديگر آنكه قزل خان «3» را كه پسر امين الملك بود جنگ بطرف شهر كلور كه از شهرهاي قباچه بود انداخت، و عامّه شهر در سلب او طمع كردند، و در طفلي، با آنكه سر و قدّ سمن خدّ بود، بكشتند. و از سلب او درّي يكدانه [كه] در گوش داشت، به قباچه بردند. ايشان را بر آن فعل قبيح تحسين كرد، و قاتل را در اقطاع بيفزود.
جلال الدّين بدين واسطه حقدي تمام از وي در دل گرفت، و اگر چه بظاهر مداراتي مي‌كرد امّا منتظر فرصت بود، تا آنگه كه اميراني كه از برادرش غياث الدّين پيرشاه منفصل شده بودند بوي متّصل شدند: سنجقان خان و ايلچي پهلوان و ارخان، و سيرجه سلاحدار، و بكسارق «4» جنكشي. نفسهاي فرو مرده قوّت
______________________________
(1)- در اصل كلمه را موريانه خورده است.
(2)- اين مرد پسر حسين بن خرميل از ملكان غور بوده و او را ملك نصرت يا نصرت ملك مي‌گفته‌اند.
(3)- ع چاپي و ب م: قرن خان.
(4)- ع چاپي: تكشارق؛ ب م: بكشارق.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 118
گرفت، و نفسهاي فسرده حرارت پذيرفت. و جلال الدّين قصد شهر كلور كرد، و بمحاصرت و مداومت قتال* مشغول شد. يك روز بنفس خود مباشرت زحف مي‌كرد، در اثناء آن تيري بدست وي رسيد. بعد از ان بر شكل پلنگ زخم خورده و شير فرزند كشته مي‌غرّيد، و شب را از كوشش و كشش نمي‌آراميد. عاقبت بر شهر مستولي شد، و از ارباب قراع و ربّات قناع هيچ كس سالم نماند، و حكم هلاك و فنا در حقّ جمله عموم گرفت. و از آنجا بقلعه ترتووج «1» رفت، و با خواصّ خود محاصرت مي‌كرد. آنجا تيري ديگر بوي رسيد. ترتووج نيز حكم كلور گرفت، و چون گر كه از انگشت بانگشت سرايت كند، خرابي و دمار در آن متعادي شد.
سبب اين احوال وحشت ميان او و قباچه مؤكّد شد، و چون قباچه ديد كه بلاد او يك يك از دست مي‌رود باحتشاد و استنجاد اجناد مشغول شده با ده هزار سوار بسيجيده كارزار گشت. و شمس الدّين ايلتتمش نيز بعضي از لشكر خود بنجدت بوي فرستاد. و جلال الدّين با اصحاب خود، كه وقايع روزگار ديده و شدايد خطوب و حروب چشيده بودند، اتّفاق كرده عزم شبيخون كرد.
صبحگاهي بلشكرگاه وي رسيدند. چنانكه دايره بمركز محيط شود گرد او برآمدند، و مجال ركوب و مقاتله نيافت. بضرورت روي بگريز نهاد.
لشكرگاه را، همچنان دهليزها منصوب و خيمها زده، با عدّت بسيار و اسپان بي‌شمار، بجا گذاشت. و جلال الدّين با اصحاب خود در آن منازل* نزول كرد، و بدان غنيمت كه از اموال و ابغال ميسّر شد خير احوال خود تقديم داشتند.
______________________________
(1)- چنين است در اصل ما در هر دو جا؛ ع: برنوزج؛ ب م: ترنورج.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 119

[38] ذكر حوادثي كه بعد از آن فتح جلال الدّين را حادث شد، و وقايعي كه ميان او و شمس الدّين ايلتتمش رفت، تا آنگه كه از ديار هند بيرون آمد

چون جلال الدّين، قباچه را بشكست بجانب لوهاور فرو شد. آنجا قباچه را پسري بود كه بر پدر عصيان كرده بوده. جلال الدّين لوهاور را بوي تقرير كرد، بقرار آنكه «1» مالي معجّل در حال تقديم دارد، و معيّني هر سال حمل خزانه او كند. و از آنجا به سيبستان «2» رفت. فخر الدّين سالاري از قبل قباچه والي بود، بطاعت پيش آمد و مفاتيح آن را رغبة أو رهبة تسليم كرد. و جلال الدّين مال آن ولايت جمع كرده بر لشكر تفرقه كرد. و از آنجا به اوچا رفت، و روزي چند آن را حصار داد، و از طرفين خلقي بسيار كشته شد. بعد از ان بر مالي معيّن صلح كردند، و بخدمت آوردند. بلشكر داد، و بجانب جانيسر «3» حركت فرمود، و ملك آن را بزبان ايشان راي خوانند. از اتباع و انصار شمس الدّين ايلتتمش بود اظهار طاعت كرده بدر آمد، و در بندگي ركاب همايون مشايعت نمود.
و جلال الدّين جهت استراحت روزي چند آنجا اقامت كرد. ناگاه خبر رسيد كه شمس الدّين ايلتتمش، با سي هزار سوار و صد هزار پياده، متجهّز مقاتله او شده است، و سيصد فيل با خود دارد. جلال الدّين تجلّد نمود، و بر عزم التقا تجرّد
______________________________
(1)- در اصل: بعد از انك.
(2)- سيوستان و سحوان نيز ميخوانندش و در كنار رود سند بوده است.
(3)- ع چاپي: خانسر؛ ب م: خانيشر.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 120
فرمود و* جهان پهلوان ازبك «1» را كه از حمات و كمات رجال بود برسم يزك در پيش فرستاد. و يزك شمس الدّين ايلتتمش در راه با وي مصادف نشد، ناگاه خود را در ميان لشكرگاه ايلتتمش يافت. چون شير غرّان بخروشيد، و جمعيّت ايشان را بر هم دريد. چندي بكشت و چندي مجروح كرد، و چندي ديگر اسير گرفته جهت اعلام حال عدو و كثرت وي با خود آورد، و به جلال الدّين پيوست.
و بر عقب او رسول ايلتتمش بيامد و طلب مصالحت كرد، و گفت: شمس الدّين مي‌گويد كه: بر من پوشيده نيست كه دشمن دين محمّدي در پي تست. تو امروز سلطان مسلماناني و پسر سلطان ايشاني. من روا نمي‌بينم كه بر موافقت روزگار بمخالفت تو برخيزم، و مثل مني را روا نباشد كه در روي مثل تو سلطاني شمشير كشم، مگر وقتي كه مضطر شوم، و جهت دفع و منع چاره‌اي ديگر ندانم. اگر مصلحت فرمائي دختر خود را در حباله تو آرم تا دوستي مؤكّد شود، و از طرفين اعتماد و اعتداد حاصل گردد، و وحشت و نقار برخيزد.
جلال الدّين راضي شد و دو كس از مردم خود، دندك «2» پهلوان و سنقرجق طايسي را با رسول با هم فرستاد. چون به شمس الدّين رسيدند ملازمت ركاب او اختيار كردند، چه از مكابدت اخطار و مداومت اسفار و مواصلت سهر ليل بتعب نهار بجان آمده بودند. و اخبار متواتر شد كه ايلتتمش و قباچه و باقي ملوك و تكاكره «3» هند اتّفاق كرده‌اند كه جلال الدّين را از ولايت* قلع كنند، كنار
______________________________
(1)- در ع چاپي و ب م لفظ باين در دنبال اسم اين مرد آمده است دو بار؛ رجوع شود به جهانگشاي ج 2 ص 146 متن و حاشيه.
(2)- ع چاپي: يزيدك؛ ب م: بديرك.
(3)- تكاكره جمع لفظ تكرّي‌takkori فرماندهان لشكر در سند (قاموس).
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 121
آب ححير «1» را بگيرند و او را بموضعي كه بي‌راه باشد ملجا گردانند، آنگه او را در آن مضايق صيد كنند. استماع اين خبر سبب عظم بليّات و فتور «2» وجوه عزايم و نيّات او شد، و دانست كه دور زمان آخرت «3» بلاهاي متنوّع را بر وي گماشته است، و بجانب خلاص و مناص دري نگذاشته. هر وقت بجهد و مردي دري از حوادث بر خود مي‌بندد روزگار دري ديگر برو ميگشايد، و از صد وجه بلا روي مي‌نمايد. پس با نصحا و عقلا مشورت كرد كه تدبير كار خود بر چه نسق بكند. اختلاف آرا و اقوال باديد آمد، و در تخطئه و تصويب و تبعيد و تقريب متناقض شدند. بعضي كه از عراق رسيده، و از برادرش غياث الدّين بريده بودند، باتّفاق ميل بعراق كردند، و گفتند كه: عراق عرضه قصّاد است، هر كه طالب شود ميسّر مي‌گردد- جانب غياث الدّين را استصغار مي‌كردند، و رخاوت او در باب سياست سبب طمع در تملّك آن مي‌ديدند- و جهان پهلوان ازبك بملازمت ديار هند اشارت مي‌كرد، مبني بر دو سبب: يكي آنكه از مزاحمت چنگز خان بر طرفي افتاده است؛ دوم ملوك هند نسبت با هيبت جلال الدّين قدري ندارند، و وراي آن مقصدي نيست.
پس شغف جلال الدّين بتملّك ملك موروث او را بر قصد عراق حامل شد.
جهانپهلوان را در بلاد هند بگذاشت «4»، و حسن قولي را كه به وفاملك لقب داشت* بر ولايتي كه از غور و غزنه از صدمه تاتار باقي مانده بود حاكم و والي
______________________________
(1)- ع چاپي: خجنير؛ ب م: ححبير؛ چنين اسمي در ميان رودهاي هندو سند جز پنجهير نديده‌ام.
(2)- كلمه در موريانه خوردگي ناقص شده است.
(3)- موريانه بيشتر كلمه را خورده است و يقين ندارم كه اين باشد.
(4)- در اصل: بگذشت.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 122
كرد. و وفاملك تا آخر عمر آنجا بماند، و جهان پهلوان در سنه سبع [و] عشرين و ستّمأيه از آنجا مطرود شد و بعراق رسيد، و باقي احوال او در موضعش گفته شود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 123

[39] ذكر واقعه خوارزم بسبب تاتار

در ذي القعده سنه سبع عشرة و ستّمأيه خوارزم را مغول بمحاصرت گرفت، و استيلا در سنه ثمان عشرة و ستّمأيه بود. و سبب حصار خوارزم آن بود كه چون فرزندان سلطان، بر موجب شرحي كه رفته است، آنجا آمده بودند، و چنگز خان شنيده، بقصد ايشان اين لشكرها فرستاده بود، و ايشان چون از خوارزم رفته بودند لشكر تاتار بر آن حدود رسيد، دورتر از شهر اقامت كرد، و بتكميل عدّت حصار و آلت كارزار مشغول شد، و نجدت و مدد از هر طرف بتواتر بديشان مي‌رسيد. اوّل فوج كه در مقدّمه رسيدند باجوبگ «1» بود با لشكري انبوه؛ بعد از ان پسر چنگز خان، اوگتاي؛ و بر عقب ايشان چنگز خان حلقه خاصّ خود را در صحبت قرچين نوين «2» روانه كرد؛ و پسري ديگر جغتاي را با طولن نوين و جربي «3» و استون نوين و قاجنان نوين «4»، با صد هزار مرد و زياده، بر اثر باقيان روان كرد، و باستعداد حصار و استعمال آلات، از منجنيق و مترس و عرّادات، مشغول شدند. و چون در حدود خوارزم سنگ منجنيق متعذّر بود درختان توت را كه بمرور اعوام باليده بود قلع مي‌كردند، و از اصول آن قطعهاي بزرگ
______________________________
(1)- در دو متن عربي: باجي بك؛ بهر دو صورت در ستست. در «تركستان» بارتلد «تاجي بك» را ترجيح ميدهد.
(2)- در ع چاپي: بقرجن؛ ب م: نقرجن؛ در جهانگشاي (ج 1 ص 130 و 132) در باب محاصره مرو ذكري از قراچه نوين شده است، نمي‌دانم همين است يا ديگري.
(3)- اين دو اسم را مركّبا در متن عربي (چاپي و ب م) و در جهانگشاي (ج 2 ص 211 و 212) و در مآخذ ديگري كه مرحوم قزويني برشمرده‌اند نام يك نفر دانسته‌اند، تولان جربي، تولون جربي، يا طولن جربي. و مرحوم قزويني را در موضع مذكور در اين باب تحقيق دقيقي است، فليراجع.
(4)- ع چاپي: قاضان نوين؛ ب م: قاصان نوين.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 124
مي‌بريدند، و مدوّر* كرده در آب مي‌گذاشتند تا محكم و گران مي‌شد، و آن را بعوض سنگ منجنيق بكار مي‌بردند. و چون آلات منجنيق و حصار بتمام و كمال حاصل شد توشي خان پسر چنگز خان با حشر پيادگان بماوراء النّهر در رسيد، و بديشان پيغام فرستاد و وعده امان داد، و گفت: پدرم چنگز خان خوارزم را بمن بخشيده است، و من نمي‌خواهم كه ملك من خراب شود، و بر عمارت و بقاء آن حريصم، و دليل بر اين معني آنكه چند گاهست كه لشكر در اين حدود نزول كرده است، هرگز رخصت غارت ولايت نيافته‌اند، تا اين بقعه بمزيد عنايت از ساير بقاع مميّز باشد و در معرض تلف نيايد. اصحاب خرد كه عقلي كامل داشتند همه بمسالمت و صلح ميل كردند، و سفهاء حيران راي بر ايشان غالب آمدند.
چون امر تو ممتثل نباشددر كار بجز خلل نباشد همچنان سلطان محمّد از جزيره مازندران بأهل خوارزم نبشته بود كه خوارزميان را بر ما و اسلاف ما حقوق بي‌نهايتست، نصيحت لازم مي‌نمايد: اين دشمن دشمني قويست، زينهار جز طريق رفق و مدارا نروند، و بشرّ و فتنه نگرايند. امّا چون سفها غالب بودند قول نبيه و تقديم وعظ و تنبيه فايده نكرد.
توشي‌خان با لشكري چون بحر بي‌كران بر سر ايشان رفت، و يك يك محلّه پاك مي‌كرد. هر وقت كه بر محلّه‌اي غالب مي‌شد اهل آن محلّه بمحلّه‌اي ديگر نقل مي‌كردند، و روي بمحاربت مي‌آوردند،* تا آنگه كه كار سخت شد، و جز سه محلّه نماند كه تمامت مردم آنجا متراكم و مزدحم شده بود. و چون هيچ حيلتي نماند، و راه خلاص بسته شد، فقيه فاضل علاء الدّين خيّاطي را
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 125
كه محتسب خوارزم بود، و سلطان او را سبب علم و عمل محترم مي‌داشت، بخدمت توشي خان فرستادند، و استعطاف و تشفّع كردند. امّا چه سود كه شير غضب او چنگال قهر فرو برده بود، چه اطفاء آن نايره بمدّ جيحون صورت نمي‌بست، رشحه استعطافي كه از سر عجز و ضرورت مي‌كردند چه اثر خواست كردن؟ توشي خان فرمود كه او را احترام كردند و جهت وي خيمه زدند، و چون بخدمت حاضر شد در اثناء سخن بر زبان راند كه: بيچارگان هيبت پادشاه را مشاهده كردند، اكنون وقت آن شد كه عفو فرمايد كه مرحمت او را نيز مشاهده كنند. از اين نوع سخن در تاب شد و گفت: ايشان هنوز از هيبت من چه ديده‌اند؟ هيبت من مشاهده كرده‌ام كه مردان من كشته شده‌اند و قتال دراز گشته، و هر اينه هيبت خود بديشان بنمايم. آنگه فرمود كه تمامت مردم يگان و دوگان بصحرا بيرون بردند، و گفتند كه ارباب صنايع و اصحاب حرف يك سو روند. آنكه عمري داشت وا گوشه‌اي رفته نجات يافت، و آنكه از غمري مي‌پنداشت كه اهل حرف را بشهرهاي ولايات خود خواهند بردن و باقي را گذاشتن، از ميان عامّه بيرون نمي‌آمد. آنگه فرمود كه شمشير در ايشان نهادند، و بتبر و كلنگ و شمشير و چماق و غيره همه را طعمه نسور و ضباع* و كلاب و سباع كردند. وَ كانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا «1».
______________________________
(1)- در قرآن سوره نسا (4) آيه 46 و سوره احزاب (33) آيه 37.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 126

[40] ذكر طلوع جلال الدّين از هند و وصول او بكرمان در سنه إحدي و عشرين و ستّمائة

جلال الدّين و لشكر او از ديار هند تا كرمان مقاسات شدايدي كردند كه در مقابله چنگز خان تيغ زدن و تير خوردن نسبت بدان بازيچه نمود. در بيابانها علاله‌اي «1» كه دهان بدان بجنبانند، يا بلاله‌اي «2» كه لب بدان تر كنند نمي‌يافتند.
قوت خود كي مي‌ديد؟ در وقت حركت رياح سموم نفس مردم چون نفس محموم مي‌بود، تا چهار هزار مرد بكرمان رسيد. بعضي بر گاو و بعضي بر بهيمه آمدند. و در كرمان براق حاجب بنيابت برادرش غياث الدّين نشسته بود- و اين براق حاجب گورخان ملك خطا بود، در ابتداء مكاشفت برسالت پيش سلطان محمّد آمد، او را از مراجعت منع كرد. مي‌خواست كه در خواصّ او منتظم باشد. پس در خوارزم محصور بود، تا آنگاه كه ديار و امصار گورخان را حقّ تعالي بسلطان داد، او را بر درگاه حاضر كرد و در زمره باقي حجّاب منتظم گردانيد. و چون واقعه تاتار شد روزگار او را بخدمت غياث الدّين انداخت. غياث الدّين صاحب كرمان بود، او را در حرم كرم جاي داد، و در اصطناع او مبالغه نمود. و چون غياث الدّين را عزم عراق لايح شد براق را بكرمان، بخيال آنكه از وفاء او نگردد، بنيابت خود بگذاشت. مي‌پنداشت كه كردار نيك* بزودي ثمره دهد، و انعام را بشكر مجازات كند. ندانست كه
______________________________
(1)- معادل «لب ناني» و «سدّ رمقي» يعني اندك خوراكي كه بدندان بخايند.
(2)- معادل «قطره آبي» و «لب تر كني» و آنچه خشكي دهان و گلو بدان رفع شود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 127
رضاي دشمن ديرينه و ازالت كينه از ساحت سينه او نتواند بدست كردن- پس براق آنجا اقامت كرد، تا آنگه كه جلال الدّين رسيد، او را در ظاهر مطيع يافت. در گواشير كه دارالمملكه و محلّ سرير است يكماهي اقامت كرد. آنگه از صفاي فكري كه جلال الدّين را بود حدس كرد كه براق در پي مكري و اظهار غدريست، با وجوه اصحاب خود كه اهل وفا و حفيظت بودند در باب او مشاورت كرد. اورخان گفت: او را بايد گرفتن و مملكت كرمان مستخلص كردن، و بدان مستظهر شدن. و بر اين سخن مزيد نبود، امّا وزير شرف الملك- جندي معروف به خواجه جهان مخالفت كرد و گفت: اوّل كسي از ولات و حكّام ولايات كه بذل طاعت كرد اوست، و غدري كه انديشه كرده است، اگر چه بتحقيق مي‌پيوندند «1»، امّا هر كسي بر اين معني اطّلاعي ندارد، اگر زود زود جزاي غدر در كنار او نهد دلها برمند و خاطرها منفعل شوند، و نيّتهاي مردم بگردد، و بخللهاي بزرگ سرايت كند. پس جلال الدّين بر صوب شيراز حركت كرد. اتابك علاء الدّوله صاحب يزد بخدمت او آمد، و اظهار طاعت كرد، و برسم تقدمه از نقود و خدم چنداني آورد كه منزل جلال الدّين بدان معمور شد.
او را اتا خان لقب كرد، و توقيعي جهت تقرير بلادي كه دارد بوي داد. و اتابك سعد صاحب پارس از برادرش* غياث الدّين جهت اسبابي كه ذكر رفته است مستوحش بود، جلال الدّين در اصلاح جانب و اختصاص او بخود رغبت نمود، و وزير شرف الملك را بدو فرستاد، و دختر او را جهت خود خطبه كرد.
در اجابت و انقياد و تحصيل مرام او مبادرت نمود، و وزير با قضاء وطر مراجعت
______________________________
(1)- شايد: مي‌پيوندد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 128
كرد، استصحاب كريمه او كرده و از صدف مملكت بشرف درگاه سلطنت درّي يتيم آورده. جلال الدّين بدان مصاهرت مظاهرت نمود، و عزايم همگنان قوّت گرفت، و از شيراز باصفهان آمد، و قاضي ركن الدّين مسعود بن صاعد استقبال او كرد، چون تشنه كه بآب زلال رود، و عاشق كه برابر معشوق دود.
و اهل اصفهان جمله خدمتهاي لايق و پسنديده تقديم داشتند چنانكه لشكر خشنود گشت. و چون غياث الدّين شنيد كه او متوسّط ممالك عراق باصفهان پيوسته است با عساكر سلطاني كه در كنف رعايت او بودند، قرب سي هزار مرد، در طرد او توجّه كرد. چون جلال الدّين قرب او دانست ديگر توقّف نتوانست، با حزب خود اميد از مآرب قطع كرده، و بر فوات مطالب حزين گشته، مراجعت كرد. اودك «1» امير آخر را كه از دهات خواصّ او بود به غياث الدّين فرستاد و گفت: شدايدي كه بعد از سلطان سعيد بمن رسيد اگر بر كوه عرض كنند از تحمّل آن ابا كند و بترسد. در اين وقت كه جهان فراخ بر من چون دل من و چشم غلامان تو تنگ شده است دست از موروث و مكتسب افشانده قصد تو كردم،* تا مگر دو سه روزي پيش تو بياسايم. اكنون كه دانستم كه قراي ضيف پيش تو جز ظباي سيف نيست، و وارد نزول را جز صارم صقيل نزل نمي‌فرستي، چون شتران تشنگي كشيده و آب ديده، و با آب ديده ورود ناكرده «2» بصدّ و ردّ ملزم شوند، اينك باز مي‌گردم. و سلب تولي خان پسر چنگز خان را كه در مصاف پروان «3» كشته شده بود، با اسب و شمشير او بوي فرستاد. چون
______________________________
(1)- آيا اين همان ادك سابق الذكر است؟ (ص 99)
(2)- شايد: ورود ناكرده كه.
(3)- در اصل: پرواز.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 129
غياث الدّين پيغام بشنيد دل نرم كرد، و چيزي بازگشت و لشكرها بييلاقها پراگنده شدند. و جلال الدّين انگشتريي چند در صحبت رسول بنشاني بامراء وي فرستاده، و باحسان و عاطفت زبان داده [بود]. بعضي انگشتري قبول كرده سكوت را كار فرمودند، و ملتزم موافقت سلطان شدند، و بعضي به غياث الدّين بردند و صورت حال عرض كردند. فرمود تا رسول را گرفتند. و ابو بكر ملك خالوزاده جلال الدّين بود، پيش جلال الدّين آمد و گفت: دلها و ديدها مشتاق تؤند، توقّف چيست؟ جلال الدّين با سه هزار مرد ضعيف توكّل بر خداي قوي كرده سوار شد، و چون ابر گران كه باد وزان سوق او كند، با مرداني كه در وعور وعول، و در سهول سيول بودند، روان شد؛ لغام ريزان كرده بلشكرگاه او فرود آمدند، در وقتي كه روز روشن از غبار مراكب شب تيره بود، و سنانها بر شكل اختران مي‌درخشيد. غياث الدّين را مجال تدبير نماند، و ناگاه نفير شنيد، از سر شتاب اسپ نوبت را «1» سوار شده بقلعه سلوقان رفت. جلال الدّين بخيمه او در درآمد. بگلرآي والده غياث الدّين را* بديد، ادب خدمت و شرط تعظيم و حرمت بجاي آورد، و بر انزعاج غياث الدّين انكار نمود، و گفت:
مرا از برادران جز وي نمانده است، و من از ارادت او عدول نخواهم كردن.
او ديده بيناي منست بلكه از دست و ديده من عزيزتر است. بگلرآي خاتون به غياث الدّين فرستاد كه آرام گيرد و انديشه بد نكند. غياث الدّين چون آمن شد بخدمت مراجعت كرد، و همديگر را در كنار گرفتند، و جلال الدّين بجاي سلاطين بنشست. خانان و ملوك و امرا كفن بر گردن كرده مي‌آمدند و
______________________________
(1)- در اصل: نوبت اسب را.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 130
روي بر خاك مي‌ماليدند، و سبب تقصيري كه در إسعاد او كرده بودند، بقدم استغفار ايستاده اعتذار مي‌نمودند. عفو فرموده از گذشته درمي‌گذشت، و انس رميده حاصل و خوف حاصل زايل مي‌گشت. اندك زمان نگذشت كه تمامت متغلّبان و ارباب ولايات از خراسان و مازندران بدرگاه حاضر شده بودند، و هر كه در ايّام فترت زندگاني بوجه كرده بود جاي خود برو مقرّر مي‌شد، و هر كه طريقه بد گرفته و بال طغيان مي‌كشيد، و غسلين عذاب عاجل مي‌چشيد- با آنكه پيش از ان هر يكي گوشه‌اي گرفته و بمعقلي پناه برده بود، و بر غياث الدّين بخطبه مجرّد منّت مي‌نهادند، و بقاياي ارواح در تجاذب و تسالب ايشان در معرض فنا و استيصال آمده بود- ايّام سلطان جلال الدّين، اعلي اللّه في الشّهادة درجته، كربتها را فرج بخشيد، و آتش فتنه را اطفا فرمود، و عمّال و وزرا در اطراف و اكناف با توقيعات جلال الدّين متفرّق و منتشر شدند و ضبط ممالك كردند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 131

[41] ذكر* بعضي از سيرت غياث الدّين‌

در اين مدّت كه سلطان جلال الدّين با كفّار مغل و هند مباشرت كفاح و مداومت رماح و صفاح مي‌كرد جمعي از شداد لشكر سلطان محمّد كه در بيشها پنهان شده و بمصاعب «1» پناه برده بودند به غياث الدّين متّصل شدند، و با ايشان بعراق آمد و عراق را ملك كرد، و در خراسان و مازندران بنام او خطبه خواندند. و هر متغلّبي بگوشه‌اي مقيم شد، حمل اتاوه بخزانه نمي‌فرستاد، و جز بزبان طاعت نمي‌كرد: تاج الدّين قمر بر نشاور مستولي شد، و اعمال آن را، اگر چه شوريده و آشفته بود، با خود گرفت؛ و يلان قوش «2» ايلچي پهلوان بر سبزوار و بيهق و مضافات آن حكم كرد؛ و شال خطائي جوين و جام و با خرز و آن حوالي را فرو گرفت؛ و شخصي ديگر از اسفهسلاران نظام الدّين علي لقب داشت، اسفراين و بندوار «3» و توابع آن مستخلص كرد؛ و ديگري اسفهسلّار ابو حسن «4»، كه در ايّام سلطان بزرگ شمس الدّين عليّ بن عمر معروف بود، قلعه صلول را ملك كرد، و بعد از مدّتي آتش او بالا گرفت، و ميان او و نظام الدّين علي حربهاي متوالي واقع شد، و خلقي بسيار در ميانه تلف شد؛ و اختيار الدّين زنگي بن محمّد بن عمر بن حمزه به نسا بازگشت، و او با برادران و عمّ زادگان نوزده سال در خوارزم از خروج ممنوع بودند، در اين فرصت بنسا كه از پدر ميراث بود بازگشت و ملك كرد، امّا مدّت او آنجا دراز نكشيد، بعد ازو
______________________________
(1)- بنظر ميرسد كه مصاعب بجاي صعاب يا صعبات بكار رفته است. سيرت جلال الدين منكبرني متن 131 [41] ذكر * بعضي از سيرت غياث الدين
(2)- در ع چاپي: يلتقوبن؛ ب م بكنقوبن (بجاي يلنقوش).
(3)- ب م: بندوار.
(4)- در اصل: ابو حش.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 132
نصرة الدّين حمزة بن محمّد «1» پسر عمّ او جاي او گرفت؛ و تاج الدّين عمر «2» كه از تركمانان بود ابيورد و خرقان با مضافات مرو بگرفت، و قلعه مرغه را* كه مناطح سماك و مصافح افلاكست عمارت كرد.
حال خراسان بر اين نمط بود و بر اين قياس مازندران و عراق در دست متغلّبان بود، و غياث الدّين از سلطنت جز خطبه نداشت. شب و روز در استيفاء لذّات منهمك بود؛ هرگز حسام مغمود او مشهور نگشت، و بمقام محمود مذكور نشد. و در اثناء آن ده هزار لشكر تاتار متوجّه او شدند، بكرمان نتوانست درنگ كردن، در حال روي بجبال نهاد، و از پيش عراق برخاست تا هر چه خواستند، از نهب و غارت و احراق و قتل، كردند. و چون تركان سستي او در سياست بديدند بفساد و تخريب بلاد و تعذيب عباد مشغول شدند، و هر چه از ارماق عراق تاتار باقي گذاشته بود تركان بآخر آوردند. بكنار ديه مي‌آمدند و در شب كمين مي‌كردند، بامداد كه مواشي رعيّت بچرا بدر مي‌شد رواني بطرف شهر مي‌راندند، و نهارا جهارا مي‌فروختند، چندانكه رعيّت استغاثت مي‌كردند غياث الدّين اغاثت نمي‌كرد. صاحب چهارپا چون مددي نمي‌يافت هر بار باز مي‌خريد، چه ارزان‌تر از ان نمي‌يافت. و آن فساد همه از رخاوت تدبير غياث الدّين بود، و الّا او بنفس خود شهامت و حزمي كه داشت چون سيف قاطع و بدر لامع بود، و چون موادّ اموال از خزانه منقطع شد از سر ضرورت اسكات اتراك مي‌كرد، ولي بر سكوت نمي‌افزود، و اگر يكي از
______________________________
(1)- نسب كامل او بر طبق ع نصرة الدين حمزة بن محمد بن حمزة بن عمر بن حمزه است.
(2)- ع: تاج الدين عمر بن مسعود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 133
اتراك در طلب الحاح مي‌كرد در لقب او چيزي زياده مي‌كرد- اگر امير بودي در لقب ملك مي‌افزود، و اگر* ملك بودي به خان خطاب مي‌فرمود- بدين عشوه روزگار مي‌گذرانيد. ابو بكر خوارزمي در اين ابيات گوئي كه وصف حال او كرده است:
مالي رأيت بني العبّاس قد فتحوامن الكني و من الأسماء أبوابا
و لقّبوا رجلا لو عاش اوّلهم‌ما كان يجعله للحشّ «1» بوّابا
قلّ الدّراهم في كفّي خليفتناهذا فأنفق في الأقوام ألقابا و هرچه در تحت تملّك او بود والده بگلرآي بران متحكّم گشت، و خود را خداوند جهان «2» لقب كرد، و مردم عظيم در خباط افتادند. دايم جنگها و خصومتها بود، و ميان امراء كه بتغلّب ممالك و اطراف گرفته بودند، جهت انتزاع ولايت از همديگر، قتل و آشوب و قطع راهها و فساد اوباش و دزدان منقطع نمي‌شد، تا آنگه كه حقّ تعالي بر خلق بطلوع رايات جلالي از هند منّت نهاد، و زمان در كنف امان او درآمد، و خلق عالم آسايش يافت، و مفسدان منزجر گشتند، و امور امم در ذمم او منتظم شد.
و چون ذكر شرف الملك وارد شد هر اينه از [تقرير] منشا و مبداي كار او ناگزير بود، و بيان انتقال او در مناصب إلي أن وصل إلي الوزارة لازم آمد.
______________________________
(1)- مراد از حشّ ظاهرا مستراح است، اگر چه بمعني بوستان نيز هست.
(2)- ب م: خواند جهان، و در متن عربي گفته است كه «به شيوه تركان خاتون مادر سلطان».
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 134

[42] ذكر شرف الملك فخر الدّين عليّ بن ابي القاسم الجندي‌

او مدّتي بنيابت استيفاء جند موسوم بود، و آن اوّل أشغال و بدايت اعمال او بود، بعد از ان باستقلال مستوفي شد، و در آن عهد نجيب الدّين شهرستاني «1» معروف به قصّه‌دار وزير جند بود- و قصّه‌دار كسيست كه* در روزهاي هفته ارباب ظلامات قصص حاجات خود بوي رفع كنند، و او شب آدينه در وقت فراغت سلطان بموقف عرض رساند، و جوابها بستاند، و آن پيش ايشان از مناصب بزرگست- و پسر او بهاء الملك حاجي در جند نيابت پدر مي‌كرد «2»، و نجيب الدّين در [اين] منصب ملازم سلطان بود وقتي كه سلطان صاحب جيش خراسان بود. و در اين منصب موادّ انتفاع و أمداد ارتفاع بسيار و بي‌انقطاع باشد. چون فخر الدّين در منصب استيفا متمكّن شد طمع او در مغالبت نجيب الدّين و مسالبت منصب وزارت جند از وي مستحكم شد، وي را بدويست هزار دينار رفع كرد.
و در آن زمان كه فخر الدّين وزير شد و شرف الملكش لقب گشت، و بمرتبه خواجه جهاني رسيده بود، روزي در مجلس انس حكايت كرد كه:
چون بر اين رفيعت عزيمت را محكم كردم با بعضي از اكابر صدور، كه در صدق مناصحت ايشان شبهتي نبود، مشاورت كردم، همه بيك زبان إنذار و تحذير
______________________________
(1)- چاپ هوداس: الشهرزوري.
(2)- اينجا در نسخه ب م تشويشي هست ناشي از پس و پيش شدن چند ورق در نسخه‌اي كه اين يك از روي آن نقل شده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 135
تمام كردند، چه محل معمر رو سخن مقبول او، با تمكّن در دولت، مي‌دانستند.
چون شروع كرده بودم نفس امّاره مرتدع نشد، رفع را تمام كردم و در ديوان ثبت كرده بسلطان انها كردند. سلطان روزي بار عامّ داده و نشسته بود، من نيز در جمله مردم درآمدم و در أخريات صفوف ايستادم. نجيب الدّين را ديدم بقرب پايه تخت اعلي ايستاد. بالاي او دو سه كس بيش نبودند، و او سر پيش انداخته متفكّر. سلطان* با وي خطاب كرد كه: سبب دل مشغولي چيست؟
چه گمان مي‌بري كه باندك رفعي كه بر تو نبشته‌اند مرتبه ترا پيش من بشكنند؟
بخداي ربّ العزّه و بروان پدرم سعيد سلطان اعظم، من هرگز از اين رفيعت مطالبتي نخواهم كردن، همه را به پسر تو بهاء الملك حاجي بخشيدم. نجيب الدّين زمين بوسه كرد، و عظمت محلّ او مرا معلوم شد، و هيبت و رعبي تمام بدرون من راه يافت. بازگشتم، پاي از حركت مانده و آيت خيبت بر سر مساعي خوانده، صبر و شكيبائي رميده و اميد از عمر و زندگاني بريده، چه معادات با ارباب سعادات خارج عادات عقلا و كفاتست، ثمره جز پشيماني و پريشاني ندهد. پس در خوارزم روزگاري بر من گذشت كه ايّام آن در سواد چون شبهاي تيره بود و ليالي در سهاد چون ايّام اهل فكرت و بصيرت، تا روزي امر عالي بيرون آمد كه وزارت جند بمن تقليد كنند. كمدي كه در دل بود كم شد، و جذوه سرور كه منجمد «1» افروخته گشت.
آري، بعد هذا مدّت چهار سال متقلّد وزارت جند بود، پشت رعيّت را بظلم و جور گرانبار گردانيده، و حيفها آشكارا گشته، كه ناگاه اتّفاق افتاد كه سلطان
______________________________
(1)- «بود» براي احتراز از تكرار حذف شده است و كاش نشده بود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 136
متوجّه بخارا شد، و بر جند گذشت. همه بدادگاه حاضر شدند، و فرياد و شكايت آغاز كردند، و در آن باب مبالغها نمودند. سلطان فرمود كه آن خاكسار بد كردار را جزا دهند تا عبرت ظالمان ديگر شود، و درون متظلّمان انطفاء پذيرد. از بيم سر متواري شد، و خود را ببخارا انداخت. نايب او را* دريافتند و بجاي منوب چون مرغ آبي بآتش بتافتند. فخر الدّين در آنجا نتوانست اقامت كردن بطالقان رفت، و خبر خود را پوشيده گردانيد، تا آنگه كه حوادث هجوم تاتار جلال الدّين را بولايت هند انداخت، او بخدمت سلطان مبادرت كرد و در جمله حجّاب مرتّب شد. مردي زبان‌آور و دلير بود، سخني خوش گفتي و در لغت تركي فصاحتي داشت تمام. مدّتي در اين حجابت بماند تا واقعه آب سند، چنانكه شرح رفته است، واقع شد. ارباب دولت ميان قتيل و غريق منقسم شدند.
بعضي را آتش فتنه بخورد و بعضي را آب سند ببرد. و وزير شمس الملك شهاب الدّين الپ هروي بر دست قباچه هلاك شد، و صدر ديوان از كسي كه بضبط ممالك قيام نمايد خالي ماند. او را در صدر وزارت، بنيابت كسي كه مترشّح آن منصب باشد و فيما بعد بدو مفوّض كنند، نشاندند. تقادير روزگار مساعدت او كرد و در آن كار بماند، و مرتبه‌اي كه كباش صدور بران مناطحت كردندي بي‌تعب ميسّر شد. قدر او بلند و نام او بزرگ شد، و بعصام مروّت تمسّك نموده از عظام بنوّت مستغني گشت. هيچ كس در آنچه بصدد آن درآمده بود مزاحمت وي نكرد الّا بنكبتي رسيد و خيبتي كشيد، و با آنكه چنين تمكّني داشت، و دست در ارتفاعات اقاليم زده بود، و بهر گونه كه خاطر او خواستي خرج مي‌كرد، سلطان او را بمنزلت وزارت فرو نياورد، و جز شرف الملك
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 137
خطاب نكرد.
و عادت سلاطين خوارزم چنانست كه وزير را خواجه خطاب كنند، و روز بار* بر دست راست سلطان نشانند؛ او در ايّام وزارت بجاي حجّاب در برابر سلطان مي‌نشست. و جز بر خوان عامّ ننشستي؛ و هركرا نظام الملك يا شرف الملك [خواندندي] يعني بملك اضافت كردندي، بايستي كه بر خوان خاصّ نشستي. پيش ازو وزيران در ديوان در مسند أسود مي‌نشستند؛ شرف الملك پشتي و مسند نداشت، بل چون بخانه خويش بودي آنجا در پشتي مي‌نشست. و از عادات وزرا آنست كه چون در ديوان بجاي وزارت نشسته باشد «1» جهت كسي قيام نكردي «1» اگر چه ملك بودي، تا ناموس منصب برقرار ماندي، چه مقام وزير قائم مقام سرير است، حرمت آن نگاه بايد داشتن؛ شرف الملك جهت ارباب مناصب برمي‌خاست. همچنان وزراء ماضي را در وقت سواري چهار حربه، دستها در زر گرفته، پيش برمي‌گرفتند؛ سلطان او را در آن باب اجازت نداد. باقي احوال او متفرّق هر يكي در موضع خويش گفته آيد. «2»
______________________________
(1)- فعل مفرد بجاي فعل جمع بكار برده است.
(2)- اينجا در متن عربي يك باب در احوال مؤلّف و كيفيّت پيوستن او بدرگاه جلال الدين در سال 622 و تعيين شدن بسمت صاحب ديوان انشا مندرج است كه مترجم آن را لازم ندانسته و حذف كرده است. مضمون آن را در مقدّمه كتاب خواهم گنجانيد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 138

[43] ذكر مسير سلطان بصوب خوزستان‌

چون سلطان با برادر خود غياث الدّين مستولي شد، و او را همچون يكي از امراء تابع امر و راي خود گردانيد، بخوزستان رفت و زمستان آنجا برآورد، و از آنجا ضياء الملك علاء الدّين محمّد نسوي را بديوان عزيز برسالت فرستاد، و مضمون جز تعنّت و عتاب نبود. و پيش ازو جهان پهلوان را برسم يزك فرستاده بود، و مذكور مصادف لشكري از ديوان عزيز شده، و عربي از خفاجه هم برابر آمده و بر ايشان زده، و جهان پهلوان ظفر يافته،* و هتك حرمت و خرق هيبت كرده، و آن لشكر ببغداد بر وجهي غير مرضيّ مراجعت نموده؛ و جمعي از ايشان بمخيّم سلطان حاضر كرده شدند، باطلاق فرمان داد. بعد از آن حادثه ضياء الملك ببغداد رسيد، اكرام و احترامي كه معهود و مألوف بود نديد «1»، و مدّتي آنجا موقوف ماند، و مردم از هر باب سخن مي‌گفتند. و چون سلطان مراغه را بگرفت در معاودت، با حظّي وافر از انعام، اجازت يافت.
و چون بهار شد سلطان از نواحي بغداد بجانب آذربيجان توجّه فرمود، چون بر ناحيت دقوقا مشرف شد اهل آن بر بارو رفتند، و زبان بشتيمت و ايذا دراز كردند. سلطان در خشم شد، فرمود كه زحف كردند، و بيك حمله اعلام بالاي سور رفت، و دست بشمشير دراز كردند، و تا نداء عفا اللّه عمّا سلف رسيدن خلقي بسيار تلف شد. آنگه سلطان بجبال همدان رسيد، خبر عبور يغان طايسي كه داماد غياث الدّين بود از آذربيجان بعراق شنيد كه بعد از آنكه
______________________________
(1)- در اصل: بديد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 139
بآذربيجان با اتابك ازبك بمخالفت سلطان محالفت كرده بود [روي بعراق آورده و در همدان نشسته بود] «1». عنان بگردانيد و او را كبس كرد و امان داد «2».
______________________________
(1)- اين جمله براي تكميل عبارت اصل از متن عربي ترجمه و افزوده شد.
(2)- شرح اين واقعه را مصنّف در همان باب داده بوده است كه بين بابهاي 42 و 43 حذف شده است و بآن اشاره كردم.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 140

[44] ذكر گرفتن سلطان آذربيجان را

چون يغان طايسي در خدمت سلطان منتظم شد، و در عراق كسي از اهل فساد نماند، سلطان بآذربيجان رفت، و چون نزديك رسيد مكتوبات اهل مراغه به شرف الملك وارد شد، مبني بر آنكه سلطان را تحريض فرمايد* كه هرچه زودتر مظلومان را از ظلمه برهاند و استيلاء [أرباب دولت و] و تحكّمات زنان «1» از سر مسلمانان دور كند، و شرّ گرجيان كه از ضعف اتابك ازبك حاصل است از اهل ايمان زايل گرداند «2». سلطان بي‌منازعي بآذربيجان درآمد، و از آنجا قاضي مجير الدّين عمر بن سعد خوارزمي را بسلطان روم و ملوك شام و مصر فرستاد، بانهاء تملّك ديار آذربيجان و قلع انياب تشبّث گرجيان بزخم سنان و شمشير برّان، و اعلام ميل بغزاء گرج، و عزم بر نهب و احراق و تخريب و ارهاق؛ و در ضمن آن [رغبت خويش در گشودن] در محبّت و فتح ابواب مراسلات و ارسال رسل از جانبين عرضه داشت.
و همان روز ديوان كتابت انشا را بمن تفويض كرد، بي‌رغبتي متقلّد شدم، و از قلّت تجربت و عدم خبرت آن [را] كاره بودم، و از جاه رفيع آن كه نفع و ضررش عامّ و عسر و يسرش هر يكي بر جا و مقام، خبر نداشتم. و روز بود كه مرا زيادت از هزار دينار از منافع ديوان انشا در نخجوان حاصل شد، وقتي كه سلطان كار اهل خراسان و مازندران مي‌ساخت؛ و امّا فتوحي كه كم از هزار دينار باشد خود راتب هر روزه بود، كه مادّه آن هيچ منقطع نمي‌شد. پس
______________________________
(1)- در اصل: زبان.
(2)- در اصل: كردانند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 141
چنان شدم كه اگر كسي نام انشا ببردي پيش من با وي جنگ مي‌كردم.
قاضي مجير الدّين متوجّه آن ديار گشته از بندگي ركاب همايون منفصل شد، و چون مراجعت كرد فتح تفليس ميسّر شده بود. و سلطان از مراغه بجانب اوجان كوچ كرد، و آن چراگاهي خوش و مرغزاري دلكش است. روزي چند آنجا اقامت كرد، و حوايج لشكر از تبريز* مي‌آوردند. دختر طغرل بن ارسلان كه زن اتابك ازبك بود آنجا در شهر بود. كسي بازارجيان لشكر را منع نكرد. و در خفيه از اهل تبريز جمعي آمدند و سلطان را در تملّك شهر إطماع كردند. پس لشكر سلطان بر در شهر آمدند، و از جوانب محيط شدند. رئيس نظام الدّين، برادر شمس الدّين طغرائي، كه حاكم و مالك رقاب اهل شهر بود، و اسلاف و آباء ايشان همه بزرگان و حكّام آن شهر بوده و مودّت ايشان بدماء آميخته، بيرون آمد. سلطان فرمود كه ترتيب منجنيق و نردبانها كردند.
درختان باغها را مي‌بريدند، و آلات حصار مرتّب مي‌شد. بعد هفت روز رسول دختر سلطان طغرل بطلب امان آمد، و التماس كرد كه ملكه با خول و خدم بخوي رود، و بدرقه سلطان ايشان را بسلامت آن جايگه برساند. سلطان اجابت فرمود، و ملكه تبريز را در سنه اثنين و عشرين و ستّمائة تسليم كرد، و خادمان خاصّ سلطان تاج الدّين قلچ و بدر الدّين هلال را فرمود كه بمذكوره بدرقه شدند، و بسلامت بخوي رسانيدند. و سلطان بتبريز درآمد، و بسراي سلطنت فرود آمد و رياست به نظام الدّين داد، و حال شمس الدّين طغرائي در نفاذ حكم و قبول قول مستمرّ بود، امّا در امور ديوان و اشغال مالي خوضي نمي‌كرد. مصالح رعيّت و ترفيه عامّه را گوش مي‌داشت، و مفسدان و سفها را تا هنگام اجل زجر مي‌كرد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 142

[45] ذكر جنگ سلطان با گرجيان و انهزام* ملاعين‌

چون سلطان ممالك آذربيجان را مالك شد از لشكر گرج در موضع «1» نزديكي از حدود دوين كه آن را گزپي «2» گويند، قرب شصت هزار سوار جمع شده اظهار جلادت و اضمار بلادت مي‌كردند، و از مجاورت سلطان ببلاء مقيم و مقعد مبتلا شدند. و غرض ايشان در آن اجتماع آن بود كه سلطان كثرت و شوكت ايشان دانسته در صلح و مهادنت رغبت نمايد، و بر زوال دولت اتابكيان تأسّف مي‌خوردند، چه آن دولت مصيده ايشان بود، هر چه خواستند در آن دولت تقديم مي‌داشتند. سلطان از جمعيّت ايشان خبر يافت، با لشكرهائي كه حاضر بودند بدان صوب شتافت، و بتفرّق عساكر در اقطاعات عراق و نواحي ديگر التفات نكرد.
و چون بكنار آب ارس رسيد اميزان اتراك و مقدّم ايشان جهان پهلوان و قوقا گفتند كه: دشمن نزديكست و جمعيّت تمام دارد. جواب سلطان غير از ان نبود كه پاشنه بر اسپ زد و خود را در آب انداخت، و باك نداشته بطرف دشمن عبور كرد. لشكر بضرورت در پي رفتند. چون به كرپي رسيد لشكر دشمن را ديد نزول كرده؛ سوادي چون ظلمت شب جهان گرفته، و چون كواكب از حدّ حصر گذشته؛ خروش ايشان پرده ابر مي‌دريد و بگوش ستاره مي‌رسيد.
ترس و هيبتي كه از اغنام سائمه در دل ذئاب گرسنه نشيند در دل سلطان ازيشان بنشست، و در برابر ايشان* بزير تل صفّ كشيده لشكر را بنفس خود بقلب و
______________________________
(1)- در اصل: موضعي.
(2)- چنين است در اصل ما، رجوع شود بجهانگشاي ج 2 ص 159.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 143
ميمنه و ميسره مرتّب كرد، قلبي مشحون به كمات و ميمنه‌اي مملوّ به رمات و ميسره‌اي محفوف به حمات، و تا شب منتظر نزول ايشان مي‌بود.
و چون فرو نيامدند، و وقت غروب شد، خرگاهي كوچك براي سلطان بزدند، در مقابله قلب فرو آمد، و بخانان و امرا فرستاد كه تا سحر بنوبت سهر كشند. و چون روز شد همه را حاضر كرد و گفت: دشمن ترك مصاولت كرده [و] عزم مماطلت كرده است، راي وراي آن نيست كه از هر جانبي بر ايشان حمله كنيم، و اگر ايشان نيز حمله كنند بزخم تير جواب گوئيم. پس سلطان روي به پشته نهاد، و بحركت او از هر طرف حمله كردند. چون ميسره سلطان بيكبار بانگ كردند كه بر بالا بايد رفتن غياث الدّين برادر سلطان و اور خان و يغان طايسي و چندي ديگر از امرا در ميسره بودند، شلوه كه از مشهوران دليران گرج بود بر ايشان حمله كرد، پياده شدند و تيرباران كردند. لشكر گرج منهزم شد، راه گريز را پيش گرفتند، و لشكر سلطان با ايشان مختلط شده شمشير را كار فرمودند، چنانكه در يك ساعت قرب چهار هزار مرد جنگي بر معركه مفروش گشت، و آنها كه بقايا بودند خود را از نهيب لشكر ميان كشتگان پنهان مي‌كردند.
سلطان بر سر پشته بايستاد، گرجيان را گرفتار مي‌آوردند. و سلطان فرمود كه خرگاه زدند در جائي كه هر كه بخدمت سلطان توجّه مي‌كرد از امرا و غير هم پاي بر جثث كشتگان* نهاده بحضرت مي‌رسيد.
و شمس الدّين قمي، كه از حجّاب اتابك ازبك بود، حكايت كرد و گفت:
اتابك مرا در زمان استيلاء گرج آنجا فرستاد. شلوه با من در سخن درشتي كرد،
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 144
و از حدّ ادب درگذشت و گفت: مي‌خواستم كه عليّ (يعني امير المؤمنين كرّم اللّه وجهه) در اين زمان باقي مي‌بود تا چيزي از بأس خود بدو مي‌نمودم كه روز بدر و حنين را فراموش مي‌كرد. پس در آن روز كه آن لشكر بشكست شلوه نمي‌دانست كه بكدام صوب حركت كند، پس فرود آمد و ميان كشتگان بخفت، و روي خود را بخون بيالود. پسر دايه غياث الدّين كه هنوز كودك بود او را بشناخت، از آن ميان بدر آورده دست بسته بحضرت سلطان آورد. حقّ تعالي آن سگ لعين را در مجاوزت حدّ ادب كه كرده بود دروغ زن گردانيد، و بدست كودكي گرفتار كرد. سلطان او را امان داد و در كشتن شتاب نكرد، تا حسن صنيع حقّ تعالي با طاعنان در مظهران دين و ناشران كلمه يقين ظاهر گرداند.
و تاج الدّين قلچ را با جماعتي از امراء گرج كه در قيد اسر درآمده بودند و سري چند از سرهاي كشتگان، ببشارت فتح بتبريز فرستاد، و از آنجا بشهر دوين رفت، و زحف كرده همان روز بگرفت. قاضي دوين را فرمود كه زنان و فرزندان مسلمانان را جدا كرد، و حقّ تعالي در آن حركت به بركت نهضت سلطاني اموال موفور و غنايم غير محصور كرامت كرد. و در همان روز شرف الدّين* از دره سرماري و حسام الدّين خضر بخدمت رسيدند. و سلطان فرمود كه جهت ايشان توقيع بتقرير ممالكي كه داشتند نوشتند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 145

[46] ذكر عود سلطان از دوين بتبريز، و گذاشتن امراء ميمنه را بگرجستان در سنه اثني و عشرين و ستّمائة

سلطان بعد از آنكه ظفر يافت غارات را «1» با خريات بلاد ابخاز پراگنده گردانيد، و بنفس خود قصد تفليس كرد. شرف الملك به تبريز بود. مكتوب فرستاد كه: شمس الدّين طغرائي و برادرزاده او و نظام الدّين رئيس كه برادرش است، با همديگر در گرفتن و اهلاك او و عصيان بر سلطان مؤامره كرده‌اند. و اين معني عين إفك و زور بود. بعد از مدّتي بوضوح برهان محقّق شد كه صريح بهتانست. طغرائي مردي دين‌دار و منصف بود، پيوسته ظلمه را از تعرّض رعايا باز مي‌داشت، و بحيف و تجاوز انصاف راضي نمي‌شد. هر وقت كه اهل تبريز را تكليف مالايطاق كردندي گاه بشفاعت و گاه بتوبيخ و شناعت مانع مي‌شد. نايبان شرف الملك را آن خوش نمي‌آمد، چه مالك آن بقعه در وقتي شدند كه اسباب بتاراج داده، و غارت و زحمات ديده بودند. مال اندك ايشان را بخرج* تهيي‌ء «2» اسباب بعد از ترتيب مؤونت مالابدّ وفا نمي‌كرد.
سلطان چون به نامه او واقف شد عزم مراجعت كرد بتبريز، تا مگر تغيّر مزاج آن را علاج فرمايد. پس امراء ميمنه را، كه در جنگ گرجيان تقصير كرده بودند، فرمود كه بر در سرادق حاضر كردند، و حجّاب بيرون آمدند، و با ايشان تقرير كردند كه: سلطان مي‌فرمايد كه «تقصير شما روز مصاف محقّق شد، و چون حقّ تعالي نصرت داد و ظفر كرامت فرمود از شما عفو كرديم، امّا
______________________________
(1)- متن عربي: غوّارته، يعني تيزروان و ديو سواران خود را.
(2)- تهيه.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 146
بشرط آنكه در بلاد گرج اقامت كرده، اماكن و مساكن آن را تا معاودت ما زير و زبر كرده باشيد». طوعا و رغبة قبول كردند. و ملكان سرماري را با ايشان يار گردانيد كه در مضايق و دربندها دليل باشند.
حسام الدّين خضر بغايت دوست من بود، حكايت كرد كه: ميان گرج سه ماه اقامت كرديم، پيوسته بغارات و تخريب عمارات، و ابتلاء اهالي بعظايم و اخلاء آن حوالي از مواشي و غنايم، مشغول بوديم، و غلام و برده گرجي چنان ارزان شد كه يك نفر غلام گرجي بدو دينار فروخته مي‌شد، و آنها كه مواشي را از دربندها مي‌گذرانيدند از جنگ عدو و ركضات و حملات آمن نبودند؛ پس چون با لشكر بدر بندها مي‌رسيديم باز پس مي‌مانديم و تحذير مي‌كرديم كه بعد* ازين مضايق ديگر هست احتياط كنيد و خلوت تورّد مكنيد. لشكر از غايت استيلا دلير شده بودند، بسخن ما التفات نمي‌كردند، يگان و دوگان مي‌گذشتند و بعد دو سه روز با مواشي و اموال و انفال و أساري مراجعت مي‌كردند.
باري تعالي گرج را چنان ذليل كرد كه از مضيق بمضيق، فريقا بعد فريق، مي‌گريختند، و جز خزي و خسار و ذلّ و إسار نمي‌ديدند، عاقبت بجائي رسيدند كه هرگز مثل آن نديده بودند.
و چون سلطان بتبريز رسيد شرف الملك جمعي را از رنود و اوباش بحضرت سلطان حاضر كرد و گواهي دادند بر طغرائي و برادرش چنانكه شرف الملك مي‌خواست. پس سلطان فرمود كه هر دو را بگرفتند، و رئيس را در حال بكشتند و بر شاه راه انداختند، و طغرائي را در حبس كرده بمصادره سنگي «1» زياده از صد هزار
______________________________
(1)- چنين است در اصل؛ شايد: بمصادره‌اي سنگين.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 147
دينار مكلّف كردند، چنانكه طاقت او در أداء آن برسيد، بلكه بحدّ فقر و فاقه كشيد، و آنچه از آن جمله بخزانه سلطان رسيد سي هزار دينار بود. وانگه از تبريز با توكيل و احتياط تمام بمراغه بردند، و شرف الملك بجان در هلاك او مي‌كوشيد، تا آنگه كه انگشتري سلطان را شرف الملك بقتل او بستد. و چون حقّ تعالي بقاء آن ذات شريف و صدر عديم المثل مي‌خواست كيد شرف الملك* بجائي نرسيد، چه لطيفه الهي نايب سلطان را كه در مراغه بود بدان داشت كه بهلاك او رضا نداد، بلكه باو اسباب و خيل داد تا در ظلمت ليل خود را برهاند. مذكور نيز مي‌رفت تا از آنجا ببغداد رسيد، و در سنه خمس و عشرين و ستّمائة حجّ گزارد. و چون مردم حجّاج كه از اقاليم ورود كرده گرد كعبه معظّمه ايستاده بودند، و امير سبيل سلطان حاضر، آنگه آواز برآورد و گفت:
اي مسلمانان، همه اهل ايمان متّفق‌اند كه خداي تعالي شريفتر از اين مقام نيافريده است، و هيچ روزي از اين روز بزرگتر نيست، و هيچ كتابي از كتاب الهي عظيمتر ني، و من بحرمت اين كلام و اين مقام و اين ايّام سوگند مي‌خورم كه تهمتي كه شرف الملك مرا بدان نسبت كرد جز دروغ صريح و بهتان خالص نبود. و سوگند غلاظ در اين باب ياد كرد. پس مردم متفرّق شدند، بعضي بعراق و بعضي بمشرق و بعضي بمغرب، و آن حكايت كردند، و در مسالك و ممالك منتشر شد، و خبر بتواتر بسلطان رسيد، و امير حاجّ آنچه مشاهده كرده بود بشهادت أثبات بازگفت. سلطان حقيقت دانست كه وي بريّ السّاحه بود، پشيمان شد، و او را امان داده بتبريز باز آورد، و املاك او بر وي مقرّر داشت- امّا چه سود كه اطلال شده بود- و در وقت* مشاورات او را حاضر مي‌كرد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 148

[47] ذكر تملّك سلطان گنجه را با ساير بلاد آن‌

چون سلطان بعد از فتح ابخاز عصاي اقامت به تبريز انداخت اورخان را با سپاه خود بگنجه فرستاد، تا آن را با بلادي كه در آن حواليست، چون بيلقان و بردع و شمكور و شتره «1»، در تصرّف آورد. جمال الدّين قمّي در آن ولايتها نايب اتابك ازبك بود، در حال بخدمت مبادرت نمود، و ولايتها را تسليم كرد، و اورخان بگنجه متمكّن شد، و شرف الملك نايب خود كافي را جهت ضبط اموال و امور ديواني با وي فرستاده بود. چون اورخان استيلا يافت دست برسوم ديواني مي‌زد و بتمكّن در قرابت سلطان استظهار مي‌نمود، و ميان ايشان مفاوضات رفته بخشونت انجاميد. اورخان بر كافي شمشير كشيد و اين خبر به شرف الملك رسيد، و وي بسلطان شكايت كرد، و نمود كه اورخان ضبط اموال جهت خزانه خود مي‌كند، سلطان اورخان را بدرگاه بازخواند و وحشت ميان شرف الملك و اورخان باقي و مستمرّ ماند تا آن وقت كه اسماعيليان كار او تمام كردند. «2»
______________________________
(1)- شايد شنزه نيز بتوان خواند؛ در ع چاپي: شيز، و در ب م: ستر؛ قراءت صحيح معلوم نشد.
(2)- در متن عربي عبارت اخير مفصلتر است و مترجم آن را اختصار كرده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 149

[48] ذكر نكاح سلطان دختر سلطان طغرل را

جماعت زنان از قبل دختر سلطان طغرل به تبريز آمدند و رغبت او را در تزوّج* سلطان عرض كردند، و نمودند كه وي بشهود عدول از اتابك اوزبك مطلّقه است. سلطان اجابت كرد بشرط آنكه وقوع طلاق اتابك ثابت شود. قاضي كمال الدّين قاضي ورزقان كه از حوالي تبريز است با شخصي ديگر گواهي دادند كه اتابك طلاق او را بر غدر بفلاني تعليق كرده است و گفته كه: با وي غدر نكنم، و اگر بكنم مطلّقه باشد. بعد از ان غدر كرده است و عزّ الدّين قزويني كه فقيهي بزرگ بود و در آن وقت در تبريز حاضر، بوقوع طلاق حكم كرد. و ملكه برسم نثار مالهاي بي‌شمار بفرستاد، و عقد نكاح بستند، و سلطان جهت زفاف از تبريز بخوي رفت، و بعد از دخول سلماس و ارمي را در اقطاع ملكه بيفزود.
و صدر ربيب الدّين وزير اتابك ازبك حكايت كرد كه: اتابك در آن وقت از اعمال نخجوان بقلعه ألنجه بود. هر روز استيلاء سلطان بر بلاد خود اندك اندك مي‌شنيد غير ازين نمي‌گفت كه: إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ «1»، تا وقت آنكه خبر نكاح ملكه بشنيد، پرسيد كه: برضاي مذكوره بود، و يا اكراه كردند؟ مخبر اعلام كرد كه: رغبت صادق از طرف مذكوره بود، و سلطان رغبتي نداشت، مضطرّ شد، بل كه شهود طلاق را ملكه خلعت داد و نوازش كرد.
* گفت در حال سر بر بالين نهاد، و محموم شد، و بعد از چند روز درگذشت. «2»
______________________________
(1)- سوره اعراف (7) آيه 128.
(2)- يك باب درباره نصب عز الدين قزويني بقضاي تبريز اينجا در متن عربي هست كه مترجم نياورده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 150

[49] ذكر عود سلطان ببلاد گرج و فتح تفليس‌

سلطان بعد از عيد فطر بار دوم بنيّت غزو سوار شد و جهت تبييض وجه ايمان، و تسويد وجوه عبّاد صلبان، متوجّه گرج گشت. چون بكنار ارس رسيد مرا مرضي عظيم ظاهر شد، چنانكه مجال حركت نماند. حاكمان سرماري را بعود اجازت داده بود، مرا فرمود كه با ايشان بسرماري روم، و فرمان صادر شد كه هر مكتوبي كه از ملوك شام و روم و گرج بديشان رسد بي‌حضور من نگشايند، و هيچ رسولي از اين جهات وارد نشود إلّا كه من حاضر باشم و در احوال ناظر. و من مدّت هفت ماه در سرماري بماندم، چه سبب توغّل سلطان در اعماق ديار أبخاز وصول برايات سلطاني متعذّر بود. و چون سلطان بكنار آب أرس رسيد مكتوب شلوه گرجي گرفته شد كه بامراء ابخاز فرستاده بود، و از رحيل سلطان بدان صوب آگاهي داده، و تحذير و انذار كرده. فرمود كه بر كنار آب ارس آن ملعون را بدو نيمه كردند. و سلطان با لشكر خود در آن زمستان از برف و سرما مقاساتي* عظيم كشيدند. چون نزديك تفليس رسيد فرمود كه لشكرها جريده شدند. و تفليس را در مناعت و حصانت بغايت محكم يافت، عامّه شهر را بجنگ بيرون كشيدند كه از ديوارهاي شهر منفصل شدند. پس بيكبار بر ايشان حمله كردند، و جمله را بزخم شمشير بر زمين خوبانيدند «1»، و آنچه ازيشان بدروازه گريخت بر همديگر مزدحم شدند، و غياث الدّين پيش رفته و دروازه گرفته بود، ناچار بهمين حمله مستخلص شد،
______________________________
(1)- چنين است در اصل.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 151
و آنچه سپاه و ازناوران «1» بودند بقلعه پناه بردند.
و از صفت قلعه تفليس آنست كه بر كنار آب كر بنا كرده‌اند، ميان كوهها و درّها، و جوي كر ميان شهر و قلعه فاصلست؛ و آن جوئي بزرگست، قابل خوض نيست، پلي از چوب داشته است، در وقت مشاهده هول آن را بسوختند.
سلطان با لشكر در مدّت يك روز بجانب قلعه بسلامت بگذشت، و لشكر بقلعه محيط شد، و به إعداد آلت حصار مشغول شدند، و در اثناء آن رسول گرجيان بطلب امان بيرون آمد. سلطان سبب هجوم زمستان اجابت كرد، و قلعه را باموال «2» كه در آنجا بود، كه انامل [از عدّ آن عاجز بود] و تحرير از ضبط آن قاصر، متسلّم شدند.
______________________________
(1)- أزناوورaznavur در زبان گرجي بمعني پهلوان و شجاع و شريف و بزرگ است (به جهانگشاي ج 2 ص 173 و يادداشتهاي قزويني ج 1 ص 53 رجوع شود)؛ در نسخه ب م: أزناوريّتهم؛ در ع چاپي: ارنازورتهم.
(2)- يعني «با اموال».
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 152

[50] ذكر* قصد سلطان بكبس براق حاجب بكرمان و بازگشتن او از راه‌

چون سلطان فتح تفليس كرد، و در اقاصي ابخاز لشكر او «1» تركتاز نمود، هر بار پيش از ان از جانب عراق آوازه براق حاجب مي‌رسيد كه فضوليها مي‌كند.
انقطاع خدمت معهود علاوه آن بي‌ادبيها شد، و شرف الدّين علي كه در عراق وزير بود روز بروز احوال او را بحضرت سلطان عرض ميكرد. در وقت آنكه سلطان به أبخاز بود ألاغ او رسيد كه: براق حاجب خيمهاي خود را بموضعي فسيح زده است، و بدوري موكب سلطنت مغرور گشته. همّت سلطان كه دشوار را بر وي آسان كرده بود بر عزم كبس او بكرمان باعث آمد. شش هزار مرد جريده اختيار كرد و برادر خود غياث الدّين پيرشاه را با خود برد كه اگر كرمان مستخلص شود بر وي مقرّر باشد- چه از قديم كرمان ملك غياث الدّين بود و او از قلّت كفايت از دست داده و به براق غادر فاجر سپرده- و اثقال و حرم را بگيلگون گذاشت. و در اين وقت شرف الملك مقيم تفليس بود، و بقاياي گرج را ببلايا مبتلي مي‌كرد. و من بسرماري بودم، و اخبار سلطان منقطع شده بود.
يك روز متفكّر و مهموم نشسته بودم، چاووشي از چاووشان سلطان درآمد، و خبر قدوم سلطان* داد، و گفت كه: سلطان فرمود كه: پلي كه بر راه سرماري كه «2» بر جوي ارس است بسازند. برخاستم و بر سر پل رفتم و گفتم كه عمارت كردند. سلطان بمباركي عبور فرمود و بجانب شرقي شهر فرود آمد.
______________________________
(1)- غّوارته (متن عربي).
(2)- اين «كه» زائد است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 153
جمعي نمودند كه سه نفر از مشهوران و كبار امراء گرج كه در قيد اسر بودند، و سلطان در صحبت تاج الدّين قلچ بتبريز فرستاده، بعضي از نوّاب شرف الملك ايشان را بسرماري حاضر كرده و خونبهاي ايشان بيست هزار دينار تقرير كرده، و بيشتر را قماش و متاع و چهار پا ستده، وقتست كه ايشان را اطلاق كند. سلطان مرا پيش خواند و فرمود كه هيچ آفريده را به إطلاق ايشان تمكين ندهم، و گفت: اگر من بفروختن دشمن رغبت مي‌كردم در ديار گرج چندان مال بدست مي‌آوردم كه آتش آن را نتوانستي سوختن. و بجانب كرمان رحلت كرد، و بتعجيل تمام مي‌راند، كه در راه خبر محقّق شد كه، آن خبر كه وزير شرف الدّين علي فرستاده بود، كه براق حاجب غافل در صحرائي نصب خيام كرده و نشسته است، خلاف واقعست. پس سلطان عودت فرمود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 154

[51] ذكر حالاتي كه لشكر سلطان را واقع شد در غيبت سلطان‌

شرف الملك، چنانكه ذكر رفته است، مقيم تفليس بود؛ ناگاه پيش خاناني كه در گيلگون بمحافظت حرم و اثقال سلطان مشغول بودند خبر رسيد كه لشكر گرج بانبوهي تمام بر سر* تفليس رفته است، و شرف الملك محصور مانده. خانان با همديگر در باب كشف ضرّ وزير مشاورت كردند. اكثر خانان گفتند: تغافل از كار وزير و اشتغال بمحافظت حرم و پايگاه سرير أوليست، غير اورخان كه، اگر چه با شرف الملك عداوتي تمام داشت، امّا بدين تغافل رخصت نداد، و گفت: اگر لشكر گرج وزير سلطان را با وجود چنين لشكر انبوه كه در اين نزديكيست اسير كند وصمتي بر روي دولت بنشيند كه عار آن بمرور ازمان شسته نشود. پس بنفس خود با لشكري كه داشت سوار شد. چون جدّ او را در باب نصرت شرف الملك بديدند خانان ديگر متابعت كردند؛ با پنج هزار مرد بيرون آمد، و من نيز در صحبت او روانه شدم. در عقب معلوم شد كه آن خبر از ارجاف بوده است. و بر اثر آن تاج الدّين قلچ مبشّر بعود سلطان از عراق و وصول او بنخجوان برسيد، و لشكرها متفرّق شدند بنهب و غارت بلاد گرج؛ و سلطان قيرملك، و تاج الدّين حسن مقطع استراباد، و نصرة الدّين محمّد پسر كبود جامه صاحب جرجان را بتفليس مرتّب كرد، و با لشكرهاي مجرّد متوجّه خلاط شد. و چون بدانجا رسيد عوامّ و لشكر شام كه آنجا بودند بر وي حمله كردند. سلطان فرمود كه بيكبار زحف كردند، و
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 155
آن جماعت بعضي قتيل طريح و بعضي* اسير و جريح شدند، و باقيان روي بشهر نهادند. و لشكر سلطان با ايشان در شهر درآمد، و باز بيرون آمد. بعد از ان اقاويل مختلف شد كه سبب خروج چه بود. تركان گفتند: سلطان جهت آنكه شهر بغارت نرود فرمود تا لشكر بيرون آيد، چه اعتقاد او آن بود كه عاصي نشوند، و هر وقت كه خواهد ملك كند؛ و اهل اخلاط دعوي كردند كه لشكر را بقهر بيرون كردند. و حقيقت حال معلوم نيست كه چگونه بوده است.
في الجمله چهل روز آنجا اقامت كرد و بازگشت.
و چون سلطان تفليس را بگرفت پسر صاحب ارزروم، كه جهت نكاح ملكه گرج نصراني شده بود، او را در پايه تخت حاضر كردند، او را امان داد و نوازش كرد. چون سلطان باخلاط نهضت فرمود آن پسر باز مرتدّ شد، و بگرج پيوست، و ايشان را خبر داد كه تفليس خلوتست. دوري سلطان غنيمت شمرده، گرجيان سوار و پياده جمعيّت كرده، بتفليس رفتند. قير ملك با امرائي كه با وي بودند، از جبن و خوري كه بدان مشهور بودند، شهر را بگذاشتند و رفتند.
لشكر گرج درآمد، و چون دانستند كه نگاه نتوانند داشتن بدست خويش آتش زدند. در اين وقت شرف الملك مقيم گنجه بود. نامه بر نامه مي‌فرستاد و سلطان را در وقت محاصرت خلاط از جمعيّت گرج بقصد تفليس آگاهي مي‌داد.
سلطان بزعم آنكه پيش از تعذّر* تدارك تلافي كند بازگشت و نرسيد.
و از تركان ايوائي «1» كينه‌اي در دل متمكّن داشت، سبب حراميي و دزدي و تشويش بلاد كه از ايشان صادر مي‌شد؛ و ايشان كثرتي داشتند، ده هزار سوار
______________________________
(1)- در اصل ما و چاپ هوداس: ايواني و الايوانية. يادداشتهاي قزويني ج 1 ديده شود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 156
بيش بودند؛ بريشان تاخت و غارت كرد، غارتي مشتمل بر نهاب نفوس و اختطاف رؤوس؛ و مواشي ايشان را بموقان راند، خمسي كه خاصّه سلطنت بود بسي هزار بيش پيوست.
چون شفاي غيظ از آن جماعت حاصل كرد با صد سوار از خواصّ خود عزم خوي كرد تا با ملكه مجتمع شود. چون نزديك رسيد خبر دادند كه بكلك سديدي و سنقرجه دواتدار و طايفه‌اي از غلامان اتابك ازبك بمرغزار خوي نزول كرده‌اند، و اضعاف مضاعفه‌اند؛ بازگشتن را مصلحت نديد، اقدام كرده بر ايشان تاخت و خود را در خطر انداخت. ايشان برابر نتوانستند ايستادن، روي بگريز نهادند. سلطان بجدّ تمام در پي ايشان راند تا بمضيقي رسيدند و امان خواستند، و در سلك خدم منتظم شدند. «1»
______________________________
(1)- عبارتي از متن عربي را مترجم حذف كرده است كه مضمون آن اينست: سلطان بعد از آنكه گرجيان تفليس را سوزانده بودند بگنجه رسيد. و زماني كه سلطان بسمت اخلاط حركت كرده بود شرف الملك امر كرد قاضي مجير الدين عمر بن سعد خوارزمي را بدوازده هزار دينار مصادره كردند بدين تهمت كه در اداي رسالتها كه او را در ان فرستاده بودند خيانت كرده بوده است، و بعد از آنكه يك ماه او را در حبس نگاه داشته بود منصب قضاي تبريز را باو محوّل كرد تا بار ديگر بحضور سلطان راه نيابد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 157

[52] ذكر وصول شمس الدّين رسول خليفه مغرب در سنه ثلث [و] عشرين و ستّمأية

چون سلطان در اين نوبت از گنجه بازگشت رسول مغرب برسيد، و او را باعزاز و اكرام تلقّي كردند، امّا در امر او بشكّ بودند، و صدق* او را در آن دعوي محقّق نمي‌دانستند، تا آنگه كه رسول سلطان از روم مراجعت كرد، و خبر داد كه اين رسول قطع بحر كرده بروم رسيد، و سلطان علاء الدّين كيقباد بنفس خود استقبال كرد، و خيمه نوبت جهت وي زدند، و در احترام و اعظام مبالغت نمودند. و چون معلوم شد كه بسلطان جلال الدّين فرستاده‌اند نه بروم، نزلها كمتر شد، و در معهود اجلال اخلال واقع گشت. آنگه شكّ سلطان جلال الدّين زايل شد، و رسالت او را مصدّق داشت، و او را حاضر كرد. و در وقت اداء رسالت ترجماني من كردم، و در اعادت آن رسالت كه او ايراد كرد جز وحشت فايده‌اي نمي‌بينم. و از اسبابي كه ازالت شكّ و دفع شبهت در امر اين رسول كرد: مردي عالي همّت و صاحب مروّت بود. هرگز نفس او باكتساب و ادّخار راضي نشد. يك سال بيشتر در گنجه بود تا دستور حاصل شدن، و آنچه در اين مدّت بوي رسيد ده هزار دينار بوده باشد. و چون مفارقت كرد از آن جملت هيچ نمانده بود، بل كه از تجّار مبلغي قرض كرده بود و حمد و ثنا اندوخته.
در وقت بازگشت از سلطان التماس علم و كوس كرد، مبذول داشت، و همچنان توقيعي در باب حنّه زيدانيّه بدمشق كه از اسلاف [بميراث] «1» بوي رسيده بود
______________________________
(1)- اين كلمه در اصل بوده است ولي تراشيده و ناقص كرده‌اند؛ و اسم اين محل در نسخه پاريس و
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 158
* و بغصب و ظلم ديگران گرفته، طلب كرد. سلطان هر التماسي كه داشت همه را اجابت فرمود، و تقي الدّين حافظ را در صحبت او برسالت فرستاد، چه [در] توجّه بديار دوردست كسي كه او را در دولت قدري و در بلاد ذكري باشد رغبت نمي‌نمود.
چون ايشان روانه شدند أرجافي درافتاد كه فوجي اندك [از تاتار] بر جانب عراق گذر كرده است. سلطان را عزم اصفهان مصلحت نمود، پس تا بشهر ميانه از آذربيجان رفت- و آن شهريست كه بر كنار جوي سپيد نهاده‌اند- و آنجا استعراض لشكر كرد. در اثناء آنكه سلطان گرد لشكر مي‌گشت، و هر طلبي را «1» مي‌ديد رسول مغرب از مراغه بازگشته در رسيد. سلطان بمن اشارت كرد كه سبب معاودت او معلوم كنم. چون سؤال كردم گفت: چون شنيدم كه دشمن رسيده است و سلطان به نيّت غزا سوار شده خواستم كه فضيلت مجاهدان بر قاعدان دريابم. سلطان او را بر آن انديشه ثنا گفت و فرمود كه: اصحاب خلفا بايد كه بر اين وجه باشند. آنگه فرمود كه با وي بگردم و لشكر را طلب طلب بر وي عرض كنم. بعد از انكه بخدمت بازگشتيم سلطان سؤال كرد كه: لشكر امير المؤمنين بيشتر است يا لشكر ما؟ گفت: لشكر او اضعاف اين لشكر است و در آن لشكر* پياده بسيار است، امّا اين لشكر همه رجال حرب و ابناء طعن و ضرب‌اند.
______________________________
نسخه ب م الجبه الزيدانيه آمده است و هوداس آن را الجنة الزيدانية چاپ كرده.
(1)- طلب (جمع آن أطلاب) اصطلاح نظامي است بمعني گروهي و فوجي از سواران- هفتاد يا صد يا دويست نفر- كه در فرمان يك امير و داراي يك درفش و يك شيپور باشند. گويا اصل كلمه فارسي يا كردي (تلب) بوده است. براي تفصيل بيشتر ر ك به تعليقات.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 159
آنگه خبر رسيد كه آن لشكر كه بعراق آمد از عساكر سلطاني بود كه در ديار هند بوده‌اند، و مقدّم ايشان بلگاخان است. سلطان بمضارب خيام به اوجان بازگشت، و رسول مغرب را ديدم كه دوباره تجهيز كرد، و بموصل وصول يافت. طايفه‌اي در شب برو درآمدند، و او را از خانه بيرون بردند، ديگر بازنگشت. و در آخر تحقيق شد كه او را ببغداد بردند، و قماش و اسپان او را بسلطان آوردند. كس متعرّض آن نشد، و عاقبت كار او پوشيده ماند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 160

[53] ذكر تمليك سلطان بيلقان و اردبيل را بشرف الملك در سنه اربع و عشرين و ستّمائة

چون سلطان در اين سال متوجّه عراق شد اين دو شهر را در خرابي بمثابتي يافت كه قابل عمارت نبود. عليق يكشبه يافت نشد، چنانكه بازاريان كه رفتند [بدست] تهي باز آمدند. پس هر دو را به شرف الملك داد، چه مي‌دانست كه مادام كه در حساب خاصّ باشد جز خرابي چيزي نيفزايد. شرف الملك* فرمود كه هر يكي را از آجر سوري بنا كردند، تا مگر رعيّت رغبت كند. لاجرم ببهترين حالي بعمارت آمدند، چنانكه از حال ماضي بهتر شدند، و از آن دو بقعه مالي حاصل شد كه حاصل تبريز و گنجه در جنب آن محقّر نمود. بعد از يك دو سال سلطان به بيلقان نزول كرد، شرف الملك بر دست من در مواقف سلطاني رقعه‌اي [عرض كرد] «1» متضمّن آنكه: بنده كمينه زمين بندگي مي‌بوسد، و در پايه تخت اعلي بمحلّ إنها مي‌رساند كه: بمطابخ و مخابز و إصطبلات عامره از حاصل بيلقان حاضر كرده است بدين تفصيل: گوسفند حلال يك هزار سر، گندم هزار مكوك، جو هزار مكوك. سلطان بعد از وقوف كه فرمود بر تبسّم نيفزود.
______________________________
(1)- يا: برداشت؛ در متن عربي: رفع.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 161

[54] ذكر ملك خاموش پسر اتابك ازبك‌

اتابك ازبك را جز ملك خاموش فرزند نبود، و او اصمّ ابكم بود، از ابتداء ولادت به إستفهام غرض او را مي‌دانستند، و جز يك شخص معيّن از وي إستفهام نمي‌دانست كردن و از اشارات او چيزي معلوم نمي‌كرد، كه او را بخردي پرورده بود. پدرش صاحبه* روئين دز «1» را در نكاح او آورد، و آن زن از حفده اتابك كربه «2» صاحب مراغه بود. چون سلطان در بازگشت از اخلاط بگنجه رسيد ملك خاموش بخدمت آمد، و در جمله تقدمها كه آورد كمري بود از ان كيكاووس ملك فرس، چند جوهر نفيس در وي تركيب كرده كه كس قيمت آن نكند، از جمله يك پاره لعل ممسوح بدخشاني بود مصفّح طولاني، بقدر كفّ آدمي، كه در غايت زيبائي و نفاست بود. نام كيكاووس را بران نقش كرده بودند، و همچنان نام جماعتي از ملوك كه بعد از وي بودند. سلطان از نفايس جواهر خود پاره‌اي چند ديگر بران اضافت كرد، و از آن وضع بگردانيد، و نگين كيكاووس را در ميانه نهاد، و آن را در ايّام اعياد، فحسب، در ميان مي‌بست، تا آنگه كه تاتار بيامد، سلطان را در شوّال سنه ثمان و عشرين و ستّمائة كبس كرد، آن كمر با جواهر ديگر بدست ايشان افتاد، به پسر چنگز خان بردند.
ملك خاموش مدّتي مديد در خدمت مي‌بود، از عنايت بهره‌اي نيافت، رثاثت حال و اعوال عيال او را* بر مفارقت بغير اذن حامل شد پيش علاء الدّين
______________________________
(1)- در اصل: روس دز.
(2)- ع: كرابه.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 162
ملحد رفت، و بعد از يك ماه در ألموت حال او مات يموت شد. «1»
______________________________
(1)- بعد از اين باب در متن عربي يك باب هست در ذكر مخالفت صدور عراق با شرف الدين علي تفرشي كه وزير سلطان بود در عراق. اين مخالفين حسابي از دخل و خرج عراق نزد سلطان فرستادند كه بر موجب آن شرف الدّين را متّهم بخيانت در اموال سلطان نمودند، و شرف الملك وزير نيز در اين اتّهام با ايشان يار بود. امّا شرف الدّين در خفا دويست هزار دينار تقديم حضور سلطان كرد، و بهريك از ساير مرتبه‌داران بيست هزار يا سي هزار دينار رشوت داد، و در مجلس رسيدگي بحساب بريش محاكمه‌كنندگان خنديد. مترجم گويا اين باب را لازم ندانسته است كه ترجمه نكرده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 163

[55] ذكر قتل اسماعيليان اورخان را بگنجه‌

چون سلطان را در ديار هند دست بمقابله خدمات خدم باحسان نمي‌رسيد جز مراعات و مواعدت بلسان چاره‌اي نمي‌ديد. هر يكي را از امرا كه ملازم خدمت بودند باقطاعي از خراسان و عراق موعود كرده بود. چون حقّ تعالي او را مالك آن ممالك كرد هرچه گفته بود بدان وفا نمود. رمقي كه از خراسان مانده بود اقطاع اورخان كرد. نايب اورخان بلادي را كه از مملكت اسماعيليان هم سينور خراسان بود، چون تون و قاين و قهستان، به نهب و قتل متعرّض مي‌شد. پس شخصي ازيشان كه مدّتي مديد در شام نيابت اسماعيليان كرده بود، كمال لقبي، برسالت بحضرت آمد، و از نوّاب اورخان و تطاول و تعدّي كه مي‌كردند شكايت كرد. سلطان شرف الملك را فرمود كه او را با اورخان مقابل كند و شكايت را بتفصيل برساند. چون اورخان* باستماع سخن كمال مشغول گشت كمال در سخن گرم شد و حدّت و تهديد آغاز كرد.
اورخان كاردي چند از موزه و كمر بيرون كشيد و پيش كمال انداخت، و گفت كه: كاردهاي ما از اين شكلست، و ما را شمشيرها هست از اين كاردها درازتر و تيزتر، كه شما را نيست. پس رسول، بي‌آنكه دادي دهند و بر جراحت مرهمي نهند، بازگشت. سلطان چون بگنجه مراجعت كرد سه نفر از فدائيان بر اورخان حمله كردند، و بيرون شهر او را بكشتند. آنگه كاردها كشيده بشهر درآمدند، مي‌گفتند: علاء الدّين را عمر باد، ما قربان علاء الدّين‌ايم! تا بدر شرف الملك رسيدند، او را آنجا نيافتند، در قصر به سراي سلطنت رفته بود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 164
فرّاشي از ان وي بزخم كردند و بيرون آمدند، همچنان شعار علاء الدّين اظهار كرده مباهات مي‌نمودند. عوامّ از بامها ايشان را سنگسار كردند و تا نفس آخر مي‌گفتند كه: ما قربان علاء الدّين‌ايم.
و در اين وقت بدر الدّين احمد رسول الموت ببيلقان رسيده بود، قصد حضرت سلطنت داشت. چون حادثه اورخان بشنيد در كار خود متحيّر ماند.
مكتوبي به شرف الملك نبشت* و در كار خود استشارتي كرد. شرف الملك از ترس كه در نفس او درآمده بود استبشار نمود، و مي‌خواست كه قاعده‌اي كه سبب امن او بود ممهّد شود، و او نيز بر پي اورخان نرود. بدو نبشت كه:
انديشه ناكرده هر چه زودتر بيايد تا بمقاصد مراجعت كند. او نيز بيامد، و شرف الملك از ساق جدّ تشمّر نمود، و تا كار او تمام نكرد نياسود. بالاي تمنّاي او كارها گزارده شد كه غايت مراد ايشان بيش از ان نبود: اوّلا دست از بلاد ايشان قاصر كنند؛ و ايشان در زمان تاتار و خلوّ ديار بر دامغان مستولي شده بودند، و سلطان مطالبت مي‌كرد كه بازگردانند؛ في الجمله چنان مقرّر كردند كه دامغان همچنان در دست ايشان باشد، بشرطي كه هر سال سي هزار دينار حمل خزانه سلطان كند «1»، و توقيعي در اين باب نبشتند. آنگه بطرف آذربيجان سوار شدند، و بدر الدّين احمد رسول ألموت بمجلس خاصّ و سماط عامّ شرف الملك حاضر مي‌شد. و او با اين رسول بنياد انبساطي بنهاد، و محبّت و اخلاص نمود. چون بچراگاه شهر سر او رسيدند در اثناء مجلس شراب، وقتي كه ضمير
______________________________
(1)- يعني علاء الدّين صاحب ألموت. در متن عربي و ترجمه فارسي مطلبي غير ازين نيست تا لفظ «اوّلا» كه در سطر 11 آمده است محلي داشته باشد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 165
كؤوس در صميم نفوس اثر كرده بود، گفت كه: از فدائيان ما در لشكر شما جمعي هستند كه متمكّن* گشته، و چون يكي از خدم و غلامان شما شده‌اند، بعضي در اصطبل تو خدمت مي‌كنند، و بعضي پيش مقدّم چاووشان سلطان مي‌باشند.
شرف الملك الحاح كرد، كه آن جماعت را حاضر گردانند تا بچشم خود ببيند، و دستارچه خود را علامت امان بوي داد. بدر الدّين احمد پنج نفر از فدائيان حاضر كرد. يكي ازيشان به شرف الملك گفت كه: من فلان جا بر تو فرصت يافته بودم، وليكن منتظر فرمان بودم. شرف الملك چون اين سخن بشنيد فرجيّه خود بيرون آورد، و با پيرهن بيامد پيش و ميان ايشان بنشست، و گفت: سبب چه بود كه شما بقصد من نشسته‌ايد؟ علاء الدّين از من چه مي‌خواهد؟ چه گناه و تقصير از من صادر شد كه بخون من تشنه شود؟ من چنانكه بنده سلطانم همچنان بنده ويم. اينك بدست شما افتاده‌ام، هر چه خواهيد بكنيد. و در تذلّل و بيچارگي مبالغه تمام كرد. و خبر بسلطان رسيد، در خشم شد، و از خواصّ خود يكي بوي فرستاد كه آن پنج نفر فدائي را بر در خيمه خود بآتش بسوزاند.
چندانكه استعفا كرد ممكن نشد، بي‌ارادت او فرمودند كه بر در خيمه او آتشي بزرگ افروختند، و آن پنج نفر فدائي را در انداختند*. مي‌سوختند و مي‌گفتند كه: ما قربان مولي علاء الدّين‌ايم. آنگه سلطان كمال الدّين را كه مقدّم چاووشان بود سبب آنكه استخدام فدائي كرده بود بكشت، چه احتراز بر وي واجبتر بود.
از آنجا بر صوب عراق رحلت كرد. شرف الملك بآذربيجان بماند، من نيز با وي بماندم. روزي در بردع بوديم، رسول ألموت، صلاح الدّين علي نامي،
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 166
برسالت به شرف الملك آمد كه پنج نفر از فدائيان احراق كرده‌اي، اگر سلامت خود مي‌خواهي ديت هر يكي ده هزار دينار بايد كه بگزاري. از هول اين خطاب در كمد و جزع افتاد. رسول را از امثال و اقران خود بحظّ وافر مخصوص كرد، و تشريف فاخر بداد، و مرا فرمود كه توقيعي نبشتم ديواني كه «1» باسقاط ده هزار دينار هر سال از جمله مالي كه جهت حمل خزانه سلطان مقرّر شده است (يعني از سي هزار كه قبول كرده بودند)، و شرف الملك علامت خود بر آن توقيع نهاد.
______________________________
(1)- اين «كه» ظاهرا زائد است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 167

[56] ذكر مسير سلطان بعراق در سنه اربع و عشرين و ستّمائة و ملاقات او با مغل در ظاهر اصفهان‌

چون سلطان بعد از احراق فدائيان بخطّه تبريز رسيد روزي چند جهت استجمام مراكب* و استراحت مواكب اقامت كرد. از خراسان خبر آمد كه لشكر تاتار بر عزم‌اند كه از آب عبور كنند. سلطان مصلحت در ان ديد كه هرچه زودتر باصفهان رود و آنجا با لشكر تاتار مقابل شود، چه اصفهان بحري بود موج آن رجال مغرق در حديد و معدني بود حاصل آن عدّت و عديد. پس بدانجا رسيد و چهار هزار سوار بجانب ري و دامغان فرستاد. و اخبار ايشان روز بروز مي‌رسيد، و هر روز باز پس مي‌نشستند، و تاتاران پيشتر مي‌آمدند، تا بسلامت بسلطان پيوستند، و جماعتي را كه از قوّت و شوكت و كثرت عدو خبر داشتند با هم آوردند، تا سلطان را معلوم شد كه نوينان بزرگ و اميران نامدار با هم‌اند، چون باچونوين، و باينال نوين، و ياقو نوين، و اسن طغان نوين، و بايملاس نوين، و ياسور نوين «1». تاتاران بجانب شرقي اصفهان يكروزه راه بموضعي كه آن را ديه سين گويند فرود آمدند. منجّمان با سلطان تقرير كرده بودند كه سه روز صبر بايد كردن، و روز چهارم مقابل شدن. بنابران سه روز سوار نگشت.
و از جمله دليلها بر قوّت دل سلطان* در كارهاي سخت و قلّت مبالات او
______________________________
(1)- اين اسامي در متن عربي چنين است: چاپي: تاجن، ااك؟؟؟، او؟؟؟، اسن طغان، ياتماس، باسور- ب م: ناجن، نانال، بافو، اسن طغان، بايماس، باسور.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 168
بخطوب و وقايع آنست كه چون خانان و امراء بزرگ نزديكي دشمن شنيدند منزعج شده بر در او دويدند، و بعد از ساعتي اجازت يافته درآمدند؛ او در صحن سرا ايستاده بود، زماني بسيار بسخني كه با لشكر تاتاران تعلّق نداشت مشغول شد، از غايت آنكه ايشان را استحقار مي‌كرد، و در دل جماعت مي‌نشاند كه كار ايشان نه بس كاريست كه جهت كفايت آن منزعج شوند و قلق ورزند، تا دلهاي رميده آرميده شود، و نفوس ضعيف گشته قوّت پذيرد. پس بعد از مجاذبت اطراف كلام و مطاولت احاديث ايّام ايشان را بنشاند، و مشاورت كرد كه ترتيب مصاف بر چه وجه بايد كردن. زبده سخن آن بود كه همه را سوگند داد بر آنكه موت را بر حيات بگزينند، و راه گريز نبينند. و خويشتن نيز جهت اطمينان خاطر ايشان سوگند خورد كه تا جان دارد قتال كند. آنگه روز مصاف را معيّن كرد، و قاضي اصفهان و رئيس را احضار كرد. فرمود كه پيادگان را در سلاح درآورند و استعراض كنند. عامّه اصفهانيان را با عامّه بلاد ديگر قياس نشايد كردن،* چه ايشان در عيدها و نوروزها از شهر بيرون مي‌آمدند قزاگندهاي اطلس ملوّن پوشيده، گوئي ازهار ربيع است بر طرف چمن دميده، يا وشي صنيع از صنعاء يمن رسيده.
چون كفّار ديدند كه سلطان در خروج ابطا مي‌كند گمان بردند كه مگر خوف بلشكر او راه يافته است و از مطاولت بمطاوعت ميل كرده، دو هزار سوار بكوهستان لر فرستادند تا غارتي كه در ايّام حصار قوت ابشان شود بياورد. آن لشكر كوهستان را زير و زبر كرد و بميانه جبال رفت. سلطان سه هزار مرد بر مراصد گماشت تا دربندها را گرفتند، و در آن مضايق صواعق و بوارق بر ايشان
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 169
باريدند، و قرب چهار صد اسير، از مأمور و امير، با هم بياوردند. سلطان جماعتي را از آن اسرا بقاضي و رئيس تسليم كرد تا در شاه‌راههاي شهر جهت تشجيع عوامّ بكشند، و باقيان را ضرب الرّقاب فرمود و جثّهاي ايشان را بيرون بصحرا انداختند تا سگان خوردند. و در روز موعود سلطان بمصاف بيرون آمد، و لشكرها را ترتيب كرد. قلبي چون مجتمع كواكب ليل، و ميمنه‌اي چون مندفع امواج سيل، و ميسره‌اي مشحون بأشاهب و أداهم خيل. از درخش* زره و خود، و لمعان شمشير زر اندود، روي زمين صفت أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها «1» گرفت.
چون تداني عسكرين بمثابت ترائي جمعين رسيد غياث الدّين در چنان وقتي خذلان كرد و با طايفه‌اي از لشكرهاي سلطان، مقدّم ايشان جهانپهلوان ايلچي، فرصت گريز غنيمت شمرد، چه سلطان را مجال تتبّع او نبود- و سبب گريختن او وحشتي بود كه در آن ايّام واقع شده بود، كه ذكر آن خواهد آمدن- و سلطان از جانب او تغافل نمود. لشكر كفّار برسم خود در برابر سلطان گروه گروه بايستاد. در وقت محاذات سلطان نظر كرد، لشكر خود را اضعاف لشكر دشمن ديد، از غايت استحقار و استضعاف كفّار حشر پيادگان اصفهان را اجازت فرمود كه بشهر بازگشتند. ميمنه سلطان از ميسره دور شد، چنانكه هيچ يكي از اين دو طايفه حال آن ديگر نمي‌دانست.
حربي عظيم رفت ميان ايشان چنانكه قابل شرح نيست. آخر روز ميمنه سلطان بر ميسره تاتار حمله آورد كه بفرار و ترك جانب قرار التجا كردند، و
______________________________
(1)- سوره زمر (39) آيه 69.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 170
لشكر سلطاني ايشان را در پي كرد. بهر كه مي‌رسيد بمالك مي‌رسانيد.* تا نزديك كاشان كوشان و جوشان در پي ايشان بودند، و اعتقاد ميمنه آن بود كه ميسره سلطان با ميمنه عدو همين عمل كرده باشد.
و چون سلطان انهزام دشمن ديده و غروب شمس رسيده بود بر كنار زمين معركه نزول كرده بود. يلان نوغو «1» بيامد و تشنيع و ملامت آغاز كرد و گفت:
عمريست كه از حقّ تعالي تمنّا مي‌كنيم كه ما را با كفّار روزي كرامت كند كه غرّه ايّام زندگاني ما شود، و غيظ قلوب برود، و تشفّي صدور حاصل گردد.
اكنون كه زمان مساعدت نمود از طلب ظفر بازماندن چه معني دارد؟ در همين شب تاتار دو روزه راه باز پس نشيند، آنگه پشيماني بر فوت فايده نكند. چرا اين ساعت بر اثر ايشان نرانيم و جمله را بآب فنا ندهيم؟ سلطان در حال سوار شد.
امّا مغل چون سواد اعظم را ديدند دليران گزيده و مردان كارديده را بكمين فرستاده بودند. چون از اين زمين حرب سلطان بگذشت كمين از ميسره بگشودند، ميسره را بر قلب زدند و بيك حمله أقدام اهل اسلام از مقارّ خويش متزلزل شد، و سرها بار خود از گردنها برگرفت. سنجقها و علمها بر زمين مي‌افتاد. خانان و ملوك و امراء ميسره، أحسن اللّه أجرهم، جهت ثبات إيمان و وفاء أيمان* بر جاي خود ثابت بودند، تا آن وقت كه از صفّ هيجا بفراديس علا نقل كردند. ازيشان بيش از سه كس خلاص نيافت: كوج تگين پهلوان، و حاجب خاصّ [خان] بردي، و اودك امير آخر. و اخفش «2» ملك چندان مقاتله كرد كه از تيرها كه بر وي زده بودند بشكل خارپشت شد، عاقبت شهيد گشت.
______________________________
(1)- ع چاپي: ايلان موغو؛ ب م: ايلان موغو.
(2)- ع چاپي و ب م: اخش، احش.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 171
و الپ خان، و ارتق خان، و كجبوقه خان، و ترلق خان «1»، و منگلي بگ طاي «2» همه شهيد شدند «3». و سلطان با تبدّد نظام و تفرّد از حمات اعلام در قلب بايستاد، و عدو از هر طرف بوي محيط شد. جز چهارده نفر از خواصّ غلامان با وي نماند.
باز پس نظر كرد سنجق‌دار را ديد كه پشت بر كرده و روي بگريز آورده است، درو رسيد و بيك ضرب بدركات رسانيد. و بحمله‌اي كه كرد جهت خود و خواصّ طريق خلاص و مناص بگشود، و از آن مضيق بدر جست. باينال نوين چون آن مردانگي بديد تازيانه‌اي بر اثر وي بجنبانيد و گفت: هر كجا روي سلامت باش كه مرد زمان و كبش اقران خود تؤي. اين معني را «4» اميري از جمله تاتار كه بلشكر سلطان ملحق شده بود با من حكايت كرد.
بعد از ان قلب و ميسره چون شوارد امثال در اقطار عالم متفرّق شدند: بعضي بفارس افتاد، و بعضي* روي بكرمان نهاد، و بعضي تا آذربيجان نيستاد، و بعضي اصفهان را از دست نداد. كس نشان چنين مصافي نداده است كه اين چنين دو لشكر عظيم را از طرفين انهزام بود، و امراء جانبين همه هلاك شدند، و بقاياي هر دو لشكر باطراف و اقطار عالم افتاد، هر يك بطرف ديار خود گريخت.
هشت روز خبر سلطان پوشيده ماند كس نمي‌دانست كه زنده است تا انتظار عود او كنند. و عامّه اصفهانيان خواستند كه بزنان خوارزمي دست درازي كنند و خانه سلطانيان را بغارتند. قاضي تاعيد مهل خواست كه حال سلطان محقّق شود.
______________________________
(1)- ع چاپي: يولق؛ ب م: قولق.
(2)- ع چاپي و ب م: طاين.
(3)- عبارتي درباره اسير شدن علاء الدوله اتاخان و افسوس خوردن بر مرگ اورخان در اين موضع در متن عربي هست كه مترجم حذف كرده است.
(4)- در اصل: معني را از.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 172
و اين مصاف در ثالث عشرين رمضان سنه خمس و عشرين و ستّمائة بود. اتابك [يغان] طايسي سبب ضعفي كه داشت بمصاف بيرون نرفت. قاضي و باقي ارباب دولت كه در شهر بودند اتّفاق كردند كه اگر تا روز عيد خبر سلطان ظاهر نشود بعد از نماز عيد او را بر تخت نشانند، چه در وي اسباب رياست و آداب سياست كه سبب استمالت قلوب و جمعيّت اهوا باشد مجتمع بود. چون روز عيد مردم بمصلّي بدر آمدند از ناگاه سلطان رسيد و بنماز حاضر شد. عود او را عيدي بزرگ شمردند، و خاك قدمش بجاروب مژه* سپردند. سلطان چند روز آنجا اقامت كرد تا بعضي از لشكر متفرّق جمع شد؛ و لشكر كفّار از اصفهان خايف بازگشت، و هر جا كه مي‌رسيدند منكوب و مقتول مي‌شدند، چنانكه ازيشان كم كسي از جيحون بسلامت بگذشت.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 173

[57] ذكر وحشتي كه ميان سلطان و برادرش غياث الدّين افتاد و مآل امر غياث الدّين بعد مفارقت سلطان‌

نصرة الدّين محمّد بن الحسين «1» مردي كافي و ظريف و بديهه‌گوي و صاحب محاوره بغايت بود. بمنادمت حضرت مخصوص گشت، و چون سلطان اصفهان بگرفت شحنگي شهر بمذكور داد، و اقطاعي بزرگ معيّن فرمود و در آن ايّام كه بنيّت مقابله تاتار و مقاتله كفّار باصفهان مقام كرد جمعي از سرهنگان غياث الدّين ترك درگاه او كرده [و] به نصرة الدّين پيوسته بودند. شبي غياث الدّين، در وقت آنكه شراب در سر اثر كرده بود، در مجلس سلطان با وي بگفت كه: بندگان مرا چرا بدر نمي‌فرستي؟ نصرة الدّين جوابي كه لايق مرتبه او نبود ايراد كرد و بگفت: غلامان هرگز بگرسنگي خدمت نكنند، جائي روند كه طعام و شراب مهيّا بينند
* اسپ و چاكر كه سيم و جو ندهي‌نرود اسپ و، چاكرت برود و ندانست كه بدان كلمه تبر بر پا و تيغ بر سر خود زد.
غياث الدّين از آن سخن بغايت رنجيد، و چون مار بر خود مي‌پيچيد و
______________________________
(1)- همان محمد بن حسين بن خرميل از ملكان غور است كه سابقا نام برده شده است (ص 117).
در مجموعه منشآت نور الدّين منشي (نسخه خطي) در ضمن نامه‌اي دريغ و درد بسيار بر مرگ نصرت ملك كه همين مرد باشد بيان شده است. در متن عربي در همين باب فصلي حاوي اخبار پدر اين شخص و چگونگي جنگ خوارزمشاه با او و كشته شدن وي به غدر و خيانت و فرار نصرت ملك بهندوستان و قرار گرفتن او نزد قباچه و سپس پيوستن به سلطان دارد كه مترجم آن را حذف كرده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 174
مكرّر مي‌كرد. سلطان چون دانست انفعال غياث الدّين را، با نصرة الدّين گفت:
اي حمدي «1» برخيز كه مست شدي از مجلس بيرون رو- و در اصطلاح غوريان حمدي «2» «ياغا» را گويند- نصرة الدّين بدر رفت. بعد از زماني غياث الدّين بيرون شده پي او گرفت، و تا در خانه او برفت، و مي‌خواست كه در خانه درآيد، در باز نكردند، از بام درآمد و كاردي بر جگرگاه او زد. بعد از دو روز بعالم آخرت پيوست.
زبانا من از تو برنج اندرم‌ببرّم سرت تا نبرّي سرم سلطان از وفات او عظيم متفجّع گشت و از غايت اكتياب خرقه ناموس را خرق كرد، و زياده بر نوحه مادر مشفق بر فرزند يكدانه* خود زاري و قلق نمود، و از سر خشم به غياث الدّين پيغام كرد كه: تو سوگند خوردي كه با دوست من دوست و با دشمن من دشمن باشي، و اين نصرة الدّين كه بظلم كشته‌اي دوست‌ترين دوستان من و مخلصترين ملازمان منست؛ بلقاي او غمهاي كهن گشته را فراموش مي‌كردم، و در بقاي او شاديهاي بي‌كرانه در خود مي‌يافتم؛ چون او را بظلم و حيف كشتي پس ناقض عهد و ناكث يمين تو باشي، و بعد اليوم ترا با من سوگندي نمانده است؛ مع هذا در اين قضيّه با تو جز بشرع كاري نمي‌كنم، با برادر او پيش قاضي حاضر شو، اگر خواهد قصاص كند و اگر خواهد عفو.
______________________________
(1)- در نسخه ب م: خمدي.
(2)- در متن عربي ب م: الخمديّة. و ياغا ترجمه لفظ نقّابون است كه در متن عربي آمده. نقّابون كوهكنان و كوه شكافان و كاركنان معدن را گويند، ولي ياغا را من در مراجع علي العجاله نيافته‌ام.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 175
پس بدين پيغام روز روشن بر ديده غياث الدّين چون شب تيره شد، و قرار و آرام از وي برميد. آنگه فرمود سلطان كه جنازه او را دو كرّت بر در غياث الدّين بردند و تشنيعها زدند، و او، چون گنه‌كار بد كه روز و شب از ترس و هراس خالي نباشد، يك دم آرام نمي‌گرفت تا آنگه كه لشكر مغل بيرون اصفهان مقابل سلطان شد. مشغولي سلطان را سبب نجات خود دانست، سر خود گرفته بدر شد. و مثل او مثل كسي شد كه از باران بگريزد و زير ناودان پناه كند. از آنجا بخراسان* رفت، و پسر كريم الشّرق را بديوان عزيز فرستاد باعلام آنكه مفارقت برادر كرده است، و مذكّر بآنكه در مدّت مجاورت عراق هرگز مجاوزت شرط ادب نكرده است، تا آنگه كه برادرش از ديار هند بدر آمد، و رفض حجاب و رفع آداب جايز داشت، و بغارات و بتاراج آن ولايت را بر هم شورانيد. اگر از جانب ديوان عزيز او را مددي شود، كه مملكتي را كه برادر بغصب فرو گرفته است از دست او انتزاع كند، بي‌شكّ خدمت و جانسپاري يكي در هزار شود. پس رسول را با وعد جميل و انعام جزيل از دار الخلافه باز گردانيدند، و سي هزار دينار نقد در صحبت او روانه كردند.
و چون شنيد احوال مغل را و ظهور رايات سلطان را از غايت رعب بجانب الموت رفت، و علاء الدّين صاحب الموت توسّط كرده بامان غياث الدّين رسول فرستاد، و سلطان منّت‌دار شده اجابت فرمود؛ و پيش ازين خطاب او «جانب شريف» مي‌كرد، در اين نوبت بدين سبب خطاب او «مجلس شريف» كرد، و دو كس از خواصّ خود، يكي تاج الملك خوارزمي* مشرف ممالك و [ديگري] جمال الدّين فرّخ طشتدار را، با أيمان و مواثيق اهل ايمان، با رسول علاء الدّين
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 176
با هم فرستاد، چون به علاء الدّين پيوستند و غياث الدّين رسالت را شنيد باور نكرد، و بمراجعت بخدمت سلطان راضي نشد. بارگيري چند از علاء الدّين التماس كرد، علاء الدّين سيصد چهار صد سر اسپ فرستاد. غياث الدّين رفيق ادبار گشته راه كرمان گرفت. پس از لشكرهاي سلطان كه گرد بر گرد الموت بمحافظت و مراقبت غياث الدّين بودند، مقدّم ايشان طواشي سلاحدار، در حدود همدان بوي رسيدند، و نزديك بود كه غياث الدّين را بگيرند. جهان پهلوان ايلچي از پس خاني در كمين بود، بدر آمد، و حمله طواشي سلاحدار را ردّ كرد، وليكن از لشكر غياث الدّين جماعتي اسير شدند. و چون غياث الدّين بكرمان رسيد بطمع آنكه براق حاجب نايب او بود، و بسبب او آن استقلال يافت- و آن لعين پيش ازين مادر غياث الدّين را باكراه نكاح كرده بود، و بعد از زماني بتهمت آنكه مرا خواهد كه زهر خوراند كشته- در اين وقت جهان پهلوان و پسر كريم الشّرق را بگرفت و بقتل آورد، و غياث الدّين را ببعضي از قلاع محبوس گردانيد. آنگه در خاتمت امر او اختلاف واقع شد، بعضي گفتند كه براق* حاجب او را بكشت، و جمعي نقل كردند كه زنان قلعه در تخليص او اتّفاق كردند، و برسن در شب فرود آوردند، و باصفهان رفت و آنجا بامر سلطان كشته شد. و حقيقة الامر عند عالم الغيب و الشّهادة.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 177

[58] ذكر فدائيان كه علاء الدّين صاحب الموت از راه موالات بخدمت سلطان فرستاد

چون سلطان در ري اقامت كرد، و لشكرها در پي مغل بخراسان رفتند، رسول علاء الدّين بيامد و نه نفر فدائي باهم آورد، كه سلطان هرجا كه دشمني دارد بديشان گويد تا بروند و بقتل آورند. سلطان در كار فدائيان با اصحاب خود مشورت كرد، بشتر مردم اشارت كردند كه قبول بايد كردن، و عدو را معيّن گردانيدن، غير شرف الدّين نايب عراق، كه او مردي عاقل بود، گفت:
غرض علاء الدّين آنست كه حال باطن سلطان را بداند، و انديشه ضمير او دريابد.
چون سلطان دشمنان خود معيّن كرده باشد بايشان تقرّب نمايد، و از نيّت سلطان ايشان را آگاهي دهد. سلطان اين سخن را چون معقول يافت مقبول كرد، و فدائيان را بالموت فرستاد، و گفت: دوست و دشمن ما بر علاء الدّين* پوشيده نيست اگر او را چنين نيّتي هست از پيش خود بفرستد. و بر عقب آن غياث الدّين را از الموت با تجهيز تمام گسيل كرد. و بدين سبب سلطان عظيم رنجيد، و آن وحشت باقي ماند، تا آنگه كه مرا در سنه ستّ [و] عشرين و ستّمائة با معاتبات و مخاطباتي، كه ذكر آن در عقب خواهد آمدن، بوي فرستاد. «1»
______________________________
(1)- در اينجا پنج باب در متن عربي هست كه مترجم نياورده است: يكي در عزل وزير خراسان؛ ديگري در منصوب شدن مصنف بوزارت نسا و نزاع ضياء الملك با او؛ سومي در فرستادن قاضي مجير الدين خوارزمي به بغداد تا طلسم سكّاكي را از خاك بيرون آورد؛ چهارمي در بيان حوادث ارّان و آذربيجان در اين زمان؛ پنجم در مخالفت كردن شرف الملك با خرزي با ملكه دختر طغرل و محاصره كردن او تا آمدن حاجب علي و راندن شرف الملك و بهمراه خويش آن ملكه را بردن.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 178

[59] ذكر آمدن رسول روم در وقت اقامت شرف الملك بظاهر خوي‌

عماد الدّين «1» لقبي از روم برسالت بيامد، «2» مكتوبي از وزير سلطان علاء الدّين كيقباد بن كيخسرو بياورد، «3» و آن رسالت را مضمون اظهار موالات و يگانگي بود، و ياد كرده كه: سلطان جلال الدّين بغزاي كافر مشغولست، سلطان علاء الدّين نيز همچنان در طرف ديار غرب بحرب مستغرقست، و در اين سال مبارك چند قلعه معتبر گشوده، كه از ان سروران كفّار بود، و بدين واسطه دين محمّدي قوّت گرفته. حقيقتست كه گروهي چند در حوالي آذربيجان مترصّد نشسته‌اند، كه بكواذب «4» ظنون و جوالب ميون اغترار يافته، خوابها مي‌بينند- و اين نكته اشارت به حاجب علي بود كه بإغراء ملكه قصد آذربيجان مي‌كرد- و اينك ما در اين قرب متمكّنيم، هر وقت كه نداي* دعوت از آن طرف بأسماع ما رسد لبّيك اجابت، چون صدا كه تخلّف صوت نكند، واقع خواهد بودن. و بحمداللّه ميان اين دو دولت فرقي نيست. شرف الملك رسول را باكرام تمام تلقّي فرمود و نوازش بي‌نهايت نمود. آنگه در باب جواب با اصحاب خود مشاورت كرد. تاج الدّين در گجيني، كه آن روز مالك عنان و حاكم جان او بود، بطلب مال اشارت كرد و گفت كه: ما را چندان لشكر هست كه اگر اسباب ايشان مرتّب باشد بهيچ نجده‌اي احتياج نيفتد. و چون اين راي در
______________________________
(1)- در اصل ابتدا عماد الملك نوشته است و بران خطّي كشيده است.
(2)- در اصل: بيامد با.
(3)- در اصل: بياورد كه.
(4)- در اصل: بكوذاب.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 179
دل شرف الملك بنشست، و دانستم كه از اين نيّت نخواهد گشت، گفتم: اگر از اين اقتراح ناگزير است باري بايد كه بتواضع مقرون و بخضوع مشفوع شود، چه ترقيق لفظ و تلطيف عبارت را در تنجّز حاجت اثري عظيم است، چه مثل ملوك مثل كوههاي بلند است، كه اگر در خطاب با وي نرمي كني صداي او هم بنرمي باشد. اين نصيحت از من قبول كرده همچنان كرد، بلكه از حرص بر مال در تواضع مبالغه كرد، و گفت: بر شما پوشيده نيست كه حادثه تاتار، كه مفرّق جموع و مستجلب دموعست*، مجموعات قرون ماضيه را چگونه تفرقه كرد، و خزاين سلاطين بر چه شكل بتاراج برد، و اين سلطان بعد از وفات پدر چگونه از جزيره بدر آمد، غير شمشيري با خود چيزي نداشت. اگر در اين وقت با او معاملت بحكم مروّت كنند هر آينه اثر آن پيش وي پوشيده نماند، و ذكر آن بر روي روزگار مخلّد گردد. و تطويل و تذلّل بسيار كرد، چنانكه از تلقيني كه كرده بودم پشيمان شدم. آنگه رسول را خلعتي لايق همّت خود در پوشانيد؛ استر با طوق و سر افسار و يك هزار دينار تكلّف كرد. اين رسالت را پيش سلطان علاء الدّين موقعي حسن ظاهر شد، و تحف و اصناف الطاف و هدايا، و انواع اموال جهت سلطان جدا و جهت وزير جدا، بطرف وي روانه كرد. و بسبب موانعي، كه شرح آن خواهد آمدن، نرسيد الّا بعد از آنكه سلطان بمحاصرت خلاط نشسته بود. «1»
______________________________
(1)- دو باب از متن عربي را كه بعد از اين باب آمده است مترجم انداخته است، يكي فتح شدن آذربيجان بدست شرف الملك و ديگري مقتول شدن تجار اسماعيليان در آذربيجان بر حسب امر او.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 180

[60] ذكر كبس حاجب علي أشرفي شرف الملك را در سنه اربع [و] عشرين و ستّمائة

چون حاجب علي ملكه را استصحاب كرده باخلاط بازگشت، شرف الملك از آن جهت منزعج شده بجانب ارّان روان گشت*، و عمّال خود را جهت جبايت حقوق بهر طرف فرستاد. عاملي كه بخيل خانه قجب ارسلان رفته بود شخصي بود كه او را سراج خوارزمي گفتندي، أوباشي چند با خود برد، و هر روز جهت ضيافت خود سي سر گوسفند بر ايشان تكليف مي‌كرد، و تكاليفي ديگر با آن منضمّ شد كه طاقت آن نداشتند. او را گفتند: تو پيش شرف الملك بازگرد، كه ما حقوق خود را حمل كرده بخزانه بياوريم، بجبايت تو هيچ احتياجي نيست. او ازيشان بشكايت تمام بازگشت و شرف الملك را بر آتش نشاند تا از موغان برنشست، و از آب ارس بگذشت، و تركمانان را كبس كرد، و مواشي ايشان را ببيلقان راند. سي هزار سر بود، و زنان تركمانان بأطفال خرد در پي مي‌رفتند، رو مي‌خراشيدند و نوحه مي‌كردند. و مرا گمان آن بود كه چون ببيلقان رسد مالي معلوم سبب جنايتي كه كرده‌اند ازيشان بستانند، و مواشي را بازگرداند. خود در حال كه ببيلقان رسيد چهار هزار سر با بره جهت خاصّه خود بداشت، و باقي را تفرقه كرد. هر وقت كه سلطان* بظاهر بيلقان در وقت عبور نزول كرد بر دست من رقعه نبشتي بسلطان كه:
غلّه چندين مدّ و گوسفند حلال چندين سر. با آنكه مي‌دانست كه اصل آن گوسفندان را مي‌دانم. بعد از ان بموغان بازگشت. و از جهات حمول اموال
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 181
مي‌رسيد، همه را بر لشكر تفرقه مي‌كرد.
آنگه تركمانان را جمع كرده به شروانشاه رسول فرستاد، و طلب مالي كه در حضرت سلطان مقرّر كرده بودند كرد. و آن پنجاه هزار دينار بود. شروانشاه در آن باب توقّف كرد، چه مي‌دانست كه چون بدست او درآيد تلف كند، آنگه از وي محسوب نشود، و دوباره بايد ادا كردن. شرف الملك از آن اهمال رنجش نمود، و بكنار آب كر حركت كرد، و چهار هزار مرد جريده بفرستاد كه ولايت او را بغارتند. رفتند و ظفر نيافته باز آمدند.
آنگه شرف الملك بجانب آذربيجان رحلت كرد، و دختر اتابك پهلوان كه ملكه نخجوان بود غلامي داشت آيدغمش نام، او را پرورده و بزرگ كرده و فرزند شناخته بود. در آن حال از خدمت او مفارقت كرده بخدمت شرف الملك پيوست، و با مخدومه خويش بنياد عداوت نهاد، و شرف الملك را* بران داشت كه نخجوان را بغدر از ملكه انتزاع كرده بوي بسپارد، و مالي وافر معجّل را التزام نمود، و بعد از ان سال بسال مالي معيّن كرد كه بخزانه برساند.
و بر اين نيّت جمعي را از خواصّ خود در صحبت او بنخجوان فرستاد كه علي الغفلة در شهر درآيند، و ملكه را بگيرند، و شهر را به آيدغمش تسليم كنند.
منهيان اين معني را بسمع ملكه رسانيده بودند، و احتياط آن كرده. پس چون بنزديك نخجوان رسيدند لشكر معدّ بود، بيرون آمد و بقتال ايشان را مانع شد.
بخجالت و خيبت مراجعت كردند، و شرف الملك در عقب رسيد، بصحرا نزول كرد، گرد مكر و غدر بر وي نشسته و پريشان و پشيمان شده، زبان اعتذار كليل و مجال احتيال قليل گشته، و اعتقاد آن بود كه ملكه معهود ضيافت و
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 182
خدمت را بلقامت رساند، خود حاجبه ملكه با أنزال فراوان جهت زيادتي خجالت او نزول كرد؛ و نوبتي ديگر بيامد و عتاب آغاز كرد كه: من جمله حاصل نخجوان را بتقدمهاي تو صرف كردم، بلكه موروث اسلاف خود ضميمه آن ساختم، اكنون ترا آن كفايت نكرد كه قصد هتك ستر من كردي، و مي‌خواستي كه مرا بموي سر بدهي كشيدن!* اگر حامل تو بر اين معني رغبت در نخجوان است از مردم خود كس بفرست كه مال آن را سال بسال جمع كند، تا ترا معلوم شود كه آنچه از من بخزانه و بتقدمه تو مي‌رسد ضعف حاصل است.
شرف الملك را از غايت تشوير مجال سخن نبود عذرهاي پوسيده «1» مي‌آورد و بزبان دروغ شكسته بسته بر هم مي‌بست.
آنگه بر جانب قلعه سميران كوچ كرد، و از اعمال آن در حوالي ديه حورس «2» فرو آمد. و آن قلعه از ان ملك اشرف بود، كه نوّاب او از مستحفظان اتابك، پيش از آنكه آذربيجان در تصرّف سلطان آيد، تسلّم كرده بودند. اهل آن ديه بقلعه‌اي مختصر كه بر سر تلّي بنا كرده‌اند پناه بردند، تا از غارت غلامان و مفسدان لشكر امان يابند، و لشكر در بيوتات درآمدند، و غارت مي‌كردند. اتّفاقا اهل ديه سر يكي را از حواشي شرف الملك از تن جدا كردند، و او بدين سبب در غضب شد و سوگند خورد كه رحلت نكند تا ايشان را بعذاب و بيل گرفتار نگرداند. چون بامداد شد، و لشكر بجوانب تلّ محيط شدند، و از هر طرف نقب مي‌كردند، رعيّت در فرياد و استغاثت آمد، كسي بفرياد
______________________________
(1)- در اصل: غدرهاء پوشيذه.
(2)- در اصل زير حاء مهمله بقلم تازه‌تر سه نقطه گذاشته شده است. ع چاپي: حورش؛ ب م: خورس و حورس.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 183
نمي‌رسيد. در ميانه* ناگاه آواز نقاره و بانگ كوس بگوش لشكر رسيد، و علمها و سنجقهاي سرخ و زرد پيدا شد. سواران در رسيدند، چنانكه بيشتر لشكر باسباب و اصحاب خود نتوانستند رسيدن، و هر يك بجانبي گريخت، و شرف الملك همچنان با جمعي اندك از غلامان كوچك با روي سخت ثبات مي‌نمود عنانش را گرفتم و كشيدم و گفتم: اتّسع الخرق علي الرّاقع، اين خرق را رفوو اين فتق [را] رتق ناممكنست، باري نفس خود را خلاص ده.
پس روي بهزيمت نهاد، و لشكرگاه خود را با آن همه اموال كه چون بحر موج مي‌زد بجا بگذاشت. اوّل كسي كه از لشكر شام بما رسيد فخر الدّين سام [صاحب] حلب و حسام الدّين خضر صاحب سرماري بود، و او در آن وقت دست از طاعت سلطان داشته بود، و بدوري سلطان كه بعراق بود مغرور گشته، و بهانه مي‌آورد كه طاقت تكاليف شرف الملك را ندارد. و در اين قضيّه او را فتوحي معتبر دست داد، و تمامت آلات مجلس زرينه و سيمينه شرف الملك بدو رسيد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 184

[61] ذكر گرفتن حاجب علي اشرفي بعض بلاد آذربيجان را و آنچه ميان او و شرف الملك رفت* بعد از اين واقعه‌

شرف الملك در اين هزيمت تا مرند جائي اقامت نكرد، يك شب آنجا بود و از آنجا بتبريز روانه شد، و حاجب علي بخوي رفت؛ و شحنه خوي در آن هنگام ناصر الدّين [بوقا] بود، غلام شرف الملك. چون واقعه را شنيد شهر را خالي گذاشت و بگريخت. حاجب علي بشهر خوي درآمد، و اصحاب او بعضي محلّها را غارت كردند، و بهتك حرمت مفضي شد. عاقبت منادي كردند كه دست‌درازي نكنند.
و حاجب علي بعد از ان بنخجوان رفت، بدو طاعت آوردند؛ آنگه بمرند آمد و درآمد، چه با روي آن مانع نيست؛ آنگه يزك بر صوب تبريز فرستاد، و شرف الملك همچنان مقيم تبريز بود با عددي يسير؛ يزك حاجب علي تا ديه صوفيان مي‌آمد و خرابي مي‌كرد.
اقامت او به مرند و از ان شرف الملك بتبريز دراز كشيد، و از طول مقام ملول گشت. هر وقت كه قصد رحيل مي‌كرد اهل تبريز او را از آن عزم باز مي‌داشتند، و ربيب الدّين وزير اتابك ازبك را شفيع مي‌آوردند. و اين خواجه ربيب الدين مقيم تبريز بود، متعبّد و متنسّك، و بحبل تقوي و ورع متمسّك؛ و اهل تبريز را* حامل بر منع او از خروج جز نظر در عواقب و احتراز از استيلاء حاجب علي نبود، و هم از لزوم حجّت سلطان بريشان، و ضيق مجال عذر مي‌انديشيدند، و از سخط او ايمن نبودند. پس هر وقت كه شرف الملك بدست
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 185
تنگي و عجز [از] اقامت احتجاج مي‌كرد اهل تبريز چيزي كه بر خرج معين باشد مرتّب مي‌داشتند، تا آنگه كه موسم بهار رسيد.
شرف الملك بر صوب ارّان روانه شد، و بجمع رجال و جبايت اموال مشغول گشت و در وقت گذر دو روز بر قلعه مردانقين «1» بنشست، و آن از ان داماد ربيب الدّين بود. او را بمحاصرت تهديد كرد، و من توسّط كردم، و او را بچهار هزار دينار از آنجا گذرانيدم.
و از آنجا بحوالي قلعه جاچين «2» رفت، و خواهرزاده ايواني گرجي، جلال الدوله آنجا بود، او را نيز بوعيد و تهديد در كار آورد، و بر ده هزار دينار مصالحه كرد، بقرار آنكه هفتصد اسير از مسلمانان اطلاق كند از أسراء قديم و حديث. چون اسيران را فرود آوردند، و بعضي از مال قبض كرد، خبر آوردند كه بغدي غلام اتابك ازبك از شام گريخته بآذربيجان رسيد-
و اين بغدي از سلطان، سبب اساءتي كه تقديم* داشته بود، مستوحش بود، و هر كه از عساكر خوارزمي، از مبداي خروج تاتار، بديار آذربيجان مي‌افتاد در حال، سبب دشمني بسلطان، مي‌گرفت و بقتل مي‌آورد، تا حدّي كه در يك روز چهار صد نفس را بدست خود هلاك كرده بود. و چون سلطان مالك آذربيجان شد او ببندگي ملك اشرف پيوست. بعد از ان در اين وقت از وي مفارقت كرده بآذربيجان توجّه نمود؛ سبب آنكه شنيد كه آذربيجان عرضه مختطفان و نهبه ناهبان شده است، و اتّفاق كلمه از ميان برخاسته، گمان مي‌برد
______________________________
(1)- در اصل و نسخه پاريس چنين است؛ ب م: مردايقين؛ و هوداس «مردانقيم» چاپ كرده.
(2)- نقطه‌هاي ج و چ در اصل ما الحاقي بنظر ميرسد؛ ع چاپي و ب م: خاجين.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 186
كه هر وقت كه او در ميان آن بلاد درآيد آب دولت اتابكيان را، كه سدّ گشوده است و بر صحراي عدم افتاده، باز در جوي مراد تواند بستن.
و هل يصلح العطّار ما أفسد الدّهر
- چون بتخوم خوي نزديك شد، و به حاجب علي خبر او برسيد، در پي او سوار گشت و طلب مي‌كرد. بغدي بتعجيل تمام از آب ارس بگذشت، آنگه بر كنار آب برابر وي بايستاد، و گفت: من غلام ملك اشرف‌ام و باحسان و انعام او پرورش يافته‌ام، و اينجا كه آمدم براي نصرت دعوت وي آمدم. حاجب علي چون سخن وي* بشنيد مراجعت كرد. بغدي بشهر قبان درآمد- و آن شهريست كه قلعها دارد در دست امراء عاصي، كه هرگز بر بساط سلاطين قدم ننهاده‌اند، و از علامات طاعت ايشان تا اين زمان غير از تقدمها چيزي مشاهده نكرده- بغدي درايستاد، و ايشان را بر اظهار شعار دولت اتابكي سوگند مي‌داد، و به پسر پسر اتابك ازبك، پسر ملك خاموش، كه در قلعه قوطور بود دعوت مي‌كرد، كه او را از قلعه بدر آورند و بر سرير پادشاهي نشانند. در آتش مرده مي‌دميد، و بر سعادت غيبت كرده تعويل مي‌طلبيد. شرف الملك را بدان سبب قلق زيادت شد، و وصول طايفه‌اي از منهزمان بظاهر اصفهان بانهزام سلطان، و اختفاء خبر او، ضميمه آن حال گشت، و كمد و اندوه او بيفزود، دست و پا از كار فروماند، و حزن بر حزن و وهن بر وهن واقع شد. مع هذا هر روز بشارت مي‌داد زدن كه: سلطان بر مغل ظفر يافته، و اسلام بر كفر ظاهر شده است. و چون بغدي از سوگند خوارگي با امراء قبان فارغ شد پيش نصرة الدّين محمّد بن بيشتگين «1»
______________________________
(1)- در اصل: نيشتكين.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 187
رفت، او را بمساعدت و معاونت دعوت كرد. نصرة الدّين* حال را به شرف الملك اعلام كرد. شرف الملك در نهان با وي فرستاد كه بغدي را بطاعت آورد، و بهر چه مطلوب اوست از رعايت و اقطاعات، خالي از شوايب، ضامن شود؛ و رسولان در اين معني آمد شد كردند، تا نرم شد، و تن به تبعيّت داد. نصرة الدّين او را بستد، و بخدمت شرف الملك آمد. بر كنار آب ارس بهم رسيدند.
اكرام مثواي او و ارضاء او بما يحبّ و يهوي تقديم داشت، و آن روز بر اصحاب او صد و پنجاه خلعت قسمت كرد، ده خلعت از آن جمله با اسپان با طوق و سر افسار بود؛ و ارمي را به اقطاع خواست، مبذول داشت، و سوگند خورد كه هيچ كس را از خوارزميان تمكين ندهد كه دماء قتلي را از وي مطالبه كند.
و از شرّ او ايمن چون شد، بل نوعي از استظهار حاصل كرد، از جانب عراق خبر رسيدن سلطان باصفهان محقّق شد، و لشكر مغل خائب و خاسر از جيحون بگذشت، و سلطان ايشان را تا اقصي خراسان در پي كرد.
شرف الملك بجانب آذربيجان عزم كرد، و بغدي و نصرة الدّين را با خود برد كه طلب ثار كند از حاجب علي. چون* بمرند رسيد سه كس از امراء ميسره سلطان، بحكم نجده كه سلطان فرستاده بود، بدو پيوستند: كوجتگين پهلوان و حاجب خاصّ خان [بردي] و اودك امير آخر- و عادت سلطان آن بود كه هر وقت كه در بعضي اصحاب، بوقت حراب و ضراب، هربي واقع شدي، يا در بعضي وقايع تقصير و فتور بظهور پيوستي، او را مكلّف اخطار و تجشّم مشاقّ مي‌فرمود، تا آنگه كه ازو خدمتي مرضيّ كه دنس تقصير بشويد ظاهر شدي، و خشنود گشته او را بنواختي. و اين رسم بعينه طريقه تاتار است، كه سدّ باب تقصير
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 188
مي‌كنند. از آن جهت سلطان بر آن قاعده مي‌بود. و چون آن حادثه واقع شد از امراء ميسره در حرب غير از سه كس بظاهر اصفهان خلاص نيافت، لاجرم سلطان ايشان را بمعاونت شرف الملك فرستاد- پس بدو رسيدند، و بديشان قوّت گرفت، و بجانب خوي رفت. نايب حاجب علي، بدر الدّين پسر سرهنگ، آنجا بود، بوي التفات نكرد، و حاجب علي را در ظاهر پرگري «1» يافت، و مقابل شد و بيك حمله حاجب علي را بشكست، و منهزم به پرگري «1» پناه آورد، و بسياري* از اصحاب او بقتل رفت، و تاج الملك پسر ملك عادل را تيري بر مقتل رسيد، مقتول شد. شرف الملك كوس و نقّاره و علم و سنجق ايشان را در صحبت مبشّران سلطان بتبريز فرستاد، و لشكر در طلب غارات متفرّق شدند، و او با كم از صد سوار بيرون پرگري «1» بود، و حاجب علي با تمامت لشكر خود، غير مقتولان و مأسواران، در اندرون پرگري «1» بود، زهره آن نداشت كه بدر آيد و او را بگيرد.
آري، لشكر شكسته را دل شكسته بود، و عقل رخت بر بسته، اگر پياده‌اي بي‌سلاح بيند در وي طمع نتواند كردن. و حاجب علي به اودك امير آخر نامه نبشت، و التماس اصلاح ذات البين كرد، و اودك امير آخر نزديك بارو رفت، و سخن او بشنيد، و نامه از وي بستد و به شرف الملك برسانيد.
شرف الملك در غضب شد، و باو درشتي كرد و فرمود كه ديگر نزديك سور
______________________________
(1)- در اين چهار مورد اصل ما بيرگري دارد؛ در نسخه الاوامر العلائيه چاپ عكسي هم بهمين شكل است ولي بدون نقطه؛ در متن چاپي ع و نسخه ب م: بركري. رجوع شود بمقاله تاريخي و انتقادي مرحوم قزويني در باب نفثة المصدور ص 30 ح 3. اما در متن عربي گويد حاجب علي در نوشهر بود خبر آمدن شرف الملك كه باو رسيد بظاهر پرگري باز پس نشست.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 189
نرود، و گفت: هرگز ازو جز بقتل متشفّي نشوم، و اينك عن قريب بدو باز مي‌گردم،* و ديار او را خراب مي‌گردانم. پس شرف الملك نيز در پي لشكرهائي كه بغارت متفرّق شده بودند بصوب آذربيجان رحلت كرد. چون بخوي نزديك رسيد نايب حاجب علي آن را خالي گذاشت، و بقلعه قوطور پيوست، تا آنگاه كه بعد از عود سلطان او را از آنجا فرو آوردند. و چون شرف الملك بشهر خوي درآمد دست مصادرات بگشود، و تمامت مردم را بدوشيد، آنگه بغلام خود ناصر الدّين بوغا داد، و از آنجا بمرند رفت، و آن را از خوي عظيم‌تر بدوشيد، و نخجوان را نيز همچنان، بلكه عامّه بلاد آذربيجان را جاروب كرد، چنانكه در هيچ يمين يسار نگذاشت. آنگه خبر رسيد كه رايات سلطاني بعزم آذربيجان در حركت آمد. شرف الملك تا اوجان استقبال كرد. «1»
______________________________
(1)- در آخر اين باب در متن عربي فصلي راجع به رسيدن شاه خاتون عمه سلطان و مرگ ناگهاني سنجقان خان و رسيدن محفه دختر اتابك سعد كه زن سلطان شده بود به اوجان هست، و نيز يك باب راجع به عز الدين بلبان حاكم خلخال و مآل كار او و رسيدن نامه‌اي از علاء الدين كيقباد پادشاه روم و نامه‌اي از علاء الدين صاحب ألموت كه در ضمن آن فرستاده شده بود، و باز باب ديگري حاكي از رسيدن نجم الدين رازي و ركن الدين ابن العطاف برسالت از جانب الظاهر بأمر الله خليفه عباسي بنزد سلطان و بازگشتن نجم الدين بهمراهي مجير الدين رسول سلطان ببغداد و وفات يافتن خليفه در آن اثنا، هست كه مترجم همه را حذف كرده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 190

[62] ذكر اقامت سلطان بآذربيجان در زمستان و اطّلاع بر عثرات شرف الملك و تغيّر راي او برو

چون سلطان بخوي رسيد يك ماه آنجا اقامت كرد، و بر ظلمها و مصادرات شرف الملك اطّلاع يافت، و نفرت ملكه دختر طغرل ارسلان سلجوقي، و براءت مذكوره از ذنوبي كه بوي نسبت مي‌كردند، همه معلوم شد. آنگه ميانه* زمستان بتبريز منتقل شد، و آن را نيز چون خوي خراب يافت. و چون بديه كوزه كنان، كه وقتي ديوان را از ان مالي طايل حاصل مي‌شد، نزول كرد- و هر وقت كه سلطان آنجا نزول كردي در مخابز و مطابخ و اصطبلات سلطاني هر حاجتي كه بودي همه در آن ديه يافت مي‌شد، و برسانيدن آن اهالي قيام مي‌نمودند، و همچنين ضيافت خواصّ و ارباب مناصب را بوجه أحسن بجا مي‌آوردند- در اين نوبت رئيس را حاضر نيافتند، بسلطان إنها كردند كه وي را براي خوني گرفته‌اند و در تبريز بهزار دينار مطالب است، و شرف الملك آن وجه را بجهت غلام خود ناصر الدّين بوغا و شرف الدّين طغرل چاشنيگير اطلاق كرده. چون سلطان بتبريز رسيد فرمود تا آن كسان را گرفتند، و هر چه از رئيس ستده بودند بازستدند و برئيس دادند، و اسپان ايشان را كه رئيس را گرفته بودند ستدند و خاصّ كردند، و تا موغان پياده مي‌راندند.
و چون سلطان ضعف حال تبريز بديد همّت بر ازاحت و اراحت اعلال ايشان صرف كرد، و خراج سه ساله از ايشان بينداخت*، و توقيعي در آن باب نبشت.
و ظلامات و شناعات در پرده نهاني دم بدم بر شرف الملك متواتر بود. سلطان
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 191
همه را مي‌شنيد و كينه در دل مي‌گرفت، و مكتوبات شرف الملك در مهمّات بدو مي‌رسيد. از غايت رنجش جواب نمي‌نوشت. و چون ديد كه تبريز از عليق اصطبلات او عاجز است، و خاصّ را آنجا غلّه نيست، فرمود كه انبارهاي شرف الملك را بگشودند، و بمخابز و اصطبلات صرف كردند. و مردم در آن حال گمانها مي‌بردند، كه دولت شرف الملك بآخر رسيد. پس چون سلطان بموغان بازگشت هر دو آنجا مجتمع شدند، و سلطان هيچ چيز بر وي تغيير نكرد، گوئي هرگز خشمي ازو در دل نگرفت، و سخن موحش از جهت او نشنيد. «1»
______________________________
(1)- در متن عربي اينجا بابي ديگر هست مخبر از آمدن گوركا خان از ملوك قفچاق بخدمت سلطان و وعده همراهي دادن آن دو به يكديگر، و حاضر شدن صاحب دربند به تسليم كردن ولايت خود به سلطان، و فاسد شدن اين امر بعلت طمع و شرارت امراي سلطان.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 192

[63] ذكر آنكه از شرف الملك صادر شد چون تغيّر راي سلطان و [وقوف او بر] عثرات خويش شنيد

پيوسته اخبار مي‌رسيد كه سلطان بر وي متغيّر است و او در تدارك آن انديشه مي‌كرد. پس مصلحت در ان ديد كه بخدمتي، كه در غيبت قايم مقام أرش «1» جنايت باشد، رضاي او حاصل كند، و عنايتي كه بوي مخصوص بود بتازگي از سر گيرد. پس با لشكر خود و بعضي از لشكر سلطان برنشست* و از آب ارس بكشتيها بگذشت، و بر ناحيت گشتاسپي مستولي شد، و عمّال شروانشاه را از آنجا طرد كرد، و حاصل آن سال را بدويست هزار دينار بضمان داد. و گشتاسپي ولايتيست ميان دو جوي ارس و كور افتاده، كه جز بكشتي آنجا نشايد رفتن، و غدير و نخجير از مرغ و ماهي در آنجا فراوان باشد، و مال فراوان بدين سبب از آن ولايت حاصل شود، و صد مرغ آبي بديناري بدهند. «2» و شرف الملك جهت خويش دو جوي بزرگ «3» از آب ارس بيرون كرده بود، و بدان سبب غلّهاي
______________________________
(1)- بمعني ديه و تاوان و جريمه نقدي.
(2)- در متن عربي آمده است كه: چون سلطان به موغان بازگشت آن را (شايد گشتاسپي را) به اقطاع به جلال الدين سلطان شاه واگذاشت كه پسر شروانشاه بود و پدرش او را بگرجيان تسليم كرده بود و آنها وي را بر دين مسيح بزرگ كرده بودند بقصد آنكه ملكه رسودان دختر ملكه تامارا را بزني باو دهند، وليكن آن ملكه را به پسر صاحب ارزن الروم (قاليقلا) داده بودند. جلال الدين خوارزمشاه پسر شروانشاه را از چنگ گرجيان بدر آورد و نزد خود نگه داشت.
(3)- در متن عربي سه ساقيه)Canal -( مي‌گويد بنامهاي شرفي و فخري و نظامي، كه سه ناحيه را بآنها آبادان كرده بود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 193
بسيار برداشته و مال وافر بحصول آورده. و چون سلطان بموغان قشلاق كرد زمستان عظيم بود، و سرما بي‌اندازه، و زمين يخ بسته بود. جهت سلطان جوئي بزرگ بيرون آورد، چنانكه بي‌شنا و عبور از آنجا ممكن نبود. مي‌فرمود كه از بيشه چوب و درختان مي‌بريدند، و بر خطّي كه جهت ساقيه تعيين كرده بود مي‌نهادند، و بر ان آتش مي‌زدند كه زمين نرم مي‌شد، بعد از ان حفر مي‌كردند.
چون تمام شد نام آن سلطانجوي كرد، و هم در آن سال بهشتاد «1» هزار دينار بضمان داد* بي‌آنكه هنوز زرعي كرده باشند. «2»
______________________________
(1)- در اصل: بهفتاد؛ متن عربي: ثمانين.
(2)- در متن عربي بابي ديگر اينجا هست در ان داستان باج سالي صد هزار ديناري را گفته است كه شروانشاهان از زمان ملكشاه پسر ألپ أرسلان مي‌پرداخته‌اند و جلال الدين خوارزمشاه در سال 622 از شروانشاه افريدون پسر فريبرز آن باج را طلبيد، او بهانه‌ها آورد تا بر پنجاه هزار دينار مقرر گرديد؛ و اين بار كه خوارزمشاه به اران رسيد شروانشاه بدون اينكه او را خواسته باشد ببوسيدن بساط آمد و پانصد سر اسپ تركي پيشكش سلطان كرد. سلطان توقيعي در حق او صادر كرد و بيست هزار دينار از باج را از گردن او انداخت؛ و بمؤلف براي نوشتن اين توقيع هزار دينار حق كتابت رسيد. بعد ازين باز سه باب هست كه در ترجمه نيامده است، نخستين در حركت سلطان بجانب شهر لوري (يا لدري) در گرجستان و پس گرفتن اسيران خوارزمي از گرجيان؛ دوم در محاصره كردن قلاع بهرام گرجي و گرفتن بعضي از آنها و مصالحه كردن بمالي نقد قبل از حركت بسمت شهر اخلاط؛ سومي در ذكر گرفتن اختيار الدين جمال زراد كه بعد از عبور سلطان از سند بسمت استاذ الدار (ناظر و پيشكار سراي) تعيين شده بود و يكصد و پنجاه هزار دينار اموال سلطان را تلف كرده بود، و سپس رها كردن او و نصب شهاب الدين مسعود پسر نظام الملك محمد بن صالح بجاي او.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 194

[64] ذكر مسير سلطان بنخجوان و تسيير اثقال «1» را با معظم عساكر بصوب اخلاط بر راه قاقزوان «2»

چون سلطان بفضل الهي قلاع گرج را بگرفت، و ولايتهاي ايشان بنهب و غارت و قتل و سبي و احراق خراب گردانيد، و جموع ايشان را تفريق كرد، اثقال و غنايم را بر صوب اخلاط براه قاقزوان «2» روان كرد، و خانان و امراء بزرگ لشكر را فرمود كه با طمأنينت و «3» هيبت تمام با هم روند، و بنفس خود بصوب نخجوان رفت و قطع طريق بر وجهي كرد كه پيش از خبر بناحيت؟؟؟ تجني «4» كه از جمله ولايت گرجست رسيد، و شب در بعضي از درّها كمين كرد، با هزار سوار از خواصّ غلامان و حجّاب خود و شرف الملك با هم بود. بامداد كه رعاياي گرج مواشي را بصحرا بيرون كردند بدوانيد، و جمله مواشي را جانب نخجوان راند.
چنان شد كه گاوي بديناري مي‌فروختند. و سبب عزم نخجوان رغبت ملكه نخجوان بود در تزوّج سلطان. چون بمباركي رسيد مذكوره را در نكاح آورد، و روزي چند آنجا اقامت كرد كه اشغال عراق و خراسان و مازندران گزارده شد، چه ارباب دواوين آن ممالك و اصحاب مناصب* و ارباب ظلامات همه مجتمع بودند. و سلطان دانسته بود كه چون محاصرت اخلاط كند راهها منقطع شود، و ايشان نتوانند عود كردن، فرمود كه كارهاي همه گزارده بازگردانند، و هر يكي را بر سر عمل خود فرستند. مرسومها بتوقيعات بيرون مي‌آمد و من مي‌نبشتم.
______________________________
(1)- در اصل: انفال.
(2)- در اصل در هر دو جا: قاقروان؛ متن مطابق است با ع چاپي و ب م.
(3)- اصل: با طمانيّت و.
(4)- تجني در ب م، بجني در ع چاپي.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 195
و آن روز مرا از منافع كفايت «1» هزار دينار و كسري حاصل شد، و امّا در ساير ايّام مادّه‌اي بود كه هرگز منقطع نمي‌شد.
و ما در نخجوان بوديم كه يكي بيامد و خبر آورد كه حسام الدّين صاحب سرماري بچراگاه نخجوان رسيده است، و ميان من و او صداقت مؤكّد شده بود.
سبب قضيّه او متحيّر شدم، چه مي‌دانستم كه شرف الملك با وي سبب اتّفاق كه با حاجب علي كرده بود در كبس و ازالت حشمت او و اضاعت حقّ و حرمت او، عظيم بد است، و هم آلات مجلس شرف الملك را در آن واقعه او ستده بود؛ و از جانب سلطان بر وي چنان نمي‌ترسيدم كه از جانب شرف الملك، چه سلطان را عنان نرم‌تر بود و سخن مي‌شنيد. پس اشارت كردم كه در بعضي از ضياع توقّف كند چنانكه من حال او را با شرف الملك باصلاح آرم بالتزام بعضي از منهوبات.
* پس درآمدم و گفتم كه: بمن مكتوبي نبشته است و اصلاح مي‌طلبد، و ملتزم مي‌شود كه هر چه از آن آلات مجلس بوي رسيده باشد همه را بگزارد. پس به پنج هزار دينار قرار رفت كه عوض آلات مجلس برساند، و شرف الملك را بر آن پيمان سوگند دادم كه آن بغض را از خاطر بيرون كند، و از رفته ياد نياورد، و وحشتي كه ازو در دل سلطانست بدر برد. و چون بر اين جمله سوگند خورد آنگه اعلام كردم كه اينك بدين نزديكي رسيده است. شرف الملك بخنديد و گفت: مرا بفريفتي. آنگه فرمود بخواصّ و حجّاب كه استقبال او كنند. همه با من بدر آمدند، و حال حسام الدّين نيكو شد، و عنايت شرف الملك در حقّ وي بغايت رسيد، و بهر چه قرار نهاده بود وفا كرد.
______________________________
(1)- در هر دو متن عربي: الكتابة؛ و شايد همان «كتابت» صحيح باشد نه كفايت.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 196

[65] ذكر مسير سلطان به أخلاط و محاصرت و استيلا بران‌

لشكرها پيش از ورود سلطان بحدود آن رفته بودند، و بر يكروزه راه از آنجا نزول كرده، تا آنگه كه سلطان از نخجوان بلشكر متّصل شد و رسولي از عزّ الدّين ايبك كه نايب ملك اشرف بود و به أخلاط آمده و حاجب علي را گرفته، بيامد. و اين رسول مردي ترك* و عاقل «1» بود، زبده رسالتش خضوع و طاعت، و گفت كه: ملك اشرف مرا نفرمود بگرفتن حاجب علي الّا سبب اساءتي و ترك ادبي كه با بندگان سلطان كرده است، و پاي در ولايت او، بي‌فرماني كه بوي رسد، نهاده است. و اينك ولايت خلاط را بمن داده است و فرموده كه طاعت سلطان كنم، و در پي مراد او روم، و در جمله بندگان او معدود شوم. و در اين ملاطفه و استعطاف، باميد آنكه از آن الحاح بازگردد، مبالغه نمود؛ فايده نكرد و از نيّت اخذ اخلاط بازنگشت، و گفت: تا حاجب علي را بمن تسليم نكنند صلح نخواهم كردن. چون رسول جواب بياورد حاجب علي كشته شده بود، و سلطان كوچ كرده بر خلاط فرو آمد، و محاصرت كرد، و دوازده منجنيق نصب كرد، امّا بيش از هشت در كار نبود.
______________________________
(1)- در اصل: غافل؛ متن مطابق هر دو متن عربي.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 197

[66] ذكر حوادثي كه در مدّت حصار خلاط واقع شد

يكي آنكه «1» خواهر سلطان «2» دختر سلطان محمّد، وقتي كه تركان اسير شد با وي اسير گشته بود، توشي خان پسر چنگز خان او را بنكاح خود آورده بود، و ازو فرزند داشت. پس* توشي خان درگذشت، و هر وقت اخبار تاتار بسلطان كه برادر او بود انها مي‌كرد، و از متجدّدات آگاه مي‌گردانيد. در اين وقت كه بمحاصرت خلاط مشغول شده بود انگشتريي از انگشتريهاي پدر با نگين پيروزه كه نام سلطان محمّد بر آنجا نقش كرده بودند با قاصد بنشاني فرستاد، و خبر داد كه:
خاقان فرمود تا فرزندان او را قرآن بياموزند، و خبر شوكت تو بوي رسيد، بر پيوندي با تو عزم كرده است، و مي‌خواهد كه با تو صلح كند، ماوراء آب جيحون از ان وي باشد، و مادون آن از ان تو، پس اگر در قوّت خود مي‌بيني كه با ايشان مقاومت كني، و انتقام كشي و مقابل شوي و ظفر يابي، تو داني با آنچه خواهي، و اگر ني‌باري مسالمت و مصالحت را در وقتي كه رغبت ازيشانست غنيمت شمر. بقضيّه حصار خلاط از آن معني تغافل كرد، و جوابي كه متضمّن سؤال باشد نفرستاد، و در صلح نزد، بقاصد سخني كه مقتضي فلاح باشد نگفت، چون مرغي كه بيضهاي خود كرده را رها كند و بر بيضه مرغان ديگر نشيند.
______________________________
(1)- قبل ازين در متن عربي فصلي است در باب نصرة الدين صاحب جبل، كه خواهر پدري اوتر خان را بزني داشت، و بتحريك اوتر خان و به امر سلطان او را گرفتند و اموالش را ضبط و يغما كردند و خود او را مدتي در زندان نگاه داشتند.
(2)- اين همان خان سلطان است، دختر بزرگتر سلطان، كه سابقا مذكور شده است (ص 60 و 72).
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 198
ديگر آنكه* ركن الدّين جهانشاه بن طغرل صاحب ارزروم بحضرت سلطنت آمد، و پيش از ان خطبه بنام ملك اشرف مي‌كرد و بطاعت او بود، و با حاجب علي بعداوت او «1» متّفق شد، و غرض او در اين معني عناد بود با پسر عمّ خود سلطان علاء الدّين كيقباد صاحب روم- و او را هم در دولت جلالي گناهها واقع شده بود، كه از عواقب آن مي‌انديشيد، از جمله يكي آنكه باتّفاق حاجب علي بر شرف الملك آمد؛ و ديگر منع تجّار از معسكر سلطاني؛ و قتل سديد مرتدّ «2» رسول سلطان كه از روم بازگشته بود. چون ديد كه شعاع دولت جلالي منتشر شد، و خلاط بر اخذ مشرف شد، با سلطان در طلب امان مراسلت كرد. رسول او را با وعده نجح مأمول بازگردانيد. و اين رسول را شمس الدّين حكيم بغدادي گفتندي، مردي ظريف و اديب، و بديهه‌اي خوب و عارضه‌اي مرغوب داشت «3». و ركن الدّين جهانشاه سلجوقي بيامد- سلطان شرف الملك را فرمود كه يكروزه راه با اصحاب ديوان استقبال او كرد. و شب بر كنار بحيره نازوك پيش او بود- و آن بحيره ميان خلاط و منازجرد است «4»- و آن شب* مجلس شراب ايشان را در خيمه ركن الدّين جهانشاه جمع كرد. و چون دوران كؤوس نفوس را بحدّ طيبت و امالت رؤوس رسانيد بالاي ده هزار دينار شرف الملك را تقدمه كرد.
و سلطان جهت وي در ميدان بزير چتر بايستاد. چون جهانشاه در ميدان
______________________________
(1)- ظاهرا اين ضمير راجعست بسلطان جلال الدين.
(2)- در چاپ هوداس: السديد المربد.
(3)- مصنف در متن عربي قطعه شعري هم از اين شمس الدين نقل كرده است كه از خود او شنيده بوده.
(4)- در اصل: ميان جردست؛ نام درياچه را هم كاتب اصل «ناروك» نوشته است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 199
درآمد از اسپ پياده شد، و رخ پيش شاه بر زمين نهاد، و گامي چند پياده برفت.
حاجب خاصّ بدر الدّين طوطق پسر اينانج خان پيش آمد، و از زبان سلطان او را سوار كرد، و بر اسپ دم بدم خدمت مي‌كرد. چون بهم رسيدند سلطان با وي معانقه كرد، و جهانشاه بر دست او بوسه داد. سلطان فرمود كه زير چتر بايستد، بر دست راست بيستاد، تا دعايم چتر و عمودها كه بال چتر بران مي‌گشودند از دست چترداران بيفتاد، و چتر منكّس شد. و مردم از آن حالت تطيّر كردند، و آن طاير بر هر دو واقع شد، و اجتماع هر دو سبب هلاك شد، چنانكه شرح آن بيايد.
پس جهانشاه روزي چند در خدمت اقامت كرد، و سلطان بوجود او مستأنس گشت، و بر وي و اصحاب وي دويست خلعت قسمت كردند، هجده خلعت با اسپان با ساخت و طوق و* سر افسار بود. آنگه او را اجازت داد كه ببلاد خود عودت كند، و فرمود كه از آلات حصار آن قدر كه دست دهد بأخلاط فرستد، منجنيقي كه آن را قرابغرا گويند بفرستاد با سپرها و تير و كمان «1» بسيار. «2»
ديگر آنكه دوش خان پسر اخش «3» ملك- و اخش «3» ملك پسر خال سلطان بود، و در مصاف مغل كه در ظاهر اصفهان حادث شده بود شهيد شده بود- وفات كرد، و سلطان دوش خان را، چون پدر فرزند را، پرورده بود، و مردم را اعتقاد آن
______________________________
(1)- در متن عربي «جنويات و نشابا»، و جنويات جمع لفظ جنويه است كه در معناي آن اختلاف كرده‌اند، در تعليقات تفصيل آن خواهد آمد.
(2)- در متن عربي فصلي ديگر اينجا هست راجع بمرگ پسر سه ساله سلطان از خواهر سليمانشاه ايوائي كه او را در سال 621 بزني گرفته بود.
(3)- در نسخه اصل: اجش؛ در ب م: اخس و احس؛ اين همان كس است كه اسمش در سابق بصورت اخفش ملك آمده است (ص 170).
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 200
بود كه او پسر سلطانست، سبب آنكه مادر او را سلطان به اخش ملك بخشيده بود، و پيش از نه ماه آن پسر بوجود آمده. في الجمله سلطان او را بر فرزندان خود تفضيل مي‌كرد، و در هر چه بعنايت تعلّق دارد بر ايشان مقدّم مي‌داشت. و آن پريشاني در ظاهر خلاط بعد از رنجوري او پيش آمد، و سلطان در مصيبت او جزع بسيار نمود، و ترك ناموس كرده، ديدم كه، از سراپرده خود بدر آمد، و در آن خيمه رفت كه تابوت دوش خان آنجا بود.
ديگر سعد الدّين پسر حاجب از ديوان عزيز برسالت آمده و ملتمسي چند تقديم داشت كه اگر گزارده شود از بزرگان اصحاب و خواصّ سلطان* كسي را [كه] بمراتب ارباب مناصب خبرت باشد با خود برد تا بخلعتها و تشريفات مراجعت كند. و از جمله التماسات يكي آن بود كه سلطان بر بدر الدّين لؤلؤ صاحب موصل، و مظفّر الدّين گوكبري صاحب اربل، و شهاب الدّين سليمان شاه ملك ايوه، و عماد الدّين پهلوان پسر هزارسف ملك جبال حكم نكند، بل كه ايشان را از اولياء ديوان عزيز و اتباع و خدم و اشياع آن شمرد؛ و التماس ديگر آن بود كه چون پدر سلطان، سلطان محمّد، از جبال همدان مراجعت كرد، و [به] نيّتي كه در قصد بغداد كرده [بود] نرسيد، ذكر خليفه را در عامّه ممالك خويش از خطبه بينداخت، و آن حال استمرار يافت، و خطباء ارّان و آذربيجان و ساير ممالكي كه بنوي در حساب مملكت سلطان آمده بود برسم و عادت ياد خليفه و دعاي ايّام او مي‌كردند، و اهل ممالك قديم چنانكه سلطان محمّد فرموده بود بر ترك آن استمرار مي‌نمودند، و سلطان بسبب شواغل ايّام بدان نمي‌پرداخت.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 201
چون رسول ديوان عزيز در اين باب سخن گفت توقيع سلطاني صدور يافت كه در عامّه بلاد ممالك امام ابو جعفر منصور المستنصر باللّه را دعا گويند.
* پس چون اين كارها بر وفق ارادت رسول و ارتضاء خدا و رسول تمام شد، و سلطان باعاده خطبه الي العادة المعهودة اجابت كرد، و جماعت در زمره اولياء ديوان عزيز معدود شدند، حاجب خاصّ بدر الدّين طوطق پسر اينانج خان را، كه در ميان تركان عديم المثل بود، و دها و ظرافت و كياست و لطف و جودت خطّ و معرفت شعر عجمي و تمييز ميان نيك و بد و خبرت بقوانين حجابت حاصل داشت، در صحبت رسول فرستاد، و مرا فرمود كه بحضور او تذكره‌اي بدار الخلافه مشتمل بر فصلي چند نبشتم، فصل اخير آن بود كه التماس فرمود كه حاجب خاصّ را كه برسالت رفت در مواقف شريفه حاضر كنند تا از ساير ملوك بمزيد اكرام و مزيّت احترام تمييز يابد. و در دار الخلافه اجابت كردند.
و همين حاجب بمن حكايت كرد و گفت: سلطان بمن سپارش كرده بود كه چون در ديوان عزيز حاضر شوم دست وزير مؤيّد الدّين قمّي را نبوسم، و حقّ تعظيم چنانكه بايد بجا نياورم، سبب امري چند كه بدان واسطه از وي رنجيده بود، من نيز جهت امتثال چنان كردم. چون روزي چند بگذشت شب هنگامي كشتيي ديدم* كه بدر منزل من، كه بر كنار دجله بود، رسيد و سعد الدّين پسر حاجب از در درآمد و گفت حضرت امير المؤمنين را آماده شو.
من نيز در كشتي نشستم و سعد الدّين هم با من در كشتي درآمد، آنگه باملّاح كلمه‌اي دو بعربي بگفت كه من فهم نكردم، پس از آن كشتي در كشتي ديگر جست و مرا تنها بگذاشت. گفتم: سبب چيست؟ گفت: مرا معلوم نبود كه
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 202
آن از كشتيهاي خاصّ است كه جهت تعظيم و تشريف فرستاده‌اند. در حال برخاستم و خدمت كردم، و شكر و دعا گفتم، و رانديم تا آنگه كه بدري بزرگ رسيديم، و من درآمدم، و سعد الدّين تخلّف كرد و گفت: و ما منّا إلّا له مقام معلوم «1»، مرا اجازت نيست كه از اين مقام تجاوز كنم. در پس آن در خادمي بود، مرا بدري ديگر رسانيد، و آن در را بزد و در گشوده شد، و درآمدم، خادمي پير ديدم نشسته، مصحفي و شمعي پيش نهاده، مرا بنشاند و ترحيب كرد، تا آنكه خادمي ديگر، سپيد، بيامد، خلقتي لطيف و صورتي زيبا داشت، با من مصافحه كرد، و بزبان پارسي ملاطفات نمود، آنگه دست من گرفته روان شد، و گفت:
پوشيده نيست كه اين شخص كه پيش او خواهي رفتن چه كس است،* و جلالت مقام و عظمت آن از وصف مستغني است. اكنون بنگر تا از وظايف حسن ادب و قيام بخدمت اخلال نكني، و آنجا كه من اشارت كنم بايد كه زمين را بوسه دهي.
و اين مبالغه در وصيّت بسبب اخلال من بود بشرايط خدمت در ديوان، و ترك دست بوسيدن وزير مؤيّد الدّين قمي. گفتم: من اگر چه مردي تركم امّا اين حدّ جاهل نيستم. مواضع خدمت را نيكو دانم، و تواضع را در مكانش اهمال نكنم. اگر هزار بار روي خود در خاك عتبه شريفه بمالم هنوز خود را از مقصّران دانم، چه عاجل فوايد خدمت درجات فاخره، و آجل آن فوز در دار آخرت است. پس سخن من او را پسنديده آمد و بر من ثنا گفت. و چون از درجه بالا شديم و چشم من بر پرده خليفه افتاد زمين را پيش از آنكه او اشارت كند بوسه دادم. خادم ثنا را تازه گردانيد، آنگه بستاني ديدم كه از كثرت شموع
______________________________
(1)- سورة الصافات (37) آية 164.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 203
در شب تيره چون عكس فلك در آب نمود، و وزير برابر پرده ايستاده بود، و پرده انداخته؛ خادمي بيامد و پرده را برداشت. پس مي‌رفتم و زمين بوس مي‌كردم، تا چون نزديك وزير رسيدم بايستادم. خليفه بر تخت نشسته بود، با وزير بعربي كلمه‌اي بگفت. وزير پيش آمد* و بمن اشارت كرد كه همان جا پيش ايشان ايستادم. من زمين بوس تازه كردم و بايستادم. امير المؤمنين گفت: جناب عالي شاهنشاهي چگونه است؟- و خطاب او با سلطان در مكتوبات هم بر اين سياقت بود- زمين بوسيدم. آنگه كلمه‌اي چند كه مشتمل بر مواعيد حسنه بود ايراد كرده فرمود و فرا نمود كه مي‌خواهد كه او را بر ساير ملوك زمان مقدّم گرداند، و بر سلاطين عصر مفضّل كند. من بر زمين بوس بيفزودم. آنگه نامه را كه جهت سلطان نبشته بود توقيع كرد، و وزير بمن داد. من بر سر نهاده و زمين بوسيده بازگشتم.
آري، او را خلعتي گرانمايه فرمود، و ده هزار دينار گفتند كه بوي داد، الّا ازو نشنيدم؛ و با فلك الدّين ابن سنقر طويل و سعد الدّين پسر حاجب و خلعتهاي نيكو روانه گشت. در زمستان بسلطان رسيدند كه سلطان بمحاصرت خلاط مشغول بود. و فلك الدّين از آنها بود كه جهت وي دهليز و بوق و نقّاره مي‌زدند، و سعد الدّين پسر حاجب با آن همه رفعت منزلت كه در ديوان عزيز داشت، جهت اقامت ناموس، پيش فلك الدّين بپا مي‌ايستاد بحجابت، و وظيفه آن شغل مي‌گزارد.
* تفصيل خلع و انعامات كه آوردند اينست: بجهت سلطان دو خلعت، يكي جبّه و عمامه و شمشير هندي با دوال مرصّع، و ديگر قبا و آستين و فرجي و شمشير
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 204
قراچولي محلّي بزر و كمر آن بدنانير مغرّق و قلاده مرصّع ثمين و دو سر اسپ با ساخت و سر افسار و طوق سنگي «1»، و هشت نعل زرّين بر حوافر اين اسپان در وقت تسليم زده، وزن هر نعلي صد مثقال، و سپري زرّين مرصّع بنفايس جواهر، مشتمل بر چهل و يك نگين ياقوت و لعل بدخشاني، و پيروزه‌اي بزرگ در آن ميان تركيب كرده، و سي سر اسپ عربي باجل اطلس رومي مبطّن «2» با اطلس بغدادي، و بر سر هر جنيبتي مقودي حرير شصت دينار خليفتي بران زده، و سي يا بيست نفر غلام با عدّه و اسباب تمام و اسپان، و ده يوز باجل اطلس و قلاده زرّين و ده باز كلاهها در مرواريد گرفته، و صد و پنجاه بوغچه، در هر يكي از ان ده جامه نهاده، و پنج گوي عنبر اشهب مضلّع بذهب، و درختي از عود طول آن يا پنج يا شش گز. و چهارده خلعت برسم خانان همه با اسپ و ساخت و سر افسار و طوق و كونپوشهاي اطلس* بدنانير خليفتي مفلّس «3»، و كمرهاي زرّين. سلطان مي‌خواست كه بعضي را تمييز كند، پس فرمود كه كفل پوشها را دور كردند، غير از اسپ چهار خان: يكي ازيشان داعي خان، دوم الغ خان، سوم اوتر خان، چهارم طغان خان. و سيصد خلعت ديگر برسم اميران، هر خلعتي قبائي و آستيني فحسب. و خلعت شرف الملك عمامه‌اي بود سياه و قبا و فرجي و شمشير هندي و دو گوي عنبر مذهّب و پنجاه تا جامه و استري رهوار. و پنجاه خلعت برسم اصحاب ديوان، هر خلعتي با جبّه و عمامه. و من از جمله اصحاب ديوان بأستر نيكو و ده تا جامه، اكثر آن اطلس
______________________________
(1)- يعني سنگين؛ ح بر صفحه 146 نيز ديده شود. در متن عربي: أثقل ما يكون.
(2)- يعني آستر كرده؛ در اصل ما: متعلّق.
(3)- در متن عربي: الكنابيش التفليسية.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 205
رومي و بغدادي بود، مخصوص شدم. و چون آن نسخه كه از ديوان عزيز آمده بود بر سلطان خوانده شد در اوّل آن گفته: الجناب العالي الشّاهنشاهي؛ و بعد از ان الأجلّ شرف الملك.
و بعد از ان ياد من كرده بودند، و كسي را از اصحاب ديوان غير از من نام و لقب ياد نكرده بل كه لفظ مستوفي و مشرف و عارض و ناظر و امثال آن ياد كرده، و ايشان را جز جبّه و عمامه نفرستاده. و در آن وقت شرف الملك با من بعنايت* نبود، بلكه راي او سبب آنكه گوش بسعايت وشات مي‌نهاد در حقّ من گشته، آن تخصيص را سبب طعن كرد. و چون نسخه را پيش سلطان بخواندند گفت:
سبب تقديم او بر ساير اصحاب ديوان چيست؟ چرا ميان وي و صاحب ديوان شمس الدّين تسويت نكردند؟ سلطان گفت: سبب ظاهر است، زيرا او با ايشان حسن ادب را در مخاطبه و مكاتبه بجا مي‌آورد، و آنچه بناموس تعلّق دارد رعايت مي‌كند؛ و ديگر آنكه رسولان دار الخلافه او را اينجا مي‌بينند كه در مشورت پيش ما حاضر مي‌شود؛ و صاحب ديوان بدين مثابت نيست، و در آنچه تعلّق بتدبير دارد مدخلي نمي‌كند، وظيفه او استيفاء اموال ديوانيست فحسب و اثبات حاصل و مصروف پس‌تر. خبث شرف الملك بر غرض نرسيد و مؤثّر نيامد.
و رسول دار الخلافه منتظر بود كه سلطان بخيمه‌اي كه جهت خزانه خليفه زده‌اند حاضر شود و خلعت درپوشد، سلطان آنجا نرفت پهلوي خزانه سلطان خيمه‌اي زدند و خلعتها را آنجا آوردند. سلطان دوبار در يك روز سوار شد و درآمد و خلعت پوشيد، آنگه مردم* ديگر بعد از ان پوشيدند. آنگه فلك الدّين ابن سنقر طويل و سعد الدّين در باب خلاط شفاعت كردند، بمشافهت
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 206
هيچ جوابي نگفت. بعد از ان [مرا برسالت] بديشان فرستاد كه: شما در اين رسالت كه آورده‌ايد گفتيد كه: «امير المؤمنين مي‌خواهد كه امر ترا بلند و شان ترا بزرگ گرداند، و بر ساير ملوك جهان مقدّم دارد و مفضّل سازد»، آنگه مي‌گوئيد «1» كه بعد از انكه بشير فتح وارد شده است ترك حصار كنم، و فتحي را كه ميسّر شده است بجا بگذارم! اين معني منافي آن رسالتست. ايشان در جواب گفتند كه: سلطان راست مي‌فرمايد امّا مي‌انديشيم كه مبادا كه فتح دست ندهد، و سلطان بي‌آنكه اشارتي از ديوان عزيز صادر شده باشد رحلت كند. اگر ناچار رحلتي خواهد بودن آن اوليست كه بشفاعت ديوان عزيز باشد. پس سلطان عذر ايشان بشنيد.
و اهل خلاط در مدّت حضور رسل دار الخلافه دشنام ترك كرده بودند، چون دانستند كه شفاعت محلّ قبول نيافت باز سفاهت و دشنام آغاز كردند.
دگر ورود رسول ملك مسعود صاحب آمد [بود]. او مردي* ترك بود به علم الدّين قصب السّكّر شهرت يافته؛ و رسول ملك منصور صاحب ماردين در صحبت او بيامد، و او خادمي سياه بود. مضمون هر دو رسالت بر عرض خدمت و اظهار طاعت مقتصر بود. سلطان در صحبت ايشان فقيه نجيب خوارزمي را بفرستاد، و فرمود كه در بلاد ايشان خطبه بنام سلطان باشد تا مصداق دعوي ايشان محقّق گردد. و اين فقيه نجيب بسلطان وقتي رسيد كه از سلطان علاء الدّين صاحب روم انهزام و انكسار يافته بود.
______________________________
(1)- در اصل: مي‌گويند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 207
دگر آنكه اخلاط را چون بلا و غلا عظيم مشتدّ شد، و دراهم و دنانير كاسد و مبذول، و كلاب و سنانير مطعوم و مأكول گشت، در يك روز از شهر قرب بيست هزار آدمي بيرون آمدند، صورتها از جوع متغيّر گشته، چنانكه پدر «1» فرزند، و برادر برادر را نمي‌شناخت. شرف الملك هر روز جهت ايشان گاوي چند مي‌كشت و طعام مي‌داد، امّا سدّ رمق نشد، و اكثر وفات كردند و باقيان آواره و بيچاره شدند.
دگر آنكه «2» سلطان مرا شبي بخواند، عجوزه‌اي ديدم در خدمت او نشسته كه از خلاط
______________________________
(1)- در اصل: نذرو.
(2)- اينجا در متن عربي فصلي ديگر هست فحواي آن اينكه سلطان در موقع اشتغال به حصار اخلاط در صدد برآمد كه در اصفهان مدرسه‌اي بنا كند و استخوانهاي پدر خويش را كه در جزيره‌اي در بحر خزر مدفون بود بفرمايد بياورند و در آن مدرسه دفن كنند.
و مقرب الدين مهتر مهتران را مأمور اين كار كرد و سي هزار دينار از براي شروع كار باو داد و به وزير عراق نوشت كه از وجوه ديواني باقي را بپردازد. پس به عمه خويش شاه خاتون (دختر علاء الدين تكش) كه بيوه شاه مازندران اردشير بن حسن بود نوشت كه تابوت را از جزيره به قلعه اردهن برسانند و آنجا بماند تا مدرسه ساخته شود و مدفن با تمام متعلقات آن حاضر شود.
و من كه اين توقيع مي‌نوشتم ميدانستم جثه سلطان محمد در آن جزيره از اينكه بدست تاتار بيفتد و سوخته شود در امانست، اما نتوانستم چيزي گفتن. و چنان شد كه من تخمين كرده بودم: بعد از انكه در حدود شهر آمد سلطان را شكست داده بودند قلعه اردهن را گرفتند و تابوت را بنزد خاقان فرستادند و او آن را سوزانيد. باز فصل ديگري دارد حاكي از اينكه مجير الدين يعقوب پسر ملك عادل ابو بكر بن ايوب از بالاي سور اخلاط با سلطان گفتگو و پيشنهاد كرد كه دو نفري با هم مبارزه تن بتن كنند هرگه غالب شد قول او در باب شهر اخلاط پذيرفته باشد. سلطان قبول كرد و ميعادي كردند و سلطان با وجود مخالفت شرف الملك بروز معين بميعاد گاه رفت. اما مجير الدين نيامد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 208
برسالت* مزوّر از پيش زكي عجمي بدر آمده بود، و اين زكي عجمي از مقرّبان ملك اشرف بود، و اين زن بعربي و تركي و ارمني مي‌گفت. فحواي رسالت او آن بود كه زكيّ الدّين از سلطان پنج هزار دينار مي‌خواهد تا بر منكدواكان «1» و هندوان تفرقه كند و ايشان را راست گرداند، و دلشان را در تسليم شهر اخلاط متّفق سازد، كه شهر را بسلطان دهند، و در وادي را بامداد بگشايند، و سلطان درآيد. چون در آن باب با من مشاورت كرد در من هشاشتي نديد، تعجّب كرد و گفت: چه بوده است كه در اين كار توقّف مي‌كني، و او بر تسليم خلاط حرصي عظيم دارد؟ و بر تسليم آن مبلغ عزم صادق كرده بود. گفتم: بنده با زكيّ الدّين جمع شده است، و با وي در قضايا وقتي كه برسالت آمده بود سخن گفته، و او را از دهات و كفات يافته، و او از آنهاست كه خطا و صواب بر وي مشتبه نشود؛ و از چنان مردي عاقل دور است كه در چنين كار خطرناك درآيد؛ و اگر سعادت سلطان او را بدين دولت مايل كرده است، و از مخدوم خود در اين وهلت روي گردانيده، امّا چگونه با نفس خود مخاطره كند در كاري* كه اتمام آن موقوفست بر رضاي طايفه‌اي كه هواهاي ايشان مختلف است، و اغترار ايشان بمال، و استمالت بمنال؟
هر اينه مخاطره‌اي عظيمست: شايد كه يكي از آن طايفه سرّ او را آشكارا كند، و او بدان سبب هلاك شود و آن بر آن تقدير است كه مال را براي ديگران مي‌طلبد.
و اگر بجهت خود مي‌طلبد هر اينه بر وي مخفي نشود كه چون خلاط را تسليم كند او را از انعام و اقطاع چيزي حاصل شود كه اين مقدار در جنب آن حقير نمايد. بدين سخن عزم سلطان فاتر شد امّا حرص او بر تسليم شهر نگذاشت تا
______________________________
(1)- در متن عربي: المندفاكية.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 209
هزار دينار نداد- و آن اضاعت محض بود- پس با آن زن گفت كه: اگر نشان صدق تو پيدا شود باقي پنج هزار دينار را هم بتو تسليم كنم. زن در شب بازگشت و بخلاط درآمد. و آن سخن خود اصلي نداشت، و در لشكر فاش شد، و يكي از خلاطيان درآمد، و به عزّ الدّين ايبك خبر داد كه زكيّ الدّين پيش سلطان خطّها مي‌نويسد. بيچاره را بي‌گناه شهيد كردند. آنگه بعد از فتح خلاط آن عجوزه بدست آمد، يكي از سرهنگان او را با شوهر پير از مدبغه‌اي «1» بيرون آورد، و آن زر را* حاضر كرد، مبلغ سيصد «2» دينار تلف شده بود، پس گفتند كه او را خفه كردند. و فايده آن دروغ هلاك او و هلاك مسكين زكيّ الدّين بود. «3»
______________________________
(1)- در اصل: مديعه.
(2)- در اصل: شصد.
(3)- چهار فصل در آخر اين باب در متن عربي هست كه مترجم ترجمه آنها را نياورده است: اول اينكه دو نامه بخط معما (ترجمه، رمز)، يكي از عز الدين ايبك و ديگري از مجير الدين يعقوب، هر دو خطاب به ملك اشرف بدست كسان جلال الدين افتاد، شهاب الدين نسوي مؤلف اين كتاب آنها را حل كرد، مضمون آنها شكوه از تنگي و سختي زندگي در شهر اخلاط بود، نامه معماي ديگري از ملك اشرف خطاب به عز الدين بدست افتاد كه وعده مساعدت و رسانيدن لشكريان انبوه داده بود [در باب اين دو نامه چيزي در تعليقات خواهم آورد]؛ دوم اينكه شمس الدين محمد مستوفي جويني كه صاحب ديوان بود در اخلاط درگذشت و مؤلف نعش او را بر حسب وصيت خود او به جوين فرستاد و تمام ما ترك او را براي وراث او روانه كرد. جمال علي عراقي كه در عراق نايب شرف الدين وزير عراق بود در اين موقع در اردو بود. سلطان از گناهان شرف الملك وزير و سرقتهاي مشرف و خيانتهاي خازن خويش آن قدر شنيده و ديده بود كه خواست ايشان را گرفتار مردي وقيح و بي‌آبرو كند، و موفق گرديد، اين جمال علي عراقي را سمت صاحب ديوان داد و چنان شد كه صاحبان مراتب و مناصب مبلغ هنگفتي مال مي‌دادند تا استعفاي ايشان پذيرفته شود و از كار كناره گيرند. سوم اينكه علاء الدين صاحب ألموت با رعاياي خود و كارگراني كه به بيگار گرفته بود بكوهستان مشرف به قزوين آمده بود كه علوفه جمع كنند بهاء الدين سكر مقطع ساوه بر ايشان حمله برد و وزير او را اسير كرد و بسمت اخلاط فرستاد. وي را در قلعه دزمار حبس كردند و-
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 210
______________________________
- ماه بعد گشتند. چهارم اينكه رسولاني از جانب علاء الدين كيقباد سلجوقي با هداياي بسيار بجانب سلطان گسيل شده بودند اما از ارزنجان بسمت خلاط بعلت مخالفت ركن الدين جهانشاه بن طغرل با هر دو دولت نتوانستند آمد تا وقتي كه جهانشاه در سلك ياران سلطان درآمد ولي در درگاه سلطان چندان احتقار ديدند و چنان جوابهاي ناپسند بخواهشهاي ايشان داده شد كه علاء الدين از ياري سلطان منصرف و بجانب ملك اشرف منعطف گرديد. اين فصل اخير را مترجم از اين باب خارج كرده است و بابي جداگانه از ان ساخته كه در اين كتاب بعد ازين خواهد آمد، و آن باب 74 است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 211

[67] ذكر تملّك سلطان خلاط را در سنه [ستّ و] عشرين و ستّمائة

چون مدّت حصار دراز كشيد، و نفوس مردم سبب گراني تلف شد، و سگ و گربه خوردند، و چاره جز تسليم نماند، اسماعيل ايوائي «1» بعض اصحاب خود را بكمند در شب تاري از بارو فرو هشت، و اعلام كرد كه اسمعيل از سلطان در آذربيجان إقطاعي التماس مي‌كند تا شهر را تسليم كند. سلطان سلماس را با چند پاره ديه در آذربيجان بوي داد و سوگند خورد كه آن اقطاعات را بر وي مقرّر دارد، و رسول با حصول مأمول مراجعت كرد. و مردم جامه جنگ پوشيدند، و اسماعيل كمندها فرو گذاشت تا علمهاي سلطان را با جمعي از مردان گزيده در شب بالا كشيدند، و لشكر زير بارو مستعدّ زحف شد. پس چون روز شد بر رخنه‌اي كه مقابل منجنيق شده بود زحف كردند، پس بقاياي مردم قيمري كه در خلاط مانده بودند* آن روز جنگي عظيم كردند، و نزديك بود كه ايشان را از شهر بدر كنند، با آنكه نظر مي‌كردند و بيشتر برجهاي شهر را بمردم و علمهاي سلطان مشحون مي‌ديدند. امّا كساني كه بر برج رفته بودند از پس ايشان درآمدند، و ايشان بهزيمت رفتند. و اسد بن عبد الله را با تمامت امراء قيمري گرفتند جهت آنكه از مقام خود كه در برج بود مفارقت نكردند و ثبات نمودند.
و عزّ الدّين ايبك و مجير الدّين و تقي الدّين فرزندان ملك عادل بقلعه پناه بردند.
______________________________
(1)- اصل ما و چاپ هوداس: ايواني.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 212
و سلطان مي‌خواست كه شهر را از غارت حمايت كند، امّا خانان و امراء لشكر حاضر شدند و گفتند طول مدّت محاصرت لشكر را ضعيف گردانيده است و چهارپايان جمله سقط شده، اگر از غارت منع فرمائي ضعف بر ايشان تمكّن يابد، و مقاومت عدو ازيشان نيايد. از اين قبيل افسونها بر وي دميدند كه باين فساد رضا داد، و نعوذ باللّه لشكر در افتاد، و سه روز متواتر غارت مي‌كردند، و مردم را مي‌گرفتند و بشكنجه دفاين مي‌يافتند.
پس مجير الدّين و تقيّ الدّين امان خواستند، و از قلعه بزير آمدند، و جهت عزّ الدّين ايبك* امان طلبيدند، او را نيز امان داد. روز دوم او نيز فرو آمد، و سلطان عزّ الدّين ايبك را نگذاشت كه شرف دستبوس دريابد، از خشمي كه با وي داشت، بعد از مراجعات بسيار در پاي سلطان افتاد. و بعضي از مردم كه تعصّب وي مي‌كردند گفتند كه: مجير الدّين و تقيّ الدّين در تحت حكم وي بودند و خدمت او مي‌كردند، سلطان ايشان را گذاشت كه دستبوس كردند. سلطان فرمود كه:
ميل مخدوم او با او سبب حكم او شد بر برادران مخدوم خود، و مرا با او آن ميل و ارادت نيست، پس بايد كه كارها را باصول خود بازگردانند، و مردم را در منازل و مراتب قرار دهند. و هر روز بر سماط سلطان حاضر مي‌شدند مجير الدّين و تقيّ الدّين مي‌نشستند و عزّ الدّين ايبك مي‌ايستاد.
بعد از ان علم الدّين سنجر، امير جاندار ملك اشرف كه در حبس بود، بر زبان سرهنگان پيغام فرستاد كه: لشكر خود را در قصبات و توابع اخلاط پراگنده مي‌كني كه محاصرت كنند، همچون پرگري «1»، و منازگرد «2»، و بدليس،
______________________________
(1)- در اصل: بيركري؛ ب م و چاپ هوداس: بركري.
(2)- اصل: ميازكرد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 213
و ولاسجرد، و وان، و وسطان، و ديگر توابع؛ اكنون چه حاجتست كه زحمت مي‌كشند؟ عزّ الدّين* ايبك بخدمت تست، و ميان او و ميان هر يكي از مستحفظان اين ولايتها علامتيست، هر وقت كه آن علامتها را بسلطان دهد اين ولايتها را بي‌تعبي و زحمتي متصرّف گردد. و او تا امروز بايشان مي‌نوشت كه مردانه باشيد، و مقاومت كنيد، و امر سلطان را در نظر ايشان تحقير مي‌كرد، و بحركت عساكر شام اميدوار مي‌داشت. سلطان اصغاء سخن او كرده از عزّ الدّين ايبك علامات را طلبيد، او منكر شد. الزام كردند كه بنويسد تا تسليم كنند، او نيز اگر خواست و گرنه بنوشت، و ايشان ابا كردند. و چون غرض حاصل نشد فرمود تا وي را بگرفتند و مقيّد كرده بقلعه دزمار بردند، و آنجا تا معاودت سلطان از روم بر وجه معلوم بماند. و رسولان ملك اشرف در ايستادند، در صلح مي‌زدند. پس فرمود تا وي را در حبس بقتل آوردند تا در باب او شفاعتي نكنند.
پس سبب آنكه صريحا سلطان را دشنامها داده بود، و بر طريق محاكات نوبت ذوالقرنين را زده، او را بكشتند.
و حسام الدّين قيمري را بخانه خود كه در شهر داشت بي‌قيد حبس كردند.
روزي از سرهنگان دستور خواست كه در سراچه* زنان رود، خود اصحاب او از طرفي ديگر نقب زده [و] اسپ حاضر كرده بودند. سوار شد و به ملك اشرف پيوست. و چون او بگريخت اسد بن عبد اللّه مهراني «1» را بكشتند. و امّا حسام الدّين طغرل صاحب ارزن، از ديار بكر از سلطان بر زبان سرهنگان التماس كرده بود كه معتمدي امين را با وي فرستد تا سخني كه دارد بگويد. سلطان
______________________________
(1)- اصل: مهرباني.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 214
بمن اشارت كرد. چون برفتم و با وي مجتمع شدم گفت: از من زمين را پيش سلطان بوسه ده و بگو كه: من مردي غريبم از ديار شرق و اينجا رسيده، روزگار پدران و جدّان مرا بدين نواحي انداخت، و من مدارات قوم يعني فرزندان ايّوب كردم و ازيشان سلامت يافتم، و روز من با ايشان چون شب تيره بود، منتظر صبح سعادتي مي‌بودم كه از جانب شرق برآيد. و در اين وقت كه آفتاب دولت سلطان در اين بلاد طالع شد و عالم همه روشني گرفت من همچنان در ظلمت مانده‌ام، و نمي‌دانم كه پاي بر چه مي‌نهم. و من برادرزاده‌اي كم عقل در ارزن دارم، راي و خردي ندارد، و مي‌ترسم كه چون قلّت عنايت سلطان با من بشنود خانه مرا بهيچ بفروشد،* نيّت كرده است كه دست مرا از آنچه دارم بيرون آورد. هر اينه سلطان اولي بود، زود ترك كسي بفرستد كه پيش از تمكّن عدو آن را در قبض خود آورد، و بدو توقيعي نويسد كه بدان خوش دل شود، و اشارت فرمايد كه ارزن بوي مقرّر است، و چون رايات سلطان آنجا رسند ديگر اضافت شود.
پس چون سخن او را بحضرت رسانيدم. فرمود كه توكيل از وي برگرفتند، و آنچه ملتمس بود مبذول شد. و فرمود كه هر روز بوقت بار عامّ حاضر شود، و او بر يك جانب بايستد و مجير الدّين و تقي الدّين بر جانبي ديگر. بعد از ان او را خلعتي تمام فرمود، و به ارزن بازگرانيد، و به امارت ارزن منشور نبشت. و ذكر تقي الدّين و مجير الدّين و مآل حال ايشان فيما بعد بيايد.
و چون سلطان مالك خلاط شد، و با صدار بشارت اوامر بارز «1» گشت،
______________________________
(1)- در اصل: بآرزو؛ متن عربي: برزت الاوامر باصدار تواقيع البشارة ....
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 215
دستور خواستم كه طغراي توقيع را چون طغراي سلطان كبير كنم بر اين صورت:
السّلطان ظلّ اللّه في الأرض ابو الفتح محمّد ابن السّلطان الأعظم تكش برهان امير المؤمنين.* سلطان بدان راضي نشد و گفت. هر وقت كه بمثابت يكي از غلامان بزرگ پدرم برسم، و خزانه و اسباب و لشكر من باندازه يكي ازيشان شود، ترا اجازت دهم كه طغراي توقيع مرا چون طغراي پدر كني. من خجل شدم و سكوت كردم، و راستي آنست كه انصاف با وي بود در اين سخن، چه از عظم شان سلطان كبير بعشر عشير نرسيده بود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 216

[68] ذكر سيرت سلطان به خلاط

چون سلطان بر خلاط مستولي شد، و نهب و غارت چنانكه ياد كرده شده است در آنجا شده بود، حرص او بر عمارت خلاط مستولي شد، و بر غارت و خرابي پشيماني خورد. از خزانه چهار هزار دينار جهت عمارت بارو اطلاق فرمود، و باندك زماني معمور شد، و شهرها و قصبها را كه توابع بودند بخانان و امرا باقطاع داد. ارخان التماس كرد كه سرماري را باقطاع بوي دهند؛ جهت آنكه از شرف الدّين ازدره «1» رنجيده بود، كه در زمان حصار خلاط در وظيفه خدمت تقصيرات كرده بود، اين التماس را اجابت فرمود. و اين شرف الدّين در اوّل حصار روزي چند ملازم بود، بعد از ان دستور خواسته تخلّف نمود، و از آن معني* انكاري در باطن سلطان نشست و سخطي ظاهر شد. و حسام الدّين خضر كه پسر عمّ او بود در مدّت حصار ملازمت كرد و به ارجيس رفت، و اهل آن را محاصرت كرده بطاعت دعوت كرد. پيش از آنكه سلطان بر خلاط مستولي شود اجابت كردند. پس در زمان تنگي حصار لشكر را زندگاني از ارجيس بود، و آن خدمت موقعي عظيم جميل يافت، و برضاي سلطان مقرون شد. پس چون پروانگي بيرون آمد كه سرماري را باقطاع ارخان بنويسم سبب حسام الدّين خضر دلتنگ شدم، چه در مابين اسباب و داد و اتّحاد، چنانكه پيش ازين گفته شده بود، مؤكّد گشته. آن روز توقيع ارخان را در تعويق انداختم، و در وقت بازگشت از ديوان پيش حسام الدّين رفتم و صورت حال را شرح كردم. روز برو
______________________________
(1)- در اصل: آزرده.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 217
تيره‌تر از شب شد «1»، و از غايت جزع گريه بر وي مستولي گشت، و گفت: سرماري گورستان آبا و اجداد منست، و موات آن را ايشان احيا كرده‌اند. راي من «2» در اين قضيّه چيست؟ گفتم: تو سلطان را بر قدر قدرت خدمت كرده‌اي و از تو راضيست و با تو عنايت دارد. اگر مي‌خواهي كه خانه تو بسلامت ماند آن را جهت خود* طلب كن، كه سلطان البتّه اجابت كند. زماني سر پيش انداخت، پس گفت: حقوق شرف الدّين ازدره كه مرا همچون فرزند پرورده است مانع مي‌شود، مع هذا امشب انديشه كنم و فردا خبر دهم. و از هم ديگر جدا شديم. صباح روز دوم بنفس خود بيامد، و در طلب رغبت نمود. دنياي غدّار او را بفريفت، غم عمّ نماند و قطع رحم را عازم شد. و چون دانستم كه آن مقصود بي‌رضاي شرف الملك ميسّر نگردد اشارت كردم كه اين قفل از دست شرف الملك گشايد. او نيز دست بدامن وي زد و بران قرار گرفت كه چون سرماري در تصرّف وي آيد ده هزار دينار بخزانه شرف الملك رساند. و شرف الملك بمساعدت آغاز كرد، و پيش سلطان درآمد و من نيز موافقت كردم و كار تمام شد، و فرمان بيرون آمد كه ملكي سرماري با تمامت نواحي و قلاع بوي دهند بقرار آنكه شرف الدّين ازدره و پسرش را بدست آرد و بگيرد. آنگه از درگاه سلطان مفارقت كرده بناحيت قنق كه اقطاع او بود رفت. و اتّفاق افتاد كه بعد چند روز سلطان مرا جهت مهمّي چند بعراق فرستاد. او را بموضع قنق يافتم.
* ضيافت كرد، و اسپ و استر و قماش و غلام و كنيزك تقدمه فرمود، و گفت كه شرف الدّين ازدره [را] با پسرش ببهانه تطهير اولاد دعوت كردم، حاضر نشدند،
______________________________
(1)- در اصل: تيره شد از شب.
(2)- يعني پرسيد كه راي من كه مؤلفم ...
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 218
و اين ساعت جز معاونت تو نمانده است. و اصحاب شرف الملك را ديدم كه حجّتهاي او را، كه تقبّل كرده بود كه بعد از تملّك سرماري ادا كند، مي‌آوردند و طلب اطلاق وجوه مي‌كردند و استخفاف مي‌نمودند. پس من بعض اصحاب خود را به شرف الدّين ازدره فرستادم و گفتم كه: سلطان بر شما سبب تهاوني كه در خدمت كرده‌ايد متغيّر است، و من بمشافهه به حسام الدّين خضر گفته‌ام كه تلافي خلل و محو زلل چگونه كند. شما پيش وي حاضر شويد و از وي بشنويد و با همديگر اتّفاق كرده آنچه مصلحت است بجا آوريد، باشد كه رضاي سلطان حاصل شود. پس من بطرف عراق رحلت كردم. چون رسالت من بديشان رسيد پيش حسام الدّين حاضر شدند. ايشان را بگرفت و بر سرماري مستولي شد، و من بتبريز بودم كه خبر رسيد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 219

[69] ذكر ورود رسل ديوان عزيز بعد از تملّك خلاط

* سلطان دو رسول خود، در صحبت فلك الدّين ابن سنقر طويل و سعد الدّين كه رسولان خليفه بودند، جهت اداء شكر نعمت فرستاده بود، و آن رسولان يكي نجم الدّين اودك امير آخر و [ديگري] جمال الدّين علي عراقي بود، و اسپي چند تاتاري «1»، كه در اعتقاد سلطان الطف هدايا بود، در صحبت ايشان ارسال فرمود. ايشان را در بازگشت با مجير الدّين ابن جوزي و سعد الدّين حاجب روانه كردند، و فرمودند كه در راه دو گروه شوند، رسولان سلطان پيش او روند، و رسولان دارالخلافه بر صوب حرّان پيش ملك اشرف متوجّه شوند. چنين كردند، و از پيش او مراجعت كرده باخلاط بخدمت سلطان پيوستند. و آن شهر از انواع مأكول خالي بود، در بندگي سلطان در آن باب مشورت شد، سلطان فرمود كه عوض ضيافت زر سرخ از خزانه بديشان دهند، و كار ايشان را در هفت روز تمام گرداند. چون هفتروزه ضيافت ايشان را حساب كردند، و هزار دينار تقدير كردند كه در ان تقتيري نباشد، سلطان فرمود كه دو هزار و پانصد دينار بدهند. بر دست من و مخلص الدّين پسر شرف الدّين نايب عراق* رسانيده شد، و سلطان كارهاي ايشان بگزارد. در باب مجير الدّين و تقي الدّين فرزندان ملك عادل شفاعت كرده بودند كه با ايشان بديوان عزيز فرستد، تقيّ الدّين را تنها با ايشان فرستاد، و ايشان را وداع كرده سوار شد و بمناز گرد «2» آمد، و بحصار آن شرف الملك را با لشكر عراق و مازندران مشغول كرد.
______________________________
(1)- در اصل: با تازي.
(2)- اصل در اينجا و صفحات بعد ميازكرد دارد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 220

[70] ذكر مسير سلطان به روم و مصاف او با سلطان علاء الدّين كيقباد و انهزام او ازو

چون سلطان خلاط را بگرفت و بمنازگرد رفت، و بترتيب محاصرت مشغول شد، ركن الدّين جهانشاه بن طغرل صاحب ارزروم بيامد، و اعلام كرد كه ملوك شام و روم بر مخالفت سلطان محالفت كرده، و ميان ايشان اتّفاق حاصل شده، و گفت: راي آنست كه پيش از آنكه آن دو لشكر بهم جمع شوند هر يك را جدا تدارك كنند. سلطان اين راي را تصويب كرد، و اتّفاق كردند بر آنكه ركن الدّين در حال به ارزروم رود، و آنجا كارسازي كند. و سلطان بعد پنج روز با لشكرها بنواحي خرتپرت رود، هر يكي در مقام خود،* اقامت كنند و منتظر لشكرهاي شام و روم باشند، پس هر كدام لشكر كه پيشتر حركت كند برو حركت كنند. و سلطان در وقت كردن «1» اين راي مرا حاضر كرد و گفت:
بنويس جهت برادرم ركن الدّين توقيعي بناحيت كيغي و حورسين «2» از اعمال خرتپرت. در حال نوشتم و بدست سلطان دادم، و بعلامت رسانيد. و ركن الدّين برخاست و دستبوس كرد، و وداع كرده در حال سوار شد. و سلطان بر دست چاووشان و پهلوانان بامراء لشكر تيرهاي سرخ كه علامت استنفار و امر باجتماع عساكر باشد فرستاد، و خود بجانب خرتپرت روانه شد، و آنجا اقامت كرده
______________________________
(1)- چنين است در اصل، در قبال «تخمين» در چاپ هوداس و «تخمير» در نسخه ب م.
(2)- در چاپ هوداس: كمعين و خريشين؛ ب م:؟؟؟ كمعين و خرسين. كيغي شايد محرّف كيفي (حصن كيغا) باشد. آن ديگري را نيافتم.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 221
منتظر عساكر مي‌بود. مرضي عظيم بر وي مستولي گشت چنانكه بر فراش افتاد و اميد از انتعاش ببريد، و خانان و امرا هر روز بر درگاه حاضر مي‌شدند و منتظر مي‌بودند كه همين كه خبر وفات او بشنوند هر يك بطرفي رود و گوشه‌اي بگيرد.
و كتب ركن الدّين بتواتر مي‌رسيد، و بر حركت تحريض مي‌كرد، و سلطان پرواي مطالعه و جواب نداشت.* چون قدري خفّت يافت بعد از انكه لشكر شام و روم بهم پيوسته بودند سوار شد، و آن تدبير خطا بود. پس شرف الملك را با لشكر خود و لشكر عراق بر منازگرد گذاشت، و تگين را كه مقطع خوي بود بپرگري. و بعضي از لشكرهاي ارّان و آذربيجان و عراق و مازندران خود دستوري خواسته بوطن بازگشته بودند، ايشان را باز نخواند، و بلشكر شام و روم التفات نمي‌كرد و باك نمي‌داشت، و منزل در منزل مي‌نوشت، و هيچ‌جا توقّف نكرد. اوتر خان را با دو هزار سوار برسم يزك پيشتر فرستاد، درياسّي جمان با لشكر ارزنجان و خارتپرت «1» مصادم شد و ايشان را بشكست.
و از ملك مظفّر الدّين غازي پسر ملك عادل شنيدم كه سلطان علاء الدّين كيقباد در وقت اجتماع با وي مي‌گفت كه: اين لشكر كه با من مي‌بينيد از آنها نيست كه مرا در جنگ بران اعتماد بود، مردان و دليران من و سپاهي كه بران اعتماد دارم لشكر شرقست، و ايشان در عقب مي‌رسند. پس چون اين خبر مزعج بوي رسيد عنان تمالك از دست بداد، و قلق و ضعف قلب بر وي مستولي شد،* و بر عودت عزيمت كرد و همّت بران گماشت كه احتياط دربندها كند.
______________________________
(1)- در اصل: خار بيرت.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 222
ما دل او را قوّت داديم و گفتيم ثبات مي‌بايد كردن، تا آنگه كه بخود آمد، و بترتيب استعداد مصاف از همديگر جدا شديم، و اعتقاد آن نداشتيم كه سلطان جلال الدّين بزودي برسد. روز دوم لشكرها «1» جوق جوق در رسيدند و ما غافل نشسته بوديم؛ پس مي‌آمدند و مي‌ايستادند؛ و اگر بر فور مي‌راندند كار دشوار مي‌شد و كس را مجال نبود. پس ما نيز سوار شديم و لشكرها را ترتيب كرديم.
آري، چون هر دو لشكر بهم رسيدند ميمنه سلطان بر ميسره ايشان غالب شد، و پشتها كه گرفته بودند و بر آنجا رفته ازيشان بستد. پس طايفه‌اي از لشكر بر اين ميمنه آمد و از تلّ بزير آورد و بوادي انداخت. بعد از ان حملات متواتر شد، و نتوانستند ثبات كردن، روي بهزيمت نهادند، و بر مثال آهوان كه از بيم سواران گريزند روي بگريز آوردند و گرگان اعدا در ايشان افتادند و هنوز انهزام را باور نمي‌كردند تا آنگه كه كسر محقّق و اسر متوالي و مصدّق شد، و هزيمت پيدا و غنيمت* بر ولا گشت. در پي ايشان افتادند تا شب هنگام مي‌كشتند و مي‌گرفتند و پياده و برهنه مي‌كردند. و خلقي بسيار بكنار كوهها رسيدند، و امكان نزول نبود از صعبي، و قدرت مقابله نداشتند، بضرورت خود را پرتاب كرده هلاك مي‌شدند. الغ خان و اطلس ملك با چندي از مفارده اسير شدند.
سلطان علاء الدّين فرمود تا ايشان را گردن زدند، و مسكين ركن الدّين جهانشاه بن طغرل عمّ‌زاده سلطان علاء الدّين، كه صاحب ارزروم بود بعد آنكه لشكر بوي محيط شد مقاتله‌اي عظيم كرده عاقبت گرفتار شد، و بر استر پالاني سوار كردند، و بعد از زماني او را نيز كار بفنا انجاميد.
______________________________
(1)- در اصل: دوم كه لشكرها.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 223

[71] ذكر مسير ملك اشرف بخلاط و مراسلات او با سلطان در امر صلح و ملاطفه در آن باب‌

آنگه ملك اشرف سلطان علاء الدّين را وداع كرده مفارقت كرد، و بعضي از لشكر سلطان باخلاط بهم برد؛ و چون سلطان جلال الدّين از آن هزيمت بمنازگرد «1» آمد شرف الملك را ديد، حال بريشان تنگ آورده بود، و منجنيقها نصب كرده. پس اهل قلعه را فرج من حيث لا يحتسب «2» دست داد.* و سلطان شرف الملك را با خود برد، و بر صوب خلاط روانه شد. چون آنجا رسيد آنچه ممكن بود از خزاين استصحاب كرد، و باقي را سبب آنكه بارگير دست نداد بآتش سوخت، و بزودي بطرف آذربيجان روان شد. و چون بسكماناباد رسيد شرف الملك را با لشكر عراق آنجا بگذاشت برسم يزك، و خود در خوي اقامت كرد.
و امّا سروران ترك قفاي سلطان كرده «3» هيچ جا توقّف نكردند، و بهمديگر ملتفت نشدند و گوش سلطان نداشتند، تا موغان هيچ جا آرام نگرفتند.
و چون ملك اشرف دانست كه شرف الملك بسكماناباد نشسته است با وي در مراسلت مفاتحت كرد، و گفت: سلطان تو سلطان اسلام است و ميان مسلمانان و تاتار بمثابت سدّ است، و ما مي‌دانيم كه بمرگ «4» پدر او بر اسلاميان چها رفته است.
______________________________
(1)- در اصل: بمياز كرد.
(2)- اقتباس از آيه 3 سورة الطلاق.
(3)- كسي را قفا كردن از قراري كه در فرهنگ انندراج آمده است، بمعني او را ترك كردن و او را پس پشت گذاشتن است.
(4)- در اصل: كه بر.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 224
امروز بحمد اللّه مثابت بزرجمهرداري، و تجربه ايّام كرده‌اي و خير و شرّ و نفع و ضرّ آن دانسته، چرا وي را ترغيب نمي‌كني در چيزي كه بهدايت سبيل و قوام قيل «1» نزديكتر باشد، و آن اتّفاق كلمه و اجتماع الفتست كه در بدو و عقبي، و آخرت و اولي، أنفع و أجدي است؟* اينك من ضامنم از جهت سلطان علاء الدّين و از جهت برادرم ملك كامل صاحب شام كه معاونت سلطان كنند، و در اصفاء نيّات حالتي القرب و البعاد رضاي او طلبند، و در بند ازالت عارض وحشت و محو سمت فرقت شوند. از لطفي كه حقّ تعالي ذات او را بدان نوع مجبول كرده بود بسيار ايراد فرمود. پس اين رسالت در موقع قبول افتاد، و سلطان بدان ميل كرد، و رسل در آمد و شد درآمدند، و كار صلح تمام شد.
و آخر رسولي كه از پيش ملك اشرف در باب صلح وارد شد شمس الدّين تكريتي بود، و در آن وقت من از عراق بازگشته بودم، تكريتي را در تبريز ديدم كه از سوگند دادن سلطان جهت ملك اشرف چنانكه خواست در باب ازالت تعرّض از خلاط و نواحي آن فارغ شده بود، و در سوگند جهت سلطان علاء الدّين متوقّف بود.
بدين سبب توقّف تكريتي دراز كشيد، و ماهي از روزگار بدان بگذشت، و سلطان همچنان بر اباء خود مصرّ بود. مي‌گفت: براي شما هر چه خواستيد سوگند خوردم، مرا با صاحب روم باز گذاريد. تكريتي همچنان* مراجعه مطالبه مي‌كرد. پس سوگند نخورد تا آنگه كه اخبار وصول تاتار بعراق متواتر شد، آنگه براي صاحب روم سوگند خورد كه ببلاد او زحمت نرساند. و
______________________________
(1)- در متن عربي: أقوم قيلا، و آن بمعني «درست‌تر در گفتار» و مقتبس است از آيه 6 سورة المزّمّل.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 225
در آن وقت كه براي ملك اشرف در باب خلاط سوگند خورد سرماري را استثنا كرد، چه در قديم الزّمان از اعمال آذربيجان معدود بود، تكريتي الحاح بسيار كرد، چه صاحب آن از كثرت تكاليف شرف الملك به ملك اشرف پناه برده بود، و عاقبت اجابت كرد، و فرمود تا توقيعي بنام ملك اشرف نوشتند. تكريتي بدان راضي شد، و چون توقيع را با وي سپردند حاضر گشته زمين بوسيد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 226

[72] ذكر مهمّاتي كه جهت آن سلطان مرا بعراق فرستاد

اوّل آنكه از علاء الدّين صاحب ألموت فلك الدّين نام رسولي بدرگاه سلطنت، بعد از تملّك خلاط، با بيست هزار دينار از وجوه اتاوه مقرّره، وارد شد. و قرار اتاوه هر سال سي هزار دينار بود و در اين وقت دو ساله متوجّه «1»، پس مرا جهت بقيّه وجوه مطالب، و در قضيّه‌اي چند ديگر معاتب، فرستاد.
* ديگر آنكه چون سلطان براي ديوان عزيز جهت ملك الجبال عماد الدّين پهلوان بن هزار اسف و ملك ايوه شهاب الدّين سليمانشاه سوگند خورد، كه ايشان را از جمله حرم ديوان عزيز شمرد، و بر ايشان حكم نكند و نجده نطلبد، بر آن كار پشيمان شد، و شرف الدّين علي نايب عراق راي را تخطئه كرد و صواب نديد، و گفت: آن از تدبيرات شرف الملك بوده باشد، چه مملكت عراق بي اين دو ملك بكار نيايد، و هيچ آفريده را مستقيم نشود. و سلطان را اين معني معقول آمده بإعادت ايشان بخدمت و طاعت رغبت نمود، و نمي‌خواست كه پيش از خبرت بواطن ايشان خطابي كند، يا كتابي نويسد. پس مصلحت در آن ديد كه يكي را باصفهان فرستد تا از تلقاء نفس خود بديشان بنويسد، و از عقايد و ضماير بررسد، و ايشان آنچه راست باشد و در خاطر دارند با او در ميان نهند.
پس قرعه اختيار بر من افتاد، و مرا بعراق فرستاد، و قرار نهاد كه اوّل باصفهان
______________________________
(1)- فراموش نكرده است كه خود گفت شرف الملك سالي ده هزار دينار از سي هزار را اسقاط كرد (ص 166)، سبب اينست كه سلطان تخفيف را نپذيرفته بود. ص 231 ديده شود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 227
روم* و با نايب عراق مجتمع شوم، و از آنجا باين دو ملك چيزي نويسم، اگر در طاعت رغبت كنند از ايشان لشكر بستانم، و از صاحب يزد همچنان، پس با اين دو لشكر در صحبت نايب عراق بقزوين روم، و از آنجا، لشكر را و نايب عراق را آنجايگه گذاشته، عزم الموت كنم، و از علاء الدّين طلب خطبه و مال تقديم دارم، اگر در اداء مال توقّف كند لشكرها بولايت او درآيند، و نهب و غارت تقديم دارند و خراب كنند.
با كراهت تمام متوجّه اتمام آن مهامّ شدم، و چون بخطّه قزوين رسيدم يكي از حجّاب شرف الدّين علي نايب عراق، با مكتوبي از وي بنوّاب بلاد مشتمل بر امر تضييف و اكرام من، وارد شد، و ايشان نيز آنچه شرط مروّت بود بجاي آوردند، و صاحب عراق بنفس خود چندان رعايت فرمود كه از حدود تقرير تجاوز نمود.
چون بديه سين كه از اصفهان يك مرحله باشد رسيدم حاجبي بيامد كه: يك روز اينجا توقّف بايد كردن تا صاحب شرف الدّين با ساير اصحاب و اكابر و عامّه خلايق باستقبال بيرون آيند. و من بدان التفات نكردم،* و در حال سوار شدم، و بتعجيل مي‌راندم تا آنگه كه يكي از اصحاب او بيامد، و عنان من بگرفت و فرود آورد تا رسيدن صاحب شرف الدّين و قاضي و رئيس و سواد اعظم عامّه. و در بيست و هشتم رمضان سنه سبع و عشرين [و] ستّمأية بود كه باصفهان درآمدم، و تا بازگشتن رسولان از پيش ملك ايوه و ملك الجبال اقامت كردم.
ايشان خود در طاعت راغب، و بر محو اسم از دفتر اسامي جماعت معاتب
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 228
بودند. بعد چند روز لشكر ايشان رسيد، و محمود شاه صاحب يزد بنفس خود حاضر. آنگه از جهت زن او، دختر براق حاجب، كه بر كرمان مستولي بود، مكتوب رسيد كه: پدرم، اعني براق، قصد يزد دارد، و خلوّ ولايت را فرصت دانسته و غنيمت شمرده. پس با صاحب عراق، بر اذن محمود شاه در عودت، اتّفاق كردم، سبب آنكه مبادا كه بولايت او واقعه‌اي رسد، و از دست وزير او صفيّ الملك هزار دينار بمن رسيد، رسم خدمتي، و اسپ و قماش نيز خارج الف دينار بود. پس در صحبت صاحب عراق باين نجده بقزوين رفتم، و از آنجا به ألموت درآمدم.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 229

[73]* ذكر رفتن من به ألموت و كيفيّت رسالت‌

سلطان، جهت سببي چند، عظيم در غيظ و غضب رفته بود، و معظم آن اسباب إخلاف وعد بود در بازگردانيدن برادر سلطان، غياث الدّين، بخدمت سلطان، و تجهيز او از الموت با خيل و اسباب. پس در آن رسالت عتابهاي درشت مدرج بود، و سلطان با من شرط كرد كه اگر علاء الدّين بنفس خود برابر من نيايد پيش او نروم، و من بوي تواضع نكنم. و در وقت جلوس احترام و تعظيم بجا نياورم، و در ملاقات دست او نبوسم. چون اين شروط را با شرف الدّين نايب عراق اعاده كردم گفت: هر چه سلطان فرموده است در آن باب زمام اختيار بدست تست، ايشان در هيچ يك مخالفت نتوانند كردن غير از آنكه علاء الدّين برابر نخواهد آمدن، زيرا ايشان را مدّتي معلوم هست، كه تا ملوك ايشان در عمر بدان حدّ نرسيده باشند سوار نشوند، و علاء الدّين هنوز بدان حدّ نرسيده است. پس اگر با ايشان چنين شرطي كني اجابت نتوانند كردن،* و مصالحي كه برسالت تعلّق دارد در توقّف افتد. إلّا من رسولي بديشان فرستم و از اين اوامر كه سلطان فرموده است آگاهي دهم، و تو در پي رسول من بر وي و بي‌انتظار جواب درآئي. اگر اجابت كنند و علاء الدّين استقبال كند فهو المراد، و إلّا باري اشغال كه متعلّق برسالتست در توقّف نيفتد.
پس بهمين قرار بالموت درآمدم، و اكابر دولت با علاء الدّين «1» همه باستقبال
______________________________
(1)- اينكه علاء الدين با اكابر دولت خود باستقبال آمد در متن عربي نيست. بعيد نيست كه عبارت ترجمه «اكابر دولت علاء الدين» بوده باشد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 230
من آمدند، پياده همه، چنانكه شرف الدّين علي گفته بود علاء الدّين سوار نشد. آنگه وزير او عماد الدّين محتشم بيامد، و مي‌خواست كه رسالت را با وي بگويم تا جواب آن بينديشد و به علاء الدّين تلقين كند. بعد از سه روز بر سر كوهي با علاء الدّين جمع شدم، و رسالت را با آن درشتي كه بود در فصلي چند ادا كردم: اوّل آنكه التماس خطبه كردم، چنانكه در زمان سلطان كبير بوده است، و مي‌دانستم كه ايشان آن خطبه را منكر خواهند شدن، و قاضي مجير الدّين- كه از سلطان كبير برسالت پيش جلال الدّين حسن پدر علاء الدّين محمّد بطلب خطبه* رفته بود، و بنام سلطان كبير خطبه كرده بودند- زنده بود، و از اين قاضي مجير الدّين خطّي در اين باب بگواهي ستده بودم.
چون انكار كردند آن خطّ را نمودم. قاضي را تكذيب و تفجير كردند. و وزير عماد الدّين بر دست راست علاء الدّين نشسته بود، مرا بر دست چپ خود نشاند، هر فصلي كه ايراد مي‌كردم وزير جواب مي‌گفت، و علاء الدّين از زبان او مي‌ستد و اعاده مي‌كرد بي‌زياده و نقصان.
في الجمله در باب خطبه سخن دراز كشيد و جز انكار هيچ كار نمي‌كردند، و آن معني روشنتر از ان بود كه پوشيده توان داشتن. هنوز آن زمان كهن نشده بود، و مقيم و مسافر آن را مي‌دانستند، و بصد هزار دينار نيز رسم خراج راضي شده «1».
ديگر آنكه بدر الدّين احمد از اصحاب علاء الدّين بتاتار رفته بود بماوراء النّهر.
در جمله رسالت سلطان با من گفت: او را بايد كه پيش من فرستد تا ازو بررسم
______________________________
(1)- يعني همه مي‌دانستند كه در عهد سلطان محمد خوارزمشاه اسماعيليان هم بنام سلطان خطبه مي‌خواندند، و هم راضي شدند كه سالي صد هزار دينار برسم خراج بپردازند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 231
كه كيفيّت رسالت علاء الدّين بتاتار چه بوده است، بعد از ان آنچه خواهم با وي بكنم. جواب ايشان در اين قضيّه آن بود كه: سلطان مي‌داند كه ولايت ما بولايت تاتار* پيوسته است، و ما را از مدارات ايشان ناگزير است، پس اگر سلطان دانسته باشد كه رسالت بدر الدّين مشتمل بر فساد دولت سلطان بوده است گنه‌كار در اين معني علاء الدّين باشد نه او.
ديگر مطالبه بقيّه اتاوه كردم كه بي‌بخس و نقصان بايد كه برسد. در جواب گفتند كه: امين الدّين رفيق خادم كه والي قلعه پيروزه كوهست «1» حملي از ان ما كه از قهستان بالموت مي‌آمد گرفته است، و آن پانزده هزار دينار است. من گفتم: چندانكه خواهي باش، آن را امين الدّين پيش از صلح ستده است. گفتند:
ما در كدام عهد با صلح نبوده‌ايم؟ پيوسته ما موالات اين دولت كرده‌ايم و مصافات ورزيده، و سلطان در حال سرّا و ضرّا تجربه ما كرده است، و در وقت آنكه از آب سند بگذشت و ضعف و عجز بر وي مستولي بود اصحاب ما بدو رسيدند، و بندگي و خدمت بجاي آوردند- و چون سلطان اين معني بشنيد تصديق كرد ايشان را- و همچنان گفتند كه: شهاب الدّين وري را بر ولاء سلطان كبير كشتيم. من در جواب گفتم: او ولايت شما را خراب كرد و خونها ريخت. و مع هذا* حمل اتاوه بچنين بهانها كي خواهد ساقط شدن؟ آنگه گفتند كه شرف الملك از مبلغ حمل اتاوه ده هزار دينار اسقاط كرده است، و حجّت كه بخطّ من بود و بعلامت شرف الملك بياوردند. گفتم: مال مال سلطانست، جز بخطّ سلطان نتوان انداختن. گفتند: همه مالهاي سلطان را شرف الملك به إطلاقات صرف مي‌كند، و
______________________________
(1)- چنين است در اصل، و مراد فيروزكوه است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 232
هيچ كس بر وي تضييقي نكرده و اعتراض نجسته، و حكم او در آنچه بشهوات نفس و لذّات بدن صرف كرده است نافذ است، چرا در چيزي كه بما تعلّق دارد نافذ نباشد؟ عاقبت بران قرار [گرفت] كه بيست هزار دينار وزن كنند و بسپارند، و در ده هزار ديگر مهل گيرند و با سلطان مشاورت [كنند]. همان روز زر را حاصل كردم «1». و در اين مجلس فصلي چند ديگر مشتمل بر مخاشنه بسيار ذكر رفت كه در اعاده آن فايده نيست.
و شرف الدّين نايب عراق يكي را سبب مهمّات عراق با من فرستاده بود كه او را كمال مستوفي گفتندي و وزارت سليمانشاه كرده، و چون نوبت سخن بوي رسيد با فصاحتي كه داشت دم نتوانست زدن. چون از خدمت علاء الدّين* بيرون شديم گفتم: با اين همه ترا چه بود كه بفصاحتي كه داري سخن نتوانستي گفتن؟ گفت: درشتي كردن تو با علاء الدّين نطق مرا فروبست و مرا بدگمان كرد، چه علاء الدّين شكم اكاسره دريده، و رگ گردن جبابره بريده؛ من هرگز اميد نداشتم كه از آن مجلس بسلامت بيرون شويم. امّا حال بر خلاف توهّم او بود، چه علاء الدّين مرا از جمله رسولان سلطان بمزيد انعام و احسان مخصوص كرد و عطاي وافر داد، و بخلع و صلات بسيار وداع كرد، و گفت كه اين مردي درست و درشتست. و مجموع آنچه بمن داد از نقد و جنس بسه هزار دينار رسيده بود، و سي پاره خلعت بمتعلّقانم داد. و من در قلعه خود بخراسان خانقاهي ساخته بودم، و خواستم در الموت سري چند گوسفند بخرم، و بر آن
______________________________
(1)- در متن عربي گويد بسكه غياثي غوري پرداختند، كه ظاهرا سكه ابو الفتح محمد بن سام مراد باشد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 233
خانقاه سبيل كنم، چه گوسفند خراسان سبب غارت تاتار ناچيز شده بود. چون علاء الدّين از آن معني واقف شد بمن فرستاد كه: شنيدم كه گوسفندان مي‌خري تا برسم خانقاه خود سبيل كني. ما مي‌خواهيم كه در اين باب با تو شريك شويم، ما خود آنجا بفرستيم* آن مقدار كه كفايت كند. من نيز از خريدن گوسفند باز ايستادم. اگر بايجاز وعد وثوقي نداشتم و آن را بر منع از شراء بالموت حمل مي‌كردم، بعد از انكه از وي جدا شدم و بقزوين رسيدم شباني دو ديدم با چهار صد سر گوسفند آبستن بيامدند، همچنان بقلعه خرندز «1» فرستادم، و نمي‌دانم كه بعد از هرج و مرج حال آن گوسفندان بچه انجاميد.
و از جهت ايشان اسد الدّين مودود را با من فرستادند. و سلطان گفته بود كه: اسد مودود را اگر خواهند كه با تو فرستند منع كن و او را با خود مياور، من سبب آن را نمي‌دانستم. پس با ايشان گفتم كه سلطان چنين وصيّتي كرده است، فايده نكرد. و اسد برآمدن حريص شد. و مآل حال او آن بود كه چون اداء رسالت كرد بي‌آن نبود كه بتعريض از شرف الملك شكايت مي‌كرد. اين معني در دل شرف الملك متمكّن شد، و اتّفاق افتاد كه سبب [خبر وصول] «2» ناگهان تاتار سلطان از تبريز رحلت كرده بموقان رفت، و در عقب مكتوب شرف الملك وارد شد كه: رسول الموت مسكين اسد الدّين* مودود بتاتار نامه نبشته بود، و در آنجا بر سرعت وصول حثّ كرده، چون آن مكتوب بدست افتاد او با قومش در عداد مقتولان درآمدند «3».
______________________________
(1)- در نسخه اصل: حربدز.
(2)- يعني به زنجان رسيدن آنان.
(3)- گويا مراد مصنف اين باشد كه شرف الملك از كيني كه نسبت به اين مرد در دل گرفته بود او و كسانش را كشت، و به سلطان چنان وانمود كرد كه نامه‌اي بتاتار نوشته بوده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 234

[74] ذكر ورود رسل روم از سلطان علاء الدّين كيقباد بن كيخسرو سلجوقي «1»

پيش از انكه ميان سلطان جلال الدّين و ميان سلطان علاء الدّين آن خصومت و محاربت، كه ذكر رفته بود و شرح شده، واقع شد علاء الدّين صاحب روم شمس الدّين آلتونبه چاشنيگير و كمال الدّين كاميار و قاضي «2» ارزنجان را با هدايا و تحف فرستاده بود، و سي استر بار اطلس و خطائي و قندز و سمور و اجناس ديگر، با سي نفر غلام با برگ و عدّت، و صد سر اسپ و پنجاه سر استر با حملهاي اطلس ارسال كرده. چون بارزنجان رسيدند وصول ايشان بخدمت سلطان متعذّر شد، كه صاحب ارزروم ركن الدّين جهانشاه دشمن دولت علائي بود. بارزنجان اقامت كردند تا آنگاه كه ركن الدّين جهانشاه در وقت محاصرت خلاط ببندگي سلطان پيوست، و از ملك اشرف اعراض كرد [و]* در سلك خدمت منتظم گشت.
آنگه جماعت رسل با آن تحف و لطايف بخدمت حاضر شدند، پس ايشان را اكرام كردند، و الزام نمودند تا آن تحف همچون تقاديم رعايا تقدمه كنند، و شمس الدّين آلتونبه با حاجب خاصّ در موقف عرض بايستد، و بزانو درآيد، آنگه حاجب هر چه آورده‌اند يك يك برملا بر مردم شمارد، و راضي نشدند كه سلطان علاء الدّين را از اكفا و اقران خود گيرند، و در خالص ودّ و ولاء او
______________________________
(1)- اين باب در متن عربي بابي جداگانه و در اين محل نيست، جزء بابي است كه در اين چاپ شماره 66 دارد، و در صفحه 210 اشاره شد كه مترجم آن را نياورده است. در اينجا در متن عربي بابي ديگر است در كشته شدن عز الدين بلبان خلخالي بدست شرف الدين وزير عراق بر حسب امر سلطان.
(2)- ب م نيز چنين است. چاپ هوداس: كاميار بن اسحق قاضي ...
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 235
رغبت كنند. پس مجازات او بر وجهي كردند كه لايق نبود، و رسل را تكليفي كردند كه طاقت آن نداشت.
و ديگر آنكه دختر سلطان را جهت پسر سلطان علاء الدّين خواستند، تا بدان واسطه الفت مؤكّد گردد، اجابت نكردند.
ديگر آنكه سوابق وحشتي كه ميان ايشان و صاحب ارزروم بود ياد كردند، و در باب اخذ ارز روم از وي اجازت خواستند، بلكه طلب صاحب ارز روم كردند. از آن اقتراح در خشم شد، گفت: ركن الدّين جهانشاه، اگر چه با من هتك ستر ادب كرده است و رفع حجاب حشمت نموده، امّا بآخر؟؟؟ مول عزّت «1» كرد و پناه بمن آورد، و از مثل من كسي زشت باشد* كه حقّ مقدم او را رعايت نكنم و او را بكسي كه بخون او تشنه است سپارم.
و من روزي پيش شرف الملك درآمدم رسولان روم را آنجا ديدم نشسته، با ايشان درشتي در خطاب مي‌كرد و مي‌گفت: اگر مرا سلطان اجازت دهد بنفس خود تنها بولايت شما درآيم و بلشكر خود همه را بگشايم. از اين نوع كلمات مي‌گفت. چون ايشان بدر آمدند گفتم: سبب آن درشتي چه بود؟
پادشاهي باحسان و ولا و محبّت آغاز كرده است «2»، و رسولان او پياپي مي‌رسند و دم اخلاص مي‌زنند. گفت: جمله تقدمهائي كه بمن آورده‌اند بدو هزار دينار نمي‌رسد.
______________________________
(1)- در اصل ما چنين است و در متن عربي «فقد دخل عليّ دخول العرب» دارد، يعني بشيوه عرب بمن پناه آورد. آيا ممكنست تصور كرد كه مترجم «مثول عرب كرد» نوشته بوده است؟
(2)- در ترجمه مسامحه شده است. متن عربي: و قد بدأ صاحبهم بالاحسان محبة و ولاء.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 236
پس رسولان سلطان علاء الدّين با جوابهاي غير مرضيّ و أشغال غير مقضيّ مراجعت كردند، و سلطان جمال الدّين فرّخ طشتدار و سيف الدّين طرب امير شكار و فقيه خوارزمي ركن الدّين را با ايشان گسيل كرد. چون بميانه بلاد روم رسيدند رسولان علائي پيشتر رفتند و اعلام كردند كه: اين سعي كه در اصفاء موارد و تجديد معاهد مي‌كنند، و تعاضد و تساعدي كه مي‌طلبند، بمثابت ضرب* حديد بارد است. فايده نخواهد كردن. پس سلطان علاء الدّين به ملك اشرف ميل كرد، و كمال الدّين كاميار را پيش وي فرستاد، و اعلام كرد كه: اين شخص كه من در مخالصت او رغبت كردم، و بمعاضدت «1» او اهتمام نمودم بر تر و خشك ابقا نمي‌كند، و پيش او شاه و گدا بيك نرخند. و من از آن توقّع كه بوي داشتم قطع آن امل كردم، و دانستم كه ردّ او جز بحدّ سيف ناممكن است، و سعي در ارضاء او نامفيد. پس اكنون جز اتّفاق كلمتين چاره‌اي نمانده است. ملك اشرف بجان و دل اجابت دعوت او كرد، و بر موافقت او رغبت نمود. با هم اتّفاق كردند، و رسولان سلطان را پيش علاء الدّين نبردند إلّا وقتي كه كمال الدّين كاميار از ملك اشرف بازگشته بود و عهد ايشان با هم ديگر استيثاق «2» يافته، و بعد از ان در تدبير حربي كه ميان ايشان و سلطان شد و شكست بر سلطان افتاد، چنانكه پيش ازين ياد شده است، مشغول بودند.
______________________________
(1)- در اصل: بمعاضلت.
(2)- در اصل: استيناف.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 237

[75] ذكر جهان پهلوان «1» و وصول او از ديار هند بعراق‌

ذكر او رفته است «2»* كه مقدّم لشكر سلطان بود در هند، و چون سلطان از ديار هند طلوع كرد او را آنجا بنيابت بگذاشت. در اين سالها «3» مذكور آنجا بود، سياست و هيبت تمام داشت. عاقبت شمس الدّين ايلتتمش صاحب لهاوور «4» قصد او كرد، و او را از آن ولايت بدر كرد. اشتياق بندگي سلطان او را بصوب درگاه حامل شد، روي ببندگي نهاد، و باقي اصحاب، چون حسن قرلق «5» كه وفا ملك «6» لقب داشت و اعيان ديگر، به ايلتتمش پيوستند، و جهان پهلوان بعراق آمد، و ما در آن وقت بقزوين بوديم كه جهت مهمّ الموت آمده، بمن و شرف الدّين علي نايب عراق مكتوبات نبشت، و از وصول خود با هفتصد سوار، لقاطات منون و نفاثات حرب زبون «7»، خبر داد. شرف الدّين با من مشاورت كرد كه پنج هزار دينار از مال عراق بوي فرستد تا بر نفقات صرف كند، گفتم:
آن قدر اندك باشد، او را در حضرت محلّي مغبوطست، و سلطان در حقّ او نيّتهاي نيكو دارد، و چون بخدمت رسد مرتبه او بر همه تقدّم يابد. و بعد از چند روز* توقيع سلطان بمبلغ بيست هزار دينار كه بوي برسانند رسيد، و حكم شد كه
______________________________
(1)- اسمش را در متن عربي ازبك باين گفته است.
(2)- ص 121 ديده شود.
(3)- در اصل:
سالهاء.
(4)- در اصل: لها ورد.
(5)- در متن عربي چاپي: قزلق؛ در ب م: قراق؛ در اين ترجمه سابقا: قسراق (ص 106) و قولي (121).
(6)- در اصل: بوغاملك.
(7)- در اصل: بقايات حزب. نفاثات حرب زبون كه مترجم از متن عربي عينا نقل كرده است بمعني «تف كرده‌هاي جنگي كه بسيار زير و زبر دارد» آمده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 238
آن زمستان جهت حطّ و عثاء سفر در عراق اقامت كند، و در اوّل بهار بادراك بندگي شتابد. و وصول او بعراق مصادف عود سلطان بود از روم بر وجه معلوم.
اگر چه بطلعت همايون سلطان متعطّش بود تاتار ميان او و مراد حايل آمد، و بعد از پراگنده شدن لشكر تاتار در شبانكاره «1» در سنه ثمان و عشرين كشته و ناچيز شد، بخنده فلك گفت كو نيز شد.
______________________________
(1)- در ب م نيز شبانكاره است، ولي در چاپ هوداس: سكماناباد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 239

[76] ذكر مفارقت من شرف الدّين نايب عراق را بقزوين‌

چون بقزوين بازگشتم و مالي كه از الموت قبض كرده بودم با خود آورده، و اسد بن مودود رسول علاء الدّين صاحب ألموت «1» با مبلغي پيش‌كشيها با من بود.
خبر آمد كه لشكر تاتار بسفراين رسيد. و ايشان چون انهزام لشكر سلطان را «2» از صاحب روم و صاحب شام، در ياسي جمان، شنيده بودند «3» و تفرّق شمل و شمول ضعف شنيده بودند، آن فرصت را غنيمت دانسته او را مي‌جستند. شرف الدّين چون اين خبر* بشنيد مرا وداع كرده بري رفت تا احوال آن را مرتّب كند، و تدبيري كه مناسب وقت باشد بجاي آرد، و مرا وعده داد كه از آنجا جمعي كه برسم خفارت در عراق ملازمند «4» بمن بفرستد، چه راهها تشويش شده «5» بود. تاتاران پيش از آن تدبير در ري بوي هجوم آوردند، خود را باصفهان انداخت و اين خبر بمن بقزوين رسيد، و روز روشن بر من صفت شب تيره گرفت، و قرار نماند- و خبر در عراق فاش شده بود كه مالي طايل از خراج صاحب ألموت با منست، و مثل آن يا نزديك بدان از خاصّه خود با هم دارم- با نفس خود مخاطره كرده از راه عراق روي بآذربيجان نهادم، و نصرة الدّين برادر نظام الملك ناصر الدّين محمّد بن صالح بمن پيوست، و او در آن وقت وزير مازندران
______________________________
(1)- در اصل: صاحب علاء الدين الموت.
(2)- در اصل: كه.
(3)- اين دو كلمه تكرار است و زايد بنظر مي‌رسد.
(4)- يعني: ملازم باشند.
(5)- بجاي «مشوش شده».
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 240
[بود و حمل آن] را «1» با خود داشت، و صفي الدّين محمّد طغرائي كه از بندگي سلطان بكشف مازندران رفته بود. همه بر رفتن اتّفاق كرديم، چهارپايان را آسايش نمي‌داديم و [نه آرامش كرديم و نه بر سر آبها لحظه‌اي بيش مانديم «2»] تا تبريز رسيدن. سلطان در تبريز بود و شمس الدّين تكريتي رسول ملك اشرف* با هم. سلطان مرا فرمود كه رسول الموت را با مال در وقت حضور تكريتي حاضر كنم. من نيز حمل الموت را علي رؤوس الأشهاد پيش آوردم. شمس الدّين تكريتي حاضر بود، رسالات مي‌شنيد و احمال و نقود مي‌ديد.
______________________________
(1)- بر طبق متن عربي اصلاح شد.
(2)- اين جمله بنابر نص مؤلف الحاق شد. از اين كلمات فقط «بر سرابها» در ترجمه موجود است و جمله ناقص.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 241

[77] ذكر وصول مقدّمه تاتار بر تخوم «1» آذربيجان و رحيل سلطان از تبريز بموغان‌

سلطان توغو «2» را كه يكي از پهلوانان درگاه بود مجرّد كرد كه كشف اخبار تاتار كند كه در عراق چه مي‌كنند و كجا مي‌باشند. و اين توغو پهلوان چون بمرج شروياز «3» رسيد با يزك تاتار مصادم شد، از اصحاب چهارده نفر با هم داشت، غير از وي كسي نجات نيافت، بتبريز با اين خبر مزعج بازگشت. و اعتقاد سلطان آن بود كه لشكر تاتار زمستان در عراق كند، و هرگز پيش از بهار متوجّه تلاق نشود، بأملي كاذب و ظنّي خايب دل خود را خوش مي‌كرد، و در احتياط و تدبير نمي‌كوشيد. ناگاه چون آن خبر محقّق شد از تبريز بموغان رحلت كرد، چه بيشتر لشكرها در قشلاقهاي ارّان و موغان متفرّق بودند. پس شمس الدّين تكريتي را وداع كرد، و مخلص الدّين پسر* شرف الدّين علي «4» نايب عراق را از جهت خود برسالت با وي فرستاد، و فراغت نظر در امر حرم و اعزّه و فرزندان خود نيافت، و زمان آنكه ايشان را ببعضي از قلاع حصينه فرستد نبود، بضرورت همه را بتبريز گذاشت، و چنان فرض كرد كه آن روز آخر اوست با آن جماعت، و ديگر همديگر را نخواهند ديدن. شرف الملك را هم بر سر اين جماعت بتبريز گذاشت، و خود با جمعي از خواصّ بجدّ تمام متوجّه موغان شد تا لشكر متفرّق و سپاه پراگنده را جمع كند.
______________________________
(1)- در اصل: هجوم.
(2)- متن چاپ هوداس و ب م: يرغو.
(3)- همين صحيح است و ب م نيز چنين دارد، اما چاپ هوداس: شروان. شروياز نام محلي بوده است بين أبهر و زنجان.
(4)- در اصل: برادر شرف الدين علي؛ در متن عربي: مختص الدين ابن شرف الدين علي.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 242
و در آن روز از ابناء جنس من غير از من كسي را استصحاب نكرد، و مجير الدّين يعقوب پسر ملك عادل در آن راه ملازم او بود. سخني كه داشت با وي مي‌گفت، و بحضور مذكور متسلّي مي‌شد. و من مي‌ديدم كه هر وقت كه مجير الدّين غيبت مي‌كرد قطرات عبرات بر چهره مي‌باريد، و از زوال ملك و حصول هلك مي‌ترسيد، و از مفارقت اهل و اعزّه و اصحاب و قطع طمع از اجتماع و اياب مي‌زاريد. چون بديه ارمنيان «1» رسيد نزول كرد، و عليق بر سر* اسپان بستند، مرا پيش خود خواند، و نامه‌اي كه از كوتوال قلعه يلك «2» از حدود زنگان رسيده بود بمن داد، در آنجا ياد كرده كه: لشكر تاتار كه ميان ابهر و زنجان با توغو پهلوان مصادم شده بودند، و اين وقت بمرج زنجان اقامت كرده‌اند، من فرستادم و شمردم، هفتصد سوار بوده‌اند. از اين خبر شاد شد و گفت: معلوم مي‌شود كه آن طايفه را بزنگان نفرستاده‌اند الّا جهت آنكه آن را ملك كنند و مقيم گردند. در همانجا گفتم: شايد كه ايشان يزك لشكر تاتار بوده باشند، و معظم لشكر در پي ايشان باشد. گفت: ني، مستبعد است، بل كه اگر تاتار بما يزك فرستد كم از هفت هزار نباشد. و در اين وقت از استيلاي ضجر نمي‌خواست كه با وي بجدّ گيرند بل هر چه سبب تخفيف همّ بودي آن نوع قبول مي‌كرد.
بعد از ان بجانب موقان كوچ كرد، و چون آنجارسيد لشكرها را پراگنده يافت، بعضي آنجا مقيم شده بودند، و بعضي بشروان گذشته، و بعضي تا ملنكور «3» ممتدّ شده. پهلوانان را با تيرهاي سرخ كه علامت سوار شدن و جمعيّت* كردن
______________________________
(1)- در چاپ هوداس: ارمينان.
(2)- در چاپ هوداس: بلك.
(3)- ب م: ملكتور؛ چاپ هوداس: المتكور.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 243
باشد بديشان فرستاد. روزي در موغان بصيد سوار شده بود كه مرا فرمود كه پيشتر بفلان تلّ برو، و توقيعي بنايب شرف الملك باردبيل، و توقيعي ديگر به تگين تاش بقلعه فيروزآباد بنويس كه: ما امير تغان سنقر «1» شحنه خراسان و امير ارسمان «2» پهلوان شحنه مازندران را رسم يزك فرستاديم تا كشف اخبار مغل كنند، و فرموديم كه در اردبيل و فيروزآباد سپاه و خيل مرتّب كنند، مي‌بايد كه هر چه مايحتاج آن خيل باشد در اين مدّت بديشان رسانند. پس من با تعجيل بآن تلّ رفتم و توقيع را پيش از آنكه سلطان برسد رسانيدم «3» و حاضر داشتم.
چون رسيد علامت كرده بديشان داد، و بعزم آنكه در حال كوچ كنند جدا شدند. شنيدم كه بخانهاي خود رفته اقامت كردند، تا آنگه كه تاتار سلطان را در موغان علي الغفلة كبس كرد. اعتماد بر يزك كرده در آن بلا افتاد.
______________________________
(1)- چاپ هوداس: يغان سنقر؛ ب م: يغان سنقرچه.
(2)- در اصل ما اين كلمه بواسطه موريانه خوردگي ناقص شده است.
(3)- ظاهرا: نوشتم.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 244

[78] ذكر كبس تاتار سلطان را در حدّ شير كبوت‌

چون يزك جدا شد و سلطان پهلوانان را در جمع عساكر پراگنده كرد با عددي اندك روي بصيد نهاد، قريب هزار سوار* از خواصّ بيش نبود. شبي نزديك شير كبوت فرود آمد- و اين شير كبوت قلعه‌ايست كه در موغان بر تلّي بنا كرده‌اند، و خندقي بعيد القعر بدان محيطست كه آب از آنجا برمي‌آيد و روان مي‌شود، و شهر را آب مي‌دهد، و جز بپل بدان خندق نمي‌گذرند، و هر وقت كه مي‌خواهند پل را برمي‌گيرند. و در مبداي خروج تاتار آن را خراب كرده بودند، شرف الملك در وقتي كه از جوي ارس جويهاي متفرّق بيرون آورد آن را عمارت كرد. و دكجك سلاحدار را سلطان از خلاط بخوارزم فرستاده بود تا از اخبار تاتار كشف كند، در بازگشت چون بحدود اين قلعه نزول كرده بود طايفه‌اي بر وي كبس كردند، او اكثر ايشان را بكشت، و بعضي را با خود بخلاط آورد، و در اين جمله شخصي بود تاتاري، سلطان بر وي ابقا كرده نكشته بود- پس آن روز كه برابر قلعه شير كبوت فرود آمد فرمود تا آن شخص را گرفتند تا از ناگاه غيبت كرده بتاتاران نپيوندد، و احوال سلطان را بديشان ننمايد، و او را بمن تسليم كرد و فرمود* كه بقلعه روم و او را بوالي سپارم.
چنان كردم و سبب شد بضرورت در قلعه خفتم، و با من از مردم و اصحاب غير سه وشاق من نبود، و هر چه داشتم با تمامت اصحاب از دوابّ و اسپان و قماش جمله در مخيّم بود. بامداد كه قصد خدمت كردم خيمها را خالي يافتم، و متاعها انداخته، و يوزان بسته، و بازان بر كرسيها نشسته- گوئي كه خود نبود
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 245
در اين گلستان گلي «1»- دانستم كه محذوري واقع شده است، و سلطان را كبس كرده، امّا سلامت او معلوم نشد، و گمان نداشتم كه قلعه بر حصار تاتار ثبات نمايد. در ايستادم و در پي سلطان افتادم، و تاتاران پيش و پس من گرفته بودند.
جهان فراخ بر من تنگ شد، و دست از هر چه داشتم برافشاندم، و حقيقت مي‌دانستم كه آن طايفه كه كبس سلطان كردند بعضي در پيش‌اند، و معظم لشكر ايشان در پي است. پس بسلطان جوي رسيدم كه شرف الملك از آب ارس جهت سلطان بيرون آورده است. از گوسفندان تركمانان بر پل چندان حشر بود كه امكان گذر نشد، اسپ را مهماز زده خود را در آب انداختم، و چون حقّ تعالي سلامت خواسته بود از آن طرف گذشتم، و بظاهر بيلقان رسيدم. شنيدم كه شرف الملك آنجاست و حرم سلطان و خزاين با وي. اجتماع را* با وي مصلحت نديدم. و مرا در بيلقان مبلغي خيل و قماش و اسباب بود ترك آن بگفتم، و سير بسري پيوسته بگنجه پيوستم. روز دوم لشكر تاتار آنجا رسيد. و بعضي از اصحاب ديوان كه خلاف راي من به شرف الملك پيوستند، و شرف الملك وقت احتداد فتنه تاتار عصيان سلطان آشكارا كرده بود، همه را فرمود تا در بند كشيدند، و مال طلبيدند، و در شكنجه پالودند. و اگر نه آن بودي كه سلطان ظاهر شد و شرف الملك از قلعه جيران «2» بزير آمد ايشان از جمله هالكان معدود بودند.
______________________________
(1)- اين مصراع در يكي از مراثي كه سعدي سروده است (ولي با «بوستان» بجاي گلستان) ديده مي‌شود (مواعظ چاپ فروغي ص 145) و براي تعيين تاريخ ترجمه بسيار مفيد است.
(2)- در نفثة المصدور (ص 42) گيران است؛ هوداس «حيزان» چاپ كرده. در معجم البلدان كيران را شهري ميان تبريز و بيلقان گفته (ج 4 ص 332)، بايد همين گيران باشد. جهانگشاي 2/ 182 و 185 ديده شود. در ب م بواسطه نقص دو ورق اين باب ناقص شده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 246

[79] ذكر تسيير سلطان مجير الدّين يعقوب را پيش برادرش ملك اشرف‌

پيش ازين ياد كرده شد كه سلطان مجير الدّين يعقوب را از تبريز بموغان با خود برد و در راه بوجود او مستأنس مي‌شد و در مدّت اقامت بموغان بشكار با هم سوار مي‌شد، و از اوّل روز تا شب هنگام بصيد مشغول مي‌بودند، و در شب او را بمجلس عيش حاضر مي‌كرد، تا آنگه كه تاتار ايشان را كبس كرد، و هر دو نجات يافتند. باري سبحانه در دل وي انداخت كه حادثه تاتار نه حادثه‌ايست كه به وي و مملكت وي اختصاص* داشته باشد، بل كه اگر ايشان را مهلت شود، و زمان مدد كند، بقيّه اسلام در معرض هلاك و بوار افتد. پس به مجير الدّين يعقوب گفت: بايد كه پيش برادر خود ملك اشرف روي و گوئي كه شرر شرّ طاير و آتش بلا مشتعل و اژدهاي فتنه ثائر است، و اين جماعت را جز باتّفاق كلمه و اجتماع امّه ردّ نتوان كرد. در وقت امكان تدارك [و] تلافي اين كار نازك بايد كردن. و از عجايب يكي آنست كه نصرت از دلهائي مي‌جست كه خسته جراحت او بودند، و استظهار بجماعتي مي‌كرد كه پرّ ايشان را بدست خود بريده بود. پس مجير الدّين از خدمت جدا شد، و كسي را با وي فرستاد كه وي را به شرف الملك رساند، و شرف الملك كسي را [كه] لايق رسالت بيند در صحبت او ضمّ كند، و آنچه اقتضاي حال و وقت باشد بر زبان وي املا كند. پس شرف الملك معين الدّين قمّي را كه وزيرش بود در خدمت او روانه كرد، با رسالتي كه منافي ارب و مخالف مطلب او بود، چه او عزم بر كفران نعمت و خرق جلباب
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 247
حشمت كرده، و در شطن «1» شيطان منجذب شده بود، ديگر سودا در مطبخ دماغ* مي‌پخت. پس بر آتش كينه ديرينه هيمه نو نهاد، و آن آتش را باد داد، و در نقض صلح و اعراض نصح كوشيد، لاجرم بهمان آتش سوخته شد، و بعد از ان فلاحي نيافت.
______________________________
(1)- شطن (بفتح شين و طاء) رسن و ريسمان است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 248

[80] ذكر حال سلطان بعد از كبس تاتار بموقان او را

در آن حالت تا جوي ارس رانده بود، و تاتار را در گمان انداخته كه مگر از آب ارس گذشته [و] عزم گنجه كرده است. پس بطرف آذربيجان متوجّه گشت، و در ماهان «1» اقامت نمود و آن فضائيست پر از وحش بسيار، از انواع در آنجا موجود است. زمستان در آنجا گذرانيد، و عزّ الدّين صاحب قلعه شاهق، كه در سالهاي پيشين بعصيان مجاهرت مي‌كرد- سبب آنكه شرف الملك بقلعه او رفته بود، و خلقي را كه در آن دربندها يافته غارت كرده، و شهر و ولايت او را زده- در اين وقت بر خلاف معهود خدمات پسنديده بجا آورد. هر چه مايحتاج بود از مأكولات و غير آن در كشتيها مي‌فرستاد، و از احوال تاتار خبر مي‌داد، تا سلطان از وي خشنود شد، و مي‌گفت كه: اگر نوبت ديگر دولت ما نظام گيرد، و خاطر از جهت تاتار برآسايد، مكرمات و مردميهاي او را بجزاي خير مقابله كنم، و او را محسود* اقران و مغبوط اكفا و همگنان گردانم.
پس چون زمستان بآخر آمد عزّ الدّين خبر داد كه تاتاران بقصد او سوار شده‌اند، و ايشان را محقّق گشته كه سلطان در ماهانست، و گفت: راي وراي آن نيست كه سلطان به ارّان عودت فرمايد، چه لشكرهاي بسيار بكوهها و بيشهاي آن متحصّن‌اند، و جمعيّت تركمانان بمثابتي است كه از نمل محشور و جراد منشور زيادتست. پس سلطان بر صوب ارّان رحلت كرد، و چون بجيران نزديك رسيد، و شرف الملك قلعه آن را عمارت كرده [بود]، و در مدّتي اندك
______________________________
(1)- در جزء محال آذربيجان بچنين نامي دسترس نيافتم.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 249
مالي وافر صرف كرده-
و آن قلعه در قديم الزّمان حصين‌ترين قلاع جهان بوده است، تعاقب دهور و توالي سنين و شهور آن را خراب كرده بود. پس چون شرف الملك بموقان بود، و خزاين سلطاني را در قلاع حسام الدّين قليج ارسلان تفرقه كرد، و جهت حرم خود قلعه سبل «1»، كه بسوراخي بربيني «2» كوهي آفريده شده است، و در آنجا چشمه آبيست كه آسيا بر وي بگردد، اختيار كرد و دل از آن جهت فارغ گردانيد، و گويند كه آن مغازه را كيخسرو ملك فرس، كه جدّ مادريش افراسياب بود يافته است «3».* پس شرف الملك بقلعه جيران آمد و آن قلعه متروك را عمارت كرده بعصيان سلطان مجاهرت نمود، بسببي چند:
از آن جمله يكي آنكه در آن دو سال آخر سلطان عنان او را كشيده داشت، و تجاوز از حدّ انصاف در اطلاقات نگذاشت، و فطام از مألوف دشوار است؛
ديگر آنكه در وقت هجوم تاتار اعتقاد كرد كه چون سلطان را بموغان كبس كردند او از آن گريز تا اقصاي بلاد هند جائي توقّف نكند، و سبب آن واقعه هرگز بلشكر خود دگر نپيوندد. پس مصلحت در آن دانست كه با ملوك اطراف مكاتبت كند، و اصلاح ذات البين با ايشان تقديم دارد، و ارّان و آذربيجان را مخصوص خطبه بنام ايشان كند. پس چون شيطان در دماغ او از اين نوع بيضها نهاد، و از آنجا افراخ بلاها و وحشت زاد، بسلطان علاء الدّين كيقباد و ملك
______________________________
(1)- در چاپ هوداس: سند سوراخ. ب م بعلت ساقط شدن دو ورق اين باب را ندارد.
(2)- در نسخه اصل بعلت موريانه‌خوردگي فقط «بر ي» مانده و معلوم نيست كه اين درست است يا لفظي ديگر بوده.
(3)- مصنف گفته بوده است كه: گويند در اين مغاره بود كه كيخسرو بر جد مادري خويش افراسياب (در آن وقت كه متواري و فراري بود) دست يافت.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 250
اشرف مكتوبات نبشت، و بذل طاعت كرد، و سلطان خود را در آن مكتوبات مخذول ظالم نام نهاد. پس از آن مكتوبات و از آنچه بنوّاب اطراف نبشته بود بعضي بدست* سلطان افتاد؛
ديگر آنكه هر كه از اصحاب سلطان بحدود قلعه او گذشت همه را بگرفت و در شكنجه كشيد، و كيسها تهي كرد، و به حسام الدّين قليج ارسلان نبشت كه آنچه از حرم سلطاني پيش وي است آن را نيكو نگاه دارد، و همچنان خزاين را محافظت كند، و اگر سلطان بنفس خود حاضر شود نسپارد، و در آن مكتوب سلطان را هم ظالم مخذول خطاب كرد؛ پس آن همه مكتوبات و نامهاي لطيف پيش سلطان جمع شد؛ و در آن مدّت مكتوبات سلطان بوزرا و ولات اطراف مي‌رسيد كه بسخن او مغرور نشوند، و امتثال امر او نكنند، و در آن خطّها او را بلدرچين «1» مي‌گفت، و آن لقبيست كه به شرف الملك در وقت خمول كرده بودند؛ في الجمله وحشت متأكّد شده بود-
چون سلطان بقلعه او نزديك رسيد فرستاد تا فرود آيد، و گفت: سبب بطوء وصول و تأنّي در حضور و مثول چيست؟ و از سيّئات و سوابق مجاري او تغافل نمود؛ در حال كفن بر گردن انداخت و فروآمد، و آن عين جهل و غباوت بود. و عجب آنكه چگونه زود زود بعصيان* گرائيد، و از عواقب نينديشيد «2»؛ و بر چه شكل بطاعت بازگشت، و بمحذورات نوايب تحكّك طلبيد. و اگر آن شب ثبات مي‌نمود سلطان بامداد رحلت مي‌كرد، چه، مي‌دانست كه تاتار در پي
______________________________
(1)- چنين است در اصل؛ چاپ هوداس: بلدوجن؛ در ب م اين باب چنانكه گفته شد ساقط شده است. در جهانگشاي (ج 2 ص 167 و 182 متن و حاشيه ديده شود) يلدرجي؛ و در جامع التواريخ يولدورجي و يولدوزجي.
(2)- در اصل: نينديشيده.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 251
ويست. پس چون فرود آمد بر خلاف عادت او را كاسه داشت «1»- و وزراء ايشان هرگز شراب بحضور پادشاه نخورند- بيچاره بدان شاد شد، و پنداشت كه قدر او بدان زيادت شد، و ندانست كه او بعد اليوم وزارت را نشايد، و ديگر هرگز بمرتبه أولي عود نكند. سلطان بعد از نزول او بر صوب ارّان رحلت كرد، و هر وقت كه مهمّي روي مي‌نمود او را بمشورت حاضر نمي‌كرد، و در هيچ امري امين نمي‌دانست.
______________________________
(1)- كاسه داشتن بمعني شراب دادن است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 252

[81] ذكر حال شمس الدّين طغرائي بتبريز در اين مدّت‌

ذكر او رفته است كه در رقاب و اموال اهل تبريز متحكّم بود، و ولاء او با دلها چون گوشت با پوست ملتحم. پس هيبت و ناموس سلطنت چون رفت عامّه تبريز بر در او حاضر شدند، و طوع و رغبت نمودند، و اوامر و نواهي او را مستمع شدند. آنگه جماعت عامّه بقتل اتباع خوارزميان و تقرّب بتاتار اهتمام كردند، و مي‌خواستند كه تشفّي احقاد و اوتار كنند.* و بهاء الدّين محمّد بن شير باريك كه بعد از نكبت طغرائي سلطان او را آنجا وزير كرده بود با عامّه شهر در اين باب اتّفاق كرد، و او از جمله عوامّ شهر بود. طغرائي ايشان را تمكين نداد، و از آن فساد منع كرد، و اوباش را از نهب و غارت و اراقت دماء دفع كرد. تا در بعضي از روزها عوامّ بر يكي از خوارزميان كه مردي موذي بود تاختند، و او را بقتل آوردند. طغرائي بنفس خود بيرون آمد، فرمود تا دو سر را از اوباش قطع كردند و در راه انداختند، و فرمود تا منادي كردند كه:
هر كه ستر حشمت بدرد، و بر سلطان كه راعي امّت و وليّ نعمتست هجوم كند، جزاء او بر اين وجه باشد. پس خونها [كه] در ساير بلاد هدر خواست شدن بتدبير او در تبريز محقون ماند، و اموالي كه منضّد و مخزون همه محروس و مصون شد. و در نگهداشت تبريز و تبرزيان و حراست عامّه بأقصي الغاية رسيد، و همه را بحفظه رجال و ابطال مشحون كرد. و نامه او بي‌انقطاع بر اختلاف حالات بسلطان مي‌رسيد. و اين مكارم اخلاق علاوه بود كه اسباب مجد و سياست او را سيرت جلال الدين منكبرني متن 253 [81] ذكر حال شمس الدين طغرائي بتبريز در اين مدت
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 253
تكميل كرد* و مفتري و مزيل نعمت او را تشوير و تخجيل. و شيوه و طريقه او جز اين نبود تا آنگه كه از طرف حقّ داعي رسيد، و ناعي آواز نعي بركشيد، پس مشكور قضاء نحب [كرد] و مغفور بجوار ربّ پيوست.
جانش چو سفر كرد سوي عالم پاك‌بسپرد وجود خاكي خويش بخاك
مستقبل او شده ملك اين مي‌گفت‌كاي ضيف گرامي أحسن اللّه قراك آنگه نايب دولت و عوامّ ولايت آن را چون ساير بلاد بتاتار سپردند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 254

[82] ذكر بازگشت من بخدمت سلطان در گنجه‌

در موغان بضرورت از خدمت سلطان جدا ماندم. بگنجه افتادم و سه ماه آنجا بودم، امّا در ديده بجاي خواب آب و در دل همه انديشه و اضطراب بود، و وصول بسلطان ميسّر نمي‌شد، چه صحراي ارّان از لشكر تاتار چون بحر أخضر موج مي‌زد. پس چون زمستان بآخر آمد و موسم ربيع رسيد توقيع سلطاني وارد شد بطلب من و فرموده* كه: اگر عبور از ارّان متعذّر باشد پيش ايواني «1» گرجي رود كه با وي نبشته‌ايم كه او را بما رساند. پس چون انديشه كردم ميان گرج درآمدن، كه دشمن دين‌اند، از غدر و مكر ايشان ايمن بودن مصلحت نديدم، و مزاج اهل گنجه منحرف شده بود و امارات شرّ ظاهر گشته، مي‌دانستم كه اگر مدّت دراز كشد خلقي بسيار از متعلّقان دولت هلاك شوند.
پس مدّتي كه آنجا اقامت كردم در قلعه او «2» در بعضي از سراهاي سلطنت مي‌بودم، و دايم از غوغاي عوامّ و حدوث فتنه حذر مي‌نمودم. پس چون از آنجا بدر آمدم آنچه مي‌انديشيدم واقع شد: هر چه از غربا آنجا بود بر دست عوامّ كشته شد، و سرهاي جمله بتاتار بردند و اظهار عصيان كردند. پيوسته طبيعت عوامّ بر اين نسق بوده است كه چون جانبي منيع [نه] بينند و از انكار و تشنيع نينديشند بحسب شهوات خود در شرّ و فساد افتند، و عياذا باللّه تا چها كنند! و ازينجاست كه در قرآن مي‌فرمايد و بلشكر اسلام خطاب مي‌كند: لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ «3» يعني ترس شما كه لشكريد،* و خطاب شما با ايشان
______________________________
(1)- در اصل: ايوان.
(2)- «او» به شهر گنجه عايد است.
(3)- سورة الحشر (59) آيه 13.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 255
بتير و تيغ است، در دلهاي ايشان كه كافرانند از ترس حقّ بيشتر است، ذلك بأنّهم قوم لا يفقهون، و عمر رضي اللّه عنه واسطه «1» فرمود كه: ما يزع اللّه بالسّلطان اكثر ممّا يزع بالقرآن «2».
پس توكّل بر حقّ كردم و براه افتادم. شب همه شب مي‌رفتم و روز پنهان مي‌شدم، تا بقلعه قنطره «3» رسيدم. منگ طوي شاه پسر سلطان با دايه خاتون و سراج الدّين محفوظ خادم و تاج الملك مشرف ممالك «4» آنجا بودند. بقلعه برشدم تا اخبار ايشان معلوم كنم، تا اگر سلطان پرسد جواب گويم. پس مكتوبات شرف الملك [را] كه به حسام الدّين قليج ارسلان وارد شده بود، در وقت آنكه سر عصيان داشت، بمن دادند تا استصحاب كرده بخدمت سلطان عرض كنم، قبول ناكرده گفتم: حقيقتست كه روز شرف الملك بآخر رسيد، و فرّاش دهر بساط دولت او درنورديد، و آن عصيان كه او كرد و هذيان در قلم آورد هر اينه وبال او خواهد شدن، چه لازمست كه در هلاك او مرا مدخلي باشد،* تا جزو علّت شوم؟ بر دست بعضي از غلامان ببندگي حضرت فرستادند.
و من باعتقاد آنكه سلطان در ماهان باشد، متوجّه شدم، و در حوالي قلعه زاريس بوي رسيدم، و اعلام كردم كه صحراي ارّان از لشكر تاتار چون بحر مائج در جوش است، و افواج كفّار در وي مزدحم‌اند، و هم امشب بود كه آمدم و
______________________________
(1)- معني اين كلمه معلوم نشد. شايد: «بدين واسطه».
(2)- اين قول از عثمان بن عفان منقول است نه از عمر بن الخطاب.
(3)- در اصل و ب م چنين است؛ در چاپ هوداس:
زبطره. نام زبطره (شهري بين ملطيه و سميساط و حدث) در معجم البلدان آمده است (ج 2 ص 914) ولي مسلم نيست كه مصنف زبطره نوشته بوده است يا قنطره كه هيچ جا آن را نيافتم.
(4)- در ب م: مشرف الملك.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 256
آتشهاي ايشان بر دست چپ من مي‌افروخت، از بس كه نزديك بود هر دم بجان در خطر بودم، مبادا كه بر من زنند. چون اين خبر كه ناقض عزيمت بود شنيد نزول كرد، و خيمه بزرگ نگرفت، خرگاهي هم آنجا نصب كردند. پس فرود آمد، و خبر ارّان و آنچه در ايّام شدايد از خفاياي باطن ظاهر شده بود يك بيك استكشاف مي‌كرد. پس فرمود كه توقيعي چند بهر طرف بنويسم، و در بعضي ذكر شرف الملك مي‌كرد. من در وقت تحرير او را فخر الدّين جندي خطاب كردم. چون توقيعات را جهت علامت بخدمت بردند يكي را از خواصّ بمن فرستاد كه: شرف الملك را چرا لقب او كه بلدرچين «1» است خطاب نكردي؟ چون مي‌داني كه در اين مدّت خطاب او اينست چرا ننوشتي؟ گفتم: از دو وجه:
* يكي آنكه او از قلعه زير آمد و در سلك خدمت منتظم شد، و گمان او آنست كه سلطان بحالت رضا باز آمد و از گذشته در گذشت، پس اگر خبر يابد كه او را باز بلدرچين «2» خطاب مي‌كنند شايد كه ببعضي از اعدا پيوندد و فتنه‌اي برهم بندد؛ و ديگر آنكه شايد كه قادحي طعنه زند و گويد: كسي را كه لقب آن بوده باشد چگونه لايق وزارت خود ديد، و بنيابت خويش پسنديد؟ آن كلمات بشنيد، توقيعات را بعلامت رسانيد. و شب هنگامي با جمعي از خواصّ نشسته بود و در باب آنكه مرا بأرّان فرستد، تا لشكرهاي پراگنده را جمع كنم و لشكر تركمانان را برسم حشر پيش رايات سلطاني حاضر كنم، سخن مي‌گفتند.
چون حاضر شدم فرمود كه: راي چيست؟ گفتم: راي راي پادشاهست، هرچه
______________________________
(1)- در اصل بدين شكل است ولي جز نقطه نون در آخر نقطه‌اي ندارد.
(2)- در اينجا فقط باء در اول نقطه دارد و باقي حروف بي‌نقطه است. در باب اين اسم رجوع شود به صفحه 250 و حاشيه‌اي كه بران نوشته شده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 257
فرمايد. گفت: انديشه مي‌كنم كه كسي را بأرّان فرستم كه لشكرها را جمع كند «1»، و تركمانان را فراهم آورد. بعد از انكه جمع شده باشند بگنجه رويم، و بر در آن بكفّار ملاعين يكسر بزنيم، إمّا لنا و إمّا علينا. امّا كسي بايد كه او را طمع نباشد. پيش تركمانان رود و ايشان را استمالت كند،* و من بدين جماعت كه گرداگرد من‌اند؟؟؟ مستوثق نيستم كه از عهده چنين كاري بدرآيند. اين نوع مكرّر مي‌كرد تا آنگه كه دانستم كه غرض او آنست كه من در عهده روم و با سر خود مخاطره كنم، و اعتقاد او آن بود كه هرگز نروم و رغبت نكنم. گفتم:
مثال بندگان و خدمتگاران مثال عدّت و ساز حربست از نيزه و شمشير و غير آن، كه گاه بشكند و گاه در دست ماند. پس توقيعات بنام خود نبشتم و در شب كوچ كردم، و بر طايفه أرخانان و امرا و بهر خيلي كه از تركمانان مي‌گذشتم ايشان را «2» بخدمت روانه مي‌كردم و روي بطايفه ديگر مي‌نهادم. بعد از چند روز كه بخدمت مراجعت كردم ديدم كه لشكر بر وفق مألوف خود باز آمده است و الوف در الوف شده. چون تاتاران [كه] مقيم ارّان بودند اجتماع لشكر شنيدند عزم اوجان كردند، چه معظم جموع و مزدحم افواج ايشان در اوجان بود. و تاتاران به عزّ الدّين حمزه نساوي [كه] از قبل سلطان والي بود نوشته بودند و بطاعت دعوت كرده، چون سلطان* بوادي قرقار «3» فرود آمد او رسول تاتاران خطير مرتدّ را، كه وزير بايماس «4» نوين بود، فرستاد تا اخبار تاتار از وي بپرسد، آنگه هر چه خواهد
______________________________
(1)- در اصل: كنند.
(2)- در اصل: مي‌گذشتم و ايشان را.
(3)- هوداس اين را قرقاز چاپ كرده است.
(4)- در چاپ هوداس ياتماس است، ولي نسخه ب م مثل متن ماست.
رجوع شود به ص 165 و حاشيه بران.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 258
بكند. چون در پايه علم بايستاد سلطان مرا فرمود تا با وي مجتمع شوم و از كمّيّت لشكري كه در اين نوبت با جرماغون‌اند از مردان جنگ بپرسم، و فرمود كه: اگر راست گوئي ترا امان دهم. او گفت: چون جرماغون بعزم ملاقات سلطان، در بخارا عرض لشكر كرد بيست هزار مردي جنگي بودند، امّا سواد بسيار است. چون سخن او را بر سلطان اعاده كردم گفت: زودتر بكشند مبادا خبر فاش شود و لشكر ما بترسند و اعراض كنند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 259

[83] ذكر حبس سلطان شرف الملك را بقلعه جاريبرد كه از مضافات ارّانست‌

سلطان چون نزديك آن قلعه نزول فرمود عزم كرده بود كه شرف الملك را آنجا بحبس كند، سوار شد تا برود و حال قلعه ببيند، و دانست كه شرف الملك از وي تخلّف نكند. پس چون بالاي قلعه رفت شرف الملك با هم بود. سلطان با والي قلعه سهلان «1» سلك بگ كه تركي پير و شرّير و ظالم بود* بسرّ قرار كرد كه چون فرود آيد شرف الملك را از نزول مانع شود و آنجا محبوس كند؛ و مي‌ترسيد كه اگر او را جائي مقيّد نكند سبب توهّماتي كه دارد روزي مفارقت كند و فتنه‌اي پديد آرد؛ پس مي‌گفت: او را حبس كنيم تا خاطر از كار تاتار فارغ كردن، آنگه وزارت را بي‌عشر بلاد بوي دهيم و بنام او هر ماه يك هزار دينار، چنانكه وزير خليفه، مقرّر گردانيم. پس او را در آن قلعه حبس كرد.
بعد روزي چند والي فرود آمد و بدادگاه حاضر شد، فرياد متظلّمان از وي بآسمان رسيد، سلطان هيچ نگفت. و بي‌دستوري بقلعه رفت كه مبادا كه او را عزل كرده قلعه را بديگري دهد.
و چون سلطان شرف الملك را بگرفت غلامان او كه امير شده بودند همه را به اترخان سپرد، بزرگ ايشان ناصر الدّين قشتمر بود. روزي پيش اوتر خان درآمد، و انگشتري شرف الملك بنشاني آورد، كه والي قلعه فرستاده بود و گفته كه: من با شرف الملك قرار نهادم كه او را اطلاق كنم، و با گرجيان صلح
______________________________
(1)- در چاپ هوداس: سملان. در ب م اين لفظ در زير وصله پوشيده شده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 260
كنيم، و بر مخالفت سلطان اتّفاق كرده بيرون آئيم، و شمشير خلاف* از غلاف بدر كشيم. هر كه از شما در خدمت او رغبت مي‌كند بايد كه بقلعه آيد. چون سلطان آن خبر شنيد بر خود پيچيد، و در بيرون شو كار متحيّر شد. پسر والي قلعه در زمره پهلوانان درگاه منتظم بود، او را پيش پدر فرستاد و تقبيح آن راي و انديشه كرد، و احسان و ايادي كه بمرور ايّام درباره او كرده بود عدّ فرمود، و بر كفران نعمت و خيانت در وديعت كه موجبي ندارد اعتراض كرد.
پسرش بازگشت و از بازگشتن پدر از آن انديشه اعلام كرد، و گفت: دانست كه هر اينه چنين فكري ردي جز ثمره ردي و هلاك «1» ندهد. اگر سلطان گوش بظلامه متظلّمان نكند، و قلعه را از وي فرو نگشايد، او بر قدم بندگي ثابت خواهد بود، و وفاداري خواهد نمود، استغفار كرده روي بر خاك مي‌مالد، و عفو و تجاوز مي‌خواهد. سلطان گفت: مصداق اين سخن آن باشد كه سر شرف الملك را بمن فرستد. پس پنج نفر از سلاحداران با پسر والي بقلعه فرستاد تا او را هلاك كردند، و بهلاك او جهان كرم و مردمي زير و زبر گشت. «2»
فرّاشي از ان وي معروف به محمّد اخي گفت: در آن ايّام* ملازم او بودم.
چون اين سلاحداران درآمدند و دانست كه او را خواهند كشتن مهلت خواست كه غسل كند و دوگانه‌اي بگزارد. آنگه مرا فرمود كه آب گرم كردم، و با آنكه مي‌دانست كه بعد يك ساعت كشته خواهد شدن بآب سرد راضي نشد، بآب گرم غسل كرد، و دو ركعت نماز بگزارد، و يك جزو از قرآن مجيد بخواند، آنگه ايشان را دستور داد كه درآمدند، و گفت: كسي كه قول كافران را باور
______________________________
(1)- در اصل: رذي و هلاك.
(2)- جاريبرد در شد الازار ص 363 و 549 ديده شود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 261
دارد جزاء او اين باشد. ايشان گفتند: از خفه كردن و كشتن كدام اختيار است؟
گفت: شمشير أولي باشد. گفتند: ملوك و اكابر را بشمشير نكشند، خفه كردن آسان‌تر باشد. گفت: شما دانيد. بزه كمان او را خفه كرده بيرون آمدند، تا چون زماني بگذرد و سرد شود درآيند و سر از تن جدا كنند. پس چون درآمدند او را زنده شده و نشسته يافتند، بشمشير كشتند.
حقيقتست كه آب؟؟؟ نك و؟؟؟ مز «1» شمشير كه بر پايچه گلوي او گذشت جامه جان را از چرك گناه پاك كرده باشد، و زلّات مكتوبه را از صحيفه عمل سترده.
كوه بلند ملك برفتن او از جاي* برفت، و قواعد مملكت متزلزل بلكه منهدم لابل منعدم شد «2».
______________________________
(1)- در اصل چنين است و بنظر مي‌آيد كه تنگ و تيز مراد بوده باشد، اگر چه معني آن روشن نيست.
(2)- اينجا مؤلف ده بيت از يك قصيده عينيه طغرائي را كه در موقع مغضوب و منكوب شدن معين الملك فضل اللّه گفته بوده است بمناسبت نقل كرده كه مترجم حتي اشاره‌اي هم بآنها نكرده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 262

[84] ذكر بعضي از سيرت شرف الملك‌

كريم عظيم بود، مال پيش او محلّي نداشت، و بسيار بودي كه از جاي ستدن نستدي، و نه بموضع صرف كردي. علما و زهّاد را عظيم محترم داشتي، و جايزه و صله فراوان دادي، و ادرارات جهت اين طايفه بسيار كردي. و عظيم رقيق القلب و صاحب ذوق بودي، بكمتر سببي گريه بسيار كردي، و در مجلس تذكير اشك او از باران بهار مدرارتر بود، و در وقت تلاوت قران با اشك روان جان مي‌داد. و در زمان او نزديك شده بود كه مال ديوان بادرارات مستغرق شود.
اگر سلطان در آخر عهد دست او را از اطلاق منع نمي‌كرد همه اموال بادرارات و صلات صرف مي‌شد. و از عادت سلاطين آنست كه ادرارات قديم را مجري دارند، تا حدّي كه اگر دشمني از مال ديوان ادراري كرده باشد قطع روا ندارند، و سعي در رفع آن منكر عظيم دانند، و ادرارات سلطان محمود غازي «1» و بعد ازو* فرزندان سلجوق تا زمان سلطان جلال الدّين همچنان مجري بود، مردم از پدران و اسلاف مي‌گرفتند. و ادرارات كه شرف الملك در زمان خود تجديد كرده بود بر ادرارات متقدّمان كه بطول زمان مدوّن گشته بود مي‌چربيد.
روزي شيخ فقيه زين الدّين ابو حامد قزويني رحمه اللّه در بيلقان بخدمت شرف الملك بتوقّع آمده بود، من وي را در بعضي از مجالس خلوت بخدمت او رسانيدم. مذكور كلمه‌اي چند در باب مواعظ القا فرمود، بيچاره شرف الملك رقّت و گريه بسيار كرد. آنگه فقيه زين الدّين گفت كه: دختر امام الدّين
______________________________
(1)- در متن عربي چاپ هوداس: محمد بن سبكتكين.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 263
رافعان، كه افقه أيمّه عراق بود، و كتاب وجيز «1» را در مذهب امام شافعي رضي اللّه عنه شرحي نيكو ساخته است، در حباله منست، و از وي سه دختر و دو پسر دارم، و بحدّ بلوغ و نكاح رسيده‌اند، و من از اداء مهر جهت پسران و تجهيز و ترتيب جهت دختران عاجزم. پس براي هر دختري از ديوان قزوين دويست دينار اطلاق كرد، و براي دو پسر او توقيعي بصد دينار ادرار نبشت كه هر سالي بديشان رسانند.* چون امام زين الدّين سعت صدر و سهولت امر آن صدر مشاهده كرد گفت: پدر پير و مادر عاجز چه گناه كرده‌اند كه از انعام اين حضرت محروم مانند؟ صد دينار ديگر جهت ايشان نوشت.
و اين معني اگر چه جهت تدبير در مال نوعي از تبذير است، و كفات مدبّر كه از غايت تشديد مدبر بي‌تشديداند مستقبح دارند، امّا در نفس امر مستحسن است. و امثال و نظاير اين قضيّه بسيارست.
سماحت و سجاحت تا اين غايت بود، امّا از آداب كتابت و ادوات كفايت خالي بود، و از معرفت حساب خبر نداشت، و از آنچه بوزرا و كتّاب تعلّق دارد صفر اليد بود. اگر يك سطر بپارسي نوشتي از چند گونه سقطه و زلل خالي نبودي. و بر مثال آب زلال سريع الاستحالة و الانفعال بود، بر دوستي و دشمني او اعتمادي نبود. با تركان ميلي عظيم داشت، و در لغت تركي فصيح بود، و از كبر و فرعنت منزّه و مبرّا بود. ملالت را هرگز بخود راه ندادي. و بر توقيعات سلطاني «الحمد للّه العظيم» و بر* توقيعات ديواني كه طرّه آن «الدّيوان الأعلي»
______________________________
(1)- در نسخه اصل: كتاب و خبر. كتاب وجيز از غزالي طوسي است و رافعي قزويني را دو شرح بر آن كتاب هست يكي شرح صغير و ديگري شرح كبير موسوم به العزيز في شرح الوجيز.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 264
باشد «يعتمد ذلك» و بر توقيعات خود كه بشهرها و ولايتهاي خاصّه خود نوشتي «اعتماد كنند» مي‌نوشت، و طرّه آن توقيعات «ابو المكارم عليّ بن ابي القاسم خالص امير المؤمنين» بود، و علامتش بر وصولات «صحيح ذلك» بود. سلطان در مبادي كار خويش از سخن او تجاوز نمي‌كرد و از اشارت او درنمي‌گذشت. هيچ كس در تدبير با وي مشارك نبود. مدّتي مديد چون انگشتري در انگشت او بود، هر گونه كه خواستي مي‌گردانيد. پس اگر در آراء خود ترك هوا كردي، و در مقاصد و انحاي [خود] صرف همّت بمقتضيات سيادت و موجبات سعادت لازم داشتي، با آنكه چنان شيري محكوم وي بود و آن چنان عقابي صيد او شده، هرگز خاتمت او بر اين وجه نمي‌شد. امّا قضاء خدا اغلب و امر او انفذ و اوجبست.
و أنّ الفضل بيد اللّه يؤتيه من يشاء «1» و هو الفعّال لما يريد «2».
______________________________
(1)- از آيه 29 سورة الحديد (57).
(2)- خارج از آيه است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 265

[85] ذكر رحيل سلطان بر صوب گنجه و تملّك آن بار دوّم‌

اوباشان گنجه چون تمامت خوارزميان بقتل آورده بودند و* فساد و عناد ظاهر كرده، و زمام خود بشخصي بندار نام داده، و او در مصادرات دست گشوده، و اذيّت او بر كساني كه اتّباع ايشان نكرده‌اند مقتصر شده، سلطان مرا با حاجب خاصّ خان بردي بديشان فرستاد، و فرمود كه بشتر كه بديشان نزديكست نزول كنيم، و ايشان را بطاعت خوانيم، و از عواقب مخالفت تحذير كنيم. ما نيز روزي چند در آن حدود اقامت كرده بديشان مي‌نوشتيم، و آنچه بشرط «1» تحذير است بجاي مي‌آورديم، و مي‌گفتيم كه: قرع باب بغي موجب تعرّض عظام بليّاتست، و اصرار بر مقاتله و كفاح كسي كند كه روي صلح و صلاح نبيند، امّا آنكه در راي فسحت و در اختيار ترحّب «2» دارد هر اينه نفس را از مواقع غرر و ضرر تنفيش «3» كند، و بمباشرت اهوال و مداخلت قتال مشغول نشود. پس هر اينه بايد تصوّر كردن كه بر تقدير مخالفت ركوب مصاعبي لازم باشد كه خواب از ديده بربايد، و نفوس و اجسام آسوده را فرسوده* گرداند، و اموال مدّخر را در معرض شديد تبديد شمل آرد، و اين حركت بحقيقت پشت پا بر دم اژدها زدن و از
______________________________
(1)- چنين است در اصل.
(2)- در اصل: ترجّب.
(3)- در اصل صريحا چنين است و آن بمعني پراگنده كردن است چنانكه پنبه را از هم باز كنند، و اينجا مناسب نيست. در چاپ هوداس و ب م: ينفس بنفسه عن التغرر بها .... و مراد مصنف اين بوده است كه نفس را از اينكه در خطر بيندازد روي بگرداند. پس شايد در ترجمه هم تنفيس بوده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 266
محذور نوايب و مكروه عواقب غافل شدنست. پس هر چند كه درر مواعظ بر ايشان القا مي‌كردند چون قوم نوح جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِيابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَكْبَرُوا اسْتِكْباراً «1» عتوّ و فرعنت را زياده مي‌كردند.
رئيس جمال الدّين قمّي با فرزندان و اهل بيرون آمد و ما را از قبل عوامّ نوميد كرد، و سلطان دررسيد، و در بعضي از بساتين نزول كرد، و رسولان با وعده امان و عفو و غفران آمد و شد كردند. سنگ نرم مي‌شد و در ايشان اثر نمي‌كرد، فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً «2».
و بندار شقيّ با اتباع مايقي «3» كه داشت جز استمرار بر استكبار و جهل كاري نمي‌كرد، و برين بسنده كردند كه يك روزي از روزها بمقابله بيرون آمدند، و تا ديوار بستان براندند، و تيري چند بر خيمه سلطان انداختند. سلطان در حال* با خواصّي كه حاضر بودند سوار شد، و دانست كه وعظ و ملامت در ايشان كار نمي‌كند، و خطاب اهل جهل جز بشمشير راست نيابد،
و حلم الفتي في غير موضعه جهل.
پس با كتيبه‌اي [از] خواصّ حمله كرد كه گوئي بيشه‌اي بود روان، در وي از شياطين انس فرسان و از عفاريت «4» ترك مردان و شبّان، همه زرهها را «5» وقايه اجسام كرده، و دلها را چون جوشن از حرص انتقام بدر انداخته، و آن بدبختان را بيشتر بقتل آورد، و آنكه رهيد روي بشهر نهاد.
سلطان با ايشان بشهر درآمد، چه ازدحام مردم مانع بستن دروازها شد، و
______________________________
(1)- سوره نوح (71) آيه 7.
(2)- سوره بقره (2) آيه 74.
(3)- در اصل: ما بقي.
(4)- در اصل: عقارب.
(5)- در اصل: زرها را.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 267
لشكر بنهب و غارت ميل كرد، سلطان تمكين نداد. بزرگان شهر آمدند و فرمان صدور يافت كه اسامي كساني را كه سر غوغا بودند عدّ كنند، سي نفس نحس را تعيين كردند- با آنكه فتنه صالح و طالح و خاسر و رابح را جمع كرده بود، و مثل عوامّ مثل سوام اغنام است كه در پي الّاف روند، و واحدي آلاف را تبع كند- سلطان فرمود كه بضرب رقاب ارواح آن بدبختان را بدركات* رسانيدند، و از پا كشيده بدروازهاي شهر بر سر كوچها بردند. و چون بندار در فساد مبالغه كرده بود و سرير سلطنت را شكسته- و آن سرير از موضوعات سلطان محمّد بن ملكشاه بود- فرمود كه او را بتنكيل و عذاب و بيل قتل كردند، و هر عضوي را بطرفي انداختند.
و سلطان چند روز «1» در گنجه اقامت كرد، و بتدبير و تعيين جهت حركت و مسير مشغول شد. عاقبت اتّفاق بران كردند كه از ملك اشرف استنجاد كنند، و بمعاضدت او معارضت تاتار نمايند، و اوتر خان و جمعي ديگر از جبنا كه ايشان را دل و قوّت نفساني نبود بر اين معني اشارت مي‌كردند، و سلطان بباطن مخالف بود، و بظاهر موافقت مي‌نمود. پس از راه گيلگون باخلاط رفت، و بلاد گرج را بغارت باز بر هم زد، و رمقي كه بود بربود. و سلطان بتواتر به ملك اشرف رسل مي‌فرستاد و استنجاد مي‌كرد، و عقل آن معني را استبعاد مي‌نمود. چه هر وقت كه كينه‌اي ديرينه در سينه‌اي متمكّن باشد ازالت آن* دشوار باشد، بلكه بتوارث با عقاب رسد، و هر كه بر دشمن بدشمن نصرت طلبد بر مثال كسيست كه از گرماي آفتاب پناه بكوره آهنگران برد. چون ملك
______________________________
(1)- در متن عربي هفده روز گويد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 268
اشرف دانست كه رسل باستمداد و استعداد مقاومت اعدا متوجّه وي‌اند بجانب مصر رفت، و آنجا اقامت كرد، و رسولان سلطان را از دمشق نگذرانيدند. هر بار از ملك اشرف مكتوبات برسل مي‌رسيد كه اينك استعداد كرده با لشكرهاي مصر مي‌رسيم، و در اين ميانه هفتها و ماهها مي‌گذشت.
آري، سلطان در اين توجّه [بقلعه] بحني «1» رسيد، اواك پسر ايواني گرجي از قلعه بدر آمد، و بر قلعه در برابر سلطان زمين بوس كرد، و باز بقلعه درآمد، و تقدمها فرستاد. و چون به ولاشگرد رسيد، و مردم از شدّت حرّ و انقطاع امطار و اذاء ذباب نسبت با مردم و دوابّ شكايت كردند، نيّت بر استمطار با احجاري كه با هم داشتند، كه بخاصيّت* باران مي‌آورد، جزم كردند، و ما آن را انكار عظيم مي‌كرديم، بعد از ان مساعدت تقدير ديديم، كه با آن افعال مرارا كثيرة متكرّر شد «2». سلطان بنفس خود مباشرت عمل كرد، و امطار بر تعاقب ليل و نهار توالي گرفت، چنانكه مردم از كثرت بارش ملول شدند، و بدان سخن پشيماني خوردند، و وصول بخيمه سلطان سبب او حال متعذّر شد. و از دايه خاتون شنيدم كه مي‌گفت: اي خداوند عالم، تو در اين صنعت اندازه نمي‌داني. مردم را در عذاب انداختي باين بارانهاي وافر كه مي‌بارد، كسان ديگر بقدر حاجت مي‌بارانيدند. سلطان فرمود كه: چنين نيست، اين باران اثر همّت مرد است، و هر اينه همّت من چون همّت ديگران نباشد.
آنگه مكتوبي از مخلص الدّين «3» كه بزرگتر رسل بود وارد شد كه: ملك
______________________________
(1)- كذا في الاصل. ص 194 ديده شود.
(2)- نسخه خطي ب م فقط تا اين موضع را دارد.
(3)- در اينجا هم مانند دو موضع سابق (ص 219 و 241) در متن عربي لقب اين شخص مختص الدين ذكر شده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 269
اشرف انجاد نخواهد كردن، سلطان از اسعاد او اميد قطع كند كه او از مصر وقتي رجوع خواهد* كردن كه كار سلطان با تاتار يكسو شده باشد. پس مرا به ملك مظفّر شهاب الدّين غازي «1» فرستاد كه او را با لشكري كه در حوالي دارد حاضر كنم «2»، و گفت كه: با حضور ايشان به ملك اشرف احتياج ندارم. آنگه گفت كه: به ملك غازي بگوي تا معاضدت و مساعدت من بجاي آرد، و حقيقت داند كه اگر مرا نصرتي باشد او را ممالكي دهم كه امارت اخلاط، كه از طرف اشرف و برادران دارد، در جنب آن محقّر نمايد. در وقت حضور خانان و [اميران] رسالت بيش ازين نبود، و چون خلوت شد گفت: ما هيچ شكّ نداريم كه ازيشان ما را مددي نخواهد بودن، امّا اين جماعت تركان و امراي لشكر طمع در چيزي مي‌كنند كه هرگز نخواهد شدن، و بكواذب ظنون از حرب زبون تقاعد مي‌جويند و بدين طمع تدبيرهاي ما را مشوّش كرده‌اند. پس جهت اين ترا در اين رسالت اختيار كردم كه [چون بازگردي حامل آن] خبر باشي كه بعد از ان رجا نباشد، و اميدواري* نماند «3» بياوري، تا اتّفاق كرده باصفهان رويم، چه انتعاش و ارتياش جز در آن خطّه متوقّع نيست.
و پيش از توجّه من شش هزار مرد جريده فرستاده بود كه خرتپرت و ارزنجان و ملطيه را غارت كنند. چنداني غنايم آوردند كه بيست سر گوسفند بديناري مي‌فروختند؛ و غرض از اين جمله انتقام بود از سلطان علاء الدّين كيقباد كه دم بدم كتب و رسل مي‌فرستاد و او را بر قصد خلاط و ملك اشرف
______________________________
(1)- پسر الملك العادل ابو بكر بن ايوب.
(2)- باو پيغام هم داده بوده است كه صاحبان آمد و ماردين را نيز همراه بياورد.
(3)- در اصل: نمايد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 270
ترغيب مي‌داد. عاقبت با آن طايفه يكي شد و خصمي سلطان كرد. و سلطان مرحوم نمي‌دانست كه آن فساد از خطابهاي بي‌وجه وزير او بود، كه رسولان سلطان علاء الدّين را متنفّر گردانيد، و ضماير ايشان را از ولاي او منحرف كرد.
و چون آن رسالت بخدمت ملك مظفّر رسانيدم گفت: سوگندي كه با سلطان خوردم مثل آن با علاء الدّين كيقباد نيز خورده‌ام، «1» و مي‌شنوم* كه غارات ولايت او را بمخيّم سلطان آوردند. اكنون هر اينه ما نيز از مثل آن ايمن نيستيم، چه هر دو سوگند يكيست. ديگر آنكه من مستقلّ نيستم، بل كه از جمله نوّاب برادران خودم. بي‌امر ايشان چگونه توانم بنجده آمدن؟ با آنكه اصحاب من نسبت با لشكر سلطان از خليجي مختصر نسبت با درياي بي‌مرّ كمترند! و صاحب آمد و ماردين خود هرگز سخن من نشنوند.
و ديگر آنكه ايشان پيوسته بسلطان مكاتبات مي‌فرستادند و عقايد ايشان را تجربه مي‌كرد، و دعاوي ايشان همه نفاق بي‌مصداق و باطل بي‌حاصل برآمد. و بيچاره ملك اشرف خود بخدمت و نجدت سلطان اهتمام تمام دارد، و از عهد تجاوز نكرده است، و قصد مصر جز [براي] استصحاب عساكر نكرد.
______________________________
(1)- اگر چه در متن عربي نيز همين‌طور است گمان مي‌كنم بايد گفته باشد كه: سوگندي كه سلطان با من خورده است مثل آن را با علاء الدين كيقباد خورده است، پس با ما نيز شايد همان كند كه با ولايت علاء الدين مي‌كند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 271

[86]* ذكر بدست افتادن رقعه از خلاط به ميّافارقين «1» مخبر بعبور تاتار از پرگري «2» بطلب سلطان و بازگشت من از ملك مظفّر

چون ملك مظفّر را وداع كردم رقعه‌اي بياوردند از پرگري كه: تاتار از آنجا گذشته است و بكشف اخبار و اقتفاء آثار سلطان مشغولست. ملك مظفّر رقعه را بمن فرستاد، و گفت: لشكر گذشته است، و در اين ايّام ناچار التقاء عسكرين خواهد بودن. مصلحت در آنست كه اينجا اقامت كني تا ببينيم كه از پرده تقدير چه نقش بيرون مي‌آيد. گفتم: لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ «3»، من از سلطان عزيزتر نيستم، و بعد از وي اختيار حيات نكنم. و چون جهت وداع با هم رسيديم گفتم: يكي از دو حال ناچار است، يا سلطان ظفر يابد و يا نكبت بيند؛ و* بر هر تقديري شما را پشيماني باشد:
اگر دولت سلطان ياري دهد، و شما او را نصرت نكرده باشيد، اگر خزاين عالم صرف كنيد رضاي او حاصل نشود؛ و اگر دولت تاتار غالب آيد بسيار باشد كه او را ياد آوريد چون بمجاورت تاتار گرفتار آئيد، آنگه اسف و لهف فايده نكند. گفت: در درستي اين سخن گماني ندارم امّا چه كنم كه محكوم‌ام.
آنگه مفارقت او كردم و بر صوب حاني «4» راندم، كه اخبار متواتر بود كه اعلام
______________________________
(1)- در اصل ما اسم اين شهر هميشه مفارقين نوشته شده است. در دو مورد آن را بصورت معروف نقل كردم، و نمي‌دانم آيا مفارقين صورت ملفوظ آن در بين عامه بوده است يا غلط از كاتب است.
(2)- در اصل:؟؟؟ رگري.
(3)- سوره نساء (4) آيه 94.
(4)- اسم اين شهر را آني نيز مي‌نويسند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 272
سلطاني در حدود جبخچور است «1». پيش از مغرب بديهي كه آن را مغاره گويند نزول كردم تا چهارپايان عليق خوردند، آنگه در شب شوم خواب غلبه كرد، در خواب ديدم كه سر در دامن‌ام، و مو و ريش از سر و رو رفته است، گوئيا سوخته‌اند.
پس هم در خواب تعبير كردم و گفتم: سر سلطانست، گوئيا معدوم شود؛ و ريش بحرمت و حرم تعلّق دارد، شايد كه كنيزان* من اسير شوند؛ و موي سر مالست، شايد كه تلف شود. از ترس بيدار شدم و رحلت كردم، و در آن شب از استيلاء كمد با كسي سخن نگفتم. چون بحاني رسيدم اثقال لشكر و زنان در آن واديها نزول كرده بودند. خبر شنيدم كه سلطان بجبخچور «1» در كمين است، و خبر وصول تاتار شنيده است، كه گو كه بچكم، كه اميري از امراي تاتار بود، با هزاره خود از ايشان مفارقت كرده است و بسلطان پيوسته، و گفته كه: ايشان اسپان را نعل بستند و قصد او دارند. پس گفته بود كه: غارت را در راه بگذارند، و خود كمين كند، چون ايشان بطعمه مشغول شوند بريشان زند، و كاسات حمام بر دست انتقام در كامشان ريزد. و اين نصيحت بغايت پسنديده بود.
سلطان اوتر خان را كه از طرف مادر قرابت داشت، و گمان مي‌برد كه نيك‌خواه شجاعيست، بي‌آنكه امتحان كند* يا برهان بر اين معني قايم باشد، با چهار هزار ترك پيش فرستاد، و فرمود كه چون تاتار پيدا شود او خود را «2» بكشد تا ايشان را بمرابض آجال آرد. او بازگشت و خبر داد كه: تاتار از حدود منازجرد «3» بازگشت. از غايت جبن و خور چنين دروغي فرا بافت، و عاقبت خود را طعمه
______________________________
(1)- اين اسم را در چاپ هوداس جبل جور نوشته است. ناحيه جبل جور در معجم البلدان ج 2 ص 20 مذكور است. در اصل ما نقطه‌ها همه جا بيك شكل نيست، و در بعضي موارد اصلا نقطه ندارد.
(2)- در اصل: شود و خود را.
(3)- در اصل: ميازجرد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 273
منايا يافت.
آري، چون من خبر سلطان بجبخچور و كمين او شنيدم بخدمت متوجّه شدم. مقابل افتاد، كه جانب اثقال متوجّه شده بود. پس با من سخن آغاز كرد و جواب رسالت پرسيد، آنچه از ملك مظفّر شنيده بودم اعاده كردم، آنگه حديث آن رقعه در ميان آوردم كه تاتار از پرگري «1» گذشته است. پس فرمود: كه گو [كه] بچكم آمد و خبر داد كه ايشان سوار شدند، و قضيّه كمين و عود يزك «2» همه را بگفت. گفتم: بعد از ان كه بنيّت لقا سوار شده باشند بازگشتن عجبست.
گفت: ايشان مي‌خواستند كه ما را بحدود* خلاط دريابند، چون دانستند كه در حدود بلاد شامي درآمده‌ايم گمان بردند كه مگر در ميانه اتّفاقي هست، انديشه كرده بازگشتند.
______________________________
(1)- در اصل:؟؟؟ ركري.
(2)- در اصل: ترك.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 274

[87] ذكر نزول سلطان به ايمد «1» و عزم سفر اصفهان و رجوع از آن راي بعد از ورود رسول صاحب آمد ملك مسعود و كبس تاتار روز دوم بر وي در وقت صبح‌

چون بشهر حاني رسيد خانان و امراي بزرگ را خوانده استعاده جواب ملك مظفّر غازي كرده بود، و من آيات يأس بر ايشان خوانده؛ گفته بودم كه طلب إسعاد از آن طايفه آهن سرد كوفتن و از اعمي هدايت طلبيدنست. پس اتّفاق كردند كه اثقال را بديار بكر بگذارند، و با زنان و فرزندان جريده باصفهان روند، چه بسيار بارها آنجا شكسته و خسته رسيده‌اند و آن خستگي مرهم يافته و آن* شكستگي درست شده است. روز دوم از اين انديشه علم الدّين سنجر معروف به قصب السّكّر رسول صاحب ايمد آمد، و رسالتي مشتمل بر عرض خدمت و طاعت ادا كرد، و بر قصد روم باعث شد و گفت: هر وقت كه سلطان قصد اين ولايت كند ميسّر مي‌شود، و هر وقت كه بملك استظهار يافت و بطايفه قفچاق كه بر موالات سلطان متّفق‌اند مستند گردد تاتار از وي بترسد، و استظهار كلّي حاصل شود. و در جمله رسالت گفت: هر وقت كه سلطان عزم اين طرف كند ملك مسعود با چهار هزار سوار بخدمت آيد، و تا روم مستصفي نشود از بندگي مراجعت نكند- و در اين سال سلطان روم علاء الدّين چند قلعه از ملك مسعود صاحب ايمد گرفته بود، و خاطر وي را كلّي منزعج گردانيده- پس سلطان بسخن او ميل كرد، و از انديشه عزم اصفهان بازآمد، و بر صوب ايمد رفت، و
______________________________
(1)- شهر آمد مراد است، الف آن را اماله كرده و ايمد گفته‌اند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 275
بر كنار* پل نزول كرد. و مثل او مثل غريق بود كه بهر چه رسد دست يازد. و آن شب مجلس نهاد و عشرت كرد، و آن مستي معقّب خماري شد كه اثر آن دوار راس و انقطاع انفاس آمد، و صحو جز بهنگام نفخ صور صورت نبست.
در نيم شب شخصي تركمان بيامد و گفت كه: در منزل دوشينه سلطان امشب لشكري آمده است كه زيّ ايشان غير زيّ لشكر سلطانست، و اكثر آن لشكر اسپان اشهب دارند. سلطان او را تكذيب كرد، گفت كه: حيلتست، نمي‌خواهند كه ما در اين بلاد درآئيم. و تا نزديك روز عيش مي‌كرد، و لشكر تاتار بيامد و گرداگرد وي بگرفت.
«1» شب بر حرير خفت شه و لشكرش وليك‌چون صبح شد بساط همه خاك تيره شد
دست يلان لشكر شه چون كف خضيب‌بي‌زور شد چو لشكر تاتار چيره شد
مادر فگند بچّه و افتاد زن ز اسپ‌وز عجز هر كه بود اجل را پذيره شد * پس ديدم كه لشكر تاتار بخرگاه سلطان محيط شده است و او مست خفته.
پس ارخان با اعلام و اصحاب بيامد و بيك حمله حوالي خرگاه را خالي كرد، و يكي از خواصّ درآمد، دست سلطان را گرفته بيرون آورد، و قباي سپيد پوشيده بود. سوار شد و راند. و در آن وقت غير ملكه پارس را ياد نكرد، فرمود تا دنير كيقو «2» و طرت اپه «3» امير شكار بخدمت او روند، و از وي جدا نشوند. و چون
______________________________
(1)- اشعار متنبي را كه در متن عربي آمده است چنين ترجمه‌اي كرده است! و بعد از اين ابيات مؤلف گفته است كه آن شب چون بكار كتابت مشغول بودم بيدار مانده بودم و در آخرهاي شب خواب بر من چيره گشته بود. غلام من مرا بيدار كرد و گفت: برخيز كه قيامت برخاسته است.
زود لباس پوشيدم و هر چه داشتم آنجا گذاشتم و بدر آمدم. و بعد از انكه بر اسپ نشسته بودم ديدم كه ... (الخ).
(2)- در چاپ هوداس: دنز كيقو.
(3)- در چاپ هوداس: طرت ابه.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 276
ديد كه أطلاب تاتار در پي ويست، و بجدّ مي‌طلبند، ارخان را فرمود كه با «1» لشكر از وي جدا شود، تاتار تتبّع سواد كند، و او تنها برهد. ارخان چنان كرد، و آن تدبير خطا بود، زيرا ارخان از وي جدا شد، بسياري از لشكر بوي پيوست، و با چهار هزار سوار به اربل رسيد، از آنجا باصفهان راند، و تا آنگاه كه تاتار قصد اصفهان كرد وي مالك اصفهان بود. و ارخان تا سنه تسع و ثلثين و ستّمائة «2» زنده ماند، محبوس بود در پارس.
و با من بسياران حكايت كردند، از كساني كه بعد از آنكه ارخان منفصل شده بود با سلطان* ماندند، چون اوتر خان و امير آخر [طلسب] و محمود بن سعد الدّين جلّاب «3»، كه: چون سلطان از ارخان جدا شد بپاشوره «4» ايمد [راند].
لشكر تاتار در پي بود، و ايمد مشوّش گشته، و اهل آن گمان بردند كه مگر خوارزميان خواهند كه با ايشان غدري كنند، پس او را باز پس زدند. و چون از دخول نوميد شد بر دست چپ ميل كرد، و قرب صد نفس از وشاقها «5» بوي پيوستند، و از آنجا بحدود جزيره افتادند، و آنجا دربندهاي صعبست، هر جا از عبور مانع شدند، و در مضايق موقوف داشتند. و سرير ملك شحنه همدان كشته شد. [اوتر خان] «6» ببازگشت اشارت كرد و گفت: اسلم راهها امروز راه تاتار است كه بما آمدند. پس سلطان بازگشت، و بديهي از ديههاي مفارقين «7» رسيد. بر خرمن
______________________________
(1)- در اصل: تا.
(2)- مؤلف گفته است كه تا امسال كه 639 باشد هنوز باقي و در فارس محبوس است.
(3)- جلّاب تهيه‌كننده و خريدكننده بردگان از براي سلطان را مي‌گفته‌اند و آن يكي از مناصب درباري بوده است.
(4)- پاشوره ديوار واقع در كنار خندق را مي‌گفته‌اند.
در اصل ما «بماسوره» نوشته.
(5)- در اصل: وثاقها؛ و در چاپ هوداس: الوثاقات.
(6)- در اصل ما اسم اين اشارت‌كننده ساقط شده است، در عوض پس از همدان «كه» الحاق كرده‌اند.
(7)- بجاي ميافارقين.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 277
نزول كرد تا اسپان سير شوند. و اوتر خان در آن وقت از غايت جبني كه در وي بود مفارقت كرد، و نيز بر مكاتباتي كه ميان وي و ملك غازي بود اعتماد نمود، و آنجا محبوس شد، تا آنگه كه ملك كامل وي را* طلب كرد در آن سال كه مالك ايمد شد، و بخدمت وي حاضر كردند. بعد آن روزي در مصر از بام بيفتاد و بمرد.
آري، سلطان آن شب در آن خرمن بماند، و تاريكي شب ميان او و دشمن ستره‌اي شد، و در وقت سپيده دم هجوم صبح و دشمن بر وي در يك حال بود.
خود سوار شد، و بيشتر مردم پياده ماندند و كشته شدند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 278

[88] ذكر عاقبت سلطان جلال الدّين منكبرني رحمه اللّه‌

چون جنگ مرا از سلطان جدا كرد بعد از سه روز كه در مغارات مخفي بودم به ايمد آمدم. بعد از ان به اربل رفتم، بعد دو ماه كه در ايمد از خروج ممنوع بودم. از آنجا بآذربيجان رفتم، و مصايب بسيار و نوايب بي‌شمار مشاهده كردم.
از آنجا باز بمفارقين «1» آمدم با كيسه‌اي تهي و دلي از اندوه پر، درويش و برهنه، چه آن قدر بدست نمي‌آمد كه خشني بدست آرم و درپوشم. بهيچ شهري نمي‌رسيدم إلّا كه مرجفان خبر مي‌انداختند كه سلطان باقيست،* و جمعيّت كرده است و بيرون آمده. بحسب اهواء و ولائي كه با سلطان داشتند «2» دروغها در هم مي‌بستند.
چون بمفارقين «1» رسيدم، و حقيقت شد كه هلاك شده است، از زندگاني خود ملول شدم، و قضا و قدر را در نجات خود ملامت كردم و تنفّس صعدا كرده مي‌گفتم:
ليت ربّ محمّد لم يخلق محمّدا «3». و گر در اجل حيلتي بودي عمر خود را با وي مقاسمه مي‌كردم. امّا چون مي‌بينم كه زمام اختيار از دست ذوي الأقدار خارج است، و مي‌دانم كه بحيله و تدبير صرف قضا و تقدير ناممكنست، بضرورت صبر مي‌كنم.
آري، چون تاتاران او را در آن ديه بر سر خرمن كبس كردند بعضي از اسيران گفتند كه: سلطان اينست. ايشان در طلب او جدّ تمام نمودند، و پانزده سوار
______________________________
(1)- مفارقين در اصل بجاي ميافارقين نوشته شده است.
(2)- در اصل: داشتند و.
(3)- اين را صوفيه بعنوان حديثي نقل مي‌كنند. در تعليقات توضيح داده خواهد شد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 279
او را در پي كردند، و دو سوار در وي رسيد و بر دست وي كشته شدند، و باقيان از ظفر اميد قطع كردند و بازگشتند. آنگه سلطان بر كوه رفت و كردان راهها را بسته بودند، و او را گرفتند و غارت كردند. و چون خواستند كه بكشند با بزرگ ايشان* گفت: من سلطانم، در كار من شتاب مكن، بعد از ان تو مخيّري، خواهي مرا پيش ملك مظفّر شهاب الدّين غازي بر، او خود ترا بجايزه غني كند، و اگر خواهي مرا ببعضي از شهرهاي من برسان تا ملكي شوي. آن مرد در رسانيدن او ببعضي از بلاد رغبت كرد، و او را پيش قوم و قبيله خود برد، و پيش زن خود گذاشت و رفت كه اسپان خود را از كوه بياورد. و در اثناي غيبت او كردي دون بيامد حربه‌اي در دست، بزن گفت: اين خوارزمي كيست؟ چرا او را نمي‌كشيد؟ گفت: شوي من او را امان داده است و دانسته كه سلطانست.
كرد گفت: چگونه باور داشتيد كه او سلطانست؟ مرا بأخلاط برادري كشته شد كه به از وي بود. پس حربه بر وي زد و بيك ضربه روح او را بفردوس رسانيد.
آن بدبخت لعين حقّ مقدم او را چون رعايت نكرد، و دم حرام او را بر زمين ريخت. پس روزگار جامه بقابر خود بچاك كرد، و بند حوادث گشوده شد. علم دين نگوسار و بناي اسلام* خراب و دمار «1» گشت. ابري كه اهل دين شيم بوارق او كرده توقّع مطر داشتند، و احزاب كفر خوف و صواعق [او] ديده بجان در خطر بودند، گشوده شد.
آري، بسا وقايع كه در اقاليم جهان بر بسيط ربع مسكون بوي رسيد، و او از انياب منايا و اشداق بلايا خلاص يافت، و اكنون كه قضا رسيد هلاك اسد؟؟؟
______________________________
(1)- شايد بهتر اين بود كه گفته باشد «دچار خراب و دمار گشت».
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 280
غالب بر دست ضعاف ثعالب شد.
بحربة وحشيّ سقي حمزة الرّدي‌و موت عليّ من سنان ابن ملجم شكايت صرف زمان و ريب حدثان جز بخالق ديّان نمي‌توان برد.
آري، بعد از مدّتي ملك مظفّر الدّين بدان كوه فرستاد و سلب سلطان و اسپي كه داشت، با زين و شمشير، و تعويذي كه آن را در ميانه موي سر بسته بود همه را بدست آورد. چون آوردند هر كه از خواصّ حاضر بود و در آن ايّام ملازمت او كرده، چون اوتر خان، و طلسب* امير آخر، و جماعت ديگر، گواهي دادند كه سلب اوست. و فرستاد تا استخوانهاي او را آوردند و دفن كردند. آن كرد شقيّ كاري عظيم بد كرد، و دنيا را بفقد او يتيم گذاشت.
شهي كز تيغ او دايم عدو راسر از گردن رگ از تن منقصم بود
مواد شرّ اهل شرك و طغيان‌ز آثار حسامش منحسم بود
ز زخم گرز و تيغ آبدارش‌بناي كفر دايم منهدم بود
هميشه از ملوك هفت اقليم‌خلايق بر در او مزدحم بود
فلك چون چنبري خم كرده قامت‌بمرسومات رايش مرتسم بود
ازو ملّت بسي تأييدها داشت‌كه از كفّار دايم منتقم بود
جهان از مرگ او دين را برانداخت‌مگر اعدام اسلامش مهمّ بود
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 281

[89]* ذكر بعضي از سيرت و صفت سلطان و توقيعات و خطابات او با دار الخلافه و ساير ملوك‌

مردي اسمر، كوتاه بالا، ترك شكل تركي گوي بود، احيانا بپارسي هم گفتي. امّا شجاعت او از ذكر وقايعي كه در اثناء كتاب شرح رفته است معلوم شده باشد. از تمامت لشكر دليرتر بود، و حلمي تمام داشت، بهر چيز غضب نكردي، و دشنام ندادي. خنده او جز تبسّم نبود. سخن بسيار نگفتي. عدل را دوست داشتي، و بر مردم عادل ثنا گفتي، و ترفيه رعيّت دوست داشتي، امّا چون زمان فترت بود غصبها واقع شد.
در اوّل كه از ديار هند بدر آمد و وحشت قايم بود، بدار الخلافه بر شيوه پدر «خادمه المطواع منكبرني ابن السّلطان سنجر» «1» مي‌نوشت، و چون بر در خلاط از دار الخلافه در وي خلعت سلطنت پوشانيدند «عبده» نوشت،* و خطاب «سيّدنا و مولانا، امير المؤمنين، و امام المسلمين، و خليفة ربّ العالمين، امام المشارق و المغارب، المنيف علي الذّروة العليا من لويّ بن غالب» كرد. و بسلطان علاء الدّين كيقباد و ملوك مصر و شام نام خود و نام پدر منعوت بنعت سلطان مي‌نوشت. هرگز از آنچه عادت باشد، چون «خادمه» يا «محبّه» يا «اخوه» ننوشت. و علامت او بر توقيعات «النّصرة من اللّه وحده» بود. هر گه كه به بدر الدّين لؤلؤ صاحب موصل و اشباه او نوشتي آن علامت كردي بخطّي هر چه زيباتر، و قلم علامت را دو شقّ فرمودي تا
______________________________
(1)- در صفحه 37 در متن و حاشيه توضيح داده شده است كه سلطان محمد خوارزمشاه خود را سنجر ثاني مي‌ناميده است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 282
علامت غليظتر آمدي. و در مبدأ طلوع او از هند خطاب او از دار الخلافه «الجناب الرّفيع الخاقاني» بود. پيوسته اقتراح مي‌كرد كه او را بسلطان خطاب كنند، و اجابت نمي‌كردند، زيرا آن عادت نرفته بود كه ملوك كبار را سلطان گويند.
چون الحاح او بغايت شد در وقت حمل خلع سلطنت «جناب عالي شهنشاهي» خطاب كردند.
و واقعه وفات او* منتصف شوّال سنه ثمان و عشرين و ستّمائة بود. زهي بزرگ مصيبتي كه اگر سپيده دم صدره خارا چاك زند، و شگرف نازله‌اي كه اگر ماه منوّر رو بناخن بخراشد و بخروشد، سزاوار بود! بل واجبست افلاك را كه پلاس سياه سواد پوشند، و نجوم را متعيّن كه بر خاك و خاكستر نشينند.
گمان آنست كه اگر زمانه بر جاي ماند، و روز بلا بشب رسد، و انجم را اجتماعي در ليل واقع شود، همه بيك بار در ويل درآيند، و در اين مصيبت جوق جوق و جيل جيل «1» نوحه «2» كنند. گوئي ابو تمّام در اين شعر «3» او را خواسته است:
ألا في سبيل اللّه من عطلت له‌فجاج سبيل اللّه و انثغر الثّغر
فتي مات بين الطّعن و الضّرب ميتةتقوم مقام النّصر إذ فاته النّصر
و ما مات حتّي مات مضرب سيفه‌من الضّرب و اعتلّت عليه القنا السّمر
فأثبت في مستنقع الموت رجله‌و قال لها من تحت أخمصك الحشر
* غدا غدوة و الحمد نسج ردائه‌فلم ينصرف إلّا و أكفانه الأجر
______________________________
(1)- در متن عربي هم جيلا فجيلا دارد، و اگر چه خيل خيل با ليل و ويل مناسبتر مي‌نمايد حفظ حفظ صورت اصل را ترجيح دادم.
(2)- در اصل: توجّه.
(3)- مرثيه‌اي كه ابو تمّام گفته است در حق محمد بن حميد طوسي و دو برادر او قحطبه و ابو نصر است و در ديوان او (چاپ بيروت 1887 ص 239 و ما بعد) مندرج است. بر طبق آن ابيات منقول را تصحيح كردم.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 283 تردّي ثياب الموت حمرا فمادجالها اللّيل إلّا و هي من سندس خضر
مضي طاهر الأثواب لم تبق روضةغداة ثوي إلّا اشتهت أنّها القبر
عليك سلام اللّه وقفا فإنّني‌رأيت الكريم الحرّ ليس له عمر ترجمه
سمند را چو برانگيختي بسوي عدوز ترس او بشدي كوه را قدم از جا
ميان نيزه و شمشير رفت چون مردان‌نه بر مثال زنان در ميان فرش و غطا
نمرد تا سر تيغ‌اش نمرد پيش از وي‌ز ضربها كه زدي بر مفارق اعدا
ميان موج و بلا پا فشرد و با دل گفت:گمان مبر كه بساحل رسي از اين دريا
بوقت ورد اجل خون ز حمد حقّ نوشيدكفن ز اجر جزيل آمدش بگاه مسا
* اگر چه سرخ شد از خون لباجه اجلش‌وليك سندس خضرش ضميمه كرد خدا
نماند روضه‌اي اندر جهان كه ميل نكردبدانكه كالبدش را درو بود مأوا
ز ما درود، ز يزدان نثار رحمت بادقرين جان و تنش در نعيم دار بقا مسؤول از واهب هر سول «1» آنست كه بر وي رحمتي كند كه حرارت درون او بنشاند، و مرقد و ضريح او چون صحن بهشت تازه و روشن گرداند، و مساعيي كه در ذبّ از دين و حمايت مسلمات و مسلمين كرده است بدو نمايد، تا روح او بمشاهده جزاي آن بياسايد، و حقوق نعمت او را از گردن جان ما بدعائي كه از سر ودّ و اخلاص باشد و «2» ولاي تامّ هر صبح و شام مي‌كنيم، بيندازد، و بر چنين عهد و وفا مكافات فرمايد و بنوازد.
صحن جنّت نشيمن او بادروضه خلد مسكن او باد
______________________________
(1)- در اصل: سوال.
(2)- معني روشن نيست.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 284 چون ز ايوان و كاخ شد بيرون‌كاخ فردوس گلشن او باد
هر كجا حورييست در جنّت‌دست شه طوق گردن او باد
* ثاني ذوالفقار شير خدانام تيغ سر افگن او باد
در زبان حسان حور العين‌ذكر شمشير و جوشن او باد
بر سر شاخهاي باغ بهشت‌گرد أعطاف دامن او باد
هر نفايس كه از جنان خيزدتحفه جان روشن او باد للّه الحمد كه عمر آن قدر وفا كرد كه از عهده اين ترجمه بيرون آمد، و تاريخ و غزوات آن پادشاه جهانگير، كه در شيوه بسالت و شجاعت و فرهنگ، و خبرت باحوال جنگ، بي‌نظير بود مدوّن گشت، و حالات و ثارات او، من اوّل امره الي آخر عمره، بر وفق دلخواه مشروح شد.
و الحمد للّه الّذي تتمّ بنعمته الصّالحات، و بأمره قامت الأرض و السّموات، و الصّلوة و السّلام علي سيّدنا و نبيّنا محمّد و آله أجمعين.
تمام شد ساعت يك بعد از نصف شب روز چهارشنبه
22 ارديبهشت ماه 1338 ه ش
مجتبي مينوي
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 285
چاپ متن كتاب در اسفند ماه 1340 ه ش شروع و در مهر ماه 1341 ه ش ختم شد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 287

تعليقات و توضيحات‌

اشاره

سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 289
3/ 3 خرندزي، نقاط و حركات كه بر اين لفظ نهاده‌ام حدسي و مبتني بر قرائن است. در نسخه اصل چهار بار ذكر شده است و چنين بنظر مي‌رسد كه نقاط و حركات لاأقلّ در بعضي موارد الحاقي باشد (45/ 4 و ح، 80/ 6، 87/ 16، 233/ 7 ديده شود) در نسخه پاريس از اصل عربي كه مأخذ چاپ هوداس بوده است (ص 30 و 53 و 57 و 58 و 61 چاپي) و در نسخه ب م كه بنده عكس آن را گرفته‌ام پنج بار اين لفظ به اشكال مختلف آمده است و غالبا بدون نقط يا با معدودي نقطه، و هوداس به نصيحت شفر هميشه خرندز (بخطّ فرانسه)Khorendiz چاپ كرده است، و گويا حقّ با ايشان باشد. ياقوت در معجم البلدان خرانديز را آورده و گويد «گمان مي‌كنم قريه‌اي باشد در خراسان» (ج 2 ص 415)؛ در ميان قلاع ملاحده در حوالي ألموت قريه‌اي به اسم فرندژ نام برده شده است كه امروز موجود است. دوست دانشمند نگارنده آقاي دكتر منوچهر ستوده كه آن محلّ را ديده‌اند مي‌گويند فرندج يكي از چند آبادي واقع در كنار أندج رود بوده است و خرابه‌هاي آن امروزه مقابل آبادي ديك، زير دست آبادي كوچنان، بالادست آبادي اندج در طرف چپ آن رود واقع است، و آب اين درّه نزديك شهرك بآب شاهرود الموت مي‌پيوندد- نيز جهانگشاي 3: 389 و كتاب الموت و لمسر، نقشه صفحه 5 و وصف در صفحه 58 ديده شود.
در تاريخ سيستان از محلّي در آن ايالت نام برده شده است و در نسخه حورنديز بوده است و مرحوم بهار حدس زده است كه خورانديز يا خورنديز باشد (ص 346 و 347 ديده شود. اشاره باين مطلب را مديون راهنمائي دوست عزيز دانشمندم آقاي دكتر عبّاس زرياب خوئي هستم). در ميان قلاع خراسان محلّي
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 290
بنام حمران دز از توابع نسا (فتوح البلدان بلاذري ص 404، و معجم البلدان ج 2 ص 333) و باز محلّي ديگر بنام خمران جزء فتوحات عرب در خراسان در رديف نيشابور و طوس و ابيورد و نسا (بعد از اين چهار نام) قيد شده است (ايضا معجم البلدان ج 2: 470). محلّي بنام حمزان‌لو جزء قراي بجنورد فعلا موجود است (فرهنگ جغرافيائي ايران، استان نهم ص 140)؛ نمي‌دانم آيا ممكنست اين كلمه تحريف و تركي شده آن لفظ قديم باشد يا نه، ولي گمان نمي‌كنم.
اين بود مجموع اطلاعاتي كه در موضوع اسم آن محلّ بدست آمد. امّا خود محلّ قلعه‌اي بوده است در كوهستان نزديك به شهر زيدر و جزء آن ناحيه، كه از نواحي ولايت نسا بوده است. قلعه ملك خانوادگي مؤلّف كتاب شهاب الدّين محمّد بن احمد بن عليّ بن محمّد منشي بوده است، و نسبت او گاهي بمناسبت اين قلعه خرندزي، گاهي بمناسبت شهر نزديك بقلعه زيدري، زماني بمناسبت والي‌نشين آن ايالت نسوي گفته شده است، و همه درست است. و امّا شهر زيدر همان محلّي بايد باشد كه هنوز امروز هم موجود است: در نقشه انگليسي آسيا بمقياس يك ميليون به يك، در راه بين بجنورد و عشق آباد در نزديكي سر حدّ ايران و شوروي بنام‌Zaidar قيد شده و در زير آن دهي بنام حلوا چشمه واقع است؛ در فرهنگ جغرافيائي ايران نيز زيدرZeydar مذكور است و گويد:
ده از دهستان قوشخانه، بخش باجگيران شهرستان قوچان، 89 ك شمال باختري باجگيران، 5 كيلومتر جنوب مرز ايران و شوروي. كوهستاني، سردسير، سكنه 654، شيعه، تركي (ج 9 ص 202). در فرهنگ آباديهاي ايران طول آن را 45/ 57 و عرضش را 51/ 37 گفته است. دو زيدر ديگر از شهرستان بيرجند نام
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 291
برده شده است، ولي زيدري كه به شهرستان نسا تعلّق داشته و خرندز نزديك آن بوده است ظاهرا همين است. مرحوم محمّد تقي حكيم در گنج دانش قلعه زيدر ديگري را كه در راه خراسان در يك فرسخ و نيمي ميامي واقع است و حاجي ميرزا آقاسي درست كرده بوده است وصف مي‌كند (ص 322) و سپس آن را بر زيدر مذكور در تواريخ تطبيق نموده از فاضل زيدري نور الدّين محمّد منشي جلال الدّين خوارزمشاه ياد مي‌كند و نفثة المصدور را باو نسبت مي‌دهد. اين سهو و خطاست و در مقدّمه در آن باب بحث خواهد شد. در يادداشتهاي قزويني (ج 7 ص 201 و ما بعد، زير كلمه نسا) نامه‌اي از پروفسور مينورسكي خطاب بآن مرحوم نقل شده است كه خلاصه مضمون آن اينست: خرابه شهر قديم نسا در مغرب عشق آباد، بين آن شهر و ايستگاه راه آهن موسوم به «بزمئين» كه در نفحات الأنس اسم بسمه دارد.
حاليّه قريه تركمنها كه در جاي نسا بنا شده است باگير نام دارد (اصلش باجگير است) و در هجده كيلومتري عشق آباد و دوازده كيلومتري بزمئين است. تازگي مسيو سمنف)A .Semenov( براي معاينه خرابه نسا از طرف كميته محافظه آثار قديم آسياي وسطي مأمور شده بود، و مقاله‌اي نوشته كه در 1928 در تاشكند در 31 صفحه چاپ شده و خيلي نفيس است، و دران از مسجد أنّاو و از نسا و از مرقد شيخ ابو سعيد در ميهنه)Meana( و از قبّه سلطان سنجر در مرو بحث شده است. راجع به نسا مي‌گويد كه نشاني ازان نمانده است و اهالي باگير هر سنگي را كه ممكن بود، برداشته و از براي بناهاي قريه خود بكار برده‌اند و دهشان اكنون خيلي آباد است و چشمه‌هائي را كه در زير ريگ گم شده بود پيدا كرده‌اند و در عرصه شهر قديم كشت مي‌كنند. چيزي كه در عرصه نسا ديده
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 292
مي‌شود يك بناي مثمّن است از آجر كه گويا مرقدي بوده است. تركمنها خاكي را كه اين بنا را پوشيده بود برداشتند و آن را تعمير كردند (1899- 1317 ه. ق.). خودشان نمي‌دانند مزار كيست، و در جواب سؤال سمنف گفته‌اند «مدفن يكي از اولياست». خرابه عمارتي ديگر آنجا باقيست كه در نزديكي كوه كوپت داغ واقعست، گويا در زمان يكي از حكّام ايراني بنا شده بوده و تركمنها صد سالي پيش ازين، آن وقت كه نسا را متصرّف شدند، آن را خراب كردند.
حاج زين العابدين شيرواني در بستان السّياحه (ص 573) مي‌گويد كه نسا خرابه‌ايست در دست تركمنها.
پروفسور مينورسكي مي‌گويد كه نسا دو قلعه داشت (؟ دارد) بنام قلعه بالا و قلعه پائين، و يحتمل كه خرندز يكي از اين دو قلعه بوده باشد؛ اين حدس آقاي مينورسكي مردود است زيرا كه خرندز ظاهرا جزء دهستان زيدر بوده است و بنابرين شايد يكي از قلعه‌هاي واقع در جنوب خطّ سرحدّي باشد. در كتاب بارتلد تحت عنوان تاريخ آبياري تركستان (پطرزبورغ 1914 ص 37 تا 39) اسامي قراي نسا آمده است ولي ذكري از خرندز نيست.
لسترينج در سرزمينهاي خلافت شرقي گويد كه شايد نسا در محلّ محمّد آباد فعلي بوده است كه جزء ناحيه دره‌گز است. از بجنورد درست رو بشمال بسمت سرحدّ كه مي‌روند دو محمّد آباد هست، ولي دره‌گز بايد نزديك كلات نادري باشد در مشرق قوچان، و در نقشه كتاب تركستان بارتلد درست در سمت شمال غربي كلات نادري محمّد آبادي هست، و عشق آباد در مغرب متمايل بشمال اين محمّد آباد واقع است، ولي اين با نشاني‌هاي مرحوم قزويني (به يادداشتها،
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 293
ج 7 ص 201 رجوع شود) هم نمي‌سازد. در نقشه فرانسوي آسيا بمقياس يك ميليون به يك در ورقه مرو نام زيدر)Zeidar( هست، و در شمال بجنورد و مغرب زيدر در ساحل رود اترك دو محمّد آباد هست و در مشرق زيدر خير آباد، و در جنوبش كلبات چشمه واقع است. تمامي اين ناحيه كوهستاني است و احتمال اينكه قلعه‌اي در هر گوشه اين جبال بوده باشد هست، امّا خرندز كدام يك بوده است، معلوم من نشد. در باب رباطي كه در نسا ساخته بودند رجوع شود به تعليقه بر 74/ 7 راجع به عماد الدّين.
3/ 9 تا 10 شتّان مابين ...، فاصله زيادي است بين دانستن و شنيدن، و آنچه ديده باشند كجا و دنبال اثر آن رفتن كجا. مضمون مطابق است با مصراع دوّم بيت فارسي كه بعد از ان آمده است. شتّان بفتح نون خوانده مي‌شود اگر چه قولي بر مكسور خواندن آن نيز هست. نيمه دوّم اين عبارت مأخوذ است از مثل «لا أطلب أثرا بعد عين».
4/ 4 منكبرني، اين اسم معلوم نيست بچه صورت بايد نوشته شود، چگونه تلفّظ شود، اصل و اشتقاق آن از چيست. بعضي از تركي‌دانهاي اروپائي و بتبع ايشان برخي از استادان تركيّه آن را مينگ برتي، داده مينگ (از مقوله اللّه‌وردي و خداوردي و تغري بردي) گفته‌اند، ولي بدين صورت در هيچ كتاب قديم ديده نشده است تا چنين معني و اشتقاقي براي آن بتوان تصوّر كرد؛ براي تفصيل اين مطلب رجوع شود به حواشي مرحوم قزويني در آخر جلد دوم جهانگشاي جويني (ص 286 تا 292). گفته آن مرحوم را بنده بدين چند كلمه تأييد و تكميل مي‌كند كه: اين لفظ در سيرة جلال الدّين نسوي (اصل عربي) شش بار آمده است
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 294
(چاپ هوداس ص 2، ص 25 دو بار، ص 55 دو بار، ص 247) و همه جا هوداس آن را منكبرتي چاپ كرده و ضبط نسخه اصل را هيچ جا نداده است، و از حاشيه او بر ترجمه‌اش معلوم مي‌شود كه منكبرتي را صحيح مي‌دانسته؛ پس بدين جهت است كه ضبط نسخه خطّي را لايق اعتنا نشمرده است. مرحوم قزويني به اصل نسخه نسوي در كتابخانه ملّي پاريس كه مورّخ 660 يا 667 است مراجعه كرده و گفته است كه در نسخه اصل همه‌جا واضحا منكبرني است. در نسخه سيرة محفوظ در ب م مواضع دوم و سوم و چهارم و پنجم (ق 11 آ، 11 ب، 21 آ و 21 ب) همه جا منكبرني دارد؛ مواضع اوّل و ششم بعلّت نقص نسخه معلوم نيست چه بوده است. در ترجمه فارسي در مورد اوّل (ص 3) و چهارم و پنجم (ص 70) منكبرني دارد، در مورد دوم و سوم (ص 32) صريحا منكبرني، در مورد ششم منكبرني (ص 288) دارد، و يك مورد هم علاوه بر آن شش تا دارد (ص 283) بصورت منكبرني. در نسايم الأسحار نسخه اياصوفيه بشماره 3487 ورق 58 ب مينك برني آمده است. در نسخ قديم ديوان كمال الدّين اسمعيل و شرح ابن ابي الحديد بر نهج البلاغه (ج 2 ص 366) نيز منكبرني و منكبوني آمده است. شخصي ديگر با لقب منكبرني (و معني كلمه) در طبقات ناصري چاپ حبيبي 585 مذكور است.
4/ 9 تا 12 كلمات اين جمله تقريبا عين كلمات متن عربي است و فهم آن براي فارسي زبانان مشكل. ترجمه ساده آن چنين مي‌شود: و چون غرض از نگاشتن آثار و بجا گذاشتن اخبار تجربه آموختن و عبرت گرفتن و هشيار گشتن و بصيرت حاصل كردن است، آنچه روزگار بر سر سلطان جلال الدّين آورد، از فرو افگندن و بالا كشيدن، آتش دولت او را گاه خاموش كردن و گاه برافروختن،
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 295
گاه بخت او را (يا كوشش او را) ياري دادن و شعله او را گيرا ساختن، و گاه روي او را بخاك ماليدن و تخت او را (يا بخت او را) نگون ساختن، براي رساندن بدين غرض بهتر است. مترجم را لابدّ اشكال كار ترجمه و ملاحظه دراز گرديدن عبارت وادار به انتخاب كلمات كوتاه عربي كرده است. آقاي محمّد علي ناصح ترجمه‌اي روان بنثر مخلوط با نظم كرده و خود را از قيد متابعت اصل آزاد ساخته است.
5/ 18 بيشتگين، چنانكه از باب هشتم همين كتاب (ص 68 تا 69) برمي‌آيد اصل اين خانواده از گرجستان بوده است و جدّ اين نصرة الدّين محمّد مسلمان شده بوده است. پدرش و خودش در أهر و نواحي اطراف آن از حدود 587 تا حدود 623 پادشاهي داشتند و سكّه پدر و پسر در دستست (رجوع شود به كتاب انساب و تواريخ مسلمين
Manuel de genealogie et chronologie pour l'histoire de l'Islam
تأليف زامباؤر (اصل فرانسوي ص 194). امّا در اين كتاب اسم پدر را پيشتكين بن محمّد و نام پسر را نصرة الدّين محمود بن پيشتكين مي‌نويسد. اگر لفظ محمود مبتني بر سكّه او باشد اعتبارش از اين كتاب نسوي بيشتر است، امّا امكان اينكه ماركف (تهيّه كننده فهرست مسكوكات موزه هرميتاژ) در خواندن اسم اشتباه كرده باشد هست. اتّفاق عجيب اينكه در همان زمان كه پيشتكين مي‌زيسته است اتابك آذربايجان از نسل ايلدگز هم نصرة الدّين لقبي بوده است بنام ابو بكر بن محمّد (از 587 تا 607) كه نظامي گنجوي در شرف نامه (يعني جلد اوّل اسكندر نامه) از او ياد كرده و او را بيشكين خوانده است در اين ابيات:
جهان پهلوان نصرة الدّين كه هست‌بر اعداي خود چون فلك چيره‌دست
مخالف پس انديش و او پيش‌بين‌بد انديش كم مهر و او بيشكين
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 296
و در مقدّمه اقبال‌نامه يا خردنامه (جلد دوم اسكندرنامه) نيز سه بيت ذيل بدو مربوط است:
چرا بيشكين خواند او را سپهركه هست از چنان خسروان بيش مهر
اگر پيشكين بر نويسند راست‌بود كي پشين، حرف بر وي گواست
سزد گر بود نام او كي پشين‌كه هم كي نشان است و هم كي نشين و حال آنكه تقديم اين كتاب بر حسب ابيات مقدّم بر اين سه بيت به اتابك موصل عزّ الدّين مسعود بن مودود بن زنگي بوده است كه در 589 درگذشت، و مرحوم وحيد دستگردي مصراع «ملك نصرة الدّين سلطان نشان» را غلط و «ملك عزّ دين قاهر شه نشان» را صحيح تشخيص داده است؛ ولي اين مسأله خارج از بحث ماست، نظامي‌شناسان در آن خصوص بحث خواهند كرد.
5/ 19 ربيب الدّين وزير معروف به دندان، اسم و نسب او بطور كامل ربيب الدّين ابو القاسم هرون بن علي بن ظفر بوده است؛ در متن عربي سيرت جلال الدّين فقط ابو القاسم بن علي گفته است، ولي در آخر نسخه‌اي از جلد اوّل از چهارده جلد ترجمه فارسي تفسير طبري كه در پاريس محفوظ است نسب كامل او داده شده است.
قدري از احوال او در اين كتاب آمده است كه چگونه خانه خويش را مدرسه ساخته بود و به زهد و تقوي مي‌زيست (صفحات 23 تا 25، 149، 184 تا 185 ديده شود). مرزبان‌نامه كه مرحوم محمّد قزويني تصحيح كرده و بطبع رسانيده است بنام ربيب الدّين ساخته شده است و در آخر آن شرحي درباره اين مرد و كتابخانه‌اي كه در جامع تبريز بنا كرده بوده است آمده (مقدّمه مرزبان‌نامه ص يد تا يو، و متن آن ص 7 تا 10 و 297 تا 300). نسخه‌اي از شرح ابيات
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 297
عربي كليله و دمنه در كتابخانه ملّي پاريس محفوظ است كه مؤلّف آن فضل اللّه بن عثمان بن محمّد الاسفرائني آن را بنام ربيب الدّولة و الدّين افتخار خراسان ابو الحسن علي المستوفي مزيّن كرده است. اگر فرض كنيم لقب ربيب الدّين از پدر به پسر منتقل شده است و اين ابو الحسن علي پدر همين ابو القاسم هرون بن علي بوده است مي‌توان گفت كه اصل ربيب الدّين وزير اتابك از خراسان بوده است.
7/ 3 سورچين، ديواري بسيار ضخيم و بلند بطول تقريبا سه هزار كيلومتر كه به أمر شي هوانگتي امپراطور چين (259 تا 210 قبل از ميلاد) كه در دوازده سالگي (246 يا 247 ق م) بمقام امپراطوري رسيد در مدّت ده سال در شمال مملكت چين خاص بنا كردند و در سال 204 قبل از ميلاد بپايان رسيد. مقصود از بناي اين سور اين بود كه اقوام خارجي وحشي و غارتگر (منچوها، مغلها، تترها) نتوانند بداخل چين راه بيابند، ولي در دوره‌هاي ضعف حكومت مركزي چين آن ديوار مانع از هجوم غارتگران نشد. در دنياي قديم بنائي بدين عظمت ساخته نشده بود، و اهرام مصر با همه بزرگي نسبت به اين ديوار بازيچه محسوب مي‌شد. شايد شهرت آن باعث شد كه در افسانه‌هاي راجع به اسكندر مقدوني پاي آن را در ميان كشيدند، و گفتند كه ذوالقرنين اين سور را در پيش يأجوج و مأجوج كشيد.
7/ 13 لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُها فِي الْبِلادِ آيه هشتم است از سورة الفجر (89).
7/ 17 دمرجي، لفظ دمر در اين اسم، و در اسم دمر ملك كه بعد ازين بيايد (ص 85 و 86) همان تمر و تيمور است بمعني آهن (تورك لغتي تأليف حسين كاظم قدري چاپ استانبول 1928 ج 2 ص 246 تا 247 ديده شود).
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 298
15/ 7 رياست خراسان، منصب رئيس در هر شهري منصبي كشوري بوده است و رئيس شخص مهمّ شهر بوده كه مصالح آن تحت نظر او بوده است و سلطان بتوسّط او اوامر خويش را به اهل شهر مي‌رسانيده است (تركستان بارتلد، ترجمه انگليسي، ص 234). ناچار متقلّد رياست تمامت خراسان بر تمامي رؤساي شهرها و بخشهاي مختلف فرمانروا بوده است. امّا بعيد نيست كه در عهد خوارزمشاهيان اين لفظ معناي وسيعتري داشته بوده باشد و مثلا دخالتي در جمع ماليّات جزء وظايف رياست خراسان بوده باشد، زيرا كه مي‌گويد از جبايت فارغ نشد. از نزهة القلوب مستوفي (چاپ لايدن ص 147) برمي‌آيد كه در زمان دولت مغول كار ماليّات (حقوق ديواني) خراسان و قهستان و قومس و مازندران و طبرستان از ماليّات ساير بلاد ايران جدا بوده، و آن را مملكتي جداگانه مي‌گرفته‌اند. آيا در عهد خوارزمشاه نيز همين حال را داشته است؟
16 وقايع مذكور در اين صفحه در كتاب تركستان بارتلد (ترجمه انگليسي) در صفحات 369 و 371 و 372 آمده است. مرحوم بارتلد در صفحه 369 از اختلاف بين مآخذ چهارگانه اين وقايع (ابن الأثير و نسوي و جوزجاني و جويني) بحث مي‌كند و مي‌گويد: در ذهن هر چهار مؤلّف واقعه لشكركشي محمّد خوارزمشاه در ناحيه آسياي مركزي مبهم و مشوّش بوده است ولي آنچه مسلّم است اينكه كشلو (كوچلك) در 616 بود كه بدست مغولها مغلوب گرديد، و اگر جنگ لشكر خوارزمشاه با دسته لشكريان مغول پس از آن واقعه بوده است پس همان 616 كه ابن الأثير گفته بوده است درستست. و بهرحالت اين لشكر مغولي كه سلطان با ايشان روبرو شد و نتيجه قطعي از جنگ با ايشان بدست او
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 299
نيامد و فقط آنها را مجبور به عقب‌نشيني ساخت لشكرياني بودند كه چنگيز ايشان را براي تعقيب طوايف مرگيت فرستاده بود. مرگيتها در راه فرار از دست مغولان بنواحي قنغلي (قبچاق) رسيده بودند و سلطان براي جنگ با ايشان از بخارا بسمت جند حركت كرد و آنجا شنيد كه لشكري از مغول نيز بآن نواحي رسيده است. سخني از اينكه اين لشكر مغولي به سركردگي جوچي (توشي) بود نيست، حتّي در جامع التّواريخ رشيدي نيز (چاپ بهمن كريمي ج 1 ص 345).
رئيس مغوليان در جنگ با مرگيتها سوبوتاي (سبتاي) و تقچار بودند، ولي جوچي پسر ارشد چنگيز نيز معلوم مي‌شود كه در اين جنگ حاضر بوده است (علاوه بر نسوي به جويني و جوزجاني نيز رجوع شود). اشتباه عمده نسوي در اينست كه وقعه تصادم لشكر خوارزمشاه را با سپاه مغول به بعد از تباه گشتن كوچلوك (كشلو) منتقل كرده است، و توشي (جوچي) را سركرده سپاهي مي‌شمارد كه براي آن كار رفته و آن را انجام داده بودند، و مع هذا تاريخ آن را 612 مي‌گويد، و حال آنكه چنگيز قشوني به سركردگي جبه نويان مأمور تعقيب كشلو كرده بود و ايشان وي را از الماليغ تا بلاساغون و كاشغر دنبال كردند، در ساريكول (بقول رشيد الدّين و جمال قرشي و مآخذ مغولي) يا درّه وزاري در بدخشان (بقول جويني، ولي آنجا، ج 1 ص 50، ورارني چاپ شده است) باو رسيدند و وي را كشتند و سرش را در آن ولايات گرداندند، و اين در سال 616 بود (تركستان بارتلد، صفحات 400 تا 403 ديده شود).
16/ 13 زمين غبرا، غبراء در عربي صفت مؤنّث است (مذكّر آن أغبر) بمعني تيره و زرد خاكي، و بصورت اسم بمعناي زمين نيز هست؛ دهماء نيز صفت
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 300
مؤنّث است و معني آن سياه، و سياهيي كه از كثرت سبزي باشد. پس معني عبارت اين مي‌شود كه «زمين تيره (يا خاكي رنگ) سياهي گرفته است». اصل عربي اين عبارت اين است كه «ترك الغبراء دهماء بسوادها» يا «ترك الغبر دهما بسوادها» يعني كه از كثرت آن غنايم زمين كه تيره است تيره و سياه گشته. نكته ديگر در اين عبارت استعمال صفت مؤنّث عربي براي كلمه فارسي زمين است به اعتبار اينكه آن را بعربي ارض مي‌گويند و ارض مؤنث است. و اين «تأنيث صفت عربي براي موصوف فارسي به توهّم تأنيث موصوف» در اشعار قدما، و بيش از همه در ديوان ناصر خسرو، گاهي ديده مي‌شود، مثل گنبد خضرا بتوهّم قبّه خضرا، دلدل شهبا بتوهّم بغله شهبا، چرخ خضرا بتوهم سماء خضرا (ديوان ناصر خسرو چاپ مينوي ص 2 و 16 و 18 و 32، و حواشي خطّي مرحوم قزويني بر نسخه متعلّق بخود آن مرحوم در كتابخانه دانشكده ادبيّات ديده شود).
18/ 10 بوچي، و حاشيه بران، صواب ظاهرا بوجي است؛ رجوع شود به حاشيه بويل بر ترجمه جهانگشا ص 401 و تركستان بارتلد ص 432 و حاشيه 5.
20/ 7 شهاب الدّين سهروردي، مراد ابو عبد اللّه و ابو حفص عمر بن محمّد بن عبد اللّه بن محمّد بن عبداللّه بن عمّويه قرشي تيمي بكري عارف صوفي است كه از اهل سهرورد بود (سهرورد شهري بوده است در ولايت جبال و واقع ميان همدان و زنجان، در جنوب سلطانيّه، كه از حدود قرن چهارم هجري بدست كردان افتاد؛ در موقع حمله مغول خراب شد و در عهد حمد مستوفي صاحب نزهة القلوب دهكده‌اي بيش نبود و گرداگرد آن قراي مغولان واقع بود)، در 539 متولّد شد و در 632 (و بقول بعضي از مورّخين در 630 يا 631) درگذشت. در بغداد منصب
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 301
شيخ الشّيوخ (بزرگ همه خانقاههاي صوفيّه) داشت و تأليفات بسيار در عرفان و تصوّف از وي در دستست كه از همه آنها مهمتر عوارف المعارف است. اين فرستادن شيوخ صوفيّه به سفارت بنزد پادشاهان از رسوم اين عهد بوده است، و شهاب الدّين وقتي ديگر به رسالت بنزد علاء الدّين سلجوقي نيز فرستاده شد، و نجم الدّين رازي را نيز به رسولي فرستادند (189/ ح). امّا آنچه شهاب الدّين نسوي در اين كتاب راجع بشيوه پذيرائي خوارزمشاه از سهروردي گفته است مغاير گفته خود سهروردي است كه سبط ابن الجوزي در مرآة الزّمان (حوادث سال 614) نقل مي‌كند. او گفته بوده است كه در همدان بلشكرگاه او رسيدم، مرا بحضور خواست.
در خيمه بزرگي داخل شدم كه دهليز و شقّه آن اطلس بود و طنابها از ابريشم و در ان دهليز شاهان عجم بودند در طبقات مختلف، از آن جمله صاحب همدان و صاحب اصفهان و صاحب ري؛ از آنجا داخل خيمه‌اي ديگر شدم آن هم از ابريشم، و در آن دهليز شاهان خراسان مثل صاحب مرو و نيشابور و بلخ بودند؛ سپس بخيمه سوّمي درآمدم كه شاهان ماوراء النهر در دهليز آن بودند. از اين سه خيمه كه گذشتم خرگاه بزرگي زرباف بود و سجاف آن مرصّع به جواهر بود و خوارزمشاه در آن خرگاه بود، كودكي تازه چند موئي بر صورت او روئيده، بر تختي ساده نشسته و قبائي بخارائي كه پنج درهم بيش نمي‌ارزيد بر تن كرده و پاره چرمي يك درهمي بر سر نهاده؛ سلام كردم جواب مرا نداد، و فرمان نشستن نيز نداد؛ شروع بخواندن خطبه كردم و شرحي در فضيلت بني عبّاس گفتم و زهد و تقوي و پرهيزگاري و دينداري خليفه را توصيف كردم، و ترجمان سخنان مرا براي او تكرار مي‌كرد. چون گفتار من به پايان رسيد خوارزمشاه به ترجمان گفت: باو
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 302
بگو «اين كس كه تو او را وصف مي‌كني در بغداد نيست، من مي‌آيم و كسي را بخلافت مي‌نشانم كه بدين اوصاف باشد»؛ پس ما را بدون جواب برگرداند.
اشاره‌اي كه در صفحه 32 به رسالت شيخ شهاب الدّين كرده است بايد چنان فهميده شود كه مربوط بهمين رسالت است نه يك سفارت ثانوي، چون او ظاهرا فقط يك بار بنزد محمّد خوارزمشاه رفته است، آن هم در همدان بوده است. در ديوان كمال الدّين اسمعيل قصيده‌اي در مدح شيخ هست و در بعضي از نسخ بوستان سعدي نيز چند بيتي ديده مي‌شود كه در ان ذكر سهروردي و نصيحت او بسعدي و بعضي حالات او آمده است:
مقامات مردان بمردي شنونه از سعدي، از سهروردي شنو
مرا شيخ داناي مرشد شهاب‌دو اندرز فرمود بر روي آب
يكي آنكه در جمع بدبين مباش‌دوم آنكه در نفس خودبين مباش
شنيدم كه بگريستي شيخ زارچو برخواندي آيات اصحاب نار
شبي دانم از هول دوزخ نخفت‌بگوش آمدم صبحگاهي كه گفت:
«چه بودي كه دوزخ ز من پر شدي‌مگر ديگران را رهائي بدي؟» مرآة الزّمان چاپ حيدرآباد ج 8 صفحات 513 و 534 و 582 تا 583 و 679 تا 680 (وقايع سال 630)؛ النّجوم الزاهرة چاپ قاهره ج 6 صفحات 165 و 166 و 219 و 224 و 283 تا 285 (وقايع سال 631)، 292؛ وفيات الأعيان ترجمه شماره 469؛ طبقات الشّافعيه سبكي ج 5 ص 143؛ الحوادث الجامعه ابن الفوطي ص 74؛ مرآة الجنان ج 4 ص 79 تا 82؛ شذرات الذهب ج 5 ص 153 تا 154؛ تاريخ ادبيّات عربي بروكلمن ج 1 ص 440 و 497 و ذيل آن ج 1 ص 788؛
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 303
و غير اينها ديده شود.
20/ 13 تا 14 با آنكه قدر و منزلت او مي‌دانست ... مع هذا يك لحظه در صحن سرا بايستاد، غلطي در شيوه بيان كه امروز هم متداول است. «مع هذا» بعد از «با آنكه» حشو قبيح است، و يكي از دو لفظ بايد حذف شود، ولي در جمله‌هاي طولاني نويسندگان يا خود فراموش مي‌كنند و يا مي‌ترسند خواننده فراموش كند كه جمله را چگونه شروع كرده‌اند بار ديگر «مع هذا» را مي‌آورند.
اگر چيزي براي يادآوري لازم باشد بجاي مع هذا مي‌توان «باز» نوشت. همين حال را دارد آوردن «ولي» در قسمت دوم عبارتي كه با اگرچه يا هرچند شروع شده است، و حال آنكه كافيست كه يا عبارت با اگرچه آغاز شود، و يا پس از جمله نخستين لفظ ولي و و ليكن آورده شود. امّا عادت شعرا و نويسندگان از مراتب و درجات مختلف برآوردن هر دو لفظ در يك عبارت جاري شده است و بليّه چنان عامّ است كه سعي در منع آن بجائي نمي‌رسد، و بهرحال گذشته را اصلاح نمي‌توان كرد.
21/ 6 بيعت بر كتاب خدا و سنّت رسول و اجتهاد خليفه، در ابتداي عهد خلافت سخني از اجتهاد خليفه نبود، شرط سوّمي كه براي بيعت با حضرت علي مي‌خواستند قرار دهند متابعت سيرت دو خليفه بود، حضرت علي فرمود: أرجو أن أفعل و أعمل بمبلغ علمي و طاقتي؛ اين را ازو نپذيرفتند و عثمان آن شرط سوّم را پذيرفت، او را بخلافت قبول كردند. وليكن در ادوار بعد، چنانكه از باب اوّل كتاب الأحكام السلطانيّة تأليف ماوردي برمي‌آيد، اجتهاد را از شروط و حقوق خليفه قرار داده بوده‌اند. مراد از بيعت و معني آن قسم خوردن و عهد
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 304
كردن تابعين بوده است با امير متبوع خويش كه نسبت باو مطيع باشند، چنانكه گوئي كلّيه امور مربوط بخود و مسلمانان را به اختيار او مي‌گذارند و در هيچ امري با او منازعه نمي‌كنند و هر فرماني را كه از وي برسد خواه و ناخواه اطاعت مي‌كنند. در ابتداي امر قاعده اين بود كه دست خويش را در دست خليفه يا امير مي‌گذاشتند و با او مصافحه مي‌كردند و لفظ بيعت را ادا مي‌كردند. بعدها اين كار بدل به تعظيم و خاك بوسيدن شد (مقدّمه ابن خلدون چاپ بولاق 1321 ص 197 تا 198).
21/ 10 و 22/ 2 اغلمش، در ترجمه تركي سيرت جلال الدّين اغلمش بفتح همزه، بر وزن پرورش، نوشته‌اند، ولي در ترجمه انگليسي تاريخ جهانگشاي جويني كه مستر بويل‌Boyle كرده است إغلمش ضبط شده، و مشار اليه معني آن را «گريه كرد» و «گريه كرده است» گفته. كانرمر در ترجمه تاريخ مماليك مصرOgulmusch نوشته است. آنچه در گلستان آمده است كه سعدي بر در سراي اغلمش سرهنگ‌زاده‌اي ديده بوده است (باب اوّل حكايت پنجم) محالست كه اين اغلمش بوده باشد و من ديگري بدين نام در تاريخ نمي‌شناسم.
24/ 16 فرّزين، رجوع شود به جهانگشاي جويني ج 2 ص 112 متن و حاشيه. در تعليقه بر 94/ 7 نيز از اين قلعه بحث خواهد شد.
25/ 15 اقصي، بايد «اقصاي» تلفّظ شود، همچنين مقتضي در 32/ 13 مقتضاي خوانده مي‌شود. در سبك املا و رسم الخطّ قدما نظاير اين كتابت ديده مي‌شود، مثلا در «كليله و دمنه» و «مصنّفات افضل الدين كاشاني».
25/ 19 طغراي، ظاهرا «طغرائي» صواب باشد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 305
28/ 3 و 18، حلقه در گوش كسي كردن بعلامت اسارت و انقياد، عادت بوده است در ميان تركان. عالم محقّق ترك دكتر محمّد فؤاد كوپرولوزاده مقاله‌اي در مجلّه آذربايجان يورث بيلگه‌سي (سال اوّل شماره اوّل ص 17 و ما بعد) در باب اين عادت نوشته و اشاره به تحقيقات كاترمر كه در حواشي بر جلد اوّل ترجمه تاريخ مماليك مقريزي (پاريس 1837 ص 7 تا 8) نوشته بوده است نموده گويد:
آن مستشرق بزرگ امثله بسياري از استعمال تعبير حلقه در گوش داشتن و حلقه بگوش و حلقه بگوشي كه در منابع تاريخي مثل وصّاف و جامع التّواريخ و مطلع السّعدين و تذكره دولتشاه و حبيب السّير و اكبرنامه، و در مصنّفات ادبي از قبيل اسكندرنامه نظامي و بوستان و گلستان و انوار سهيلي بدست آورده بوده است جمع و ذكر كرده و باستناد آنها اين تعبير را مبيّن حالت اسارت و انكسار و انقياد تشخيص داده، و في الحقيقه در فرهنگهاي فارسي هم همين معني براي اين تعبير ذكر شده است، و گذشته از مثالهائي كه كاترمر جمع آورده است شواهد بسيار ديگري ميتوان يافت، مثلا در ديوان منوچهري چاپ كازيميرسكي (ص 381). ولي اين گونه شواهد شعري و ادبي بر حلقه بگوش داشتن مجازي كه همان نشانه مطيعي و محكومي باشد دلالت دارد و از عمل واقعي حكايت نمي‌كند، و حال آنكه در بعضي از تأليفات قديم ايران اشاراتي دالّ بر متداول بودن اين عمل در ميان قدما، يعني حلقه در گوش داشتن مردان ديده مي‌شود، مثلا ثعالبي در غرر اخبار ملوك الفرس و سيرهم (ص 655 و 657) از تاج سياووش و دو گوشوار او و حقّه زري مرصّع بجواهر گفتگو مي‌كند كه بهرام چوبينه بنزد هرمز فرستاد؛ و در فارسنامه ابن البلخي (ص 43) آمده است كه: عادت چنان بودي
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 306
در روزگار ملوك فرس كه همه سپاهسالاران و سراهنگان و طبقات لشكر را همچون بندگان درم خريده داشتندي و همگان را گوشوار بندگي در گوشها كرده بودندي، پير و جوان و خرد و بزرگ، و چون در پيش پادشاه رفتندي عادت چنان بودي كه هر يكي كمر بالاه (- بالاي) جامه بستندي و آن را كمر بندگي خواندندي و هيچ‌كس زهره نداشتي كه بي‌گوشوار و كمر بندگي در نزديك پادشاه رفتي ...، و چون رستم اين خدمت پسنديده بكرد (يعني كيكاووس را از چنگ پادشاه يمن آزاد كرد و به ايران بازآورد) كيكاووس او را آزاد كرد و گوشوار و كمر بندگي از گوش و ميان او دور گردانيد. كوپر ولوزاده پس از اشاره بدين دو مأخذ همين حكايت نصرة الدّين محمّد بن بيشتكين را از اين كتاب نسوي، و چند خبر ديگر از تاريخ منجّم‌باشي و حبيب السّير خواند مير حاكي از موجود بودن اين رسم در ميان تركان نيز نقل كرده است كه اختصار را از آوردن آن مي‌گذريم.
32/ 6 اقطاع، نيز 99/ 5 تا 8 مقطعهاي نواحي مختلف، و 217/ 16، رسم اقطاع طريقه‌اي بود از براي پرداختن عطايا و مواجب حقوق سرداران و امرا كه در زمان خلفاي عبّاسي متداول گرديد، و عبارت ازين بود كه حكومت زميني داراي عايدي ثابت و معيّني را بكسي واگذار مي‌كرد، آن زمين را قطيعه مي‌گفتند، و بملكيّت اقطاع گيرنده (مقطع) درمي‌آمد و جزء ما ترك او بورّاث او مي‌رسيد؛ رجوع شود به «مالك و زارع در ايران ص 115 و مابعد». خوارزمي در مفاتيح العلوم مي‌گويد (چاپ فان فلوتن ص 59 و ما بعد): الإقطاع أن يقطع السّلطان رجلا أرضا فتصير له رقبتها و تسمّي تلك الأرضون قطائع، واحدتها
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 307
قطيعة؛ الطّعمة هي أن تدفع الضّيعة إلي رجل ليعمرها و يؤدّي عشرها، و تكون له مدّة حياته فإذا مات ارتجعت من ورثته؛ و القطيعة تكون لعقبه من بعده.
در ايران تا عهد سلجوقيان عطاياي لشكريان و سرداران و سركردگان و امرا به نقد پرداخته ميشد و رسم اقطاع متداول نبود. نظام الملك در سياستنامه (يا سير الملوك) مي‌گويد: ترتيب پادشاهان قديم چنان بوده است كه اقطاع ندادندي و هر كسي را بر اندازه ايشان در سالي چهار بار مواجب ايشان از خزانه نقد بدادندي و ايشان پيوسته با برگ و نوا بودندي و بهر مهمّ در وقت دو هزار سوار برنشستندي و روي بدان مهمّ آوردندي. و عمّال مال جمع همي كردندي و بخزانه پادشاه رسانيدندي و از خزانه بر اين گونه هر سه ماه يك بار همي دادندي و اين را بيستگاني خواندندي. و اين رسم و ترتيب هنوز در خاندان محمود مانده است (چاپ دارك ص 126 تا 127؛ چاپ شفر ص 92). ولي در سلطنت سلاجقه بإقطاع دادن اراضي مرسوم شد، و نظام الملك در همان كتاب (چاپ دارك ص 41، چاپ شفر ص 28) مي‌گويد: مقطعان كه اقطاع دارند بايد كه بدانند كه ايشان را بر رعايا جز آن فرمان نيست كه مال حقّ كه بديشان حوالت كرده‌اند از ايشان بستانند بوجهي نيكو، و چون آن بستدند رعايا بتن و مال و زن و فرزند و اسباب و ضياع از ايشان ايمن باشند و مقطعان را بر ايشان سبيلي نبود ...، و هر مقطعي كه جز اين كند دستش كوتاه كنند و اقطاع ازو بازستانند و با او عتاب فرمايند تا ديگران عبرت گيرند. و ايشان را ببايد دانستن كه ملك و رعيّت همه سلطان راست، مقطعان و واليان همچون شحنه‌اند بر سر ايشان، با رعيّت همچنان باشند كه پادشاه با ديگران، تا رعايا خشنود باشند از عدل پادشاه، و پادشاه ايمن
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 308
باشد از عقوبت و عذاب آخرت. باز در جاي ديگر مي‌گويد (126 و 127 چاپ دارك، و ص 91 و 92 چاپ شفر): لشكر را مال روشن بايد كردن و آنچه اهل اقطاع‌اند اندر دست ايشان مطلق و مقرّر بايد داشت، و آنچه غلامان‌اند كه اقطاع داري را نشايند مال ايشان پديدار بايد آورد ...، و اقطاع داران را بگويند تا هر كه از خيلها بسبب مرگ يا بسببي ديگر غايب شود در حال باز نمايند و پوشيده ندارند، و خداوند خيل را بگويند كه چون مال خويش يافتند بهر مهمّي كه باشد جمله لشكر را حاضر دارند، و اگر كسي بعذري بماند در حال بگويند تا آن مقام بفرمان باشد. در اين خصوص به زبدة النّصره عماد كاتب (ص 58 چاپ لايدن) نيز رجوع شود. از كتاب سيره جلال الدّين (217/ 14 تا 16) روشن مي‌شود كه بعضي از امرا علاوه بر اقطاع كه بجهت معاش بايشان واگذار شده بود سمت امارت و ملكي بر ناحيه‌اي را هم ممكن بود داشته باشند. اين نكته نيز گفته شود كه عبد اللّطيف بغدادي نحوي در ذيلي كه بر كتاب الفصيح ثعلب نوشته بوده و در سال 599 بر وي خوانده‌اند مي‌گويد (ص 32 چاپ مصر) اقطاع دار را مقطع بفتح طاء بايد گفت و زمين واگذار شده را مقطعة و امّا مقطع بكسر طاء حكومت است يعني اقطاع دهنده.
32/ 6 بحمل، ظاهرا «به عمل» درست باشد، يعني: بعضي را اقطاع داد و بعضي را عامل تعيين كرد. در متن عربي، هم در چاپ هوداس و چاپ مصر، و هم در نسخه خطّي ب م «عملا» آمده است. مع هذا «بحمل» هم كاملا بي‌معني نيست و مراد آن خواهد بود كه اموال خراج را وصول كنند و بخزانه سلطان بفرستند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 309
33/ 11 غياث الدّين، يعني غياث الدّين محمّد بن سام غوري پنجمين شاه از سلسله شاهان غور كه از 558 هجري تا 599 پادشاهي كرد و پس از وي برادرش شهاب الدّين محمّد ملك غور شد. پسر او غياث الدّين محمود در 602 جانشين او شد و پسر اين آخري بهاء الدّين سام از 609 تا 610 ملك غور بود (رجوع شود به انساب و تواريخ مسلمين تأليف زامباؤر ص 280 تا 284).
34/ 15 نسا، رجوع شود به ص 291 ضمن حاشيه بر 3/ 3 خرندز. در باب بدي آب و هواي نسا و ناسازگاري آن، نه تنها بحال تركان بل عموما و حتّي بمزاج مردم خود آن، اشاره‌اي در معجم البلدان ياقوت هم هست (ج 4 ص 776 تا 777):
هي مدينة و بئة جدّا يكثربها خروج العرق المديني، حتّي أنّ الصّيف قلّ من ينجو منه من اهلها. و مراد از عرق مدني همانست كه بفارسي پيوك و بيماري رشته مي‌گوئيم،Dragonneau بفرانسه وGuinea -worm به انگليسي، كه شليمر در فرهنگ طبّي خود شرح بسيار مفصّلي درباره آن نوشته است، علاوه بر آنچه قدما، و از آن جمله ابن سينا راجع بآن بحث كرده‌اند. كرمي است كه زير جلد بيرون مي‌آيد و تا شش پي طول آن مي‌شود.
36/ 7 برهان الدين محمّد، نيز 46/ 12 و 57/ 14 ديده شود. وي نوه عبد العزيز (و پسر احمد بن عبد العزيز مذكور در چهار مقاله) ابن مازه ملقّب به برهان الدّين بود، و خاندان او را بدين سبب آل برهان مي‌گفتند و در بخارا حلّ و عقد و امر و نهي بدست اين خاندان بود چنانكه مي‌توان گفت ملك واقعي آن ايالت رئيس اين خاندان بود. ابن الأثير در حوادث سال 603 خبر رفتن او را به بغداد و بحج رفتن او را آورده است بدين مضمون: در اين سال برهان الدّين
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 310
صدر جهان محمّد بن احمد بن عبد العزيز بن مازه بخاري رئيس حنفيان بخارا حج گزارد، و او بحقيقت صاحب بخارا بود و به (پادشاهان) ختا خراج مي‌داد و در آن شهر جانشين ايشان بود. در اين سفر حج رفتار او در راه پسنديده نيفتاد و كاري نيك انجام نداد، و هر چند كه در موقع ورود از بخارا ببغداد مورد اكرام و اعزاز گرديد در هنگام بازگشت از حج در بغداد باو اعتنائي نشد بسبب رفتار سوئي كه با حاجيان كرده بود، تا بحدّي كه حجّاج او را صدر جهنّم نام كرده بودند. سبط ابن الجوزي در مرآة الزّمان در حوادث همان سال گويد محمّد بن عمر بن مازه (در اين اسم اشتباه كرده) ملقّب بصدر جهان در سفر حج از بخارا وارد بغداد شد و همه رجال جز خليفه و وزير باستقبال او رفتند، و در دارزبيدة وي را منزل دادند و براي او سيورسات و لوازم مهماني بردند، و با او سيصد تن از فقها و طلّاب فقه همراه بودند. صاحب الجواهر المضيئة زير اسم محمّد بن عبد العزيز بن محمّد بن عمر بن عبد العزيز بن عمر (سهوا بجاي محمّد بن احمد بن عبد العزيز بن مازة) از همين سفر حج بحث مي‌كند و مي‌گويد جمع عظيمي از ديوانيان و حاجبان و وزراء و امراء و اعيان سواره به پيش و از او شتافتند و او را در خانه‌اي در كنار نهر عيسي منزل دادند و لوازم مهماني براي او بردند، و بحج رفت و بازگشت، و به او و فرزندان او خلعت دادند و در سال 604 متوجّه شهر خود شد. هنگامي كه از بغداد خارج ميشد مردم دنبال او بيرون رفتند و او را دشنام مي‌دادند، بدين سبب كه غلامان او در طريق حج بهر آبشخوري مي‌رسيدند آب را بخود منحصر ميساختند و حاجيان ديگر را از نوشيدن و آب برداشتن مانع مي‌شدند و مردم دچار عطش شديد بودند. سبط ابن الجوزي گويد من هم
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 311
در اين سال فريضه حج گزاردم، بيش از پنج هزار نفر كه از تشنگي مرده بودند در راه افتاده بودند و ما مدّت سه روز از ميان مردگان مي‌گذشتيم. فهرستي بالنّسبه كامل از افراد مبرّز اين خاندان آل مازه يا آل برهان كه ذكر ايشان در كتب آمده است مرحوم محمّد قزويني تا آنجا كه بدست آورده بوده است در تعليقات بر لباب الألباب (چاپ لايدن ص 332 تا 336) درج كرده است. بر آن فهرست يك نفر ضياء الدّين لقب (اين برحسب نسخه قديم معتبر است، در چاپ قزويني ج 1 ص 88 برهان الدّين است) بايد افزود كه در جهانگشاي جويني مذكور است، و او در 636 در فتنه تارابي به خلافت او برگزيده شد (عبارت جويني روشن نيست). در موقع تأليف آثار البلاد زكريّاي قزويني (674 هجري) هنوز رياست بخارا در دست اين خاندان بوده است و چهار هزار فقيه و طالب علم را معاش مي‌داده‌اند (چاپ و وستنفلد ص 343 و چاپ بيروت 510). دو سه حكايت از اين صدر جهان مورد بحث و بعضي ديگر از افراد آن خاندان در كتاب جوامع الحكايات و لباب الألباب عوفي و مثنوي مولانا آمده است كه اينجا محلّ نقل آنها نيست.
37/ 5 عميدي و نشاوري، مراد از عميدي چنين برمي‌آيد كه ركن الدين عميدي سمرقندي باشد كه زكريّاي قزويني در آثار البلاد ذكري از وي كرده و گفته است كه بطبع سليم و ذهن مستقيم خويش بر همه مناظران برتري يافت، و استاد ما اثير الدّين مفضّل بن عمر الأبهري مي‌گفت «من مناظره‌كننده‌اي در فصاحت كلام و رسائي معاني و حسن تقرير و پاكيزگي بيان مانند عميدي نديدم».
و حكايت كرده‌اند كه وقتي زين الدّين عبد الرّحمن كشّي كه از علماي مبرّز بود در محفلي استدلال مي‌كرد، عميدي حاضر بود و در بيان اينكه «از اين سخن
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 312
تو لازم مي‌آيد كه چنين و چنان باشد» مبلغي اشكال بر سر او انبار كرد چنانكه كشّي حيران شد و گفت «يكي يكي بگوي و جوابش بشنو»؛ و همينكه كشّي بجواب گفتن آغاز كرد عميدي بر جوابهاي او نيز مي‌افزود، و بعد از آنكه قدرت خويش را آشكار كرد دست برداشت و او را گذاشت كه سخن خويش را تمام كند.
و هر گاه كه عميدي بشهري مي‌رسيد جميع فقها نزد او حاضر مي‌شدند و حضور او را مغتنم مي‌شمردند و تصانيف وي را نزد او مي‌خواندند. وقتي عازم به رفتن عراق شد، به سلطان گفتند «اين مرد در دنيا بي‌نظير است و زينب اين ديار است» او را از ترك كردن آن مملكت مانع شد، و موقعي كه به نشابور رسيده بود باو گفتند «اگر از سلطان خواهشي داري بكن امّا از مملكت او خارج مشو».
گويند كه روزي با مردي مباحثه مي‌كرد آن شخص منكر مطلبي شد كه عميدي از قول كسي نقل كرد، وي به اندرون خانه رفت تا كتابي را كه آن مطلب را از ان نقل كرده بود بيارد، مدّتي گذشت و او بيرون نيامد، بدرون رفتند و ديدند كه از دنيا رفته است؛ و اين وقعه در 9 ج 2 سال 615 بود (به آثار البلاد چاپ ووستنفلد ص 360 تا 361، و چاپ بيروت ص 536 تا 537 رجوع شود). و امّا نشاوري ظاهرا مراد رضيّ الدين ابو جعفر محمّد باشد كه امام فخر رازي در رساله مناظرات مكرّر ازو نام برده و مباحثات خود را با او شرح داده است، و عوفي در لباب الألباب (ج 1 ص 219 و ما بعد، و نيز حواشي محمّد قزويني بران ص 247 ديده شود) در ضمن علمائي كه شعر نيز مي‌گفته‌اند نام او را آورده است، و زكريّاي قزويني در آثار البلاد در منسوبين به نيشابور راجع به او مي‌گويد (ص 317 چاپ ووستنفلد، و ص 474 چاپ بيروت): پيشواي علما و استاد بشر
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 313
رضيّ الدين اصلا از نشابور، وليكن ساكن بخارا بود و حنفي مذهب بود و در حلقه درس او چهار صد فقيه فاضل حاضر مي‌شدند، و وي طريقه‌اي پيش گرفته بود كه قبل ازو كسي بر آن طريقه نرفته بود؛ علم مناظره پيش ازو ضبط و قاعده‌اي نداشت او آن را نظم و ترتيب داد، و شاگردان او بدان طريق از همه دانشمندان زمان خويش برتر شدند؛ و وي را بر هر كس كه بنام فقيه موسوم است بدين جهت منّت است زيرا كه فقيهان پس از او بر طريقه و قاعده او مي‌روند.
اشپرنگر وفات رضيّ الدّين را از تذكره تقيّ الدين كاشي سال 598 نقل كرده است ولي بر تواريخي كه وي مي‌دهد اعتمادي نيست. از كتاب مكارم الاخلاق رضيّ الدين منتخبي در دستست كه آقاي محمّد تقي دانش‌پژوه آن را بتصحيح و طبع رسانيده و مقدّمه‌اي بران نوشته‌اند. مؤلّف در مقدّمه آن مي‌گويد «نثر پارسي شيوه معهود و طريقه مألوف اين داعي نبوده است»، و از ص 139 آن برمي‌آيد كه در هنگام تأليف آن كتاب در بلخ بوده است. رضيّ الدّين نيشابوري صاحب طريقه‌اي بود در علم خلاف و مناظره كه بنام او شناخته مي‌شد و در آن باب كتابي نوشته بود در سه مجلّد، بنام الطّريقة الرّضويّة؛ ولي شاگرد او ركن الدّين عميدي سابق الذكر كه اين طريقه را از او فرا گرفته بود آن را تكميل كرد و بنام خود او «الطّريقة العميديّة» مشهور شد؛ او نيز تصنيف مفردي در آن باب نوشت (الجواهر المضيئة ج 2 ص 370 ديده شود). اركان تلامذه رضيّ الدين در اين طريقه چهار تن بودند كه جملگي ركن الدّين لقب داشتند و اعظم ايشان همان ركن الدين عميدي ابو حامد محمّد بن محمّد بن محمّد حنفي سمرقندي بود، و در فنّ خلاف و مناظره استاد بلامنازع بود، بخصوص در «جست» كه تا آن
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 314
زمان علم مستقلّي نبود و اهل فن آن را با علم خلاف متقدّمين مي‌آميختند.
اينكه امام فخر رازي رضيّ الدين بخصوص را طرف خويش در مناظره ياد مي‌كند و او را مغلوب خويشتن مي‌شمارد شايد بسبب همين شهرت او و شاگردانش باشد بفنّ مناظره و جدل. رجوع شود به شرح حال عميدي در وفيات الاعيان شماره 575؛ الوافي بالوفيات ج 1 ص 280 تا 281؛ تاج التّراجم چاپ بغداد شماره 171؛ الجواهر المضيئة ج 2 ص 128؛ الفوائد البهيّة 200؛ تاريخ ادبيّات عربي بروكلمن، و دائرة المعارف اسلامي ذيل «عميدي». لفظ جست بهمين صورت در ابن خلّكان و صفدي آمده است و ظاهرا كلمه فارسي بمعني بحث و تحقيق و تتبّع باشد و نام اين رشته علمي باشد كه رضيّ الدين مؤسّس آن و ركن الدين مكمّل آن و صاحب تأليف مستقلّ دران است. ركن الدين كتابي بنام مرآة المعاني في ادراك العالم الانساني نيز از ترجمه فارسي يك كتاب هندي بنام‌Amrtakunda تأليف جوگي برهمن هندي از اهل بهوچره اخذ كرده بوده است كه ابن العربي بكمك يك جوگي آن را بار ديگر از روي اصل هندي و اقتباس عميدي تصحيح كرده است. كتاب ديگري نيز بنام حوض الحياة از وي در پاريس موجود است كه موضوع آن فلسفه و طلسمات است.
38/ 8 كربزملك، ذكر اين شخص در طبقات ناصري (چاپ حبيبي ص 365) آمده است و در همين تعليقات بعد ازين بمناسبت صفحه 105 ح 3، در مختصر فصل «احوال غزنين قبل از وصول جلال الدين» گفته خواهد شد كه نام صحيح او گويا كربر بوده است.
39/ 5 خطّ منسوب، خطّي كه بخوبي مثل مي‌شد و هر كس كه مي‌ديد
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 315
مي‌دانست خطّ كيست و به نويسنده آن نسبت داده مي‌شد، چنانكه مي‌گفتند خطّ ابن مقله است، خطّ ياقوت است، خطّ مير است، و امثال آن. كساني كه به جمع كردن كتب و خطوط ولعي داشتند بالخصوص به خطوط منسوبه علاقه داشتند و گاه بود كه شهرت خطّ كاتبي از لحاظ دقّتي بود كه در صحّت نقل و گذاشتن تمام حركات و نقاط مي‌كرد و از حيث جمال و زيبائي خط شايد بپاي خطّاطان ديگر نمي‌رسيد، مثل ياقوت رومي صاحب معجم البلدان و معجم الأدبا كه كار اصلي او كتاب‌نويسي و كتاب‌فروشي و تجارت كتاب در ممالك و ولايات و بلاد مختلف بود. اين خطّ را هم خطّ منسوب مي‌گفتند. اينكه راوندي در راحة الصّدور مي‌گويد (ص 441) «خطّ منسوب از ان گفته‌اند كه هر حرفي بدان ديگر نسبتي دارد بنسبت خطوط استادان مقدّم چون ابن البوّاب و ابن مقله» اشتباه است؛ ولي اينجا محلّ بحث در اين امر نيست.
39/ 6 عماد الملك ساوي، نيز 66 و 67 ديده شود، قزويني در آثار البلاد جزء منسوبين به ساوه وي را باختصار نام مي‌برد كه: عماد الملك وزير السّلطان خوارزمشاه كان وزيرا ذارأي و علم (چاپ ووستنفلد 260، چاپ بيروت 389).
39/ 16 دختر هزار اسف ملك الجبال را جهت وي بخواست، در وسائل الرّسائل و دلائل الفضائل كه مجموعه منشآت نور الدين منشي است (مقدمه كتاب ديده شود) در قسم سوّم (ورق چهار از نسخه عكسي اينجانب منقول از نسخه خطّي عزّت قويون اوغلو)، جزء «مطالعات و مفاوضات خداوند اعظم خواجه جهان» يك نامه مندرج است مربوط به ازدواج بين دختري از دختران ملك نصرة الدين هزار اسپ و يكي از شاهزادگان خوارزم، در سال 621، كه
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 316
بعضي از عبارات عنوان و متن آن نقل مي‌شود: «در شهور سنه احدي و عشرين و ستّمائة كه اطراف فارس مستقرّ سرير سلطنت بود خداوند خواجه كريم الشّرق عزّ نصره جهت اتمام وصلتي كه با ملك نصرة الدين هزار اسپ در ميان بود نامزد لرستان شد، و آنجا سخن مصالح و مفاسد مصالحت و مكاوحت حضرت خلافت مجّدها اللّه خواست رفت، و در آن باب استخارتي جست، چون عقد وصلت تمام شد و درگاه خلافت [را] جانب صلح راجح نمود رسولان نامزد بغداد گشتند، در اين بندگي اين احوال بحضرت جلّت باز نمود: ... چون بندگان بحكم فرمان روي بدين جهت آوردند مجاري امور بر اطّراد [بر وفق] مراد يافتند منزل بمنزل كه ايشان را اتّفاق نزول مي‌افتاد مستحفظان قلاع و متصرّفان نواحي و عمّال ولايات چون مي‌دانستند كه اين جماعت بندگان دولت قاهره‌اند و بتمشيت مهمّاتي نازك مي‌روند شرط استقبال بجاي مي‌آوردند تا كار بمداخلت در ولايت ملك نصرة الدين هزار اسپ كه او در بندگي دولت قاهره راسخ اعتقادترين اين ملوك است رسيد، بهر مرحله‌اي از آن نواحي حجّاب و نوّاب او مي‌رسيدند و در هر منزلي عجالة الوقتي مي‌رسانيد، و چون بيك منزلي سوسن كه نشيمن اوست فرو آمدند ملك معظّم كه وليّ عهد است و بعد ازو قايم مقام او خواهد بود با جمله برادران و عم‌زادگان پذيره شد ... در اين يك دو فرسنگ مسافت جز ذكر الطاف و كراماتي كه راي انور در باب اين خاندان ... [و] اين مملكت از دودمان سلطنت خدايگاني يافته‌اند خواهد فرمود و انعام و اكرامي كه ارزاني خواهد داشت نرفت، و الّا حكايتي مرموز از معني شرفي كه ايشان را از اين وصلت همايون حاصل خواهد شد بر زبان نگذشت ... روز ديگر چون اوامر أعلي
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 317
أعلاه اللّه كه كمتر بنده بتبليغ آن موصّي (؟) بود مي‌رسانيد و در اثناي آن حكايت نقاب كفايت از روي عروس تمهيد قواعد قرابت، كه غرض كلّي اين رسالت دران منحصر است و مقصود اصلي اين سفارت بران مقصور، برداشت بوجه ابهام اتمام آن را متقبّل شد، و بعد از ان روزها در ميان افتاد كه در آن باب پيامي صريح نفرستاد و جوابي صحيح نگفت، آخر الأمر روزي جماعتي معارف را فرستاد و بر زبان ايشان گفت: چون كمتر بنده دولت قاهره را چنان كرامتي فرمودند انديشيد كه اگر آن حال را به اظهار رساند جماعتي ناصحان و مشفقان كه پيش ازين در خير و شرّ ايشان را مستشار مؤتمن دانسته بود بر بي‌التفاتي حمل كنند، و از جماعت مستوران خدم و مخدّرات حرم نيز استخارتي واجب ديد، پيش از ابرام مراير اين عقد و إحكام مباني اين مهمّ ايشان را بر سود و زيان آن واقف گردانيد، هر يك را بر امتثال اين مثال راغب‌تر از خود ديد؛ زن و مرد حلقه طاعت در گوش كردند. بعد از آنكه در اين فصول و كلمات روايح صدق بمشام دل رسيد دل از مهمّ او فراغتي يافت؛ در باب مشورت مصلحت و مفسدت خلاف و وفاق بندگان حضرت خلافت شروع كرده آمد و ميلي كه خاطر اشرف خدايگاني را بجانب نزهتگاه وفاق هست بشرح و بسط تمام گفته شد بر اين اختيار آفرينها كرد .... بحكم اجازتي كه كمتر بنده حاصل داشت از لفظ گهربار خداوند عالم بديوان عزيز خدمتيي در قلم آورد و بحضرت وزارت مفاوضه‌اي صادر گردانيد، و كمتر بنده بحضرت وزارت بندگيي مطوّل فرستاد و بهر كس از ملوك خدمتيي اصدار كرد و همگنان را بر رعايت جانب مصلحت مصالحت تحريضي تمام و ترغيبي بغايت واجب آورد، و فلان [و] فلان را نامزد آن حضرت گردانيد و مجلس عالي
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 318
ملكي سيّد الوزا ملك النّواب فخر الدّين فارساني را كه محلّ همه اعتمادها بر درگاه اوست در موافقت ايشان فرستاد ... اينجا تا رسيدن رسولان و ترتيب كار حرم حرّسها اللّه توقف خواهد افتاد بعد از ان جمهور بندگان متّفق كلمه روي بدرگاه خواهند نهاد.» بنظر اينجانب چنين مي‌رسد كه اين نامه ارتباطي با ازدواج غورسانچتي و دختر هزار اسپ نداشته باشد، بلكه غياث الدّين در سال 621 آن دختر را براي خود طلب كرده بوده است چون ركن الدّين غورسانچتي قبل از اين تاريخ بدست تاتار كشته شده بود؛ و منسوب بودن غياث الدّين با هزار اسف و رفتنش بخوزستان و سپس به بغداد و از آنجا به الموت رفتن در جهانگشاي جويني (ج 2 ص 204) مذكور است، و اللّه اعلم. محتاج بگفتن نيست كه اصل نامه بسيار مفصّل است و در اين مختصر بيش از خمس آن نقل نيفتاد.
41/ 4 وزارت زوزن، و نظير آن وزير نسا 35/ 7 و 75/ 11 و 177/ ح، و وزير مازندران و دهستان 37/ 8 و 239/ 16، وزير جند 134/ 5، وزير عراق 162/ ح، وزير تبريز 252/ 8، و وزارت خراسان و غيره كه مكرّر در كتب ديده مي‌شود، اين وزارت منصبي بوده است كه بشخصي داده مي‌شده است از ديوانيان مقيم در پايتخت و مشغول به كارهاي ديواني، و آن غير از (و بالاتر از) منصب استيفاي هر يك از شهرها بوده. مستوفي هر شهر و ناحيه‌اي عموما در همان شهر مقيم مي‌شده است (گاهي هم نايب خود را بآنجا مي‌فرستاده) و وظيفه او جمع‌آوري خراج و انواع عايدات دولتي و تحويل دادن آن به حكومت بوده است؛ وزير مسؤوليّت اداره همه كارهاي آن شهر و ناحيه را داشته است و مستقيما زير نظر سلطان بوده است. ولي در مورد اين وزارت زوزن چنين برمي‌آيد كه بعد از
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 319
خلع و عزل صاحب (- ملك) زوزن مؤيّد الملك آنجا ابتدا با عنوان وزارت متصدّي جمع‌آوري خراج گرديد (مستوفي)، و بعد از انكه نصرة الدّين را از ميان برد و پس از خدمتگزاريها به رتبه ملكي ارتقا يافت.
41/ 8 إتّق شرّ من ...، رجوع شود به كليله و دمنه نصر اللّه منشي تصحيح و توضيح مينوي ص 405 حاشيه بر سطر 4 و نفثة المصدور زيدري چاپ يزدگردي ص 82.
41/ 14 ملك خطاب كرد، لقبها در دستگاه خوارزمشاهيان درجات و مراتب داشته است. چنانكه در 132/ 18 و مابعد گويد غياث الدّين پسر خوارزمشاه «از ضرورت اسكات اتراك مي‌كرد، ولي بر سكوت نمي‌افزود، و اگر يكي از اتراك در طلب الحاح مي‌كرد در لقب او چيزي زياده مي‌كرد- اگر امير بودي در لقب ملك مي‌افزود، و اگر ملك بودي به خان خطاب مي‌فرمود. معلوم مي‌شود تنزّل لقب «خان» از همان زمانها شروع شده بوده است. نيز تعليقه بر 133/ 1 ديده شود.
43/ 5 طوق و ساخت و سر افسار، مراد همه لوازم مال سواري از آلات و ساز و برگي است كه بر سر و گردن آن مي‌بندند، زين و يراق و ستام و لگام و دهنه و امثال آن؛ 179/ 13 و 199/ 11 نيز ديده شود. در زين الأخبار گرديزي (ص 66 چاپ طهران) در ملاقات قدر خان با سلطان محمود آمده است كه از جمله هداياي سلطان باو «اسپان گرانبها با ستامهاي زرّين و بعصاي مرصّع بجواهر» بود؛ و در ترجمه يميني (چاپ طهران 221) گويد «در جمله تحف و مبارّكه بدو فرستاد (يعني شمس المعالي قابوس از براي منتصر ساماني) ده سر اسپان تازي
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 320
با زين و سر افسار زر و سي سر با زين سيم كوفت و سي سر با جلهاي ابريشم و بيست سر استر با زين سيم و زر» بود، باز حكايت كرده است (ص 276) كه سلطان به ايلك خان هديه‌ها فرستاد، از آن جمله «اسپان نامدار با زين و سر افسار زر».
در متن عربي سيره ساخت و طوق و سر افسار مكرّر آمده است (چاپ مصر ص 77 [با حاشيه‌اي ناشي از جهل ناشر] و 262 و 296 و 303 و 308 و 312 و 342)؛ و نيز در متن تاريخ ابن بيبي، الأوامر العلائيّه (چاپ عكسي صفحات 72 و 155 و 159 و 542 و غيره، نيز چاپ حروفي عدنان ارزي و مرحوم نجاتي لوگال ص 218 و 222)
45/ 3 و 4 مرج شايغ، ظاهرا همان باشد كه بنام پشته شايقان (با نسخه بدل سايقان، سايغان، سايغ) در جهانگشاي جويني آمده است (ج 2 ص 132 و حاشيه مرحوم قزويني). در سفرنامه ابو دلف نيز بحث از ناحيه‌اي از نواحي تابع نسا با اسمي شبيه باين نام شده است (ترجمه فارسي 139 تا 140)؛ در باب حرماني (يا جرماني يا حرمانا) هيچ‌گونه اطّلاعي بدست نيامد؛ راجع به خرندز سابقا بحث شده است (ص 289 و ما بعد ديده شود).
46/ 16 تا 17 عامل و والي، چنانكه مؤلّف گويد در خوارزم اين دو لفظ بيك معني بوده است، ولي قبل از اين تاريخ عموما، و در همين ازمنه در ساير نقاط فرق بين عامل و والي وجود داشته است و كم كم لفظ عامل از تداول افتاده است، امّا اصطلاح «عمل كرد» از معني عامل بجا مانده است، يعني كسي كه مي‌گماشتند براي جمع و خرج محلّي تا امور مالي آن ناحيه را اداره كند و معاش و مواجب خويش را بحسابي معيّن برداشت كند و باقي را بدولت بپردازد. والي مسؤول
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 321
جمع و خرج نبوده است، حاكمي بوده است كه بر ولايت از جانب حكومت مركزي تعيين مي‌شده است و حقوق و مواجب از حكومت مي‌گرفته و بر امور سياسي و مالي رياست عاليه داشته است ولي زير دست سالار و فرمانده سپاه بوده است. اين بيان از مجموع استعمالات مورّخين و كتب لغات (مخصوصا)Lane و مقدّمه ابن خلدون (چاپ دسلان ج 1 ص 457 و ج 2 ص 36) مستفاد شده است. نيز رجوع شود به «بنيانهاي اسلامي» به انگليسي، ترجمه كتاب گود فرواد ممبين صفحات 119 تا 122، كه عامل را به‌collector و والي و امير را به‌governor ترجمه كرده است.
47/ 14 خواجه جهاني، و حاشيه 2، نيز رجوع شود به 134/ 15. قسم سوّم از مجموعه مراسلات نور الدّين منشي مسمّاة بوسائل الرّسائل (كه در مقدّمه تعريف مي‌شود) مطالعات و مفاوضات خواجه جهان است (شايد مراد شرف الملك يا تاج الدّين پسر كريم الشّرق باشد). سعد الدّين وراويني در مرزبان‌نامه (10 و 297 چاپ لايدن) خواجه جهان را در مورد ربيب الدّين بكار برده است و ابن بيبي همين اصطلاح را در الأوامر العلائيّه كرارا در حقّ علاء الدّين عطا ملك جويني (222 و 274 و 665 و 686 و غيره) و شمس الدّين محمّد جويني (707) و فخر الدّين ابو المعالي علي بن الحسين از وزراء سلجوقيان روم (730، چاپ عكسي) بكار برده، و بتدريج تنزّل اين لقب بجائي رسيد كه محمود گيلاني صاحب مناظر الانشاء هم خويشتن را خواجه جهان ناميد.
48/ 7 ضياء الدّين بيابانك، اضافه براي بيان نسبت است، و در اصل عربي بيابانكي است، و مراد از اين بيابانك بظنّ قوي همان ده واقع در بيست و دو
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 322
كيلومتري جنوب غربي سمنان است كه علاء الدّوله سمناني هم منسوب بآن، و مقبره‌اش آنجا واقع است، نه بخش بيابانك واقع در شمال غربي نائين كه خور و جندق جزء آن بخش است. براي اين اضافه منسوب به محلّ به نام آن محلّ جهانگشاي جويني، مقدّمه ج 1 ص قيه ديده شود.
48/ 8 تاج الدّين پسر كريم الشّرق، دو سه باري در اين كتاب نام او آمده است، و در 624 يا 625 در كرمان او را كشته‌اند. تفصيل اين مطلب در مقدّمه مصحّح بمناسبت نور الدّين منشي خواهد آمد. نيز 176/ 12 ديده شود.
48/ 10 تا 11 رضاي يك شخص سهلتر ...، بايست إرضاي يك شخص ...
گفته باشد (چنانكه در متن عربي است) يا: تحصيل رضاي يك شخص سهلتر از تحصيل رضاي شش كس بود؛ و اين گفتار اشاره به رشوه خواستن ديوانيان از براي گذراندن كار مردمان است، كه بدون گرفتن آن مقاصد و حاجات را برنمي‌آوردند.
48/ ح و كيلدران، در متن عربي گفته است «علي ستّة من الوكيلدريّة».
دو نوع «وكيل در» در دستگاه حكومت مركزي وجود داشت: يكي كسي كه از جانب هر يك از ملوك مطيع و واليان نواحي مختلف در پايتخت مقيم بود و وكيل كارهاي او و واسطه مكاتبه و گذراندن امور مربوط به او بود (رجوع شود به تاريخ بيهقي چاپ دكتر فيّاض ص 62 و حاشيه همان صفحه، ص 208، ص 273، ص 321، و غيره)؛ ديگر وكيل درهائي كه خود سلطان تعيين مي‌كرد از براي دربار خويش كه بمنزله معاونان وزرا و واسطه ميان وزير و شاه بودند، و نيز وكيلدراني كه كارهاي مراجعه‌كنندگان به دربار را به سلطان مي‌گفتند و
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 323
از او دستور و فرمان شفاهي گرفته به وزير مي‌رسانيدند و وزير فرمان كتبي را صادر مي‌كرد. شهاب الدّين خيوقي كه در همين كتاب در فصل 22 مذكور است از اين وكيلدران بوده است. بيهقي گويد (تاريخ، چاپ دكتر فيّاض ص 164):
من بخانه خويش باز آمدم پس از يك ساعت سنكوي وكيل در نزد من آمد و گفت «خواجه بو نصر من بنده را فرستاده است و پيغام داده كه در خدمت خداوند سلطان رو ...». ابن البلخي در فارسنامه گويد: وشتاسف «آيين آورد كه مرجع همه كارها با وزير باشد از دخل و خرج و حلّ و عقد، ... و وزير را نايبي معتمد بودي كه بهر سخني و مهمّي او را نزديك ملك فرستادي، و اين نايب را ايرانمارغر خواندندي» (ص 48 تا 49)، سپس درباره بزرجمهر گويد «انوشروان ترتيب وزارت او چنان كرد كه دبير بزرجمهر و نايب نزديك كسري آمد شد توانستي كرد، و ما اين نايب را وكيل درخوانيم و به پهلوي ايرانمارغر گفتندي و نيابت وزير دارد» (ص 91). در مختصر تاريخ سلاجقه عماد الدّين كاتب اصفهاني (زبدة النّصرة) آمده است (ص 93 تا 94) كه در زمان وزارت سعد الملك در دربار سلطان بر كيارق وكيلدر سلطان اميري قزويني معروف به زكي بود، كه از نزد ابو مسلم رئيس ري گريخته و به سعد الملك ملتجي شده بود. وزير خواست كه بين او و سلطان كسي باشد كه در مهمّات آمد و شد كند و جواب مشاورتها و رسالتها را بياورد، و كسي كه متصدّي اين شغل است در عجم او را وكيلدر مي‌گويند، «اي وكيل الباب، و منزلته أخصّ من منزلة الحجّاب، و يجب أن يكون منطيقا بليغا، متجرّعا في مضايق الكلام الغصص مسيغا، مستقلّا بإقامة الحجّة عند الحاجة، متجنّبا للسّماجة، بقول ينسب الي السّماحة، عارفا بأخلاق
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 324
السّلطان في أوقات رضاه و سخطه، و قبضه و بسطه، فإذا وجده منقبضا تلطّف في تنشيطه ممّا ينفق عليه من الحديث الرّائق و القول النافق، حتّي إذا رأي منه سيماء القبول حدّثه بمقصوده، و إلّا جري في الامساك علي معهوده، ...». در عقد العلي آمده است (چاپ عامري 107/ 15 تا 16): جمال الدّولة و الدّين كه نايب و وكيل در پادشاهست. اين شش وكيلدر كه مصنّف در اين موضع ياد كرده است از اين نوع بوده‌اند. اين كلمه در قرون ششم و هفتم بقدري در السنه جاري و متداول بوده است كه حتّي بمعني مجازي هم بكار مي‌رفته است، و از اين قبيل است ورود آن در عبارات ابو الفتوح رازي: حقّ تعالي ترا بخريد، ملائكه ملكوت را بخدمت تو مشغول كرد تا بهري حافظان توأند و بهري دبيران توأند و بهري خازنان توأند و بهري پايمردان توأند، وكيل دران و عذرخواهان توأند (تفسير، چاپ اوّل ج 2 ص 640). همو در ترجمه آيه 86 سوره بني اسرائيل گويد: اگر ما خواهيم اين قرآن كه بر تو وحي كرده‌ايم ببريم آنگه تو بر ما بآن وكيل نيابي كه پايمردي و وكيلدري كند ترا (ج 3 ص 386 كه «وكيل‌وري كند» چاپ شده).
49/ 6 طرغو، بدين معني كه در اين كتاب و در اين عبارت آمده است يعني «جامهائي از پشم شتر سپيد» در هيچ يك از كتب مرجع كه بدانها دسترس داشتم نيافتم. در سنگلاخ ميرزا مهدي خان نادري (ق 172 ب) لفظ تورغو را چنين نوشته و شرح داده است: تورغو، بسكون راء و ضمّ غين معجمه، حرير نفيس و بافته ابريشمي را گويند ... و مجازا قماشي را نامند كه بر سر احكام و ارقام چسبانند ... و طالع هروي بمعني مكتوب سر بمهر ذكر كرده و شعر
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 325
مزبور را شاهد آورده، سهو كرده؛ و مؤلّف برهان قاطع ترغو بفتح تا خوانده و فارسي تصوّر كرده و بمعني حرير نازك نوشته. اين معني اندكي بآنچه در متن ما آمده است نزديك است. در متن عربي نسوي طرقوا آمده است (هم در نسخه ب م و هم در هر دو چاپ). لفظ ديگري شبيه بآن در سياستنامه نظام الملك (سير الملوك چاپ دارك ص 192) آمده است: هر چه از خطا و ولايت ختن آرند از طرايف و مشك و حرير و كبري و طرغو؛ نيز در شعر شمس الدّين منصور بن محمود الأوزجندي قاضي بصورت طرقو ذكر شده:
نور شه مشرق شده محجوب ز غيرت‌ز اندام چو طرقوي تو در كرته طرقو (لباب الألباب چاپ لايدن 1: 195)؛ و مرحوم قزويني در تعليقات خود نوشته (ص 341 تا 342): طرقو باين هيئت در كتب لغت يافت نمي‌شود و املاء معروف اين كلمه ترغوست بمعني نوعي از بافته ابريشم سرخ رنگ. نظير اينها باز در جهانگشاي جويني و تاريخ مختصر الدّول ابن العبري و تاريخ وصّاف و جامع التّواريخ و ظفرنامه بصورت ترغو، ترغوا، تزغو، تلغو آمده است كه جملگي را كاترمر در حواشي بر جامع التّواريخ (ص 144 و 145). و مرحوم قزويني در يادداشتهاي خود (ج 2: 60 و 61) قيد كرده‌اند و از آن شواهد معني «پيشكشي از انواع مأكولات و مشروبات كه از براي مسافر و تازه وارد مي‌آورند» مستفاد مي‌گردد. آقاي استاد عدنان صادق ارزي براي من يادداشت كرده‌اند كه «استاد عبد القادر اينان در خصوص اين لفظ چيزي نوشته است»، ولي من نمي‌دانم كي و كجا.
49/ حاشيه، ختو در كتب جغرافيا و تاريخ كه از قرن چهارم تا هفتم بفارسي يا عربي نوشته‌اند ذكر اين حيوان بلفظ ختو آمده است و از شاخ يگانه او كه
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 326
در ميان پيشاني دارد و از ان دسته كارد مي‌ساخته‌اند بحث شده است. بعضي از مآخذ مذكور اينجا ياد مي‌شود: در حدود العالم گويد: در كوههاي خرخيز (قرقيزستان امروزي) حيوان مشكست و ختو، و در چينستان زر بسيار خيزد و ... ختو كه از ان دستهاي كارد كنند و كارهاي بديع از هر جنسي، و از تبّت مشك بسيار خيزد و روباه سياه و سنجاب و سمور و قاقم و ختو، و از تغزغز فنك و سبيجه و ختو و غژغاو خيزد، و باز از خرخيز چوب خدنگ و چوب خلنج و دسته كارد ختو خيزد (چاپ دكتر ستوده ص 27، 60، 73، 76، 80)، و در كتاب البلدان ابن الفقيه آمده است كه در بلاد اتراك (من جمله تغزغز) يقع الختوّ الجيّد و هو قرن يكون في جبهة دابّة هناك (چاپ لايدن ص 329)، و قبل از ان (ص 255) خلنج و ختوّ را ذكر كرده است امّا محلّ آن معلوم نمي‌شود. در تاريخ يميني ابو النّضر عتبي طرايف ترك را كه همراه ابو الطّيّب سهل بن محمّد بن سليمان صعلوكي فرستاده بودند تعداد كرده و گفته است «نقر المعادن و نوافج المسك ... و نصب الختوّ و أحجار اليشب»، و در شرح آن صدر الأفاضل گفته است: ختو بفتح خاء و ضمّ تاء حيواني است كه شاخ او اگر شكافته شود مانند سنگي است و دران تصاوير و نقوش است ... و يكي از عبّاسيان در عمان شاخي ديد كه شكافته بودند و در ان صورت دو مرغ ديده مي‌شد كه بر درختي ايستاده‌اند، و از شاخ ختو دسته‌هاي كارد مي‌سازند؛ و كرماني گفته است اين دسته‌هاي كارد ختو سنگي است گوهردار و قيمتي و با خاصيت، و نجاتي گفته است كه طوسي (نصير الدّين، لابدّ در تنسوق نامه) گفته است كه بعضي آن را شاخ ماري دانسته‌اند، و مشهور آنست كه ختو حيوانيست مانند گاو
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 327
كه در ولايت خرخيز تركستان بخصوص در نواحي شمالي آن ولايت موجود است و دسته‌هاي كارد و قبضه‌هاي شمشير از استخوان پيشاني وي ساخته مي‌شود و رنگ آن زردي است كه بسرخي مي‌زند و بر ان نقوش ديده مي‌شود، و چنين و چنان (الفتح الوهبي ج 2 ص 31 ديده شود)؛ مستوفي قزويني در نزهة القلوب در باب مربوط به حيوانات (كه متن فارسي و ترجمه انگليسي آن جداگانه منتشر شده است، ص 20 متن وI 4 انگليسي) قول طوسي را از تنسوق‌نامه نقل كرده و خود او گفته «از ختو سرو مطلوبست، زرد رنگ بود و قيمتي تمام دارد و جوانش بهتر از پير ...»؛ ثعالبي در لطائف المعارف در فصل راجع بخصائص بلاد ترك ذكري از ختوّ و خدنگ و يشم مي‌كند (چاپ مصر 1379 ص 224). در زين الأخبار گرديزي (چاپ طهران ص 66) ختو جزء هدايائي كه قدر خان براي سلطان محمود غزنوي فرستاد مذكور است، و در آداب الحرب و الشّجاعه فخر الدّين مباركشاه (نسخه خطّي عبد الحسين ميكده) در جزء هدايائي كه همراه رسول مي‌توان فرستاد كاردهاي دسته ختو نام برده شده است. تحقيق در اينكه اصل اين كلمه چيني و كوتو بوده است و دندان فيل دريائي يا شير ماهي‌Walrus بوده است، و اينكه افسانهاي نويسندگان ايراني و عرب از كجا پيدا شده است، همگي كار برتلد لاوفر است كه مقاله خاصّي در آن باب نوشته بوده و درSino -Iranica هم از ان بحث مي‌كند. نيز رجوع شود به لفظ ختو در فرهنگ فولّرس و يادداشتهاي قزويني ج 4 ص 190.
50/ 7 طوغاج، نيز 7/ 10 «طوغاج كه واسطه مملكت چينست»، و 8/ 15 «چون التون خان بدار الملك طوغاج مراجعت كند» و 8/ 19، و نيز طوغاج
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 328
خاتون 13/ 10. از اين چند مورد و از موارد بسياري كه در كتب تاريخ و جغرافياي فارسي و عربي بنظر مي‌خورد معلوم مي‌شود كه مسلمين لفظ طفغاچ، طپغاچ، طبغاج، طمغاج، طوغاج، تبغاچ را بدين اشكال مختلف نام پايتخت چين، يعني همان خان باليغ يا پكينگ، تصوّر مي‌كرده‌اند كه چونكدو و دويدو نيز ناميده مي‌شده است. امّا اصل كلمه تبغاچ تركي است و بمعني محترم و معروف است، و در اسامي پادشاهان ترك طمغاج خان بمعني خان محترم بكار مي‌رفته است نه بمعني «خان ناحيه طمغاج». براي تفصيل اين مطلب رجوع شود به چهار مقاله عروضي (چاپ دكتر معين، تعليقات ص 11 تا 17، و ص 221، و 231 ح)؛Oriens مقاله پريتساك (در جلد سوّم ص 223 و ما بعد)؛ طبقات ناصري (چاپ عبد الحيّ حبيبي، مواضع متعدّدي كه در فهارس اعلام جلد اوّل و دوم نشان داده شده است)؛ يادداشتهاي قزويني (جلد پنجم ص 298 تا 300).
هادي حسن نيز در مجموعه مقالات انگليسي خود بنام تتبّعاتي در ادبيّات فارسي ص 11 در اين خصوص چيزي نوشته است.
53/ 10 خراج سوم، در متن عربي «جباية خراج ثالث في سنتهم تلك»، مترجم توضيح داده است كه خراج سال 616 را نيز در همان سال 614 بگيرند، و چون خراج سال 615 را هم گرفته بودند اين خراج سوّم مي‌شد در آن سال.
در نسخه خطّي ترجمه فارسي «خراج رسوم» نوشته شده است و غلط است ظاهرا.
54/ 6 و حاشيه، خرمنج در فرهنگهاي فارسي بمعني زنبور درشت يا خرمگس آمده است. در اسمهاي غوريان و بخصوص سران و بزرگان ايشان لفظ خر در ابتدا بسيار ديده مي‌شود مثل خرزور، خرميل، خرپوست، خرجم،
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 329
خرنگ، و همين خرمنج يا خرميخ. من نمي‌دانم كه در زبان غوريان معني خر چه بوده، ولي آقاي عبد الحيّ حبيبي در حواشي خود بر طبقات ناصري (ص 819) استناد بقول راورتي انگليسي كرده و خر را همان لفظ دانسته‌اند كه بر حيوان چهارپاي معروف (حمار) اطلاق مي‌شود، و حدس ديگري نيز خود ايشان در آن باب زده‌اند و سخناني گفته كه صحّت و سقم آن معلوم نيست. بنده خرميل را بضمّ خاء ديده‌ام نه بفتح آن.
57/ 11 و حاشيه، بيست و دو نفر، و متن عربي چاپي «اثني عشر»، گمان مي‌كنم همين بيست و دو درست است و لابد در نسخه‌اي كه مترجم داشته است «اثني و عشرين» بوده است، زيرا كه در ترجمه فارسي لااقلّ سيزده نفر را نام برده، و در متن عربي دوازده نفر را و بعد از ان «و غيرهم» گفته است. پس چند نفر ديگر هم بوده‌اند كه نام نبرده است.
59/ 10 بعد از ان، بدين صورت مبهم است و معلوم نيست كه بعد از چه چيز مراد است. عبارت متن عربي مفيد اين معني است كه تا جلال الدّين زنده بود خبر تركان خاتون باو مي‌رسيد، و بعد از جلال الدّين نمي‌دانم روزگار با وي چه كرد.
62/ 2 بياووت، نيز رجوع شود به 85/ 8، قبيله‌اي از قبايل مغولي بدين نام بوده است و ماركوارت گمان كرده است كه قبيله يمك بياووت (بياووتهاي يمك) شاخه‌اي از ان بوده است و نيز مينرسكي در حواشي حدود العالم (ترجمه انگليسي ص 304 تا 310 و 315 تا 317) و پليو درباره رابطه و نسبت ميان قبيله يمك (كه اسم قديمتر ايشان كيمك بوده است) و قپچاق و قنقلي شرحي
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 330
نوشته‌اند و پليو آن مسأله را يكي از پوشيده‌ترين مسائل مربوط بتاريخ آسياي مركزي خوانده است (حاشيه بويل‌Boyle بر ترجمه‌اي كه از جهانگشاي جويني كرده است ج 2 ص 465). در باب مادر سلطان محمّد مؤلّف طبقات ناصري مي‌گويد (چاپ حبيبي ص 361) دختر قدر خان قفچاق بود. قبيله‌اي از قبايل أغز (غز، تركمانان) بنام بيات مي‌شناسيم كه در بلاد ايران و تركيّه پراگنده‌اند و هنوز نامشان در اسامي خانوادگي جمعي از مردم ما موجود است و يك شاخه از ايشان نيز بنام شام بياتي شناخته مي‌شود (براي احوال ايشان رجوع شود بمقاله فاروق سومر در دائرة المعارف اسلامي، چاپ جديد لايدن، در لفظ بيات)BAYAT - آيا ارتباطي بين اين بيات و آن بياووت هست؟
63/ 1 و 4 و ح كيلف، صورت مماله كالف، در گرشاسپ‌نامه اسدي طوسي هم آمده است (چاپ يغمائي 111/ 3):
به كيلف «1» شد از بلخ‌گاه بهاروز آن جايگه كرد جيحون گذار 71/ 1 شهاب الدّين خيوقي، با وجود مقام مهمّي كه اين مرد در خراسان و در دستگاه خوارزمشاه داشته است اطّلاع كافي در باب او در كتب يافت نمي‌شود.
قزويني در آثار البلاد ذيل خيوق (كه آن را قريه‌اي از قراي خوارزم مي‌خواند) مي‌گويد (چاپ ووستنفلد ص 355 تا 356، چاپ بيروت ص 528 تا 529):
شهاب الدّين خيوقي شيخ فاضل عالم نايب سلطان محمّد خوارزمشاه در تمامي مملكت او بود و قضات و مدرّسان و مفتيان در سراسر آن پادشاهي نايبان او بودند.
هرگاه بشهري درمي‌آمد همه مدرّسين و قضات و علما به درس او روي مي‌آوردند.
______________________________
(1) خ ل: كالف.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 331
شافعي مذهب بود و در حفظ و حمايت شافعيان تعصّب مي‌ورزيد، و فقهائي را كه در هر شهر بخدمت او رسيده و محفوظات خود را بر او خوانده بودند به كاري كه شايستگي آن را داشتند مي‌گماشت. در جهانگشاي جويني (ج 2 ص 55) در حوادث سال 600 هجري بمناسبت جنگهاي بين شهاب الدّين غوري و سلطان محمّد خوارزمشاه آمده است كه: اهالي خوارزم يكدل و يك زفان با اندروني از حميّت در جوش بر مقابله و مقاتله اتّفاق كردند و به ترتيب سلاح مشغول شدند و امام معظّم شهاب الدّين خيوقي كه دين را ركني و ملك را حصني بود در تدارك كار دشمن و دفع ايشان از حريم خانه و وطن مبالغتها نمود و بر منابر خطب گفت و بحكم حديث صحيح كه من قتل دون نفسه و ماله فهو شهيد رخصت محاربت فرمود. و ابن الأثير در حوادث سال 617، و ابن ابي الحديد در شرح نهج البلاغه (چاپ مصطفي البابي ج 2 ص 364، ظاهرا مأخذ ابن ابي الحديد همان قول ابن الأثير است) گفته‌اند كه چون خبر حركت اقوام مغل و تتار بخوارزمشاه رسيد و توسّط جاسوسان از احوال و اوضاع زندگاني آن مردم مطّلع گرديد از اينكه كسان ايشان را كشته و اموال ايشان را گرفته است پشيمان شد و در انديشه فرو رفت، سپس شهاب الدّين خيوقي را كه فقيه فاضل و نزد او صاحب مقامي والا بود احضار كرد و گفت: كاري بزرگ پيش آمده است، ناگزير بايد دران فكر كرد و رأي خود را گفت تا بدانيم چه بايد كرد؛ دشمني از اراضي ترك‌نشين بجانب ما روي آورده است كه آن را شمار نمي‌توان كرد. شهاب الدّين گفت: سپاهيان تو بسيارند، و به اطراف نامه مي‌نويسي و لشكر گرد مي‌آوري؛ اين بلاعامّ است و بر همه مسلمانان واجب است با تو در اين مبارزه همراهي كنند و
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 332
رجال و اموال بفرستند. بعد از آنكه وسايل آماده شد بكنار سيحون مي‌روي و در كنار اين نهر بزرگ كه ما بين بلاد ترك و بلاد اسلام فاصله است منتظر مي‌نشيني، و چون دشمن راه دور و دراز پيموده و رنج كشيده برسد ما با سپاهيان آسوده و تازه نفس با او روبرو مي‌شويم. خوارزمشاه امراء و ارباب مشورت لشكري و كشوري خويش را گرد آورد و راي ايشان را در اين باب پرسيد. آنان با رأي شهاب الدّين در اين خصوص موافقت نكردند و گفتند: ما نمي‌جنبيم و مي‌گذاريم ايشان بيايند و از سيحون بگذرند و در اين كوهها و گردنه‌ها كه ما راههاي آنها را مي‌دانيم و ايشان نمي‌دانند طيّ طريق كنند، در آن حال ما بر ايشان مي‌زنيم و مغلوبشان مي‌كنيم و جملگي را از دم تيغ مي‌گذرانيم. نور الدّين محمّد عوفي در دو كتاب خود اشاره‌اي به شهاب الدّين خيوقي مي‌كند. اوّلا در جوامع الحكايات در اوايل باب اوّل از قسم چهارم گويد: وقتي شهاب الدّين خيوقي كه وكيل خاصّ در سلطان اسكندر (- محمّد خوارزمشاه) بود بخدمت شيخ الشّيوخ مجد الدّين بغدادي نامه نوشت و درخواست كرد كه «بهمّت عالي مدد بايد فرمود تا از اين ظلمات دنيا بنور طاعت راه يابيم و حبل شواغل و مشاغل را به تيغ انابت و مجاهدت قطع كنيم». شيخ بنزديك او جواب نوشت و گفت:
در خدمت پادشاه ترتيب اعانت مظلومان و اغاثت ملهوفان بكار بايد برد؛ و در اثناي نامه نوشته بود كه: «در آن وقت كه شيخ ابو سعيد ابو الخير بطرف خرقان رفته بود و او را با شيخ ابو الحسن خرقاني اتّفاق ملاقات افتاد و خلوت كردند در ميان ايشان از رموز طريقت اسرار رفت؛ شيخ ابو الحسن در غايت مجاهدت بود و شيخ ابو سعيد سلطان‌وش بودي و بر تخت زرين نشستي؛ شيخ ابو الحسن
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 333
او را گفت «اي بو سعيد، مرا در رنج پروردند و ترا در راحت، تو شادي مي‌كن تا من غم مي‌خورم و تو تنعّم مي‌كن تا من مجاهده مي‌كنم»؛ الحمد للّه كه هر دو كار او مي‌كنيم، صدر عالي شهاب الملّة و الدّين را پيش تخت نگاه مي‌بايد داشت تا ما سر سجّاده نگاه داريم». ثانيا در لباب الألباب بمناسبت اشخاص مختلف نام از او برده است (ج 1 ص 233 و 236 و 239 و 278)، از آن جمله اشعار فريد الدّين جاجرمي را در مدح او، و باز قصيده شمس الدّين محمّد زابي را در ثناي او، و مكاتبه منظوم جلال الدّين خواري را با او كه در ضمن آن اين ابيات بوده است:
آنكه دو صد آفتاب پرتو او شدبهر خدا چون بدو شهاب نويسند
از صدقات علوم اوست كه او رادر همه فن صاحب النّصاب نويسند
از سطوات بيان اوست كه بر خصم‌در جدل شرع شير غاب نويسند
وجه معيشت نبشته‌اند مرا ليك‌چون خط تشنه كه بر سراب نويسند
يا بفراغت جواب من بنويسي‌يا نه، بفرماي تا جواب نويسند اكثر مطالبي كه در اين تعليقه نقل شد در كتاب تركستان بارتلد هم حكايت شده است و همان كتاب (ترجمه انگليسي مينورسكي) راهنماي بنده بوده است.
دو نفر ديگر با لقب شهاب الدّين جزء رجال دربار خوارزمشاهيان نام برده شده‌اند (بلكه سه نفر) كه هيچ يك ارتباطي با اين شهاب الدّين خيوقي فقيه ندارد (مگر شايد سوّمي آنها؟): حاجب كبير شهاب الدّين مسعود خوارزمي مذكور در حوادث سالهاي 582 و 596 در زمان تكش (جهانگشاي ج 2 ص 23 و 45)؛ شهاب الدّين مسعود پسر نظام الملك هروي كه بقول نسوي بسمت ناظر و پيشكار سراي
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 334
جلال الدّين خوارزمشاه تعيين شد (به 193 ح رجوع شود)؛ و يك نفر شهاب الدّين مسعود وكيل در خوازمشاه از قبل از سنه 590 هجري، كه برهان الدّين مطرّزي قطعه‌اي بعربي باو خطاب كرده است (بدائع الملح تأليف صدر الأفاضل مجد الدّين طرائفي خوارزمي كه در 590 تأليف شده است و نسخه‌اي از ان مورّخ 592 با اجازه‌اي بخطّ مؤلّف دو كتبخانه لاله‌لي بشماره 291 محفوظ است، ورق 59 ب ديده شود)؛ احتمال اينكه اين آخري همان خيوقي مذكور باشد هست، ولي نام آن فقيه نمي‌دانيم مسعود بوده است يا نه.
73/ 9 گروهي انبوه از مردم خوارزم، يكي از رجال سرشناس كه تا سال 616 در خوارزم بودند و در اين سال بمناسبت نزديك شدن تاتار فرار كردند و به نسا رفتند المطهّر بن سديد النوزكائي بود كه ياقوت او را در خوارزم ديده بود (معجم البلدان ج 4 ص 822، ذيل لفظ نوزكاث).
74/ 7 عماد الدّين محمّد بن عمر بن حمزه، از افراد اين خاندان فرمانروايان نسا چند نفر در تواريخ و همين كتاب نام برده شده‌اند: يكي عماد الدّين حمزه اوّل است كه او را زكريّاي قزويني در آثار البلاد نام برده است و گفته (چاپ ووستنفلد ص 311 و چاپ بيروت ص 465): رئيس نسا بود و رباطي بسيار بزرگ در بيرون نسا در ميان باغات بنا كرده بود كه در هيچ يك از بلاد در بزرگي ساختمان و كثرت خير رباطي مانند آن نيست. از قول او نقل كرده‌اند كه گفت «مي‌خواستم بنائي و جائي از براي اهل خير بسازم و متردّد بودم كه آن بنا مدرسه‌اي باشد يا خانقاهي، تا آنكه در خواب ديدم كسي بمن مي‌گويد هر كس كه خداوند وي را جان داده باشد تو باو خير برسان». پس بناي عظيمي بر پا
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 335
كرد كه در وي از براي فقيهان جائي و از براي صوفيّه جائي و از براي قدريها جائي و از براي علويها جائي و از براي كاروانهاي ره‌نوردان و گذركنندگان جائي و از براي ستوران ايشان جائي بود، و نان و خوردني از براي هر كس كه جان داشت مقرّر كرده بود، و آنجا حمّامها و بستانها ساخته بود، و از براي فرّاشي و خدمت و آشپزي و باغباني در آن ابنيه بنده و برده بسيار خريده بود، و هر كس كه وارد مي‌شد او را بمكاني كه براي او آماده بود مي‌بردند و خدمتگزاران بوظيفه خدمت عمل مي‌كردند، و در آنجا هم قرّاء قرآن گماشته بود و هم سرايندگان و خوانندگان، و ديگها همواره بر بار بود، و گاه مي‌شد كه كاروان بزرگ يا لشكر انبوهي بر ايشان وارد مي‌شد، براي ايشان خوردني‌شان را مي‌آوردند حتّي از براي چارپايان و سگان ايشان، و هر كس از اهل شهر كه مي‌خواست مي‌توانست آنجا برود، در باغها و بساتين آن تفرّج و گردش كند، در حمّام خود را بشويد، ناهار يا شام خود را بخورد و بخانه خود برگردد. كار بر اين قرار بود تا هنگام ورود تاتار؛ و امّا اكنون از قراري كه يكي از فقهاي خراسان در جواب سؤال من گفت اندكي از آن احوال باقي مانده است. ديگر از اين خاندان همين عماد الدّين محمّد و فرزند او ناصر الدّين سعيد هستند كه در اين صفحه مذكورند، آنگاه اختيار الدّين زنگي مذكور در صفحه 87 و 91 و 131 كه در اصل عربي نسوي خبر وفات او در سال 618 آمده است و آن باب را مترجم ترك كرده است، سپس نصرة الدّين حمزه پسر عمّ او كه پس از فوت وي صاحب نسا شد (ص 131 و 132)، و ديگر از اين خاندان كسي نام برده نشده است.
75/ 3 و ما بعد، اين نوع قلعه كه يك طبقه زبرين و يك طبقه زيرين دارد
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 336
در قلاعي كه بر قلّه كوهي بنا مي‌شود نظاير و امثال دارد، و مطابق با شكل طبيعي كوه در هر ناحيه‌اي ممكنست ساخته شود، چنانكه در مورد قلعه كهن بردسير در تاريخ سلجوقيان كرمان محمّد بن ابراهيم (چاپ لايدن ص 194) گفته شده است «پس عزّ الدّين كوتوال بطبقه زيرين قلعه فرستاد و كار بريشان دشوار شد».
76/ 7 تيري در سينه بلكوش بنشست، ترك و تاتار و مغول محتاج به بهانه نبودند ولي گويا هميشه از اين قبيل حادثه‌ها پيش مي‌آمده است كه آتش خشم ايشان را شعله‌ور كند! در داستان فتح نشابور بدست ايشان هم (81/ 10 همين كتاب و نيز جهانگشاي 1: 138) «از باره و ديوار تير چرخ و تير دست مي‌ريختند، از قضاي بد و سبب هلاكت خلقي تيري روان گشت و تغاجار ازان بيجان شد ...» خلق چندين شهر را بتلافي اين قتل ببدترين وضعي نابود كردند.
78/ 1 ميل جفته، بدين صورت ضبط شد بدين علّت كه در نسخه ب م جفته است، و جفته خواندن آن را بواسطه مدفون بودن پدر و پسر در دو قبر جدا زير يك سقف مزار گمان بردم، ورنه در هيچ مأخذي اشاره‌اي بآن ديده نشد، و متن عربي چاپي جفنه دارد و اصل نسخه پاريس حفنه. احتمالي مي‌توان داد كه آن بناي مثمّن موجود در خرابه شهر نسا كه سابقا ذكر كردم (292/ 1 ديده شود) و تركمانهاي آن حوالي آن را مزار يكي از اولياي خويش مي‌دانند بقيّه همين ميل جفته باشد.
79/ 6 (نيز 97/ 4) سبتي، در تاريخ سرّي مغولان سبتاي‌Sube'etai است.
79/ 7 (نيز 81/ 10) تقچار، در تاريخ سرّي مغولان تخوچارTohucar است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 337
79/ 7 بركا، من از ضبط بارتلد در تركستان متابعت كردم، ولي پل پلّيوPaul Pelliot در كتابي از او كه پس از مرگش بنام «تعليقاتي در باب تاريخ آلتون اردو «1»» بفرانسه منتشر شده است آن را بركه نوشته و گفته است كه در كتب عربي و فارسي بصورت بركه و بركاي و بوركا و بوركه و غيره نقل شده است (ص 47 تا 51 كتاب مذكور ديده شود). نيز رجوع شود به حاشيه بويل بر ترجمه انگليسي جهانگشاي جويني ص 175.
80/ 1 تا 2 هيچ داري ... برافروخت، جمله ترجمه عبارت عربي اصل است كه «فلم يترك بها نافخ نار و لا ساكن دار»؛ مصنّف اصل در نفثة المصدور خويش (ص 94 چاپ دكتر يزدگردي) گويد: نه در ديار مروّت ديّاري، نه در رباع فتوّت نافخ ناري؛ و محمّد بن ابراهيم در تاريخ سلجوقيان كرمان گويد (ص 117):
از آن مدبران نافخ ناري (چاپي: نافخ ماري) و ساكن داري نماند. اصطلاح نافخ النّار در زبان عربي تعبير مثلي متداولي است بجاي انسان، و همينكه مي‌گويند آنجا كسي نبود كه آتش روشن كند، يا در آتش بدمد، مرادشان اينست كه احدي نبود و «پرنده پر نمي‌زد». ثمار القلوب ثعالبي ص 468 تا 469 ديده شود «2».
83/ 11 شرف الدّين كنك، در متن عربي كيك چاپ شده و در نسخه
______________________________
(1) اسمي است كه بتقليد روسها و اروپائيها به اخلاف با تو داده شده است و گويا درست نباشد، بلكه ظاهرا صاري اردوSir Orda يعني اردوي زرد صوابست. رجوع شود به السلوك مقريزي، حاشيه بر صفحه 394 ج 1؛ هاوارث در تاريخ مغل ج 2 ص 36- 132؛ طبقات سلاطين اسلام لين پول (بانگليسي ص 222 تا 231).
(2) نيز رجوع شود به نفثة المصدور چاپ دكتر يزدگردي 94/ ح.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 338
خطّي پاريس بي‌نقطه بوده است و در نسخه ب م كبك است. احتمال اين مي‌رود كه با كتك مقطع سمنان يكي باشد (99/ 7). آقاي استاد عدنان صادق ارزي مرا توجّه داده‌اند به يك سعد الدّين كوپك كه در تاريخ ابن بيبي مكرّر ذكر شده است و ممكنست در اين جا هم كوپك (كپك) درست باشد.
84/ 7 عروه سلطنت انفصام يافته، ترجمه جمله عربي است «إنّ عري السّلطنة قد انفصمت»، و مضمون آيه 256 سوره بقره در ذهن نويسنده بوده است كه فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقي لَا انْفِصامَ لَها، يعني بدرستي كه چنگ در زد در بند استوارترين كه هرگز گسسته نگردد.
86/ 17 آن مي‌گفت، در متن عربي «و كان جلال الدّين يقول لي: لولا تاتارك، يعني تاتار بلد نسا»، پس در ترجمه بايست «بمن مي‌گفت» باشد، يعني بمؤلّف مي‌گفت كه اگر تاتار تو نبودند، آن تاتارهاي مجاور شهر نسا؛ كه چون مؤلّف از اهل نسا بود تاتارهاي مجاور آنجا را از ان او مي‌شمرد.
92/ 14 امين الملك، در اين ترجمه هميشه بدين صورت ذكر شده است (به فهرست رجوع شود)، و در متن عربي چاپي و نسخه ب م هر جا كه نام او آمده است امين ملك است (ملك لقب و رتبه‌اي بوده است كه باو داده بودند، چون صاحب و ملك هرات بود). در تاريخ ابن الأثير و طبقات ناصري ملك خان و در «تاريخ سرّي مغولان» و جامع التّواريخ رشيدي خان ملك، و در يك موضع جهانگشاي بر طبق ضبط جميع نسخ امير خان (ص 147 ج 2 كه بدون شكّ سهو است) ناميده شده است. رجوع شود به توضيحات مرحوم قزويني در حواشي جهانگشاي (ج 2 ص 147 و 192). در متن عربي سيره او را ابن خال سلطان
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 339
يعني پسردائي او گفته است. نيز متن نسوي چاپ هوداس ص 64 و 79 و 80 و 84 و 87 و 88؛ طبقات ناصري 347 تا 349؛ جهانگشاي 1: 108 و 140 تا 141 ديده شود. يك ابو بكر ملك خالوزاده جلال الدّين نيز در 129/ 5 آمده است.
94/ 1 و 12 و 16 غورسانچتي، اشكال مختلفي كه اين اسم در متون عربي و فارسي بخود گرفته است در حاشيه مرحوم قزويني بر جلد دوّم جهانگشاي (ص 208) تعداد شده است. وجه تسميه‌اي كه مصنّف اصل داده است (ص 38 و حاشيه 1 ديده شود) و صاحب طبقات ناصري تأييد كرده است ( «او را بدان سبب غور ...
نامزد كردند يعني غوري شكن»- چاپ حبيبي ص 370، و جهانگشاي موضع سابق الذّكر) مورد قبول محقّقان زبان تركي در عصر ماست. گذشته از محمّد فؤاد كوپر ولوزاده كه بقول او سابقا اشاره شده است پلّيو نيز در «تعليقاتي در باب تاريخ التون اردو» ذيل لفظ سنجر بدين معني اشاره كرده است (ص 178).
محمود كاشغري در ديوان لغات التّرك (چاپ استانبول ج 3 ص 310) مي‌گويد:
و يقال أل أني بجاكن سنجدي، أي إنّه و جأه بالسّكّين و غيره، و يقال بگ يغيسن سنجدي، أي هزم الأمير عدوّه، سنجار، سنجماق. پس آنچه بويل در حاشيه بر ترجمه جهانگشاي جويني (ص 474) گفته است كه غورسانجي است و بمعني «قولنجي براي غور» (اين را از قول پروفسور مينورسكي نقل كرده) نبايد صحيح باشد. نيز رجوع شود به «ترجمان تركي و عربي» از مؤلّفي مجهول كه هاوتسما از روي نسخه‌اي منحصر بفرد متعلّق بكتابخانه لايدن چاپ كرده است (لايدن 1894) و دران آمده است: المصاف صنجش، اطعن صانچ غل، سنجر يطعن (ص 14 و 33 و 29 بترتيب).
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 340
94/ 7 و 16 جمال الدّين پسر آيبه، در متن عربي جمال الدّين محمّد بن أبي أبه (در چاپ هوداس و چاپ مصر) و «... ابي اية» (در نسخه ب م) القزويني.
در ذيلي كه جرفاذقاني بر ترجمه يميني نوشته است و حوادث ايّام زندگاني خويش را باختصار دران شرح داده (نسخه ب م بنشان‌ADD 24950 ورق 225 پ و 228 پ) از جمال الدّين اي‌ابه سميرمي ذكر شده است كه در اواخر قرن ششم از رجال دربار اتابكان آذربايجان بود و مدّتي در همدان و گلپايگان حاكم بود.
آيبه تلخيص آي ابه، و ابي ابه و ابي اية محرّف آنست. ابه در اسمهائي مثل كورابه (در 161/ 6 كربه) و التون ابه (التونبه در 234/ 5) و قتلغ ابه و ارسلان ابه و بوزابه و بك ابه و كج ابه (در حاشيه مرحوم قزويني بر جهانگشاي ج 2 ص 16 و در مآخذي كه آنجا بآنها اشاره شده) بكار رفته است، و آي ابه از اسمهاي متداول ميان تركان است. جمال الدّين الغ باربك آي ابه، كه جرفاذقاني در ترجمه يميني (متن و ذيل) نام برده است ظاهرا پدر اين جمال الدّين محمّد مذكور در اين صفحه مي‌شود. تكرار لقب در نام پدر و پسر در غير اين مورد ديده شده است و ظاهرا مرسوم بوده. شكّ نيست كه فرّزيني صحيح و قزويني تصحيف آنست. فرّزين نام قلعه‌اي بوده است بر در كرج، و كرج شهري بوده است بر سي فرسخي همدان در طرف جنوب شرقي بر سر راه همدان و اصفهان در نزديكي شهر سلطان آباد (اراك حاليّه)، در ضمن وقايع زندگاني ابو علي سينا نام فرّزين برده شده است و در مقدّمه ترجمه يميني حكايت شده است كه آي ابه مذكور از سال 582 تا قريب بزمان انشاي آن ترجمه يعني تقريبا بيست سال «پاي در دامن وقار كشيد و بمحروسه فرّزين كه فرّوزين جهان است
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 341
متمكّن شد» (تاريخ جهانگشاي جويني ج 1 ص 116 و ج 2 ص 112 حاشيه، و ترجمه يميني چاپ طهران ص 8 تا 11 ديده شود). خبر راجع به رئيس جرباذقان جمال باده (كذا)، كه در آثار البلاد آمده است (چاپ ووستنفلد ص 233، و چاپ بيروت ص 348) شايد مربوط به جمال الدّين آي ابه باشد.
94/ 11 مسعود بن صاعد، نيز 128/ 3، پسر قاضي صاعد بود، پدر و پسر از رجال متنفّذ اصفهان بودند و ميان اين خاندان و خاندان خجندي كه در دو سطر بعد نام يكي از ايشان برده شده است در اين عهد منافست و رقابت بود، و بر حسب اينكه كدام كس بقدرت مي‌رسيد گاه رئيس آل صاعد و گاه بزرگ آل خجند مورد عنايت ارباب حكومت و اصحاب قدرت مي‌شد. باين دشمني و مخالفت بين دو خاندان (قاضي و رئيس) در صفحه 100 اشاره شده است و باز در صفحه 128 و 171 تا 172 (قاضي) دخالت او در امور عامّه ذكر شده است.
خود قاضي صاعد در حدود 599 درگذشت، و در مدح پدر و پسر قصايد بسيار در ديوان كمال الدّين اسمعيل اصفهاني ديده مي‌شود. در باب صدر الدّين خجندي و چند تن ديگر از افراد اين خاندان اطّلاعات پراگنده در كتب مختلف يافت مي‌شود من جمله در رحله ابن جبير (چاپ دوّم لايدن ص 12 و ص 199 تا 201 و ص 220)؛ و تاريخ السّلجوقيّه عماد كاتب (ص 219 و 221)؛ و آثار البلاد قزويني ذيل اصبهان و لنبان؛ و راحة الصّدور (ص 421 و 485)، و لباب الألباب عوفي (چاپ لايدن ج 1 ص 266 تا 268 و 354 و ما بعد)؛ و يادداشتهاي قزويني (جلد چهارم ص 191)؛ و طبقات ابن كثير (نسخه خطّي در كتبخانه چستربيتي در ايرلاند، ج 2 ورق 39 پ)، و تذكره دولتشاه و مآخذي كه در كتب ذكر
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 342
شده بآنها اشاره كرده‌اند.
96/ 17 تا 18، آيه قرآن كه مصنّف ازان اقتباس كرده است اينست كه:
أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلي شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ، يعني: يا آنكه بنياد بناي خويش بر كنار گودالي نهاد، كنارهاي آن فرو ريخته، كه او را فرو افگند در آتش دوزخ.
99/ 7 كتك، رجوع شود به ح بر 83/ 11 (ص 337).
104/ 1 قلعه جرّه، در اصل فارسي بتشديد نوشته. در جزء قراي فارس دو ده بنام جره (بتخفيف) و دو ده ديگر بنام جرّه بالا و جرّه پائين (بتشديد) در فرهنگ جغرافيائي ايران جلد هفتم (ص 60) مذكور است، و در مورد هيچ يك ذكر از قلعه‌اي نيست. در معجم البلدان ياقوت بحث از جره شده است و گفته كه: ناحيه‌ايست در فارس و مردم آن را گره مي‌گويند (ج 2 ص 67). شوارتز در جغرافياي تاريخي ايران (ص 35 و 69 و 200) از جرّه بحث مي‌كند و اقوال همه جغرافي‌نويسان قديم را نقل مي‌كند و از كتاب او معلوم مي‌شود اين محلّ در فاصله يك روز مسافرت از كازرون قرار داشته است. بلوك جره (گره) كه رودخانه جرّه دران جاري است در فارسنامه ناصري نيز مذكور است (ص 185 ج 2)، ولي نه در آنجا ذكري از قلعه جرّه كرده است و نه در فصل قلاع فارس.
104/ 4 الپر خان، الپر مركّبست از دو كلمه‌Elp وEr )عدنان ارزي).
104/ 17 علم الدّين قيصر، شخصي بنام علم الدّين ابو نصر قيصر بن عبد اللّه النّاصري الامير در مجمع الآداب ابن الفوطي (شماره 897) مذكور است كه گويد از امراي مقدّم در دولت النّاصر لدين اللّه بود. و گمان مي‌رود كه او و اين نايب
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 343
ديوان عزيز مذكور در اينجا يك نفر باشند.
105/ 6 و ح 3، خلاصه فصل اينجا داده مي‌شود: كربز ملك (در نسخه ب م و ترجمه فارسي (ص 38) چنين است «1») در غزنه نيابت جلال الدّين مي‌كرد، و همينكه امين ملك قصد تسخير ملك سيستان كرد وي را خواست و رفتند تا بياري يكديگر آنجا را بگيرند. اختيار الدّين خرپوست از قدماي غوريان در پرشاوور كه آن را جلال الدّين به اقطاع باو داده بود مقيم بود، دوري امين ملك را از غزنه غنيمت دانسته بدان شهر درآمد، و مردم نيز جانبدار او بودند، صلاح الدّين محمّد نسائي كه والي قلعه غزنين و هوادار سلطان بود در ظاهر با خرپوست سازش كرد، ولي در باطن منتظر فرصت بود، تا روزي هر دو با هم در ميدان شهر بودند، صلاح الدين خنجر كشيد و سينه او را بدان دريد، پس امر داد ياران خرپوست را جستند و كشتند و تاج الدّين خواهرزاده خرپوست را بدار كشيدند، و شهر دوباره بدست كسان سلطان افتاد.
رضيّ الملك در غزنه مشرف ديوان جلالي بود، صلاح الدّين او را به امور ديوان گماشت تا نسبت استقلال به وي ندهند، و رضيّ الملك پس از مستقر شدن بر مسند دست به اسراف و تبذير گشاد و اموال را بباد داد، و چون ديد كه صلاح الدّين بر اعمال او بديده انكار مي‌نگرد يكي از سگزيان را واداشت وي را كشت. بدين منوال مستقلّ و مستبدّ بود تا جلال الدّين بغزنين رسيد. در آن زمان
______________________________
(1) صاحب طبقات ناصري گويد كه سلطان محمد خوارزمشاه پس از تصرف غزنين خانسالار خود را آنجا نشانيد، و نام او در ترجمه راورتي كريز آمده؛ بازگويد جلال الدين غزنين را بملك كربر داد، و نام او بر حسب نسخ مختلف به پنج شش صورت آمده است (ص 365 و 372). آقاي عبد الحي حبيبي صورت كربر (بفتح كاف و بي) را صحيح دانسته است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 344
چون از تاتار در امان نبود رضيّ الملك را بجاي خود گذاشت، ولي پس از آنكه تاتار را در پروان شكست داد و بغزنين بازگشت از رضيّ الملك حساب كشيد و اموالي را كه بدست او تلف شده بود مطالبه كرد، و او را فشردند تا ببدترين حالي مرد.
106/ 5 قسراق، اين اسم محلّ ترديد است و بدين صورت گويا صحيح نباشد.
اين كلمه را در 121/ 16 قولي، و در 237/ 7 قرلق چاپ كرده‌ام (همه جا بمتابعت اصل). در چاپ هوداس و بتبع آن در چاپ مصر همه جا قزلق چاپ شده است؛ در ب م بترتيب تزلق، قولق، قرلق دارد. رأي دو نفر از دانشمندان ترك و دوستان نگارنده (آقاي دكتر عدنان ارزي و آقاي دكتر فاروق سومر) اينست كه قرلق صحيح است. بكتاب ديوان لغات التّرك كاشغري نگاه كردم مي‌گويد قرلق قومي از ترك باديه نشين هستند كه با غزان تفاوت دارند ولي ايشان نيز از تركمانان‌اند؛ نيز گويد قسراق بمعني ماديان جوان است و در زبان غزان مطلق ماديان (ج 1 ص 393 و 394). اين نيز تأييد مي‌كند كه قرلق صحيح باشد. كلمه خلّخ و قرلخ كه بعنوان نام قومي از تركان در فارسي بكار مي‌رود نيز از همين لفظ مأخوذ است و بصورت خرلخ نيز آمده.
107/ 10 أتراك، مراد تركان خوارزمي است؛ 108/ 5 و 6 ديده شود.
107/ 16 غربا، مراد مردم غير خوارزمي مخصوصا اهل غزنين است كه در ابتداي اين باب نام برده است.
110/ 5 چهارشنبه، مطابق است با جدول مطابقه سالهاي هجري و ميلادي ووستنفلد كه اوّل شوّال اين سال را چهارشنبه هجدهم نوامبر سال 1221 ضبط
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 345
كرده است.
110/ 8 بيت عربي از مرثيه ابو تمّام است در حقّ محمّد (و قحطبه و ابو نصر، سه) پسر حميد طوسي، كه بعضي ديگر از ابيات آن هم در اين كتاب آمده است.
بيت در ديوان بلفظ «و نفس ... كأنما ... يوم الرّوع ...» آمده است، تبديل ابتداي بيت عمدي بوده است و اختلافات ديگر شايد مبتني بر روايات است (به ديوان چاپ مكتبة الوطنيّه بيروت ص 330 رجوع شود).
111/ 11 دروذه، قلعه‌اي در ولايت كابل در محلّ التقاي دو رود شروت و ساو بنام دروته در كتاب الهند بيروني (چاپ حيدرآباد ص 215، ترجمه انگليسي ص 259) مذكور است، و نهر ساو از شهر لنبگا (لمغان) كه مي‌گذرد در نزديكي اين قلعه به رود غوروند مي‌ريزد، آب نور و قيرات نيز در همين رود داخل مي‌شود. نمي‌دانم مراد از دروذه همين دروته است يا جائي ديگر.

111/ 11 ضياء الملك، نيز 177 ح و مقدّمه كتاب ديده شود، نام اين وزير (عارض لشكر چيزي شبيه به وزير جنگ ما بوده است) در مقدّمه نسائم الأسحار (چاپ دانشگاه 8 تا 9) آمده است بمناسبت نام نبيره او نصرة الدّين صائن وزير، كه مؤلّف آن كتاب گويد: جدّ بزرگش صاحب سعيد علاء الدّين ضياء الملك محمّد بن مودود عارض نسوي غرّه و سنام اركان دولت و أعيان حضرت سلاطين خوارزمشاهي بوده است، و مصداق اين معني آنكه صاحب فاضل شهاب الدّين محمّد زيدري كه منشي ديوان سلطان مغفور جلال الدين منكبرني بوده است با وجود معادات ظاهر و مكاشفتي تمام كه با آن خواجه داشته در تواريخ بدين موجب مي‌نويسد كه .... (مضمون گفتار نسوي را نقل كرده است).
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 346
113/ 7 و ح، شايد همان «چهارصد» ترجمه فارسي درست باشد، چه از مقابله با لشكر شش هزار نفري مي‌گريزند، و اگر چهار هزار نفر بودند بعيد مي‌نمايد كه حاضر بفرار شده باشند.
114 و 115 رانه شتره، در ساير كتب راجع بتاريخ هندوستان و سرگذشت جلال الدين خوارزمشاه در اراضي آن مملكت بچنين نامي برنخوردم؛ ولي در سالهاي مقارن اين وقايع مكرّر ذكر رانه و رانگان در طبقات ناصري و كتابهاي ديگر مربوط بتاريخ آن سرزمين آمده است و بقول مرحوم قزويني همان رانا است كه بلغت هندي لقب شاهزادگان و راجگان است. پس شكّ نيست كه صواب «رانه ...» است، ولي اين كلمه كه شتره چاپ شده است و نام محلّي، ناحيه‌اي، ولايتي، بنظر مي‌رسد در مأخذي يافت نشد و من نمي‌دانم چگونه بايد خوانده شود. در طبقات ناصري در وقايع 644 (چاپ حبيبي ص 620) انتقام گرفتن الغ خان از رانه كوه جود، و وصف آن كوه، آمده است. و در لباب الألباب (چاپ مرحوم قزويني ج 1 ص 116، و تعليقات ص 325 تا 326) از قول مجد الملك بهاء الدين عليّ بن احمد جامجي خبري از رانه بنارسي و شعر خود جامجي، و از طبقات ناصري شعر علاء الدّين غوري كه بعد از غلبه بر بهرامشاه و سوختن غزنين انشاء نموده بود نقل شده است.
114/ 2 جوري، صواب جود يا جودي است، و شايد اصلا جودي را هم نويسندگان فارسي زبان بمناسبت لفظ كوه جودي كه در قصّه نوح آمده است سهوا بجاي خود جود نوشته باشند. كوه جود را مستر بويل در ترجمه جهانگشاي (ص 414) كوه نمك ترجمه كرده است. در بحر الأنساب (يا معزّ الأنساب)
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 347
فخر الدّين مباركشاه مرورودي كه قسمت تاريخي آن در لندن باهتمام دنيسون راس چاپ شده است در وقايع زندگاني قطب الدّين ايبك مي‌خوانيم كه سلطان معزّ الدّين غوري محمّد بن سام در سال 602 بهمراهي او لشكري بجنگ قبايل كوكران و سيهان و جمتان و هرهران و نهونان و اندهان و رامبالان و اهل كوه جود برد (ص 27)؛ و در طبقات ناصري آمده است (ج 2 ص 620 چاپ عبد الحيّ حبيبي) كه در سال 644 الغ خان معظّم با ملوك و امراء اسلام بر عزيمت نهب كوه [پايه] جود از لشكر جدا شد تا رانه كوه جود را كه سال گذشته راهبر لشكر كفّار مغل بوده بود انتقام كشد، ... كوه جود و اطراف آب جيلم را بزد و تا لب آب سند لشكر اسلام بتاخت. و در جهانگشاي جويني در ضمن همين وقايع جنگهاي جلال الدّين منكبرني كه حكايت شده است گفته شده است (ج 2 ص 145 و 147) كه تاج الدّين ملك خلج را با لشكري بكوه جود فرستاد تا آن را غارت كردند، و ... چون هوا گرم شد سلطان از اوچّه عزم يايلاغ كوه جود و بلاله و ركاله كرد، الخ. تاج الدّين در اين تاخت و تاز قلعه بس راور را مي‌گيرد، و اين نام در نسخه قديم بر شاور است، و حال آنكه نسوي كلور مي‌گويد. اختلافات نسخ جهانگشاي را در ضبط اين كلمه، و ضبط جامع التّواريخ را، مرحوم قزويني در حاشيه ص 145 داده است. گردنه‌اي بنام ثنيّة جودري در كتاب الهند بيروني مذكور است (ص 170 چاپ حيدرآباد) كه بين دنبور و پيشاور واقع است و من نمي‌دانم كه آيا ربطي به جودي يا جود سابق الذّكر دارد يا نه.
114/ 17 دندنه، و 115/ 1 ساقون، اين دو نام را در كتب ديگر راجع بتاريخ و جغرافياي هند نيافتم. يك دنبور در كتاب الهند مذكور است (سه سطر
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 348
قبل از اين ديده شود)، و يك نندنه (يا نندونه) جزء فتوحات سلطان محمود در هند (زين الأخبار چاپ برلن ص 72، و تاريخ فرشته ج 1 ص 48) كه بعيد نيست يكي از اين دو با آن اسم ارتباطي داشته باشد.
116/ 5 اوچاهي، چنانكه در حاشيه گفته شده است اوچا درستست و مترجم بغلط «هي» ضمير را جزء اسم محلّ كرده است. هوداس مصحّح و طابع متن عربي و مترجم آن بفرانسه، و نيز حافظ احمد حمدي مصحّح و طابع متن عربي در مصر، همين سهو را كرده و اوجاهي را نام محلّ و موضعي گمان كرده‌اند.
118/ 12 ايلتتمش، نيز صفحات 119 و 120 مكرّرا، در باب اين نام كه در كتب و مسكوكات و كتيبه‌ها و اشعار بصورتهاي مختلف (مقتضي تلفّظهاي گوناگون) آمده است رجوع شود به حاشيه آقاي عبد الحيّ حبيبي بر طبقات ناصري (ج 2 ص 830 تا 831) كه التتمش را اختيار كرده، و مقاله آقاي حكمت بايور درBelleten تركي جلد 14 (سال 1950) ص 567 و ما بعد كه رأي آقاي محمّد فؤاد كوپرولوزاده را دائر بر ايلتتمش بودن آن نقل كرده، و خود معتقد به ايلتمش بودن آن شده است. بهر حال در نسخه خطّي پاريس از متن عربي نسوي ايلتتمش، در نسخه ب م ايلتتمش، در نسخه خطّي ترجمه فارسي هم ايلتتمش است. در شرح ابن ابي الحديد بر نهج البلاغه (چاپ دار الكتب العربيّة الكبري در مصر ج 2 ص 366) نام او ايللمش آمده است و داستاني درباره او آورده است از قول فقيهي خراساني معروف به برهان كه در هند بوده و سپس به بغداد رفته بوده و از قراري كه مي‌گفته است برادر او شاهد قضايا بوده است (!؟) حاكي از اينكه ايلتتمش با خوارزمشاه از جانب مادر جلال الدّين كه از شاهزادگان هند بود منسوب بود؛
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 349
و محمّد خوارزمشاه بعد از آنكه از دست تتار گريخت با كشتي بهند نزد ايلتتمش رفت ولي عقل او مختلّ شده بود و هيچ نمي‌گفت جز اينكه قراتترگلدي (تفسير غريبي هم براي قراتتر مي‌كند) و مي‌لرزيد و رنگ او تغيير مي‌كرد. و شمس الدّين او را در قلعه‌اي برد و گفت اينجا بمان، و او گفت نمي‌توانم بمانم و ايمن نيستم زيرا كه تتر زينهاي اسپان خود را روي هم مي‌گذارند و از ديوار بالا مي‌آيند. و از شمس الدّين خواست كه وي را با كشتي از راه دريا بكرمان بفرستد، و او چنان كرد. و خوارزمشاه عاقبت بولايت فارس رسيد و در قريه‌اي در آنجا درگذشت و مدفن او بر تاتار معلوم نشد. نيز يادداشتهاي قزويني ج 1 ص 94 و 155 ذيل التتمش و ايلتتمش ديده شود.
119/ 11 جانيسر، شايد خانيسر و خنيسر صواب باشد؛ در جهانگشاي جويني (2: 148) بمناسبت همين وقايع اين اسم آمده است، ولي بعنوان نام حاكم دو ولايت ديول (- ديبل) و دمريله، و حال آنكه در كتاب نسوي نام محلّ است، و من نمي‌دانم آيا ممكنست مراد ولايت تانيسر باشد.
124/ 11 بيت فارسي ترجمه مصراع مشهوريست كه اينجا در اصل عربي آمده: و لا أمر للمعصيّ إلّا مضيّعا، و اين مصراع دوّم است از بيتي كه در مفضّليات به كلحبة العرني و در حماسه بحتري به زهير بن كلحبة اليربوعي نسبت داده شده است. مصراع اوّل بيت اينست؛ امرتكمو أمري بمنعرج (حم: بمنقطع) اللّوي (مفضّليات چاپ دار المعارف ص 32 و حاشيه بر ص 31؛ حماسه بحتري چاپ بيروت 1910 ص 173؛ ابو تمّام در نقائض جرير و اخطل، چاپ صالحاني ص 93، نيز آن را به كلحبه نسبت داده است).
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 350
126/ 8 براق حاجب، اسم اين مرد در جهانگشاي جويني (جلد دوّم) نيز چنين آمده است، ولي ابن الأثير بلاق آورده است و در دائرة المعارف اسلامي چاپ لايدن براق حاجب ضبط شده است منتهي نوشته‌اند كه برق «صحيحتر» است، و در دائرة المعارف اسلامي بتركي برك و برق قيد كرده‌اند. نخستين كس از قتلغ خانان كرمان و مؤسّس سلسله قراختائيان آن ولايت بود. در كتب تاريخ مغول و تاريخ كرمان (من جمله سمط العلي) سيرت و احوال او مندرج است.
محمّد بن ابراهيم در تاريخ سلاجقه كرمان گويد (ص 200 تا 201 چاپ هاوتسما):
كرمان را قتلغ سلطان براق حاجب در سال 619 فتح كرد، و او از اولاد گورخان بزرگ بود (!) و هاوتسما در حواشي خود بر همان كتاب خلاصه مندرجات جهانگشاي را در باب غياث الدّين پير شاه و براق حاجب نقل كرده است. سلطان جلال الدّين بشتاب خود را بكرمان رسانيد كه او را براندازد، ولي براق در قلعه‌اي متحصّن شد، و ابن الأثير از پيغامي كه وي براي سلطان فرستاد خبر مي‌دهد (ج 12 ص 209؛ نسوي چاپ مصر 214 تا 215 نيز ديده شود)، در تعليقه بر 152/ 5 (ص 361) باز از اين شخص بحث خواهد شد.
127/ 7 شرف الملك، چند فصل مشبع درباره سيرت و ترجمه احوال او بعد ازين در همين كتاب مي‌آيد، و حتّي كمتر صفحه‌اي از ذكر او خالي است و در اين تعليقات و در مقدّمه مصحّح نيز ذكر او خواهد آمد.
128/ 6 شنيد كه او متوسّط ممالك عراق به اصفهان پيوسته است، معادل اين عبارت در متن عربي فقط اينست كه «سمع بتورّطه و توسّطه» يعني شنيد كه او در خطر و هلاكت افتاده بوده است و از نو بميان مردم آمده است (؟).
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 351
131/ 10 شخصي ديگر ... نظام الدّين علي ... بندوار ...، از اشتباهات مترجم است. متن عربي چنين است: و استولي شخص من الاسفهسلاريّة، قد تلقّب بنظام الدّين، علي اسفراين و بندوار (ب م: بنداور) و مايليهما، يعني:
شخصي از سپهسالاران كه خود را نظام الدين لقب داده بود بر اسفرائن و بندوار (يا بنداور) و اطراف آن دو مستولي گرديد. علي را كه حرف جرّ است عليّ خوانده و نام اين مرد گمان برده و نينديشيده است كه بخود لقب دادن ديگر شامل اسم شخص نمي‌شود، وانگهي استولي بدون حرف جرّ ناقص است. بعد ازين هم باز نظام الدّين علي گفته است! از بنداور يا بندوار خبري بدست بنده نيامد.
131/ 12 ابو حسن (يا ابو حش)، سهو ديگري است از مترجم. عبارت متن عربي اين بوده است: و آخر كان اسفهسلارا بوحس (ظ: بوخش) ايّام السّلطان الكبير يعرف بشمس الدين علي ...، يعني: و ديگري كه سپهسالار وخش بود در روزگار سلطان بزرگ (محمّد خوارزمشاه) و معروف بود بشمس الدين علي.
بوخش را هوداس و حافظ احمد حمدي هر دو توحش چاپ كرده‌اند. امّا در باب قلعه صلول كه بدين شكل در همه نسخ عربي و فارسي كتاب آمده است اعتقاد بنده اينست كه صعلوك درستست، و آن قلعه‌اي بوده است محكم در شمال شهر اسفرائن، و ذكر آن در جهانگشاي جويني، ج 1 ص 121، و نزهة القلوب حمد مستوفي چاپ لسترينج ص 149 آمده است.
133/ 1 و ما بعد، دادن ألقاب به اميران و وزيران در دستگاه خلافت عبّاسي ظاهرا از اواخر قرن سوّم هجري مرسوم شد، قاسم بن عبيد اللّه بن سليمان بن وهب ملقّب به وليّ الدوله بود، و در سال 291 وفات يافت، و پسر او حسين ملقّب
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 352
به عميد الدوله بود و در سال 319 بوزارت رسيد (صلة العريب ص 135 و 165 ديده شود). آنچه ابو بكر خوارزمي در قطعه خود در سبب اين لقب دادنها مي‌گويد، يعني «چون درهم در دست ايشان نيست القاب را بجاي زر و سيم رايج كرده‌اند»، جزئي از حقيقت واقع است. در عهد حكومت عبّاسي هر چه قدرت پادشاهي خليفه كمتر مي‌شد بر جنبه امامت ديني خود مي‌افزود، و هر قدر تسلّط او بر امور دنيا تنزّل مي‌يافت بيشتر بر خويشتن القاب ديني باطنطنه مي‌نهاد و اطرافيان خود را به القاب مضاف به دين و دولت و ملك معنون مي‌ساخت. اين شعر ابي بكر خوارزمي (متوفّي بسال 383) كه در يتيمة الدّهر ثعالبي (چاپ مصر ج 4 ص 230) نقل شده است شايد اوّلين و قديمترين انتقاد سياسي نسبت باين شيوه دستگاه خلافت نباشد؛ امّا مي‌توانست عيبي ازين بزرگتر بر خلفا بگيرد، و آن اينكه دادن لقب و خلعت به شاهان و امرا را وسيله بدست آوردن اموال و هدايا مي‌ساختند. در كتاب صابي، رسوم دار الخلافة، بابي در اين خصوص هست (ص 100 و ما بعد) كه چه هديّه و خدمتي پيش خليفه مي‌فرستد آن كس كه او را متقلّد شغل و عنواني مي‌كنند، يا به كنيه و لقبي او را مشرّف مي‌سازند، و مثالها آورده است از هداياي عضد الدوله و صمصام الدوله و شرف الدوله و بهاء الدوله و سلطان الدوله بخدمت خليفه در موقعي كه اين القاب يا نظاير آن به ايشان اعطا گرديد. در تاريخ بيهقي (چاپ فيّاض ص 218) حكايت شده است كه سلطان مسعود در دستور العملي كه به ابو القاسم حصيري مي‌داد در ضمن حكايت ايّام جواني و ولايت عهد خويش گفت: پدرم «چون از خليفه خويشتن را زيادت لقب خواست و ما را و برادرش يوسف را، مثال داده بود تا در نامه حضرت خلافت اوّل نام برادر
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 353
ما نبشته بودند»؛ و فرّخي سيستاني در قصيده‌اي (كه ظاهرا در همين مواقع سروده شده است) خطاب بمحمود غزنوي گويد (ديوان چاپ دبير سياقي 80):
نام تو نام همه شاهان بسترد و ببردشاهنامه پس ازين هيچ ندارد مقدار
مر ترا، بار خدايا، بلقب نيست نيازنام تو برتر و بهتر ز لقب سيصد بار
هر كجا گوئي «محمود» بدانند كه كيست‌از فراواني كردار و بلندي آثار
به ز محمود يقينم كه لقب نتوان كردوين سخن نزد همه خلق عيانست و جهار
هر جهانداري كو را بلقب باشد فخرهيچ شكّ نيست كز آن فخر ترا باشد عار
مرد بايد كه مسلمان بود و پاك بودچه بكار آيد چندين سخنان بي‌كار و در سياستنامه نظام الملك (سير الملوك چاپ دارك ص 189 و ما بعد) فصلي طويل راجع بفراوان شدن و خوار شدن القاب با قصّه‌اي افسانه‌آميز راجع بلقب خواستن سلطان محمود از خليفه مندرج است؛ و در تاريخ فخر الدّين مباركشاه (چاپ دنيسون راس ص 28) خبري مندرج است از لقب ملك دادن به يكي از پهلوانان ترك مقيم هندو او را وليّ عهد هندوستان كردن؛ و در كتب مستشرقين كه در باب تاريخ و تمدّن اسلامي تحقيق كرده‌اند راجع به لقب فصلها هست، من جمله در كتاب‌Wellhausen بنام «مملكت عربي» كه ترجمه انگليسي آن هم بقلم خدابخش منتشر شده؛ و كتاب‌Bergstrasser بنام «بنيان قوانين و حقوق اسلامي»؛ و كتاب باربيه دو مينار بخصوص در موضوع القاب در ادب عربي.
134/ 12 تا 13 وي را بدويست هزار دينار رفع كرد، يعني گزارش بسلطان داد كه دويست هزار دينار از اموال جند را نجيب الدّين اختلاس كرده است.
در جهانگشاي جويني (ج 1 ص 119) ذكري از اين نجيب الدّين قصّه‌دار شده
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 354
است بمناسبت پسرش بهاء الملك.
136/ 1 جند، در جنوب رود سيحون و مشرق درياچه آرال بوده و محلّ آن نزديك شهر جديدPerovski است. براي وصف آن رجوع شود به ترجمه حدود العالم صفحات 122، 307 (نقشه)، 371. اينكه سلطان در حين مسافرت به بخارا از جند گذشته است مستلزم اين نيست كه در سر راه او بوده باشد، بلكه از خوارزم بسمت شمال شرقي به جند رفته است و سپس در جهت جنوب شرقي بجانب بخارا روي آورده. فاصله جند از خوارزم ده منزل (ده روز راه) بوده است.
138/ 2 و 4 ديوان عزيز، اصطلاحا ديوان خليفه در بغداد بدين لفظ خوانده مي‌شده است. نيز 19/ 15 و 104/ 18 و 200/ 8 ديده شود؛ در كتب عربي الدّار العزيزة گفته شده است.
138/ 14 دقوقا، ناحيه‌اي از نواحي ولايت كركوك در عراق، كه در قديم بنامهاي دقوق و طاووق نيز خوانده مي‌شد و امروزه داقوق يا طاووق ناميده مي‌شود، و نهر دقوق كه از شهر دقوق (حكومت‌نشين آن ناحيه) مي‌گذرد و در شنهاي پائين آن شهر ناپديد مي‌گردد، در سرزمينهاي خلافت شرقي صفحات 64 و 99 وصف شده است. در بلدان الخلافة الشرقيّة (ترجمه عربي همان كتاب لسترينج كه سرزمينهاي خلافت شرقي هم ترجمه فارسي آنست) مترجمين اطّلاعاتي ديگر نيز درج كرده‌اند (ص 83 و 120 تا 121).
140/ 8 قاضي مجير الدّين عمر بن سعد خوارزمي، در اين كتاب در همه موارد چه در متن عربي و چه در ترجمه فارسي نامش چنين آمده است (19 متن و حاشيه، 156 حاشيه، 177 حاشيه ديده شود). در تاريخ ابن بي‌بي (الأوامر العلائيّة
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 355
چاپ عكسي ص 366 و مابعد) داستان همين سفارت آمده است و مؤلّف نام وي را طاهر بن عمر گفته، و در نامه خطاب به علاء الدّين كيقباد كه از جانب جلال الدّين انشا شده بوده است نيز نام او را طاهر گفته‌اند، و من در سند ديگري نام او را نيافتم. خلاصه آن داستان اينست: چون سلطان جلال الدّين بشهر مراغه رسيد با وزرا و اكابر و سرلشكران و مدبّران دولت خود در تقديم مصالح و تيسير مطالب خود رائي زد، صلاح چنين ديدند كه با سلطان علاء الدّين كيقباد سلجوقي مالك روم راه مصادقت گشاده گرداند، قاضي القضاة مجير الدّين طاهر بن عمر خوارزمي را جهت اتمام آن مهمّ بخدمت سلطان فرستاد، مصحوب مكتوبي از انشاء شهاب الدّين الكوسوي (غير الشّهاب الزّيدري) «... اين مفاوضه از شهر مراغه كه اين ساعت مركز رايات ماست در اواخر جمادي الاخري محرّر مي‌گردد ...
در اين حال صدر معظّم عالم مجتهد قوام الملك مجير الدّولة و الدّين افتخار خوارزم و خراسان طاهر را سوي آن حضرت توجّه داديم و برزفان رسالاتي باز نمايد و فتح باب موافقت و يگانگي واجب دارد ... مجلس سامي سخن او را بسمع رضا اصغا فرمايد ... الخ. در محروسه قيصريّه بخدمت رسيد، سلطان در اعزاز مقدم شريفش مبالغت تمام فرمود و روز بار قيام فرمود و سلام و معانقه رفت، چون اداء رسالت از آغاز بانجام رسيد از جريان امور و كيفيّت احوال و واقعات استيلاي مغل و مقابله سلطان جلال الدّين با ايشان استخبار كرد. مدّتي قاضي مجير الدّين بخدمت سلطان اقامت نمود و حجاب مباينت را از ميان جانبين مرتفع گردانيد، و قرار رفت كه دختر سلطان جلال الدّين را كه از همشيره اتابك ابو بكر بن سعد داشت نامزد ملك غياث الدّين كيخسرو كنند. چون زمان مفارقت گشت نامه‌اي از انشاي
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 356
طغرائي اسدابادي در جواب آن مكتوب فرستاد، ملخّص آن اينست: ... چون خطاب بزرگوار كه مايه مباهات و افتخار بود رسيد شوقي كه در سينه متمكّن بود افروخته گشت و جانب محروس صدر كبير عالم مجير الدّولة و الدّين طاهر رسيد و مشافهات شريف رسانيد ... بجواب آن امير سپهسلّار صلاح الدّين مستسعد خدمت گشت توقّع مستحكم است كه آنچه گويد و نمايد گفته اين مخلص شمرند و بتواتر مخاطبات متأكّد گردانند تا اين مخلص بر جادّه خدمت مستمرّ باشد.
چون قاضي مجير الدّين بسيواس رسيد مرضي مهلك بر ذات شريفش عارض شد و روي در نقاب تراب كشيد صلاح الدّين تحف و هدايا را بخطّه اخلاط در وقتي كه سلطان جلال الدّين بمحاصرت آن مشغول بود رسانيد. باستناد اين كتاب نام مجير الدّين را طاهر بن عمر مي‌دانم تا آنكه خلاف آن ثابت شود. در تاريخ ابن بيبي مذكور است كه «ملك الامراء و الصّدور مشهور خوارزم و خراسان تاج الدّين المعتزّ پسر قاضي القضاة مجير الدّين خوارزمي» را خان مغول در زماني كه بر بلاد روم مسلّط شده بود مأمور روم كرد «و بجهت ضبط وجوه خاصّه مندوب و موسوم فرمود» (الاوامر العلائيّه چاپ عكسي 633 تا 634).
142/ 12 قوقا، اين هم باز از اغلاط مترجم است. عبارت متن عربي اينست:
فحين وصل إلي شاطي‌ء نهر أرس وجد هناك أمراء التّرك، و مقدّمهم جهان پهلوان ايلچي، وقوفا؛ يعني: هنگامي كه سلطان بكنار آب ارس رسيد آنجا ديد كه اميران ترك، كه مقدّم ايشان جهان پهلوان ايلچي بود، ايستاده‌اند. از قوقا نامي در هيچ‌جا ذكري نيست و اصلا چنين اسمي در تركي وجود ندارد.
142/ 14 كرپي، اين اسم در همه نسخ عربي و فارسي كرپي يا كربي نوشته
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 357
شده است و هوداس هم در متن و ترجمه خويش آن را تطبيق نكرده و محلّ ترديد دانسته است. در تاريخ گرجستان بفرانسه كه بروسه‌Brosset از مآخذ گرجي ترجمه كرده است اين اسم گرني نوشته شده است و نام قريه‌ايست در نزديكي دوين (ج 1 ص 497). در حاشيه مستر بويل بر ترجمه جهانگشاي جويني (ص 433) نيز بنقل از يك مأخذ ارمني اسم اين محلّ گرني آمده است)Garni -( .
در تحقيقات پروفسور مينورسكي راجع بتاريخ قفقازيّه كه همراه باب الشّدّاديّة از جامع الدّول منجّم‌باشي منتشر شده است در باب شهر گرني و رودي بدين نام (- نهر الأكراد) و شهر دوين كه بر كنار همان نهر بود اطّلاعات دقيق هست.
حاشيه بر ص 359 (تعليقه بر 150/ 9) نيز ديده شود.
143/ 10 شلوه، در تاريخ سابق الذّكر بروسه احوال اين نبرد كه ميان لشكريان جلال الدّين و لشكريان رسودان ملكه گرجيان واقع شد بتفصيل از روي مآخذ گرجي نقل شده است (ج 1 ص 497 و ما بعد)، و شلوه‌Chalwa )يا)Chalve و برادر او ايواني‌Iwane معرّفي شده‌اند. در ابن الأثير نيز در حوادث سال 622 وقايع اين جنگ كه دران شلوه و ايواني مقدّمان لشكر گرجيان بودند حكايت شده است؛ همچنين در جهانگشاي جويني ج 2 ص 159 تا 162، و ترجمه انگليسي آن ج 2 ص 427 تا 429؛ و در تاريخ ارمنستان گيراگس از اهل گنجه كه معاصر مغول بوده (ترجمه ملخّص آن بفرانسه از)Dulaurier ؛ رجوع شود به يادداشتهاي قزويني ج 1 ص 166؛ قزويني در آثار البلاد قصّه يك ايواني را آورده كه به فتح خلاط آمده بود (چاپ بيروت 524)؛ پسر شلوه بعدها بخدمت پادشاهان سلجوقي روم درآمد و در عهد غياث الدّين كيخسرو در جنگي كه ميان او و لشكر
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 358
مغول روز پنجشنبه يازدهم محرّم سنه 641 روي داد از ميدان نبرد فرار كرد و باعث شكست لشكريان روم گرديد (ابن بيبي چاپ عكسي ص 517 تا 526 ديده شود).
145/ 1 دوين، كرسي ارمنستان اسلامي، واقع در اواخر اقليم آذربايجان و در شمال كوه آرارات؛ مسلمين آن را دبيل و دبيل نيز مي‌گفتند، و اكنون بجاي آن قريه‌اي در جنوب ايروان و نزديك رود ارس قرار دارد (سرزمينهاي خلافت شرقي ص 196). تحقيق دقيق و مفصّلي در باب دوين در مقاله آقاي پروفسور مينورسكي (بيست مقاله ص 1 و ما بعد) مندرج است، توأم با نقشه آن ناحيه و رسم شاه راه ما بين نخجوان و دوين، و ازان برمي‌آيد كه ابتدا دبيل متداول بوده و از قرن ششم هجري فقط شكل دوين باقي مانده است.
148/ 4 شتره، ظاهرا شهر و قلعه شتر مراد است كه در معجم البلدان ياقوت مذكور است (ج 3 ص 259) و از قلاع أرّان بوده است بين برذعة و گنجه. نيز رجوع شود به 265/ 6.
149/ 12 ألنجه، أشكال ديگر اين اسم (ألنچق، ألنچك، ألنجك، أرنجك و غيره) بحسب تلفّظها و تحريرهاي مختلف در كتب ديده شده است. نام قلعه‌ايست كه خرابه‌هاي آن در جوار نخجوان و در سر راه بين نخجوان و جلفا بر بالاي يك تپّه آهكي موجود است. آقاي محمّد فؤاد كوپر ولوزاده در باب تاريخ و جغرافياي اين قلعه مقاله‌اي مفصّل مبتني بر اسناد تاريخي و جغرافيائي قديم و جديد در دائرة المعارف اسلامي تركي نوشته‌اند (ج 1 ص 302 تا 304)؛ براي مآخذ و مدارك بهمان مقاله رجوع شود. در نامه‌اي بانشاي نور الدّين منشي كه
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 359
در سال 618 از جانب تاج الدّين وزير خطاب به وزير اتابك آذربايجان نوشته شده است از حصن النجق نام برده شده است (وسائل الرّسائل، نسخه خطّي قونيه، ق 35 ب).
يادداشتهاي قزويني ج 1 ص 107 نيز ديده شود.
150/ 9 و ما بعد، توغّل سلطان در أعماق ديار أبخاز ...، نامه‌اي مربوط به اين دوره از جنگهاي جلال الدّين در جزء منشآت نور الدّين منشي ديده مي‌شود تحت عنوان عهاد الجهاد من السّلطان الأعظم الي الصّاحب المعظّم «1» (وسائل الرّسائل، عكس نسخه خطّي منچستر، ق 9 آ و ما بعد) كه دران مي‌گويد:
بر اين هيأت و هيبت بذروره‌اي از مضافات دوين كه آن را؟؟؟ كژاني «2» خوانند متحصّن شد ... بر قمّه آن قلّه در محاذات و موازات ما مقاتله را مقابله باستاد (فعل راجع است به ملك ملوك ابخاز)، ايواني را كه عمده كار او بود، عمري دراز در ممارست حرب گذرانيده و زيادت از هشتاد سال بذات خود مباشرت طعن و ضرب كرده، با قومي بميمنه فرستاد، و ميسره را به شلوه كه او را روي رزمه مردان ميدان مصاف مي‌شناخت مشحون گردانيد، و ما بذات خود راسخ‌تر از رواسي جبال موازي و محاذي ايشان استاديم و چاووشان را بتسويه صفوف مأمور گردانيد و پهلوانان را فرمود تا هر كس را از ملوك و امرا بجاي خود بداشتند و نگذاشتند كه هيچ آفريده بي‌اجازت حركتي كند ... فورت حمله ما در آن ساعت از تموّج محيط درگذشت، زلزله در حيّز زمين ظاهر شد، ولوله بر جرم آسمان افتاد ... و در آن كرّ و فرّ از آن كفره فجره زيادت بيست هزار بدار البوار انتقال كردند، و قريب بيست هزار ديگر از آن جهّال ضلّال چون
______________________________
(1) مراد شرف الملك وزير است.
(2) اين همان گرني سابق الذكر است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 360
قزل ارسلان و بيشكين خاصّ و وجه خاصّ حاجب ديگر و برادران ايواني و ديگر معارف بقيد خسار مقيّد شدند، و آخرين مقرّنين في الأصفاد، و شلوه كه مقتداي آن مرقه فسقه و پيشواي آن كفره فجره بود در مضايق حبس سايسان ما افتاد، بي‌شكّ از زهر قهر ما سلامت نخواهد يافت و در بند گزند ما هلاك خواهد شد.
در اثناء اين گيراگير امينان و مشرفان خزاين و معتمدان و كارداران بيوتات را بر بيع و قصور و أديار و دور ايشان موكّل گردانيديم پس باتّفاق پاي در كوي غارت نهادند و دست به سبي و نهب دراز كردند و چندان زواهر و جواهر و كنوز و طرايف حلي و ... خيار سبايا گرفت كه از حيّز احصاء بيرون است ... و ما حالي اينجا عصاي رحلت انداخته‌ايم و لنگر اقامت فرو گذاشته ... حاصل القصّه تمامت اندرون و بيرون ممالك ابخاز و الّان و شكّي و قفچاق و خزر در ممالك ديگر پيوست ... بعد از ادراك اين مآرب عزيمت بر مراجعت دار الملك تبريز كه مضارب خيام و مراكز اعلامست تصميم يافت كه فضيلت اوقات رمضان را آنجا دريابيم (به اختصار بسيار نقل شد).
151/ 1 از ناوران، كلمه أزناور و أزناوور لفظي است گرجي بمعني شريف و بزرگ قوم، و در كتب تاريخ فارسي و عربي در آنچه مربوط به تصادمات و مراودات با اهل گرجستان است غالبا ديده مي‌شود، مثل اين كتاب و جهانگشاي جويني و جامع التواريخ و ظفرنامه و روضة الصّفا و عالم آراي عبّاسي. كاترمر در حواشي بر جامع التّواريخ ص 368 بعضي از آن موارد را نقل كرده و معني لفظ را گفته است؛ نيز رجوع شود به جهانگشاي جويني ج 2 ص 173، و يادداشتهاي قزويني ج 1 ص 53، و فهرست اصطلاحات عالم آراي عبّاسي چاپ جديد طهران.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 361
152/ 5 خدمت، مراد باج و خراج مرسوم است كه مي‌بايست بفرستد و نمي‌فرستاده است. خبر عصيان امير كرمان در كامل ابن اثير در حوادث سال 623 آمده است و چنانكه سابقا (ص 350) گفته شد نام او را بلاق حاجب گفته است. مي‌گويد سلطان پيشاپيش رسولي بكرمان فرستاد و با او خلعتها براي براق حاجب روانه كرد تا اطمينان حاصل كند و بي‌پروا بحضور او آيد، ولي براق دانست كه اين حيله و خدعه است، با عزيزان خود و متملّكات گرانبهاش بقلعه محكمي پناهنده شد و قلاع ديگر را بسركردگاني كه بديشان مطمئن بود سپرد و بجلال الدّين پيغام داد كه: بنده و برده‌ام و چون شنيدم كه بدين سمت مي‌آئي شهرها را براي تو گذاشتم، كه مال تست، و اگر مي‌دانستم كه مرا بجا مي‌گذاري بخدمت حاضر مي‌شدم وليكن مي‌ترسم. رسول برگشت و جلال الدّين دانست كه تسخير قلاعي كه در دست اوست او را ميسّر نخواهد شد، در نزديكي اصفهان ماند و از براي او خلعتهاي ديگر فرستاد و وي را در امارت كرمان مستقرّ داشت. ضمنا خبر شنيد كه ملك اشرف لشكري بجنگ شرف الملك و لشكريان سلطان فرستاده است، برگشت.
155/ 8 پسر صاحب ارزروم، اين شاهزاده سلجوقي كه بدين مسيح گرويده و شوهر رسودان ملكه گرجستان شده بود ظاهرا پسر مغيث الدّين طغرلشاه بن قلج ارسلان بوده است. طغرلشاه را ركن الدّين سليمانشاه در سال 600 (ظاهرا) بجاي ملك علاء الدّين سلتقي كه عزل كرد شاهي ارزروم داد، و علاوه بران ابلستان و بايبورت نيز در تحت حكم او بود (تاريخ ابن بيبي چاپ عكسي ص 73 و چاپ عدنان ارزي ج 1 ص 105 تا 106، و أنساب و تواريخ مسلمين تأليف زامباؤر
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 362
ص 143 ديده شود). اينكه رسودان زن اين شاهزاده سلجوقي شده بود از آنجا تأييد مي‌شود كه اوّلا در همين كتاب (ص 192 حاشيه 2 ديده شود) نسوي حكايت كرده است كه رسودان دختر ملكه تامارا را به پسر صاحب ارزن الرّوم داده بودند، ثانيا در تاريخ ابن بيبي (چاپ عكسي ص 422 و 483) گفته شده است كه ملكه رسودان دختر خود را كه از جانب پدر نسب از خاندان سلجوقي داشت بزني بغياث الدّين كيخسرو پسر علاء الدّين كيقباد داد. خود ملكه تامارا نيز وقتي آرزو كرده بود كه بعقد ركن الدّين سليمانشاه پسر قلج ارسلان درآيد و پدر او نيز راضي بود امّا ركن الدّين سليمانشاه خود بدين وصلت تن درنداد (ابن بيبي چاپ عدنان ارزي ص 99 تا 102، و چاپ عكسي ص 65 تا 70 ديده شود). ابن الأثير داستان نصراني شدن پسر مغيث الدّين طغرلشاه را در حوادث سال 620 بمناسبت لشكركشي شهاب الدّين غازي پسر الملك العادل ابو بكر بن ايّوب بگرجستان و جنگ او با شلوه صاحب دوين و اسير كردن شلوه در درّه‌اي بين دوين و سرماري و سپس عقد صلح بستن با ملكه گرجيان و آزاد كردن اسيران، آورده است و گفته است كه طغرلشاه ملكه را از براي پسر بزرگ خود خواستگاري كرد، گفتند ما زن بمسلمان نمي‌دهيم، جواب داد كه پسر من نصراني خواهد شد، قبول كردند و آن پسر بدين عيسوي درآمد و بگرجستان منتقل گرديد. و اين ملكه عاشق غلامي از غلامان خويش بود، پسر طغرلشاه از ممانعت او عاجز بود، روزي وي را با غلام در بستر خفته يافت، جز اين كاري نتوانست كه عدم رضايت خود را بدين عمل اظهار كند. زن وي را بشهري ديگر فرستاد و موكّلان بر وي گماشت كه او را از حركت بازدارند، و كسان به ألّان فرستاد و از آنجا دو تن
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 363
مرد قوي هيكل و نيكو صورت را كه وصفشان را شنيده بود آوردند، با يكي از ايشان ازدواج كرد و پس از زماني از او جدا شد، مردي ديگر را از گنجه آورد كه مسلمان بود و بدو تكليف كرد كه نصراني گشته او را ازدواج كند، آن مسلمان حاضر نشد. مي‌خواست بي‌آنكه او دين عيسوي بپذيرد زن او شود، امراي مملكت و از آن جمله ايواني سپهسالار گرجيان جمع گشتند و گفتند از اين اعمال تو ما در ميان شاهان عالم رسوا شديم «1»، و حال مي‌خواهي زن مردي مسلمان شوي! اين هرگز نخواهد شد. و آن مرد گنجوي هنوز در ميان ايشان است و با اينكه زن بدو عاشق است كار ازدواج سر نگرفته است. از اين تفصيل تا حدّي مي‌توان دانست چرا پسر پادشاه ارزن الرّوم بخدمت جلال الدّين پيوست و باز بنزد گرجيان بازگشت و بمسلمين خيانت كرد. از شاهزاده ديگري كه بدين عيسوي گرويده بود تا بشوهري ملكه گرجيان پذيرفته گردد نيز در متن نسوي سخن رفته است (ص 192 ح ديده شود). شايد اين نكته لازم باشد گفته شود كه در جهانگشاي جويني از ملكه گرجستان به قيز ملك تعبير شده است يعني شاه دختر (؟) (ج 1: 212 و ح، ج 2: 160 و ح، 164، 261 و غيره)، و اين رسودان علاوه بر دختري (نام اين دختر هم تامارا بود) كه به سلطان روم داد پسري بنام داوود نيز داشته است كه بعد از وي پادشاه گرجستان گرديد (جهانگشاي، مواضع مذكور). تفصيل اين وقايع را بروسه نيز در تاريخ گرجستان سابق الذكر از روي مآخذ گرجي و عربي داده است (قسمت اوّل
______________________________
(1) باحتمال نزديك بيقين اين ملكه همان رسودان بوده است؛ مادر او تامارا در تاريخ ابن بيبي به شدت شبق وصف شده است ولي چنان مادري بعيد نيست كه داراي دختري چنين بوده باشد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 364
ترجمه فرانسه ص 501 و ما بعد).
155/ 12 قير ملك، كه بعدها به رتبه خاني رسيد و قير خان ناميده شد و لقب حسام الدّين داشت در تاريخ ابن بيبي نيز كرارا ذكر شده است (صفحات 429 تا 432، 435، 438، 451، 458، 464 تا 469، 485 و 486 چاپ عكسي)، و ازان برمي‌آيد كه بعد از كشته شدن جلال الدّين خوارزمشاه وي در بلاد روم با جمعي از لشكر خوارزميان مدّتي باعث زحمت و مضرّت مي‌شده است در سال 629 سلطان روم علاء الدّين كيقباد دستور داد او و لشكريانش را به متابعت درگاه دعوت كنند، ايشان قبول كردند و سوگند خوردند (قير خان و بركت و يلان نوغوو خان بيردي و سارو خان و كشلو سنگم و جمعي ديگر). ولايات ارزن الرّوم را ميان ايشان قسمت كردند و هر يكي را وسيله معاش فراخور او مقرّر داشتند. بعد از چندي سلطان فرمان اقطاع براي چهار تن از ايشان صادر كرد، ارزنجان را به قير خان داد، اماسيه را به بركت، لارنده را به كشلوسنگم، نگيده را به يلان نوغو، و كارشان را سر و ساماني پديد آمد. در سال 630 در جنگ ميان شاميان و روميان قير خان و امراي روم و خوارزم جلادتها كردند، و نيز در لشكر كشي و خرابي رساندن به نواحي آمد و ماردين شركت داشتند. پس از چندي علاء الدّين كيقباد امارت سيواس را بقير خان داد، و در سال 434 كه غياث الدّين كيخسرو بجاي پدر بر تخت سلطنت نشست حسام الدّين قير خان و حسام الدّين قيمري و امير الامرا كمال الدّين كاميار با آنكه مخالف جلوس او بودند و مي‌خواستند بر حسب بيعتي كه با علاء الدّين كيقباد كرده بودند عزّ الدّين قلج ارسلان را بر تخت نشانند ناچار از متابعت ساير امرا شدند، امّا سعد الدّين كوپك
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 365
كه سوداي تغلّب و استيلا در سر مي‌پخت از براي آنكه امراي ديگر را يك بيك نابود كند از حسام الدّين قير خان شروع كرد و در حقّ او نزد غياث الدّين كيخسرو بد گفت تا فرمان حبس او را گرفت و او را مقيّد كرده بقلعه زمندو فرستاد، و قير خان آنجا بمرضي مزمن مبتلا گشته درگذشت. ساير خوارزميان بخونخواهي او شورش كردند و با لشكر روم جنگيدند، ولي بعد از انكه غياث الدّين كيخسرو سعد الدّين كوپك را بقتل رسانيد اطاعت و متابعت سلطان را قبول كردند و سرزمينهاي اطراف حرّان و رها و رأس العين و غيره كه گرفته بودند جزء ديار سلطان روم شد و بر سبيل إقطاع بخود ايشان واگذار گرديد.
158/ 7 جوي سپيد، همانست كه سفيد رود مي‌گوئيم و پس از گذشتن از ميانه بسمت مشرق رو به گيلان مي‌رود و مردم بعضي نقاط آن را قزل اوزن مي‌نامند.
158/ 8 طلب، جمع آن: أطلاب، «بقول مقريزي كلمه‌ايست كردي و بر امير فرماندهي اطلاق مي‌شود كه يك لواي پيچيده دارد و يك شيپور كه بر حسب حاجت آن را مي‌دمند، و تحت امر خود دويست يا صد يا هفتاد سوار دارد.
اين اصطلاح در زمان صلاح الدّين ايّوبي و جانشينان او در مصر و شام پذيرفته شد و در آنجا به معني گروهي كمابيش متعدّد سپاهي بكار رفت كه تحت فرمان يك صاحبمنصب بلندمرتبه باشد (يك باتاليون)؛ رجوع شود به تاريخ مماليك، نشر و ترجمه كاترمر ج 1 قسمت ي ص 34، ج 1 قسمت دو ص 271؛ در فاكهة الخلفاء ص 167 س 19 و دو سه جاي ديگر نيز بآن ميتوان برخورد» (از ذيل بر قواميس عرب تأليف دزي ج 2 ص 51). در فرهنگ رشيدي (چاپ طهران
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 366
ص 977) و برهان قاطع و غياث اللّغات و فرهنگ فولّرس (بنقل از برهان و شعوري) و أنندراج (بنقل از غياث) و فرهنگ اشتاينگاس و فرهنگ ناظم الأطبّاء و غيرها بمعني جماعتي و گروهي از مردم كه يك جا جمع آمده باشند، و فوج و گروه لشكر گرد آمده آورده شده است، و بعضي آن را مأخوذ از تلب فارسي دانسته و شعر نظامي را كه بعد ازين بيايد شاهد آورده‌اند؛ نسوي خود در نفثه گويد (چاپ يزدگردي ص 32): مرغ‌نامه بر رسيد و خبر رسانيد كه پنجاه طلب از اطلاب ملاعين تاتار بر حدود ارمن گذشتند (باختصار)؛ نظامي گويد (ليلي و مجنون چاپ وحيد 9) و رشيدي آورده است:
نوباوه باغ اوّلين صُلب‌لشكركش عهد آخرين طُلْب و راوندي در راحة الصّدور گويد (ص 219): سواران را سوي راست و چپ دشمن درآرد و پياده را هم بر آن تعبيه مي‌برد طلب طلب تا جايگاه از دشمن بستاند؛ و در تاريخ ابن بيبي آمده است (چاپ عكسي ص 386، شعر ندانم از قانعي طوسي يا از خود ابن بيبي است):
سپه طُلب بر طُلب گشته چنان‌كه گفتي كه درياي چين شد روان و در اسكندرنامه نثر (چاپ ايرج افشار 435) آمده است: چون قاتل لشكر خويش را طلب طلب بطلب عروس فرستاد و شاه اسكندر همه را هلاك مي‌كرد ...
نيز رجوع شود به السّلوك مقريزي چاپ محمّد مصطفي زيادة ج 1 ص 248 و 381 و 525 و 606.
161/ 5 روئين‌دز، قزويني در آثار البلاد (چاپ ووستنفلد 358 و چاپ بيروت 533) در وصف اين قلعه مي‌گويد: قلعه‌اي در غايت استواري است بفاصله سه
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 367
فرسخ از مراغه واقع در عرصه زميني مسطّح كه به محفوظ بودن و استواري آن مثل مي‌زنند؛ و آن در ميان بيشه‌هائي قرار دارد و در سمت راست آن نهري و در سمت چپ آن نهري است، و بر اطراف قلعه بستاني است بنام عميد آباد و استخري دارد كه چاه آب در زير آنست، و در قلعه چشمه‌ايست كه آب كمي ازان از ميان سنگ خارا مي‌جوشد؛ در محاذات قلعه كوهي است و در آن كوه چشمه‌اي كه آب فراوان دارد و از كوه پائين مي‌آيد و بطريق فوّارات بصنعتي عجيب از قلعه برمي‌آيد، و شرب اهل قلعه از اين آبست؛ و بسبب استواري و استحكامي كه اين قلعه دارد صاحب آن از صاحب مراغه غالبا اطاعت نمي‌كند. پروفسور مينورسكي در نامه‌اي كه بمرحوم قزويني نوشته است حدس مي‌زند كه قلعه روئين‌دز در كنار چپ رودخانه صوفي (صافي) واقع بوده در شانزده هفده كيلومتري شهر مراغه، يعني بالاتر از مراغه، آنجائي كه در نقشه روسي «ياي شهر» يعني شهر تابستاني نام دارد و يحتمل همان عميدآباد باشد كه زكريّاي قزويني ذكر كرده است (به يادداشتهاي قزويني ج 2 ص 137 رجوع شود)
161/ 6 كربه، ظاهرا كرابه درست است (عدنان ارزي)؛ و چنانكه سابقا در مورد آيبه گفته شد (ص 340) مركّب است از كور و ابه، از مقوله ارسلان ابه، بك ابه، بوزابه، قتلغ ابه، كج ابه. رجوع شود به جهانگشاي جويني حاشيه قزويني بر جلد 2 ص 16.
161/ 7 كمر كيكاووس، معلوم نيست مراد از كيكاووس چه كسي است.
اگر كي‌كاووس داستاني مذكور در شاهنامه مراد است نام او را بچه خطّ بران نقش كرده بودند! معلوم مي‌شود از اين نوع جعلها و تزويرها كه در عهد ما
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 368
ديده مي‌شود در آن عهد هم متداول بوده است و مردم خوش‌باوري هم بوده‌اند كه فريب جعّالان را مي‌خورده‌اند.
167/ 12 و 13 باينال و بايملاس، در جهانگشاي جويني تاينال و نايماس (جلد اوّل ص 70 و جلد دوم ص 168 و 204 براي اوّلي، جلد دوم ص 168، 186، 188 براي دوّمي، و با ذكر اختلافات نسخ در همه موارد) آمده است؛ مستر بويل در ترجمه جهانگشاي به انگليسي قراءت تاينال و تايماس را پذيرفته است؛ درباره تاينال دو مأخذ ديگر نيز نام برده است، مع هذا باينال را هم محتمل و با نام ديگري كه در همان دو مأخذ آمده است قابل تطبيق دانسته است؛ درباره تايماس گويد بمعني «ناگريزنده» و غير فرّار است، امّا ياتماس بمعني «بي‌خواب» نيز قابل قبول هست (ج 1 ص 90 حاشيه 14 و ج 2 ص 436 حاشيه 39). در كتاب حاضر (257/ 17 و حاشيه) نيز اين نام آمده است. أسن طغان هم باحتمال قوي بهمين شكل درست است. در باب ساير نامها شايد بتوان در مآخذ مغولي چيزي يافت و شايد هم نتوان. اصلاح كامل اين متن مستلزم چنين جستجوئي است.
170/ 5 يلان نوغو، چنانكه در همين تعليقات گذشت (ص 364) اسم اين شخص در تاريخ ابن بيبي جزء امراي خوارزمي كه بخاك روم منتقل گرديدند آمده است و آنجا هم يلان نوغو نوشته شده است. در چاپ حافظ احمد حمدي ايلان توغو آمده است و ظاهرا اين أقرب صور بصواب باشد. اسم يك سردار مغولي در تاريخ ابن بيبي توقو آغا آمده است، و در اين ترجمه نسوي بعد ازين اسم يكي از پهلوانان جلال الدّين بصورت توغو ديده مي‌شود (241) كه در متن عربي يرغو چاپ شده.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 369
آيا آن توغو همين ايلان توغوست يا كسي ديگر، نمي‌دانم.
170/ 11 ديدند، بمناسبت فعل فرستاده بودند كه در آخر جمله آمده است اين فعل را هم بر حسب قاعده بايست «ديده بودند» آورده باشد تا زمان هر دو يكي باشد.
170/ 18 خان بردي، مطابق ضبط نسخه اصل حركات گذاشته شده است؛ آقاي عدنان أرزي مي‌نويسد كه بردي (- وردي، داده، چنانكه در كلمات اللّه وردي، تغري بردي، خداوردي و غيره ديده مي‌شود) صحيح است، و گويا بكلّي حقّ با معزيّ إليه باشد. اين اسم بصورت خان بردي در همين كتاب (ص 265) نيز آمده، و چنانكه پيش ازين در تعليقات ديده شد (ص 364) بصورت خان بيردي در تاريخ ابن بيبي نيز ذكر شده است؛ در كتاب السّلوك مقريزي نيز خان بردي است (ج 1: 316).
170/ 18 اخفش ملك، نيز 199/ 15 اخش ملك، آقاي عدنان ارزي حدس مي‌زند كه احقش)Ah -kush( درست باشد؛ در جهانگشاي جويني اجاش ملك است (ج 2 ص 141، با اختلافاتي در ميان نسخ)، و مستر بويل در ترجمه خود أخش را ترجيح و بنامي إحاله داده است بصورت اقش كه در كتابي راجع به اويغور آمده است، و نيز بنام ناصر الدّين اقش (ب م: اقوش) كه در متن عربي نسوي آمده، ولي آن باب يكي از پنج بابيست كه پس از باب 58 ما مترجم حذف كرده بوده است (ص 177 ح ديده شود)؛ و مي‌گويد ممكنست آق قوش بوده باشد يعني مرغ سفيد.
171/ 1 كجبوقه، صحيح آن كچبوقه و كچبوقاست كه در 95/ 4 و 5
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 370
گذشت، و در جهانگشاي جويني (ج 1 ص 116، و ترجمه انگليسي آن ص 147) نيز مذكور است و كوچ بغا و كوجبوقا نوشته شده.
173/ ح 1 نصرت ملك، در تاريخ جهانگشاي (ج 2 ص 203 و ما بعد) اين داستان نقل شده است و از اين شخص بلفظ «پسر خرميل ملك نصرت» ياد شده است. در منشآت نور الدّين منشي (ورق 127 از نسخه عكسي اين جانب) آه و افسوس خوردن بر مرگ نصرت ملك نامي چنين شروع شده است: هنوز دل بر كاري قرار نگرفته و بسمت بندگي موسوم ناشده ...
اين چه آوازه است آخر؟ كاشكي كر بودمي‌تا من از كس حالت نصرت ملك نشنودمي
اينكه مي‌بينم به بيداري اگر در خواب خوش‌شمّه‌اي بشنودمي هرگز دگر نغنودمي 174/ 2 تا 3 حمدي ... ياغا، در صحّت اين دو لفظ شكّ دارم و معني اشاره برايم روشن نشده است. چنانكه در حاشيه 1 و 2 گفته شد نسخه ب م خمدي ...
الخمديّة ... نقابون (لفظي بي‌نقطه شبيه باين كلمه) دارد، و نقّابون علاوه بر معنائي كه در آن حاشيه گفته شده است بر صنف مهندسين و راه‌سازان و نقب برهاي لشكر و سپاه نيز اطلاق مي‌شده است. در تاريخ ابن بيبي نقّابان را جزء عمله قلعه‌گشائي نام برده است (چاپ عكسي 420)؛ همچنين در تاريخ وصّاف در جزء تهيّه‌هائي كه سلطان محمّد خدابنده براي لشكركشي به سنجار و ماردين ديده بود از وسايل قلعه‌گشائي «سيصد و شصت مرد نقّاب با كلنگهاي تيزمنقار مار كردار و پنجاه هزار پوست جهت تارهاي مغولي عبره كردن اثقال چريكچيان را» شمرده شده است كه در دنبال لشكر فرستادند (چاپ بمبي ص 553 تا 554). در ظفرنامه يزدي بر حسب اصطلاح روز اين صنف «نقبچيان» ناميده شده‌اند (مثلا
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 371
ج 2 ص 339 و 340 چاپ طهران ديده شود). در شرح نهج البلاغه نقّابون بدين معني آمده است. اينها بجاي خود، ولي ياغا چيست؟ در برابر سه كلمه معادل يكديگر قرار داريم كه هر سه مورد شكّ است: خمدي (يا حمدي) كه غوري است؛ نقابون كه عربي است؛؟؟؟ باغا كه فارسي است. كليدي براي فهم كلمه سوم ممكن است اين عبارت مطرّزي باشد در المغرب: شوخ بالفارسيّة العارم الشّرس الخلق، و المؤاجر (- مزدي) معروف، و امّا بغا فهو المأبون و قد يقال باغا، و كأنّه انتزع من البغيّ. پس باغا كلمه متداول در ميان فارسي زبانان بوده است براي آن معني كه گفت، و خمدي (تصوّر مي‌كنم صحيح همين باشد) لفظ غوري از براي اين معني است و معادل عربي اين دو لفظ كه باغا را مترجم بجاي آن گذاشته است در لفظ؟؟؟ نقابون پنهان شده است. من گمان مي‌كنم اگر آن را هم المأبون يا بغّاؤون بخوانيم معادله كامل مي‌شود. باين وجه حلّ هيچ اطمينان ندارم و يقين كردن بصحّت و سقم آن را به آينده وامي‌گذارم. دو نمونه ديگر هم از زبان و لغت اهل غور در طبقات ناصري محفوظ است (ص 411 و 416)، يكي ورلك فولك بمعني بالا دوانيدن و پائين دوانيدن اسپست، ديگري اينكه محمّد را اخمذ گويند.
176/ 16 كشته شد، بعد ازين در متن عربي عبارتي آمده است كه آن را مترجم نياورده، خلاصه آن اينكه: من درين شكّ دارم، زيرا كه نامه‌اي از براق به شرف الدّين نايب عراق ديدم كه وي آن را در هنگامي كه سلطان در تبريز بود براي سلطان فرستاده بود، و در اين نامه سوابق خدمت خود و خدمتهاي اخير خود همه را ياد كرده بود و از جمله اين را شمرده بود كه دشمنترين
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 372
دشمن سلطان را كشته بود، و مراد ازان غياث الدّين بود، بعد گفته بود چه ضرر براي سلطان دارد كه من پير را بر سر آنچه در دست دارم بجا گذارد؟ سپس در سال 626 به ري رسيدم، آنجا بشارت دادند كه غياث الدّين خلاص يافته و به اصفهان رسيده است، و در همه بلاد عراق بشارت نواختند، ولي پس از چند روزي شهرت يافت كه كودكي تركماني بلباس او درآمده بود و نام او را بر خود گذاشته و باصفهان درآمده بود، شرف الدّين وزير غايب بود و مردم او را نمي‌شناختند و باور كردند كه وي غياث الدّين است، او را خدمت كردند تا وزير برگشت و او دانست كه اين تركماني تزوير كرده است فرمان داد او را در بازارها گردانيدند و بسيار زدند و از شهر راندند «1»؛ و اين از عجايب است كه حال او بر مردم اصفهان مخفي بماند و حال آنكه سلطان ايشان بود و سه سالي آنجا اقامت كرده بود.
180/ 5 قجب ارسلان، از سطر 11 برمي‌آيد كه اينها از تركمانان مقيم ماوراي ارس بوده‌اند.
183/ 5 اتّسع الخرق ...، مصراعي شعر است كه در زبان عربي مثل شده است، در باب مصراع اوّل آن و گوينده آن خلاف است، براي اطّلاع كامل ازان رجوع شود به كتاب المجتني ص 78، مروج الذّهب چاپ مصر 1367 ج 3 ص 258، ذيل الأمالي و النّوادر ص 72، المؤتلف آمدي چاپ مصر 1381 ص 127، جمهرة الأمثال عسكري در هامش مجمع الأمثال ميداني ج 1 ص 113، سمط اللّآلي ج 3 ص 36 تا 37، المستقصي از زمخشري ج 1 ص 35، تاج العروس مادّه
______________________________
(1) بر حسب اينكه «و نفي و من العجائب» خوانده شود مطابق ب م؛ در هوداس: و بقي من العجائب.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 373
خ ر ق جزء مستدركات زبيدي، و بعضي كتب ديگر. بهر حال معني مثل اينست كه پارگي (يا سوراخ) ازان بيشتر و بزرگتر شده است كه بتوان دوخت و وصله كرد، بعبارت ديگر كار از چاره گذشته است.
183/ 12 و 195/ 7 و 12 آلات مجلس، بمعني كلّيه ظروف و ملزومات مجلس شراب، يعني خوانچه‌ها و جام‌ها و صراحي‌ها و نقلدان‌ها و نرگسدانها، كه يك دست كامل (عدّه هر يك از ظرفها چه باشد و از براي چند نفر، نمي‌دانم) باشد؛ آن را مجلس و مجلس خانه هم مي‌گفتند. در تاريخ بيهقي آمده است (چاپ فيّاض 226): پس از بازگشتن آن دو سالار امير فرمود دو مجلس جام زرّين با صراحيهاي پرشراب و نقلدانها و نرگس‌دانها راست كردند دو سالار را؛ و در سياستنامه در داستان اسماعيلي شدن نصر بن احمد آمده است (چاپ دارك 270 و ما بعد): از معني مطرح و فرش و آلت مجلس و زينتي كه از زرينه و سيمينه باشد چنانكه بايد بنده را نيست ...، از سر نان بمجلس شراب رويم و هر كسي سه قدح شراب بخوريم و هرچه در آن مجلس زرينه و سيمينه بود همه بسران سپاه بخشيم ...، هرچه در آن مجلس زرينه و سيمينه از خزانه تو برده‌اند يغما كنند، ... مرا دستي مجلس خانه (نه خوانچه) زرين مرصّع هست چنانكه امروز هيچ پادشاه را نيست ...؛ و در آداب الحرب و الشّجاعه (نسخه عبد الحسين ميكده) از مجلس خانه مكرّر گفتگو شده است، از آن جمله: وقتي سلطان بهرامشاه در قصر باغ پيروزي جشني كرده بود و مجلسي آراسته كه چشم روزگار بيش چنان نبيند، چون روز بآخر آمد بفرمود كه مجلس خانه را از قصر باغ بيرون برند، فرّاشي نرگسداني زرين مرصّع در وزن هزار مثقال لگد برو نهاد و
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 374
دو تو كرد و برگرفت ... چون مجلس خانه بيرون بردند آن نرگسدان را بازطلبيدند نيافتند ...، مهماني نيك با تكلّف بساخت بعد ازان مجلس خانه‌اي بياراست و زنان و مطربان و نديمان و كساني كه بابت آن مجلس باشد مهيّا كرد و از هر نوع شراب و نقل و رياحين و ميوه تر و خشك حاضر آورد (از حكايت كفشگر و انوشروان)، مجلس خانه آراسته بودند در بارگاه و از زرينه و سيمينه و شفافينه و آوندهاي زركوفت چنانكه باب پادشاهان باشد و از انواع نقل و رياحين و مشمومات و ميوهاي تر و خشك توده‌ها كرده (از حكايت مهتر رشيد غزنوي و ملكشاه)؛ عوفي در جوامع الحكايات گفته است (بنقل مرحوم قزويني ازان در حواشي جهانگشاي جويني ج 1 ص 238): خواجه مظفّر گفت من عادت دارم هر شب نيم من شراب بجهت هضم طعام نوش كنم، اگر حاجب رغبت نمايد در خدمت او خوريم، فرمود بايد آورد، مظفّر بغلامان اشارت كرد مجلس خانه حكيمانه آوردند. نيز در لباب الالباب (1: 52) از مجلس خانه‌اي كه تكش به نصرة الدّين كبود جاه بخشيد ياد مي‌كند. و رشيدي در جامع التّواريخ آورده است (چاپ كاترمر ص 158 تا 160): بهارگاه ارغون آقا بارگاهي هزار ميخي زراندود زر، و خرگاهي عالي با جمله مرافق مناسب درگاه چنان پادشاه، و مجلس خانه ملايم آن از اواني زر و نقره مرصّع بجواهر نفيس ضميم آن.
186/ 3 و هل يصلح ...، مصراعي است از قطعه‌اي كه گوينده آن را نام نگفته‌اند، قطعه در التّربيع و التّدوير جاحظ (ص 23) آمده است و مصحّح كتاب شارل پلّا گويد در مراجع خود آن را نيافتم. در كتاب كامل ابن المبرّد (چاپ بولاق ج 1 ص 182) گويد پيري از عرب بيابان‌نشين ديد زن پيرش خودسازي
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 375
مي‌كند اين قطعه را خواند؛ معني مثل اينست كه: آيا فروشنده بوي مي‌تواند چيزي را كه روزگار تباه كرده است بهبود دهد؟ بعبارت ديگر پير با رنگ و بو جوان نشود. نفثة المصدور چاپ دكتر يزدگردي ص 28 و 172 نيز ديده شود.
193/ حاشيه س 9 لدري، اين ضبط نسخه ب م است و غلط است، همان لوري صحيح است، در جهانگشاي جويني (ج 2 ص 162، ترجمه انگليسي ص 430) نيز مذكور است و مستر بويل در باب آن مي‌گويد قصبه ناحيه‌اي بود بنام تشر، و خرابه‌هاي آن در نزديكي استپانوا، محلّي در نواحي شمالي ارمنستان شوروي كه بجهت معالجات طبّي و بهداشتي بدان مي‌روند، واقع است. لوري (لري) از حدود 370 تا 480 هجري پايتخت يكي از سلسله‌هاي شاهان ارمنستان بود.
مأخذ مستر بويل كتاب سابق الذّكر پروفسور مينورسكي و كتاب تاريخ ارمنستان گروسه بوده است.
194/ 2 تا 7، أسامي امكنه كه در اين فصل راجع بگرجستان آمده است، قاقزوان و؟؟؟ ي، جائي يافت نشد؛ اينكه حافظ احمد حمدي در حاشيه ص 297 احتمال داده است كه قاقزوان همان قاقزان قزوين (مذكور در معجم البلدان) باشد حاكي از ساده‌لوحي اوست، گوئي تصوّري از فاصله ميان قزوين و گرجستان ندارد! براي آنكه از گرجستان (أبخاز) بجانب اخلاط بروند ظاهرا راه قارص را مي‌گرفته‌اند، و در اين طريق ناحيه‌اي بنام‌Javakheti واقع است (نقشه كتاب سابق الذّكر مينورسكي ص 78) و در حوالي قارص ناحيه‌اي بنام‌Kagizman )تركيّه مسكون يرلر، ج 2 ص 571) نام برده شده است. احتمال ضعيفي توان داد كه اين دو نام ارتباطي با آن دو نام داشته باشد، تا تحقيق بيشتري بعمل آوريم.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 376
194/ 17 مرسوم‌ها بتوقيعات بيرون مي‌آمد، ترجمه جمله برز المرسوم بالتّواقيع است، و مراد اينست كه حكم و امر سلطان با توقيع او، يا حكم و امر بر اينكه فرمانها صادر شود، بيرون مي‌آمد- بر حسب اينكه توقيع را اينجا بمعني امضا بگيريم يا بمعني فرمان سلطنتي.
197/ 6 چون مرغي كه ...، مضمون بيت عربي است كه در اصل عربي آمده است، و آن جزء قطعه‌ايست از ابراهيم بن هرمه از شعراي دوره اخير بني أميّه تا آخر أيّام منصور عبّاسي، و احوال او در طبقات الشّعراء ابن المعتزّ و الشّعر و الشّعراء ابن قتيبه آمده است و اين قطعه را ابن قتيبه آورده:
إتّي و تركي ندي الأكرمين‌و قدحي بكفّيّ زندا شحاحا
كتاركة بيضها بالعراءو ملحفة بيض أخري جناحا نيز رجوع شود به حماسه بحتري ص 116 تا 117 (و ملبسة بيض ...) و الفتح الوهبي در شرح يميني ج 1 ص 283.
199/ 2 طوطق، بتركي بمعني لب است، و اينجا نام شخص است.
199/ ح 1 جنويات و نشّابا، مترجم تير و كمان آورده، و ظاهرا درست نيست:
نشّاب تير هست و مفرد آن نشّابه است، و لكن جنويات (كه تلفّظ آن معلوم نشد چه بوده است) در كتب تاريخ عربي به سه معناي مختلف ذكر شده است؛ معنائي كه در اين عبارت منظور بوده است به احتمال قوي «حسك» بوده است، يعني پارچه‌هائي از آهن كه بشكل خار سه گوشه (خار مغيلان) سازند و در راه لشكر خصم اندازند تا راه بريدن بر ايشان مشكل شود (از صراح)؛ ولي هر دو معناي ديگر نيز در اينجا ممكن هست كه اراده شده باشد، چونكه هر دو ارتباط
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 377
با كار جنگ و لشكركشي دارد: اوّلا تختهائي داراي چهار دسته كه مجروح و مريض را بران مي‌نهند و يك نفر از جلو و ديگري از عقب مي‌گيرد و بجائي ديگر مي‌برند؛ ثانيا ديوارهاي چوبي چپر مانند كه از براي سنگربندي بكار مي‌رود.
رجوع شود به السّلوك مقريزي ج 3 ق 3 ص 757 حاشيه 2؛ ذيل دزي بر قواميس عرب ج 1 ص 225؛ السّلاح في الاسلام از عبد الرّحمن زكي ص 21؛ حاشيه حافظ احمد حمدي بر سيره جلال الدّين چاپ مصر ص 303.
199/ ح 2 سليمانشاه ايوائي، پسر پرچم (برجم) و فرمانده قبيله ايوه از قبايل تركمان (غزّ) كه در كردستان اقامت گرفته بودند و مالك آن ايالت گرديده. در باب اين سليمان شاه كه بعدها بدربار خلافت در بغداد منتقل و در سال 656 بدست هولاگو مقتول شد، رجوع شود به تاريخ جهانگشاي جويني ج 3 ص 453 تا 463 كه كلّيه مآخذ راجع باين موضوع را مرحوم قزويني آنجا تعداد كرده است. برادري بنام محمود داشته است كه در أخبار الدّولة السّلجوقيّه (چاپ لاهور ص 177) مذكور است. يك نفر اسمعيل ايوائي هم در همين كتاب ما در وقايع محاصره اخلاط نام برده شده است (ص 211/ 4). در باب قبيله ايوه (به تركي)Yiva مقاله آقاي فاروق سومر در تركيّات مجموعه سي (ج 9 ص 151 و ما بعد) و مجمع الآداب شماره 123 (چاپ دمشق) ديده شود.
208/ 3 منكدواكان، در باب اين گروه كه در متن عربي المندفاكيّة نوشته شده است توضيحي و اطّلاعي يافت نشد جز عبارتي در تاريخ ابن بيبي (الأوامر العلائيّه، چاپ عكسي 426) حاكي از اينكه امير كمال الدّين كاميار بحوالي اخلاط رسيد، معتبري چند كه در اخلاط مانده بودند استقبال ملك الأمرا و
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 378
عساكر شهريار نمودند و في الحال سنجق سلطان با عساكر منصور در شهر شد و امير كمال الدّين منكدوكان و صدور صدور شهر را ببذل خلع نفيس و صلت و انعام و اكرام منشرح گردانيد. هوداس در ترجمه‌اي كه از سيره جلال الدّين كرده حاشيه‌اي بر اين لفظ نوشته و تفسيري بي‌مأخذ از براي آن آورده بدين مضمون كه اينان دسته‌اي از لشكريان خاص بودند و بدين نام بدون شكّ بمناسبت نام قبيله‌اي كه نزد آن خدمت و وظيفه انجام مي‌دادند ناميده شده بودند. در ترجمه تركي نجيب عاصم‌Mendefahiyeler آمده است بي‌هيچ توضيحي. و امّا هندوان را نمي‌دانم مترجم از كجا آورده است، در متن عربي «المندفاكيّة (يا الميندفاكيّة) و الأجناد» آمده است، و مثل اينست كه مؤلّف مثلا سركردگان و لشكريان، يا چيزي از اين قبيل اراده كرده باشد. بهر حال در اخلاط «هندوان» معني ندارد.
آيا احتمال مي‌توان داد كه در نسخه‌اي كه مترجم ازان ترجمه مي‌كرده است الجنود داشته (بجاي الأجناد) و او الهنود خوانده است؟
209/ ح 3 دو نامه بخطّ معمّا، امثله بسيار در تاريخ مشرق هست دالّ بر اينكه هرگاه نامه‌اي بخط رمز مي‌خواستند بنويسند بر حسب تباني كه بين دو طرف بوده است خطّي مركّب از علامات بكار مي‌بردند كه از براي خواندن آن مي‌بايست مفتاح رمز را داشت. در تاريخ بيهقي آمده است، در احوال نظام الملك مذكور است، در رساله حكمتي كه ناصر خسرو در جواب سؤالات مندرج در قصيده ابو الهثيم جرجاني نوشته هست، و انواع و اقسام خطوط بنامهاي خاص در كتب آورده‌اند كه مي‌توان بعنوان خطّ رمز و معمّا بكار برد. در اين نامه‌هاي رمز كه بين ملك اشرف و برادرش مجير الدّين يعقوب و امير اخلاط عزّ الدّين ايبك ردّ و بدل شده بود
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 379
چيزي كه مايه عبرتست اينكه محاصره‌شدگان شكايت از تنگي و سختي احوال خود كرده بودند و آن را به سحر و جادوي دشمن نسبت داده بودند كه بدان واسطه آن سال در حدود خلاط هيچ برف نباريد، و ملك اشرف جواب داده بود كه: اين نسبت دادن خشكي هوا بسحر و شعبده خوارزميان دليل بر هراسي است كه بر خاطر شما مستولي شده است، چه معلوم است كه جز خدا كسي قدرت منع بارش را ندارد. زمستانها مختلف است، گاهي بيشتر برف مي‌بارد و زماني كمتر.
صبر بايد كرد كه ما عن قريب مي‌رسيم و آن مردم را تا كنار جيحون مي‌رانيم.
ايضا، ح 3 شمس الدّين محمّد مستوفي جويني، اين مرد جدّ علاء الدّين عطا ملك و شمس الدّين محمّد جويني دوّم است كه در اواسط و نيمه دوم قرن هفتم در دربار مغولان سمت حكومت و صاحب ديواني و وزارت داشتند. اين شمس الدّين محمّد در خوارزم در دربار سلطان محمّد صاحب ديوان استيفا بود (كاري شبيه بكار وزير دارائي امروز) و همراه سلطان محمّد از خراسان بعراق آمده بود و پس از بازگشت جلال الدّين از هند بهمان سمت بخدمت او درآمده بود. رجوع شود به جهانگشاي جويني ج 1 ص 134 و مقدّمه مرحوم قزويني بران، صفحات يب، يز تا بح؛ همين كتاب ترجمه سيره ص 205 س 5 و 9 (مستوفي و صاحب ديوان شمس الدّين)، و متن عربي كتاب (ص 295 چاپ مصر) صاحب الدّيوان شمس الدّين محمّد المعروف بموي دراز (در نسخ خطّي: بموي دران)، كه فصلي در تمجيد او و بيان سوابق خدمت او گفته است.
ايضا، ح 3 جمال علي عراقي، وصف مشبعي از خباثت و پستي و اعمال زشت و سوابق بد او در نفثة المصدور مصنّف آمده است (چاپ يزدگردي ص 75 و 76 و
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 380
77 و 83 تا 85 و 296) و همچنين در جهانگشاي جويني (ج 2 ص 280 تا 281).
احتياجي بنقل كردن آن نيست.
ايضا، ح 3 قلعه دزمار، نام اين قلعه در متن عربي سيره چاپ هوداس (در صفحات 156 و 196 و 200) و همين ترجمه (213) و نيز جهانگشاي (ج 2 ص 182) و معجم البلدان (ج 2 ص 573) مذكور است و از مجموع آنها اطّلاع بدست مي‌آيد كه قلعه محكمي بوده است در نزديكي تبريز. در حاشيه بر ترجمه جهانگشاي (451) آن را واقع در قراجه داغ غربي (مشرق مرند) گفته‌اند.
213/ 1 وسطان، در نزهة القلوب جزء نواحي ارمنستان شمرده شده است، گويد: و ان قلعه است و وسطان شهري بزرگ بوده و اكنون شهري وسط است، طولش از جزاير خالدات 73 و عرض از خطّ استوا 37 (نزهة چاپ لايدن 102).
219/ 6 مجير الدّين، اين غلط فاحش است، و ناشي از نسخه خطّي ترجمه است و بايست آن را اصلاح كرده باشم. لقب اين ابن الجوزي كه بسفارت آمد محيي الدّين بوده است، و در متن عربي و در تاريخ ابن بيبي درست آمده است.
«محيي الدّين ابو محمّد يوسف ابن الجوزي استاذ الدّار مستعصم بود (كسي كه مراقبت دخل و خرج پادشاه و نگهداري اموال و ضبط و حساب آن بعهده وي محوّل بوده، تقريبا معادل خزانه‌دار يا صندوقدار يا ناظر حاليّه) و علاوه بران شغل احتساب بغداد و تدريس طايفه حنابله در مدرسه مستنصريّه نيز بعهده وي موكول بوده و غالبا از جانب خليفه بنزد ملوك اطراف آمد شد نمودي، تولّد وي در 580 بود و در اوايل سنه 656 در واقعه كبراي بغداد بقتل رسيد» (از تعليقات مرحوم قزويني بر جلد سوّم جهانگشاي ص 463 تا 464؛ براي مآخذ بهمان جا
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 381
رجوع شود). اين ابن الجوزي فرزند آن جمال الدّين ابو الفرج عبد الرّحمن ابن الجوزي مشهور صاحب تأليفات متعدّده است كه در 597 درگذشته بود. در تاريخ ابن بيبي (چاپ عكسي ص 256 تا 261) خبر مسافرت محيي الدّين مذكور به رسالت بنزد علاء الدّين كيقباد مندرج است، موضوع رسالت اين بوده است كه چون تاتار سلطان محمّد خوارزمشاه را از ميان برداشته‌اند ممكنست روي ببغداد آورند، سلطان دو هزار نفر سوار از براي ياري خليفه بفرستد! سلطان با امراي خويش مشورت كرد و گفت: سدّ استوار در برابر هجوم مغل و تتار سيم و زر و هديّه و تحفه است، مع هذا چون خليفه سواران خواسته است ما پنج هزار سوار مي‌فرستيم؛ و سپس از تمامي شاهان زيردست خويش هدايا و پيشكشها خواست و همه را بهمراهي لشكريان بجانب بغداد فرستاد، ولي خليفه پس از وصول هدايا و تحف براي فرار از مخارج اين لشكريان دستور داد كه سپاه به روم عودت كند بدين بهانه كه: معلوم شد مغولان از نيّت حمله بر بغداد منصرف شده‌اند!
219/ 14 مخلص الدّين، اين نيز درست نيست و ظاهرا بايد كه مانند متن عربي در همه جا بمختص الدّين بدل شود؛ همچنين در 241/ 11 و 268/ 18.
220/ 9 و 13 خرتپرت، نيز 221/ 13 خارتپرت و 269/ 15 ديده شود، نام شهري بوده است از شهرهاي ارمنستان و واقع بوده است در جنوب شقّه جنوبي و شرقي از دو رودي كه نهر فرات از آنها بوجود مي‌آيد، و آن شقّه را نهر ارسناس مي‌گويند. نام عربي خرتپرت در اصطلاح مسلمين حصن زياد بوده است و امروزه جزء بلاد تركيّه است و خرپوط ناميده مي‌شود (به كتاب سرزمينهاي خلافت شرقي تأليف لسترينج ص 125 رجوع شود).
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 382
220/ 12 كيغي و حورسين، آنچه بنده در حاشيه نوشته است بر حسب توضيحي كه دكتر عدنان ارزي مي‌دهد درست نيست: كيغي بهمين صورت درست است و كتاب مستقلّي هم در آن باب نوشته شده است (ارزي)، و نام آن در تاريخ ديار بكريّه ابو بكر طهراني فراوان آمده است. و امّا حورسين يا خرسين ممكنست ناحيه خرشنون باشد كه خرشنه شهر آن است و در نزديكي ملطيه واقع است (به معجم البلدان ج 2 ص 422 تا 423 رجوع شود). ملطيه در جانب غربي فرات است و خرتپرت در سمت مشرق آن، و محتمل است كه اين كيغي و خرسين يا خرشنون ما بين اين دو موضع و در محلّي واقع بوده باشد كه پس از رسيدن دو شقّه منبع فرات به يكديگر انحنا و پيچ شديدي در مسير رود فرات ديده مي‌شود.
220/ 15 تيرهاي سرخ كه ... امر باجتماع عساكر باشد، در 242/ 18 نيز نظير اين ديده مي‌شود، و آقاي عدنان ارزي مي‌گويد كه مقاله‌اي در اين خصوص بقلم آقاي عثمان توران در بلّتن منتشر شده است.
221/ 13 ياسي جمان، در متن عربي (چاپي و خطّي) ياسجمان آمده است.
در تاريخ ابن بيبي ص 94 گويد: «چون علاء الدّين سلطان غازي جلال الدّين خوارزمشاه را بصحراي ياسجمن از نواحي ارزنجان منهزم گردانيد»، و در صفحه 391 تا 406 وصف اين محاربه تحت عنوان «ذكر عزيمت سلطان ... از محروسه سيواس بطرف ياسي جمن ...» آمده است و گويد: ارزن الرّومي به جلال الدين گفت: راي آنست كه پيش از آنكه آن انجمن بياسيجمن آيند و خيام بر آب و گياه گيرند سلطان بدانجا پيوندد، ... همه شب تا بامداد برسان باد مي‌راندند تا صبحگاهي بكوه ياسيجمن رسيدند. اين محلّ امروزه بهمين نام موجود است، و
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 383
ياسي چمن مي‌گويند. در برهان جامع افسانه عجيبي راجع به اين محلّ مندرج است كه معلوم نشد مخترع آن كه بوده است: «چشمه ياسي چمن چشمه‌ايست نزديك به اخلاط روم، گويند هر كه نزد آن برسد بيفتد و بميرد»!
221/ 17 لشكر شرق، مراد همان لشكر ارزنجان و خرتپرت است كه در چند سطر پيش خبر شكست خوردن ايشان را داد، و مي‌خواهد بگويد كه تمام اعتماد علاء الدّين بدين لشكر بود، و همينكه خبر شكست خوردن ايشان را شنيد دلش شكست و نوميد شد.
225/ 1 سرماري، از قراري كه دكتر فاروق سومر در تعليقه بر تاريخ ديار بكريّه (ج 1 ص 97) مي‌نويسد اصل كلمه به ارمني بمعني «مريم نشين» است (سرپ ماري) و امروزه سرمه‌لو تلفّظ مي‌شود، در جنوب درياچه گوكچه واقع است.
231/ 14 شهاب الدين غوري، شهاب الدين ابو المظفّر محمّد غوري ابن سام، نيابت برادرش غياث الدين محمّد بن سام را بنوبت در غزنه و سند و لاهور و هندوستان داشت تا در سال 599 كه برادرش درگذشت وي در غور بر تخت نشست، ششمين ملك از سلسه غوريّه بود. داستان قتل او در تاريخ ابن الأثير در حوادث سال 602 نقل شده است، و آن اينكه: در راه بين لاهور و غزنه در منزلگاهي بنام دميك چند تن داخل خرگاه او شدند و وي را در حالي كه مشغول نماز بود بكارد زدند و كشتند، پس بعضي گفتند كه اين چند تن از كافران كوكري بودند و بعلّت كشتارهائي كه شهاب الدّين در ميان قوم و قبيله ايشان كرده بود او را كشتند، و برخي گفتند اينها از اسماعيليان بودند و بدان سبب كه از خروج او
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 384
بجانب خراسان و جنگ با ايشان مي‌ترسيدند، و در همان هنگام نيز جمعي از لشكريان او بمحاصره قلاع اسماعيلي مشغول بودند، او را كشتند. چنين مي‌توان تصوّر كرد كه اسماعيليّه بي‌آنكه واقعا در اين كار دخالتي داشته بوده باشند از اين واقعه اعتباري براي خود تحصيل كرده باشند.
234 رسل روم، اين گروه رسولان كه اين بار از روم رسيدند دوّمين هيأت سفراي علاء الدّين بودند؛ هيأت نخستين كه در جواب نخستين سفارت فرستادن جلال الدّين از روم آمدند امير سپهسالار صلاح الدّين و ياران او بودند كه همراه مجير الدّين خوارزمي روانه شده بودند، و در آن موقع (چنانكه از تاريخ ابن بيبي، ص 371، برمي‌آيد) تقاضا شده بود دختر سلطان را كه از همشيره اتابك ابو بكر بن سعد صاحب شيراز داشت به غياث الدّين كيخسرو بدهند، در اين سيرت جلال الدّين سخن از يك رسول ديگر رفته است كه سلطان به روم فرستاده بود، بنام سديد مرتدّ (يا مريد)، و اين رسول را در موقعي كه از روم برمي‌گشته است ركن الدّين جهانشاه بن طغرل صاحب ارزروم گرفته و كشته بوده. در تاريخ ابن بيبي از اين سفارت قديم ذكري نيست، ولي در بابي تحت عنوان «ذكر ورود رسولان سلطان جلال الدّين كرّت ثاني» خبر از رفتن ملك جمال الدّين فرّخ طشتدار و جمال الدّين ساوجي و نجم الدّين ابو بكر جامي، با دو امير از امراء بزرگ ترك خوارزمي در جواب سفارت صلاح الدّين، مي‌دهد. نمي‌دانم سهو و اشتباه از نسوي است يا از ابن بيبي، ولي از كتاب ابن بيبي چنين برمي‌آيد كه شمس الدّين التون ابه چاشني‌گير را در جواب اين سفرا از روم روانه كردند، و حال آنكه مؤلّف ما مي‌گويد پس از مرخّص كردن شمس الدّين التونبه بود كه سيرت جلال الدين منكبرني متن 385 تعليقات و توضيحات
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 385
جمال الدّين طشتدار را بسفارت مأمور كردند. نتيجه‌اي كه از اين رسول فرستادنها حاصل شد بهر حال هيچ بود. در قبال گزارشي كه در سيرت جلال الدّين آمده است خلاصه گزارش ابن بيبي را هم بنده نقل مي‌كنم (تفصيل آن در چاپ عكسي آن كتاب ص 374 تا 386 ديده شود): سلطان علاء الدّين در علائيّه بود، بعضي از امرا را بمهمانداري ايشان تعيين كرد تا آنان را بدرگاه رسانيدند، و امير كمال الدّين كاميار و ظهير الدّين ترجمان را بپرسش ايشان فرستاد و در روز ششم ورودشان بحضور خود خواند. نامه دادند و پيام بگزاردند، مدّت يك هفته ديگر استراحت كردند، روز هشتم ايشان را بمجلس بزم و ضيافت شاهانه دعوت كرد. روز بعد ايشان را بار داد و بلفظ خود بي‌واسطه ترجمان جواب رسالت ايشان ادا كرد بدين مضمون كه: سلطان غازي را از اين محبّ مخلص خدمات فراوان ابلاغ كنند و بگويند بسيار آرزومند بوديم كه سلطان پس از غزو گرجستان بسرزمين روم آمده استراحتي كند و ملاقاتي حاصل شود. حال كه همّت بر تصرّف كردن اخلاط گماشته است، ناچار مي‌گوئيم كه أوليتر آنست عزم تسخير ممالك كفّار را بر قصد تملّك و تخريب يك مركز مسلمين مقدّم دارد؛ نصيحت ديگر اينكه با لشكر تاتار راه مدارا و مواسا سپرد و اگر ممكن گردد از در مصالحت درآيد، باشد كه به لين مقال و بذل مال آتش فتنه را خاموش كند. ورنه ما را از روي مسلماني لازم افتد كه بدانچه مقدور افتد در دفع اذيّت او كوشش كنيم. پس از اين پيغام شمس الدين التونبه چاشني‌گير را براي ابلاغ پيغام جواب مأمور ساخت.
خبر آمدن رسولان را بجلال الدّين خوارزمشاه رسانيدند و نسخه فهرست هداياي سلطان علاء الدّين را از نقد و جنس از نظر او گذرانيدند، آفرين گفت.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 386
شمس الدّين التونبه پيش از آنكه بحدود خلاط رسد بدرد نقرس تمارض نمود و در محفّه نشست تا چون بخدمت سلطان رسد از جبين بر زمين نهادن معذور باشد.
خواجه جهان فخر الدّين علي شرف الملك خوارزمي اگرچه حكم وزارت داشت و نشان وزرا مي‌نهاد روز بار چماق بر دوش نهاده بود و پيش سلطان در مقام حجّاب ايستاده بود، و جواب و سؤال رسولان را متصدّي او بود. شمس الدّين التونبه از تقبيل بساط عذر خواست، نامه سلطان را برسانيد و پيامها ابلاغ كرد و تحفه‌ها را عرض داشت. چون بسراپرده خويش برگشت تمامي امراي خوارزم را بمهماني طلبيد، و يك ماه بر همين قرار هر شب ضيافت مي‌كرد. سلطان علاء الدّين از اقامت متمادي شمس الدّين در آن لشكرگاه متأذّي شد، كمال الدّين كاميار را براي برگرداندن او و آوردن جواب سريع از جلال الدّين بشتاب فرستاد، او آمد و با جلال الدّين گفت‌وگو كرد، از سخنان او بوي آشتي نشنيد، و يقين كرد كه دست از محاصره اخلاط نخواهد كشيد. امير شمس الدّين و امير كمال الدّين بعد از آنكه دو روزه راه بجانب روم سپرده بودند بار و بنه و همراهان را بجا گذاشته خود را بسرعت بخدمت علاء الدّين رسانيدند و در ارزن الرّوم ملك ركن الدّين جهانشاه ايشان را ضيافت كرد و خود را جزء ياران علاء الدّين جلوه داد، ولي بعد از آنكه ايشان رفته بودند بخدمت جلال الدّين پيوست و او را بر حمله كردن به روم تحريض كرد. كاميار و التونبه سلطان خود را به پيمان بستن با ملك كامل و باقي اولاد ملك عادل نصيحت كردند و او پذيرفت و امراي خويش را با لشكر انبوه بدربندهاي مشرق مملكت خود فرستاد تا آنها را از حمله جلال الدّين محفوظ دارند. اختلافاتي كه بين دو گزارش هست از مقايسه روشن مي‌گردد و
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 387
حاجت نيست كه بنده در آن باب چيزي بگويد. شمس الدّين التونبه بسيار خيرات و مبرّات مي‌كرده است و بناهاي خير متعدّد با موقوفه‌هاي زياد ساخته بوده است و يكي از وقفنامه‌هاي او منتشر هم شده است. نام كمال الدّين كاميار در تاريخ ابن بيبي بسيار مكرّر آمده است و احوال او از آنجا و از مجموعه منشآت موسوم به تقارير المناصب بدست مي‌آيد. نكته‌اي در باب يك جمله ابن بيبي لازمست گفته شود؛ و آن اينكه «كمال الدّين كاميار از مقتبسان انوار فضايل امام نظام الدّين حصيري بوده است». اين محلّ ترديد، و باحتمال قوي اشتباه است. در اين خانواده فقهاي حصيري دو نظام الدّين بوده‌اند، يكي را تاتار در سال 616 (در بخارا، يا در سال 618) در نيشابور كشتند، و دوّمي نوه آن نظام الدّين سابق در 629 بدنيا آمده بوده و در سال 698 درگذشته و با ابن بيبي صاحب تاريخ همعصر بوده است. هيچ يك از اين دو استاد كمال الدّين كاميار مقتول بسال 636 نمي‌تواند بوده باشد، ولي پسر نظام الدّين احمد اوّل، و پدر نظام الدّين احمد دوّم، يعني ابو المجاهد جمال الدّين محمود حصيري را كه در دمشق درس مي‌داده و در سال 636 درگذشته است مي‌توان تصوّر كرد كه استاد او بوده باشد، و اللّه أعلم.
235/ 8 و حاشيه، مثول عرب، مثول بمعني «بخدمت پيش ايستادن» در همين كتاب آمده است (250/ 14)، و در تاريخ سلجوقيان كرمان از محمّد بن ابراهيم اين عبارت ديده مي‌شود (ص 95 تا 96): اتابك محمّد انديشه كرد، منيع‌تر ملجأي و حصين‌تر پناهي و نزديكتر ملاذي عصمت امراء فارس ديد، اثقال و بنه و جواري و خواصّ خدم را برگرفت و در جوار آن بزرگان شد، او را بحسن القبول تلقّي فرمودند و گفتند چون دخول العرب كردي دندان كيد خصم كند شد.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 388
237/ 5 لهاوور، يكي از صورتهاي متعدّد اسم شهر لاهور است كه در نظم و نثر فارسي ديده مي‌شود، اشكال لاوهور، لوهور نيز از آن جمله است.
237/ 7 قرلق، چنانكه سابقا گفته شد (ص 344 تعليقه بر 106/ 5) صحيح اين اسم قرلق بايد باشد. نام وفا ملك در ابن بيبي هم آمده است (367).
239/ 15 تا 16 نظام الملك ...، همانست كه سابقا ذكر شده است و دوّمين وزير سلطان محمّد خوارزمشاه بود، صفحات 33 و 39 و 42 و 43 تا 47 و 61 ديده شود؛ و پسر او شهاب الدّين مسعود نيز در دستگاه جلال الدّين ناظر و پيشكار سراي بود (ص 193 ح).
241/ 5 و حاشيه، شروياز، نام چمن يا مرغزاري بوده است نزديك زنجان در حدود چمن سلطانيّه، و يا خود چمن سلطانيّه بوده است. اين چمن شروياز را مغولان قنقور اولانگ (بچندين شكل ديگر هم نوشته شده است من جمله قنغرلان و قنغرلام) مي‌گفتند و احيانا خود شهر سلطانيّه را هم بدان مناسبت قنقوراولانگ مي‌گفته‌اند. در راحة الصّدور (294) آمده است كه ارسلان بن طغرل بن محمّد بن ملكشاه در سال 562 بمرغزار شروياز بدر زنجان درآمد، و در جامع التّواريخ و تاريخ سلطان اولجايتو و نهاية الارب نويري و المنهل الصّافي و تاريخ وصّاف نيز ذكر اين محلّ آمده است (رجوع شود به حاشيه مرحوم قزويني بر ص لط از مقدّمه جهانگشاي، ج 1، و يادداشتهاي قزويني ج 5 ص 214). هاوارث در تاريخ مغول بانگليسي (ج 3 ص 261 و غيره)Sheruyaz گفته و وصفي شبيه بآنچه گذشت كرده. اثري از اين نام بنظر نمي‌رسد كه امروز بجا مانده باشد.
243/ 3 يغان سنقر (تغان گويا غلط است)، لفظ يغان بمعني فيل است،
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 389
كاشغري گويد: يغان، الفيل في احدي اللّغتين، و به يسمّي الرّجل يغان تگين (ديوان لغات التّرك چاپ استانبول، ج 3 ص 22).
245/ 16 و ح، گيران و جيران در نفثة المصدور (چاپ يزدگردي 22/ 10 و 11) مذكور است. هندوشاه بن سنجر صاحبي گيراني از آنجا بوده است (رجوع شود بمقدّمه تجارب السّلف).
248/ 4 و 14 ماهان، از همين صفحه و از آنچه در 254/ 1 و 255/ 14 آمده است واضح مي‌شود كه ماهان غير از موقان (موغان) است. آقاي عدنان ارزي براي من يادداشت كرده است كه نام ماهان در بعضي مآخذ تركي عثماني در باب جغرافياي آذربايجان آمده است و بنا بود از آن منابع چيزي بفرستد، ولي تا كنون نرسيده است.
250/ 11 بلدرچين، چنانكه در همان صفحه در حاشيه قيد شده است اين لفظ در جهانگشاي آمده است (سه بار) بصورتهاي مختلف، و مرحوم قزويني در متن بمتابعت نسخ قديم و معتبر يلدرجي نوشته و صورتهاي ديگر را در حاشيه آورده.
در ترجمه انگليسي كه بويل كرده است يلدزچي (جامع التّواريخ: يولدوزچي) ترجيح داده شده است و اخترشناس ترجمه شده. اين ممكنست درست باشد، ولي در هيچ يك از مآخذ تاريخي خبري از اينكه شرف الملك قبل از وزارت منجّمي مي‌كرده، يا اينكه اين لقب را بدو از اين سبب داده بوده‌اند، نيست، و اين تصحيح و ترجمه كاملا حدسي و از نوع حدسهاي آقاي پروفسور مينورسكي است.
252/ 8 شير باريك، اين نام بي‌سابقه نيست، در تاريخ سيستان (ص 345) گويد لقب امير طاهر بن خلف بود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 390
254/ 1 در گنجه، اين غلط است، و چنانكه از متن و عنوان باب در نسخ عربي برمي‌آيد بايد چنين باشد: و بيرون آمدن از گنجه.
257/ 15 نساوي، در متن عربي چاپي و نسخه ب م: النيسابوري- ضمنا اين را هم دارند كه «در بيلقان» والي بود؛ لقب او اينجا عزّ الدّين است، در چاپي عربي فخر الدّين است، در ب م بواسطه پاره شدن ورق و وصله شدن از ميان رفته است.
257/ 16 خطير مرتدّ، ب م: الطهير المرتد، چاپ هوداس: الطهير المريد.
سابقا يك سديد مرتد (يا مريد) هم نام برده شده بود، كه از جانب سلطان به رسالت به روم رفته بود (198)؛ مقصود از اين اشاره لفظ مريد است كه دوبار در نام اشخاص بكار رفته و ضبط صحيح آن معلوم نيست.
261/ 1 تا 5 خفه كردن يا بشمشير كشتن؟ بوسيله زه كمان خفه كردن گويا عادت تركي و مغولي بوده است، در سال 663 تركان و مغولان ركن الدّين قلج ارسلان پادشاه سلجوقي روم را نيز بدين طريق كشتند (به تاريخ ابن بيبي چاپ عكسي ص 649 رجوع شود)؛ همچنانكه شرف الملك بشمشير كشتن را رجحان مي‌داده است عميد الملك كندري هم (چنانكه از اخبار راجع بقتل او برمي‌آيد) كشته شدن بشمشير را ترجيح داد اگرچه غلامان سلطان مي‌خواستند او را خفه كنند. آقاي عدنان ارزي به بنده خبر از مقاله‌اي داد كه جناب محمّد فؤاد كوپرولو در خصوص اين عادت بزبان ايتاليائي نوشته است و در
Annali del R. Instituto Kuppericre Orientale di Napoli
دوره جديد سال اوّل (1940) ص 15 تا 23 منتشر شده است.
262 تا 263 امام الدّين رافعان، چنانكه در حاشيه بر 263 توضيح داده شد
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 391
مراد رافعي مشهور (ابو القاسم عبد الكريم بن محمّد قزويني فقيه شافعي مذهب) است كه در فقه و اصول و حديث و تفسير و تاريخ صاحب تصنيفات معتبر و مهمّ است، ولادت او در 555 و وفاتش در ذي القعده 623 بود، كتاب فتح العزيز در شرح وجيز كه نوشته است در 16 مجلّد است، و كتاب التّدوين او در اخبار قزوين بسيار مفصّل و مغتنم است. احوال او تقريبا در همه كتابهاي راجع به تاريخ و علم رجال و تراجم احوال و فهارس كتبخانها ديده مي‌شود از نووي گرفته تا بروكلمن، و از همه مفصّلتر در يادداشتهاي قزويني ج 3 ص 95 تا 108. حكايتي در باب رافعي در آثار البلاد قزويني هست كه مربوط بيكي از وزراي خوارزمشاه مي‌شود از اين قرار: وزير خوارزمشاه به محمّد بن عبد الكريم رافعي (در اسم او اشتباه كرده است) معتقد بود، روزي دست شيخ را بوسيد، او گفت «دستي را بوسيدي كه فلان قدر مجلّد تصنيف نوشته است». در آن روزها از ستور افتاد و دست راست او شكست. ازان پس مي‌گفت «دست خويشتن را ستودم، خداوند مرا گرفتار آن كرد». در شصت و چند سالگي در 623 درگذشت (چاپ ووستنفلد 294، چاپ بيروت 438).
266/ 13 و حلم الفتي في غير موضعه ...، مصراع دوّم بيتي است از متنبّي، در مدح ممدوح خود گويد كه اگر در جنگ باو گويند رفق و ملايمت كن جواب مي‌دهد كه حلم جا و محلّ دارد:
اذا قيل «رفقا» قال: للحم موضع‌و حلم الفتي في غير موضعه جهل (ديوان چاپ عبد الوهّاب عزّام ص 41، شرح منسوب به عكبري چاپ مصر 1376 ج 3 ص 187). در سمط اللّآلي ج 2 ص 773 اين بيت متنبّي آمده است و شروع
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 392
شده است با «اذا قيل مهلا».
267/ 14 گيلگون، در تاريخ گرجستان مستخرج از مآخذ گرجي كه بروسه بفرانسه تهيّه كرده است در جلد اوّل ص 520 نام اين محلّ بصورت‌Gelacoun آمده است و از عبارت كتاب برمي‌آيد كه محلّي كوهستاني و ييلاقي بوده است در جوار كوه آرارات كه لشكريان تاتار آن جا را براي اقامتگاه تابستاني خود برگزيدند. نيز بصفحات سابق (152 و 154) رجوع شود.
268/ 5 اواك، بروسه در تاريخ گرجستان مذكور نام او را بشكل‌Awag وAwak و غيره آورده و گويد سپهسالار گرجيان شده بود و پسر سپهسالار ايواني بود. امّا قلعه‌اي كه نام آن به صورت بحني نزديك باشد در ترجمه‌اي كه از مآخذ گرجي كرده است بچشم من نيامد؛ بلي در حواشي خود از ابن الأثير و نسوي بلفظ بجني‌Bedjeni نام از اين قلعه برده است. در تعليقه بر 194/ 2 تا 7 (ص 375) نيز در اين باب بحث شده است.
268/ 8 استمطار با احجار، باران آوردن بوسيله سنگ. اين از عقايد و عادات اقوام ترك و مغول است كه در كتب تاريخ و جغرافياي فارسي و عربي قديم ذكر كرده‌اند، از معجم البلدان ياقوت (ذيل تركستان) و مجمل التّواريخ و جهانگشاي جويني گرفته تا مطلع السّعدين و روضة الصّفا و حبيب السير، و حتّي كتابهاي لغت و كتابهاي ادبي فارسي. اين عمل جادوگري باران و برف آوردن بوسيله سنگ مخصوص را بتركي ياي و بزبان مغول جده مي‌گفتند، و سنگي كه بكار مي‌بردند سنگ پادزهر بوده است كه آن را در آب قرار مي‌دادند و آن را يده و جده تاش مي‌خواندند؛ و كسي را كه واقف باين علم بوده است و اين عمل را انجام
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 393
مي‌داده ياي چي، يده چي، جده چي مي‌ناميدند. در تاريخ فخر الدّين مباركشاه (چاپ راس 42) آمده است كه: دو سنگ ديگر است كه آن را هم بر شكل چليپا بسازند و با يكديگر وصل كنند و در صحرا بر سر چوبي كنند و بخون زني كه زجه شده باشد بيالايند و مشت آب براندازند، در وقت ژاله باريدن گيرد و رعدهاي سهمناك زند. و اگر در اين ميان كفچه آتش براندازند صاعقه هول پيدا آيد و رخش افتادن گيرد. تا آن سنگها فرو نگيرند و نشويند آن صاعقه كم نگردد. و بيشتر جاودان استاد را اين سنگها بباشد. كاترمر در حواشي قسمتي از جامع التّواريخ كه خود طبع نموده است شرحي بسيار مفيد در اين خصوص نوشته و اغلب مواضعي را كه ذكري از اين مسأله دران شده است جمع نموده (ص 428 تا 455)- از حاشيه مرحوم قزويني بر جهانگشاي ج 1 ص 152، و حاشيه مستر بويل بر ترجمه انگليسي آن كتاب ص 193 اقتباس شد. حاشيه مرحوم محمّد شفيع لاهوري بر مطلع السّعدين ص 1020 نيز ديده شود. جيمز فريزر در كتاب شاخ زرين‌Golden Bough )ج 1 ص 244 و ما بعد) در باب تصرّفات جادوگران در هوا و آوردن برف و باران به انواع وسايل و بخصوص اين عمل مغولان كه سنگ پازهر را به شاخه بيد مجنوني بسته در آب خالص قرار مي‌دهند و بدان افسون و عزيمت مي‌خوانند، بتفصيل هر چه تمامتر بحث كرده است (اين فصل اخير را در صفحه 305 و 306 آورده است و مستر بويل در حاشيه سابق الذكر خود بآن اشاره كرده است). نيز رجوع شود بمجلّه يغما سال اوّل ص 312 تا 313 و سال دوم ص 140.
269/ 12، كلماتي كه بنده بين دو قلّاب اضافه كرده‌ام گويا لازم نباشد،
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 394
فقط دو كلمه «خبر باشي» را غلط خوانده بودم و اگر جمله چنين خوانده شود صحيح و كامل مي‌شود: اختيار كردم كه خبر يأسي كه بعد ازان رجا نباشد ...
271/ 1 و ح، ميّا فارقين و مفارقين، از كتاب سرزمينهاي خلافت شرقي تأليف لسترينج معلوم مي‌شود كه مفارقين نزديك به تلفّظ ارمني اسم اين شهر است و بنابرين استعمال آن مجاز است.
271/ 16 حاني، آنچه بنده در حاشيه 4 نوشته است بكلّي اشتباه و غلط است.
حاني در حدود بلاد و نواحي شامي محسوب بوده است (ص 273 ديده شود) و شهري بوده است نزديك بيكي از شاخه‌هاي اصلي نهر دجله، و نزديك به ميّافارقين، در شمال شرقي شهر آمد. آني جزء ارمنستان است و از پايتختهاي ارمنستان عيسوي بوده. در كتاب سرزمينهاي خلافت شرقي بفهرست اعلام جغرافيائي رجوع شود، همچنين به معجم البلدان ج 2 ص 188، انساب سمعاني در لفظ حنوي، تقويم البلدان 274، نزهة القلوب 103، يادداشتهاي قزويني ج 4 ص 136.
272/ 1 و 8 جبخچور، تلفّظ ارمني نام همان ناحيه است كه در معجم البلدان (ج 2 ص 20) جبل جور، و در شرفنامه جبقجور، و در بعضي كتب ديگر چپقجور و چپغجور نوشته شده است؛ بخشي وسيع است از نواحي ارمنستان و متّصل به ديار بكر (آمد) و حالا جزء ولايت بدليس محسوب مي‌شود؛ در طرف غربي دجله و تقريبا در نقطه مقابل حاني، يعني در سمت شمال غربي آمد، واقع است.
يادداشتهاي قزويني ج 2 ص 135 تا 136 ديده شود.
272/ 3 منازجرد، از عجايب اينست كه در نفثة المصدور (چاپ يزدگردي 38/ 13) كه اين حكايت نقل شده است بجاي منازگرد «شهريار ري» نوشته كه
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 395
خطاي فاحش است، و محتمل است غلط ناشي از نسخه‌نويسان باشد.
275/ 16 طرت اپه، جزء اوّل اين اسم باعتقاد آقاي عدنان أرزي ممكنست طرت باشد (مخفّف طرغوت)، و جزء دوّم آن همان ابه كه در بسا اسامي ديگر نيز بكار رفته و سابقا بدان اشاره شده است.
276/ 13 جزيره، قسمت شمالي بين النّهرين (ما بين دجله و فرات) كه سرزمين آشوريان قديم باشد (در همسايگي آذربايجان) در اصطلاح عرب «الجزيره» ناميده مي‌شد و قسمت جنوبي آن كه سرزمين بابل قديم باشد (از بغداد بپائين تا كنار خليج فارس، و مجاور كرمانشاهان و خوزستان) عراق ناميده مي‌شد.
بفصل دوم كتاب لسترينج، سرزمينهاي خلافت شرقي، رجوع شود.
278/ 12 ليت ربّ محمّد ...، از عباراتي است كه بعضي صوفيّه به پيغمبر نسبت مي‌دهند ولي در احاديث نبوي يافت نشده است. در مصيبت‌نامه عطّار حكايت شده است كه از محمّد بن يحيي (محيي الدّين) نيشابوري سؤال شد كه پيغمبر چرا چنين گفت:
در ميان جمع يك صاحب كمال‌كرد محيي الدّين يحيي را سؤال
كان همه منصب كه پيدا و نهان‌مصطفي را بود در هر دو جهان
از چه گفت او: كاشكي از بحر جودحقّ نياوردي مرا اندر وجود؟ الي آخر الحكاية (مصيبت نامه چاپ نوراني وصال ص 318)- اينكه اشاره باين گفته در مصيبت‌نامه آمده است اطّلاعي بود كه جناب آقاي فروزانفر ببنده دادند. مولوي نيز در فيه ما فيه گفته است (چاپ فروزانفر ص 203): «يكي از شيخ پرسيد كه مصطفي با آن عظمت كه «لولاك لما خلقت الأفلاك» مي‌گويد:
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 396
يا ليت ربّ محمّد لم يخلق محمّدا، اين چون باشد ...» محتاج بگفتن نيست كه محمّد نسوي در ايراد اين قول بخود اشاره كرده است.
280/ 2 بحربة وحشيّ ...، گوينده بيت را نيافتم؛ اين را مترجم آورده است و در اصل عربي نيست. چندان شعر خوبي هم نيست علاوه بر اينكه سنان ابن ملجم بجاي شمشير ابن ملجم بكار رفته است!
282 تا 283 مرثيه ابو تمّام به دو نسخه از ديوان او (چاپ مصر 1292 ص 214، و چاپ بيروت 1887 ص 329 و ما بعد) مراجعه شد، در مآخذ ديگر مثل أخبار ابي تمّام از صولي (124 و 125) و كتاب الأغاني (چاپ دار الكتب 16: 390) و ديوان المعاني (2: 176) و شرح منيني بر عتبي (1: 345 و ما بعد) و الوساطة (چاپ صيدا 60 و 246 و 248) و حماسة ابن الشّجري (93) و وفيات الأعيان (1: 336) و مختارات البارودي (3: 303) عدّه‌اي از ابيات بتفاوت يافت شد، اختلافاتي در پاره‌اي كلمات موجود است كه شايسته ذكر است، از آن جمله:
عطّلت (بارودي) بجاي عطلت (ديوان)؛ إن فاته (ديوان) بجاي إذفاته؛ أخمصك (بارودي و كتب لغت) بجاي أخمصك (الأغاني) و أخمصك (ديوان و اخبار ابي تمّام)؛ غدوة (أغاني و شرح يميني) بجاي غدوة (ديوان و بارودي)؛ دجي (ديوان) بجاي دجا؛ قبر (غالب مآخذ) بجاي القبر (نسخه اصل ترجمه).
پايان تعليقات
10/ 9/ 43
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 397

تكمله تعليقات‌

در اثناي آنكه اين تعليقات بچاپ مي‌رسيد برخي مطالب بدست آمد و يادداشت شد كه در روشن كردن مندرجات اين كتاب مفيد خواهد بود، و بخصوص در مجمع الآداب (مختصر معجم الألقاب) ابن الفوطي، كه دو جلد آن بتازگي باهتمام استاد مصطفي جواد منتشر شده است، اطّلاعاتي در باب رجال مذكور در سيره يافت شد كه مغتنم است. آن جمله را در اين اوراق باختصار نقل مي‌كنم:
ص 4 و 7 و 12 و غيره، علاء الدّين ابو الفتح محمّد خوارزمشاه در زمان پدرش تكش به قطب الدّين ملقّب بود، پس از مرگ او لقب خويش را به علاء الدّين بدل كرد؛ به عفّت و كوتاه دستي موصوف بود و در فقه و اصول دستي داشت، و اهل علم ملازم مجلس او بودند و زندگاني به سادگي مي‌گذرانيد؛ بيست و يك سال و چند ماه پادشاهي كرد. مجمع شماره 1611.
ص 33 نوبت ذو القرنين، نظامي در اسكندرنامه گويد:
همان نوبت پاس در صبح و شام‌ز نوبتگه او برآورد نام ص 33 و 57 غياث الدّين غوري، ابو الفوارس محمّد بن سام بن محمّد برادر شهاب الدّين محمّد بن سام مسجدها و خانقاهها و مدرسه‌ها در خراسان بنا كرد و كاروان‌سراها در راهها و بيابانها، و بر همه آنها املاك وقف كرد، و هرگز دست
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 398
بر اموال هيچ يك از رعاياي خويش دراز نمي‌كرد، و بخطّ خويش چند مصحف نوشت و بر مدارسي كه ساخته بود وقف كرد. وفات او در سال 599 بود. مجمع الآداب شماره 1799.
ص 38 تا 40 و غيره، غياث الدّين پير شاه، كنيه‌اش ابو المؤيّد بود و پدرش او را سلطان كرمان كرده بود شجاع و قوي‌دل بود و سيرت نيكو داشت و بر رعيّت بار سنگين نمي‌نهاد. از برادرش جلال الدّين منكبرني پنج سال كوچكتر بود ...
شوهر مادرش كه از بردگان پدرش بود او را به زه كمان خفه كرد در سال 619 (چنين است بجاي 625) و سنّ او نزديك به بيست سال بود. مجمع الآداب شماره 1759. در ابن الأثير در سنوات 614 و 620 و 621 و 622 از اخبار او چيزي آمده است.
ص 54 آي محمّد، و 59 آي چيچك، و 94 و 95 آيبه، و 99 آي دمر، و 99 آي دغدي، و 181 آي دغمش. و نيز اسمائي مثل آي برس و آي تگين، از اسماء متداول تركي است و در همه آنها آي بمعني ماه است. جهانگشاي ج 2 ص 16 ح نيز ديده شود.
ص 58 ايلال، رجوع شود به يادداشتهاي قزويني ج 1 ص 154 تا 155.
ص 97 علاء الدّوله شريف، ظاهرا از اولاد علاء الدّوله ابو هاشم زيد بن الحسين ابن علي الحسني الهمداني رئيس همدان بوده است كه پسر نوه دختري (سبط) صاحب ابن عبّاد بود و در مجمع الآداب بشماره 1506 مذكور است و نيز در ابن الأثير در وفيات سال 502، و در المنتظم ابن الجوزي ج 9: 160، و در النجوم الزّاهرة ج 5: 199 بنام الحسن العلوي ياد شده. اين ابو هاشم پس از وفات ملكشاه
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 399
بر همدان مستولي شد، و پيش از ان نيز از حدود 455 در آنجا رياست داشت.
نظام الملك احمد بن نظام الملك كه مدّتي در همدان مقيم بود در باب او خبري به محمّد بن ملكشاه نوشت (چنين است در النّجوم الزّاهرة و ظاهرا صحيح همين است؛ ولي ابن الفوطي ملكشاه گفته)، و باعث شد كه وي را به اصفهان بردند و بمبلغ هفتصد هزار دينار مصادره كردند، آن مبلغ را به زرّ سرخ در بيست روز پرداخت بي‌آنكه ملكي بفروشد يا مخدّه از پشت خود بجنباند.
ص 107 لشكرهاي خلج، در باب اين منازعات اخباري نيز در جهانگشاي جويني (ج 2 ص 192 و ما بعد) آمده است و همچنين در طبقات ناصري (چاپ حبيبي صفحات 372 و 655 و 658 و 659). از آن اخبار معلوم مي‌شود كه محمّد بن علي خرپوست غوري ملقّب به ملك اختيار الدّين از جانب سلطان محمّد خوارزمشاه در غزنه بود با بيست هزار لشكر، و چون خوارزمشاه از كنار جيحون بهزيمت رفت يمين ملك (- امين ملك، امين الملك در اين ترجمه) كه مقطع هرات بود بغزنه رفت و در دو سه منزلي آن شهر فرود آمد و رسول به خرپوست فرستاد كه: ما را علفخوار معيّن كن با هم باشيم تا آنگاه كه از حال سلطان چه ظاهر شود.
در اين وقت شمس الملك شهاب الدّين سرخسي كه وزير سلطان جلال الدّين بود هم در غزنه بود و صلاح الدّين نسائي كه از طرف سلطان كوتوال قلعه و شهرستان بود نيز آنجا مقام داشت. خرپوست و امراي او در جواب يمين ملك گفتند:
ما مردمي غوري‌ايم و شما ترك، با هم زندگاني نتوانيم كرد، سلطان هر قوم را إقطاع و علفخوار معيّن فرموده است، هر يك بمقام خود باشيم تا چه پديد آيد. شمس الملك وزير و صلاح الدّين بر قصد خرپوست اتّفاق كردند و او را
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 400
در باغي ضيافت كردند، ناگاه صلاح الدّين نسائي خرپوست را بكارد زد و بكشت، و پيش از آنكه لشكر او واقف شوند خود را در شهر افگندند و قلعه ضبط كردند و غوريان متفرّق شدند و يمين ملك بغزنه آمد و حاكم شد، و لشكري جمع كرد و پيش لشكر مغول باز رفت، چون مغولان ديدند كه عدد او زيادتست بي‌جنگي و ملاقاتي بازگشتند. يمين ملك شمس الملك وزير را در قلعه كجوران (جزء ناحيه بست و تگيناباد) محبوس كرد و صلاح الدّين را در قلعه غزنه بگذاشت. غزنيان (- اهالي غزنه) بعد از غيبت يمين ملك خروج كردند و صلاح الدّين را بكشتند، و در غزنه قاضي و رضيّ الملك و عمدة الملك (دو برادر از اهل ترمد) حاكم گشتند و پادشاهي غزنه بر رضيّ الملك مقرّر داشتند. خلج «1» و تركمان بي‌حدّ از خراسان و ماوراء النّهر بهم افتاده و در پرشاوور گرد آمده بودند، سرخيل ايشان سيف الدّين أغراق ملك بود (كه در اين ترجمه بغراق گفته است). رضيّ الملك را طمع افتاد كه بر سر ايشان رود و ايشان را بزند و بعد از ان بر هندوستان مسلّط گردد. لشكر برگرفت و بقصد ايشان به پرشاوور رفت. تركمانان و خلج او را بزدند و او را و اكثر لشكر او را بكشتند. برادرش عمدة الملك در غزنه حاكم بود، اعظم ملك كه پسر عماد الدّين صاحب بلخ بود و ملك شير كه حاكم كابل بود با لشكر غوري كه بر ايشان مجتمع شده بودند بغزنه آمدند و عمدة الملك را در قلعه ميان
______________________________
(1) خلج قومي از تركمانان بودند، كه از اراضي ترك‌نشين مجاور قرلق (خلّخ) به زابلستان مهاجرت كردند- براي احوال ايشان رجوع شود به مقاله خلج در دائرة المعارف اسلامي بتركي و به تعليقات پروفسور مينورسكي بر ترجمه انگليسي حدود العالم ص 347 و ما بعد. در فارسي لفظ خلج بمعني خركچي بكار رفته است و دو مثل مربوط بآنان داريم، آنچه خر نخورد خلج خورد، زبان خر را خلج داند. چه ارتباطي بين اين معني و آن قوم هست، نمي‌دانم.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 401
شهر غزنه محاصره دادند و بجنگ مشغول شده منجنيق نهادند تا بعد از چهل روز قلعه را گرفتند. در همان روز شمس الملك (كه سلطان جلال الدّين به وقت آمدن از خراسان بقلعه كجوران رسيده و او را خلاص داده و فرستاده بود تا اسباب و ترتيب پادشاهي در غزنه آماده كند) بدان شهر رسيد و بشارت قدوم سلطان داد. بعد از يك هفته سلطان بغزنه رسيد و از جوانب لشكر روي بدو نهادند و مجتمع گشتند. يمين ملك در هندوستان خبر وصول سلطان بغزنه شنيد، بشتاب بخدمت سلطان آمد، همچنين اغراق ملك با حشم خلج و تركمانان از پرشاوور، و اعظم ملك و ملك شير و غوريان، خلق بسيار هم در خدمت سلطان مرتّب گشتند تا شصت هفتاد هزار لشكر ساخته بر او مجتمع گشتند. سلطان جلال الدّين با اين لشكرها به پروان «1» رفت كه سر حدّ باميان است و راههاي بسيار بآنجا كشد، سواري ده دوازده هزار مغول بطلب سلطان از عقب او مي‌آمدند، بغزنه آمدند و چون در شهر لشكري نبود بي‌مانعي در شهر آمدند و مسجد آدينه بعضي بسوختند و هركرا در كويها و شوارع يافتند بكشتند و بعد از يك روز مقام قلاووز گرفته بر عقب سلطان به پروان رفتند و آنجا با سلطان مصاف دادند. سلطان غالب آمد؛ لشكر مغول بخدمت چنگز خان رفتند بطالقان. چون سلطان مظفّر آمد بسبب نزاعي كه خلج و تركمان و غوريان را بر سر مقاسمت اسپان غنيمت با خوارزميان
______________________________
(1) پروان در كتاب الهند بيروني (چاپ حيدر آباد 215) و ترجمه انگليسي آن از زاخاؤ (ج 1 ص 259) و در كتاب كنينگهام به انگليسي راجع به جغرافياي قديم هندوستان (نقشه سوم بين ص 18 و 19 ديده شود) مذكور است. معبري بنام معبر پروان كه در جبال هندوكش واقع است در شمال شهر كنوني‌Opane )نزديك چاركار) در درّه علياي كابل در نقشه مذكور نشان داده شده است.
جهانگشاي جويني (ج 2 ص 136 ح 2) نيز ديده شود.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 402
رفت مخالفت در ميان لشكر سلطان افتاد، اغراق ملك و اعظم ملك با تمامت خلج و تركمان و غوري برگشتند و بر راه پرشاوور برفتند و سلطان با لشكر ترك و خوارزمي كه با او بماندند روي بغزنه نهاد. براي باقي داستان كه بتفصيل تمام در جهانگشاي نقل شده است به آن كتاب (ج 2 ص 197 و ما بعد) رجوع شود.
ص 117 حاشيه، حسين بن خرميل، لقبش عزّ الدّين و كنيه‌اش ابو محمّد در مجمع الآداب بشماره 135 مذكور است. وي سلطان زابلستان بود و بر هرات و غرشستان نيز حكومت و ولايت داشت. ابن الأثير قتل او را به امر خوارزمشاه در حوادث سال 604 به تفصيل آورده است. غرشستان يا غرچستان ولايتي بوده است در شمال كابل و غور، نهر مرو الرّود از آن ناحيه مي‌گذرد، شاه آنجا را در قديم شار مي‌گفتند و مقرّ او شهر شبسين بود (معجم البلدان و سرزمينهاي خلافت شرقي ديده شود).
ص 124 علاء الدّين خيّاطي، ابو علي سديد بن محمّد بن ابي سابق طاهر الخوارزمي محتسب خوارزم بود، در حديث از فخر المشايخ عليّ بن محمّد العمراني روايت مي‌كند و از وي نجم الدّين حسين محمّد البارع روايت مي‌كند. المشتبه ذهبي (چاپ لايدن 176، و چاپ مصر 253) و مجمع الآداب شماره 1507 ديده شود.
ص 127 و 171 ح علاء الدّوله اتاخان صاحب يزد، دو تن از اتابكان يزد كه اسلاف اين علاء الدّوله بوده‌اند در مجمع الآداب مذكورند، يكي بشماره 1591 فرامرز بن علي بن فرامرز اليزدي و ديگري بشماره 1599 ابو الفتح گرشاسف بن عليّ بن فرامرز الفارسي اليزدي كه لقب هر دو را علاء الدّوله گفته است و گويا دو برادر بوده‌اند. در ابن الأثير نيز در حوادث سنوات 501 و 510 و 513 مذكورند، و
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 403
گويا دوّمي است كه در زبدة النّصره عضد الدّين علاء الدّوله ابا كاليجار گرشاسف ناميده شده است و تا بعد از 520 زنده بوده است.
ص 149 عزّ الدّين قزويني، در مجمع الآداب خود او و پسر او و نوه و نبيره او مذكورند: عزّ الدّين ابو الفضائل ... ابن عبد المجيد (يا عبد الحميد) قزويني الأصل كه در ايّام سلطان جلال الدّين منكبرني به تبريز مهاجرت كرد و آنجا وطن گرفت و قاضي شد و صاحب اهل و اولاد گرديد و به جاه و مال رسيد؛ وي از علماي فقه بود و در قزوين از امام الدّين رافعي درس گرفته بود (شماره 362).
محيي الدّين ابو الحسن عليّ ابن ابي الفضائل در ذيل نام پدرش و نيز در القاب حرف ميم تحت عدد 756 و 808 مذكور است و وفات او در سنه 697 بوده است. عماد الدّين ابو الفضائل احمد بن محيي الدّين ابو الحسن (در چاپي ابي الحسين) عليّ (شماره 966). عزّ الدّين ابو المعالي الحسين بن نصير الدّين محمّد بن صدر الدّين محمّد ابن ابي الفضائل القزويني التّبريزي كه در سال 698 از جانب غازان به رسالت ببلاد شام رفت و در سالي كه پدرش صدر اوقاف گرديد او هم به بغداد رفت و بسمت ناظر خلاطيّه منصوب شد (شماره 160). مراد از خلاطيّه تربت سلجوقي خاتون زوج خليفه النّاصر لدين اللّه است كه در جانب غربي بر كنار دجله واقع بود و امروز از ان اثري برجا نيست.
ص 157 علاء الدّين كيقباد سلجوقي، در مجمع الآداب بشماره 1602، و در مختصر الدّول ابن العبري (503) و در ابو الفدا (3: 89 و 144 و 153 و 164) و در النّجوم الزاهره (6: 224 و 226 و 235 و 297 تا 298) و در ابن الأثير سنه 616 و در وفيات الأعيان در ترجمه كامل ايّوبي نيز ياد شده است و احوال او آمده.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 404
ص 161 مراغه، نيز پيش ازين در صفحات 101 و 138 و 140 و 147 و 158، دو تن از شاهان مراغه كه در سالهاي مقدّم بر اين زمان، يعني تا 604 و 605، زنده بوده‌اند در كامل ابن الأثير و مجمع الآداب ابن الفوطي مذكورند: علاء الدّين قراسنقر كه در حوادث سنه 602 و 604 در ابن الأثير مذكور است و شايد همان باشد كه در مجمع بشماره 1598 علاء الدّين ارسلان بن كربة بن نصرة الدّين ابه ارسلان بن أتابك قراسنقر الأحمد يلي المراغي ملك مراغه خوانده شده است و يمكن كه علاء الدّين كرابه مذكور در سيرت جلال الدّين (161) پدر او بوده باشد.
ابن الفوطي گويد كه قاضي افضل الدّين در كتاب تاريخ بيشكين او را ياد كرده و گفته است كه علاء الدّين صاحب مراغه در ذي القعده سنه 604 درگذشت و در قبّه خود در مدرسه (ظ: مدرسه عزّيّه) مدفون شد، و اين قبّه بلندترين و آبادترين قبّه‌هاست و سلافه خاتون زوجه اتابك خموش را هم در همان جا دفن كردند. هم او در حقّ عزّ الدّين ابو الحارث ارسلان ابه ابن اتابك التّركي المراغي صاحب مراغه آورده است كه اميري عادل بود و استاد ما كمال الدّين احمد بن العزيز المراغي قاضي سراب او را مدح كرده است. و اين عزّ الدّين در نبردي كه ميان او و نصرة الدّين بيشكين در ورزمان از نواحي تبريز در سال 605 روي داد كشته شد، و او صاحب آن مدرسه‌ايست كه اكنون بمدرسه قاضي معروف است (مجمع الآداب شماره 18). و مرادش از قاضي ظاهرا كمال الدّين محمّد بن عبد الحميد قزويني فقيه مدرّس باشد كه در مجمع الآداب در شماره 523 حرف كاف ذكر شده است. ابن الأثير مي‌گويد كه در اين سال (604) علاء الدّين قراسنقر صاحب مراغه مرد و بعد از وي امارت به پسر او كه طفلي بود رسيد و يكي از خدّام
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 405
پدرش «1» تدبير دولت و تربيت آن پسر را متكفّل شد. اميري از امرائي كه با پدر او بودند بر وي عاصي شد و جمعي گرد او جمع شدند. آن خادم لشكري را كه داشت بجنگ اين امير فرستاد، او را شكست دادند و دولت بر فرزند قراسنقر قرار گرفت، وليكن دوران او كوتاه بود، چه در اوائل 605 مرد و اهل آن خاندان منقرض شد و كسي (ظاهرا نرينه مراد است) از ايشان نماند. نصرة الدّين ابو بكر بن پهلوان ملك آذربايجان شهر مراغه و متعلّقات آن را متصرّف شد جز قلعه روئين دز را، كه خادم مذكور بآنجا پناهنده شده و همه خزائن و ذخائر را بآنجا كشيده و از دست اتابك ابو بكر در امان بود. ظاهر اينست كه صاحبه روئين دز كه در سيرت جلال الدّين مي‌گويد زن ملك خاموش و از حفده علاء الدّين كربه بود تنها كسي بوده است كه از اين خاندان مانده بوده.
ص 161 علاء الدّين صاحب ألموت، ابو السّعادات محمّد بن جلال الدّين الحسن ابن محمّد الاسماعيلي القهستاني، متوفّي بسال 653؛ در مجمع الآداب بشماره 1615، و در الحوادث الجامعه ص 314، و در تجارب السّلف 289، و جلد سوّم جهانگشاي و وفيات الأعيان و عمدة الطّالب و روضات الجنّات و بسياري كتب ديگر از احوال او خبر داده شده است.
ص 181 شروانشاه، و ص 192 گشتاسپي، و 193 ح شروانشاه، در باب اين خاندان و شاهان شروان و سرزمين ايشان رجوع شود به كتاب مينورسكي‌A History of Sharvan Darband چاپ كيمبريج 1958. در فهرستي از شاهان كه در صفحه 135 آن آمده است براي سالهاي ششصد تا ششصد و بيست و دو نام
______________________________
(1) خادم بآن معني كه امروز خواجه مي‌گوئيم.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 406
گرشاسپ اوّل پسر فرّخزاد مذكور است، و براي سال 622 فريبرز سوّم پسر گرشاسپ، كه افريدون مذكور در ترجمه سيره (ص 193 ح) پسر او مي‌شود، براي سالهاي 641 تا 653 اخستان دوم پسر فريبرز، بعد از او فرّخزاد دوّم پسر اخستان و آخر الأمر گرشاسپ دوّم (يا گشتاسپ) كه معاصر عهد هولاگو بوده است. مندرجات مجمع الآداب (شماره 1592) با اين فهرست نمي‌سازد، چه مي‌گويد علاء الدّين فرامرز بن گشتاسپ شرواني ملك شروان (كه نسب ايشان به بهرام چوبين مي‌رسد و در بلاد شروان و شماخي از قديم سلطنت داشتند) پدر اخستان شروانشاه بود كه او را هولاگو در 658 كشت.
ص 185 بغدي، در نفثة المصدور (چاپ يزدگردي ص 85) ذكر غلام اين بغدي آمده است بنام بوقا.
ص 188 پرگري، در نفثة المصدور مذكور (103 و 326) هم آمده است.
ص 204 و 222 الغ خان، در طبقات ناصري (چاپ حبيبي ص 364 و 371) از يك الغ خان ابي محمّد ياد شده است كه از بنو اعمام خوارزمشاهيان بود، و سلطان محمّد خوارزمشاه بعد از آنكه عراق را گرفت و پسر خويش ركن الدّين غورسانچتي را بر تخت عراق نشانيد اين الغ خان را اتابك و نايب او فرمود و دختر ملك الغ خان را در حباله خود آورد و تمامت ملك غور و لشكرهاي جبال را بخدمت او بگذاشت. بعيد نيست كه اين دو الغ خان هر دو يك شخص باشند.
ص 207 ح علاء الدّين تكش، ابو نصر تكش بن [ايل ارسلان بن] أتسز بن محمّد، قال المؤيّد صاحب كتاب «سيرة خوارزمشاه» كان علاء الدّين عادلا في الرّعيّة حسن السّيرة له معرفة بالفقه علي مذهب ابي حنيفة و كان قد استولي علي خوارزم
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 407
و ماوراء النّهر و بعض بلاد خراسان و الرّي و بلاد الجبال و واقع السّلطان طغرل و قتله و أنفذ رأسه الي بغداد و ذلك سنة 590، و استولي هو علي بلاد الجبال و أنفذ له خلع السّلطنة و تولية البلاد علي يد الوزير مؤيّد الدّين ابن القصّاب فجري بينهما خلف فلم يلبس الخلعة، و كانت وفاته بشهرستان و حمل الي خوارزم فدفن بها (مجمع الآداب شماره 1490). از مطلبي كه ابن الفوطي در موضع ديگري (شماره 1759) نقل كرده است و گفته كه «قرأت في تاريخ خوارزمشاه الّذي صنّفه مؤيّد الدّين النّسائي» احتمال قوي مي‌توان داد كه مراد همين سيرة جلال الدّين نسوي باشد، زيرا كه مضامين اين موضع دوم همه مأخوذ از اين كتاب است، ولي هيچ يك از مطالبي كه در موضع نخستين نقل كرده است در سيرة جلال الدّين نسوي نيست. وفات علاء الدّين تكش در سال 596 بود.
ص 295 س 16 نصرة الدّين بيشكين، نصرة الدّين ابو بكر بيشكين پسر نصرة الدّين محمّد بن ايلدگز (چنين است در تاريخ ادبي ايران تأليف براون جلد دوّم در احوال نظامي و فاريابي) يا پسر نصرة الدّين محمّد بن بيشكين (بر حسب مجمع الآداب ابن الفوطي) بقول براون برادرزاده قزل ارسلان بوده است و ظهير فاريابي را در مدح او سي و پنج قصيده است. از قراري كه ابن الفوطي مي‌گويد (چاپ مصطفي جواد شماره 18) در سال 605 بين نصرة الدّين بيشكين و عزّ الدّين ارسلان ابه صاحب مراغه جنگي در نواحي ورزمان از متعلّقات تبريز روي داد و عزّ الدّين در آن نبرد كشته شد. و باز ابن الفوطي مي‌گويد (چاپ محمّد عبد القدوس قاسمي در لاهور، از 1939 تا 1947 در جزء ملحقات ارينتال كالج مگزين، شماره 1538 حرف ميم) كه قاضي افضل الدّين را كتابيست در تاريخ نصرة الدّين بيشكين، و
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 408
معين الدّين ابو القاسم هارون بن علي معروف به ابن دندان تبريزي وزير اين نصرة الدّين بيشكين بود. استاد مصطفي جواد كه در حاشيه بر مجمع الآداب اين مطلب را نقل كرده است مرتكب سهوي شده و اين بيشكين را با پيشتگين مذكور در كتاب زامباؤر اشتباه كرده و يكي دانسته است (ص 295 همين كتاب ديده شود)
ص 296 ربيب الدّين، چنانكه در تعليقه سابق اشاره شد ابن الفوطي در حرف ميم از كتاب مجمع الآداب لقب اين وزير را معين الدّين آورده و گفته است كه وزير نصرة الدّين بيشكين پسر نصرة الدّين محمّد بن بيشكين بود و در 620 وفات يافت.
معاصرين اين وزير او را ربيب الدّين گفته‌اند، ولي معين الاسلام و المسلمين جزء القاب او در ديباجه و خاتمه مرزبان نامه آمده است؛ امكان اين نيز هست كه ابتدا لقب معين الدّين داشته و پس از رفعت مقام به ربيب الدّين ملقّب شده است. وزارت او نزد بيشكين منافات با قول مؤرّخين ديگر ندارد و ممكنست كه قبل ازانكه وزير اتابك ازبك شود وزير نصرة الدّين بيشكين بوده باشد؛ ولي تاريخ 620 براي وفات او ظاهرا درست نيست، چه مسلّم است كه تا 624 زنده بوده است (مقدّمه مرحوم قزويني بر مرزبان نامه ص يه ديده شود).
ص 298 رياست خراسان، در همين كتاب ص 190 رئيس كوزه‌كنان، ص 145 نظام الدّين رئيس تبريز، ص 97 رئيس علاء الدّوله شريف رئيس همدان، ص 94 رئيس صدر الدّين خجندي رئيس اصفهان؛ و در سياستنامه نظام الملك (سير الملوك چاپ دارك ص 95) اندر پرسيدن از حال عامل و قاضي و شحنه و رئيس و شرط سياست؛ و در كتب تاريخ عهد سلاجقه نام ابو مسلم داماد نظام الملك بعنوان رئيس ري كه با حسن صبّاح مخالفتي داشت؛ نظاير استعمال اين لقب و
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 409
منصب است.
ص 312 رضيّ الدّين نيشابوري، در بدائع الملح كه سابقا در همين كتاب معرّفي شده است در ورق 59 ب نام او آمده است و عنوان منشي‌ء النّظر براي او بكار رفته است كه اشاره است به اهتمام او در تدوين و تأسيس قواعد علم مناظره.
ص 316 ملك معظّم كه وليّ عهد است، ظاهرا مراد عماد الدّين پهلوان پسر نصرة الدّين هزارسپ است كه در همين ترجمه سيره ص 200 و 226، و نيز در مجمع الآداب بشماره 1014 مذكور است. عبارت ابن الفوطي به اختصار اينست:
عماد الدّين ابو المظفّر البهلوان بن هزارسب بن بنگير بن عياض اللّري صاحب الجبال المتسلّط علي جبال اللّر، و هي مملكة وسيعة و جبال منيعة كثيرة الخيرات، و هي مقصد لكلّ من خانه الزّمان، و هذه البلاد في اهتمامهم الي الآن. مقدّمه مصحّح ص س نيز ديده شود.
ص 341 صدر الدّين خجندي، دو نفر از آل خجند را ابن الفوطي در حرف عين از مجمع الآداب ذكر كرده است. عضد الدّين ابو محمّد ثابت بن عبد الصّمد بن محمّد ابن عبد اللّطيف الواعظ، كه از وي شعري در وصف زردالوي اصفهان نقل كرده (شماره 626)، و علاء الدّين ابو محمّد ثابت بن محمّد بن احمد بن ثابت خطيب بلخ كه اين قطعه را از خطّ او نقل كرده:
إذا أفادك إنسان بفائدةمن العلوم فأدمن شكره أبدا
و قل: فلان جزاه اللّه صالحةأفادنيها، و لا تشرك به أحدا (شماره 1494). وي به شيراز منتقل گرديد و در 637 در 89 سالگي درگذشت (حاشيه مصطفي جواد به نقل از ابن تغري بردي 6: 316 و شذرات الذّهب و
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 410
مختصر الدّول 314 و 328 و 329).
ص 376 دو بيت ابن هرمه در سه كتاب ديگر نيز ديده شد: كتاب المعاني الكبير ابن قتيبه (چاپ حيدر آباد ج 1 ص 213) و كتاب الصّناعتين ابو هلال عسكري (چاپ قاهره 1371 ص 123 و 145) و لسان العرب مادّه ش ح ح (چاپ بولاق ج 3 ص 326).
ص 391 رافعي، در مجمع الآداب از خود او در ضمن ترجمه شماره 362 ياد شده است، و نام پسر او عزيز الدّين محمّد بشماره 602 آمده است و مؤلّف مي‌گويد از شيوخ (استادان) شيخ ما صدر الدّين پسر شيخ الشّيوخ سعد الدّين حمّوئي جويني بود.
396/ 3 در تاريخ الخلفاء سيوطي (ص 287) اين بيت در ضمن قطعه‌اي آمده است كه المسترشد خليفه در سال 529 سرود، وقتي كه او را اسير كردند، و صورت صحيحش اينست:
فحربة وحشيّ سقت حمزة الرّدي‌و موت عليّ من حسام ابن ملجم تمّت، 24/ 12/ 43.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 411

فهرست عام از اسماء اعلام تاريخي و جغرافيائي و كتب و بعضي از لغات و اصطلاحات «1»

آ آثار البلاد 311، 312، 315، 330، 334، 341، 357، 366، 391
آداب الحرب و الشجاعه 327، 373
آدم (ع) 3
آذربايجان، آذربايگان، آذربيجان 5، 22، 24، 25، 26، 29، 82، 101، 103، 138، 139، 140، 142، 158، 164، 165، 171، 177 ح، 178، 179 ح، 181، 182، 184، 185، 187، 189، 190، 200، 211، 221، 223، 224، 239، 241، 248، 249، 278، 358، 389، 395، 405
آذربايجان يورت بيلگه‌سي (مجله) 305
آرارات (كوه) 358، 392
آرال (درياچه) 354
آسياي مركزي 330
آقسنقر كوفي 94
آق شاه 59، 84، 85، 87، 88، 89
آق قوش 369
آل برهان 309
آلتون خان 10، 11، نيز رجوع شود به التون خان
آل خجند 341، 409
آل سلجوق 19، 20
آل صاعد 341
آل عباس 20
آل مازه (- آل برهان) 311
آلمالق 12
آمد (ايمد)- ديار بكر 270، 274، 364، 394
آنندراج 223 ح، 366
آني (- حاني) 271 ح، غلط است، به حاني رجوع شود
آني 394
آي ابه، رجوع شود به آيبه
آي برس 398
آيبه (- آي ابه) 340، 341، 367، 398، نيز رجوع شود به جمال الدين الغ باربگ، و جمال الدين پسر آيبه
______________________________
(1) تهيه فهرست اسماء اعلام را آقاي كمال اجتماعي از طرف بنگاه ترجمه و نشر كتاب متعهد شده‌اند.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 412
آيبه فرزيني 94، همان جمال الدين الغ باربگ است
آي تگين 398
آي چيچاك، آي چيچك 59، 398
آي دغدي 398
آيدغدي كله 99
آيدغمش 181، 398
آي دمر 398
آيدمرشامي 99، 101
آي محمد 54، 398
ا ابخاز 113، 145، 148، 150، 152، 359، 360، 375
ابراهيم بن هرمه (- ابن هرمه) 376، 410
ابلستان 361
ابناء ملوك 57/ 10
ابن ابي الحديد 331، 348، نيز رجوع شود به شرح نهج البلاغه
ابن الأثير 3، 16، 34، 309، 331، 350، 357، 362، 392، 398، 402، 403، 404
ابن البلخي 323
ابن البواب 315
ابن الجوزي 380، 381
ابن العربي 314، 325
ابن الفقيه 326
ابن الفوطي 397، 399، 404، 407، 408، 409
ابن المعتز 376
ابن بيبي 321، 354، 366، 384، 385، 387
ابن تغري بردي 409
ابن خلكان 314
ابن دندان تبريزي (- معين الدين ابو القاسم هارون بن علي) 408، نيز رجوع شود به دندان، و ربيب الدين
ابن سينا (ابو علي) 309، 340
ابن قتيبه 376
ابن مقله 315
ابن ملجم 280، 396
ابن هرمه (- ابراهيم بن هرمه) 376، 410
ابو الحسن خرقاني [شيخ] 332
ابو السعادات محمد بن جلال الدين الحسن بن محمد الاسماعيلي القهستاني 405، رجوع شود به علاء الدين صاحب الموت ابو الطيب سهل بن محمد بن سليمان صعلوكي 326
ابو الفتح گرشاسف بن علي بن فرامرز الفارسي اليزدي 402
ابو الفتح محمد بن السلطان الأعظم تكش برهان امير المؤمنين 215، رجوع شود به محمد خوارزمشاه
ابو الفتح محمد بن سام 232 ح، رجوع شود به شهاب الدين
ابو الفتوح رازي 324
ابو الفدا 403
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 413
ابو الفوارس محمد بن سام بن محمد 397، نيز رجوع شود به غياث الدين
ابو القاسم حصيري 352
ابو القاسم عبد الكريم بن محمد قزويني (- رافعي) 391
ابو المؤيد (- غياث الدين پير شاه) 398
ابو المجاهد جمال الدين محمود حصيري 387
ابو المكارم علي بن ابي القاسم خالص امير المؤمنين (عبارت طره توقيع شرف الملك) 264
ابو النضر عتبي 326
ابو الهيثم جرجاني 378
ابو بكر بن ايوب 269 ح، 362
ابو بكر بن سعد بن زنگي 30، 31، 384
ابو بكر خوارزمي 133، 352
ابو بكر طهراني 382
ابو بكر ملك (خالوزاده جلال الدين) 129، 339
ابو تمام 282، 345، 349، 396
ابو حسن يا ابو حش (اسفهسلار) 131، 351
ابو حنيفه 36، 46، 406
ابو سعيد ابو الخير [شيخ] 332
ابو علي سينا 340، رجوع شود به ابن سينا ابو محمد (حسين بن خرميل) 402
ابو مسلم (داماد نظام الملك، رئيس ري) 323، 408
ابو نصر (پسر حميد طوسي) 282 ح، 345
ابو نصر تكش بن ايل ارسلان بن أتسز بن محمد 406، رجوع شود به تكش
ابو هاشم 398
ابه 395
ابهر 241 ح، 242
ابي ابه (ابي اية- آيبه، آي ابه) 340
ابي حنيفة (مذهب-) 406، نيز ابو حنيفه ديده شود
ابيورد 132
اتابك ابو بكر بن پهلوان 405، رجوع شود به نصرة الدين
اتابك ابو بكر بن سعد (صاحب شيراز) 384،
رجوع شود به ابو بكر بن سعد
اتابك ازبك 143، 182، 408، نيز رجوع شود به ازبك
اتابكان 22
اتابكان آذربايجان 340
اتابكان يزد 402
اتابك پهلوان 181
اتابك خموش 404، نيز رجوع شود به ملك خاموش
اتابك سعد 94، 103، 127، 189 ح، نيز رجوع شود به سعد بن زنگي
اتابك كربه 161
اتابك محمد 387
اتابكيان 142، 186
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 414
اتا خان (لقب اتابك علاء الدوله صاحب يزد) 127
اتاوه 131/ 6، 226/ 5، 231/ 16 و 17
اترار 51، 54، 55، 63
اتراك 62، 108، 133، 142، 319، 344
اتراك عراقي 94
اتر خان (- اوتر خان) 259
اترك پهلوان 54
اتلال (- ايلال) 58 ح
اثير الدين مفضل بن عمر الابهري 311
اجاش ملك 369، رجوع شود به اجش، احس، احقش، اخس، اخش، اخفش، اقش، اق قوش
اجش (- اخش ملك) 199 ح
احاديث نبوي 395
احس (- اخش) 199 ح
احش (- اخفش) 170 ح
احقش 369
احمد بن عبد العزيز 309
اخبار ابي تمام (ازصولي) 396
اخبار الدولة السلجوقية 377
اختيار الدين (امير آخر) 69، شايد اختيار الدين كشلي باشد
اختيار الدين جمال زراد 113، 193 ح
اختيار الدين خرپوست 343
اختيار الدين زنگي بن محمد بن عمر بن حمزه 87، 90 ح، 91، 131، 335
اختيار الدين كشلي (امير آخر) 54، شايد همان امير آخر مذكور در 69 باشد
اخس (- اخش) 199 ح
اخستان دوم (پسر فريبرز) 406
اخش (- اخفش) 170 ح
اخفش ملك 199، 200، 369
اخفش ملك 170، 199 ح
اخلاط 112، 156 ح، 193 ح، 194، 196، 199، 207، 208، 209 ح، 219، 223، 267، 269، 279، 375، 377، 378، 383، 385، 386، نيز رجوع شود به خلاط
اخمذ (محمد) 371
ادك خان 99، 100، 128 ح، نيز رجوع شود به اودك امير آخر
اراضي ترك نشين 331، 400 ح
اراك (- سلطان آباد) 340
اران 22، 24، 26، 82، 177 ح، 180، 185، 193 ح، 200، 221، 241، 248، 249، 251، 254، 255، 256، 257، 259، 358
اربل 200، 276، 278
ارتق خان 171
ارجيس (كوه، شهر، ناحيه) 216
ارخان 216، 217، 275، 276
اردبيل 160، 243
اردشير بن حسن (شاه مازندران) 207 ح
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 415
اردوي زرد- صاري اردو
اردهن (قلعه) 67، 207
ارزروم 155، 198، 220، 222، 234، 235، 238، 361، نيز رجوع شود به ارزن و ارزن الروم
ارزلاق (- ازلغ و اوزلاق) 37 ح
ارزن 213، 214
ارزن الروم (قاليقلا) 192 ح، 362، 363، 364، 386، نيز رجوع شود به ارزروم و ارزن
ارزن الرومي 382
ارزنجان 210 ح، 221، 234، 269، 364، 382، 383
ارس 142، 150، 152، 180، 186، 187، 192، 244، 248، 356، 358
ارسلان ابه 340، 367
ارسلان بن طغرل بن محمد بن ملكشاه 388
ارسلان خان (پدر ممدو خان) 12
ارسمان پهلوان 243
ارسناس (نهر) 381
أرش 192/ 4
ارغز 16
أرغون 8
ارغون آقا 374
ارمن 366
ارمنستان 380، 381، 394
ارمنستان اسلامي 358
ارمنستان شوروي 375
ارمنستان عيسوي 394
ارمني (زبان) 208، 383، 394
ارمنيان (ديه) 242
ارمي 149
ارمينان (- ارمنيان) 242 ح
أرنجك- ألنجه
اروپائيها 337 ح
أرينتال كالج مگزين 407
ازبك (- اتابك ازبك بن محمد) 5، 6، 22، 23، 24، 25، 26، 28، 29، 101، 103، 139، 140، 141، 143، 148، 149، 156، 161، 182، 184، 185، 186، 408
ازبك باين (- جهان پهلوان) 237 ح
ازبكيان 22
ازلاغ شاه 37 ح، 38، 59، 60، 84، 85، 86، 87، 88، 89، 90، نيز رجوع شود به ازلغ و اوزلاق
ازلغ شاه 37، 38، 59، 60
استپانوا 375
استراباد 69، 154
استندار 67
استوا 89، رجوع شود به استوخبوشان استوا (خط) 380
استوخبوشان 80، نيز رجوع شود به استوا
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 416
استو ناوند (قلعه) 95، نيز رجوع شود به ستوناوند
استون نوين 123
اسد (- اسد الدين مودود، اسد بن مودود، اسد مودود) 233، 239
اسد آباد 32
اسد الدين جويني 99
اسد بن عبد اللّه مهراني 211، 213
اسفراين 131، 351، نيز رجوع شود به سفراين
اسكته خان 54
اسكندر 366، نيز رجوع شود به ذو القرنين
اسكندرنامه نثر 366
اسكندرنامه نظامي 305، 397
اسلام 80، 279، 280، 347
اسماعيل، اسمعيل، ايوائي 211، 155 ح، 377
اسماعيليان، اسماعيليه 20، 21، 41، 95، 148، 163، 179 ح، 230 ح، 383، 384
اسن طغان نوين 167، 368
اشپرنگر 313
اشرف (- ملك اشرف) 269
اشكناباد (قلعه) 30
أشلا 108/ 1
اصبهان، رجوع شود به اصفهان
اصطخر (قلعه) 30، 103
اصفهان 22، 24، 66، 94، 98، 99، 100، 103، 104، 128، 158، 167، 168، 169، 171، 172، 173، 175، 176، 186، 187، 188، 199، 207 ح، 226، 227، 239، 269، 274، 276، 340، 341، 350، 361، 372، 399، 408
اصفهانيان 168، 170
أطلاب (جمع طلب) 158/ 8، 276/ 1، 365
اطلس ملك 222
اعظم ملك (پسر عماد الدين) 106، 107، 111، 400، 401، 402
اغراق ملك 401، 402، نيز رجوع شود به سيف الدين اغراق و به سيف الدين بغراق
اغز (قبايل) 330
اغل حاجب (اينانج خان) 18، 54
اغلمش اتابكي 21، 22
اغوز (- ارغز) 16 ح
افتخار جهان 57
افراسياب 249
افريدون 193 ح، 406
افضل الدين [قاضي] 404، 407
افغانيان 106
اقش 369
اقطاعات 18/ 9، 32/ 6، 306 تا 308
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 417
اكبرنامه 305
ألان 360، 362
ألپ ارسلان بن داود 28، 193 ح
الپ خان 171
الپر خان 104، 342
الپرطايسي 54
التتمش (ايلتتمش) 348، 349
التون ابه (- التونبه) 340
التونبه- شمس الدين التونبه 386
التون خان 7، 8، 11 ح، 327، نيز رجوع شود به آلتون خان
الغ تركان 62
الغ خان (ابي محمد، آي محمد؟) 204، 222، 346، 347، 406
اللّه وردي 369
ألموت 164، 175، 176، 177، 189 ح، 209 ح، 226، 227، 228، 229، 231، 233، 237، 239، 240، 318
ألنجه (ألنچق، ألنچك، ألنجك، أرنجك، ارنجه) 149، 358، 359
امام ابو جعفر منصور المستنصر باللّه 201
اماسيه 364
امام الدين رافعان (رافعي) 262، 390، 403، نيز رجوع شود به رافعي
امام شافعي (مذهب-) 263
امام شهاب الدين ابو سعد بن عمران 79، رجوع شود به شهاب الدين خيوقي
امام فخر رازي- فخر رازي
أمراء الترك 356
امراء فارس 387
امراي خوارزم 386
امهرم 104 (- رامهرمز)
امير اخلاط (- عز الدين ايبك) 378
اميران ترك 356
امير اياز (- هزار مرد) 117
امير خان 338
امير سبيل 147/ 10
امير طاهر بن خلف (شير باريك) 389
امير علم عراقي 95
امير كرمان (براق، بلاق حاجب) 361
امير كيخسرو 99
امير محمد (پسر قرا قاسم نسوي) 14
امير المؤمنين (- علي ع) 144، نيز علي ديده شود
امين الدين رفيق 231
امين الدين هروي 50
امين دهستاني 37
امين الملك 92، 106، 107، 110، 116، 117، 338، 343، 399، نيز امير خان و امين ملك و ملك خان و يمين ملك ديده شود
امين ملك، امين الملك (- يمين ملك) 338، 343، 399
اندخود 34
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 418
اندهان (قبيله) 347
انساب سمعاني 394
انساب و تواريخ مسلمين (تأليف زامباؤر) 309، 361
انگليسي (زبان) 309، 353
انوار سهيلي 305
انوشروان 323
اواك 268، 392
الأوامر العلائيه (- تاريخ ابن بيبي) 320، 321، 354، 356
اوباشان 265/ 3
اوتر خان 33، 197 ح، 204، 221، 259، 267، 272، 276، 277، 280
اوجان 101، 141، 159، 189، 257، 297
اوجاهي 348
اوچا (اوچه) 116 ح، 119، 348
اوچاهي 116، 348
اوچه 347
اوحد الدين 37
اودك امير آخر 128، 170، 187، 188، نيز ادك ديده شود
اورخان 127، 143، 148، 154، 163، 164، 171 ح
اوزلاق (- ازلغ) 37 ح
اوگتاي 123
اويغور 369
أهر 28 ح
اياز (امير- ملقب به هزار مرد) 117
اياز طشتدار 35
ايبك (امير- عز الدين)
ايبك آبدار 94
ايبك خزينه‌دار 94
ايتاليائي (زبان) 390
ايران 47 ح، 306، 307، 330
ايرانمارغر 323
ايرانيان 75
ايرلاند 341
ايروان 358
ايسي [خاتون] (- ايشي خاتون) 99 ح
ايشي خاتون 99، 100
ايلال (قلعه) 58، 398
ايلان توغو 368، 369
ايلان؟؟؟ توغو (- يلان نوغو) 170 ح
ايلان موغو (- يلان نوغو) 170 ح
ايلتتمش 120، 237
ايلتمش (ايلتتمش) 348، 349
ايلچي پهلوان 117، 131
ايلك خان 320
ايللمش 348
ايمد (- آمد) 274، 276، 277، 278
اينانج خان (- اغل حاجب) 18، 54، 64، 85، 93 ح، 102، 104، 199، 201
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 419
ايوائي، رجوع شود به اسماعيل
الايوانية (- ايوائي) 155 ح
ايوان [گرجي] (- ايواني گرجي) 254 ح
ايواني گرجي (سپهسالار گرجيان) 185، 254، 268، 357، 363، 392
ايوب 214
ايوه (قبيله) 226، 227، 377، نيز ايوائي و الايوائية ديده شود
ب باب الأبواب 65
بابل 395
باتاليون 365
باتو 337 ح
باجوبگ، باجي‌بگ 123
باچونوين 167
باخرز 131
باربيه دومينار 353
بارتلد 123 ح، 337
بارودي 396
باسور 167 ح
باطنيان 40، 41
باغا 371
باغ پيروزي 373
بافو 167 ح
باميان 5، 33، 38، 57، 82، 401
بايبورت 361
بايماس (بايملاس) نوين 167 ح، 257، نيز نايماس و ياتماس ديده شود
بايملاس نوين 167، 368
باينال نوين 167، 171، 368، نيز تاينال ديده شود
بايور، حكمت 348
؟؟؟ بحيي 194، 268، 375، 392
بحر الأنساب (- معز الأنساب) 346
بحر أخضر 254
بحر خزر 207 ح
بحر قلزم (بمعني بحر خزر) 66، 67
بحيره نازوك 198
بخارا 33، 36، 54، 57، 63، 93 ح، 136، 258، 309، 310، 311، 313، 354، 387
بدائع الملح (تأليف طرائفي) 334، 409
بدر 144
بدر الدين (نايب حاجب علي) 188
بدر الدين احمد 164، 165، 230، 231
بدر الدين طوطق 199، 201
بدر الدين عميد 55
بدر الدين لؤلؤ 200، 281
بدر الدين هلال 59، 141
بدليس 212، 394
برادران ايواني 360
برادرزاده قزل ارسلان 407
براق حاجب 39، 40، 126، 127، 152، 153، 176، 228، 350، 361، 371، نيز بلاق ديده شود
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 420
براون 407
برجم (پرچم) 377
بردسير (قلعه) 336
برچي (- بوچي) 18 ح
بردع، برذعة 148، 165، 358
برشاور- بس راور (قلعه)
برق (براق) 350
برك (براق) 350
بركا (بركاي) نويان 76، 77، 79، 337، نيز بوركا و بوركه ديده شود
بركت 364
تركتخان 103
بركري (- پرگري) 188 ح، 212 ح
بركيارق [سلطان] 323
برنوزج (- ترتووج) 118 ح
بروسه 357، 392
بروكلمن 314، 391
برهان (فقيه خراساني) 348
برهان الدين (بجاي ضياء الدين) 311
برهان الدين- عبد العزيز بن مازه
برهان الدين محمد بن احمد بن عبد العزيز بخاري 36، 46، 57
برهان الدين مطرزي 334
برهان جامع 383
برهان قاطع 325، 366
برهمن هندي 314
بزرجمهر 224، 323
بست 38، 92، 400
بستان 266
بس راور (قلعه) 347
بسطام 67
بعضي (- يكي) 107/ 11
بغاؤون 371
بغداد 19، 30، 32، 41، 104، 138، 147، 159، 177 ح، 189 ح، 200، 309، 310، 314، 316، 318، 348، 354، 377، 380، 381، 403، 407 سيرت جلال الدين منكبرني متن 420 فهرست عام از اسماء اعلام تاريخي و جغرافيائي و كتب و بعضي از لغات و اصطلاحات
دي 185، 186، 187، 406
بقرجن (- قرچين نوين) 123 ح
بك‌ابه 340، 367
بكسارق (بكشارق) جنكشي 117
بك كوش (- بلكوش) 76 ح
بكلك سديدي 156
بكنقوبن (- يلان قوش) 131 ح
بكتي ملك 102
بگلر آي خاتون 129، 133
بلاد اتراك 326
بلاد اسلام 332
بلاد الجبال 407
بلاد ترك 49، 55، 57، 327، 332
بلاد روم 364
بلاد شامي 394
بلاساقون 11، 16
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 421
بلاغ چاوش 70
بلاق (- براق) 350
بلاق حاجب (امير كرمان) 361
بلاله 126/ 12
بلاله (نام محل) 347
بلتن 382
بلتي [ملك] (- بكتي ملك) 102 ح
بلخ 33، 54، 57، 64، 106، 313، 330
البلدان ابن الفقيه 326
بلدان الخلافة الشرقية 354
بلدرچين (- شرف الملك) 250، 256، 389، نيز رجوع شود به يولدوزچي
بلدوجن (- بلدرچين) 250 ح
بلك (- يلك) 242 ح
بلكوش 76، 336
بلگا خان 33، 159
بندار 265، 266، 267
بنداور (- بندوار) 351
بندوار 131، 351
بنوي 200/ 18
بني العباس 133
بني اميه 376
بنيان قوانين و حقوق اسلامي (كتاب) 353
بنيانهاي اسلامي (به انگليسي) 321
بوچي (- قتلغ خان) 18 (ظ بوجي صواب است، به تعليقات رجوع شود)
بوخش (بوحس) 351
بوركا 337
بوركه 337
بوزابه 340، 367
بوستان سعدي 245 ح، 305
بو سعيد (ابو سعيد ابو الخير) 333
بوغاملك (- وفا ملك) 237 ح
بوغچه 204/ 9
بوقا 406
بوقانوين 81
بو نصر [خواجه] 323
بويل [مستر] 330، 337، 339، 346، 357، 368، 369، 375، 389، 393
بهاء الدوله 352
بهاء الدين سام 309
بهاء الدين شكر (سكر) 99، 209 ح
بهاء الدين محمد بن ابي سهل 73، 75
بهاء الدين محمد بن شير باريك 252
بهاء الملك حاجي 134، 135، 354
بهرام چوبينه 305، 406
بهرامشاه [سلطان] 37، 346
بهرام گرجي 193 ح
بهوچره 314
بيابانك 48، 321، 322
بيات (قبيله) 330
بياسا رسانيدن 61/ 14
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 422
بياووت (قبيله) 38، 62، 329، 330
بياووتي 85
بياووتهاي يمك- يمك بياووت
بيركري (- پرگري) 188 ح، 212 ح
بيروت 311، 312
بيست مقاله (مينورسكي) 358
بيشكين 360، 408
بيگاري 75/ 8
بيلقان 148، 160، 164، 180، 244، 245، 262
بين النهرين 45 ح
بين النهرين (قسمت شمالي) 395
بيهق 131
بيهقي 323
پ پادشاهان ترك 328
پادشاهان سلجوقي روم 357
پادشاه سلجوقي روم (- ركن الدين قلج ارسلان) 390
پادشاه يمن 306
پارس 5، 22، 30، 94، 102، 103، 105، 127، 276
پارسي (زبان) 202، 281
پاريس 314، 338
پرچم (برجم) 377
پرشاوور 343، 400، 401، 402، نيز برشاور و بس‌راور ديده شود
پرگري 188، 212، 221، 271، 273، 406
پروان 106، 107، 128، 401
پروان (معبر) 401 ح
پريتساك 328
پسر خرميل (ملك نصرت) 370
پسر صاحب ارزروم (شاهزاده سلجوقي) 361
پسر قراقر 94
پشته شايقان (سايقان، سايغان، سايغ- مرج شايغ) 320
پكينگ (- خان باليغ) 328
پل پليو 329، 330، 337، 339
پنجهير 121 ح
پيروزه كوه (قلعه) 231
پيشاور 347
پيشتگين 5 ح
پيشكين 408
پيوك- عرق مدني
ت تاتار، تاتاران 6، 7، 18، 31، 38، 42، 52، 53، 54، 58، 63، 64، 67، 68، 71، 73، 74، 76، 77، 80، 81، 83، 85، 86، 87، 88، 89، 90، 91، 92، 93، 95، 96، 97، 102، 103، 104، 107، 111، 114، 121، 123، 126، 132،
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 423
136، 158، 161، 164، 167، 168، 169، 170، 171، 173، 179، 185، 187، 197، 207 ح 224، 230، 231، 233، 238، 239، 241، 242، 243، 244، 245، 246، 248، 249، 250، 252، 253، 254، 255، 257، 259، 267، 269، 271، 272، 273، 274، 275، 276، 278، 318، 334، 335، 336، 338، 344، 349، 381، 385، 387، 392، نيز رجوع شود به تتار و تتر
تاتار بلد نسا 338
تاتاري (اسپ) 219
تاج التراجم 314
تاج الدين (پسر شهاب الدين خيوقي) 77
تاج الدين (پسر كريم الشرق) 38، 48، 321، 322
تاج الدين (خواهرزاده خرپوست) 343
تاج الدين (صاحب بلخ) 33
تاج الدين (صاحب قلعه قارون) 98
تاج الدين ابو القاسم- مجير الملك تاج الدين تاج الدين المعتز (پسر مجير الدين خوارزمي 356
تاج الدين بلگا خان 34، 35
تاج الدين حسن 69 (از سرهنگان)، 154
(مقطع استراباد)
تاج الدين در گجيني 178
تاج الدين عمر 132
تاج الدين عمر بن مسعود (- تاج الدين عمر) 132 ح
تاج الدين عمر بسطامي 67
تاج الدين قلچ 141، 144، 153، 154
تاج الدين قمر 131
تاج الدين محمد صاعد 75
تاج الدين ملك خلج 347
تاج العروس 372
تاج الملك پسر ملك عادل 188
تاج الملك خوارزمي مشرف ممالك 175، 255
تاجن 167 ح
تاجي‌بك (- باجوبگ) 123 ح
تاريخ ابن الأثير 338، 383
تاريخ ابن بيبي (- الأوامر العلائيه) 320، 338، 356، 358، 361، 362، 363 ح، 364، 366، 368، 369، 370، 377، 380، 381، 382، 384، 387، 388، 390
تاريخ ادبيات عربي بروكلمن 314
تاريخ ادبي ايران (تأليف براون) 407
تاريخ ارمنستان گروسه 375
تاريخ ارمنستان گيراگس 357
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 424
تاريخ بروسه 357
تاريخ بيشكين 404، 407
تاريخ بيهقي (چاپ دكتر فياض) 38 ح، 322، 323، 352، 373، 378
تاريخ جهانگشاي 370، 377
تاريخ خوارزمشاه 407
تاريخ ديار بكريه 382، 383
تاريخ سرّي مغولان 336، 338
تاريخ سلاجقه (تاريخ آل سلجوق) عماد الدين كاتب اصفهاني (زبدة النصرة) 323، 341
تاريخ سلجوقيان (سلاجقه) كرمان (تأليف محمد بن ابراهيم) 336، 337، 350، 387
تاريخ سلطان اولجايتو 388
تاريخ سيستان 389
تاريخ عهد سلاجقه 408
تاريخ فخر الدين مباركشاه 353، 393
تاريخ فرشته 348
تاريخ قفقازيه 357
تاريخ گرجستان (بفرانسه) 357، 363، 392
تاريخ مغول 337 ح
تاريخ مغول (به انگليسي) 388
تاريخ مماليك مقريزي (ترجمه كاترمر) 305، 365
تاريخ منجم‌باشي 306
تاريخ نصرة الدين بيشكين 404، 407
تاريخ وصاف 325، 370، 388
تاريخ يميني ابو النضر عتبي 326
تامارا (ملكه) 192 ح، 362، 363
تايماس (ياتماس، نايماس، بايملاس) 368
تاينال (باينال) 368
تانيسر 349
تبت 326
تبريز 25، 29، 103، 141، 144، 145، 146، 147، 148، 149، 153، 156 ح، 160، 167، 184، 185، 188، 190، 191، 218، 224، 233، 240، 241، 245 ح، 246، 252، 360، 371، 380، 403، 404، 407، 408
تبغاچ 328، نيز رجوع شود به طبغاج، طوغاج و غيره
تتار 331، 349، 381، نيز رجوع شود به تاتار و تتر
تتبعاتي در ادبيات فارسي 328
تتر 349
تجارب السلف 389، 405
تجني 194 ح
تخوچار (- تقچار) 336
تخوم 86، 186، 241
التدوين (كتاب) 391
تذكره تقي الدين كاشي 313
تذكره دولتشاه 305، 341
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 425
تربت سلجوقي خاتون (- خلاطيه) 403
ترتووج (قلعه-) 118
ترجمان تركي و عربي 339
ترجمه سيره 406، 409
ترجمه يميني 319، 340، 341
ترغو، تورغو، تزغو، تلغو 324 تا 325، نيز رجوع شود به طرغو
ترك 4، 5، 8، 10، 108، 202، 272، 326، 336، 392، 399، 402
تركان 25، 75، 83، 84، 107، 132، 155، 201، 263، 269، 305، 306، 309، 340، 344، 390
تركان (- تركان خاتون)
تركان ايوائي 155
تركان خاتون 36، 38، 46، 47، 56، 57، 58، 59، 60، 62، 133 ح، 197، 329
تركان خوارزمي (- اتراك) 344
تركان سلطان 60
ترك باديه‌نشين 344
ترك خوارزمي 384
تركستان 19، 22، 123 ح، 392
تركستان بارتلد 58 ح، 333، 337
تركمان (غز) 377
تركمانان 132، 180، 181، 245، 248، 256، 257، 275، 330، 336، 344، 400، 402
تركمانان ماوراي ارس 372
تركماني 372
تركي (زبان) 208، 281، 328، 339، 376، 390، 392، 398
تركيات (توركيات) مجموعه‌سي 38 ح، 377
تركيه 330، 381
تركيه مسكون يرلر 375
ترلق خان 171 (شايد قرلق خان)
ترمد 33، 54، 57، 400
ترنودج (- ترتووج) 118 ح
تزلق (- حسن قسراق) رجوع شود به حسن قرلق
تزوير 83/ 12
تشر 375
تعليقاتي در باب تاريخ آلتون اردو 337، 339
تغاجار 336، نيز تقچار و تخوچار ديده شود
تغان سنقر 243، 388
تغري بردي 369
تغزغز 326
تفسير ابو الفتوح رازي 324
تفليس 113، 145، 150، 151، 152، 154، 155، 156 ح، مقدمه مصحح ص نج نيز ديده شود
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 426
تقارير المناصب (مجموعه منشآت) 387
تقچارنويان 76، 77، 79، 81، 336
تقدمه 42/ 1، بتقدمه 53/ 7، تقدمه 88/ 7، 127/ 14، تقدمه كرد 198/ 17، 216/ 18
تقدمها 9/ 1، 87/ 17، 116/ 9، 161/ 7، 182/ 3، 186/ 10، 235/ 16، 268/ 7
تقويم البلدان 394
تقي الدين 211، 212، 214، 219
تقي الدين حافظ 158
تقي الدين كاشي 313
تكريتي 224، 225، 240 (- شمس الدين تكريتي)
تكش (ابن ايل ارسلان) 34، 43، 52، 62، 74، 333، 374، 397
تكشارق (- بكسارق) 117 ح
تكناباد، تكيناباد، تگيناباد 38، 400
تگين 221
تگين تاش 243
تنسوق نامه 326، 327
توحش 351
توران 47 ح
توران، عثمان 382
توش 7 ح
توشي خان 7، 8، 9
توشي خان ابن چنگز خان 16، 17، 60، 61، 124، 125، 197
توغو [پهلوان] 241، 242، 368، 369، نيز رجوع شود به نوغو
توقو (سردار مغولي) 368
تولان جربي، تولون جربي 123 ح، نيز طولن چربي ديده شود
تولي خان 106، 128
ث ثار 100، 187
ثارات 284/ 9
ثعالبي 305، 327، 337
ثعلب 308
ثمار القلوب ثعالبي 337
ثنية جودري (گردنه) 347
ج جابور (- خابور) 45 ح
جاچين (قلعه-) 185
جاحظ 374
جاريبرد (قلعه-) 259
جام 131
جامجي- مجد الملك بهاء الدين علي بن احمد جامجي
جامع التواريخ 250 ح، 305، 325، 338، 347، 360، 374، 388، 389، 393
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 427
جامع الدول منجم‌باشي 357
جامع شافعيان [خوارزم] 72
جانيسر 119، 349
جبال 132
جبال همدان 138
جبخچور، جبقجور، جبل جور 272، 273، 394
جبه نويان 16 ح
جرباذقان 341
جربي 123، نيز رجوع شود به تولان جربي، طولن چربي
جرجان 102
جرديز (- گرديز) 109 ح
جردين (- گرديز) 109 ح
جردنو (- گرديز) 109 ح
جرفاذقاني 340
جرماغون 258
جرماني (- حرماني) 45 ح
جره 342
جره (رودخانه) 342
جره (قلعه-) 104، 342
جره بالا 342
جره پائين 342
جريده لشكر 19/ 5
جزيره 84، 85، 105، 179، 276، 395
جست (علم) 313، 314
جغتاي 123
جغرافياي تاريخي ايران 342
جغرافياي قديم هندوستان 401 ح
جلال الدوله 185
جلال الدين، جلال الدين خوارزمشاه، جلال الدين منكبرني، سلطان، منكبرني تقريبا در تمامي صفحات كتاب مذكور است، منكبرني در حرف ميم ديده شود
جلال الدين (- جمال الدين) 96 ح
جلال الدين حسن 20، 230
جلال الدين خواري 333
جلال الدين سلطان شاه 192 ح
جلفا 358
جمال الدولة والدين 324
جمال الدين ابو الفرج عبد الرحمن ابن الجوزي 381
جمال الدين الغ باربگ آي ابه سميرمي 340، 341
جمال الدين پسر آيبه فرزيني 94، 95، 96، 97، 340
جمال الدين حصيري (ابو المجاهد) 387
جمال الدين ساوجي 384
جمال الدين علي عراقي 219، رجوع شود به جمال علي عراقي
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 428
جمال الدين عمر (صاحب وخش) 57، 99
جمال الدين فرخ طشتدار [ملك] 175، 236، 384، 385
جمال الدين قمي 148، 266
جمال الدين محمد، رجوع شود به جمال الدين پسر آيبه فرزيني
جمال باده (رئيس جرباذقان) 341، رجوع شود به جمال الدين الغ باربگ آي ابه
جمال زراد 113، 193 ح
جمال علي عراقي 209 ح، 219، 379
جمال مراغي 50
جمتان (قبيله) 347
جمهرة الامثال 372
جنة الزيدانيه (- حنه زيدانيه) 158 ح
جند 43، 54، 133، 134، 135، 136، 353، 354
جندق 322
جوامع الحكايات 311، 332، 374
جوانمند (- چرامند) 87 ح
الجواهر المضيئة 310، 313، 314
جوباره (- محله قاضي) 94
جوچي 16 ح
جود، جودي، كوه جود، جوري 114، 346، 347
جوگي (برهمن هندي) 314
جوهره از بازوبند دادن 50/ 3
جوي سپيد (سفيد رود) 25، 158، 365
جوين 131، 209 ح
جهان پهلوان 138، 142
جهان پهلوان ازبك 120، 121، 122، 237
جهان پهلوان ايلچي 169، 176
جهانشاه 198، 199، 210 ح، 222
جهانگشاي جويني 18 ح، 22 ح، 37 ح، 38 ح، 58 ح، 106 ح، 114 ح، 120 ح، 123 ح، 142 ح، 151 ح، 245 ح، 250 ح، 311، 318، 320، 322، 325، 330، 331، 333، 336، 338، 339، 340، 341، 346، 347، 349، 350، 351، 353، 360، 363، 367، 368، 369، 370، 374، 379، 380، 388، 389، 392، 393، 398، 399، 401 ح، 402، 405
جهانگشاي جويني (ترجمه انگليسي) 337، 357، 368، 375، 380
جيحون 27، 42، 56، 57، 63 ح، 64، 65، 66، 73 ح، 79، 103، 125، 172، 187، 197، 330، 379، 399
جيران (قلعه) 245، 248، 249، 389
جيلم (آب) 347
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 429
چ چاركار 401 ح
چاشني‌گير 190، 234
چپقجور- چپغجور- جبخچور
چرامند 87
چمن سلطانيه 388
چمن شروياز 388، رجوع شود به شروياز چنگز 8
چنگز خان 7، 8، 9، 10، 11، 12، 16، 17، 49، 50، 52، 53، 54، 55، 56، 57، 59، 60، 61، 63، 64، 65، 67، 76، 81، 84، 86، 92، 93، 106، 107، 108، 109، 110، 111، 121، 123، 124، 128، 161، 197، 401
چنگيز 16 ح، 73 ح، 93 ح- چنگز خان
چونكدو 328
چهار مقاله عروضي 309، 328
چين 4، 5، 7، 49، 50، 327، 328
چينستان 326
چيني 327
ح حاجب خاص خان بردي 187
حاجب علي اشرفي 177 ح، 178، 180، 184، 186، 187، 188، 189، 195، 196، 198
حاجب كبير- شهاب الدين مسعود خوارزمي
حافظ احمد حمدي 348، 351، 368، 375، 377
حاني 271، 272، 274، 394
حبش 80
حبيب السير خواندمير 305، 306، 392
حبيبي، عبد الحي 314، 329، 339، 343 ح، 348
حجير (- ححير) 121 ح
ححير 121
حدث 255 ح
حدود العالم (چاپ دكتر ستوده) 326
حدود العالم (ترجمه انگليسي) 329، 354، 400 ح
حديثه عانه 19
حراب و ضراب 187/ 17
حران 219، 365
حربدز (- خرندز) 45 ح، 80 ح، 87 ح، 233 ح
حرب زبون 237/ 11، 269/ 10
حرپذر (- خرندز) 80 ح
حرمانا (- حرماني) 45 ح
حرماني 45، 320
حسام الدين (قيرملك، قير خان) 364، 365
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 430
حسام الدين تگين تاش 30، 31
حسام الدين خضر 144، 146، 183، 195، 216، 218
حسام الدين طغرل 213
حسام الدين قليج ارسلان 249، 255
حسام الدين قيمري 213، 364
حسام الدين مسعود 54
حسن (ع) 90
حسن صباح 408
الحسن العلوي 398
حسن قرلق (قسراق، قولي) 106، 121، 237، 344 (شايد ترلق خان 171 همين باشد)
حسين (ع) 90
حسين (- عميد الدوله) 351
حسين بن خرميل (عز الدين، ابو محمد) 117 ح، 402
حشر 55/ 13، 63/ 11، 81/ 2، 124/ 3، 169/ 15، 245/ 7، 256/ 17
حصيري، رجوع شود به جمال الدين و نظام الدين
حضرت 19/ 13
حلب 183
حماسة ابن الشجري 396
حماسه بحتري 349، 376
حمد مستوفي 351
حمدي 174، 370
حمزه 280
حمل، احمال 32/ 6، 42/ 1، 87/ 14، 88/ 7
حميد طوسي 345
حنابله (طايفه) 380
حنفي 71 ح
حنفيان 36 ح
حنفيان بخارا 310
حنفي مذهب 312
حنوي 394
حنه زيدانيه 157
حنين 144
الحوادث الجامعه 405
حواشي 182/ 15
حورس (ديه) 182
حورسين (خرسين) 220، 382
حورش (- حورس) 182 ح
حوض الحياة (كتاب) 314
حيزان (- جيران) 245 ح
خ خابور (چشمه) 45
خاجين (- جاچين) 185 ح
خادم، خدام 59/ 13، 60/ 1، 202/ 4 و 5 و 7 و 19، 203/ 2، 206/ 14
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 431
خاربيرت (- خارتپرت) 221 ح
خارتپرت 221، 381 خرتپرت ديده شود
خاقان 104، 197، 207 ح
خالدات (جزاير) 380
خان 7/ 6 و 7
خان باليغ (- پكينگ) 328
خان بردي (بيردي) 170، 265، 364، 369
خان بزرگ (- چنگز خان) 49
خان جنكشي 62
خاندان سلجوقي 362
خاندان محمود 307
خانسر (- جانيسر) 119 ح
خان سلطان 60 ح، 72، 197 ح، رجوع شود به سلطان خاتون خان مغول 356
خان ملك 338
خانيسر 349
خانيشر (- جانيسر) 119 ح
خبوشان 89
ختا، ختاي 5، 10، 12، 42
ختائيان 16، 33، 34
ختلان 54
ختمه 39/ 5
ختن 325
ختو 49 ح، 325
خجندي (خاندان) 341
خجنير (- ححير) 121 ح
خدابخش 353
خداوردي 369
خداوند جهان (بگلرآي) 132
خداوند جهان (تركان خاتون) 62
خدمتي فرستادن 43/ 7
خر 328، 329
خراسان 5، 15، 37، 40، 47، 49 ح، 56، 65، 66، 75، 76، 77، 79، 80، 81، 82، 85، 86، 89، 101، 130، 131، 132، 134، 140، 163، 167، 175، 177، 187، 194، 232، 233، 243، 330، 335، 356، 379، 384، 397، 400، 401، 407، 408
خرپشته و خرك 76/ 14، 81/ 18
خرپوست 328
خرپوست (- اختيار الدين خرپوست) 343
خرپوست- محمد بن علي خرپوست 399، 400
خرپوط (- خرتپرت) 381
خرتپرت (خارتپرت) 220، 269، 381،
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 432
382، 383، نيز به خارتپرت رجوع شود
خرجم 328
خرخيز (كوه) 326
خرخيز تركستان (ولايت) 327 (- قرقيزستان)
خرزور 54، 328
خرسين (حورسين) 220 ح، 382
خرشنون 382
خرشنه 382
خرقان 132، 332
خرگاه 32/ 7، 143/ 3، 256/ 3
خرلخ 344
خرمنج 54، 328
خرميخ (- خرمنج) 54 ح
خرميل 328، 329
خرندز 45، 73 ح، 80، 85 ح، 87، 233، 309، 320
خرندزي 3/ 3
خرنگ 329
خريشين 120 ح
خزر 360
خطا 325، نيز حتا ديده شود
خط ابن مقله 315
خط منسوب 39، 314
خط مير 315
خط ياقوت 315
خطير مرتد 257، 390
خفاجه 138
خفانيدن 60/ 9
خلاط 196، 197، 198، 200، 203، 206، 207، 208، 209، 210 ح، 211، 214، 216، 219، 220، 223، 224، 225، 226، 234، 244، 269، 271، 273، 281، 357، 379، 386، نيز اخلاط ديده شود
خلاطيان 209
خلاطيه (تربت سلجوقي خاتون) 403
خلاف (علم) 313، 314
خلج 106 ح، 107، 111، 399، 400، 401، 402
الخلجي 106 ح
خلخ 344، 400 ح
خلخال 31، 189 ح
خلفاي عباسي 306
خليج فارس 395
خليفه مغرب 157
خمدي 174 ح، 370، 371
الخمديه 174 ح، 370
خنيسر 349
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 433
خواجه بزرگي 47
خواجه جهان 127، 315
خواجه جهان (- فخر الدين) 134
خواجه جهاني 47، 321
خوار 22
خوارزم 5، 34، 36، 37، 39، 44، 45، 46، 47، 56، 57، 58، 60، 61، 65، 71، 72، 73، 74، 82، 83، 85، 86، 87، 88، 90، 93، 99، 123، 124، 125، 126، 135، 137، 171، 224، 315، 320، 330، 331، 334، 354، 356، 364، 379، 406، 407
خوارزمشاه 173 ح، 193 ح، 315، 330، 331، 332، 348، 391، 399، 402
خوارزمشاهي (خاندان) 108
خوارزمشاهيان 37، 47 ح، 319، 406
خوارزمي 50، 185، 193 ح، 279، 306، 344، 402
خوارزميان 75، 91، 124، 187، 252، 265، 276، 364، 365، 379، 401
خواند جهان (- خداوند جهان) 133 ح
خواند مير 306
خور 322
خورس (- حورس) 182 ح
خوزستان 138، 318، 395
خوي 141، 149، 156، 178، 184، 186، 188، 189، 190، 221، 223
خيل بزرگ (ناحيه) 22
خيلي 50/ 15 سيرت جلال الدين منكبرني متن 433 فهرست عام از اسماء اعلام تاريخي و جغرافيائي و كتب و بعضي از لغات و اصطلاحات
وق 330
خيوقي (شهاب الدين) 334
خيوه 71 ح
د دائرة المعارف اسلامي (چاپ لايدن) 314، 330، 350
دائرة المعارف اسلامي بتركي 350، 358، 400 ح
دار زبيدة 310
الدار العزيزة- ديوان عزيز
دار الكتب العربية الكبري 348
داعي خان 204
داقوق- دقوقا
دامغان 164، 167
دانش‌پژوه، محمد تقي 313
دانشمندان ترك 344
دانشمند حاجب 56، 57، 60
داور 38
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 434
دايه خاتون 255، 268
دبادب 80/ 18
دبدبه 33/ 7، دبادب (جمع) 33/ 10
دبدبة (- دندنه) 114 ح
دبيل (دبيل) 358
دجله 394، 395، 403
دختر سلطان جلال الدين (از همشيره اتابك ابو بكر بن سعد) 355
دختر قدر خان قفچاق 330
دختر ملك الغ خان 406
دختر هزار اسپ (هزار اسف) 39، 315، 318
دربند 191 ح
درست و درشت 232/ 16
دروته 345
دروذه (قلعه) 111، 345
دره علياي كابل 401 ح
درياي چين 366
درياي خزر 66 ح، 67 ح، نيز بحر قلزم ديده شود
درياي طبرستان 66 ح
درياي مازندران 66 ح
دزمار (قلعه-) 209 ح، 213، 380
دسلان 321
دقوق- دقوقا
دقوق (شهر، نهر) 354
دقوقا (- دقوق- طاووق- داقوق) 138، 354
دكجك 25، 244
دمار از روزگارشان برآوردند 93/ 4
دمرجي (قبيله) 7
دمرملك 85، 86
دمريله 349
دمشق 157، 268، 387
دميك 383
دنبور 347
دندان (- ربيب الدين) 5
دندك پهلوان 120
دندنه (ولايت) 114، 347
دنز كيقو (- دنيركيقو) 275 ح
دنير كيقو 275
دنيسون راس 347
دوار راس 275/ 3
دوش خان 199، 200
دوشي 7 ح، 16 ح
دوغلجي 54
دولت آباد 67
دولت جلالي 198
دولت علائي 48
دولت ملك 99، 100، 101، 102، 103
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 435
دويدو 328
دوين 142، 143، 145، 357، 358، 359، 362
دهستان 37
ديار بكر (آمد) 105، 213، 274، 394
ديار شرق 214
ديبل (ديول) 349
دير است تا ... 3/ 11
ديرك (- دندك) 120 ح
دين محمدي 120، 178
دين مسيح 192
ديوان ابو تمام 396
ديوان المعاني 396
ديوان جلالي 343
ديوان عزيز (ديوان خليفه در بغداد) 19، 104، 138، 200، 354
ديوان فرخي سيستاني 353
ديوان لغات الترك كاشغري 339، 344، 389
ديوان متنبي 391
ديوان منوچهري 305
ديول (- ديبل) 349
ذ ذو القرنين 33، 37 ح، 213، 397
ذوق، صاحب ذوق 262/ 5
ذيل قواميس عرب (تأليف دزي) 365، 377
ر رأس العين 365
رأس عين (- رأس العين) 45 ح
رئيس اصفهان (صدر الدين خجندي) 408
رئيس تبريز (نظام الدين) 408
رئيس ري (ابو مسلم) 408
رئيس كوزه‌كنان 408
رئيس همدان (علاء الدوله شريف) 408
راحة الصدور 315، 341، 366، 388
رافعي (- ابو القاسم عبد الكريم بن محمد قزويني) 263 ح، 391، 410
رامبالان (قبيله) 347
رامهرمز (- امهرم) 104
رانا 346
رانگان 115 ح، 346
رانه 346
رانه [شتره] 114 ح، 115 ح
رانه بنارسي 346
رانه شتره 115، 346
رانه كوه جود 346، 347
راورتي 329، 343 ح
راوندي 215، 366
راي (- ملك جانيسر) 119
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 436
رايان 115 ح
ربات قناع 118/ 5
ربض 103/ 17
ربيب الدين 5، 23، 24، 25، 149، 184، 185، 321، 408
رحله ابن جبير 341
رسالت گزاردن 40/ 14
رساله حكمتي ناصر خسرو 378
رست (- وشته) 89 ح
رستم 306
رسل روم 384
رسودان ملكه گرجيان 192 ح، 357، 361، 362، 363
رسول (ص) 21
رسوم دار الخلافة (كتاب صابي) 352
رشته (بيماري-)- عرق مدني
رشيدي 366، 374
رضي الدين ابو جعفر محمد (- نشاوري) 312، 313، 314، 409
رضي الملك 343، 344، 400
ركاله 347
ركن الدين ابو الحارث غورسانچتي 38، 39، 66، 94، 95، 96، 98، 99، 220، 221، 222، 318، 406
ركن الدين (فقيه خوارزمي) 236
ركن الدين (لقب شاگردان رضي الدين) 313
ركن الدين ابن العطاف 189 ح
ركن الدين جهانشاه بن طغرل سلجوقي 198، 210 ح، 220، 234، 235، 384، 386
ركن الدين سليمانشاه 361، 362
ركن الدين عميدي ابو حامد محمد بن محمد سمرقندي (- عميدي) 311، 313، 314، رجوع شود به عميدي
ركن الدين قلج ارسلان 390
ركن الدين كبودجامه 68
ركن الدين مسعود بن صاعد 94، 100 ح، 128، قاضي در ص 171 و 172 باو راجع است
ركن الدين مغيثي 42
رنود 36/ 1
روئين دز 161، 366، 367، 405
روستا (- روستائي و «دهاتي») 79/ 14
روسها 337 ح
روضات الجنات 405
روضة الصفا 360، 392
روم 4، 140، 150، 157، 178، 189 ح، 198، 213، 220، 221،
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 437
224، 234، 235، 236، 239، 274، 356، 364، 365، 368، 381، 384، 385، 386، 390
روميان 364
رها 365
ري 5، 22، 24، 40، 93 ح، 95، 167، 177، 239، 323، 372، 407، 408
رياست خراسان 408
ز زابلستان 400 ح
زاخاؤ 401 ح
زاريس (قلعه) 225
زامباؤر 309، 361، 408
زانه شتره 114، 115، به رانه رجوع شود
زايه 115 ح
زبدة النصرة (- تاريخ سلاجقه عماد الدين كاتب اصفهاني) 308، 323، 403
زبطره 255 ح
زحف 103/ 17، 118/ 2، 138/ 15، 154/ 19، 211/ 10 و 11
زرّاعه 65/ 5
زردخانه 113/ 14
زكرياي قزويني 311، 312، 334، 367
زكي (امير قزويني) 323
زكي الدين عجمي 208، 209
زمخشري 372
زمندو (قلعه) 365
زنجان 102، 233 ح، 241 ح، 242، 388
زنكجه (- زنگيجه) 61 ح
زنگان 103، 242، رجوع شود به زنجان زنگجك (- زنگيجه) 61 ح
زنگيجه 61
زن ملك خاموش 405
زوزن 40، 41، 91
زهير بن كلحبة اليربوعي 349
زيدانيه 157
زين الاخبار گرديزي 319، 327، 348
زين الدين ابو حامد قزويني 262، 263
زين الدين عبد الرحمن كشي 311
زين كحال سمرقندي 61
س سارو خان 364
ساقون 115، 347
ساقيه-Canal 291 ح 3
ساو (رود، نهر) 345
ساوه 99، 315
سايغ (- شايغ) 45 ح، 88، رجوع شود به پشته شايقان
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 438
سايغان، رجوع شود به پشته شايقان
سايقان، رجوع شود به پشته شايقان
سبتاي‌Sube'etai )- سبتي) 336
سبتي بهادر 65، 79، 97، 336
سبزوار 131
سبط ابن الجوزي 310
سبل (قلعه) 249
سبيل 20/ 9 و 10
سپهسالار گرجيان (- ايواني) 363
سپيد (جوي) 25، 158 (- سفيد رود)
ستر (- شتره) 148 ح
سترناوند (- استوناوند) 95 ح
ستوده، منوچهر [دكتر] 326
ستوناوند (قلعه) 98، نيز استوناوند ديده شود
سحوان (- سيبستان) 119 ح
سخره 75/ 12
سديد مرتد 198، 384، 390
السديد الموبد (- سديد مرتد) 198 ح
سراج خوارزمي 180
سراج الدين محفوظ 255
سراب (- سراو) 28، 164، 404
سرپ ماري (مريم نشين- سرماري) 383
سرجهان (قلعه) 98، 99
سرزمين آشوريان قديم 395
سرزمينهاي خلافت شرقي 354، 358، 381، 394، 395، 402
سرماري 150، 152، 153، 183، 216، 217، 218، 225، 362، 383
سرمه لو (- سرماري) 383
سرير ملك (شحنه همدان) 276
سعد الدين پسر حاجب 200، 201، 202، 203، 205
سعد الدين جعفر بن محمد 88
سعد الدين حاجب 46، 219
سعد الدين حموئي جويني 410
سعد الدين علي شيرانداز 113
سعد الدين كوپك 338، 364، 365
سعد الدين وراويني 321
سعد الملك 323
سعد بن زنگي 5، 6، 22 تا 25، 30
سعدي 245 ح
سفراين 239، رجوع شود به اسفراين
سفرنامه ابو دلف 320
سفيد رود (- جوي سپيد) 365
سقناق 57
سكر (- بهاء الدين شكر) 99 ح
سكماناباد 223، 238 ح
سگزيان 343
السلاح في الاسلام 377
سلافه خاتون (زوجه اتابك خموش) 404
سلجوق 262
سلجوقيان 19، 26، 47 ح، 307
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 439
سلجوقيان روم 321
سلجوقي خاتون (زوج خليفة الناصر لدين اللّه) 403
سلطان آباد (- اراك) 340
سلطان اسكندر (- محمد خوارزمشاه) 332
سلطان الدوله 352
سلطانجوي 193
سلطان خاتون 60، نيز رجوع شود به خان سلطان
سلطان روم 363
سلطان زابلستان (- حسين بن خرميل) 402
سلطان سعيد (- محمد خوارزمشاه) 128
سلطان غازي (- جلال الدين) 385
سلطان محمد (- محمد خوارزمشاه) 330
سلطان محمود 319، 327، 348
سلطانيه 388
سلماس 149، 211
سلوقان (قلعه) 129
السلوك مقريزي 337، 366، 377
سليمانشاه 232
سليمان شاه ايوائي پسر پرچم 199 ح، 377
سمرقند 18، 22، 34، 37، 53، 54، 60
سمط العلي 350
سمط اللآلي 372، 391
سملان (- سهلان) 259 ح
سمنان 22، 99، 322، 338
سميران (قلعه) 182
سميساط 255 ح
سنتي [بهادر] (- سبتي بهادر) 65 ح، 79 ح
سنجار 339، 370
سنجدي 339
سنجر 33، 37 ح، 339
سنجر ثاني (سلطان محمد خوارزمشاه) 281 ح
سنجق 378
سنجقان خان 117، 189
سنجماق 339
سند 108، 109، 110، 113، 116، 119 ح، 121 ح، 136، 193 ح، 231، 347، 383
سنقرجق طايسي 120
سنقرجه دواتدار 156
سنكوي وكيل در 323
سنگلاخ از ميرزا مهدي خان نادري 324
سنگي (- سنگين) 146/ 19
سوسن 316
سومر، فاروق [دكتر] 330، 383
سوقه 73/ 4
سهلان سلك‌بگ 259
سهم الحشم پسر حاجب سعد الدين 46
سهم الحشم شمس الدين محمود 70
سه نوبت زدن 45/ 8
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 440
سياستنامه خواجه نظام الملك (- سير الملوك) 307، 308، 325، 353، 373، 408
سياووش 305
سيبستان 119
سيحون 332، 354
سير الملوك- سياستنامه
سيرت جلال الدين 308، 384، 385، 397، 404، 405، 407
سيرة خوارزمشاه 406
سيرجه سلاحدار 117
سيره (متن عربي) 320، 338، 377، 380
سيره جلال الدين (ترجمه هوداس) 378
سيستان 5، 54، 82، 92، 343
سيف الدين (مقطع كرج) 99
سيف الدين اغراق (بغراق) ملك 106 ح، 400
سيف الدين بغراق 106، 107
سيف الدين طرب (ظ طرت ابه) 236
سيواس 356، 364، 382
سيوستان (- سيبستان) 119 ح
سيهان (قبيله) 347
سين (ديه) 167، 227
ش شاخ زرين (كتاب) 393
شار (شاه غرشستان) 402
شارل پلا 374
شافعي 71، 331، 391
شافعيان 331
شال خطائي 131
شام 4، 140، 150، 183، 185، 213، 220، 221، 224، 239، 281، 365، 403
شام بياتي 330
شامي (بلاد) 273
شاميان 364
شاهان ارمنستان 375
شاهان غور 309
شاه خاتون 189 ح، 207
شاه دختر 363
شاهزادگان خوارزم 315، 316
شاهزادگان هند 348
شاهزاده سلجوقي (پسر صاحب ارزروم) 361، 362
شاهق (قلعه) 248
شاهنامه 353، 367
شايغ 45 ح، رجوع شود به مرجع شايغ، و پشته شايقان
شبانكاره 238
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 441
شبسين 402
شتره 114، 115، 346
شتره و شتر 148، 265، 358
الشداديه 357
شذرات الذهب 409
الشرابدار، الشربدار، رجوع شود به سعد الدين علي شيرانداز
شرح ديوان متنبي منسوب به عكبري 391
شرح صغير 263 ح
شرح كبير 263 ح
شرح منيني بر يميني عتبي 376، 396
شرح نهج البلاغه 331، 348، 371
شرف الدوله 352
شرف الدين ازدره 144، 216، 217، 218
شرف الدين طغرل چاشنيگير 190
شرف الدين علي تفرشي (نايب و وزير عراق) 152، 153، 161 ح، 177، 209 ح، 219، 226، 227، 229، 230، 232، 234 ح، 237، 239، 241، 371، 372
شرف الدين كنك 83، 337، نيز كپك، كوپك، ديده شود
شرف الملك باخرزي 177 ح
شرف الملك فخر الدين علي بن ابي القاسم الجندي، وزير جلال الدين 127،
133 تا 137، 140، 145 تا 148، 152 تا 156، 160، 162 تا 166، 177 تا 192، 194، 195، 198، 204، 205، 207، 209 ح، 217 تا 219، 221، 223، 225، 226، 231، 233، 235، 241، 243 تا 250، 255، 256، 259، 260، 262، 321، 350، 359، 361، 386، 389، 390
شرفنامه 394
شرفي (ساقيه) 192 ح
شروان 5، 26، 241 ح، 242، 405، 406
شروانشاه 181، 192، 193 ح، 405
شروت (رود) 345
شروياز 241، 388
شريف محمد نسوي 48
شطن 247/ 1
شعار 164/ 1، 186/ 11
الشعر و الشعراء ابن قتيبه 376
شعوري 366
شغف 121/ 15
شفر 307، 308
شكي 360
شگرف 63/ 16، 282/ 7
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 442
شلوه 143، 150، 357، 360، 362
شليمر 309
شماخي 406
شمس الدين التون ابه (آلتونبه) چاشنيگير 234، 384، 385، 386، 387
شمس الدين ايلتتمش 118، 119، 120، 237، 349، نيز رجوع شود به ايلتتمش
شمس الدين پسر امير علم عراقي 95
شمس الدين پسر جلال الدين شيخ الاسلام 37
شمس الدين تكريتي 224، 240، 241
شمس الدين حكيم بغدادي 198
شمس الدين رسول خليفه مغرب 157
شمس الدين طغرائي 141، 145، 252
شمس الدين علي بن عمر 131، 351
شمس الدين قمي 143
شمس الدين كلابادي 48
شمس الدين محمد مستوفي جويني معروف به موي دراز، صاحب ديوان 205، 209 ح، 321، 379
شمس الدين محمد زابي 333
شمس الدين محمود 70
شمس الدين منصور بن محمود الأوزجندي قاضي 325
شمس المعالي قابوس 319
شمس الملك شهاب الدين الپ هروي (سرخسي) 38، 116، 117، 136، 399، 400، 401
شمكور 148
شنز (- شتره) 148 ح
شوارتز 342
شوارد أمثال 171/ 10
شه 36/ 2
شهاب الدين ابو المظفر محمد بن سام غوري 34، 231، 309، 331، 383، 397
شهاب الدين ابو سعد بن عمران (يا عمر) خيوقي 71، 72، 73، 75، 77، 323، 330 تا 333
شهاب الدين الپ هروي 38، نيز رجوع شود به شمس الملك ... الپ هروي
شهاب الدين الكوسوي 355
شهاب الدين سليمان شاه 200، 226
شهاب الدين سهروردي، شيخ 20، 21، 32
شهاب الدين غازي (پسر ابو بكر ايوب) 362
شهاب الدين محمد خرندزي زيدري نسوي، مؤلف كتاب 3، 209 ح، 345، 355
شهاب الدين مسعود (پسر نظام الملك هروي) 193 ح، 333، 388
شهاب الدين مسعود (وكيل در) 334
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 443
شهاب الدين مسعود خوارزمي (حاجب كبير) 333
شيخ ابو اسحق شيرازي (كازروني) 104
شيراز 30، 103، 127، 128، 409
شير باريك 252
شير باريك (امير طاهر بن خلف) 389
شير خدا 284
شير كبوت (قلعه-) 244
شيز (- شتره) 148 ح
شيم بوارق 279/ 15
ص صابي 352
صاحب .. (امير يا اقطاع‌دار يا شاه فلان ولايت) 57/ 12 تا 13 مكرر
صاحب ابن عباد 398
صاحب ارزن الروم 362
صاحب بخارا- محمد بن عبد العزيز بن مازه بخاري
صاحب (- ملك) زوزن 319
صاحب سعيد- علاء الدين ضياء الملك محمد ابن مودود
صاحب فاضل- شهاب الدين محمد زيدري صاحبه روئين دز 161
صاري اردوSir Orda - اردوي زرد 337
صاع 71/ 14
صاعد [قاضي] 341
صافي- صوفي (رودخانه)
صانچ غل 339
صاهل و ناهق 41/ 12
صبور خان 58
صدر الأفاضل (شارح تاريخ يميني) 326
صدر الدين (پسر سعد الدين حموئي جويني) 410
صدر الدين جندي (قاضي لشكر) 42، 44
صدر الدين خجندي (رئيس اصفهان) 94، 100، 341، 408، 409
صدر جهان- محمد بن احمد بن عبد العزيز ابن مازه بخاري
صعلوك 351
صغار 15/ 4
صفدي (مؤلف) 314
صفي اقرع 55
صفي الدين محمد طغرائي 240
صفي الملك 228
صلاح الدين (امير، سپهسالار) 356، 384
صلاح الدين ايوبي 365
صلاح الدين علي 165
صلاح الدين محمد نسائي 343، 399، 400
صلول (قلعه) 131، 351- صعلوك
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 444
صلة العريب 352
صمصام الدوله 352
صنجش 339
صنعاء يمن 168
صوفي (رودخانه)- صافي 367
صوفيان 184
صوفيه 278 ح، 335
صهريجها 59/ 8
ض ضياء الدين (از آل خجند) 311
ضياء الدين بيابانك 48، 321
ضياء الملك علاء الدين محمد نسوي 111، 112 ح، 138، 177 ح، 345
ط طارم 103
طالع هروي 324
طالقان 92، 136، 401
طاووق- دقوقا
طاهر بن عمر 355، 356، رجوع شود به مجير الدين خوارزمي
طاين (- منگلي بگ طاي) 171 ح
طبغاج، طپغاج، طفغاچ، طمغاچ، طوغاچ 328 نيز طوغاج ديده شود
طبقات ابن كثير 341
طبقات الشعراء ابن المعتز 376
طبقات سلاطين اسلام لين پول 337 ح
طبقات ناصري 314، 328، 329، 330، 338، 339، 343 ح، 346، 347، 348، 371، 399، 406
طرايف 14/ 2
طرت ابه (- طرت اپه) امير شكار 257 ح، 275، 395
طرغو، طرقو 49، 324، 325
الطريقة الرضويه (كتاب از رضي الدين) 313
الطريقة العميديه (كتاب از ركن الدين عميدي) 313
طغان خان 54، 95، 204
طغرا 62/ 14، 215/ 1
طغرائي (شمس الدين) 145، 146، 252
طغرائي (صاحب لامية العجم) 261 ح
طغرائي اسد ابادي 355
طغرل بن ارسلان سلجوقي 33، 57، 141، 149، 177 ح، 190، 407
طغرلبگ بن ميكائيل 20
طغرل چپ 99
طغرلشاه بن قلج ارسلان 361، 362
طلب، رجوع شود به أطلاب
طلسب 276، 280
طواشي سلاحدار 176
طوسي، نصير الدين 326، 327
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 445
طوطق 376، رجوع شود به بدر الدين
طوغاج 7، 8، 13، 50، 327، 328
طوغاج خاتون 13، رجوع شود به طبغاج
طولن حربي (چرپي) نوين 81 ح، 123
الطهير المرتد (المريد) 390
ظ الظاهر بامر اللّه 189 ح
ظفرنامه يزدي 325، 360، 370
ظهير الدين ترجمان 385
ظهير الدين مسعود بن المنور الشاشي 35، 75
ظهير فاريابي 407
ع عارض لشكر- ضياء الملك
عالم آراي عباسي 360
عامري 324
عباد صلبان 150/ 3 (- خاچ پرستها)
عباس (رضي اللّه عنه) 21
عباسي 351، 352
عباسيان 326
عبد الرحمن زكي 377
عبد العزيز مازه (- برهان الدين) 209
عبد القادر اينان [استاد] 325
عبد اللطيف بغدادي 308
عثمان (سلطان سمرقند) 60
عثمان بن عفان 255 ح
عدربان (؟) 77
عدنان (صادق) ارزي 320، 325، 338، 344، 367، 369، 382، 389، 390، 395
عراق 5، 18، 21، 22، 28، 32، 33، 34، 38، 39، 40، 41، 42، 49، 66، 67، 79، 82، 93، 94، 96، 98، 99، 100، 101، 102، 105، 121، 122، 126، 128، 131، 132، 138، 139، 140، 142، 147، 152، 154، 158، 159، 160، 162 ح، 163، 165، 167، 175، 177، 183، 187، 194، 207 ح، 209 ح، 217، 218، 219، 221، 223، 224، 226، 227، 228، 229، 232، 234 ح، 237، 238، 239، 241، 263، 312، 350، 354، 372، 379، 395، 406
عراقيان 96، 100
عرب 138
عرب بيابان نشين 374
عربي 201، 203، 208، 327، 328، 337، 338، 339، 345، 348، 349، 354، 360، 363، 371،
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 446
372، 381، 390، 392، 396
عرق مدني (- پيوك- بيماري رشته) 309
عز الدين (حسين بن خرميل) 402
عز الدين (صاحب قلعه شاهق) 248
عز الدين ابو الحارث ارسلان ابه ابن اتابك التركي المراغي (صاحب مراغه) 404، 407
عز الدين ابو الفضائل ... ابن عبد المجيد (عبد الحميد) 403 سيرت جلال الدين منكبرني متن 446 فهرست عام از اسماء اعلام تاريخي و جغرافيائي و كتب و بعضي از لغات و اصطلاحات
الدين ابو المعالي الحسين بن نصير الدين محمد القزويني التبريزي 149، 403
عز الدين ايبك (امير اخلاط) 196، 209، 211، 212، 213، 378
عز الدين يلبان خلخالي (حاكم خلخال) 189 ح، 234 ح
عز الدين حمزه نساوي (يا نيسابوري) 257، 390
عز الدين طغرل 46، 47
عز الدين قزويني 149، 403
عز الدين قلج ارسلان 364
عز الدين كت 54
عز الدين كوتوال 336
عز الدين كيخسرو 75
عز الدين محمد 410
عزت قويون اوغلو 315
عزيز اسلام 57
العزيز في شرح الوجيز 263 ح
عصاي اقامت انداختن 49/ 3
عضد الدوله 352
عضد الدين ابو محمد ثابت بن عبد الصمد بن محمد بن عبد اللطيف الواعظ 409
عضد الدين علاء الدوله ابا كاليجار گرشاسف 403
عفوا صفوا 5/ 12
عقد العلي 324
علاء الدوله ابو هاشم زيد بن الحسين بن علي حسني همداني (رئيس همدان) 398
علاء الدوله اتاخان (صاحب يزد) 127، 171 ح، 402
علاء الدوله سمناني 322
علاء الدوله شريف (رئيس همدان) 97، 98، 398، 408
علاء الدين (صاحب باميان) 33، 57
علاء الدين (صاحب قندز) 64
علاء الدين ابو الفتح محمد بن تكش بن ايل ارسلان بن أتسز بن محمد بن نوشتگين 4، 7، 12، 18، 19، 36، 230 ح، 397
علاء الدين ابو محمد ثابت بن محمد (خطيب بلخ) 409
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 447
علاء الدين ارسلان بن كربة بن نصرة الدين الأحمد يلي المراغي 404
علاء الدين تكش 207 ح، 406، 407
علاء الدين خياطي، ابو علي سديد بن محمد الخوارزمي (محتسب خوارزم) 124، 402
علاء الدين سلتقي 361
علاء الدين عطاملك جويني 321، 379
علاء الدين غوري 346
علاء الدين فرامرز بن گشتاسپ شرواني (ملك شروان) 406
علاء الدين قراسنقر 404
علاء الدين كرابه 404، 405
علاء الدين كيقباد بن كيخسرو سلجوقي 157، 178، 179، 189 ح، 198، 206، 210 ح، 220، 221، 223، 224، 234 تا 236، 249، 269، 270، 274، 281، 355، 362، 364، 381 تا 386، 403
علاء الدين محمد (صاحب الموت) 161، 163، 164، 165، 175، 176، 177، 189 ح، 209 ح، 226، 227، 229، 230، 231، 232، 233، 239، 405
علاء الدين محمد بن مودود نسوي 111، 345، نيز ضياء الملك علاء الدين ديده شود
علاء الدين محمود 111 ح
علائيه 385
علاله 126/ 12
علف شمشير 67/ 15، 109/ 5
علم الدين ابو نصر قيصر بن عبد اللّه الناصري الامير 104، 342
علم الدين سنجر 212
علم الدين سنجر معروف به قصب السكر 274 نيز رجوع شود به 206
علم الدين قصب السكر 206 رجوع شود به 274 علم الدين سنجر معروف به قصب السكر
علويها 335
علي (ع) 144، 280
علي بن محمد العمراني (فخر المشايخ) 402
علي خواجه بخاري 49
عماد الدين (رسول روم) 178
عماد الدين (صاحب بلخ) 57، 400
عماد الدين (وزير صاحب الموت) 230
عماد الدين ابو الفضائل احمد بن محيي الدين ابو الحسن (ابو الحسين) علي 403
عماد الدين پهلوان (پسر نصرة الدين هزارسپ)
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 448
ابو المظفر 200، 226، 409
عماد الدين حمزه اول 334
عماد الدين كاتب اصفهاني 308، 323، 341
عماد الدين محمد بن عمر بن حمزه 74، 334، 335، اختيار الدين زنگي، و ناصر الدين سعيد، و نصرة الدين حمزه ديده شود
عماد الدين مشرف 83
عماد الملك (بجاي عماد الدين) 178 ح
عماد الملك محمد بن سديد الساوي 39، 66، 67، 315
عمان 326
عمدة الطالب 405
عمدة الملك 400
عمراتراري 50
عمر بن الخطاب 255
عمر خان 58
عميد آباد (بستان-) 367
عميد الدوله (- حسين) 352
عميد الملك كندري 390
عميدي (- ركن الدين عميدي سمرقندي) 37، 311، 312، 314
عوفي 311، 312، 332، 374
عهاد الجهاد 359
عيار نسوي- فخر الدين
عيسوي (دين) 362، 363
عين الملك 92
غ غازان 403
غرچستان (غرشستان) 402
غرر اخبار ملوك الفرس و سيرهم 305
غز (اغز) 330، 377
غزالي طوسي 263 ح
غزان 344
غزنه، غزني، غزنين 5، 33، 38، 82، 91 تا 93، 105 ح، 106، 109، 121، 314، 343، 344، 346، 383، 399 تا 402
غزنيان (- اهالي غزنه) 400
غسلين 130/ 6
غور 5، 33، 38، 39، 54، 82، 117 ح، 121، 173 ح، 309، 339، 371، 383، 402، 406
غورسانچتي 38 ح، 39، 318، 339
غوروند (رود) 345
غوري 371، 402
غوريان 328، 329، 343، 400، 401
غوري شكن 339
غوريه (سلسله) 383
غياث الدين پير شاه ابو المؤيد 38 تا 40، 98 تا 105، 117، 121، 126 تا
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 449
132، 138، 143، 144، 150، 152، 169، 173 تا 177، 229، 318، 319، 350، 372، 398
غياث الدين غوري (محمد بن سام) 33، 57، 309، 397
غياث الدين كيخسرو (پسر علاء الدين كيقباد) 355، 357، 362، 364، 365، 384
غياث الدين محمد بن سام غوري 33، 309، 383، نيز غياث الدين غوري ديده شود غياث الدين محمود پسر غياث الدين محمد غوري 309
غياث اللغات 366
غياثي غوري (سكه) 232 ح
ف فؤاد كوپرولوزاده، رجوع شود به محمد فؤاد ...
فارس 171، 276 ح، 342
فارسنامه ابن بلخي 305، 323
فارسنامه ناصري 342
فارسي (زبان، ترجمه) 309، 327، 328، 339، 342، 343، 344، 346، 348، 349، 351، 354، 360، 371، 388، 392، 400 ح
فارسي زبانان 371
فاروق سومر [دكتر] 344، 377
فاكهة الخلفا 365
فان فلوتن 306
الفتح العزيز در شرح وجيز 391
الفتح الوهبي 327، 376، نيز رجوع شود به شرح منيني بريميني
فتنه تارابي 311
فخر الدين نيسابوري (بجاي عز الدين) 390
فخر الدين (- عيار نسوي) 54
فخر الدين ابو المعالي علي بن الحسين 321
فخر الدين جندي، رجوع شود به شرف الملك فخر الدين حبش 54 ح
فخر الدين ديزكي بخاري 50
فخر الدين سالاري 119
فخر الدين سام 183
فخر الدين علي، رجوع شود به شرف الملك
فخر الدين فارساني (سيد الوزراء، ملك النواب) 318
فخر الدين مباركشاه مرورودي 327، 347
فخر المشايخ علي بن محمد العمراني 402
فخر رازي [امام] 312، 314
فخري (ساقيه-) 192 ح
فدائيان 163، 165، 166، 177
فرات 381، 382، 395
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 450
فرامرز بن علي بن فرامرز اليزدي 402
فرانسه 309، 337، 348
فرجي 203/ 20، 204/ 16
فرجيه 165/ 7
فرخزاد (اول) 406
فرخزاد دوم (پسر اخستان) 406
فرخي سيستاني 353
فرزين (قلعه-) 24، 26، 44 ح، 94، 98، 340
فرزيني (نه قزويني) 340
فرضه 16/ 8
فرقد 92/ 4
فروزانفر 395
فرهنگ اشتاينگاس 366
فرهنگ جغرافيائي ايران 342
فرهنگ رشيدي 365
فرهنگ شعوري 366
فرهنگ طبي 309
فرهنگ فولرس 327، 366
فرهنگ ناظم الأطباء 366
فريبرز سوم (پسر گرشاسب) 193 ح، 406
فريد الدين جاجرمي 333
فريزر، جيمز 393
الفصيح ثعلب 308
فقهاي حصيري 387
فلك الدين (رسول صاحب ألموت) 226
فلك الدين ابن سنقر طويل 203، 205، 219
الفوائد البهية 314
فهرست اصطلاحات عالم آراي عباسي 360
فياض [دكتر] 322، 323
فيروزآباد (قلعه-) 243
فيروزكوه (- پيروز كوه) 231 ح
فيه ما فيه 395
ق قابقج 113
قاتل 366
قاجنان نوين 123
قارص 375
قارون (قلعه-) 98
قاسم بن عبيد اللّه بن سليمان بن وهب (- ولي الدوله) 351
قاصان نوين، قاضان نوين (- قاجنان نوين) 123 ح
قاضي (محله-) 94، 95
قاضي (مدرسه-) 404
قاضي عميد سعد 55
قاضي مجير الدين عمر بن سعد خوارزمي 140، رجوع شود به مجير الدين خوارزمي
قاضي منصور 55
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 451
قاقروان (- قاقزان) 194 ح
قاقزان قزوين (- قاقزوان) 375
قاقزوان 194، 375
قاليقلا (- ارزن الروم) 192 ح
قانعي طوسي 366
قاهره (قلعه-) 91، 92
قباچه (ناصر الدين) 115، 116، 116 ح، 117، 118، 119، 120، 136، 173 ح
قبان 186
قپچاق (قبيله) 329
قتقونوين 81
قتلغ ابه 340، 367
قتلغ خان (- بوچي) 18، 54
قتلغ خانان كرمان 350
قتلغ سلطان براق حاجب 350
قجب ارسلان 180، 372
قحطبه 282 ح، 345
قدبوقا نوين 81 ح
قدر خان 319، 327
قدر خان قفچاق 330
قدريها 335
قرآن 197، 255، 260، 262، 324، 335، 338، 342
قرابغرا 199/ 13
قراتتر 349
قراجه داغ غربي (مشرق مرند) 380
قراچولي 204/ 1
قراچه نوين (- قرچين نوين) 123 ح
قراختائيان كرمان 350
قراسنقر (علاء الدين قراسنقر) 405
قراق (- قرلق) 237 ح
قراقاسم نسوي 14
قراي فارس 342
قرچين نوين 123
قرشوبگ 95
قرقار 257
قرقاز (- قرقار) 257 ح
قرلخ، قرلق (- خلخ) 344، 400 ح
قرلق (قزلق، قسراق، قولي) 344، 388، نيز رجوع شود به حسن قرلق
قرقيزستان- خرخيز (كوه) 326
قرن خان (- قزل خان) 117 ح
قزل ارسلان 360، 407
قزل اوزن 365
قزل خان 117
قزلق (- قرلق) 237 ح، 344
قزوين 22، 209 ح، 227، 228، 233، 237، 239، 262، 375، 391، 403
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 452
قزوين (بجاي فرزين) 94 ح
قزويني (- زكرياي قزويني صاحب آثار البلاد) 315، 330، 357، 366
قزويني (- فرزيني) 340
قزويني، محمد قزويني، مرحوم قزويني 123 ح، 151 ح، 155 ح، 188 ح، 311، 312، 320، 325، 327، 328، 338، 339، 340، 346، 347، 367، 374، 377، 379، 380، 388، 389، 393، 408
قسراق 237 ح، 344، نيز رجوع شود به حسن قرلق
قسيم امير المؤمنين (از القاب سلطان محمد) 39
قصب السكر 274
قصه‌دار (- نجيب الدين شهرستاني) 134
قصه نوح 346
قصيده ابو الهيثم جرجاني 378
قطب الدين (- علاء الدين ابو الفتح محمد خوارزمشاه) 397
قطب الدين ازلاغ شاه (ازلغ شاه) 38، 47، 84
قطب الدين ايبك 347
قطب شمال 49 ح
قفچاق 65، 191 ح، 274، 360
قلاع اسماعيلي 384
قلبرس بهادر 113
قلم غليظ 62/ 16
قمر الدين 114
قندوز 54، 64
قندهار 93، 106
قنطره (قلعه-) 255
قنغرلان، قنغرلام 388
قنق 217
قنقلي (قبيله) 329
قنقور اولانگ (- چمن شروياز) 388
قوطور (قلعه-) 186، 189
قوقا 142، 356
قولق (- قرلق) 171 ح، 344
قولي (- قرلق) 344
قومش 22
قوم نوح 10
قهستان 231
قيالق 12
قيرات 345
قير خان 364، 365
قير ملك 154، 155، 364
قيز ملك 363
قيصريه 355
قيمري 211، نيز رجوع شود به حسام الدين
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 453
ك كابرا عن كابر 7/ 8
كابل 345، 400، 402
كاترمر 305، 325، 360، 393
كارريزها 87/ 2 (بجاي كاريزها)
كازرون 104، 342
كازيميرسكي 305
كاسجه 80
كاسه داشتن 251/ 1
كاشان 99، 170
كاشغر 12، 16
كاشغري 389
كاغذ (- نامه) 87/ 6
كافران كوكري 383
كافي 148
كالف (- كيلف) 63 ح، 330
كامل ابن الأثير (كتاب) 3، 361، 404
كامل المبرد 374
كاميار بن اسحق قاضي (- كمال الدين كاميار) 234 ح، 386
كاهجة (- كاسجه) 80 ح
كبك، كپك، كتك، كنك، كوپك 338
كبود جامه (ولايت) 25، 68، 154
كتاب الأغاني 396
كتاب السلوك مقريزي 369
كتاب الصناعتين ابو هلال عسكري 410
كتاب المجتني 372
كتاب المعاني الكبير ابن قتيبه 410
كتاب الهند بيروني 345، 347، 401 ح
كتاب الهند بيروني (ترجمه انگليسي) 345، 401 ح
كتابخانه لايدن 339
كتاب وجيز 263، 391
كتب تاريخ عربي 376
كتبخانه چستربيتي (در ايرلند) 341
كتك 99، 338، 342، كبك و كپك و كنك و كوپك نيز ديده شود
كتيبه 266/ 14
كج ابه 340، 367
كجبوقه (كچبوقا، كچبوقه) خان 95، 171، 369
كجوران (قلعه-) 400، 401
كحال 61
كر 151، 181
كرابه (- كربه) 161 ح، 367
كراني (- گرني) 359
كربر (كربز) ملك 38، 314، 343 ح
كربه (- كرابه) 367
كربي، كربي (- گرني) 142، 356 تا 357
كرج 99، 340
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 454
كرد 279
كردستان 377
كردي 365
كركوك (در عراق) 354
كرمان 5، 38، 40، 41، 91، 94، 98، 100، 126، 127، 132، 152، 153، 176، 228، 322، 349، 350، 361، 398
كرمانشاهان 395
كرماني 326
كريم الدين طيفور 46
كريم الشرق نشاوري 38، 48، 175، 176، 321، 322
كسري 323
كشلو خان 8، 10، 11، 12، 13، 14، 15، 16، 17
كشلو سنگم 364
كشلي 63
كشمير 7
كشي (- زين الدين عبد الرحمن) 312
كفات 135/ 13، 263/ 9
كفار 76، 77، 80، 82، 86، 89، 90، 91، 93، 95، 106، 108، 110، 131، 168، 169، 170، 172، 173، 178، 257
كفار مغل 347
كفايت 263/ 12
كفشگر و انو شروان (حكايت) 374
كفل پوش 204/ 13 (- كونپوش)
كلحبة العرني 349
كلور 117، 118، 347
كليله و دمنه نصر اللّه منشي 319
كمات 120/ 1، 143/ 1
كماحي (- كماخي) 60 ح
كماخي شاه 60
كمال (رسول ألموت) 163
كمال الدين (قاضي) 149
كمال الدين (مقدم چاووشان) 165
كمال الدين احمد بن العزيز المراغي (قاضي سراب) 404
كمال الدين اسمعيل اصفهاني 341
كمال الدين كاميار (امير الامراء) 234، 236، 364، 377، 385 تا 387
كمال الدين محمد بن عبد الحميد قزويني 404
كمال مستوفي 232
كنته 54
كنك (شرف الدين)- كپك، كتك
كنينگهام (كتاب او به انگليسي) 401 ح
كوپرولوزاده، محمد فؤاد [دكتر] 38 ح، 305، 306
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 455
كوپك (كپك) 338
كوتو (- ختو) 327
الكوثي (- آقسنقر كوفي) 94 ح
كوج بغرا 52
كوج تگين پهلوان 170، 187
كوچ بغا، كوجبوقا 370
كور 192
كورابه (- كربه) 340
كوزه‌كنان (ديه) 190، 408
كوفي (آقسنقر) 94
كوكران (قبيله) 347
كونپوش 204/ 11، كفل پوش 204/ 13 بهمان معني است
الكوني (- آقسنقر كوفي) 94 ح
كوه دروغان 83
كوه نمك (- كوه جود) 346
كيچ (- كيش) 40 ح
كيخسرو (پسر عم ركن الدين كبود جامه) 68
كيخسرو ملك فرس 249
كيران (- گيران) 245 ح
كيژ (- كيش) 40 ح
كيش 38، 40
كيغي، كيغين 220، 382
كيفي (حصن كيفا) 220 ح، 382 ديده شود
كيك (- كبك، كپك، كتك، كنك، كوپك) 337
كيكاووس 161، 306، 367
كيلف (- كالف) 63، 330
كيمك (قبيله)- يمك 329
گ گرج 26، 28، 140، 142، 143، 144، 146، 150، 152، 153، 154، 155، 194، 254، 267
گرجستان 27، 145، 193 ح، 360، 362، 375، 385
گرجي 146، 360
گرجيان 27، 140، 142، 143، 145، 151، 155، 156 ح، 192 ح، 193 ح، 259، 363، 392
گرديز 109
گرديزي 319، 327
گرشاسپ (پسر فرخزاد) 406
گرشاسپ دوم 406
گرشاسپ نامه اسدي طوسي 330
گرني (قريه)، كربي، كرپي، كراني 142، 356، 357، 359
گرني (رود)- نهر الأكراد 357
گره (جره) 342
گشتاسپ 75
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 456
گشتاسپي (نأحيت) 192، 405
گلپايگان 340، نيز جرباذقان و جرفاذقان ديده شود
گلستان سعدي 245 ح، 305
گنجوي 363
گنجه 90، 148، 155، 156 ح، 157، 160، 161، 163، 245، 248، 254، 257، 265، 267، 357، 358، 363، 390
گنگ 7، 10
گواشير 127
گودفرواد ممبين (مؤلف بنيانهاي اسلامي) 321
گور خان 12، 13، 14، 15، 16، 17، 126، 350
گوركا خان 191 ح
گوش داشتن 141/ 20، 223/ 13
گوكچه (درياچه) 383
گوكه بچكم 272، 273
گيراگس 357
گيران (- جيران) 245 ح، 389
گيلان 67، 365
گيلگون 152، 154، 276، 392
ل لاچين چقرچه 94
لارنده 364
لاله‌لي (كتبخانه) 334
لاوفر، برتلد 327
لاهور، لاوهور، لوهور، لهاوور 383، 388
لايدن 308، 311، 321، 325، 326، 330
لباب الألباب عوفي 311، 312، 325، 333، 341، 346، 374
لباجه 283/ 10
لدري (- لوري) 193 ح، 375
لر 168
لرستان 316
لري (لوري) 375
لسان العرب 410
لسترينج 354، 381، 394
لشكر 358، 365
لشكر شرق (- لشكر ارزنجان و خرتپرت) 383
لشكر غوري 400
لشكر گرجيان 357
لشكر مغول 358
لشكرهاي جبال 406
لطائف المعارف 327
لغام ريزان كردن 129/ 9
لقاطات مصايب 89/ 18
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 457
لقاطات منون 237/ 11 (شايد لفاظات منون)
لمغان- لنبگا 345
لنبان 341
لنبگا (لمغان) 345
لندن 347
لوري (شهر) 193 ح، 375
لوهاور، لوهور، لاهور، لاوهور، لهاوور 119، 237، 388
ليلي و مجنون نظامي 366
م مآخذ ارمني 357
مآخذ تركي عثماني 389
مآخذ گرجي 357، 363، 392
مآخذ مغولي 368
مأبون 371
المؤتلف آمدي 372
مؤيد حاجب 30
المؤيد 406
مؤيد الدين ابن القصاب 407
مؤيد الدين قمي 201، 202
مؤيد الدين النسائي 407
مؤيد الملك 40، 41، 90، 92، 319
مادر جلال الدين 348
مادر سلطان محمد 330
ماردين 206، 269 ح، 270، 364، 370
ماركوارت 329
مازندران 5، 25، 37، 40، 47، 58، 67، 68، 82، 101، 130، 131، 132، 140، 194، 219، 221، 239، 240، 243
مازندران (جزيره-) 124
مالك و زارع در ايران (كتاب) 306
ماوراء النهر 5، 19، 22، 25، 33، 34، 46، 47، 49، 54، 64، 79، 85، 124، 230، 400، 407
ماوراي ارس 372
ماهان 248، 255، 389
ماه روي (امير) 46
المتكور (- ملنكور) 242 ح
متنبي 275 ح، 391
مثله 114/ 8
مثنوي مولانا 311
مثول عرب 235 ح، 250، 387
مجد الدين بغدادي [شيخ الشيوخ] 332
مجد الدين مسعود بن صالح 36 ح
مجد الملك بهاء الدين علي بن احمد جامجي 346
مجمع الآداب ابن الفوطي 342، 377، 397، 398، 402 تا 410
مجمع الأمثال ميداني 372
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 458
مجمل التواريخ 392
مجير الدولة والدين (- طاهر بن عمر) 355، 356، رجوع شود به مجير الدين خوارزمي
مجير الدين (رسول بغداد) 189 ح
مجير الدين (غلط بجاي محيي الدين) ابن جوزي 219، 380
مجير الدين خوارزمي (طاهر بن عمر، عمر بن سعد) 19، 140، 141، 156 ح، 177 ح، 230، 354، 355، 384
مجير الدين يعقوب 207 ح، 209 ح، 211، 212، 214، 242، 246، 378
مجير الملك تاج الدين ابو القاسم 48
محفه 109/ 2
محمد (ص) 3، 278، 284، 395، 396
محمد (اخمذ) 371
محمد (سلطان) 5، 12، 13، 22، 32، 62، 73 ح، 86، 91، 94، 98، 116، 124، 126، 131، 197، 200، 207 ح، 379، نيز رجوع شود به محمد خوارزمشاه
محمد اخي 260
محمد بن ابراهيم 336، 337، 350، 387
محمد بن ابي سهل (محمد بن سهل) 73 ح
محمد بن احمد بن عبد العزيز بن مازه بخاري (- برهان الدين محمد- صدر جهان- صاحب بخارا) 310
محمد بن احمد بن علي بن محمد المنشي النسوي 3 ح، رجوع شود به شهاب الدين خرندزي
محمد بن حسين بن خرميل (- نصرة الدين محمد بن الحسين) 173 ح
محمد بن حميد طوسي 282 ح. 345
محمد بن سام، رجوع شود به شهاب الدين و غياث الدين
محمد بن سبكتگين (بجاي محمود) 262
محمد بن صالح (- نظام الملك) 59
محمد بن عبد العزيز بن محمد بن عمر بن عبد العزيز بن عمر- محمد بن احمد بن عبد العزيز بن مازه بخاري
محمد بن عبد الكريم رافعي 391
محمد بن علي خرپوست غوري (ملك اختيار الدين) 399
محمد بن عمر بن مازه- محمد بن احمد بن عمر ابن عبد العزيز بن مازه بخاري
محمد بن ملكشاه 267، 399
محمد بن يحيي (محيي الدين) نيشابوري 395
محمد خدابنده 370
محمد خوارزمشاه [سلطان] 37 ح، 230 ح، 281، 330 ح، 331، 343 ح، 349،
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 459
351، 381، 388، 399، 406
محمد شفيع لاهوري 393
محمد فؤاد كوپرولوزاده 305، 306، 339، 348، 358، 390
محمد مصطفي زيادة 366
محمد نسوي (مؤلف كتاب) 396
محمود [سلطان]- سلطان محمود
محمود ايوائي (برادر سليمانشاه) 377
محمود بن سعد الدين جلاب 276
محمود خوارزمي 49، 50 سيرت جلال الدين منكبرني متن 459 فهرست عام از اسماء اعلام تاريخي و جغرافيائي و كتب و بعضي از لغات و اصطلاحات
مود شاه 228
محمود غازي، سلطان محمود غزنوي 262، 353
محمود كاشغري 339
محمود گيلاني (صاحب مناظر الانشاء) 321
محيي الدين ابو الحسن علي بن ابي الفضائل 403
محيي الدين ابن الجوزي ابو محمد يوسف 380، 381، نيز مجير الدين ديده شود
محيي الدين يحيي (محمد بن يحيي نيشابوري) 395
مختارات للبارودي 396
مختص الدين ابن شرف الدين علي 241 ح، 268 ح، 381، رجوع شود به مخلص الدين
مختصر الدول ابن العبري 325، 403، 409
مختصر معجم الألقاب (- مجمع الآداب)
مخلص الدين (- مختص الدين) 219، 241، 268، 381
مدرسه عزيه 404
مدرسه مستنصريه 380
مرآة الزمان 310
مرآة المعاني في ادراك العالم الانساني 314
مراسلات نور الدين منشي (- وسائل الرسائل) 321
مراغه 101، 138، 140، 147، 158، 161، 355، 367، 404، 405، 407
مرثيه ابو تمام 396
مرج شايغ 45، 320، رجوع شود به پشته شايقان
مردانقيم (- مردانقين) 185 ح
مردانقين (قلعه-) 185
مردايقين (- مردانقين) 185 ح
مرزبان‌نامه 321، 408
مرغه (قلعه-) 132
مرند 184، 187، 189
مرو 123 ح
مرو الرود (نهر) 402
مروج الذهب 372
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 460
مريم نشين (سرپ ماري) 383
مزور 51/ 1، 55/ 16
مساعير 108/ 11
مسالك ممالك 93، 147
مستدركات زبيدي 373
المستقصي (از زمخشري) 372
مستوفي قزويني 327
مسجد آدينه 401
مسعود 334
مسعود [سلطان] 352
مسعود بن صاعد 94، 341، نيز ركن الدين مسعود بن صاعد ديده شود
مسلمان 363
مسلمانان 52، 107، 120، 140، 143، 147، 223، 331، 362
مسلماني 385
مسلمين 328، 358، 363
مسلمين و مسلمات 283
مسيح (دين-) 361
المشتبه ذهبي 402
مشرف الملك 255 ح
مصحف 398
مصر 140، 268، 269، 270، 277، 281، 308، 340، 344، 348، 365
مصطفي (ص) 395
مصطفي جواد [استاد] 397، 407، 408، 409
مصفح طولاني 161/ 9
مصيبت نامه عطار 395
مطرزي 371
مطلع السعدين 305، 392، 393
المطهر بن سديد النوز كاثي 334
مظفر [خواجه] 374
مظفر الدين بازدار 94
مظفر الدين غازي 221
مظفر الدين گوكبري 200
مظفر ملك 106، 107
معجم الأدبا 315
معجم البلدان ياقوت حموي 245 ح، 255 ح، 272 ح، 309، 315، 334، 342، 358، 375، 380، 382، 392، 394، 402
معز الأنساب (- بحر الأنساب) 346
معز الدين غوري محمد بن سام [سلطان] 347
معين، محمد [دكتر] 328
معين الاسلام و المسلمين (- ربيب الدين) 408
معين الدين (- ربيب الدين) 408
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 461
معين الدين ابو القاسم هارون بن علي (ابن دندان تبريزي)- ربيب الدين 408
معين الدين قمي 246
معين الملك فضل اللّه 261 ح
المغرب 371
مغرق 204/ 1
مغل 102، 131، 167، 170، 175، 177، 186، 187، 199، 243، 331، 355، 381
مغول 123، 336، 350، 357، 392، 400، 401
مغول (زبان-) 392
مغولان 379، 381، 388، 390، 393، 400.
مغولي 390
مغولي (قبايل) 329
مغيث الدين طغرلشاه بن قلج ارسلان 361، 362، نيز رجوع شود به طغرلشاه
مفاتيح العلوم 306
مفارده 222/ 14
مفارقين (- ميافارقين) 271 ح، 276، 278، 394
مفضليات 349
مفلس 204/ 12 و ح
مقاله فاروق سومر 330
مقدمه ابن خلدون 321
مقرب الدين 70، 207 ح
مقريزي 365
مكارم الأخلاق (كتاب از رضي الدين) 313
المكتبة الوطنيه بيروت 345
مكران 5، 38، 40
ملاعين تاتار 366
ملطيه 255 ح، 269، 382
ملك اختيار الدين (محمد بن علي خرپوست غوري) 399
ملك اشرف 182، 185، 186، 196، 198، 208، 209 ح، 210 ح، 212، 213، 219، 223، 224، 225، 234، 236، 240، 246، 250، 267، 268، 269، 270، 361، 378، 379
ملك الاسلام 57
ملك الأعظم (صاحب ترمد) 33
ملك الأمرا 377
ملك الجبال 39
ملك بهرامشاه 57
ملكتور (- ملنكور) 242 ح
ملك خاموش 161، 186، نيز رجوع شود به اتابك خاموش، و خموش
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 462
ملك خان 338
ملك دينار 41
ملكشاه 193 ح، 398، 399
ملك شير 400، 401
ملك عادل ابو بكر بن ايوب 188، 207 ح، 211، 219، 221، 242
ملك غازي 269، 277
ملك فرس 161
ملك كامل 224، 277
ملك كربر 343 ح
ملك مسعود 206، 274
ملك مظفر الدين 280 (- ملك مظفر شهاب الدين)
ملك مظفر شهاب الدين غازي (- ملك غازي) 269، 270، 271، 273، 274، 279، 280
ملك منصور 206
ملك نصرت (- نصرة الدين محمد) 117 ح، 370، نيز رجوع شود به نصرت ملك
ملكه پارس 275
ملكه جلاليه 101
ملكه هرات 338
ملكه گرجيان 362، 363
ملكي 217/ 14
ملنكور 242
ملوك اطراف 57/ 9
ملوك فرس 306
ممالك كفار 385
ممدو خان 12
مملكت عربي (كتاب) 353
منادي كردن 184/ 7، 252/ 13
منازجرد، منازگرد 198، 212، 219، 220، 221، 223، 394
مناظرات (رساله امام فخر رازي) 312
مناظره (علم) 313، 314
منتصر ساماني 319
المنتظم ابن الجوزي 398
منجم‌باشي 357
المندفاكية (- منكدواكان)، الميندفاكيه 208 ح، 377، 378
منسوب (خط) 314، 315
منسوبين به ساوه 315
منسوبين به نيشابور 312
منشآت نور الدين منشي 173 ح، 315، 359، 370، نيز رجوع شود به وسائل الرسائل
منشي‌ء النظر (- رضي الدين نيشابوري) 409
منصب و معزولي 44/ 2
منصور عباسي 376
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 463
من قرط الأذن 47/ 8
منكبرني (جلال الدين) 4، 18، 38، 84، 278، 281، 345، 347، 398، 403
منكدواكان، منكدوكان 208، 377، 378
منگ طوي شاه 255
منگلي بگ طاي 171
المنهل الصافي 388
منهي 50/ 4
مواعظ (كتاب) 245 ح
موالات 177
موصل 159، 200، 281
موغان 180، 190، 191، 192، 193، 223، 241، 243، 244، 246، 249، 254
موقان 156، 233، 242، 248، 249، 389
مولوي 395
موي دراز (- شمس الدين محمد جويني) 379
مهتر رشيد غزنوي و ملكشاه (حكايت) 374
مهدي خان نادري [ميرزا] 324
مهرباني (- مهراني، اسد بن عبد اللّه)
ميازجرد، ميازكرد (- منازكرد- منازگرد)
212 ح، 219 ح، 223 ح، 272 ح
ميافارقين (- مفارقين) 271، 276 ح، 278 ح، 394
ميانج (- ميانه) 25
ميان جرد (- منازجرد) 198 ح
ميانه (- ميانج) 25، 158، 365
ميشوم 15/ 9
ميكده، عبد الحسين 327، 373
ميل كشيدن 41/ 8، 58/ 5
مينرسكي، مينورسكي [پروفسور] 329، 333، 339، 357، 358، 367، 375، 389، 400 ح، 405
مينوي، مجتبي 319
ن نائين 322
ناجن 167 ح
ناروك (درياچه) 198 ح
ناصر الدين اقش (اقوش) 369
ناصر الدين بوغا 189، 190
ناصر الدين بوقا 184
ناصر الدين سعيد 74، 335
ناصر الدين قشتمر 259
ناصر الدين نظام الملك 47، 48
الناصر باللّه 105 ح
ناصر خسرو 378
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 464
الناصر لدين اللّه 105، 342، 403
نافه مشك 49/ 5
ناموس 200/ 5، 205/ 11، 252/ 4
نانال 167 ح
نايماس (بايملاس) 368، رجوع شود به ياتماس
نثر پارسي 313
نجاتي (شارح تاريخ يميني) 326
نجاتي لوگال 320
نجم الدين ابو بكر جامي 384
نجم الدين اودك 219
نجم الدين حسين محمد البارع 402
نجم الدين رازي 189 ح، 301
النجوم الزاهرة 398، 399، 403
[نجيب الدين] الشهرزوري (- نجيب الدين شهرستاني) 134 ح
نجيب الدين شهرستاني (- قصه‌دار) 134، 135، 353
نجيب خوارزمي (فقيه) 206
نجيب عاصم 378
نخجوان 101، 140، 149، 154، 181، 182، 184، 189، 194، 195، 196، 358
نزل 128/ 15
نزهة القلوب حمد مستوفي (چاپ لسترينج) 327، 351، 380، 394
نسا 33، 34، 37، 71، 73، 74، 75، 76، 77، 79، 86، 87، 88، 90، 91، 131، 177 ح، 309، 320، 334، 335، 336، 338
نسائم الأسحار 61 ح، 345
نساوي (- نسوي) 390
نسوي (مصنف كتاب) 306، 325، 333، 335، 339، 345، 347، 348، 349، 350، 362، 363، 366، 368، 369، 384، 390، 392
نشابور، نشاور 40، 41، 42، 43، 45، 66، 73، 81، 82، 87، 91، 131، 312، 313، 336، نيز رجوع شود به نيشابور
نشاوري (رضي الدين ابو جعفر محمد) 37، 311، 312، 313، 314، 409
نصر الدين (- نصرة الدين) 90 ح
نصر اللّه منشي 319
نصراني 362، 363
نصرة الدين ابو بكر بن سعد بن زنگي 30، 31، 384
نصرة الدين ابو بكر بن پهلوان (ملك آذربايجان) 405
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 465
نصرة الدين ابو بكر بن محمد بيشكين 295، 404، 407، 408
نصرة الدين برادر نظام الملك ناصر الدين 239
نصرة الدين حمزة بن محمد 90، 132، 335
نصرة الدين صائن وزير (نبيره ضياء الملك) 345
نصرة الدين صاحب جبل 197 ح (- نصرة الدين هزارسپ)
نصرة الدين محمد بن ايلدگز 407
نصرة الدين محمد بن بيشتگين 5، 23، 25، 28، 29، 186، 187، 295
نصرة الدين محمد بن بيشكين 407، 408
نصرة الدين محمد بن الحسين 117، 173، 174، 370 (- نصرت ملك)
نصرة الدين محمد پسر كبود جامه 68، 154، 374
نصرة الدين محمد صاحب زوزن 40، 41، 319
نصرة الدين هزار اسپ [ملك] 39، 197 ح، 315، 409
نصرت ملك، رجوع شود به نصرة الدين محمد بن الحسين
نصير الدين دولتيار 25، 26
نظام الدين حصيري [امام] 387
نظام الدين رئيس تبريز 141، 145، 408
نظام الدين سمعاني 85 ح، نيز به مقدمه مصحح رجوع شود
نظام الدين علي 131، 351 (از اشتباهات مترجم است)
نظام الدين كاتب انشا 48
نظام الملك، لقب وزراء خوارزمشاهيان 137
نظام الملك احمد بن نظام الملك 399
نظام الملك طوسي 307، 378
نظام الملك محمد بن نظام الملك مسعود هروي وزير اسبق سلطان محمد خوارزمشاه 33، 42 (در 39 آيا اين مراد است يا بعدي؟)
نظام الملك ناصر الدين محمد بن صالح وزير دوم خوارزمشاه محمد 42، 43 تا 47، 59، 61، 193 ح، 239، 333، 388 (در 39 آيا اين مراد است؟)
نظامي 366، 397، 407
نفاثات حرب زبون 237/ 11
نفثة المصدور زيدري 188 ح، 245 ح، 319، 337، 366، 375، 379، 389، 394، 406
نقائض جرير و اخطل 349
نقابون 174 ح، 370، 371
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 466
نقبچيان 370
نقرجن (- قرچين نوين) 123 ح
نقره معادن 49/ 5
نقشه روسي 367
نگيده 364
نندنه (نندونه) 348
نوبت، نوبت ذو القرنين 33، 213، 397
نور (آب-) 345
نور الدين جبريل 94، 99
نور الدين قرآن خوان 99
نور الدين محمد عوفي 311، 312، 332، 374
نور الدين منشي 315، 321، 322، 358، 370، نيز به مقدمه مصحح رجوع شود
نوسجان (- نوشجان) 81 ح
نوشتگين 5
نوشجان (ديه-) 81
نوشهر 188 ح
نووي 391
نويسندگان ايراني 327
نويسندگان عرب 327
نهارا جهارا 132/ 13
نهاية الارب نويري 388
نهر الأكراد- گرني (رود) 357
نهر عيسي 310
نهونان (قبيله) 347
نيابت استيفا 134/ 3
نيشابور 312، 387، نيز رجوع شود به نشابور
النيسابوري 390
نيشتكين (- بيشتگين) 186 ح
و الوافي بالوفيات 314
واقعه كبراي بغداد 380
وان 213، 380
وبي 34/ 16
وحشي 280
وخش 54، 57، 351
وراوي 28 ح
ورزقان 149 (؟- ورزمان)
ورزمان 407 (؟- ورزقان)
وزراء سلجوقيان روم 321
وزارت زوزن 41، 318
وزير اتابك آذربايجان 359
وزير تبريز 252، 318
وزير جند 134، 318
وزير عراق 162 ح، 318
وزير مازندران و دهستان 37، 239، 318
وزير نسا 35، 75، 177، 318
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 467
وسائل الرسائل و دلائل الفضائل (از نور الدين منشي) 315، 321، 359
الوساطة 396
وسطان 213، 380
وشاق 244/ 17
وشاقها 276/ 12
وشاقي 95/ 7
وشت (- وشته) 89 ح
وشتاسف 323
وشته 89
وشي صنيع 168/ 15
وصاف (تاريخ-) 305
وصولات 264/ 3
وفا ملك 121، 122، 237، 388
وفيات الأعيان 314، 396، 403، 405
ولاسجرد (- ولاشگرد) 213، 268
ولج (قلعه-) 54، 107
ولي الدوله- قاسم بن عبيد اللّه بن سليمان بن وهب
ووستنفلد 311، 312، 344
ه هادي حسن 328
هامه 92/ 4
هاوارث 337 ح، 388
هاوتسما 339، 350
هرات 92، 399، 402
هرمز 104 ح، 305
هرهران (قبيله) 347
هزار اسپ، هزار اسف، هزار سف، ملك الجبال (- نصرة الدين ...) 39، 200، 315، 318
هزار مرد (- امير اياز) 117
همدان 5، 23، 24، 26، 32، 67، 94، 96، 97، 101، 138، 139، 176، 200، 276، 340، 399، 408
هم سينور 8/ 7، 163/ 7
همشيره اتابك ابو بكر بن سعد 355، 384
همه شب 109/ 4، 255/ 4
هند 4، 5، 21 ح، 33، 38، 40، 81، 82، 103، 114، 115 ح، 120، 121، 126، 131، 133، 136، 159، 162، 175، 237، 249، 281، 282، 347، 348، 349، 353، 379
هندوان 208، 378
هندو خان 58
هندوستان 173 ح، 346، 353، 383، 400، 401
هندو شاه بن سنجر صاحبي گيراني 389
هندوكش (جبال) 401 ح
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 468
هندي 314، 346
الهنود 378
هوداس 158 ح، 308، 340، 344، 348، 351، 357، 378، 390
هولاگو 377، 406
ي ياتماس [نوين] (- بايماس نوين) 167 ح، 257 ح
يادداشتهاي قزويني 327، 328، 341، 349، 357، 359، 360، 367، 388، 391، 394، 398
يازر 58
ياسجمان، ياسجمن، رجوع شود به ياسي چمن
ياسور نوين 167
ياسي جمان (- ياسي چمن) 221 ح، 239، 382، 383
ياغا 174، 370، 371
ياقوت (صاحب معجم البلدان) 71 ح، 309، 315، 334
ياقو نوين 167
ياي شهر (شهر تابستاني) 367
يباب 81/ 3
يتيمة الدهر ثعالبي 352
يرغو (- توغو) 241 ح، 368، رجوع شود به يلان نوغو
يزد 127، 227، 228، 402
يزدگردي [دكتر] 319، 337
يزك 114/ 12 (بمعني ساقه!؟)، 120/ 1، 138/ 5
يزيدك (- دندك) 120 ح
يشم 49/ 6
يغان (اتابگ) 99، 100
يغان تگين 389
يغان سنقر (- تغان سنقر) 243 ح، 388
يغان طايسي 98، 99، 101، 102، 103، 138، 140، 143، 172
يغما (مجله-) 393
يغمائي، حبيب 330
يلان قوش 131
يلان نوغو 170، 364، 368
يلجودخان 54
يلدرجي، يلدزچي (- بلدرچين) 250 ح، 389
يلك (قلعه-) 242
يل كوش (- بلكوش) 76 ح
يلنقوبن، يلنقوش (- يلان قوش) 131 ح
يمك (قبيله) 38، 62، 329 (- كيمك)
يمك بياووت (قبيله) 329
يمن 306
يمه نوين 65، 79، 97
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 469
يمين ملك (- امين ملك، امين الملك) 399، 400، 401
يميني 319
ينال خان 50، 52، 54، 63
يوزدار 99
يوسف 352
يوسف كنكاي اتراري 49
يولدورجي، يولدوزچي (- بلدرچين) 250 ح، 389
يولق (- ترلق خان) 171 ح
ييلاق 7/ 11
اسامي به املاي فرنگي‌A History of Sharvan Darband )كتاب مينورسكي چاپ كمبريج) 405
314 (كتاب هندي)
Amrtakunda Annali del R. Instiuto Kup- pericre Orientale di Napoli 390
Awag 392
Awak 392
348 (تركي)Belleten
353Bergstrasser
357Brosset
392Gelacoun
375Javakheti
375Kagizman
321 (كتاب لغت-)Lane
378Mendefahiyeler
401 ح (شهر)Opane
328Oriens
354 (شهر)Perovski
327Sino -Iranica
353Wellhausen
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 470
اضافات و تصحيح اغلاط مقدّمه مز/ سر صفحه خصوصيّات ترجمه
س/ 6 نسخه
سو/ 16 همه چيز را به او نسبت مي‌دادند. اضافه مي‌شود كه:
شايد سبب عمده اين باشد كه شهاب الدّين زيدري در روم و شام مانده و به خراسان برنگشته و اخبارش از وطنش منقطع شده بود، و گويا نور الدّين به خراسان بازگشته بود و دعوي مي‌كرد كه من همه‌كاره جلال الدّين بودم، و نيز منشآت جمع آورده او هم در دستها افتاده بوده است، طبعا او را مي‌شناختند و همه چيز را به او نسبت مي‌دادند.
سط/ 9 كليّه
عح/ 7 شخصي
ق/ 6، 9، 11، 13 گرميان درست است و ربطي به كرمان ندارد، مقاله گرميان اوغللري بقلم ملك اف در دائرة المعارف اسلامي (چاپ لايدن) ديده شود.
متن در خرداد ماه 1344 كارمندان كتابخانه مركزي دانشگاه نسخه‌اي بخطّ مرحوم اقبال آشتياني از اين ترجمه سيره كه بشماره 5425 در آن كتابخانه محفوظ است به بنده نشان و به امانت دادند و ديده شد كه آن مرحوم تا معادل صفحه 179 اين متن چاپي ما را از روي نسخه عكسي نوشته بوده است كه بچاپخانه بدهد.
بعضي نكات در حواشي اين نسخه متعرّض شده است كه قابل نقل بود و در اين
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 471
اضافات به نام آن مرحوم (با علامت ع 1 در آخر هر فقره) نقل مي‌شود. مابقي اضافات و تصحيحات مربوط به او نيست.
8/ 8 تا 11 جمله چنين نقطه‌گذاري شود:
و نمود كه: او را فرزندي نرينه نمانده است كه جاي او گيرد، و «چنگز خان كه فرزند برادر منست مستعدّ اين كار است، و من ... بر همان طريقه رود».
12/ 12 جوالب ميون؛ ظاهرا درست اين باشد كه بمعني دروغهاي جذّاب و فريبنده است. در نسخه اصل ترجمه و در متن عربي (خواه چاپها و خواه ب م) منون است، و با اين عبارت تناسبي ندارد.
15/ 8 ستّ عشرة
16/ 2 اثنتي عشرة
19/ 2 اربع عشرة
20/ 11 قرح ... جرح
31/ 5 ثمان عشرة
33/ 11 شايد صحيح پسر طغرل باشد مطابق متن عربي، چون خود طغرل در 590 بدست تكش كشته شد. ع 1
33/ 15 گويا صحيح اونر خان باشد. ع 1
33/ 15 ظاهرا مراد از نظام الملك همان ناصر الدّين محمّد بن صالح است. ع 1
36/ 12 «دنيا را» مطابق است با متن عربي چاپي و نسخه ب م «يري الدنيا هباءة» ولي در نسخه اصل ما دينار را نوشته شده است.
36/ ح 3 «مصنّف» اشتباه اينجانب است، بدل شود به قاضي مجير الدّين عمر بن سعد خوارزمي.
40/ 13 نصرة الدّين محمّد- در متن عربي «نصرة الدّين محمّد بن لز» آمده است و
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 472
ظاهرا «محمّد بن انر» درست است مطابق نسخه ب م- مرحوم ع 1 به كتاب المضاف الي بدايع الأزمان ص 6 كه «نصرة الدّين اتابك پسر محمّد أنر» دارد اشاره كرده است.
42/ 6 لقب شخصي اين نظام الملك در متن عربي ناصر الدّين است.
42/ 10 لقب شخصي نظام الملك مسعود هروي در متن عربي بهاء الدّين است.
45 در شماره‌گذاري سطور اشتباه شده است اصلاح شود، 5 يك سطر بالاتر، و 10 يك سطر بالاتر است.
48/ 8 تا 9 لقب شريف محمّد نسوي چنانكه در متن عربي آمده است مجد الدّين است.
49/ 16 محمود خوارزمي- مقاله مرحوم عبّاس اقبال در مجلّه دانشكده ادبيّات طهران سال 2 شماره 2 ص 66 تا 70 ديده شود. ع 1
53/ 10 خراج سوم (يعني سومين بار در يك سال)
54/ 8 عيّار نسوي، در متن عربي چاپي عنان نسوي است.
54/ 8 يلجود خان، در متن عربي چاپي بلخمور خان است.
54/ 9 آي محمّد، در متن عربي چاپي ابي محمّد است.
58/ 14 يازر
60/ 14 بمرتدّي، در نسخه ب م هم من المرتدّه دارد، ولي در متن چاپي: من المزنّدة، كه شايد از ان فرومايگان و نانجيبان اراده شده باشد.
60/ ح «سابقا ذكر شد» بدل شود به: بعد ازين ذكر او بيايد.
61/ 13 غدرهائي كه، قاعدة «غدرهائي را كه» بايد باشد.
65/ 6 ثغاء و رغاء- ثغاء صوت حيوانات گله و رغاء صوت شتر و كفتار و غيره است.
نظر مؤلّف گويا به اين مثل بوده است كه «ما بالدّار ثاغ و لا راغ» يعني هيچ كس در خانه نمانده است. ع 1
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 473
68/ 3 و 5 كبود جامه هم اسم شخص و هم اسم ولايت است. ع 1. در اسم شخص اين لفظ مضاف اليه و براي بيان نسبت است.
68/ 4 كيخسرو- لقب اين شخص در متن عربي عزّ الدّين است.
70/ 3 مقرّب الدّين- مراد محمّد بن ابراهيم پهلوان خوارزمي رئيس است كه از بزرگان دولت خوارزمشاه بود و سلطان در معرفت احوال سپاه و لشكر باو اعتماد داشت و پسرش سلطان جلال الدّين منكبرني او را بسيار احترام مي‌كرد و بدست وي مدرسه‌اي را كه در سال 620 در اصفهان ساخت به انجام رسانيد و بتوسّط او سي هزار دينار در اين كار خرج كرد. وفات اين مقرّب الدّين ملقّب به مهتر مهتران در سال 625 در اصفهان اتّفاق افتاد (منقول از مجمع الآداب ابن الفوطي چاپ لاهور). ع 1
83/ 3 نام او
85/ 8 بياووتي بودند. در متن عربي آمده است كه «مقدّم ايشان توخي پهلوان ملقّب به قتلغ خان بود». ع 1
86/ 17 بمن (ظ) مي‌گفت كه:
89/ 4 جنگ
89/ 14 فمادجا، صواب اينست، زيرا كه دجا واوي است، ولي در ديوان ابو تمّام (چاپ بيروت 1887 و چاپ مصر 1292) دجي آمده است و من ازان متابعت كردم، و اين خطا بود. در متن عربي سيره: فما أتي
89/ 18 لقاطات و خلالات- در متن عربي لفاظات و جلالات است. لفاظات ريزه‌هاي خوان است كه دور مي‌ريزند، و خلالات بقيّه طعام كه ميان دندانها مي‌ماند. ع 1. لقاطات بمعني بقيّه خرمن است كه خوشه چين‌ها جمع مي‌كنند، و جلالة و جلالات معنائي ندارد، و هر دو غلط و بيجا
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 474
بنظر مي‌رسد. نيز 237/ 11 و لقاطات منون در فهرست اعلام و غيره ديده شود.
93/ 8 در شب بوي رسيدند- در متن عربي آمده است كه «فوجده مع ذلك كاللّيل مدركه» و اين اشاره بشعر نابغه است «فانّك كاللّيل الّذي هو مدركي ...» و مراد اينست كه همچنانكه شب بموقع خود مي‌رسد جلال الدّين هم لشكر چنگيز را ديد كه باو رسيدند. ع 1. مؤلّف نمي‌خواسته است بگويد كه در شب باو رسيدند، و اين از سهوهاي مترجم است.
94/ 2 امراء او- ظاهرا «مآل امر او» مطابق متن عربي. ع 1
94/ 3 و ح- مراد اينست كه با سلطان محمّد بود و بعد از انكه تاتار سلطان را در حدود فرزين كبس كردند ركن الدّين بكرمان افتاد. ع 1.
شايد اگر با الحاق چند كلمه عبارت باين نحو اصلاح شود مراد را برساند:
و از آنجا، پس از كبس تاتار در قلعه فرزين، بحدود كرمان افتاد.
94/ 9 قراقر- در متن عربي: قراغز.
95/ 13 استوناوند قلعه‌اي بوده است در لاريجان مازندران نزديك رينه حاليّه. ع 1
99/ 8 سيف الدّين مقطع كرج، نامش در متن عربي كيتارق است. ع 1
99/ 13 سلطان، در متن عربي شيطان است. ع 1
99/ 14 هفت هزار مرد، در متن عربي قيد شده است كه از برگزيدگان تركان عراقي و خوارزمي.
100/ 1 دوستگاني
103/ 12 اتابك سعد، در متن عربي: مظفّر الدّين سعد بن زنگي گفته. ع 1
104/ 4 ابو اسحق شيرازي را مؤلّف بجاي شيخ ابو اسحق كازروني نوشته است.
107/ 1 كشته شد- تولي خان در اين جنگ شركت نداشت. فرماندهي سپاه مغول با قوتوقونويان بود و او هم فرار كرد و كشته نشد. تولي خان در سال 630
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 475
در ضمن اردو كشي به چين ناخوش شد و مرد. ع 1
107/ 4 ولج- از قلاع طخارستان بوده است، طبقات ناصري ديده شود. ع 1. در طبقات ناصري بغلط ولخ چاپ شده است و در بعضي مآخذ به بلخ تحريف شده است. 54/ 10 نيز ديده شود.
109/ 4 گرديز- در يك منزلي مشرق غزنين واقع بوده است. ع 1
111/ 12 علاء الدّين، در متن عربي عالي الدّين آمده است. ع 1. اين ظاهرا غلط است، در نسخه ب م هم علاء الدّين است.
113/ 7 باقي بود، در متن عربي گويد «از سواري دادن معاف بود». ع 1
114/ 2 جودي تعليقات ديده شود
114 و 115 رانه شتره تعليقات ديده شود
120/ 2 ايلتتمش
123/ 11 و ح چربي در اسم اين سردار (طولن چربي) در زبان مغولي بمعني حاجب است. ع 1
125/ 13 غمري
128/ 17 سلب تولي خان، رجوع شود به حاشيه بر 107/ 1 در 16 سطر پيش ازين.
129/ 1 چيزي بازگشت، مطابق متن عربي «به ري بازگشت» درستست. شايد تصحيف ناسخ باشد كه بري را بدل به چيزي كرده است.
131/ ح 3 ب م: بنداور
134/ 8 مي‌كرد 2،
135/ 1 محلّ معمور و
138/ 15 ايذا، غلط نسخه اصل است؛ ابذا درستست يعني فحش و بدزباني.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 476
141/ 4 اوجان، در متن عربي آمده است كه شهر آن را تاتار در ابتداي خروج خود خراب كردند. ع 1
141/ 9 برادر، در متن عربي «ابن اخي» يعني برادرزاده دارد، در صفحه 145 باز در نسخه ما نظام الدّين را برادر شمس الدّين گفته و در متن عربي «ابن اخيه» نوشته است. كدام يك صحيح است؟
145/ 2 اثنتين و عشرين
147/ 20 خاتمه احوال شمس الدّين طغرائي در متن عربي (چاپ پاريس ص 117 و چاپ قاهره ص 204) ديده شود. ع 1
149/ 5 كمال الدّين، اين اسم در متن عربي نيست و فقط قاضي ورزقان گفته است. ع 1 آيا اين ورزقان با ورزمان مذكور در صفحه 404 يكيست يا متفاوتست؟
152/ 4 فضوليها مي‌كند، در متن عربي گفته است كه «بنا كرد با تاتار مكاتبه كردن و بايشان رسول فرستادن و آنان را به خلاف سلطان برانگيختن». ع 1
152/ 5 شرف الدّين علي، در متن عربي دارد كه: ابن الفضل التفرشي. ع 1
158/ ح بيشتر
170/ 12 زمين حرب، ظاهرا از غلطهاي مترجم است. در متن عربي جرف است، و جرف و جرف بمعني زميني است كه سيل آن را گود كرده و خورده و برده باشد و گل پوسته پوسته بر خاك مانده باشد. جلال الدّين در كنار چنين زميني كه در عرصه نبرد بوده است ايستاده بوده است.
184/ 4 از آنجا
193/ 5 عدد سطر ساقط شده است
198/ 2 ركن الدّين ... آمد، آمدن خود او را بعد ازين آورده است؛ اينجا شايد آمدن رسول او را مي‌خواسته است بگويد، اگر چه در متن عربي چاپي و خطّي هم همين طور است.
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 477
198/ 12 بيامد
199/ 15 عدد سطر اشتباها برابر سطر 16 گذاشته شده است
200/ 8 آمده و ملتمسي صحيح نيست، يا: آمد و ملتمسي، يا: آمده ملتمسي؛ ولي در اصل چنين است كه چاپ شده
207/ ح س 3 از آخر هر كه
214/ 17 بازگردانيد
219/ 6 محيي الدّين ابن جوزي
232/ 16 درست و درشت، اصطلاح جاري بوده است. در شاهنامه آمده است (چاپ بروخيم، شاهنشاهي انوشروان ب 3753):
جهانديده مردي درشت و درست‌كه او راي درويش سازد نخست 243/ 3 يغان سنقر
244/ 12 كرده و نكشته صحيح چنين است، اگر چه در اصل هم بدون واو است
257/ 10 طايفه‌اي از خانان
262/ 18 كرد
272/ 9 گوگه
278/ 1 ذكر
280/ 4 ملك مظفّر شهاب الدّين
282/ ح حفظ مكرّر شده است، يكي حذف شود.
282/ ح ص 329 و ما بعد
290/ سر صفحه منكبرني سيرت جلال الدين منكبرني متن 477 فهرست عام از اسماء اعلام تاريخي و جغرافيائي و كتب و بعضي از لغات و اصطلاحات
2/ 11 خطّي كه زير سطر 12 كشيده شده است بايد زير اين سطر باشد،
319/ 14 بمناسبت اين حاشيه افزوده شود كه نظامي در خسرو شيرين گويد (ص 450
سيرت جلال الدين منكبرني، متن، ص: 478
چاپ وحيد دستگردي):
همان ختلي خرام خسرواني‌سر افسار زر و طوق كياني 324/ 15 طرغو، رجوع شود به مقاله مرحوم عبّاس اقبال در تحت عنوان «محمود يلواج خوارزمي» در مجلّه دانشكده ادبيّات طهران سال 2 شماره 2 ص 67 ح 1.
325/ 19 ختو، نيز رجوع شود بهمان مقاله مرحوم اقبال در همان مجلّه ص 67 ح 2 كه مطلب مهمّي دارد.
333/ 15 اسم مينورسكي حذف شود.
333/ 20 هروي بدل شود به ناصر الدّين.
354/ 18 مجير الدّين عمر، ميتوان تصوّر كرد كه لقب را با حذف اسم طاهر بنام پدر كه عمر باشد اضافه كرده‌اند و مجير الدّين پسر عمر بن سعد اراده كرده، ولي در عربي چنين اضافه‌اي متداول و درست نيست.
374/ 19 ابن از ابن المبرّد حذف شود.
390/ 16 نيز رجوع شود به 398/ 7
392/ 2 گيلگون، اسم اين محل بدين صورت و نيز بشكل گيلگان در خسرو شيرين نظامي آمده است در داستان حركت كردن خسرو پرويز از موغان كه محلّ شيرين بوده است به قسطنطينيه (چاپ وحيد ص 159):
پس آنگه پاي برگيلي بيفشردز راه گيلگان (گيلگون) لشكر بدر برد تصوّر اينكه مراد گيلان باشد ناشي از ساده‌لوحي و بي‌دقّتي است.
392/ 13 برف و سرما آوردن بجادو در گرشاسپ‌نامه نيز هست (ص 395).
412 ستون 2/ بعد از س 13 افزوده شود: ابو اسحق شيرازي (صحيح: كازروني) 104

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».