زلال زندگی: سیری در سیره نبوی

مشخصات کتاب

سرشناسه : سیدی ساروی٬ حسین

عنوان و نام پدیدآور : زلال زندگی: سیری در سیره نبوی/ حسین سیدی ساروی؛ تهیه شده در مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما.

مشخصات نشر : قم: موسسه فرهنگی طه، کتاب طه، 1386.

مشخصات ظاهری : 71 ص.

فروست : با پیامبر؛ 20.

شابک : 8000 ریال: 964-7019-90-4

وضعیت فهرست نویسی : برون سپاری

یادداشت : کتابنامه: ص. [61] - 71؛ همچنین به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر : سیری در سیره نبوی.

موضوع : محمد (ص)، پیامبر اسلام، 53 قبل از هجرت - 11ق. -- اخلاق

موضوع : محمد (ص)، پیامبر اسلام، 53 قبل از هجرت - 11ق. -- فضایل

موضوع : سنت نبوی

موضوع : اخلاق اسلامی

شناسه افزوده : صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. مرکز پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره : BP24/46/س92ز8 1386

رده بندی دیویی : 297/93

شماره کتابشناسی ملی : 1204985

ص:1

اشاره

زلال زندگی: نگاهی به سیره نبوی

کد: با پیامبر؛ 20

نویسنده: حسین سیدی ساروی

ناشر و تهیه کننده: مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

لیتوگرافی: سروش مهر

چاپ: برهان

نوبت چاپ: اول / 1385

شمارگان:  1550

بها: 6000 ریال

حق چاپ برای ناشر محفوظ است

نشانی: قم، بلوار امین، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پست الکترونیکی: Email: IRC@IRIB.ir

تلفن: 2919670-0251 نمابر: 2915510

ص:2

پیشگفتار

تربیت فرزندان، آرامش بخشی، حفظ پاکدامنی، نخستین فضای فراگیری تجربهها و سنت و مهارتهای گوناگون، اولین جایگاه تضمین سلامت جسم و روان، پایگاهی برای تبادل اندیشهها (و در نتیجه رشد عقلانی، اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی زن و شوهر و بهویژه کودکان) و... از عوامل اهمیت داشتن خانواده در تمامی جوامع با فرهنگهای متفاوت است.(1) اهمیت جایگاه خانواده تا بدانجاست که غرب پس از دهها سال تجربه تلخ درباره گسست و بلکه تزلزل خانوادگی، به تعبیر برخی از بزرگترین نظریهپردازان آن سامان، بار دیگر, ناگزیرانه در جستوجوی احیای خانواده برمیآید. در مقدمه کتاب «_به سوی تمدن جدید_» آمده است: از سوی دیگر تافلر معتقد است که یکی از مهمترین پدیدههای موج سوم، بازگشت دوران اقتدار و احترام و اهمیت خانواده است؛ زیرا در موج دوم (تمدن صنعتی)، نهاد قدرتمند «خانواده» رو به زوال گذاشت و تمام آنچه طی دوران موج اول از ویژگیهای خانواده محسوب میشد، از دستش رفت. به این ترتیب که بیماران را به جای پرستاری در منزل، روانه بیمارستانها کردند؛ کودکان به مدرسه و مهدکودک رفتند؛ سالخوردگان را به خانه سالمندان فرستادند؛ و زوجها وقت خود را بیشتر در

ص:3

1- [1] . خانواده و فرزندان در دوره پیش دبستان ، ص 14.

میهمانی و رستوران و تفریحگاههای گوناگون گذراندند. آنچه از خانواده باقی ماند، فقط پیوندهای عاطفی بود که البته میتوانست به آسانی قابل گسستن باشد.

موج سوم مجدداً خانواده را احیا میکند و اختیارات و قدرتهای گذشته را به خانه و خانواده بازمیگرداند. به این ترتیب که بسیاری با استفاده از کامپیوتر و فاکس و تلفنهای چندکاره و وسایل ارتباطی مدرن به آموزش فرزندان خود در خانه خواهند پرداخت؛ اغلب نیازهای پزشکی _ حتی جراحیهای معمولی _ را میتوان با بهرهگیری از کامپیوترهای رابوتیک متصل به مراکز پزشکی در منزل انجام داد و... نتیجه اینکه وقتی بیشتر وقت اعضای خانواده در منزل گذشت، روابط عاطفی نیز استحکام خواهد یافت و اهمیت و اقتدار خانواده به مراتب بیش از آن خواهد شد که در موج دوم وجود داشت یا دارد... (1)

برای من، به دلایلی که قبلاً گفتم، هیچکدام از آنها کانون اصلی جامعه فردا نخواهد بود، بلکه در واقع این خانه است که مرکز تمدن آینده میشود.

به اعتقاد من، خانه در تمدن موج سوم از اهمیت شگفتانگیز و تازهای برخوردار خواهد شد. رواج شیوه تولید برای مصرف، گسترش کلبه الکترونیک, ابداع ساختارهای جدید تشکیلاتی در اقتصاد، صنایع خودکار و تولید انبوهزدایی شده، همه اینها به بازگشت خانه بهعنوان واحد مرکزی جامعه فردا اشارت دارند؛ واحدی که وظایف اقتصادی، بهداشتی، تربیتی و اجتماعی آن در آینده افزایش خواهد یافت، نه کاهش».(2)

ویژگیهای خانواده را میتوان چنین برشمرد:

ص:4

1- [1] . الوین تافلر، به سوی تمدن جدید ، صص 12 و 13.

2- [2] . الوین تافلر، موج سوم ، ص 490.

1. از دیرباز وظیفه تولید مثل، پرورش کودک، تولید اقتصادی و ... را بر عهده دارد.

2. افراد متفاوتی با وظایف مشترک و گوناگون در آن حضور دارند.

3. در این سازمان، منافع مشترکی دنبال میشود.

4. حقوق متقابلی میان افراد یا اعضا موجود است.

5. تماس مستمر و رویارویی میان اعضا وجود دارد.

6.  روابط منظم و مشخص میان اعضا برقرار میگردد و این روابط غالباً صمیمی و همه جانبه است.(1)

تعریف مدیریت و اهمیت مدیریت در خانواده، جایگاه زن و مرد در مدیریت خانواده، روحیه و راههای تقویت آن در خانواده، مفهوم تعادل و عدم تعادل در خانواده، بهداشت روانی خانواده، آسیبشناسی خانواده و... دهها و صدها موضوع دیگر را میتوان در مبحث خانواده مطرح کرد. این کتاب، تنها نگاهی دارد به رفتار مستقیم و غیرمستقیم پیامبر مهربانی در جنبههای گوناگون زندگی به ویژه تشویق به تشکیل خانواده، اهمیت همسر شایسته، عوامل تحکیم و تزلزل کانون خانواده، و... در یک جمله مباحثی که در چند سطر پیش از آنها صحبت شده است. اینک بر پژوهشگران است تا زوایای پنهان دیگر را از دیدگاه ایشان و سیزده کاروانسالاران بشریت بازگو کنند.

ص:5

1- [1] . خانواده و فرزندان در دوره پیش دبستان ، ص 13.

فصل اول: سیره فردی

سکونت گاه

خانه کوچک و همسایه های بد را نامبارک می دانست.(1)

خوش نمی داشت وارد اتاق تاریک شود(2) و روشن کردن چراغ پیش از تاریک شدن هوا را مستحب میشمرد.(3) دستور داده بود قبل از خواب، درها را ببندند و چراغ و آتش را خاموش کنند. علّت این کار را نیز پیشگیری از آتش سوزی اعلام کرد.(4)

عایشه می گوید: «پیامبر به ما فرمان داده بود تا در خانه ها، جایگاه نمازی بسازیم و آن را پاکیزه و خوشبو کنیم».(5)

با فروش خانه و صَرف پول آن در کار دیگر مخالف بود و می فرمود: «کسی که خانه ای بفروشد و با پول آن، خانه دیگری نخرد، برکت نیابد».(6)

ص:6

1- [1] . بحارالانوار، ج 61، ص 198؛  تهذیب الاحکام، ج 7، ص 399؛ معانی الاخبار، ص 152.

2- [2] . اصول کافی ، ج 6، ص 534؛ سنن النبی، ص 189.

3- [3] . وسائل الشیعه، (چ اسلامیه), ج 3، ص 573.

4- [4] . همان، ج 3، ص 576.

5- [5] . سیدنا ، ص 39.

6- [6] . الإحاد والمثانی، ج 2، ص 34؛ سنن کبری (بیهقی)، ج 61، ص 34 ؛ عوالی اللئالی، ج 1، ص 108؛ مجمع الزوائد، ج 4، ص 111.

همچنین می فرمود: «هرگاه یکی از شما وارد خانه اش شود، سلام کند؛ چون این کار، برکت را فرود می آورد و فرشتگان با وی الفت می گیرند».(1)

در خانه

در خانه اش، خجول تر از دوشیزگان بود؛ از اهل خانه نه غذایی می طلبید و نه علاقه اش به خوردنی ها را بیان می کرد. اگر غذایش می دادند، می خورد. آنچه می دادند، می پذیرفت و آنچه نوشیدنی می دادند، می نوشید. چه بسا خود برای خوردن و نوشیدن برمی خاست.(2)

در خدمت کارهای خانه بود و در تکه تکه کردن گوشت با اهل خانه همکاری می کرد.(3) بیشتر دوخت و دوز می کرد.(4)

چون به خانه می آمد، وقت خود را به سه قسمت تقسیم می کرد: بخشی برای خدا؛ بخشی برای خانواده و بخشی برای خود. آن ساعت را که به خود اختصاص داده بود، بین خود و مردم تقسیم می کرد. ابتدا خواص را به حضور

ص:7

1- [1] . وسائل الشیعه، (چ اسلامیه)،  ج 5، ص 319.

2- [2] . سنن النبی، ص 173.

3- [3] . بحارالانوار ، ج 16، ص 227؛  تحفه الاحوذی، ج 7، ص 161؛ سنن ترمذی،  ج 4، ص 66؛  مسند احمد، ج 6، ص 49.

4- [4] . جامع الصغیر، ج 2، ص 387.

می پذیرفت و بعد هم با عموم ملاقات داشت. در نتیجه، آن ساعت هم که خاص خود آن بزرگوار بود، در اختیار یاران و اصحابش قرار می گرفت.(1)

درِ خانه را خود باز می کرد. گوسفندان را نیز می دوشید.(2) به خانواده اش غذای خوب می داد.(3)

آداب خوردن

عایشه می گوید:«شکم پیامبر هرگز سیر نشد.» منظور عایشه، «آکندن شکم از غذاست» بهگونه مردمان عادی بر سر سفره های رنگین؛ تا به حلقوم خوردنی که معده را سنگین می کند، بدن را می فرساید، بی حالی و خواب آلودگی و تنبلی می آورد، حال نیایش را از آدمی می رباید و... . (4)

چون گوشت می خورد، سرش را به زیر نمی افکند. گوشت را بالا می آورد و با دندانش از استخوان جدا می کرد.(5) از هر دو دست در هنگام خوردن کمک می گرفت.(6)

روزی با دست راست خرما می خورد و هسته ها را در دست چپ نگه می داشت. گوسفندی در آن نزدیکی بود. حضرت، هسته ها را پیش گوسفند

ص:8

1- [1] . بحارالانوار، ج 16، ص 150؛ حلیه الابرار،  ج 1، ص 174؛ عیون أخبار الرضا، ج 2، ص 283.

2- [2] . ثواب الاعمال، ص 79؛ حلیه الابرار، ج 1، ص 286؛ اصول کافی، ج 4، ص 90؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 81.

3- [3] . سنن النبی، ص 178.

4- [4] . المواهب اللدنیه, ج 2, ص 118.

5- [5] . بحارالانوار،  ج 16، ص 245.

6- [6] . مستدرک الوسائل، ج  9، ص 7.

گرفت. آنگاه خود، با دست راست، خرما می خورد و گوسفند از هسته های دست چپ وی می خورد. خرماها تمام شد و گوسفند رفت.(1)

می فرمود: «هنگام خوردن، کفش هایتان را بکنید که مایه آسایش پای شماست».(2)

چون با دست می خورد، از سه انگشتش استفاده می کرد و این خود سبب می شد تا لقمه ها کوچک باشند و به خوبی جویده شوند و از سوی دیگر پرخوری نیز رخ نمی داد.

دعوت از خویشان، نیکان و بینوایان را تشویق می فرمود.

پیش از خوردن، دستش را می شست یا وضو می گرفت و می فرمود: «خجستگی و برکت غذا، در وضوی پیش و پس از خوردن غذاست».(3)

برای دوری از گردن فرازی، روی زمین می نشست و غذا می خورد. هنگام خوردن، به چیزی تکیه نمی زد و می فرمود: «تکیه داده غذا نمی خورم».

اگر به هر دلیلی نمی خواست غذایی را بخورد، از آن عیب جویی نمی کرد.

حتی الامکان تنها غذا نمی خورد و می فرمود: «برای خوردن دور هم جمع شوید. خجستگی و برکت در این کار است».

خوردن را با نام آفریدگار آغاز می کرد و با ستایش او به پایان می برد.

هیچگاه دیده نشد [آنقدر بخورد که] آروغ بزند.(4)

ص:9

1- [1] . بحارالانوار،  ج 16، ص 244.

2- [2] . جامع الصغیر،  ج 1، ص 76؛ سنن النبی، ص 181.

3- [3] . بحارالانوار،  ج 63، ص 357؛ دعائم الاسلام، ج 2، ص 121؛ محاسن،  ج 2، ص 425.

4- [4] . ثواب الاعمال، ص 79؛ اصول کافی، ج 4، ص 90؛ حلیه الابرار, ج 1, ص 286؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 81 .

هنگام خوردن غذا، از آن قسمت غذا که جلو خودش بود، می خورد،(1) ولی وقتی خرما می خورد، آن را از جاهای مختلف ظرف برمی داشت.(2)

خوردنی ها و نوشیدنی ها را فوت نمی کرد.(3)

می فرمود: «ما گروهی هستیم که تا گرسنه نشویم، نمی خوریم و چون می خوریم، [کاملاً] سیر نمی شویم [، بلکه چند لقمه پیش از سیر شدن کامل، از خوردن دست می کشیم که برای تندرستی مفید است]».

اگر با دیگران غذا می خورد، اول از همه شروع می کرد [و برای این که دیگران خجالت نکشند]، آخرین کسی بود که از خوردن دست می کشید.(4)

می فرمود:«دل هایتان را با زیاد خوردن و زیاد نوشیدن نمیرانید؛ دل ها همانند کشتزارانند که هرگاه آب بسیار شود، می میرند».(5)

دیگران را از نگاه کردن به لقمه دیگران در سر سفره باز می داشت.

شب ها پس از نماز عشا شام میل می کرد و می فرمود:«شام خوردن را ترک نکنید؛ زیرا ترک آن سبب خرابی[= بیماری] بدن می شود».(6)

محبوب ترین غذا برایش غذایی بود که افراد بسیاری بر سر سفره بنشینند.(7)

ص:10

1- [1] . جامع الصغیر، ج 2، ص 311؛ کنزالعمال، ج 7، ص 103.

2- [2] . همان.

3- [3] . جامع الصغیر، ج 2، ص 365.

4- [4] . بحارالانوار، ج 16، ص 237؛ سنن النبی، ص 120؛ مکارم الاخلاق، ج 1، ص 61.

5- [5] . بحارالانوار، ج 67، ص 71؛ روضه الواعظین، ص 457؛ مشکاه الانوار، ص 162؛ مکارم الاخلاق، ج1، ص 320.

6- [6] . سنن النبی، ص 217.

7- [7] . بحار الانوار، ج 16، ص 387؛ دلائل الامامه، ص 11.

غذای داغ نمی خورد و می فرمود: «بی برکت است و آفریدگار آتش به ما نمی خوراند. پس بگذارید سرد شود.» از آنچه برابرش بود، می خورد. با سه انگشت می خورد و گاهی انگشت چهارم را به کمک می گرفت. با دو انگشت نمی خورد و می گفت: «این نوع خوردن، شیطانی است».

اگر جایی مهمان بود، برای صاحب غذا دعا می کرد و دیگران را نیز تشویق می فرمود تا سکه سپاس گزاری از دیگران در اجتماع رونق گیرد.

بر ظرف غذا سرپوش می گذاشت و به دیگران نیز می فرمود چنین کنند.(1)

پس از خوردن، دست هایش را می شست و زیان های نَشُستن دستی را که با آن غذا خورده اند, یادآوری می کرد:«کسی که با دست چرب بخوابد و آن را نشوید، اگر چیزی [= ناگواری] بدو برسد، تنها خود را نکوهش کند».(2)

***

در پی شکار نمی رفت و شکار نمی کرد، ولی دوست داشت برایش شکار کنند و بیاورند. حضرت از گوشت شکار می خورد.(3)

نان و روغن می خورد. از گوشت گوسفند، سردست و کتف را دوست می داشت.(4)

ص:11

1- [1] . سنن أبی داود، ج 2، ص 195؛  صحیح ابن حبان، ج 4، ص 89؛، صحیح ابن خزیمه، ج 1، ص 68؛ مواردالضمآن، ص 327.

2- [2] . سنن أبی داود، ج 2، ص 218؛ سنن ترمذی،  ج 3، ص 191؛ المستدرک،  ج 4، ص 137؛ مسند احمد، ج 2، ص 263.

3- [3] . سنن النبی، ص 220.

4- [4] . همان.

به کدوتنبل، سرکه و خرمای عُجْوه(1) علاقه داشت.

در میان سبزی ها، کاسنی، ریحان و سبزی های نرم را دوست داشت.

هفت چیز گوسفند را نمی خورد: نرینه، بیضه ها، بول دان (مثانه)، کیسه صفرا، غده ها، فرج و خون.

_عثمان بن عفّان_ برای پیامبر فالوده ای آورد. حضرت از آن خورد و پرسید: «ای عبدالله! این چیست؟» عثمان گفت: «پدر و مادرم فدایت باد! عسل و روغن را در دیزی سنگی می ریزیم و روی آتش می گذاریم و آن را می جوشانیم. بعد مغز گندم آسیاب شده را با عسل و روغن مخلوط می کنیم تا بپزد. پس همین غذایی می شود که می بینید.» حضرت فرمود: «این غذایی پاکیزه است».

نان جو سبوس دار میل می کرد.(2)

غذایش بیشتر آب و خرما بود.

گوشت را بیش از هر غذایی دوست می داشت و می فرمود: «گوشت، بر قوه شنوایی می افزاید و سرور غذاهای این جهان و آن جهان است.» و «اگر از خدایم بخواهم هر روز مرا از آن بهره مند کند، انجام خواهد داد».

هماره گوشت با ترید (تلیت) و کدو حلوایی می خورد. به عایشه می فرمود: «ای عایشه! هرگاه دیگ بار می گذارید، کدو در آن بسیار بریزید که دل غمگین را شاد می کند.»(3)

ص:12

1- [1] .عجوه، خرمای درهم آمیخته و به هم چسبیده یا نوعی خرمای نیکوست.

2- [2] . بحارالانوار، ج 14، ص 70؛ صحیح بخاری،  ج 6، ص 204.

3- [3] . بحارالانوار،  ج 63، ص 228؛  فیض القدیر، ج 5، ص 263؛ محاسن،  ج 2، ص 521.

در کاسه ای معمولی _ نه چندان کوچک و نه چندان بزرگ _ غذا میل می کرد.

نان را گرامی می داشت و می فرمود: «با آوردن نان بر سفره، خوردن را آغاز کنید و چشم انتظار غذای مهم تر نباشید.»(1) و رعایت این نکته و نبریدن و لگد نکردن آن را گرامی داشت نان می دانست.

از خرما و شیر ستایش می کرد و آنها را «دو [خوردنی] پاکیزه» می نامید.(2)

از پرخوری گوشت، افراد را باز می داشت.(3)

کباب می خورد.(4)

پنیر را با چاقو تکه تکه می کرد و میل می فرمود.(5)

حلوا و عسل را دوست می داشت و می خورد.

غذایی را که سیر داشت، نمی خورد و خود می فرمود به سبب بوی آن نمی خورد و غذا را به دیگران می داد تا بخورند(6) [؛ زیرا دیگران به اندازه او با مسلمانان و غیرمسلمانان سر و کار نداشتند و مردمان را چندان از بوی سیر نمی آزردند].

هنگام خوردن خرما، دقت می کرد تا کرم زده نباشد.(7)

ص:13

1- [1] . اصول کافی، ج 6، ص 303.

2- [2] . جامع الصغیر،  ج 2، ص 380؛ کنزالعمال، ج 7، ص 109؛ المستدرک، ج 4، ص 106.

3- [3] . تذکره الموضوعات، ص 145؛ کنزالعمال،  ج 15، ص 282.

4- [4] . شرح معانی الاثار، ج  1، ص 66.

5- [5] . سنن أبی داود، ج 2، ص 212.

6- [6] . سنن ترمذی،  ج 3، ص 169؛ مسند احمد،  ج 5، ص 95.

7- [7] . سنن أبی داود، ج 2، ص 214.

خرما را با خربزه میل می کرد و می فرمود:«گرمای این [خرما] را با خنکای این [خربزه] می شکنیم».(1)

خامه، سرشیر و خرما را همواره دوست می داشت و می خورد.(2)

کشمش خیسانده در آب را می خورد و آب کشمش را پیش از تبدیل آن به شراب می نوشید.(3)

تمامی انواع غذاهای حلال را می خورد.(4)

گاه انگور را دانه دانه می خورد و گاهی خوشه آن را در دهان می گذاشت.(5)

می فرمود:«خداوندگارا! نان را برای ما خجسته کن و میان ما و نان جدایی میفکن؛ و اگر نان نبود، نه می توانستیم نماز بخوانیم و نه روزه بگیریم و نه می توانستیم واجب های خدایمان را انجام دهیم».(6)

خرما را بسیار می ستود و می فرمود:«خاندانی که خرما دارند، گرسنه نمی مانند».(7)

ص:14

1- [1] . تحفه الاحوذی،  ج 5، ص 467؛ سنن أبی داود، ج 2، ص 215؛ فتح الباری،  ج 9، ص 471.

2- [2] . جامع الصغیر، ج 2، ص 374؛ سنن أبی داود، ج 2، ص 215؛ فتح الباری، ج 9، ص 458؛ کنزالعُمّال، ج 7، ص 109.

3- [3] . صحیح ابن حبان، ج 12، ص 204؛ صحیح مسلم، ج 6، ص 102.

4- [4] . مسند احمد، ج 4، ص 100.

5- [5] . بحارالانوار، ج 16، ص 244؛ مکارم الاخلاق، ج 1، ص 29.

6- [6] . اصول کافی، ج 5، ص 73؛ محاسن،  ج 2، ص 586.

7- [7] . جامع الصغیر، ج 2، ص 755؛ سنن دارمی، ج 2، ص 104؛ صحیح مسلم، ج 6، ص 123؛ کنزالعمال، ج 12، ص 339.

می فرمود:«هرگاه زنی فرزند زایید، نخستین چیزی که باید بخورد، خرمای تازه است و اگر در دسترس نبود، خرما[ی غیرتازه]. اگر چیزی برتر از خرما وجود داشت، آفریدگار پس از تولد عیسی آن را به حضرت مریم می خورانید».(1)

عسل را یکی از دو داروی شفابخش می دانست که خداوند آفریده است. می فرمود: «دارویی برتر از نوشیدن عسل نیست».(2)

«دین باور، غذایی را که خانواده اش دوست دارند، می خورد و منافق، خانواده اش را مجبور می کند غذایی را که او دوست دارد، بخورند.»(3)

به گوشت علاقه فراوان داشت و می فرمود:«ما پیامبران خوردن گوشت را بسیار دوست داریم.»(4)

می فرمود:«جبرئیل بر من فرود آمد و دستور داد هلیم بخورم تا کمرم محکم شود و بر عبادت پروردگارم توانا شوم».(5)

«کسی که خواهان حفظ [و حافظه ای نیرومند] است، پس باید عسل بخورد.»(6)

دیگران را به خوردن عدس سفارش می کرد.(7)

ص:15

1- [1] . بحارالانوار، ج 59، ص 296؛ تذکره الموضوعات، ص 152.

2- [2] . جامع الصغیر، ج 2، ص 499؛ کنزالعمال، ج 10، ص 20.

3- [3] . بحارالانوار، ج 59، ص 291؛ مستدرک الوسائل، ج 16، ص 331.

4- [4] . مکارم الاخلاق،  ج 1، ص344.

5- [5] . بحارالانوار، ج 63، ص 86؛ محاسن، ج 2، ص 404؛ مکارم الاخلاق، ج 1، ص 353.

6- [6] . بحارالانوار، ج 59، ص 295؛ مکارم الاخلاق، ج 1، ص 358.

7- [7] . بحارالانوار، ج 16، ص  249؛ مکارم الاخلاق، ج 1، ص 84.

گوشت نمک سود خشک شده را گاه خالی و گاهی با نان می خورد.(1)

باذورج(2) و سبزی های نرم را دوست می داشت.

به شکمبارگان هشدار می داد: «آدمی ظرفی بدتر از شکم، پر نمی کند. برای انسان همینقدر غذا کافی است که [نیازهای بدنش را تأمین کند و] بنیه اش را نگه دارد».(3)

نوشیدن

نوشیدن آب شیرین را دوست می داشت.(4)

آب را با مکیدن می نوشید و یکباره نمی بلعید. در آبی که می خواست بنوشد، نفس نمی کشید، بلکه صورتش را از آن برمی گردانْد و نفَس می کشید.(5)

هم ایستاده می نوشید، هم نشسته، ولی نشسته نوشیدن را برتری می داد.(6)

آب زمزم را می نوشید.

یارانش را سیراب می کرد. و وقتی به او می گفتند: «شما بنوشید،» می فرمود: «ساقی باید آخرین نفر باشد».

ص:16

1- [1] . بحارالانوار، ج 16، ص 245؛ مکارم الاخلاق، ج 1، ص 73.

2- [2] . باذورج، ریحان کوهی است.

3- [3] . بحارالانوار، ج 63، ص 33؛ سنن ترمذی، ج 4، ص 18؛ المستدرک ، ج 4، ص 331؛ مسند احمد، ج 4 ، ص132.

4- [4] . جامع الصغیر، ج 2، ص 379؛ سنن أبی داود، ج 2، ص 195؛ صحیح ابن حبان، ج 12، ص 149؛ فتح الباری، ج 10، ص 65؛ کنزالعمال، ج 7، ص 112؛ مسنداحمد، ج 6، ص 108؛ موارد الضمآن، ص 332.

5- [5] . بحارالانوار، ج 63، ص 472؛ سنن دارمی، ج 2، ص 120؛ صحیح بخاری، ج 1، ص 47؛ صحیح مسلم، ج 1، ص 155؛ مسند احمد،  ج 5، ص 300.

6- [6] . سنن ترمذی،  ج 3، ص 201؛ سنن نسائی، ج 3، ص 82؛ مسند احمد،  ج 1، ص 101.

وقتی آب می نوشید، می فرمود: «سپاس خدایی راست که با مهربانی، ما را از آب گوارا سیراب کرد و آن را به خاطر گناهانمان شور و تلخ نساخت».(1)

پیش و پس از نوشیدن، خدای را سپاس می گفت و پس از نوشیدن شیر، دعای ویژه ای می خواند.

آب را در سه نفس و گاه [برای این که بگوید اشکالی ندارد،] به یک نفَس می نوشید. می فرمود:«سه نفس نوشیدن، لذیذتر؛ در هضم غذا، مؤثرتر و برای تندرستی بدن، مفیدتر است».(2)

در پایان نوشیدن، سه بار نام پروردگار را می برد و سرانجام سه بار او را می ستود.

برخی محبوب ترین نوشیدنی اش را آب شیرین خنک دانسته اند.(3) بعضی دیگر شیر را دوست داشتنی ترین نوشیدنی او به شمار آورده اند.

در کاسه های چوبین، چرمین و سفالین می نوشید.(4)

خوشش می آمد که در پیاله شامی بیاشامد و می فرمود:«این، پاکیزه ترین ظرف شماست».(5)

ص:17

1- [1] . بحارالانوار، ج 63، ص 469؛  الدعاء، ص 280؛ الشکرلله عزّوجلّ ، ص 99؛ محاسن ، ج 2، ص578.

2- [2] . سنن أبی داود، ج 2، ص 194؛ صحیح ابن حبان، ج 12، ص 147؛ مجمع الزوائد، ج 5، ص80؛ مسند احمد، ج 3، ص 185.

3- [3] . بحارالانوار، ج 63، ص 285؛ سنن ترمذی، ج 3، ص 205؛ مسند احمد، ج 6، ص 38.

4- [4] . بحارالانوار، ج 16، ص 246؛ سنن النبی، ص 223؛ مکارم الاخلاق، ج 1، ص 31.

5- [5] . سنن النبی، ص 223؛ محاسن، ج 2، ص 577.

خفتن

بهطور معمول در آغاز شب می خفت و در فرجام آن برمی خاست. گاه برای انجام دادن کار مردم، شب، زود نمی خوابید.

چون می خفت، بیدارش نمی کردند تا خود بیدار می شد.

هنگام خفتن، دست راست را زیر گونه راست می نهاد.(1)

هرگاه از خواب برمی خاست، پروردگار را سجده می کرد.(2)

مردمان را از خوابیدن بر پشتبام بدون نرده یا دیواره، باز می داشت.(3) ارتفاع مناسب دیوار را یک ذراع و یک وجب می دانست و می فرمود: «کسی که بر پشت بام بی دیواره بخوابد و ناگواری بر او رخ دهد، تنها خویش را سرزنش کند».(4)

اگر می دید مردی به رو خوابیده و بر باسنش پارچه ای نیست، با پایش به او می زد و می فرمود: «این نوع خوابیدن، منفورترین نوع خفتن در نزد خداوند است.»(5)

ص:18

1- [1] . جامع الصغیر، ج 2، ص 312؛ سنن نسائی، ج 4، ص253؛ معجم الکبیر، ج 23، ص203.

2- [2] . بحارالانوار، ج 16، ص 253؛ سنن النبی، ص 193؛ مکارم الاخلاق، ج 1، ص 39.

3- [3] . اصول کافی, ج 6, ص530؛ محاسن, ج 2, ص 622؛ من لایحضره الفقیه, ج 3, ص 557.

4- [4] . اصول کافی, ج 6, ص 520؛ محاسن, ج 2, ص 622.

5- [5] . جامع الصغیر, ج 2, ص 352؛ کنزالعمال, ج 7, ص 115؛ مجمع الزوائد, ج 8, ص 101؛ مسنداحمد, ج 4, ص 388.

چگونگی خفتن

به پهلوی راست می آرمید و دست راستش را زیر گونه راست خویش می نهاد و می فرمود: «آفریدگارا! مرا [در] روزی که بندگانت را بر می انگیزانی، از عذابت [در امان] نگه دار».(1)

_عبادبن تمیم_ از عمویش چنین نقل می کند: «رسول خدا را دیدم که در مسجد خفته بود و یک پایش روی پای دیگرش قرار داشت».

چون برای خفتن به بستر می رفت، می فرمود: «ای آفریدگار، به نام تو زنده ام و می میرم.» دستانش را برابر صورتش می گرفت و سوره های «ناس»، «فلق» و «توحید» را می خواند و بر دستانش می دمید. سپس سه بار بر سر، صورت و پیکرش می کشید.

آراستگی

آقایان

به مردی فرمود: «[موی سر و سیمای] خویش را اصلاح کن؛ این کار بر زیبایی ات می افزاید».(2)

می فرمود: «وقتی محاسن را در مشت گیرند، هرچه از مشت بیشتر باشد باید کوتاه شود.» پیامبر اصلاح گونه ها را نیز مستحب اعلام کرد.

فرمود: «کسی از شما شارب خود را بلند نکند؛ زیرا شیطان[= میکرٍب] آن را پنهانگاه خود قرار می دهد».

ص:19

1- [1] . اصول کافی, ج 3, ص 323؛ بحارالانوار, ج 16, ص 253؛ تحفه الاحوذی, ج 9, ص 241؛ فتح الباری, ج 11, ص 98.

2- [2] . خصال, ص 538؛ روضه الواعظین, ص 309.

چیدن مو از بینی را مستحب اعلام کرد و فرمود:«شارب و موی بینی خود را بچینید و خود را بر این کار ملزم کنید. این کار بر زیبایی شما می افزاید».(1)

شانهزدن موی بلند را مستحب برشمرد. فرمود: «شانهزدن برای هر نماز _ مستحب و واجب _ پاداش دارد».(2)

می فرمود:«کسی که موی دارد، یا آن را کوتاه کند یا آن را به خوبی سامان دهد.»(3)

از مردان می خواست ناخن هایشان را کوتاه کنند.(4)

به مردی نگریست که محاسن بلندی داشت. فرمود:«چه می شد اگر محاسنش را اصلاح می کرد؟» خبر به آن مرد رسید. محاسنش را به گونه ای اصلاح کرد که نه بلند بود و نه کوتاه. سپس به دیدار حضرت آمد. پیامبر با دیدنش فرمود: «این گونه اصلاح کنید».(5)

می فرمود: «لباس های خود را بشویید؛ موهای خود را کوتاه کنید؛ مسواک بزنید؛ آراسته و پاکیزه باشید؛ زیرا یهودیان چنین نکردند و زنانشان زناکار شدند».(6)

بانوان

به بانوان اجازه داده بود موی سرشان را رنگ مشکی بزنند.(7)

ص:20

1- [1] . وسائل الشیعه, (چ اسلامیه)، ج 1، ص 424.

2- [2] . همان، ص 425.

3- [3] . بحارالانوار، ج 73، ص 83؛ مشکاه الانوار، ص 459؛ من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 129.

4- [4] . اثنا عشره رساله, ج 3، ص 112؛ مکارم الاخلاق، ص 155.

5- [5] . بحارالانوار، ج 73، ص 113؛ اصول کافی، ج 6، ص 488؛ مکارم الاخلاق، ص 157؛ من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 130.

6- [6] . جامع الصغیر، ج 1، ص 184؛ کنزالعمال، ج 6، ص 640.

7- [7] . بحارالانوار، ج 73، ص 102؛ مکارم الاخلاق، ص 200.

به بانوان و حتی به دوشیزگان «فرمان» داده بود دستان خویش را با حنا خضاب کنند؛ خانم ها برای آراستگی پیش شوهران و دوشیزگان برای آن که دستانشان همانند دستان مردان [زمخت] نباشد.(1)

از خانم ها می خواست ناخن هایشان را بلند کنند و آن را زینت و آرایش می دانست.(2)

خوش خلقی

«در ترازوی عملِ کسی در روز قیامت، چیزی بهتر از خوشخُلقی گذاشته نمی شود».(3)

«ای فرزندان عبدالمطلب! شما با ثروت خود نمی توانید همه مردم را راضی کنید. پس با آنان با چهره ای گشاده و خوشخلقی روبهرو شوید.»(4)

«نزدیک ترین هم نشین من در رستاخیز، خوش اخلاق ترین شما ... است».(5)

تفریح

می فرمود: «گاهی دل های خود را آسایش دهید.»(6)

حضرت بازی های روای افراد را می دید و مانع نمی شد.(7)

به باغستان دوستانش می رفت.(8)

ص:21

1- [1] . همان.

2- [2] . بحارالانوار، ج 76، ص 123؛ مکارم الاخلاق، ج 1، ص 66.

3- [3] . اصول کافی، ج 2، ص99؛ بحارالانوار، ج 7، ص249؛ وسائل الشیعه، (چ اسلامیه)، ج 8، ص505.

4- [4] . اصول کافی، ج 2، ص 103؛ بحارالانوار، ج 71، ص 159؛ وسائل الشیعه, (چ اسلامیه)، ج 8، ص 512 .

5- [5] . عیون أخبارالرضا، ج 1، ص 41؛ وسائل الشیعه (چ اسلامیه)، ج 8، ص 507.

6- [6] . جامع الصغیر، ج 2، ص 19؛ تذکره الموضوعات، ص189؛ کنزالعمال، ج 3،ص37؛ مسند الشهاب، ج 1، ص 393.

7- [7] . محجه البیضاء، ج 4، ص 127.

8- [8] . سنن النبی، ص 114.

به یارانش سفارش می کرد: «تفریح و بازی کنید؛ همانا من دوست ندارم که در دین شما خشونتی دیده شود».(1)

شوخی

_حسین، پسر زید_ می گوید:«از امام باقر پرسیدم: پدر و مادرم فدایت باد! آیا پیامبر شوخی هم می کرد؟ فرمود: ... از مهربانی او به پیروانش آن بود که با آنان شوخی می کرد تا بزرگی اش چنان برای آنها جلوه نکند که بدو ننگرند».(2)

امام صادق(ع) نیز هدف شوخی حضرت را «شاد کردن مخاطب»(3) بیان می کند، نه ریشخند و تحقیر کردن دیگران برای زبان آوری و گرم کردن مجلس.

_عبدالله_، پسر _حارث_ می گوید: «کسی را شوخ تر از رسول خدا ندیدم».(4)

عایشه می گوید:«حضرت بسیار شوخی می کرد و می فرمود: آفریدگار درباره شوخی راستگو بازخواست نمی کند».(5)

حضرت از _ابوهریره_ خواست تا با عرب ها شوخی نکند. روزی ابوهریره کفش حضرت را ربود و آن را نزد خرمافروش گرو گذاشت و خرما گرفت.

ص:22

1- [1] . جامع الصغیر، ج 1، ص 239؛ کنزالعمال، ج 15، ص 212.

2- [2] . مستدرک الوسائل، ج 8، ص 498.

3- [3] . بحارالانوار، ج 8، ص317؛ دعائم الاسلام، ج 2، ص 468؛ صحیح ابن خزیمه، ج 2، ص 323؛ نوادر، ص 159.

4- [4] . اصول کافی، ج 6، ص 360؛ بحارالانوار، ج 16، ص 267؛ مجمع الزوائد، ج 4، ص 67.

5- [5] . بحارالانوار، ج 62، ص 26؛ مجمع الزوائد، ج 4، ص 67؛ معجم الکبیر، ج 22، ص 340.

مشغول خوردن بود که پیامبر سر رسید و از او پرسید: «ای اباهریره! چه می خوری؟» پاسخ داد:«کفش پیامبر را!» (1)

مردی نزد پیامبر آمد و گفت:«نابود شدم! در ماه رمضان با همسرم آمیزش کردم.» حضرت فرمود:«بنده ای آزاد کن.»

_ ندارم.

_ پس دو ماه پشت سر هم روزه بگیر.

_ [به خاطر ضعف بدنم] نمی توانم.

_ پس شصت بینوا را سیر کن.

_ [هزینه اش را] ندارم.

پیامبر ظرفی از خرما آورد و فرمود:

_ فقیری پیدا کن و این را به او صدقه بده.

_ چه کسی تهیدست تر از من است؟! به خدا قسم، اگر تمام شهر را بگردی، فقیرتر از خانواده ما پیدا نمی کنی.

حضرت خندید و فرمود: «پس در این صورت خودتان بخورید!»(2)

می فرمود: «مؤمن، خوشرو و بذله گوست؛ و منافق، تُرشرو و خشمگین».

ص:23

1- [1] . بحارالانوار، ج 16، ص 296؛ مستدرک الوسائل، ج 8، ص412؛ مناقب آل ابی طالب، ج 1، ص129.

2- [2] . سنن دارمی، ج 2، ص11؛ سنن ابی داود، ج 1، ص 535؛  صحیح بخاری، ج 2، ص 236؛ صحیح مسلم، ج 3، ص 139؛  مسند احمد، ج 2، ص 208.

نظم

_نعمان_ می گوید: «حضرت همواره صف های نماز ما را منظم می کرد؛ آنچنانکه تیرهای کشیده و صاف را ردیف می کنند ... روزی برای آغاز نماز ایستاد و چیزی نمانده بود که تکبیرهالاحرام را نیز بگوید که دید مردی سینه اش را جلو داده است؛ فرمود: بندگان خدا، یا صف هایتان را منظم کنید یا [همین بی نظمی در شما تأثیر می گذارد و] میانتان اختلاف خواهد افتاد».(1)

مدیریت زمان

در ساعت معینی از شبانه روز به همسرانش سر می زد.(2)

چون به خانه می رفت، وقتش را سه قسمت می کرد: بخشی برای پروردگار والا [و راز و نیاز با او]؛ قسمتی برای خانواده اش و پاره ای برای خودش، ولی گاه آن ساعت را که به خود اختصاص داده بود، بین خود و مردم تقسیم می کرد.(3)

ص:24

1- [1] . ریاض الصالحین ، ص 136؛ شرح مسلم (نووی)، ج 4، ص 157؛ فیض القدیر، ج 4، ص 396 .

2- [2] . تحفه الاحوذی، ج 1، ص 367؛ صحیح بخاری، ج 1، ص 71؛ جامع الصغیر، ج 2، ص377؛ فیض القدیر، ج 5، ص 271؛ عون المعبود، ج 1، ص 253؛ کنزالعمال، ج 7، ص 130.

3- [3] . بحارالانوار، ج 16، ص 150؛ حلیه الابرار، ج 1، ص 174؛ عیون اخبارالرضا، ج 2، ص 283.

فصل دوم: خانواده

تشویق به تشکیل خانواده

پیامبر هماره به تشکیل خانواده تشویق می کرد و مردمان را از بی همسری بیم می داد و می فرمود: «بیشتر دوزخیان، بی همسرانند».(1)

«دو رکعت نماز کسی که همسر دارد، بهتر از هشتاد و دو رکعت نماز انسان بی همسر است».(2)

همواره دیگران را به ازدواج آگاهانه تشویق می کرد تا هرکدام از همسران به آرامش دست یابند؛ آرامشی که در پرتو ثروت و شهرت به دست نمی آید. می فرمود: «بیچاره است، بیچاره است، بیچاره، مردی که همسر ندارد».

گفتند: «گرچه ثروتمند باشد؟»

_ گرچه ثروتمند باشد. بیچاره است، بیچاره است، بیچاره، زنِ بی شوهر.

_ گرچه ثروتمند باشد؟

_ گرچه ثروتمند باشد.(3)

ص:25

1- [1] . مستدرک الوسائل، ج 8، ص 281؛ نزهه الناظر، ص 34.

2- [2] . بحارالانوار، ج 74، ص 53.

3- [3] . کنزالعمال، ج 16، ص 278؛ مجمع الزوائد، ج 4، ص 252.

«وقتی مرد به همسرش و همسرش بدو می نگرد، پروردگار، مهربانانه به آنان می نگرد».

اهمیت همسر شایسته

«آدمی، پس از ایمان به خداوند، به چیزی برتر از همسری همدل دست نمی یابد».(1)

در سخنی دیگر، از بانوی شایسته، نه به عنوان گنج، بلکه «بهترین گنجینه» نام برده است: «آیا شما را از بهترین گنجینه آگاه کنم؟ زنی شایسته ...».(2)

رشد دادن یکدیگر

«خداوند بیامرزد مردی را که [نیمه] شب برمی خیزد و نماز [شب] می خواند و همسرش را بیدار می کند و اگر زنش برنمی خیزد، مرد به صورتش [مهربانانه] آب می پاشد.

پروردگار بیامرزد زنی را که شب برمی خیزد و نماز [شب] می خواند و شوهرش را بیدار می کند و اگر شوهرش برنمی خیزد، به صورتش [مهربانانه] آب می پاشد».(3)

موریانه های فتنه

درباره کسانی که به سان موریانه در کانون گرم خانواده ها رخنه می کنند و بنیان های آن را با سخنان فتنه گرانه خویش سست می سازند، می فرمود: «خشم و

ص:26

1- [1] . مستدرک الوسائل، ج 14، ص 162.

2- [2] . سنن ابی داود،  ج 1، ص 375؛ مستدرک (حاکم)، ج 1، ص 409؛ مستدرک الوسائل، ج 14، ص171.

3- [3] . سنن ترمذی، ج 2، ص 26؛ سنن نسائی، ج 3، ص 205؛ مسند احمد، ج 2، ص 250.

نفرین آفریدگار در این جهان و آن جهان بر کسی باد که میان مرد و زنی جدایی افکند و بر خداوند است او را با هزار سنگ دوزخی بکوبد.

و کسی که برای بر هم زدن میانه آن دو گام بردارد، ولی کارش به جدایی آنان نینجامد، مورد خشم خداوند والا و نفرین او در دنیا و آخرت است و پروردگار بدو [با مهربانی] نمی نگرد».(1)

پروانههای آشتی

«کسی که برای آشتی دادن زن و شوهری گام بردارد، پروردگار بدو پاداش هزار شهیدی می دهد که به راستی در راه خدا کشته شدند، و برای هر گام که برمی دارد و هر واژه ای که در این زمینه می گوید، عبادت یک سال را به او عطا می کند؛ سالی که روزهایش را روزه بوده و شب هایش را شب زنده داری کرده است».(2)

خوش خُلقی

روزی _اُم سلمه_ از او پرسید: «پدر و مادرم فدایت! زنی دو شوهر داشت. آنان هر دو مردند و به بهشت رفتند. این زن با کدامین آنها زندگی خواهد کرد؟»

فرمود: «ای ام سلمه! زن، مردی را که خوش اخلاق تر و با خانواده بهتر است، برمی گزیند».(3)

ص:27

1- [1] . لواقح الانوار القدسین، ص 879.

2- [2] . بحارالانوار، ج 76، ص 369.

3- [3] . بحارالانوار، ج 8، ص 119؛ خصال، ص 42؛ مشکاه الانوار، ص 393.

عدالت ورزی

عایشه می گوید: «شیوه رسول گرامی چنان بود که هرگاه می خواست به سفر رود، میان همسرانش قرعه می زد و نام هر کسی که درمی آمد، او را با خویش به سفر می برد».(1)

«مردی که دو همسر داشته باشد و میانشان به عدالت رفتار نکند، روز رستاخیز در حالی می آید که دستانش را بسته اند و نیمی از پیکرش کج [و فلج] است تا او را در دوزخ افکنند».(2)

کتک نزدن همسر

«هر مردی که همسرش را بیش از سه بار کتک بزند، آفریدگار در روز رستاخیز، او را چنان رسوا می کند که مردمان نخستین و واپسین بدو بنگرند(3) [و آبرویش نزد همگان بریزد]».

«آیا کسی از شما همسرش را کتک می زند و بعد [از مدت کوتاهی] او را در آغوش می کشد؟(4)»

«از مردی در شگفتم که همسرش را می زند، درحالیکه او [به خاطر این رفتار ناشایست] به کتک خوردن سزاوارتر است».(5)

«هر مردی که به همسرش سیلی زند، آفریدگار بلندپایه [در روز رستاخیز] به کلیددار دوزخ فرمان می دهد که هفتاد سیلی داغ از آتش دوزخ به او بزند».(6)

ص:28

1- [1] . سنن دارمی، ج 2، ص 21؛ صحیح بخاری، ج 3، ص 135؛ صحیح مسلم، ج 8، ص 113.

2- [2] . بحارالانوار، ج 7، ص 214؛ ثواب الاعمال، ص 283؛ وسائل الشیعه، ج 21، ص 342.

3- [3] . عوالی اللئالی، ج 1، ص 254.

4- [4] . اصول کافی، ج 5، ص 509؛ وسائل الشیعه (چ اسلامیه)، ج 14، ص 19.

5- [5] . بحارالانوار، ج 100، ص 249؛ مستدرک الوسائل، ج 14، ص 250.

6- [6] . مستدرک الوسائل، ج 14، ص 250.

«همسرانتان را با چوب کتک نزنید که قصاص دارد».(1)

رعایت عفاف

حضرت برای پاسداری از کانون گرم خانواده، سخن گفتن مردان با زنان و دوشیزگان بیگانه را بدون آنکه ضرورتی در کار باشد، ناپسند می شمرد.

«مردی که با زنی نامحرم شوخی کند، پروردگار [در رستاخیز] بهخاطر هر واژه هزار سال زندانی اش می کند!»(2)

«بدانید که هیچ مردی با زن نامحرم خلوت نمی کند، جز آنکه سومین نفر آن جمع شیطان است».

به مردان توصیه می کرد: «پاکدامن باشید تا زنان شما پاکدامن باشند».(3)

تأمین اقتصادی

«ملعون است ملعون، کسی که افراد تحت سرپرستی خود را رها سازد. بزرگ ترین گناه در نظر خداوند آن است که مردی افراد تحت سرپرستی خود را سرگردان گذارد».(4)

می فرمود: «در بهشت، مقامی است که جز سه تن بدان نرسند: ... [و یکی از آنها] کسی است که نانخورهایی دارد و صبور است.» امام علی(ع) پرسید:

ص:29

1- [1] . مستدرک سفینه البحار، ج 10، ص 47.

2- [2] . وسائل الشیعه, (چ اسلامیه)، ج 14، ص 143.

3- [3] . جامع الصغیر، ج 2، ص 156؛ کنزالعمال، ج 5، ص 317؛ معجم الاوسط، ج 6، ص 241؛ مجمع الزوائد ، ج 8 ، ص 81 .

4- [4] . کنزالعمال، ج 16، ص 284.

«صبوری این صاحب خانوار یعنی چه؟» حضرت فرمود: «اینکه بر افراد تحت سرپرستی اش به خاطر خرج هایی که می کند, منت نمی گذارد.»(1)

همچنین می فرمود: «از ما نیست کسی که خداوند به او وسعت اقتصادی داده است، ولی او بر خانواده اش سخت می گیرد».

«درهمی که برای خانواده ات خرج می کنی، برایم محبوب تر است از دیناری که در راه خدا خرج بکنی».

کار در خانه

به مردان می فرمود:«خدمتتان به همسرانتان، صدقه به شمار می آید(2) [و پاداش دارد]».

«ای علی! ... از من بشنو و من جز آنچه خدایم فرمان داده است، نمی گویم: هر مردی که همسرش را در [کار] خانه کمک کند، به تعداد موهای اندامش یک سال عبادت برایش محسوب می کنند؛ سالی که روزهایش روزه بوده و شب هایش را به پا خاسته باشد ... .

ای علی! کسی که در خدمت خانواده اش در خانه باشد و خودخواهی نورزد، آفریدگار نامش را در دیوان شهیدان می نگارد ... و برای هر قدمش، یک حج و یک عمره پاداش می دهد ... .

ای علی! ساعتی را در خدمت همسر بودن، برتر است از هزار سال پرستش و هزار حج و هزار عمره و آزاد کردن هزار برده و شرکت در هزار جهاد و عیادت هزار بیمار و حضور در هزار نمازجمعه و شرکت در هزار تشییع جنازه و سیر کردن

ص:30

1- [1] . کنزالعمال، ج 15، ص 834 .

2- [2] . کنزالعمال، ج 16، ص 408.

هزار گرسنه و ... و آزاد کردن هزار اسیر ... .  چنین کسی چشم از جهان فرو نخواهد بست، جز آنکه جایگاهش را در بهشت خواهد دید ... .

ای علی! خدمت به همسر، کفاره گناهان بزرگ است و خشم پروردگار را فرو می نشاند».(1)

پرداخت مهریه

«در روز رستاخیز، خداوند والا می گوید: بنده من، کنیزم را به عهد خودم به عقدت درآوردم، تو [با نپرداختن مهریه] به عهدم وفا نکردی و به کنیزم ستم کردی. پس از نیکی های مرد می گیرند و به اندازه حق زن بدو می دهند. اگر مرد نیکی نداشته باشد، فرمان می رسد او را به خاطر شکستن پیمان در دوزخ افکنید».(2)

«کسی که زنی بگیرد و در اندیشه اش قصد پرداخت مهریه نداشته باشد، هنگام مرگ به سانِ زناکاران می میرد».(3)

«کسی که به زنی زیان رساند تا بدانجا که زن گوید: «مهرم حلال، جانم آزاد»، پروردگار برای آن مرد به مجازاتی کمتر از آتش دوزخ راضی نخواهد شد».(4)

همسران

عایشه می گوید: «رسول خدا همواره در تقسیم [اوقات و حقوق همسرانش] به عدالت رفتار می کرد و می فرمود: خداوندگارا! این سهم من است در آنچه بر آن

ص:31

1- [1] . بحارالانوار، ج 101، ص 132؛ مستدرک الوسائل، ج 13، ص 148.

2- [2] . بحارالانوار، ج 73، ص 333؛ من لایحضره الفقیه، ج 4، ص 13.

3- [3] . جامع الصغیر, ج 1، ص 455؛ العهود المحمدیه، ص 313؛ مجمع الزوائد، ج 4، ص 131.

4- [4] . بحارالانوار، ج 76، ص 365؛ مستدرک الوسائل، ج 15، ص 380.

اختیار دارم؛ پس در آنچه اختیارش به عهده ام نیست[= قلبم] و تو مالک آن هستی، مرا سرزنش نکن».(1)

وقت خویش را میان همسرانش تقسیم می کرد ... همه، هر شب، در خانه همسری که نوبت او بود، جمع می شدند.(2)

در مصاحبت و رفتار با همسرانش نرم خوترین، بزرگوارترین مردمان و بسیار خنده رو بود.(3)

عایشه می گوید: «در ماندن نزد ما کسی را بر دیگری ترجیح نمی داد. کم بود روزی که او به همه ما سر نزند. بدون برقراری ارتباط جنسی با همسرانش دیدار می کرد تا به همسری می رسید که آن روز نوبت او بود. پس نزدش می ماند».(4)

خانه؛ چشمه آرامش

انس می گوید: «زنان مرا نزد رسول گرامی فرستادند تا بگویم: ای فرستاده خدا! مردان به برکت جهاد گوی سبقت را ربودند؛ آیا کاری هست که ما با انجام آن پاداش کار جنگاوران راه خدا را دریابیم؟

ص:32

1- [1] . سنن ابن ماجه ، ج 1، ص 633؛ سنن ابی داود،  ج 1، ص 473؛ سنن دارمی، ج 2، ص144 ؛ مسند احمد، ج 6، ص 144.

2- [2] . صحیح مسلم، ج 4، ص 174؛ معجم الکبیر، ج 9، ص 69.

3- [3] . جامع الصغیر، ج 2، ص 329؛ کنزالعمال، ج 7، ص 222؛ مسند ابن راهویه، ج 3، ص 1007.

4- [4] . ارواء الغلیل، ج 7، ص 85؛ المستدرک (حاکم)، ج 1، ص 135؛ السنن الکبری (بیهقی)، ج 1 ، ص 123؛ سنن ابی داود، ج 1، ص 474؛ فتح الباری، ج 9، ص 255؛ المعجم الاوسط, ج 5، ص 259؛ نصب الرایه، ج 3، ص 94.

ایشان فرمود: خانه داری شما، [همان] یافتن پاداش جنگاوران راه خداست».(1)

«هر زنی که [برای انجام کارِ خانه] برخیزد و برای همسرش نان بپزد و گرمای آتش آزارش دهد، آفریدگار آتش را بر او حرام کند».

مردی نزد پیامبر آمد و گفت: «همسری دارم که هرگاه وارد خانه می شوم، به پیشوازم می آید و چون بیرون می آیم، مرا بدرقه می کند. هرگاه غمگینم می یابد، به من می گوید: از چه رنج می بری؟ اگر بهخاطر درآمد است که کسی جز تو[= آفریدگار] عهده دار آن است [و تو تنها باید تلاش کنی] و اگر به خاطر آن جهان است، پروردگار بر اندوهت بیفزاید».

حضرت فرمود: «خداوند کارگزارانی دارد که این زن از آنهاست. او نیمی از پاداش شهید را دارد».(2)

منزلت شوهر

در پایان نبرد اُحد، به _حَمُنَه_، دختر _جحش_ گفتند: «برادرت کشته شد.» گفت: «خدایش بیامرزد. همه ما از خداییم و به سوی او باز می گردیم.» گفتند: «شوهرت کشته شد.» گفت: «دریغا!» پیامبر با دیدن این صحنه فرمود: «مرد در دلِ زنش جایگاهی دارد که چیزی با آن برابری نمی کند».

ص:33

1- [1] . روضه الواعظین، ص 376؛ مجمع الزوائد،  ج4، ص 304؛ مسند أبی یعلی، ج 6، ص 141.

2- [2] . مسکن الفؤاد، ص 71؛ مستدرک (حاکم)، ص 4، ص 61.

زنان برتر

«بهترین زنان شما زن خوشبو [برای شوهر] است و زنی که آشپز خوبی باشد».(1)

«آیا شما را از زنانی که اهل بهشتند، آگاه کنم؟ زن وفاداری که فرزند بسیار آورد، زود آشتی کند و همینکه بدی کرد، [به همسرش] بگوید: دست من در دست توست [و در اختیار توام]، چشم بر هم نمی گذارم مگر اینکه از من راضی شوی».(2)

«بهترین زنان شما کسی است که مهریه اش کمتر است.»

«زنان قریش برترین زنانند ...[؛ زیرا] به خردسالان خود مهربانند و حقوق همسران خویش را رعایت می کنند».(3)

«بهترین زنان شما زنی است که اگر خود یا همسرش خشمگین شوند، به همسرش می گوید: دستم در دست توست. چشمانم به خواب نمی روند مگر از من خرسند شوی».(4)

می فرمود: «بهترین زنان، زنی است که برای همسرش بهترین زن باشد.»

«زن کم خرج، بابرکت ترین زن است».(5)

ص:34

1- [1] . اصول کافی، ج 5، ص 325؛ عوالی اللئالی، ج 3، ص 293؛ من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 388.

2- [2] . سنن کبری، ج 5، ص 361.

3- [3] . صحیح بخاری، ج 4، ص 139؛ صحیح مسلم، 7، ص 182؛ مسند احمد، ج 2، ص 393.

4- [4] . بحارالانوار, ج 100, ص 239؛ مستدرک الوسائل, ج 14, ص 161.

5- [5] . مستدرک الوسائل, ج 14, ص 162.

بدترین زنان

روزی فرمود: «آیا شما را از بدترینِ زنان آگاه کنم؟» گفتند: «آری».

فرمود: «او زنی است در خاندان خویش خوار، بر شوهر خود مسلط، ... کینه توز است. از انجام هیچ کار زشتی فروگذار نیست. هرگاه شویش نیست، خویش را می آراید. از سخنش پیروی نمیکند و فرمانش را نمیبرد. پوزش همسرش را نمی پذیرد و گناهش را نمی بخشد».(1)

همواره در نیایش خود می گفت: «[خداوندگارا!] به تو پناه می برم از زنی که پیش از پیری طبیعی مرا پیر کند!»(2)

«هر زنی که شوهرش را با زبانش بیازارد، پروردگار نه انفاقش در راه خدا را می پذیرد، نه نماز مستحبی اش را و نه نیکی اش را، تا شوهرش را خرسند کند. حتی اگر آن زن روزها را روزه گیرد و شب ها [برای نماز] به پا خیزد و برده ها آزاد کند، ... [باز هم] نخستین کسی خواهد بود که وارد دوزخ می شود».(3)

«بدترین زنان شما، زنی است کمحیا، ترشرو، زبان دراز و بددهن».(4)

«بدترین زنان شما، زنی است کثیف، لجوج و سرکش».(5)

ص:35

1- [1] . اصول کافی، ج 5، ص 325؛ روضه الواعظین، ص 374؛ مکارم الاخلاق، ج 1، ص 202؛ من لایحضره الفقیه ، ج 3، ص 389.

2- [2] . اصول کافی، ج 5، ص 326.

3- [3] . بحارالانوار، ج 73، ص 334؛ ثواب الاعمال، ص 284.

4- [4] . بحارالانوار، ج 100، ص 240.

5- [5] . اصول کافی،  ج 5، ص 326.

«هر زنی که به ناحق از همسرش قهر کند، در رستاخیز با _فرعون_ و _هامان_ در ژرفای دوزخ به سر خواهد برد، مگر آنکه توبه کند و برگردد».(1)

«هرگاه زنی به شوهرش بگوید: «از تو خیری ندیدم»، کارهای نیکش نابود می شود».(2)

«فتنه ای سخت را دیدید و تاب آوردید. من از فتنه ای سخت تر بر شما بیم دارم که از سوی زنان می آید؛ هنگامی که النگوی طلا به دست و پارچه های فاخر به بر کنند و [شوهران] توانگر خود را [برای تهیه لوازم غیرضروری] به زحمت افکنند یا [همسران] بینوا را برای تهیه چیزی که در دسترس [توانشان] نیست به زحمت افکنند».(3)

به بانوان هشدار می داد که: «وای بر زنان از دو چیز رنگین: طلا و جامه زیبا(4) [ی بس گران بها]».

می فرمود: «هیچ زنی نیست که [بی جا] خشمگنانه به شوهرش بنگرد، جز آنکه [روز رستاخیز،] خاکستر آتش دوزخ را به چشمانش سرمه کشند».(5)

پاداش بزرگ!

«زن هنگامی که باردار می شود، تا زمانیکه زایمان می کند و تا هنگامیکه کودکش را از شیر می گیرد، [به خاطر رنج هایی که می کِشد] به سانِ مرزبان راه

ص:36

1- [1] . مکارم الاخلاق،  ج 1، ص 202.

2- [2] . جامع الصغیر، ج 1، ص 120؛ من لایحضره الفقیه، ج 3، ص440.

3- [3] . جامع الصغیر، ج 1، ص 163.

4- [4] . کنزالعمال، ج 6، ص 677.

5- [5] . مستدرک الوسائل، ج 14، ص 240.

خداست. پس اگر در این فاصله چشم از جهان فرو پوشد، پاداش شهید را دارد».(1)

«هر زنی که شوهرش را بر حج، جهاد یا دانش پژوهی یاری کند، پروردگار، پاداشی را که به همسر ایوب پیامبر داده است، به وی خواهد داد».(2)

رنج هووداری!

«آفریدگار، رنج هووداری را بر بانوان و جهاد را بر مردان نگاشته است. هر زنی از روی ایمان و در انتظار پاداش پروردگار [نه از سر ضعف]، بر رنج هووداری شکیبایی ورزد، پاداش شهید را دارد».(3)

محبت به فرزندان

_انس_ می گوید:«کسی با زن و فرزندش مهربان تر از رسول گرامی نبود. حضرت پسری شیرخوار در حومه شهر داشت. به سوی آنجا رهسپار می شد و ما نیز با او می رفتیم. داخل خانه می شد. آتش می افروخت و بر آن می دمید. پسرش [ابراهیم] آراسته بود. او را می گرفت، می بوسید و می بویید و سپس برمی گشت. هنگامیکه پسر چشم از جهان فروبست، فرمود: «او را در کفن نپوشانید تا بدو بنگرم.» کودک را آوردند. خویش را بر وی افکند و گریست».(4)

ص:37

1- [1] . بحارالانوار، ج 101، ص 97؛ کنزالعمال، ج 16، ص 411؛ مجمع الزوائد، ج 4، ص 305؛ من لایحضره الفقیه ، ج 3، ص 561.

2- [2] . مکارم الاخلاق، ج 1، ص 439.

3- [3] . جامع الصغیر ، ج 1، ص 271؛ کشف الخفاء، ج 1، ص 236؛ کنزالعمال، ج16، ص407؛ فتح الباری، ج9، ص 266؛ معجم الکبیر (طبرانی)، ج 10، ص 88 ؛ مجمع الزوائد، ج 4، ص 320.

4- [4] . صحیح مسلم، ج 7، ص 76.

چون صبح می شد، بر سر فرزندان و نوه هایش دست [مهر] می کشید.

می فرمود: «هر درختی، میوه ای دارد و میوه دل، فرزند است.»(1)

«بوی فرزند، از بوهای بهشت است. فرزندانتان را زیاد ببوسید. روزی یکی از فرزندانش را روی زانوی خود نشانده بود و می بوسید و به او محبت می کرد. در این هنگام، مردی از اشراف به خدمت حضرت آمد و با دیدن این صحنه به حضرت عرض کرد: من ده پسر دارم و تا به حال هنوز هیچ کدامشان را برای یکبار هم نبوسیده ام.

پیامبر از این سخن چنان عصبانی شد که رنگ صورتش برافروخته و سرخ گردید. آن گاه فرمود:کسی که به دیگران رحم نکند، خدا نیز به او رحم نخواهد کرد».

احترام و مهرورزی به زنان [همسران]

به مردان سفارش می کرد:«کسی که همسری گرفته است، باید او را گرامی بدارد.»(2)

به مردان هشدار می داد:«خداوند همه گناهان را [با شرایطی] می بخشد، جز کسی را که ... مهریه را انکار کند(3) [و در روایتی دیگر: پرداخت آن را به تأخیر افکند]».

دوست داشتن زنان [= همسران] و آگاه کردن آنها از این محبت را مستحب اعلام کرد.(4)

ص:38

1- [1] . جامع الصغیر، ج 1، ص 369؛ کنزالعمال، ج 16، ص 457؛ مجمع الزوائد، ج 8، ص 155.

2- [2] . سنن ابی داود، ج 2، ص 214.

3- [3] . بحارالانوار, ج 100, ص 129؛ مستدرک الوسائل, ج 15, ص 72.

4- [4] . وسائل الشیعه, (چ اسلامیه), ج  14, ص 9.

می فرمود: «این که مرد به زنش بگوید: «تو را دوست دارم»، هرگز از دل زن بیرون نمی رود».(1)

«هرچه بر ایمان بنده ای افزوده شود، بر محبت او به زنان[= همسرش] افزوده می شود».(2)

به مردانی که گمان می بردند عشق به همسر _ هرچند مانع از انجام وظایف دینی نشود _ چندان کار پسندیده ای نیست، می فرمود: «به خاندان ما هفت چیز داده اند که نه به پیشینیان ما داده اند و نه به کسانی که پس از ما می آیند خواهند داد: ... [یکی از آنها] عشق به زنان[= همسران] است».(3)

«جبرئیل آنقدر سفارش زنان را کرد که گمان کردم طلاق دادن آنان حرام است».(4)

پیامبر، محبت به زنان و چشم پوشی از اشتباهات آنها را مستحب برشمرد.(5) در سفارشی طولانی فرمود: «برادرم، جبرئیل ... هماره سفارش زنان را به من می کرد تا آنجا که گمان بردم روا نیست مرد [با اعتراض] به همسرش بگوید: اَه!»(6)

ص:39

1- [1] . اصول کافی, ج 5, ص 569.

2- [2] . بحارالانوار, ج 100, ص 228؛ دعائم الاسلام, ج 2, ص 192؛ نوادر, ص 114.

3- [3] . بحارالانوار, ج 100, ص 228؛ سنن النبی, ص 209؛ نوادر, ص 123.

4- [4] . عوالی اللئالی, ج 1, ص 254.

5- [5] . مستدرک الوسائل, ج 14, ص 252؛ وسائل الشیعه, (چ اسلامیه), ج 14, ص 121.

6- [6] . همان.

«از خداوند والا درباره زنان پروا پیشه کنید. آنان [به سان] اسیران نزد شمایند. آنان را به عنوان امانت های خداوندی [به همسری] گرفته اید ... بر شما حقی واجب دارند؛ فرزندانتان را در درون خویش حمل می کنند تا [زمانیکه] با زایمان [از این رنج طاقت فرسا] رها شوند. پس با آنان مهر بورزید و دلشان را به دست بیاورید. تا در کنار شما بایستند. زنان را ناپسندیده نشمارید و بر آنان خشم مگیرید. از آنچه [از مهریه و جز آن] به آنها داده اید، جز با رضایت خاطر و اجازه آنان، چیزی باز پس نگیرید...». (1)

«بهترین شما کسی است که ... برای همسرش بهترین [شوهر] است».

«مردی که بر بداخلاقی همسرش تاب بیاورد، پروردگار، پاداشی را که بهخاطر تحمل ناگواری ها به حضرت «ایوب» داده است، به او خواهد داد.»(2)

«بهترین شما، کسانی هستند که برای زنان خود بهترین [شوهر] باشند. و من از همه شما برای خانواده ام، بهترم».(3)

بانوان

احترام به آنان

به بانوان سلام می کرد و آنها پاسخش را می دادند.(4)

هیچ زنی را نفرین نکرد.(5)

ص:40

1- [1] . همان.

2- [2] . مکارم الاخلاق، ج 1، ص 462.

3- [3] . سنن ابن ماجه، ج 1، ص 636؛ سنن ترمذی، ج 5، ص 369؛ عوالی اللئالی، ج 1، ص 270؛ من لایحضره الفقیه ، ج 3، ص443.

4- [4] . سنن ابن ماجه، ج 2، ص 1113؛ کشف الخفاء، ج 1، ص 308.

5- [5] . تحفه الاحوذی، ج 5، ص467؛ سنن ابی داود، ج 2، ص 215؛ فتح الباری، ج 9، ص471.

برای احترام، بانوان فرزنددار و بی فرزند را با کنیه(1)  خطاب میکرد.

برای احترام به احساسات مثبت زنان، به مردان می فرمود:

«کسی که میان مادر و فرزندانش جدایی افکنَد، پروردگار در بهشت میان او و محبوبانش جدایی می افکنَد».(2)

«کسی جز بزرگوار، زنان را گرامی نمی دارد و کسی جز فرومایه به آنان توهین نمی کند».(3)

حضور در صحنه های اجتماع

_رُبیعْ_، دختر _معوذ انصاری_ می گوید: «در کنار پیامبر می جنگیدیم. مردمان را سیراب می کردیم و زخمی ها را مداوا. کشتگان را به شهر برمی گرداندیم».

_اُم عطیه_ می گوید: «هفت جنگ در کنار پیامبر بودم. پشتسر مسلمانان حرکت می کردم. برایشان غذا می پختم. مجروحان را مداوا و از بیماران مراقبت می کردم».

انس می گوید: «بانوان آب می آوردند و مجروحان را مداوا می کردند».

انس می گوید: «در نبرد حنین، اُم سُلَیم، خنجری با خویش حمل می کرد. حضرت با دیدن او و خنجرش پرسید: [قضیه] این خنجر چیست ای امّ سلیم؟

ص:41

1- [1] . کنیه، نامیدن پسران و مردان به «ابو ...» و دختران و زنان به «ام ...» است که در فرهنگ عربی نشانه احترام نهادن به آنها است.

2- [2] . سنن ترمذی، ج 2، ص 376؛ مستدرک (حاکم)، ج 2، ص 55؛ مسند احمد، ج 5، ص413.

3- [3] . جامع الصغیر، ج 1، ص 632؛ کشف الخفاء، ج 1، ص 386؛ کنزالعمال، ج 16، ص 371.

گفت: این خنجر را برداشته ام تا اگر مشرکی خواست به من نزدیک شود، شکمش را سفره کنم! پیامبر خنده اش گرفت».(1)

بیعت بانوان با رسول خدا در روز عید فطر(2) و همچنین بیعتشان در روز فتح مکه، نشان حضور آنان در عرصه های گوناگون است.

فراگیری دانش

روزی بانویی نزد پیامبر آمد و گفت: «ای فرستاده خدا! مردان از سخنانت بهره مند می شوند. برای ما روزی معین کن که نزدت بیاییم تا آنچه را از خدایت آموخته ای، به ما بیاموزانی.» حضرت فرمود: «در فلان روز و فلان جا گرد هم می آیید.» پس [در روز موعود] گرد آمدند و رسول خدا از مطالب وحیانی به آنان آموخت.(3)

احترام به احساسات سالم

مردی از خاندان پیامبر چشم از جهان فروبست. بانوان گرد آمدند و [بی فریاد] می گریستند. عمر برخاست تا مانع گریه آنان شود و آنان را بپراکنَد. پیامبر فرمود: «آنها را رها کن عمر! چشم می گرید و دل دردمند می شود و پیوند [خویشاوندی] نزدیک است».(4)

ص:42

1- [1] . فتح الباری، ج 6، ص 58؛ مسند أبی یعلی، ج 6، ص 226؛ معجم الکبیر، ج 25 ، ص 119؛ منتخب مسند عبدبن حمید ، ص 362.

2- [2] . ممتحنه: 12.

3- [3] . ریاض الصالحین، ص 432؛ صحیح بخاری، ج 8، ص 149؛ صحیح مسلم، ج 8، ص 39.

4- [4] . تحفه الاحوذی، ج 4، ص 75؛ سنن نسائی، ج 4، ص 19؛ صحیح ابن حبان، ج 7، ص 429؛ موارد الضمآن ، ص 190.

جوانان

می فرمود: «مرا جوانان یاری کردند».

«خداوند در میان مردم، بیشتر از همه جوان کمسن و سالی را دوست دارد که زیباست و جوانی و زیبایی اش را در راه خداوند و پیروی از او به کار می گیرد. این جوان کسی است که پروردگار در برابر فرشتگان به او افتخار می کند و می فرماید: او بنده راستین من است».

«پروردگار، جوانی را دوست دارد که جوانی اش را در پیروی خداوند والا سپری کرده است».(1)

«برتری جوان نیایشگری که نوجوانی اش را عبادت کرده، بر پیری که پس از بالا رفتن سنش عابد شده، به سان برتری پیامبران است بر مردم(2) [عادی]».

«آفریدگار والا در برابر فرشتگان به جوان عابد افتخار می کند و می گوید: به بنده ام نگاه کنید؛ خواسته ها[ی ناروایش] را بهخاطر من رها کرده است».(3)

«نزد خداوند چیزی محبوب تر از جوان توبه گر نیست.»(4)

«نزد خداوند، جوانِ گشاده دست خوشاخلاق، از عابد پیر تنگ چشم بداخلاق محبوب تر است».(5)

ص:43

1- [1] . بحارالانوار، ج 16، ص 190؛ الشمائل المحمدیه، ص 33؛ المصنف، ج 7، ص 445.

2- [2] . جامع الصغیر، ج 2، ص 213؛ کنزالعمال، ج 15، ص 776.

3- [3] . جامع الصغیر، ج 1، ص 282؛ کنزالعمال، ج 15، ص 776.

4- [4] . جامع الصغیر ، ج 2، ص 516؛ روضه الواعظین ، ص 481؛ کنزالعمال ، ج 4، ص 217؛ مشکاه الانوار ، ص 201.

5- [5] . جامع الصغیر، ج 2، ص 74؛ کنزالعمال، ج 6، ص361.

به جوانان احترام می گذاشت و برخلاف نظر برخی از سالمندان، آنان را به فرماندهی سپاه می گماشت یا به عنوان نماینده خویش برای فراخوانی مردم غیرمسلمان به اسلام، نزد آنها می فرستاد. عنایتی خاص به تربیت همه جانبه جوانان داشت و می فرمود: «دوست ندارم جوانان شما را جز در دو موقعیت ببینیم: یا دانشجو یا دانشمند. اگر جوانی چنین نباشد، کوتاهی کرده است. اگر کوتاهی کند، تباه می شود. و اگر تباه شد، گنهکار است. و اگر گناه و نافرمانی کند، سوگند به آنکه محمد را به حق، به پیامبری فرستاد، در آتش دوزخ جای می گیرد».

کودکان

با حفظ شخصیت کودکان، «بیشترین شوخی را با بچه ها می کرد.»(1) تاریخ نویسان نوشته اند: «مهربانی با کودکان، شیوه و روش رسول خدا بود».(2)

به والدین سفارش می کرد: «با فرزندانتان به عدالت رفتار کنید؛ همانگونه که دوست دارید با شما به نیکی و مهربانی و عدالت رفتار شود».(3)

مردی را دید که یکی از دو فرزندش را می بوسد و دیگری را نمی بوسد. فرمود: «چرا با آنها به عدالت رفتار نمی کنی؟»(4)

به پدر و مادری که از گریه ها و بی تابی های کودک برمی آشوبند و طفل بی دفاع را به باد کتک می گیرند، می فرماید: «فرزندانتان را به خاطر گریه هایشان نزنید».

ص:44

1- [1] . جامع الصغیر، ج 2، ص 358؛ المعجم الصغیر (طبرانی)، ج 2، ص 39.

2- [2] . تحفه الاحوذی، ج 10، ص 86؛ سنن ترمذی، ج 5، ص 262؛ الشمائل المحمدیه، ص 186؛ مسند احمد، ج 4، ص 190.

3- [3] . بحارالانوار، ج 101، ص 92؛ جامع الصغیر، ج 1، ص 173؛ کنزالعمال، ج 16، ص 444.

4- [4] . بحارالانوار، ج 71، ص 84؛ من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 483؛ نوادر، ص 96.

نفرین کردن فرزندان را خوش نمی داشت و می فرمود: «هر مردی که فرزندش را نفرین کند، بینوا شود.»(1)

«زمانیکه به خردسالان وعده ای دادید، بدان وفا کنید. آنان شما را روزی دِه خود می پندارند».(2)

«خداوند درباره چیزی به اندازه زن ها و بچه ها خشمگین نمی شود».(3)

حضرت نماز ظهر و عصر را می خوانْد. دو رکعت پایانی را سریع خواند. چون نماز را سلام داد مردمان به او گفتند: «ای رسول خدا! آیا در نماز چیزی رخ داده است؟» پرسید: «چرا چنین می پرسید؟» گفتند: «دو رکعت آخر نماز را به شتاب خواندید.» به آنان فرمود: «آیا فریاد کودک را نشنیدید؟»(4)

از کنار کودکان که می گذشت، به آنان سلام می کرد(5) و می گفت: «تا پایان عمر این رفتار را ترک نخواهد کرد.»(6)

می فرمود: «کودکان، گل های خوشبوی خداوندی اند.» آنها را در دامن خویش می نشانید و می بوسیدشان. بسیار می شد که بر دهانشان بوسه می زد و می فرمود: «فرزندانتان را بسیار ببوسید. برای هر بوسه تان در بهشت، مقامی است. حتی فرشتگانی می آیند و مرتبه هایی برایتان [در بهشت] به تعداد بوسه هایتان می نویسند».

بوی بچه ها را بویی بهشتی می دانست.(7)

ص:45

1- [1] . بحارالانوار، ج 11، ص 99.

2- [2] . بحارالانوار، ج 101، ص 73؛ عده الداعی، ص 75.

3- [3] . همان ها.

4- [4] . تهذیب الاحکام، ج 3، ص274.

5- [5] . المصنف، ج 6، ص 144.

6- [6] . سنن النبی، ص 118.

7- [7] . روضه الواعظین، ص 369؛ المعجم الصغیر، ج 2، ص 21؛ مجمع الزوائد، ج 8، ص 156.

_عبدالله_، _پسر عامر_ می گوید: «من کودک بودم که حضرت به خانه ما آمد. رفتم که بازی کنم، مادرم صدایم زد و گفت: عبدالله، بیا تا چیزی به تو بدهم. پیامبر فرمود: چه می خواهی به او بدهی؟ مادرم گفت: خرما. رسول گرامی فرمود: اگر به او نمی دادی، دروغگو به شمار می آمدی».(1)

می فرمود: «خانه ای که در آن کودک نیست، برکت ندارد».

«کسی که کودک گریانی را راضی و ساکت کند، آفریدگار آنقدر از بهشت بدو خواهد داد تا راضی شود».

به تأثیر آراستن کودک در روز عید در اینکه از کودکان آراسته دیگر خجالت نکشد، توجه داشت و می فرمود: «کسی که در روز عید، کودکی را بیاراید، پروردگار در رستاخیز، او را می آراید».

«کسی که هدیه ای را از بازار برای کودکش ببرد، همانند کسی است که صدقه ای را حمل می کند تا آن را به مقصد برساند».

«فردی که کودک دارد، باید با او کودکی کند».(2)

نوزادان را می آوردند تا حضرت برایشان نام بگذارد یا برای فرخندگی آنان دست به دعا بردارد. حضرت کودک را در آغوش می گرفت. در این لحظه گاه

ص:46

1- [1] . سنن ابی داود، ج 2، ص 475؛ عون المعبود، ج 13، ص 228؛ المصنف، ج 6، ص 124.

2- [2] . کنزالعمال، ج 16، ص 457؛ عوالی اللئالی، ج 3، ص 311؛ من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 483.

کودک لباسش را آلوده می کرد. والدین نوزاد بر سر او فریاد می کشیدند. پیامبر می فرمود: «بگذارید ادامه دهد.» حضرت پس از مراسم نیایش یا نامگذاری، جامه خود را می شست.(1)

«سرکشی کودک در دوران کودکی، مایه افزونی عقل او در بزرگ سالی است».(2)

پسران

می فرمود: «کسی که پسرش را شاد کند، گویا برده ای از تبار اسماعیل _ پسر ابراهیم پیامبر _ را آزاد کرده است. و کسی که [با کاری یا هدیه ای] پسرش را خوشحال کند، گویا از هراس خداوند گریسته است».

«هرگاه یکی از شما به پسرش وعده ای می دهد، باید آن را انجام دهد».(3)

دختران

«خداوند بیامرزد پدر دختران را؛ دختران خجسته اند و دوست داشتنی...».(4)

«هیچ خانه ای نیست که در آن دختران باشند، جز اینکه هر روز دوازده برکت و رحمت از آسمان بر آن فرود می آید و دیدار فرشتگان از خانه قطع نمی شود و هر روز و شب برای پدر آنان عبادت یک سال را می نویسند».(5)

«چه خوب فرزندانی هستند دختران؛ نازک دل، مهیا برای کار، همدم، خجسته...».(6)

«بهترین فرزندان شما، دخترانند».(7)

ص:47

1- [1] . سنن النبی، ص 122.

2- [2] . وسائل الشیعه (چ اسلامیه)، ج 1، ص 446.

3- [3] . کشف الخفاء، ج 2، ص 57؛ مستدرک الوسائل، ج 15، ص 170.

4- [4] . المستدرک (حاکم)، ج 1، ص 415؛ مسند احمد، ج 2، ص 191.

5- [5] . صحیح مسلم، ج 8، ص 92.

6- [6] . صحیح مسلم، ج 8، ص 96.

7- [7] . اصول کافی، ج 5، ص 48؛ دعائم الاسلام، ج 1، ص 345؛ محاسن، ج 2، ص 631؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 283.

«از خوش قدمی زن این است که نخستین فرزندش دختر باشد!»(1)

روزی بر فراز منبر رفت و پس از ستایش خداوند فرمود: «ای مردم! جبرئیل از سوی [خداوند] لطیف آگاه نزدم آمد و گفت: دوشیزگان، به سان میوه ها بر درخت اند. اگر میوه پخته شود، اما آن را نچینند، آفتاب آن را تباه می سازد و باد آن را می پراکند. همچنین اگر دوشیزگان به سنی رسند که آنچه را زنان [از مسائل جنسی] می فهمند دریابند، دارویی جز ازدواج برای آنان نیست. در غیر این صورت، از فاسد شدن آنان در امان مباشید؛ زیرا آنها انسانند(2) [و در معرض لغزش]».

«کسی که دل دختری از خاندانش را به چیزی شاد کند، آفریدگار پیکرش را بر آتش [دوزخ] حرام می سازد».(3)

«دادن هدیه باید از دختران آغاز شود. همانا پروردگار والا با دختران و زنان مهربان تر است و کسی که با آنان مهربان تر باشد، به سانِ کسی است که از بیم خداوند والا گریسته است».(4)

ص:48

1- [1] . بحارالانوار ، ج 61، ص 110؛ سنن ابن ماجه، ج 2، ص 773؛ محاسن، ج 2، ص 635؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 290.

2- [2] . اصول کافی، ج 5، ص 337؛ تهذیب الاحکام، ج 7، ص 398؛ روضه الواعظین، ص 374.

3- [3] . مستدرک الوسائل، ج 13، ص 24.

4- [4] . بحارالانوار، ج 9، ص 212؛ وسائل الشیعه (چ اسلامیه)،  ج 12، ص 25.

«کسی که دختر یا زنی را شاد کند، پروردگار در روز هراس بزرگ [= رستاخیز]، او را شاد می گرداند».(1)

«کسی که دختری داشته باشد و او را نیازارد و تحقیر نکند و پسرانش را بر او برتری ندهد، خداوند وارد بهشتش می کند».(2)

اگر تولد دختری را به او خبر می دادند، می فرمود:«گُلی است و روزیاش با خداوند است».(3)

«کسی که سه دختر داشته باشد و آنان را تربیت کند و شوهر دهد و با آنان به نیکی رفتار کند، پاداش وی بهشت است».(4)

«با بانوان درباره دخترانشان شور کنید».(5)

«دختران را ناخوش ندارید که آنان مایه اُنس هستند».(6)

هرگاه می خواست دختری ... از خانواده خود را شوهر دهد، از پشت پرده او را مخاطب می ساخت و می فرمود: «فلانی از تو خواستگاری کرده است. اگر مایل نیستی،

ص:49

1- [1] . همان.

2- [2] . بحارالانوار، ج 90، ص 321؛ مستدرک الوسائل، ج 13، ص 27.

3- [3] . بحارالانوار، ج 101، ص 98؛ مستدرک الوسائل، ج 15، ص 115.

4- [4] . جامع الصغیر، ج 2، ص 622؛ سنن ابی داود، ج 2، ص 508؛ عون المعبود، ج 14، ص 38؛ کنزالعمال، ج 16، ص 449.

5- [5] . اختلاف الحدیث، ص 517؛ سنن ابی داود، ج 1، ص 465؛ فتح الباری، ج 9، ص 159؛ مسنداحمد، ج 2، ص 34.

6- [6] . الادب المفرد، ص 28؛ سنن ابن ماجه، ج 2، ص 121؛ المستدرک، ج 4، ص 178؛ مسنداحمد، ج 1، ص 363.

بگو نه؛ چون نه گفتن خجالت ندارد و اگر مایل هستی، همان سکوت تو به منزله قبول است».(1)

کهنسالان

می فرمود: «احترام به پیرمرد [و پیرزن] مسلمان، بزرگداشت خداوند است».(2)

جوانان را به احترام نهادن به کهنسالان تشویق می کرد و می فرمود: «هیچ جوانی، کهنسالی را به خاطر پیری اش گرامی نمی دارد، جز آنکه هنگام پیری خودش، خداوند کسی را برایش فراهم می کند که احترامش گذارد».(3)

امام صادق(ع) فرمود: «روزی دو مرد نزد حضرت آمدند. یکی پیر و دیگری جوان. مرد جوان پیش از همراه کهنسالش لب به سخن گشود. پیامبر فرمود: [ابتدا] بزرگ[تر] و بزرگ[تر]».(4)

خانواده ها را به احترام پیران فرامی خواند و می فرمود: «کهنسال در میان خاندانش، به سان پیامبر در میان امتش است.(5) از ما نیست کسی که کهنسالان ما را احترام نکند». (6)

ص:50

1- [1] . تذکره الموضوعات، ص 22؛ جامع الصغیر، ج 1، ص 56؛ کشف الخفاء، ج 1، ص 75؛ کنزالعمال، ج10، ص 136.

2- [2] . اصول کافی، ج 2، ص 165؛ بحارالانوار، ج 72، ص 137؛ سنن ابی داود، ج 2، ص 444.

3- [3] . سنن ترمذی، ج3، ص251؛ العمر و الشیب، ص53؛ مشکاه الانوار، ص293؛ المعجم الاوسط، ص94.

4- [4] . مجمع الزوائد، ج 8، ص 15؛ مستدرک الوسائل، ج 8، ص 393؛ مشکاه الانوار، ص 294.

5- [5] . جامع الصغیر، ج 2، ص 90؛ کنزالعمال، ج 15، ص 664؛ مشکاه الانوار، ص 295.

6- [6] . اصول کافی، ج 2، ص 165؛ بحارالانوار، ج 72، ص 138؛ شرح الاخبار، ج 2، ص 488؛ عوالی اللئالی، ج 1، ص 108.

خدمتکاران

پیامبر هیچ خدمتکاری را نفرین نکرد.(1)

مردی نزد پیامبر آمد و پرسید: «ای فرستاده خدا، تا چه حد از اشتباهات خدمتکاران بگذریم؟» حضرت خاموش ماند و سپس فرمود: «هر روز هفتاد بار!»(2)

هرگز در اعتراض به خدمتکارانش «اَه» نیز نگفت!(3)

«آنچه از کار خدمتکارت سبک کنی، پاداشی برای تو در ترازویت در روز رستاخیز است.»(4)

همیشه از خدمتکارش می پرسید: «کاری داری؟»(5)

می فرمود: «غذاخوردن با خدمتکاران نشانه فروتنی است؛ کسی که با آنان همسفره شود، بهشت آرزومند اوست».(6)

وقتی خادم کسی غذایی می آورد که خود آن را تهیه کرده و دود آن را خورده است، باید وی را با خویشتن بنشاند و اگر چنین نمی کند، [دست کم] یک یا دو لقمه [از همان غذا] به او بدهد.(7)

ص:51

1- [1] . بحارالانوار، ج 16، ص 228؛ مناقب آل ابی طالب، ج 1، ص 127.

2- [2] . السنن الکبری، ج 8، ص 11.

3- [3] . ریاض الصالحین، ص 645؛ سنن ابی داود، ج 2، ص 276؛ سنن ترمذی، ج 2، ص 198؛ سنن نسائی ، ج 8، ص 130؛ صحیح ابن حبان، ج 7، ص421؛ مسند احمد، ج 3، ص 269؛ نصب الرایه, ج 3، ص 191 .

4- [4] . جامع الصغیر ، ج 2، ص 494؛ صحیح ابن حبان، ج 10، ص 153؛ مسند أبی یعلی، ج 3، ص51؛ موارد الضمآن ، ص293.

5- [5] . جامع الصغیر ، ج 2، ص358؛ کنزالعمال، ج 7، ص 138؛ مجمع الزوائد، ج 2، ص249؛ مسند احمد ، ج 3، ص 500.

6- [6] . بحارالانوار، ج 59، ص 291؛ تذکره الموضوعات، ص 191.

7- [7] . جامع الصغیر , ج 1, ص 56؛ ریاض الصالحین , ص 543؛ شرح معانی الإثار , ج 4, ص 357؛ کشف الخفاء , ج 1, ص 69 ؛ صحیح بخاری, ج 3, ص 125؛ مسند ابن الجعد, ص 478؛ مسند ابن راهویه , ج 1, ص 151؛ مسند احمد , ج 1, ص 446.

بیماران

بیماران را به خوردن و آشامیدن مجبور نمی کرد و دستور می داد چنین نکنند.(1)

از بیمار در دورترین بخش شهر عیادت می کرد، گرچه بیماری اش چشم درد بود.(2)

«از همه عبادت ها بهتر و پرپاداش تر آن است که [وقتی به عیادت می روی] زودتر از نزد بیمار برخیزی».(3)

آفریدگار در روز رستاخیز می گوید: «آدمیزاد! بیمار شدم، مرا عیادت نکردی.» [آدمی] گوید: «خدایا، چگونه تو را که پروردگار جهانیانی عیادت کنم؟» یزدان پاسخ می دهد: «مگر نمی دانستی که فلان بنده ام بیمار بود و او را عیادت نکردی؟ مگر نمی دانستی که اگر او را عیادت می کردی، مرا نزد او می یافتی؟»...(4)

«از آنکه تو را عیادت نمی کند، عیادت کن».(5)

می فرمود: «هرگاه دین باور بیمار شود، آفریدگار فرشته ای بر او بگمارد تا در ایام بیماری اش تمام کارهای خیری را که در حال سلامتی انجام می داد، برایش بنویسند».(6)

ص:52

1- [1] . مسند الشهاب, ج 2, ص 88 .

2- [2] . فیض القدیر, ج 5, ص 143؛ کنزالعمال, ج 7, ص 94؛ معجم الکبیر, ج 8, ص 154.

3- [3] . تحفه الاحوذی, ج 4, ص 37؛ جامع الصغیر, ج 1, ص 192؛ کشف الخفاء, ج 1, ص 155؛ کنزالعمال , ج 9, ص 97.

4- [4] . بحارالانوار , ج 64, ص 156؛ الطرائف, ص 323؛ شرح اصول کافی, ج 9, ص 194.

5- [5] . من لایحضره الفقیه , ج 3, ص 300.

6- [6] . اصول کافی, ج 3, ص 113.

مهمانان

مهمان را گرامی می داشت و می فرمود: «یکی از حقوق مهمان بر میزبان آن است که با او تا دم در برود».(1)

اگر به مهمانی دادن تشویق می کرد، ابعاد دیگر را نیز درنظر می گرفت و می فرمود:

«خود را برای مهمان به زحمت نیفکنید؛ زیرا این کار سبب می شود او را دشمن بدارید و کسی که مهمان را دشمن بدارد، خداوند را دشمن می دارد و کسی که از خداوند نفرت داشته باشد، پروردگار [نیز] او را دشمن می دارد».

تا مهمان دست از خوردن نمی کشید، ایشان نیز دست از خوردن برنمی داشت.(2)

محبوب ترین غذا نزد پروردگار را غذایی می دانست که دست های زیادی برای خوردن آن دراز می شوند.(3)

می فرمود: «کسی که مهمانی نمی دهد، خیری در او نیست».(4)

«از کم خردی انسان آن است که مهمان خویش را به خدمت گیرد و به کار وادارد».(5)

ص:53

1- [1] . بحارالانوار, ج 72, ص 451؛ عیون اخبارالرضا, ج 1, ص 75.

2- [2] . اصول کافی، ج 6، ص 286؛ حلیه الابرار، ج 1، ص 396؛ مسائل علی بن جعفر، ص 341.

3- [3] . جامع الصغیر، ج 1، ص38؛ العهود المحمدیه، ص 373؛ کشف الخفاء، ج 1، ص 52.

4- [4] . مجمع الزوائد، ج 8، ص175.

5- [5] . جامع الصغیر، ج 2، ص50؛ کنزالعمال، ج 9، ص 248.

همسایگان

با توجه به نقش بسیار مهم همسایه در آرامش روانی یا اضطراب آدمی، مردم را به نقش مهم همسایگی توجه می داد و می فرمود: «پیش از خرید خانه، همسایه[نیک] بجویید».(1)

«هماره جبرئیل درباره همسایه سفارش می کرد تا بدانجا که گمان کردم همسایه به زودی میراث بر خواهد شد. کسی که به پروردگار و روز رستاخیز باور دارد، همسایه اش را نیازارد».

نیازردن همسایه را تا بدانجا گسترش داد که فرمود: «اگر سگ همسایه ات را بزنی، همسایه ات را آزرده ای.»(2) و در نبرد تبوک فرمود: «کسی که همسایه اش را می آزارد، همراه ما نیاید!»

بدو گفتند: «فلان خانم روزها روزه می دارد و شب ها برای نیایش به پا می ایستد و در راه خدا انفاق می کند، ولی همسایه اش را با زبانش [نه در حد عملی] می آزارد.» فرمود: «خیری در او نیست و از دوزخیان است!»

گفتند: «خانم دیگری است که تنها نمازهای واجبش را می خواند و تنها ماه مبارک رمضان روزه می دارد، ولی همسایه اش را نمی آزارد.» فرمود: «او از بهشتیان است».(3)

ص:54

1- [1] . جامع الصغیر، ج 1، ص 237؛ مسند الشهاب، ج 1، ص 412؛ مجمع الزوائد، ج 8، ص 164؛ معجم الکبیر، ج 4، ص 269.

2- [2] . مستدرک الوسائل، ج 8، ص423.

3- [3] . بحارالانوار، ج 68، ص394؛ مستدرک الوسائل، ج 8، ص 423؛ کنزالعمال، ج 9، ص187؛ مشکاه الانوار، ص 375.

روزی از یارانش پرسید: «آیا می دانید حق همسایه چیست؟ جز اندکی از آن را نمی دانید؛ آگاه باشید کسی که همسایه اش از گزند او در امان نباشد، به آفریدگار و قیامت ایمان ندارد. حق همسایه بر آدمی این است:

اگر همسایه اش از او پول طلبید، [در صورت امکان] به او وام دهد؛

اگر به همسایه اش نیکی رسید، به او تبریک بگوید؛

اگر به همسایه اش گزندی رسد، دلداری اش دهد؛

اگر میوه ای می خرد، به او هدیه دهد و اگر به رایگان چیزی نمی بخشد، پس آن را پنهانی به خانه خویش برد؛

خانه اش را چنان بلند نسازد که مانع عبور باد و نسیم شود، مگر با اجازه او؛

به فرزندش چیزی ندهد که بچه های همسایه [به خاطر محرومیت از آن چیز غمگین و] خشمگین شوند».

سپس فرمود: «همسایه ها سه دسته اند: دسته اول سه حق دارد: حق مسلمان بودن، حق همسایگی و حق خویشاوندی؛ دسته دوم دو حق دارد: حق اسلامی و حق همسایگی؛ گروه سوم نیز همسایگان کافرند که تنها از حق همسایگی برخوردارند».(1)

خوش همسایگی را سبب افزایش درآمد و عمران و آبادی روستاها و شهرها می دانست و می فرمود: « ... همسایه خوب بودن سبب افزونی رزق و سامان یافتن و آباد شدن شهرها و سرزمین ها [و در روایتی دیگر: دنیا] می شود».

ص:55

1- [1] . روضه الواعظین، ص 388؛ مستدرک الوسائل، ج 8، ص424؛ مشکاه الانوار، ص373.

می فرمود: «اگر دو همسایه [همزمان] مرا دعوت کنند، دعوت کسی را می پذیرم که خانه اش نزدیک تر است؛ زیرا او به همسایگی نزدیک تر است و اگر یکی زودتر مرا دعوت کند، دعوت او را می پذیرم».(1)

آزار همسایگان را امری طبیعی می پنداشت و می فرمود: «تا روز رستاخیز، هرجا مؤمنی وجود داشته باشد، همسایه ای هم خواهد بود که او را آزار دهد».(2)

تا چهل خانه از هر طرف را همسایه اعلام کرد.(3)

«همسایه را گرامی بدار، گرچه کافر باشد».

«احترام همسایه، همانند احترام مادر است!»(4)

«وقتی کسی می خواهد مِلک خویش را بفروشد، باید نخست به همسایه خویش پیشنهاد دهد».(5)

«کسان و همسایگان دانشمند، از همه مردم به او بی رغبت ترند».

خویشاوندان

بر دسته شمشیرش نوشته شده بود: «با کسی که پیوند [خویشاوندی را] از تو گسسته است، بپیوند ...».(6)

ص:56

1- [1] . سنن ابی داود، ج 2، ص 199؛ مسند احمد، ج 5، ص 408.

2- [2] . مستدرک الوسائل، ج 8، ص 423.

3- [3] . اصول کافی، ج 2، ص 666؛ بحارالانوار، ج 71، ص 152؛ مشکاه الانوار، ص 376.

4- [4] . بحارالانوار، ج 19، ص168؛ شرح اصول کافی،  ج 11، ص 151.

5- [5] . جامع الصغیر، ج 1، ص 66.

6- [6] . شرح اصول کافی (مازندرانی)، ج 9، ص 202.

می فرمود: «کسی که پیوند خویشاوندی گسسته است، با ما همنشین نشود؛ چرا که لطف [خداوندی] بر گروهی که میان آنان قطع رحم است، فرود نمی آید».(1)

_جابربن عبدالله_ می گوید: «رسول گرامی از کنار ما عبور کرد ... و فرمود:  ای مسلمانان! از خداوند پروا پیشه کنید و با خویشان پیوند برقرار کنید ... همانا بوی بهشت از فاصله هزار سال راه استشمام می شود، ولی کسی که پیوند خویشی بگسلد، آن را استشمام نمی کند».(2)

با خویشاوندان خود می پیوست، بیآنکه آنان را بی جهت بر دیگران برتری دهد.

با همه تأکیدی که بر پیوند خویشاوندی داشت، مرزهای ارزش را در هم نمی شکست. میفرمود: «هرگاه یکی از شما می خواهد محرمی _ همانند خواهر، عمه یا خاله اش _ را که به بلوغ رسیده است، ببوسد، باید بر سر یا میان چشمانش بوسه زند و لب ها یا گونه هایش را نبوسد».(3)

با همه سفارشی که درباره خویشاوندان می کرد، همگان را از ازدواج با خویشاوندان نزدیک باز می داشت و می فرمود: «فرزندتان رنجور خواهد شد».(4)

در سخنی دیگر نیز فرمود: «از غیرخویشاوند همسر برگزینید تا فرزندتان رنجور نشود.»(5)

ص:57

1- [1] . مستدرک الوسائل، ج 9، ص 206؛ مشکاه الانوار، ص 290.

2- [2] . مجمع الزوائد، ج 8، ص149.

3- [3] . بحارالانوار، ج 73، ص 42؛ نوادر، ص 136.

4- [4] . بحارالانوار، ج 59، ص 295.

5- [5] . دعائم الاسلام، ج 2, ص 60؛ مستدرک الوسائل، ج 13، ص 374.

«کسی که به سوی خویشاوندی می رود تا با مال و جانش با او پیوند برقرار کند، آفریدگار والا، پاداش صد شهید را به وی عطا فرماید و برای هر گامش چهل هزار پاداش نویسد و چهل هزار گناه [شخصی] از وی بزداید و به همین مقدار بر درجه اش بیفزاید؛ گویا صد سال صبورانه خداوند را عبادت کرده است».(1)

«نیکوکاری و پیوند [با خویشان]، عمرها را طولانی، شهرها را آباد و دارایی را زیاد می کند؛ گرچه انجام دهندگان آن بدکاران باشند».

«با خویشان دوستی کنید، [اما] همسایه شان نشوید که همسایگی [و اصطکاک های طبیعی] میان شما کینه ها پدید می آورد».(2)

برای پیوند خویشاوندی می فرمود: «بهترین صدقه ها آن است که به خویشاوندی که دشمن توست، چیزی بدهی».(3)

تذکر

در کتابنامه بخش عربی نواقصی دیده می شود که مربوط به ناشران عرب یا برنامه نویسان سی دی «معجم فقهی» است و تلاش نویسنده در دستیابی به شناسنامه کامل کتاب ها به جایی نرسیده است. همچنین هرجا به مکارمالاخلاق ارجاع داده شده، منظور مکارم الاخلاق شیخ طبرسی است، نه مکارمالاخلاق ابن ابی الدنیا. گاهی نیز نام یک کتاب، مشترک میان نویسندگان مختلف است. در این

ص:58

1- [1] . بحارالانوار، ج 71، ص 89؛ من لایحضره الفقیه، ج 4، ص 16.

2- [2] . تذکره الموضوعات، ص 203؛ جامع الصغیر، ج 2، ص 95؛ کنزالعمال، ج 3، ص 359.

3- [3] . اصول کافی، ج 4، ص 10؛ تهذیب الاحکام، ج 4، ص 106؛ ثواب الاعمال، ص 142؛ روضه الواعظین، ص357.

صورت، نام نویسنده کتابِ مقصود را داخل پرانتز آورده ایم تا آشکار شود کدامیک از آن کتاب ها مورد نظر ماست.

ص:59

کتابنامه

الف) فارسی

1. ابن یعقوب، احمد (ابن واضح یعقوبی)، _تاریخ یعقوبی_، ترجمه: محمد ابراهیم آیتی، تهران, شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ ششم, 1371.

2. اتابکی، پرویز، _فرهنگ جامع کاربردی عربی _ فارسی فرزان_، نشر فرزان، تهران, چاپ اول, 1378.

3. دلشاد تهرانی، مصطفی، _سیره نبوی_ (منطق عملی - دفتر دوم: سیره اجتماعی)، تهران, سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، 1372.

4. رازی، فریده، _فرهنگ واژه های فارسی سره برای واژه های عربی در فارسی معاصر_، تهران, نشر مرکز، چاپ دوم, 1372.

5. رجب زاده، رضا، _نگاهی دوباره به سیمای پیامبر_، انتشارات رستگار، 1374.

6. رضی، شریف، _نهج البلاغه_، ترجمه: محمد دشتی، قم, مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین، چاپ اول, 1379.

7. قمی، عباس، _توتیای دیدگان_،_ زندگانی خاتم پیامبران_، (ترجمه کحل البصر فی سیره سید البشر،) ترجمه: هوشنگ اُجاقی و جواد قیومی، تهران, نشر آفاق، چاپ اول, 1375.

8. قمی، عباس، _منتهی الآمال_، قم, انتشارات هجرت، چاپ ششم 1371.

9. مرکز مطالعات و تحقیقات حوزه نمایندگی ولی فقیه در وزارت جهاد کشاورزی، _طبیعت و کشاورزی از دیدگاه اسلام_، تهران, مؤسسه شقایق روستا، چاپ اول, 1382.

10. ناجی جزایری، سید هاشم، _حمایت از حیوانات در اسلام_، قم, دارالثقلین، 1379.

11. نقیب پور، سیده علیه، _بنیاد شناختی سیمای نبوی از منظر امام علی(ع)_، قم, انتشارات وثوق، چاپ اول, زمستان 1379.

ص:60

ب) عربی

1. أبوغدّه، دکتور حسن، _قطوف نبویّ_ه للنّساء_، ریاض, مکتب_ه العبیکان، الطبع_ه الاولی, 1417ه_ . ق / 1997م.

2. آلبانی، محمدناصر، _ارواء الغلیل فی تخریج أحادیث منار السبیل_، التحقیق: زهیرالشّاویش، بیروت, المکتب الاسلامی، الطبع_ه الثانی_ه, 1405ه_ .ق /  1985م.

3. ابراهیم، محمد أبوالفضل (محقّق)، _شرح نهج البلاغ_ه ابن أبی الحدید_، داراحیاء الکتب العربی_ه.

4. ابن أبی الدنیا بغدادی، عبدالله بن محمدبن عبید، _الرّضا عن الله بقضائه_، التحقیق: ضیاء الحسن السلفی، بومبای, دارالسلفی_ه، الطبع_ه الاولی, 1410ه_ . ق.

5. ابن أبی الدنیا، الحافظ ابی بکر عبدالله بن عبید، _مکارم الاخلاق_، التحقیق: مجدی السّید ابراهیم، مکتب_ه القرآن.

6. ابن أبی بکر هیثمی، نورالدین علی، _بغی_ه الباحث عن زوائد مسندالحارث_، التحقیق: مسعد عبدالحمید محمد السعدنی، دار الطلائع.

7. ابن أبی دنیا، عبدالله بن محمد بن عید، _العمر و الشیب_، التحقیق: د. نجم عبدالله الخلف، الریاض, مکتب_ه الرشد، الطبع_ه الاولی, 1412ه_ . ق.

8. ابن ابی الدنیا، حافظ أبی بکر عبدالله بن عبید، _الشّکر لله عزّوجلّ_، التحقیق: یاسین محمد السواس _ عبدالقادر الارناؤوط، دار ابن کثیر، الطبع_ه الثانی_ه 1407ه_ . ق / 1987م.

9. ابن ادریس الشافعی، _الامام محمد_، اختلاف الحدیث.

10. اسمعیل بخاری، محمد، الادب المفرد، التحقیق: محمدفؤاد عبدالباقی، مؤسس_ه الکتب الثقافی_ه، الطبع_ه الثالث_ه, 1409ه_ . ق / 1989م.

11. ابن شرف النووی الدمشقی، _یحیی_، الاذکار النووی_ه، دارالفکر.

12. ابن عبدالرحمن بن خلاد رامهرمزی، ابوالحسن، _أمثال الحدیث المروی_ه عن النبی_، التحقیق: أحمد عبدالفتاح تمام، بیروت, مؤسس_ﺔ الکتب الثّقافی_ه، الطبع_ه الاولی, 1409ه_ . ق.

13. ابن عبدالرحمن بن عمر وصابی حبشیی، أبی عبدالله محمد، _البرک_ه فی فضل السّعی و الحرک_ه_، بیروت, دارالمعرف_ه، 1414ه_ . ق / 1993م.

14. ابن مسلم بن قتیبه، امام أبی محمد عبدالله، _تأویل مختلف الحدیث_، التحقیق: الشیخ اسماعیل الاسعردی، بیروت, دارالکتب العلمی_ه.

ص:61

1. ابن موسی جعفر بن طاووس، سید رضی الدین محمد، _اقبال الاعمال_، المحقق: جواد القیّومی الاصفهانی، مکتب الاعلام الاسلامی، الطبع_ه الاولی, 1414ه_ . ق.

2. ابن هندی فتنی، محمد طاهر، تذکره الموضوعات.

3. ابن أبی الدنیا، أبی بکر، _حسن الظّنّ بالله_، تحقیق: مخلص محمد، الریاض, دار الطّیب_ه، الطبع_ه الثانی_ه 1408ه_ . ق / 1988 م.

4. ابن أبی العاصم، _الاحاد والمثانی_، التحقیق: باسم فیصل احمد الجوابره، دارالدرای_ه، الطبع_ه الاولی, 1411 ه_ . ق / 1991م.

5. ابن الجوزی، امام أبی الفرج عبدالرحمن، _الوفا بأحوال المصطفی_، تحقیق: مصطفی عبدالواحد، دارالکتب الحدیثی_ه.

6. ابن حنبل، امام احمد، _مسند أحمد_، بیروت, دار صادر.

7. ابن شهر آشوب، _مناقب آل ابی طالب_، التحقیق: لجن_ه من اساتذه النجف الاشرف.

8. ابن عبدالغفاربن فیض أبومطیع السّندی، عطاءالله (جمع و ترتیب)، _الاربعون فی التّبسّم و الضحک_، بیروت, دارالجیل، الطبع_ه الثانی_ه 1414ه_ . ق / 1994م.

9. ابن محمد قرشی، عبدالله، _الاعتبار و أعقاب السرور و الاحزان_، التحقیق: د. نجم عبدالرحمن خلف، عمان, دارالبشیر، الطبع_ه الاولی 1413ه_ . ق/ 1993م.

10. ابن موسی جعفربن طاووس، سید علی، _الامانِ من اخطارالاسفار والازمان_، تحقیق و نشر: مؤسس_ه آل البیت، الطبع_ه الاولی, 1409ه_ . ق.

11. ابوشهب_ﺔ، دکتور محمد بن محمد، _السیره النبویّ_ه فی ضوء القرآن والسّنّ_ه__ _(دراس_ه محرّره جمعت بین اصال_ﺔ القدیم و جدّه الحدیث)، دمشق, دارالقلم، الطبع_ه الثانی_ه, 1412ه_ . ق / 1992م.

12. ابوغدّه، عبدالفتاح، _الرّسول المعلّم_، _و اسالیبه فی التعلیم_، بیروت, مکتب المطبوعات الاسلامی_ه بحلب، الطبع_ه الاولی, 1417ه_ . ق / 1996م.

13.  ابی محمد، عبد بن حمید، _المنتخب من مسند عبدبن حمید_، التحقیق: السید صبحی البدری السامرائی _ محمود محمد خلیل الصعیدی، مکتب_ه النهض_ه العربی_ه، الطبع_ه الاولی, 1408 ه_ . ق / 1988م.

ص:62

1. احسائی، ابن أبی جمهور، _عوالی اللئالی_، التحقیق: السیدمرعشی والشیخ مجتبی العراقی، الطبع_ه الاولی, 1403ه_ . ق / 1983م.

2. احمد، ابن عبدالعزیز بن قاسم حدّاد، _اخلاق النبی__ فی القرآن و السّنّ_ه_، دارالغرب الاسلامی، الطبع_ه الاولی 1996م، بیروت.

3. اسکافی، محمد بن همام، _التمحیص_، التحقیق: مدرس_ه الامام المهدی، قم, مؤسس_ه الامام المهدی.

4. اشعری قمی، احمد بن محمد بن عیسی، _النّوادر الاشعری_، التحقیق: مدرس_ه الامام المهدی بقم المقدس_ه، قم, مؤسس_ه مدرس_ه الامام المهدی بقم المقدس_ﺔ، الطبع_ﺔ الاولی, 1408ه_ . ق.

5. بحرانی، سیدهاشم، _حلی_ه الابرار_، تحقیق: الشیخ غلامرضا مولانا البحرانی، مؤسس_ه المعارف الاسلامی_ه، الطبع_ه الاولی, 1411ه_ . ق.

6. بحرانی، کمال الدین میثم بن علی، _شرح کلمات أمیرالمؤمنین علی_، تحقیق و نشر: میرجلال الدین الحسینی الارموی المحدّث، 22 محرم 1390ه_ . ق.

7. بخاری، محمد بن اسماعیل، _صحیح بخاری_، بیروت, دارالفکر.

8. بدری، سید سامی، _السیره النبویّ_ه_ (تدوین مختصر مع تحقیقات و اثارات جدیده)، قم, الطبع_ه الاولی, 1420ه_ .ق.

9. برجلانی، محمد بن الحسین، _الکرم و الجود و سخاء النفوس_، التحقیق: د. عامرحسن صبری، دارابن حزم، الطبع_ه الثانی_ه, 1420ه_ . ق.

10. برقی، احمد بن محمد بن خالد، _المحاسن_، التحقیق: السید جلال الدین الحسینی، دارالکتب الاسلامی_ه.

11. بیهقی، احمد بن الحسین بن علی، _السنن الکبری_، دارالفکر.

12. بیهقی، احمد بن حسین، _فضائل الاوقات_، التحقیق: عدنان عبدالرحمن مجید القیسی، مک_ه المکرّمه, مکتب_ه المناره، الطبع_ه الاولی, 1410ه_ . ق.

13. ترمذی، محمد بن عیسی بن سوره، _الشمائل المحمدی_ه والخصائل المصطفوی_ه_، تحقیق: سیدعباس الجلیمی، بیروت, مؤسس_ﺔ الکتب الثقافی_ه.

14. ترمذی، محمد بن عیسی، _سنن ترمذی_، التحقیق: عبدالرحمن محمدعثمان، دارالفکر، الطبع_ه الثانی_ه.

15. تمیمی مغربی، نعمان بن محمد، _شرح الاخیار فی فضائل الائم_ه الاطهار_، التحقیق: السیدمحمد الحسینی الجلالی، مؤسس_ﺔ النشر الاسلامی التابع_ه لجماع_ه المدرسین بقم المشرّف_ﺔ.

ص:63

1. تمیمی مغربی، نعمان بن محمدبن منصوربن احمدبن حیون، _دعائم الاسلام_، التحقیق: آصف بن علی اصغر فیضی، دارالمعارف، 1383ه_ . ق / 1963م.

2. تمیمی، احمد بن علی بن المثنی، _مسند أبی یعلی الموصلی_، التحقیق: حسین سلیم أسد، دارالمأمون للتّراث.

3. تنوخی، قاضی أبی علی الحسن بن ابی القاسم، _الفرج بعد الشّدّه_، قم, منشورات الشریف الرضی، الطبع_ه الثانی_ه, 1364ه_ . ش.

4. تیمی اصبهانی، اسماعیل بن محمدبن افضل، _دلائل النبوه_، التحقیق: محمدمحمد الحداد، ریاض, دارالطیّب_ه، الطبع_ه الاولی 1409ه_ . ق.

5. ثقفی کوفی، ابراهیم بن محمد، _الغارات_، التحقیق: السید جلال الدین محدث.

6. جعفری، احمد بن علی بن محمد، _جزء ابن عمشلیق_، التحقیق: خالدبن محمدبن علی الانصاری، بیروت, دار ابن الحزم، الطبع_ه الاولی 1416 ه_ . ق.

7.  جوهری، علی بن الجعد بن عبید، _مسند ابن جعد_، التحقیق: ابی القاسم عبدالله بن محمدالبغوی _ عامر احمد حیدر، بیروت, دارالکتب العلمی_ه.

8. حاکم نیسابوری، محمد بن محمد، _مستدرک الحاکم_، التحقیق: الدکتور یوسف المرعشی، بیروت, دارالمعرف_ه، 1406ه_ . ق.

9. حر، عاملی، _الفصول المهمّه فی اصول الائم_ه_، تحقیق: محمدبن محمدحسین القائینی، مؤسس_ه معارف اسلامی امام رضا، الطبع_ه الاولی, 1418 ه_ . ق.

10. حر، عاملی، _تفصیل وسائل الشیع_ه الی تحصیل مسائل الشریع_ه_، التحقیق: الشیخ عبدالرحیم الربانی الشیرازی، بیروت, داراحیاء التراث العربی.

11. حرانی، ابن شعب_ﺔ، _تحف العقول عن آل الرسول_، التحقیق: علی اکبر الغفاری، قم, مؤسس_ﺔ النشر الاسلامی لجماع_ﺔ المدرسین، الطبع_ه الثانی_ه, 1404 ه_ . ق / 1363 ه_ . ش.

12. حسینی صدر، سیدعلی، _وصایا الرّسول لزوج البتول_، قم, دراس_ه مشروح_ه جامع_ه فی وصایا سیّد المرسلین لامیرالمؤمنین، دار الامام الرضا، الطبع_ﺔ الاولی 1421ه_ . ق.

13. حلوانی، حسین بن محمد بن حسن بن نصر، _نزه_ه الناظر وتنبیه الخاطر_، تحقیق: مدرس_ﺔ الامام المهدی، قم, الناشر: مدرس_ﺔ الامام المهدی، الطبع_ه الاولی 1408ه_ . ق.

14. حلّی، احمد بن فهد، _عده الداعی ونجاح السّاعی_، تحقیق: احمد الموحدی القمی، قم, مکتب_ه الوجدانی.

15. حلّی، محمد بن ادریس، _مستطرفات السرائر_، التحقیق: لجن_ﺔ التحقیق، قم, الطبع_ه الثانی_ه 1411ه_ . ق، جامع_ه المدرسین.

ص:64

1. حمیدی، ابی بکر عبدالله بن الزبیری، _مسند الحمیدی_، التحقیق: حبیب الرحمن العظمی، بیروت, دارالکتب العلمی_ه، الطبع_ه الاولی 1409ه_ . ق / 1988م.

2. حمیری بغدادی، ابوالفضل عبدالله، _قرب الاسناد_، التحقیق: مؤسس_ه آل البیت لاحیاء التراث، قم, مؤسس_ه آل البیت لاحیاء التراث، الطبع_ه الاولی, 1413ه_ . ق.

3. حنبلی، ابوالفرج عبدالرحمن بن احمد بن رجب، _التخویف من النّار و التعریف بحال دار البوار_، دمشق, مکتب_ه دارالبیان، الطبع_ه الاولی, 1399 ه_ . ق.

4. حنطلی مروزی، اسحاق بن ابراهیم بن مخلد، _مسند ابن راهویه_، التحقیق: الدکتور عبدالغفور عبدالحق حسین برد البلوسی، المدین_ه المنوّره, مکتب_ه الایمان، الطبع_ه الاولی, 1412ه_ . ق / 1991م.

5. حوفی، دکتور احمد محمد، _من أخلاق النبی_، دار نهض_ه مصر للطّبع والنّشر.

6. خیثم_ﺔ بن سلیمان بن حیدره، _من حدیث خیثم_ه بن سلیمان القرشی الاطرابلسی_، التحقیق: د. عمرعبدالسلام تدمری، بیروت, دارالکتاب العربی، الطبع_ه1400ه_ . ق.

7. دارقطنی، علی بن عمر، _سنن الدارقطنی_، التحقیق: مجدی بن منصور بن سیدالشوری، بیروت, دارالکتب العلمی_ه، الطبع_ه الاولی 1417ه_ . ق / 1996م.

8. دارمی، عبدالله بهرام، _سنن دارمی_، دمشق, مطبع_ه الاعتدال.

9. داماد، محقق، _اثنا عشره رسال_ه (شارع النجاه و عیون المسائل)_، مکتب_ه السیّد الداماد.

10. راوندی، ضیاءالدین ابن الرّضا فضل بن علی الحسنی، _النّوادر_، تحقیق: سعیدرضا علی عسکری، دارالحدیث، الطبع_ه الاولی 1407ه_ . ق.

11. راوندی، قطب الدین، _الخرائج و الجرائح_، تحقیق: مؤسس_ه الامام المهدی، قم, مؤسس_ه الامام المهدی.

12. رضی، شریف، _المَجازات النّبویّ_ه_، التحقیق: طه محمد الزینی، قم, مکتب_ه بصیرتی.

13. زرندی حنفی، جمال الدین محمد بن یوسف بن الحسن بن محمد، _نظم درر السمطین فی فضائل المصطفی والمرتضی والبتول والسبطین_، الطبعه الاولی 1377ه_ . ق / 1958م.

14. زمخشری، محمود بن عمر، _الفائق فی غریب الحدیث_، بیروت, دارالکتب العلمی_ه، الطبع_ه الاولی, 1417ه_ . ق.

15. زّواوی، ربیع عبدالرؤوف، _وصف الرّسول کانّک تراه_، الدوحه, دارالثقاف_ه، الطبع_ه الثانی_ه 1417 ه_ . ق / 1997م.

ص:65

1. زیعلی، جمال الدین، _نصب الرّای_ه لاحادیث الهدای_ه_، التحقیق: أیمن صالح شعبانی، قاهره, دارالحدیث، الطبع_ه الاولی 1415ه_ . ق / 1995م.

2. سجستانی، سلیمان بن اشعث، _سنن ابوداود_، التحقیق: محمدسعید اللحام، بیروت, دارالفکر.

3. سراج الدین، عبدالله، _سیّدنا محمد رسول الله_، _شمائله الحمیده، خصاله المجیده_، حلب, مکتب_ه دارالفلاح، الطبع_ه السادس_ه 1410ه_ . ق / 1990م.

4. سلمی النیسابوری، أبی بکر محمدبن اسحاق بن خزیمه، _صحیح ابن خزیم_ه_، التحقیق: دکتور محمدمصطفی الاعظمی، المکتب الاسلامی، الطبع_ه الثانی_ه, 1412 ه_ . ق.

5. سلیم، عمرو عبدالمنعم، _آداب الخطب_ه والزفاف فی السّنّ_ه المطهره و معه بحث مهم فی جواز تحلّی النّساء بالذهب المحلق_، ریاض, دارالضیاء، الطبع_ه الاولی, 1421 ه_ . ق / 2000 م.

6. سیوطی، امام جلال الدین عبدالرحمن بن أبی بکر، _الشمائل الشّریف_ه_، و شرحها للامام المناوی زین الدین محمدمحمد عبدالرّؤوف بن تاج العارفین المناوی، شرک_ه دارالعلم للطباع_ﺔ والنشر، الطبع_ﺔ الاولی, 1412ه_ . ق / 1991م.

7. سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن بن أبی بکر، _الجامع الصغیر_، بیروت, دارالفکر، الطبع_ه الاولی 1410ه_ . ق.

8. سیوطی، عبدالرحمن، _اسباب الورود الحدیث أو اللمع فی اسباب الحدیث_، دارالمفکّر، الطبع_ه الاولی, 1416 ه_ . ق.

9. شافعی، امام، _کتاب المسند_، التحقیق: مطبع_ه بولاق الامیری_ه والنسخ_ه المطبوع_ه فی بلاد الهند، بیروت, دارالکتب العلمی_ه.

10. شعرانی، سید عبدالوهاب، _لواقح الانوار القدسین فی بیان عهود المحمدی_ه_، الناشر: مصطفی البابی الحلبی واولاده، الطبع_ه الثانی_ﺔ, 1393 ه_ . ق.

11. شهید ثانی، _مسکّن الفؤاد عند فقد الاحبّ_ه والاولاد_، التحقیق: قم, مؤسس_ه آل البیت لاحیاء التراث، مؤسس_ﺔ آل البیت لاحیاء التراث، الطبع_ه الاولی, 1407ه_ . ق.

12. شهید ثانی، _منی_ه المرید فی ادب المفید والمستفید_، التحقیق: رضا المختاری، قم, مکتب الاعلام الاسلامی، الطبع_ه الاولی, 1409ه_ . ق / 1368ه_ . ش.

ص:66

1. شیخ صدوق، _الخصال_، التحقیق: علی اکبر غفاری، قم, جماع_ﺔ المدرسین فی الحوزه العلمی_ه.

2. شیخ صدوق، _ثواب الاعمال_، قم, منشورات الرّضی، الطبع_ه الثانی_ه 1368ه_ . ش.

3. شیخ صدوق، _علل الشرائع_، المکتب_ه الحیدری_ه 1386ه_ . ق / 1966م.

4. شیخ صدوق، _کمال الدین و تمام النعم_ه_، التحقیق: صحّحه وعلّق علیه: علی اکبر الغفاری، قم, مؤسس_ه النشر الاسلامی التابع_ه لجماع_ه المدرسین.

5. شیخ صدوق، _معانی الاخبار_، التحقیق: علی اکبر الغفاری، انتشارات اسلامی، 1361ه_ . ش.

6. شیخ صدوق، _من لایحضره الفقیه_، التحقیق: علی اکبر غفّاری، جامع_ه المدرسین، الطبع_ه الثانی_ه, 1404 ه_ . ق.

7. شیخ طِّبْرَسی، ابی نصر الحسن بن الفضل، _مکارم الاخلاق_، تحقیق: علاء آل جعفر، مؤسس_ه النّشر الاسلامی التابع_ه لجماع_ه المدرسین بقم المقدّس_ه، قم, الطبع_ه الاولی 1414ه_ . ق.

8. شیخ طوسی، _الاستبصار_، التحقیق: السیدحسن الخرسان، تصحیح: الشیخ محمد الآخوندی، دارالکتب الاسلامی_ه.

9. شیخ طوسی، _تهذیب الاحکام_، التحقیق: السیدحسن الخرسان، تصحیح: الشیخ محمد الآخوندی، دارالکتب الاسلامی_ه، الطبع_ه الرّابع_ه 1365 ه_ . ش.

10. شیخ، صّدوق، _عیون أخبار الرضا_، التحقیق: الشیخ حسین الاعلمی، بیروت, مؤسس_ه الاعلمی للمطبوعات، الطبع_ه الاولی.

11. شیروانی، مولی حیدر علی بن محمد، _ما رواه العامّه من مناقب اهل البیت_، تحقیق: شیخ محمد حسّون، الطبع_ه المنشورات الاسلامی_ه، الطبع_ه 1414 ه_ . ق.

12. ضحّاک، عمر بن أبی عاصم، _کتاب السّنّ_ه_، التحقیق: محمد ناصرالدین الالبانی، بیروت, المکتب الاسلامی, الطبع_ه الثالث_ه, 1413ه_ . ق / 1993م.

13. طباطبایی، سید محمدحسین، _سنن النبی_، مع ملحقات ... محمدهادی الفقهی، قم, مؤسس_ه النشر الاسلامی، الطبع_ه الثانی_ه 1422ه_ . ق.

14. طبرانی، سلیمان بن احمد، _کتاب الدعاء_، التحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، دارالکتب العلمی_ه، الطبع_ه الاولی, 1413ه_ . ق.

15. طبرسی، ابوالفضل علی، _مشکاه الانوار فی غرر الاخبار_، قدّم له: صالح الجعفری، مکتب_ه الحیدری_ه فی النجف، الطبع_ه الثانی_ه, 1385ه_ . ق / 1965م.

ص:67

1. طبری امامی، محمد بن جریر بن رستم، _المسترشد فی امام_ه أمیرالمؤمنین_، التحقیق: الشیخ احمد المحمودی، مؤسس_ه الثقاف_ه الاسلامی_ه لکوشانبور، الطبع_ه الاولی.

2. طبری، ابی جعفر محمدبن جریربن رستم، _دلائل الامام_ه_، تحقیق: قسم الدراسات الاسلامی_ه مؤسس_ه البعث_ه، قم, الطبع_ه الاولی, 1413ه_ . ق.

3. طّوسی، محمد بن حسن ، _الامالی_، التحقیق: قسم الدراسات الاسلامی_ه مؤسس_ه البعث_ه، دارالثقاف_ه، الطبع_ه الاولی, 1414 ه_ . ق.

4. طّیالسی، أبی داود، _مسند أبی داود الطّیالسی_، بیروت, دارالحدیث.

5. عاشور، عبداللطیف، _موسوع_ه الطیر والحیوان فی الحدیث النّبوی_، القاهره, مکتب_ه القرآن.

6. عاقولی، علام_ﺔ محمد بن محمد بن عبدالله، _الرّصف (لما روی عن النبی__ من الفعل والوصف ویلیه شرح الغریب)_، بیروت, مؤسس_ه الرسال_ﺔ، الطبع_ه الاولی, 1414ه_ . ق / 1994م.

7. عاملی، حر، _تفصیل وسائل الشیع_ه الی تحصیل مسائل الشریع_ه_، قم, تحقیق و نشر: مؤسس_ه آل البیت لاحیاء التّراث، الطبع_ه الثانی_ه 1414 ه_ . ق.

8. عاملی، شیخ حسین عبدالصّمد (والد البهائی العاملی)، _وصول الاخیار الی اصول الاخبار_، تحقیق: السید عبداللطیف الکوهکمری، مجمع الذخائر الاسلامی_ه.

9. عبدالرحیم، مروان (إعداد)، _66 وصی_ه من وصایا الرسول_، عمان دارالبیارق، الطبع_ه الثانی_ه, 1419ه_ . ق / 1988م.

10.  عبدالرزاق، ابی بکر، _مصنّف عبدالرزاق_، التحقیق: حبیب عبدالرحمن العظمی، المجلس العلمی.

11. عبدالله ابن محمد بن عبید بن أبی الدنیا، محمد، _اهمی_ه و آداب اللّسان_، التحقیق: أبواسحاق الجوینی، دارالکتاب العربی، الطبع_ه الاولی 1410 ه_ . ق.

12. عجلونی جراحی، اسماعیل بن محمد، _کشف الخفاء و مُزیل الالباس_، دارالکتب العلمی_ه، الطبع_ه الثانی_ه, 1408ه_ . ق.

13. عسقلانی، امام ابن حجر، _فتح الباری شرح صحیح بخاری_، دارالمعرف_ه للطّباع_ه والنشر، الطبع_ه الثانی_ه.

14. عسکری، سیدمرتضی، _أحادیث ام المؤمنین عائش_ه (أدوار من حیاتها)_، قم, المجمع الاسلامی، الطبع_ه الاولی, 1418 ه_ . ق.

15. عظیم آبادی، محمد شمس الحق، _عون المعبود شرح سنن ابی داود_، دارالکتب العلمی_ه، الطبع_ه الثانی_ه 1415ه_ . ق.

ص:68

1. عندلیب، حمزه (جمعه و رتّبه)، _نحن والاولاد فی مآثر اهل البیت_ _النبوه_، قم, دلیل ما، الطبع_ه الاولی 1422ه_ . ق / 1380.

2. غازی، داود بن سلیمان بن یوسف، _مسندالرّضا_، تحقیق: محمدجواد الحسینی الجلالی، مرکز النشر التابع لمکتب الاعلام الاسلامی، الطبع_ه الاولی, 1418ه_ . ق.

3. فارسی، عماد الدین علی بن بلبان (محمدبن حبان بن احمد)، _صحیح ابن حبّان_، التحقیق: شعیب الارناؤوط، مؤسس_ه الرّسال_ه، الطبع_ه الثانی_ه, 1414ه_ . ق / 1993م.

4. فوری، مبارک، _تحف_ه الاحوذی فی شرح الترمذی_، بیروت, دارالکتب الاسلامی_ه، الطبع_ه الاولی, 1410 ه_ . ق.

5. قاضی، محمد عبدالحکیم، (جمع و دراس_ه و تحقیق)، _اللباس والزّین_ه من السنّ_ه المطهّره_، القاهره, دارالحدیث،الطبع_ه الاولی, 1409 ه_ . ق / 1989م.

6. قزوینی، حسن مرتضی،_ __الرّسول الاکرم مدرس_ه الاخلاق_، بیروت, دارالبیان العربی، الطبع_ه الاولی, 1411ه_ . ق / 1991م.

7. قزوینی، محمد بن یزید، _سنن ابن ماجه_، التحقیق: محمدفؤادعبدالباقی، بیروت, دارالفکر.

8. قسطلانی، شیخ احمد بن محمد، _المواهب اللّدُنی_ه بالمِنَح المحمدی_ه_، شرحه و علّق علیه: مأمون بن محی الدین الجنّان، طبع_ﺔ جدیده کامل_ه، بیروت, دارالکتب العلمی_ه، الطبع_ه الاولی, 1416ه_ . ق / 1996م.

9. قضاعی، محمد بن سلام_ﺔ، _مسند الشّهاب_، التحقیق: مجدی عبدالحمید السلفی، بیروت, مؤسس_ه الرسال_ه، الطبع_ه الاولی, 1405ه_ . ق, 1985م.

10. قمی، ابن بابویه (والد شیخ صدوق)، _الامام_ه والتبصره من الحیره_، التحقیق: مدرس_ه الامام المهدی، قم.

11. کلینی، _الکافی_، التحقیق: علی اکبر غفاری، دارالکتب الاسلامی_ﺔ _ آخوندی.

12. لخمی طّبرانی، سلیمان بن احمد بن أیوب، _المعجم الاوسط للطّبرانی_، التحقیق: ابراهیم الحسینی، دارالحرمین.

13. لخمی طبرانی، سلیمان بن احمد بن أیوب، _المعجم الصغیر للطّبرانی_، دارالکتب العلمی_ه، بیروت.

14. لخمی طّبرانی، سلیمان بن احمد بن أیوب، _المعجم الکبیر_، التحقیق: حمدی عبدالمجید السلفی، القاهره, مکتب_ه ابن تیمی_ه، الطبع_ه الثانی_ه.

ص:69

1. لخمی طبرانی، سلیمان بن احمد بن ایوب، _مسند الشّامیین_، التحقیق: حمدی عبدالمجید السلفی، مؤسس_ه الرّسال_ه، الطبع_ه الثانی_ه, 1417ه_ . ق, 1996م.

2. لیثی واسطی، علی بن محمد، _یون الحِکم و المواعظ_، التحقیق: حسین الحسنی البیرجندی، دارالحدیث، الطبع_ه الاولی 1376 ه_ . ش.

3. مؤسس_ﺔ آل البیت لاحیاء التّراث (محقّق)، _مسائل علی بن جعفر_، علی بن جعفرالصادق، قم, المؤتمر العالمی للإمام الرضا، الطبع_ه الاولی, 1409ه_ . ق.

4. مازندرانی، مولی محمدصالح، _شرح اصول کافی_.

5. متّقی، هندی، _کنز العمّال_، التحقیق: الشیخ بکری الحیانی، الشیخ صفوه السقا، بیروت, مؤسس_ه الرسال_ﺔ.

6. مجلسی، محمدباقر، _بحارالانوار_، بیروت, مؤسس_ه الوفاء، الطبع_ه الثانی_ه المصحّح_ه 1403ه_ . ق / 1983م.

7. محمود نصّار، _صف_ه طعام و شراب النبی_، مراجع_ه: احمدعبدالتوّاب عوض، القاهره, دارالفضیل_ه.

8. محمودی، شیخ محمدباقر، _نهج السّعاده فی مستدرک نهج البلاغ_ه_، الطبع_ه الاولی 1396ه_ . ق.

9. مفید، _الاختصاص_، التحقیق: علی اکبر غفاری، قم, جماع_ه المدرسین فی الحوزه العلمی_ه.

10. مفید، _اوائل المقالات_، التحقیق: ابراهیم الانصاری الزنجانی الخوئینی، بیروت, دارالمفید، الطبع_ه الثانی_ه، 1414ه_ . ق / 1993م.

11. مناوی، محمدعبدالرؤوف، _فیض القدیر_، شرح الجامع الصغیر، تحقیق: احمد عبدالسّلام، بیروت, دارالکتب العلمی_ه، الطبع_ه الاولی 1415ه_ . ق.

12. نسائی، احمد بن شعیب، _سنن النّسائی_، دارالفکر، الطبع_ه الاولی 1348ه_ . ق / 1930م.

13.  نعمانی، محمد بن ابراهیم، _الغیب_ه_، التحقیق: علی اکبر الغفاری، طهران, مکتب_ه الصّدوق.

14. نقاش، محمد بن علی بن عمرو، _فوائد العراقیین_، التحقیق: مجدی السّیّد ابراهیم، القاهره, مکتب_ه القرآن.

15. نمازی شاهرودی، شیخ علی، _مستدرک سفین_ه البحار_، تحقیق: الشیخ حسن بن علی النمازی، مؤسس_ه النشر الاسلامی لجماع_ه المدرسین بقم المشرف_ه، الطبع_ه, 1419ه_ . ق.

ص:70

1. نوری طبرسی، _مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل_، مؤسس_ه آل البیت لاحیاء التّراث، الطبع_ه الاولی, 1408ه_ . ق.

2. نووی دمشقی، أبی ذکریا یحیی بن شرف، _ریاض الصالحین من حدیث سیّد المرسلین_، دارالفکر، الطبع_ه الثانی_ه، 1411ه_ . ق.

3. نووی، _صحیح المسلم بشرح النووی_، بیروت, دارالکتاب العربی، الطبع_ه الثانی_ه 1407 ه_ . ق.

4. نیسابوری، ابن الجارود، _المنتقی من السنن المسنده_، التحقیق: عبدالله عمرالبارودی، بیروت, مؤسس_ه الکتاب الثقافی_ه، الطبع_ه الاولی, 1408ه_ . ق / 1988م.

5. نیسابوری، ابن الجارود، _المنتقی من السنن المسنده_، التحقیق: عبدالله عمر البارودی، بیروت, مؤسس_ه الکتاب الثقافی_ه، الطبع_ه الاولی 1408ه_ . ق / 1988م.

6. نیسابوری، محمد بن فتّال، _روض_ه الواعظین_، التحقیق: السیدمحمد مهدی _ السیدحسن الخرسان، قم, منشورات الرّضی.

7. نیسابوری، مسلم، _صحیح مسلم_، بیروت, دارالفکر.

8. هیثمی، نورالدین، _مجمع الزوائد و منبع الفوائد_، دارالکتب العلمی_ه، 1408 ه_ . ق / 1988م.

9. کاشانی، مولی محسن، _المحجّ_ه البیضاء فی تهذیب الاحیاء_، صحّحه و علّق علیه: علی اکبر غفّاری، الجزء الرابع، طهران, مکتب_ه الصّدوق، 1340ه_ . ش.

10. کتانی، محمد بن جعفر، _من هدی الحدیث النّبوی: نظم المتناثر من الحدیث المتواتر_، التحقیق: شرف حجازی، دارالکتب السلفی_ه، الطبع_ه الثانی_ه.

11. کراجکی، ابن الفتح محمد بن علی، _کنزالفوائد_، مکتب_ه المصطفوی، الطبع_ه الثانی_ه, 1410ه_ . ق.

12. کوفی اهوازی، الحسین بن سعید، _المؤمن_، التحقیق: مدرس_ه الامام المهدی بالحوزه العلمی_ه، الناشر: مدرس_ه الامام المهدی بالحوزه العلمی_ه، الطبع_ه الاولی, 1404ه_ . ق.

13. کوفی قاضی، محمد بن سلیمان، _مناقب الامام أمیرالمؤمنین_، التحقیق: الشیخ محمدباقر المحمودی، مجمع الثّقاف_ه الاسلامی_ه، الطبع_ه الاولی, 1412ه_ . ق.

ص:71

1. ابن أبی شیب_ه، _المصنّف_، التحقیق: سعیدمحمد اللّحّام، دارالفکر، الطبع_ه الاولی 1409ه_ . ق.

ص:72

1. ابن أبی شیب_ه، _المصنّف_، التحقیق: سعیدمحمد اللّحّام، دارالفکر، الطبع_ه الاولی 1409ه_ . ق.

ص:73

1. ابن أبی شیب_ه، _المصنّف_، التحقیق: سعیدمحمد اللّحّام، دارالفکر، الطبع_ه الاولی 1409ه_ . ق.

ص:74

1. ابن أبی شیب_ه، _المصنّف_، التحقیق: سعیدمحمد اللّحّام، دارالفکر، الطبع_ه الاولی 1409ه_ . ق.

ص:75

درباره مركز

بسمه تعالی

هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ

آیا کسانى که مى‏دانند و کسانى که نمى‏دانند یکسانند ؟

سوره زمر/ 9

مقدمه:

موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان، از سال 1385 هـ .ش تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن فقیه امامی (قدس سره الشریف)، با فعالیت خالصانه و شبانه روزی گروهی از نخبگان و فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.

مرامنامه:

موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان در راستای تسهیل و تسریع دسترسی محققین به آثار و ابزار تحقیقاتی در حوزه علوم اسلامی، و با توجه به تعدد و پراکندگی مراکز فعال در این عرصه و منابع متعدد و صعب الوصول، و با نگاهی صرفا علمی و به دور از تعصبات و جریانات اجتماعی، سیاسی، قومی و فردی، بر مبنای اجرای طرحی در قالب « مدیریت آثار تولید شده و انتشار یافته از سوی تمامی مراکز شیعه» تلاش می نماید تا مجموعه ای غنی و سرشار از کتب و مقالات پژوهشی برای متخصصین، و مطالب و مباحثی راهگشا برای فرهیختگان و عموم طبقات مردمی به زبان های مختلف و با فرمت های گوناگون تولید و در فضای مجازی به صورت رایگان در اختیار علاقمندان قرار دهد.

اهداف:

1.بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام)

2.تقویت انگیزه عامه مردم بخصوص جوانان نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی

3.جایگزین کردن محتوای سودمند به جای مطالب بی محتوا در تلفن های همراه ، تبلت ها، رایانه ها و ...

4.سرویس دهی به محققین طلاب و دانشجو

5.گسترش فرهنگ عمومی مطالعه

6.زمینه سازی جهت تشویق انتشارات و مؤلفین برای دیجیتالی نمودن آثار خود.

سیاست ها:

1.عمل بر مبنای مجوز های قانونی

2.ارتباط با مراکز هم سو

3.پرهیز از موازی کاری

4.صرفا ارائه محتوای علمی

5.ذکر منابع نشر

بدیهی است مسئولیت تمامی آثار به عهده ی نویسنده ی آن می باشد .

فعالیت های موسسه :

1.چاپ و نشر کتاب، جزوه و ماهنامه

2.برگزاری مسابقات کتابخوانی

3.تولید نمایشگاه های مجازی: سه بعدی، پانوراما در اماکن مذهبی، گردشگری و...

4.تولید انیمیشن، بازی های رایانه ای و ...

5.ایجاد سایت اینترنتی قائمیه به آدرس: www.ghaemiyeh.com

6.تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و...

7.راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی

8.طراحی سیستم های حسابداری، رسانه ساز، موبایل ساز، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک، SMS و...

9.برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم (مجازی)

10.برگزاری دوره های تربیت مربی (مجازی)

11. تولید هزاران نرم افزار تحقیقاتی قابل اجرا در انواع رایانه، تبلت، تلفن همراه و... در 8 فرمت جهانی:

1.JAVA

2.ANDROID

3.EPUB

4.CHM

5.PDF

6.HTML

7.CHM

8.GHB

و 4 عدد مارکت با نام بازار کتاب قائمیه نسخه :

1.ANDROID

2.IOS

3.WINDOWS PHONE

4.WINDOWS

به سه زبان فارسی ، عربی و انگلیسی و قرار دادن بر روی وب سایت موسسه به صورت رایگان .

درپایان :

از مراکز و نهادهایی همچون دفاتر مراجع معظم تقلید و همچنین سازمان ها، نهادها، انتشارات، موسسات، مؤلفین و همه بزرگوارانی که ما را در دستیابی به این هدف یاری نموده و یا دیتا های خود را در اختیار ما قرار دادند تقدیر و تشکر می نماییم.

آدرس دفتر مرکزی:

اصفهان -خیابان عبدالرزاق - بازارچه حاج محمد جعفر آباده ای - کوچه شهید محمد حسن توکلی -پلاک 129/34- طبقه اول

وب سایت: www.ghbook.ir

ایمیل: Info@ghbook.ir

تلفن دفتر مرکزی: 03134490125

دفتر تهران: 88318722 ـ 021

بازرگانی و فروش: 09132000109

امور کاربران: 09132000109