تفسير علامه: غذا و تغذيه انسان (تفسير موضوعي الميزان)

مشخصات كتاب

‏سرشناسه : امين مهدي گردآورنده
‏عنوان و نام پديدآور : تفسير علامه: ‏‌غذا و تغذيه انسان / به اهتمام مهدي امين ؛ با نظارت محمد بيستوني.
‏مشخصات نشر : تهران: مفتاح دانش: بيان جوان‏ ۱۳۸۸.
‏مشخصات ظاهري : ‏‌۳۶۸ ص.؛ ۱۴ × ۱۰ س‌م.
‏فروست : تفسير موضوعي الميزان؛ [ج.] ۵۴.
‏شابك : ‏‌978-600-91484-1-7
‏وضعيت فهرست نويسي : فاپا
‏يادداشت : كتاب حاضر بر اساس كتاب" الميزان في تفسير القرآن" اثر محمدحسين طباطبائي است.
‏عنوان ديگر : الميزان في تفسيرالقرآن.
‏موضوع : تفاسير شيعه -- قرن ۱۴
‏موضوع : آشاميدني‌ها -- جنبه‌هاي مذهبي -- اسلام
‏موضوع : تغذيه -- جنبه‌هاي قرآني
‏موضوع : تغذيه -- احاديث
‏شناسه افزوده : بيستوني محمد، ‏‌۱۳۳۷ -‏
‏شناسه افزوده : ‏‌طباطبائي محمدحسين ۱۲۸۱ - ۱۳۶۰ ‏. الميزان في تفسير‌القرآن
‏شناسه افزوده : تفسير موضوعي الميزان؛ [ج.] ۵۴.
‏رده بندي كنگره : ‏‌BP۹۸ /الف۸۳‏‌ت۷ ۵۴.ج ۱۳۸۸
‏رده بندي ديويي : ‏‌۲۹۷/۱۷۹
‏شماره كتابشناسي ملي : ‏‌۱۹۳۰۵۸۲

فهــرسـت مطـالـب

موضـوع صفحـه
تأييديه آية‌اللّه محمد يزدي رئيس شورايعالي مديريت حوزه علميه••• 5
تأييديه آية‌اللّه مرتضــي مقتدائـي مديريــت حــوزه علميــه قــم••• 6
تأييديه آية‌اللّه سيدعلي اصغر دستغيــب نماينـده خبرگان رهبري••• 7
مقــدمــه نـاشــــر••• 8
مقـدمــه مــؤلـــف••• 12
فصل اول: مقدمه‌اي بر تدبير غذاي انسان••• 17
مــراحـل تـدبيـــر و خلـق غــذاي انســان••• 17
بــاران و بــاد منــابع تهيه غذاي انسان‌ها••• 22
(443)
فرمان الهي درباره غذا در اول خلقت انسـان••• 25
لـذت غـذا و لذت نكاح و حقيقت و فلسفه آن••• 32
حقيقـــــــت محبــــــت بــــه غــــــذا••• 43
(444)
فهــرسـت مطـالـب
موضـوع صفحـه
شهوت شكم و پـرهيـز غـذائي و تقــواي الهــي••• 45
بـــركــت در غـــذا بــه چــه معنـي اســت؟••• 47
اهميت غذاي انسان در بين تمام رزق‌هاي خدائي••• 49
روايتــي دربــاره اصـول تغـذيــه در اســلام••• 51
حقيقت اطعام طعام در راه خدا••• 53
قــانــون خــاص رزق متقين••• 59
استفــاده يكســان مـؤمـن و كـافر از رزق الهي••• 61
معنــــاي اخــــراج زينــــت و طيبـــات رزق••• 64
(445)
روزي دهنــــــده كيســــت؟••• 68
رزق تمــام جنبنــده‌هــا به عهــده خــداســت!••• 69
(446)
فهــرسـت مطـالـب
موضـوع صفحـه
اكرام بني آدم با غـذاهاي لذيذ و پاكيزه••• 72
اطمينــــان از روزي رســاني خــــدا••• 75
رام كـردن زميـــن براي استفــاده و تغــذيـه انسان••• 76
فصل دوم: گـوشت‌ها در تغذيه انسان••• 79
مجوز تغذيه انسان از گوشت حيوانات••• 79
آفـرينـش چـارپايان براي سـواري و تغـذيـه انسان••• 82
مجوز خوردن گوشت چارپايان بزرگسال و خردسال••• 83
گــوشــت‌هاي تـازه و لطيف دريــائي••• 84
(447)
عقـايد اقوام و اديان مختلـف دربـاره خوردن گوشت••• 87
تغـذيه از گـوشــت‌ها در آئيـن بـــودا••• 87
(448)
فهــرسـت مطـالـب
موضـوع صفحـه
تغذيه از گـوشت‌ها در سنت عـرب جـاهليت••• 87
تغذيه از گوشت‌ها در سنت بت‌پرستان چين••• 89
تغـذيـه از گوشت‌ها در ديـن مبيـن اســـلام••• 89
فصــل ســوم: مـواد غـذائي حلال و حرام••• 91
تفسيــري از امــام صــادق عليه‌السلام در فلسفــه محــرمات الهي••• 91
فــرمـاني براي خوردن غـذاهـاي حلال و پـاكيزه روي زميـن••• 94
تحريم گوشت به‌خاطر تنفرانسان يا ضررجسماني‌وروحاني••• 103
همـه گــوشــت چـارپايان حـلالنــد مگــر...••• 106
(449)
چــرا گــوشت‌هـاي حــلال حـرام مي‌شوند؟••• 109
تحــريــم خـــون و ســه نــوع گــوشــت••• 112
(450)
فهــرسـت مطـالـب
موضـوع صفحـه
اعلام پليدي گوشت خوك••• 114
انــواع مــردارهــا و كشتــارهاي حـــرام••• 115
علــت تحــريـم مـردارها••• 119
عــدم انحصــار تحــريم‌هاي چهــارگـانه••• 122
ضابطه عام حلال بودن طيبات و پاكيزه‌ها••• 123
حليــت تمــام رزق‌هــاي پــاكيــزه خــدا••• 125
شـرط اضطــرار و مجــوز استفــاده محــدود از غذاهاي حــرام••• 126
شرط اضطرار و برداشته شدن حكم حرمت به عنوان حكم ثانوي••• 128
(451)
روايــــات وارده در شــــرط اضطـــرار••• 130
دستور اجتناب از حرام كردن حلال‌هاي‌خدا••• 132
(452)
فهــرسـت مطـالـب
موضـوع صفحـه
حــــلال بـــودن غــــذاي اهــــل كتــاب••• 139
روايات وارده در مورد طعام اهل كتـاب••• 144
شرايط و دلايل حلال شدن غذاي اهل كتاب••• 146
هشــداري در مــورد طعــام اهــل كتـاب••• 152
غــذاهاي تحــريم شــده در بنـي‌اسرائيل••• 156
آزمــايش‌انسـان‌ها با رزق حـلال و حـرام••• 161
نـوشيـدني حــرام••• 163
تداوم تقوي و عمل صالح، شرط پذيرش گناه شراب‌خواري قبل از تحريم••• 174
(453)
روايــاتــي دربــاره تحــريــم شـــراب••• 179
احكـام جاهليت درباره زراعت و چارپايان••• 182
(454)
فهــرسـت مطـالـب
موضـوع صفحـه
نفـي احكـام ساختگي زمـان جـاهليت درباره حيـوانات••• 185
خوردن آتش••• 186
آتـش شدن مـال يتيـم در شكم••• 187
فصـل چهـارم: ذبـح اسـلامـي••• 189
اهميت ذبـح شرعي با نام خـدا••• 189
تقابل ذبح و عاطفه و فلسفه تجويز ذبح در قانون الهي••• 194
بحثــي در ذبح اسـلامي و مــوضــوع رحمـت الهـي••• 204
روايــــات وارده در زمينـــه ذبــح چهــــارپــايــان••• 206
(455)
طــرز تـذكيـه حيوان نيمه جان••• 208
فلسفــه حــلال شــدن گــوشــت ذبيحــه بـا تـذكيـه••• 210
(456)
فهــرسـت مطـالـب
موضـوع صفحـه
تحريــــم ذبح‌هـــــاي جاهلــــــي••• 212
فصل پنجم: تهيه غذا از شكارحيوانات و پرندگان••• 215
شكـار به وسيله سـگ شكـاري و ذبـح شـرعـي آن••• 215
عـاقبـت سـوء شكــار بي‌حســـاب••• 218
روايتــي دربــاره شكـار با سگ و ساير شكاري‌ها••• 219
گوشت شكارهاي دريائي و صحرائي••• 220
حليت گـوشـت شكـارهـاي دريــائي••• 227
فلسفــه تحـريم شكـار در حال احرام••• 229
(457)
روايــات وارده دربــاره شكــار در حــال احـــرام••• 230
فصـل ششــم: ميوه و زرع در تغــذيــه انسـان••• 233
(458)
فهــرسـت مطـالـب
موضـوع صفحـه
انـواع خـوردنــي‌ها و نـوشيـدني‌هاي تـوليــدي براي انسان••• 233
خـــدا شكـافنــده دانـه و هستــه است !••• 236
سوگند خــدا بـه ميـوه‌ها••• 240
جواز خوردن ميوه و زرع••• 241
دادن حـق فقرا در زمان برداشت محصول••• 243
نهي از اسراف در استفاده از ميوه و زرع••• 245
روايــات وارده در زمينـــه حـــق فقــــرا در ميــــوه و زرع••• 246
زوج ثمــــــــــــــــرات••• 250
(459)
ميــوه، نخــل، دانــه و ريـاحين: نعمت‌هاي انكـارناپذير خــدا••• 255
گياهان و حبوبات و ميوه‌ها، محصول مردن و زنده شدن زمين••• 258
(460)
فهــرسـت مطـالـب
موضـوع صفحـه
تلـون رنگ ميوه‌ها و نباتـات••• 262
عـوامـل رشـد كشــت و زرع و مـراحـل آن••• 264
روئيـدنــي‌هــاي زميـــــن••• 266
فصل هفتم: غذاي رسول اللّه و ادب غذا خوردن در خانواده پيامبر••• 269
غـــــذاي رســــول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ••• 269
ادب غذا خوردن و آشاميدن رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ••• 272
طرز آشاميدن رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ••• 276
ادب نشستن رسول اللّه براي خوردن غـذا••• 278
(461)
مسواك كردن رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ••• 280
افطــارهـاي رسـول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ••• 280
(462)
فهــرسـت مطـالـب
موضـوع صفحـه
روزه وصــال مخصوص رسـول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ••• 282
غذاي اهل بيت رسول اللّه و تهيه و پخت آن••• 283
فصل هشتم: موضوع غذا در قصص انبياء••• 287
پيـامبـران و دستـور خــوردن غـذاهـاي پاكيـزه به آنـان••• 287
آزمـايش يهــود به وسيله صيـد مــاهـي••• 289
آزمـايش تـاريخـي نهـــي از خـوردن آب••• 295
غـذاي ابراهيـم عليه‌السلام بــراي فـرشتگــــان••• 298
تأويل طعام زندانيان همراه يـوسـف عليه‌السلام ••• 301
(463)
طعام سال‌هاي فراواني و عسرت مصريان در رؤياي شاه••• 304
اصحــاب كهــف به دنبــال غـذاي پاكيزه••• 309
(464)
فهــرسـت مطـالـب
موضـوع صفحـه
غــذاي مـوسـي در سفـري به جستجـوي خضــر••• 310
موسي عليه‌السلام و درخواست غذا در ازاي ساخت ديوار••• 315
وحي به مادر موسي بـراي شيـردادن او••• 316
فصل نهم: غذاها و مـائده‌هاي آسماني••• 321
غذاهاي آسمــاني مـريم••• 321
معجــــزه آب زمــــزم••• 324
غذاهاي آسماني براي انساني استثنائي••• 327
مائده آسماني مسيحيان••• 330
(465)
روايـات وارده دربـاره مـائده مسيحيان••• 335
مـائــده‌هاي آسمــاني بنــي‌اســرائيـل••• 336
(466)
فهــرسـت مطـالـب
موضـوع صفحـه
چشمــه‌هــاي اعجــاز و غــذاهاي آسمــاني••• 339
فصل دهم: چكيــده‌اي از غـذاهاي بهشتي••• 341
خوردني‌ها و نوشيدني‌ها و لذت‌هاي جنسي در بهشت!••• 341
شـرابـي كــه در بهشــــت مي‌نــوشنـــــد!••• 342
از چشمـه‌اي كه بنـدگان خاص خدا مي‌نوشند!••• 345
ميوه و طعام بهشتيان و آب چشمه سلسبيل••• 348
مثـــالي از بهشــــت مـــوعـــود متقيــــن••• 352
(نهـرهـاي آب و شيـر و نهـرهــاي شـــراب و عســل)••• 352
(467)
بهشت بـا آب و ميـــوه‌هـاي كثيـر و دائمــي••• 355
از ميوه‌ها و گوشت مرغان هر چه اختيار و اشتها كنند!••• 356
(468)
فهــرسـت مطـالـب
موضـوع صفحـه
زندگي اختصاصي و نعمت‌هاي بهشتي مخلصين••• 360
ميـــوه و گـوشـت بهشتـي در اختيــار متقيــن••• 362
فـرض نبود غـذا فرض نبود انسان!••• 363
(آيـا لـذايـذ شهـوات دنيـا در بهشت ادامه دارد؟)••• 363
مفهوم غذاي صبـح و شام بهشتيان••• 368
مفهوم امنيـت در طلب ميوه بهشتي••• 368
(469)

تقديم به

سَيِّدِنا وَ نَبِيِّنا مُحَمَّدٍ
رَسُـولِ اللّـهِ وَ خاتَـمِ النَّبِيّينَ وَ اِلي مَوْلانا
وَ مَوْلَي الْمُوَحِّدينَ عَلِيٍّ اَميرِ الْمُؤْمِنينَ وَ اِلي بِضْعَةِ
الْمُصْطَفي وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَيِّدَةِ نِساءِ الْعالَمينَ وَ اِلي سَيِّدَيْ
شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَيْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ اِلَي الاَْئِمَّةِ التِّسْعَةِ
الْمَعْصُومينَ الْمُكَرَّمينَ مِنْ‌وُلْدِ الْحُسَيْنِ لاسِيَّما بَقِيَّـــةِ‌اللّهِ فِي‌الاَْرَضينَ وَ وارِثِ عُلُومِ
الاَْنْبِياءِ وَ الْمُرْسَلينَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِِحْياءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّينِ ،
الْحُجَّةِ‌بْنِ‌الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالي فَرَجَهُ الشَّريفَ فَيا مُعِزَّ
الاَْوْلِياءِوَيامُذِلَ‌الاَْعْداءِاَيُّهَاالسَّبَبُ‌الْمُتَّصِلُ‌بَيْنَ‌الاَْرْضِ‌وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا
وَ اَهْلَنَا الضُّـــرَّ في غَيْبَتِـــكَ وَ فِراقِـــكَ وَ جِئْنـا بِبِضاعَـةٍ
مُزْجاةٍ مِنْ وِلائِكَ وَ مَحَبَّتِكَ فَاَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ مِنْ مَنِّكَ وَ
فَضْلِكَ وَ تَصَدَّقْ عَلَيْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْكَ
اِنّا نَريكَ مِنَ الْمُحْسِنينَ
(4)

متن تأئيديه حضرت آية‌اللّه محمد يزدي

رييس دبيرخانه مجلس خبرگان رهبري و رييس شورايعالي مديريت حوزه علميه
بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيم
قرآن كريم اين بزرگ‌ترين هديه آسماني و عالي‌ترين چراغ هدايت كه خداوند عالم به وسيله آخرين پيامبرش براي بشريت فروفرستاده است؛ همواره انسان‌ها را دستگيري و راهنمايي نموده و مي‌نمايد. اين انسان‌ها هستند كه به هر مقدار بيشتر با اين نور و رحمت ارتباط برقرار كنند بيشتر بهره مي‌گيرند. ارتباط انسان‌ها با قرآن كريم با خواندن، انديشيدن، فهميدن، شناختن اهداف آن شكل مي‌گيرد. تلاوت، تفكر، دريافت و عمل انسان‌ها به دستورالعمل‌هاي آن، سطوح مختلف دارد. كارهايي كه براي تسهيل و روان و آسان كردن اين ارتباط انجام مي‌گيرد هركدام به نوبه خود ارزشمند است. كارهاي گوناگوني كه دانشمند محترم جناب آقاي دكتر بيستوني براي نسل جوان در جهت اين خدمت بزرگ و امكان ارتباط بهتر نسل‌جوان با قرآن انجام‌داده‌اند؛ همگي قابل تقدير و تشكر و احترام است. به علاقه‌مندان بخصوص جوانان توصيه مي‌كنم كه از اين آثار بهره‌مند شوند.
توفيقات بيش از پيش ايشان را از خداوند متعال خواهانم.
محمد يزدي
رييس دبيرخانه مجلس خبرگان رهبري 1/2/1388
(5)

متن تائيديه حضرت آية‌اللّه مرتضي مقتدايي

بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيم
توفيق نصيب گرديد از مؤسسه قــرآني تفسير جوان بازديد داشته باشم و مواجه شدم با يك باغستان گسترده پرگل و متنوع كه به‌طور يقين از معجزات قرآن است كه اين ابتكارات و روش‌هاي نو و جالب را به ذهن يك نفر كه بايد مورد عنايت ويژه قرار گرفته باشد القاء نمايد تا بتواند در سطح گسترده كودكان و جوانان و نوجوانان و غيرهم را با قرآن‌مجيد مأنوس به‌طوري‌كه مفاهيم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهي و قرآني نمايد و آن برادر بزرگوار جناب آقاي دكتر محمد بيستوني است كه اين توفيق نصيب ايشان گرديده و ذخيره عظيم و باقيات الصالحات جاري براي آخرت ايشان هست. به اميد اين كه همه اقدامات با خلوص قرين و مورد توجه ويژه حضرت بقيت‌اللّه‌الاعظم ارواحنافداه باشد.
مرتضي مقتدايي
به تاريخ يوم شنبه پنجم ماه مبارك رمضان‌المبارك 1427
(6)
متن‌تأييديه حضرت آية‌اللّه‌سيدعلي‌اصغردستغيبنماينده محترم‌خبرگان‌رهبري‌دراستان‌فارس
بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيم
«وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْيانا لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ» (89 / نحل)
تفسير الميزان گنجينه گرانبهائي است كه به مقتضاي اين كريمه قرآني حاوي جميع موضوعات و عناوين مطرح در زندگي انسان‌ها مي‌باشد. تنظيم موضوعي اين مجموعه نفيس اولاً موجب آن است كه هركس عنوان و موضوع مدّنظر خويش را به سادگي پيدا كند و ثانيا زمينه مناسبي در راستاي تحقيقات موضوعي براي پژوهشگران و انديشمندان جوان حوزه و دانشگاه خواهد بود.
اين توفيق نيز در ادامه برنامه‌هاي مؤسسه قرآني تفسير جوان در تنظيم و نشر آثار قرآني مفسّرين بزرگ و نامي در طول تاريخ اسلام، نصيب برادر ارزشمندم جناب آقاي دكتر محمد بيستوني و گروهي از همكاران قرآن‌پژوه ايشان گرديده است. اميدوارم همچنــان از توفيقــات و تأييــدات الهي برخــوردار باشنـد.
سيدعلي اصغر دستغيب
28/9/86
(7)

مقدمه ناشر

براساس پژوهشي كه در مؤسسه قرآني تفسير جوان انجام شده، از صدر اسلام تاكنون حدود 000/10 نوع تفسير قرآن كريم منتشر گرديده است كه بيش از 90% آنها به دليل پرحجم بودن صفحات، عدم اعرابگذاري كامل آيات و روايات و كلمات عربي، نثر و نگارش تخصصي و پيچيده، قطع بزرگ كتاب و... صرفا براي «متخصصين و علاقمندان حرفه‌اي» كاربرد داشته و افراد عادي جامعه به ويژه «جوانان عزيز» آنچنان كه شــايستــه است نمي‌تـوانند از اين قبيل تفاسير به راحتي استفاده كنند.
مؤسسه قرآني تفسير جوان 15 سال براي ساده‌سازي و ارائه تفسير موضوعي و كاربردي در كنار تفسيرترتيبي تلاش‌هاي گسترده‌اي را آغاز نموده است كه چاپ و انتشار تفسير جوان (خلاصه 30 جلدي تفسير نمونه، قطع جيبي) و تفسير نوجوان (30 جلدي، قطع جيبي كوچك) و بيش از يكصد تفسير موضوعي ديگر نظير باستان‌شناسي قرآن كريم، رنگ‌شناسي، شيطان‌شناسي، هنرهاي دستي، ملكه گمشده و شيطاني همراه، موسيقي،
(8)
تفاسيـر گرافيكي و... بخشــي از خروجي‌هــاي منتشــر شده در هميــن راستــا مي‌باشــد.
كتابي كه ما و شما اكنون در محـضر نـوراني آن هستيـم حـاصـل تــلاش 30 ســاله «استادارجمند جناب آقاي‌سيدمهدي‌امين» مي‌باشد.ايشان تمامي مجلدات تفسيرالميزان را به دقــت مطــالعه كــرده و پس از فيش برداري، مطالب را «بدون هيچ گونه دخل و تصرف در متن تفسير» در هفتاد عنوان موضوعي تفكيك و براي نخستين بار «مجموعه 75 جلدي تفسير موضوعي الميزان» را تــدويــن نمــوده كــه هـم به صورت تك موضوعي و هم به شكل دوره‌اي براي جـوانـان عزيز قـابــل استفاده كاربردي‌است.
«تفسير الميزان» به گفته شهيد آية اللّه مطهري (ره) «بهترين تفسيري است كه در ميان شيعه و سني از صدر اسلام تا امروز نوشته شده است». «الميزان» يكي از بزرگ‌ترين آثار علمي علامه طباطبائي (ره)، و از مهم‌ترين تفاسير جهان اسلام و به حق در نوع خود كم‌نظير و مايه مباهات و افتخار شيعه است. پس از تفسير تبيان شيخ طوسي (م 460 ه) و مجمع‌البيان شيخ طبرسي (م 548 ه) بزرگ‌ترين و جامع‌ترين تفسير شيعي و از نظر قوّت علمي و
مقدمه ناشر (9)
مطلوبيت روش تفسيري، بي‌نظير است. ويژگي مهم اين تفسير به‌كارگيري تفسير قرآن به قرآن و روش عقلــي و استــدلالي اســت. ايــن روش در كــار مفسّــر تنها در كنار هم‌گذاشتن آيات براي درك معناي واژه خلاصه نمي‌شود، بلكه موضوعات مشابه و مشتــرك در سوره‌هاي مختلف را كنار يكديگر قرار مي‌دهد، تحليل و مقايسه مي‌كند و براي درك پيام آيه به شيوه تدبّري و اجتهادي تـوسل مي‌جويد.
يكي از ابعاد چشمگير الميزان، جامعه‌گرايي تفسير است. بي‌گمان اين خصيصه از انديشه و گرايش‌هاي اجتماعي علامه طباطبائي (ره) برخاسته است و لذا به مباحثي چون حكومت، آزادي، عدالت اجتماعي، نظم اجتماعي، مشكلات امّت اسلامي، علل عقب ماندگي مسلمانان، حقوق زن و پاسخ به شبهات ماركسيسم و ده‌ها موضوع روز، روي آورده و به‌طورعميـق مورد بحث و بررسي قرارداده است.
شيوه مرحوم علاّمه به‌اين شرح است كه در آغاز، چندآيه از يك‌سوره را مي‌آورد و آيه، آيه، نكات لُغوي و بياني‌آن‌را شرح مي‌دهد و پس از آن، تحت عنوان بيان آيات كه شامل مباحث
(10) غذا و تغذيه انسان
موضوعي است به تشريح آن مي‌پردازد.
ولــي متــأسفــانه قــدر و ارزش اين تفسير در ميان نسل جوان ناشناخته مانده است و بنده در جلسات فــراوانــي كه با دانشجـويان يا دانش‌آموزان داشته‌ام همواره نياز فراوان آنها را به اين تفسير دريــافتــه‌ام و به همين دليل نسبت به همكاري با جنــاب آقــاي سيدمهدي اميــن اقــدام نمــــــوده‌ام.
اميــدوارم ايـــن قبيــل تــلاش‌هــاي قــرآنــي مــا و شمــا بــراي روزي ذخيــره شــود كــه بــه جــز اعمــال و نيــات خـالصـانه، هيـچ چيـز ديگـري كـارسـاز نخواهد بود.
دكتر محمد بيستوني
رئيس مؤسسه قرآني تفسير جوان
تهران 8/8/1388 مصادف با سالروز ولادت
سلطان قلبها علي بن موسي الرضا عليه‌السلام
مقدمه ناشر (11)

مقـدمـه مـؤلـف

اِنَّـــهُ لَقُـــــرْآنٌ كَـــريــمٌ
فـــي كِتــــابٍ مَكْنُـــــونٍ
لا يَمَسُّـــهُ اِلاَّ الْمُطَهَّـــروُنَ
اين قـرآنـي اســت كــريــم
در كتـــــابـــي مكنــــــون
كه جز دست پــاكــان و فهـم خاصان بدان نرسد!
(77 ـ 79/ واقعه)
اين كتاب به منزله يك «كتاب مرجع» يافرهنگ معارف قرآن است كه از «تفسير الميزان» انتخـاب و تلخيــص، و بر حسب موضوع طبقه‌بندي شده است.
در تقسيم‌بندي به عمل آمده از موضوعات قرآن كريم قريب 70 عنوان مستقل به دست آمد. هر يك از اين موضوعات اصلي، عنوان مستقلي براي تهيه يك كتاب در نظر گرفته شد. هر كتاب در داخل خود به چندين فصل يا عنوان فرعي تقسيم گرديد. هر
(12)
فصل نيز به سرفصل‌هايي تقسيم شد. در اين سرفصل‌ها آيات و مفاهيم قرآني از متن تفسيـر الميــزان انتخــاب و پس از تلخيص، به روال منطقي، طبقه‌بندي و درج گرديد، به طوري كه خواننده جوان و محقق ما با مطالعه اين مطالب كوتاه وارد جهان شگفت‌انگيز آيات و معارف قرآن عظيم گردد. در پايان كار، مجموع اين معارف به قريب 5 هزار عنوان يا سرفصل بالغ گرديد.
از لحــاظ زمــاني: كار انتخاب مطالب و فيش‌برداري و تلخيص و نگارش، از اواخــر ســال 1357 شــروع و حــدود 30 ســال دوام داشتــه، و با توفيق الهي در ليالي مبــاركه قدر سال 1385پايان پذيرفتــه و آمــاده چــاپ و نشــر گـرديـده است.
هــدف از تهيه اين مجموعــه و نوع طبقه‌بندي مطالب در آن، تسهيل مراجعه به
مقدمه مؤلف (13)
شرح و تفسير آيات و معارف قرآن شريف، از جانب علاقمندان علوم قرآني، مخصوصا محققين جوان است كه بتوانند اطلاعات خود را از طريق بيان مفسري بزرگ چون علامه فقيد آية اللّه طباطبايي دريافت كنند، و براي هر سؤال پاسخي مشخص و روشــن داشتـــه باشنــد.
سال‌هاي طولاني، مطالب متعدد و متنوع درباره مفاهيم قرآن شريف مي‌آموختيم اما وقتي در مقابل يك سؤال درباره معارف و شرايع دين‌مان قرار مي‌گرفتيم، يك جواب مدون و مشخص نداشتيم بلكه به اندازه مطالب متعدد و متنوعي كه شنيده بوديم بايد جواب مي‌داديم. زماني كه تفسير الميزان علامه طباطبايي، قدس‌اللّه سرّه الشريف، ترجمه شد و در دسترس جامعه مسلمان ايراني قرار گرفت، اين مشكل حل شد و جوابي را كه لازم بود مي‌توانستيم از متن خود قرآن، با تفسير روشن و قابل اعتمادِ فردي كه به
(14) غذا و تغذيه انسان
اسرار مكنون دست يافته بود، بدهيم. اما آنچه مشكل مي‌نمود گشتن و پيدا كردن آن جواب از لابلاي چهل (يا بيست) جلد ترجمه فارسي اين تفسير گرانمايه بود. لذا اين ضرورت احساس شد كه مطالب به صورت موضوعي طبقه‌بندي و خلاصه شود و در قالب يك دائرة‌المعــارف در دستــرس همه دين‌دوستان قرارگيرد. اين همان انگيزه‌اي بـود كـه مـوجب تهيه اين مجلــدات گــرديد.
بديهي است اين مجلدات شامل تمامي جزئيات سوره‌ها و آيات الهي قرآن نمي‌شود، بلكه سعي شده مطالبي انتخاب شود كه در تفسير آيات و مفاهيم قرآني، علامه بزرگوار به شرح و بسط و تفهيم مطلب پرداخته است.
اصــول اين مطالب باتوضيح و تفصيل در «تفسير الميزان» موجود است كه خواننده مي‌تواند براي پي‌گيــري آن‌ها به خود الميــزان مراجعه نمايد. براي اين
مقدمه مؤلف (15)
منظور مستنــد هر مطلب با ذكــر شماره مجلــد و شماره صفحــه مربوطــه و آيه مورد استنــاد در هر مطلب قيد گرديده است.
ذكراين‌نكته لازم‌است كه چون‌ترجمه‌تفسيرالميزان به‌صورت دومجموعه 20 جلدي و 40جلدي منتشرشده بهتراست درصورت نيازبه‌مراجعه به‌ترجمه الميزان، بر اساس ترتيب عددي آيات قرآن به سراغ جلد موردنظر خود، صرف‌نظراز تعداد مجلدات برويد.
و مقدر بود كه كار نشر چنين مجموعه آسماني در مؤسسه‌اي انجام گيرد كه با هــدف نشــر معــارف قــرآن شــريـف، به صورت تفسير، مختص نسل جوان، تأسيس شده باشد، و استاد مسلّم، جنــاب آقـاي دكتـر محمــد بيستوني، اصلاح و تنقيــح و نظــارت همــه‌جــانبـه بر اين مجمــوعه قـرآني شريف را به عهــده گيــرد.
مؤسسه قرآني تفسير جوان با ابتكار و سليقه نوين، و به منظور تسهيل در رساندن
(16) غذا و تغذيه انسان
پيام آسماني قرآن مجيد به نسل جوان، مطالب قرآني را به صورت كتاب‌هايي در قطع جيبــي منتشــر مي‌كنــد. ايــن ابتكــار در نشــر هميــن مجلــدات نيــز به كار رفته، تــا مطــالعــه آن در هــر شــرايــط زمــانــي و مكــاني، براي جــوانان مشتاق فرهنگ الهي قرآن شريف، ساده و آسان گردد...
و ما همه بندگاني هستيم هر يك حامل وظيفه تعيين شده از جانب دوست، و آنچه انجــام شــده و مي‌شـود، همه از جانب اوست !
و صلوات خدا بر محمّد مصطفي صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و خاندان جليلش باد كه نخستين حاملان اين وظيفه الهي بودند، و بر علامه فقيد آية‌اللّه طباطبايي و اجداد او، و بر همه وظيفه‌داران اين مجموعه شريف و آباء و اجدادشان باد، كه مسلمان شايسته‌اي بودند و ما را نيز در مسيــر شنــاخت اسـلام واقعي پرورش دادنـد!
مقدمه مؤلف (17)
ليله قدر سال 1385
سيد مهدي حبيبي امين
(18) غذا و تغذيه انسان

فصل اول : مقدمه‌اي بر تدبير غذاي انسان

مــراحـل تـدبيـر و خلـق غذاي انسان

«فَلْيَنْظُرِ الاِْنْسانُ اِلي طَعامِهِ،»
«پس انسان بايد به غذاي خود بنگرد.» (24/عبس)
«اَنّا صَبَبْنَــا الْمـــاءَ صَبّـــا،»
«اين ما بوديم كه آب را به كيفيتـي كه انسان‌ها خبـر ندارند از آسمان فرستـاديم.»
(19)
(25 / عبس)
«ثُمَّ شَقَقْنَـا الاَْرْضَ شَقّــا، فَـأَنْبَتْنـا فيهــا حَبّــا،»
«و سپس زمين را باز به كيفيتي ناگفتني و به وسيله دانه‌ها شكافتيم‌و در آن دانه‌ها رويانديم.» (26 و 27 / عبس)
«وَ عِنَبا وَ قَضْبا، وَ زَيْتُونا وَ نَخْلاً،»
«و انگور و سبزيجاتي‌و زيتون و نخلي،» (28 و 29 / عبس)
«وَ حَــدائِـقَ غُلْبا، وَ فاكِهَـةً وَ اَبّـا،»
«و بــاغ‌هاي پر درخت سر به هم كرده‌اي و ميـوه و چـراگاه،» (30 و 31 / عبس)
«مَتــاعــــا لَكُــمْ وَ لاَِنْعــامِكُـــمْ،»
«تا وسيله زندگي شما و حيــوانات شما باشد!» (32 / عبس)
(20) غذا و تغذيه انسان
اين آيات تفصيلي براي تدبير خداي تعالي است، كه چگونه طعام انسان را مي‌آفريند، بله البته اين مرحله ابتدايي از آن تدبير تفصيلي است، وگرنه بيان مستوفا و كامل آن خصوصيات كه در نظام آفرينش طعام برقرار است و نظام وسيعي كه در همه اين امور و روابط كوني كه بين هر يك از آن امور و بين انسان برقرار است، چيزي نيست كه بتوان در چند آيه بيانش كرد و عادتا از وسع و طاقت بيان بشري بيرون است.
«اَنّا صَبَبْنَاالْماءَ صَبّا،» كلمه «صَبّ» به معناي ريختن آب از بلندي است و منظور در اين‌جا فرو فرستادن باران‌ها بر زمين براي روياندن گياهان است و بعيد نيست كه شامل جاري ساختن چشمه‌ها و نهرها نيز بشود، چون آب‌هاي زيرزميني هم از ذخــائـري است كه به وسيلــه بـــاران پــديــد مي‌آيــد.
مــراحـل تـدبيـر و خلـق غذاي انسان (21)
«ثُمَّ شَقَقْنَا الاَْرْضَ شَقّا،» ظاهر آيه اين است كه منظور از شق شكافتن زمين به وسيله جوانه گياهاني است كه از زمين سر در مي‌آورند.
«فَأَنْبَتْنا فيها حَبّا،» مراد از «حَبّ» جنس حبوباتي است كه به مصرف غذاي انسان مي‌رسد، مانند گندم و جو و نخود و عدس و امثال اين‌ها و هم چنين منظور از كلمه «عِنَــب» در جملــه بعــدي جنــس آن اســت و هــم چنين «قَضْـب» و غيــر ايــن‌هــا.
«وَ عِنَبا وَ قَضْبا،» «عِنَب» به معناي انگور است، ولي به درخت آن نيز «عِنَب» گفته مي‌شود و شايد در اين جا منظور همين درخت انگور باشد، نظير زيتون كه هم به ميوه درخت گفته مي‌شود و هم به درخت آن و كلمه «قَضْب» به معناي سبزيجات تر و تازه است، كه انسان آن را مي‌خورد. بعضي گفته‌اند: منظــور همــه گيــاهــاني اســت كه از زميــن قطــع مي‌شــود، حتــي علــف حيـوانـات را هـم شـامـل مي‌شـود.
(22) غذا و تغذيه انسان
«وَ زَيْتُونا وَ نَخْلاً وَ حَدائِـقَ غُلْبا،» كلمه «حَدائِق» جمع حَديقَه، به معناي بوستاني تفسير شده كه اطرافش ديوار كشيده باشند و شجره غُلباء يعني درختي بزرگ و كلفت، پس حَدائق غُلب به معناي بوستاني است كه درختانش عظيم و كلفت باشد.
«وَ فاكِهَةً وَ اَبّا،» كلمه «فاكِهَة» به معناي مطلق ميوه‌ها است و بعضي گفته‌اند: همه ميوه‌ها را شامل مي‌شود: الا انگور و انار را و بعضي ديگر گفته‌اند: اگر در بين مصاديق «فاكِهَـةً»، خصوص زيتون و نخل را آورد، براي اين بود كه نسبت به آن دو اعتناي بيشتــري داشتــه و كلمــه «اَبّ» بـا تشــديـد «بّـا» به معنــاي گيـاه و چـراگـاه است.
«مَتاعا لَكُمْ وَ لاَِنْعامِكُمْ» مي‌فرمايد: ما آن‌چه از خوردني‌ها كه رويانديم براي اين بود كــه شما را و چهـارپـايـان را كه شمـا به خود اختصاص داده‌ايد، بهره‌مند و سير كنيم.
انساني كه در اين آيه مأمور شده به طعام خود نظر كند، عموم انسان‌ها است،
مــراحـل تـدبيـر و خلـق غذاي انسان (23)
مي‌فرمايد: اگر انسان تنها و تنها به طعامي كه مي‌خورد نگاه كند، كه يكي از مظاهر تدبير خدا و مشتي از درياي رحمت او است، آن وقت به تدبير وسيع پروردگارش و لطافت صنع او پي مي‌برد، آن چنان‌كه عقلش مبهوت شود و هوشش از سر به در رود، در حالي كه نعمت‌هاي خدا تنها طعام نيست و در اين ميان نعمت‌هاي ديگري است كه از حيطه شمار بيرون است! (1)
1- الميـــــــزان ج :20 ص: 341 .
(24) غذا و تغذيه انسان

باران و باد منابع تهيه غذاي انسان‌ها

«اِنَّ في خَلْقِ السَّمـاواتِ وَ الاَْرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْـلِ وَالنَّهارِ وَ الْفُلْكِ الَّتي تَجْري فِي‌الْبَحْرِ بِمايَنْفَعُ النّاسَ‌وَ ما اَنْزَلَ اللّهُ مِنَ‌السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَاَحْيا بِهِ الاَْرْضَ بَعْــدَ مَـوْتِهــا وَ بَــثَّ فيهــا مِـنْ كُــلِّ دابَّــةٍ وَ تَصْــريـفِ الـرِّيــاحِ وَ السَّحــابِ الْمُسَخَّــرِ بَيْـنَ السَّمــاءِ وَ الاَْرْضِ لاَيــاتٍ لِقَــوْمٍ يَعْقِلُــونَ،»
«به درستي در خلقت آسمان‌ها و زمين و اختلاف شب و روز و كشتي‌ها كه در دريا به سود مردم در جريانند و در آن‌چه كه خدا از آسمان نازل مي‌كند يعني آن آبـي كــه با آن زميــن را بعــد از مــردگيــش زنده مي‌سازد و از هر نوع جنبنده در آن منتشر مي‌كند و گرداندن بــادهــا و ابــرهـايي كه ميان آسمان و زمين
باران و باد منابع تهيه غذاي انسان‌ها (25)
مسخرند آيات و دليل‌هايي است براي مــردمــي كــه تعقل كنند.» (164 / بقره)
حقيقت آب باران عبارت است از عناصر مختلفي كه در آب دريا و غيره هست و در اثر تابش خورشيد بخار گشته و به‌خاطر حرارتي كه به خود گرفته به آسمان مي‌رود، تا جائي كه به لايه‌اي از هواي سرد برسد، در آن‌جا مبدل به آب گشته، ذرات آب به يكديگر متصل و به صورت پودر بود يخ نزند و بعد به هم متصل شود، به صورت برف سرازير مي‌گردد و اگر بعد از اتصال پودر و قطره شدن يخ بزند، به صورت تگرگ پائين مي‌آيد و پائين آمدن باران و برف و تگرگ به خاطر اين است كه وزنش از وزن هوا سنگين‌تر است.
بعــد از فــرود آمــدن، زميــن از آن مشــروب مي‌شــود و سبــز و خـرم مي‌گردد
(26) غذا و تغذيه انسان
و اگر سرماي هوا نگذارد گيــاهي بــرويــد، آب‌هـا در آن قسمــت از زميــن انبــار مي‌شــود و به صــورت چشمــه‌ســارها درآمده و زمين‌هاي پائين خود را مشروب مي‌ســازد، پــس آب نعمتــي است كه زنــدگـي هر جنبنده‌اي به وجود آن بستگي دارد.
پس آبي كه از آسمان مي‌آيد، خود يكي از حوادث وجودي و جاري بر طبق نظام متقن عالم است، نظامي كه متقن‌تر از آن تصور ندارد و يك تناقض و يك مورد استثناء در آن نيست و ايــن آب، منشــأ پيــدايـش نبـاتـات و تكـون هـر نـوع حيــوان اســت .
«وَ تَصْريفِ الرِّياحِ...،» تصريف بادها به معناي آن است كه بادها را به وسيله عواملي طبيعي و مختلف از اين طرف به آن طرف بگرداند، مهم‌ترين آن عوامل اين است كه اشعه نور كه از چشمه نور يعني آفتاب بيرون مي‌شود و در هنگام عبور از هوابه خاطر سرعت بسيار توليد حرارت مي‌كند در نتيجه هوا به خاطر حرارت، حجمش
باران و باد منابع تهيه غذاي انسان‌ها (27)
زيادتر و وزنش كم‌تر مي‌شود و نمي‌تواند هواي سردي را كه بالاي آن است و يا مجاور آن قرار دارد، بدوش بكشد، لاجرم هواي سرد داخل در هواي گرم شده به شدت آن را كنار مي‌زند و هواي گرم قهرا بر خلاف جريان هواي سرد به حركت درمي‌آيد و اين جريان همان است كه ما نامش را باد مي‌گذاريم.
نتايجي كه اين جريان دو جور هوا بر خلاف مسير يكديگر دارد، بسيار است، يكي از آن‌ها تلقيح گياهان است و يكي ديگر دفع كثافت هوا و عفونت‌هائي است كه از خود زمين بيرون مي‌آيد و يا سكنه روي زمين آن را توليد مي‌كنند و داخل هوا مي‌شود و سوم انتقال ابرهاي آبستن است از اين جا به آن جا و غير آن از فوائد ديگر، پس پديد آمدن باد و وزش آن‌هم مانند آب چيزي‌است‌كه حيات گياهان و حيوانات و انسان بستگي بدان دارد. (1)
1- الميزان ج :1 ص: 609 .
(28) غذا و تغذيه انسان

فرمان الهي درباره غذا در اول خلقت انسان

«يــا بَنــيآ ادَمَ خُــذوُا زينَتَكُــمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا اِنَّـهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفينَ،»
«اي فرزندان آدم! زينت و آراستگي خويش را نزد هر مسجدي اتخاذ كنيد و بخـوريـد و بيـاشـاميد و اسـراف مكنيـد زيرا او اسراف كنندگان را دوست ندارد!»
(31 / اعراف)
«قُلْ مَنْ حَرَّمَ زينَةَ اللّهِ الَّتي اَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذينَ
فرمان الهي درباره غذا در اول خلقت انسان (29)
امَنُـوا فِي الْحَيوةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ...،»
«بگو: چه كسي زينت خدا را كه براي بندگان خود بيرون آورده و روزي‌هاي پاكيزه را، حرام كرده؟ بگو: اين نعمت‌ها در زندگي دنيا براي كساني است كه ايمــان آورده‌انـد. هـر چنـد ديگــران نيز استفاده مي‌كنند. ولي روز قيامت مخصـوص ايشـان است...!» (32 و 33 / اعراف)
در آغــاز ايـن آيــات دو امــر ابــاحــي و يك نهــي تحـريمـي آمــده است. اين امر و نهــي و علتــي كــه براي آن ذكــر شــده يعنــي «اِنَّــهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفينَ،» همه از متفرعات داستان بهشت آدم است و خطاب اين جمله مانند خطاب‌هاي آن داستان، عمــومي است و اختصــاص به يك دين و يك صنف ندارد.
(30) غذا و تغذيه انسان
«قُلْ مَنْ حَرَّمَ زينَةَ اللّهِ الَّتي اَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ...،» در اين آيه به نوعي التفات، حكمي مخصوص به اين امت از حكم عام سابق استخراج شده است. «طَيِّــب» به معنــاي چيــزي است كه مــلايـم با طبــع باشد و در اين جا عبارت است از انــواع مختلــف غـذاهـايي كه انسان بـا آن ارتــزاق مي‌كنــد.
و يا عبارت است از مطلق چيزهايي كه آدمي در زندگي و بقاي خود از آن‌ها استمداد مي‌جويد، مانند مسكن، همسر و... براي تشخيص اين كه كدام يك از افراد اين انواع طيب و مطابق با ميل و شهوت او و سازگار با وضع ساختماني بدن او است، خداوند او را مجهــز بــه حـواسي كرده كه با آن مي‌تـوانـد سازگار آن را از ناسازگارش تميز دهد.
اين مسأله كه زندگي صحيح و سعيد آدمي مبتني بر رزق طيب است احتياج به گفتن ندارد و ناگفته پيدا است كه انسان وقتي در زندگي خود به سعادت مطلوبش نائل
فرمان الهي درباره غذا در اول خلقت انسان (31)
مي‌شود كه وسيله ارتزاقش چيزهايي باشد كه با طبيعت قوا و جهازاتش سازگار بوده و با بقاي تركيب خاصي كه آن جهازات دارد مساعد باشد، چون انسان به هيچ جهازي مجهز نشده مگر اين كه زندگيش موقوف و منوط بر آن است.
بنابراين، اگر در موردي، حاجت خود را با چيزي كه با طبعش سازگار نيست برآورده سازد نقصي به خود وارد آورده و مجبــور است آن نقــص را بــه وسيله سـايـر قـواي خود تتميم و جبران نمايد.
مثلاً گرسنه‌اي كه احتياج به غذا را به صورتي غير صحيح برطرف مي‌سازد و بيش از اندازه لازم غذا مي‌خورد نقصي به جهاز هاضمه خود وارد مي‌آورد و مجبور مي‌شود به وسيله دوا و اتخاذ رژيم، جهاز هاضمه و غدد ترشحي آن را اصلاح نمايد و وقتي اين عمل را چند بار تكرار كرد دواهاي مزبور از اثر و خاصيت مي‌افتد و انسان
(32) غذا و تغذيه انسان
براي هميشه عليل شده از انجام كارهاي حياتي‌اش كه اهم آن فكر سالم و آزاد است باز مي‌ماند و هم چنين ساير حوائج زندگي.
عــلاوه بــر اين كه تعــدي از اين سنــت انســان را به چيــز ديگــري تبديل مي‌كند و به صــورت مــوجــودي درمــي‌آورد كه نه عالم براي مثل او آفــريــده شده و نه امثـال او بـراي عالم خلق شده‌اند.
انساني كه يك سره خود را به دست شهوات بسپارد و بكوشد كه تا آخرين مرحله امكان و قدرت از لذائذ حيواني و شكم و شهوت و امثال آن تمتع ببرد انساني است كه مي‌خواهد در ظرفي زندگي كند كه عالم هستي برايش معين نكرده و به راهي رود كه فطرت برايش تعيين ننموده است.
خداي سبحان در اين آيه شريفه زينت‌هائي را سراغ مي‌دهد كه براي بندگانش ايجاد
فرمان الهي درباره غذا در اول خلقت انسان (33)
نموده و آنان را فطرتا به وجود آن زينت‌ها و به استعمال و استفاده از آن‌ها ملهم كرده و معلوم است كه فطــرت الهــام نمي‌كنــد مگــر به چيــزهــايي كه وجود و بقاي انسان منوط و محتاج به آن است.
در وضوح اين امر همين بس كه هيچ دليلي بر مباح بودن چيزي بهتر از احتياج به آن نيست، زيرا احتياج به حسب وجود و طبيعت خاص انساني خود دليل است بر اين كه خداي تعالي انسان را طوري آفريده كه به آن چيز محتاج باشد و به عبارت ديگر با تعبيه قــوا و ادوات انســان رابطــه‌اي بيــن او و بين آن چيزها برقرار كرده كه خواه ناخواه، در صدد تحصيل آن‌ها برمي‌آيد.
ذكر «طَيِّبــاتِ» از «رِزْقِ» و عطــف آن بــر «زينَت» اين معنــا را مي‌رساند كه اولاً رزق طيــب داراي اقســامي است. ثــانيــا زينت خدا و رزق طيب را هم شرع اباحه كرده
(34) غذا و تغذيه انسان
و هم عقل و هم فطرت، ثالثا اين ابــاحه وقتــي است كه استفاده از آن از حد اعتدال تجاوز نكند وگرنه جامعه را تهديد به انحطاط نموده شكافي در بنيان آن ايجاد مي‌كند كــه مــايــه انعـــدام آن اسـت.
در تفسير عياشي از ابان بن تغلب روايت شده كه گفت: امام صادق عليه‌السلام به من فرمود: خيال مي‌كني كه اگر خداوند به كسي نعمتي مي‌دهد از كرامت آن كس است؟ و اگر دريغ مي‌دارد از خواري او است؟ نه، چنين نيست، مال مال خدا است كه به وديعه به دست هر كس بخواهد مي‌سپارد و خوردن، آشاميدن، پوشيدن، نكاح و سواري و ساير انواع تصرفات در آن را مباح كرده به شرطي كه رعايت اعتدال و اقتصاد را بنمايد و مازاد آن را به فقراي مؤمن رسانيده يا با آن امور خود را اصلاح كند، وگرنه همه آن تصرفات حرام خواهد بود، آن‌گاه جمله «وَ لا تُسْرِفُوا اِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفينَ،» را تلاوت
فرمان الهي درباره غذا در اول خلقت انسان (35)
نمود... .
و در كافي به سند خود از اسحاق بن عبدالعزيز از بعضي از اصحاب خود نقل كرده كه... حضرت امام صادق عليه‌السلام فرمود... در هر چيزي كه بدن را اصلاح كند اسراف نيست... اسراف عبارت است از كاري كه مال را ضايع كند و به بدن ضرر برساند... و فرمود: اقتار اين است كه انسان با قدرت بر تحصيل غذاي گوارا به نان و نمك اكتفا كند... و فرمود: اقتصاد اين است كه انسان همه رقم غذا از قبيل نان، گوشت، شير، سركه و روغن بخــورد وليكـن در هر وعـده يك رقـم! (1)
1- الميزان ج :8 ص: 99 .
(36) غذا و تغذيه انسان

لـذت غـذا و لذت نكاح و حقيقت و فلسفه آن

«زُيِّنَ لِلنّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنينَ وَ الْقَناطيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الاَْنْعامِ وَ الْحَرْثِ ذلِكَ مَتاعُ الْحَيوةِ الدُّنْيا وَ اللّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَئابِ.»
«علاقه به شهوات يعني زنان و فرزندان و گنجينه‌هاي پر از طلا و نقره و اسبان نشان‌دار و چارپايان و مزرعه‌ها علاقه‌اي است كه به وسوسه شيطان بيش از آن مقدار كه لازم است در دل مردم سر مي‌كشد با اين كه همه اين‌ها وسيله زندگي مــوقـت دنيــا اسـت. و سـرانجــام نيـك نــزد خــدا است!» (14 / آل عمـران)
لذت غذا و لذت نكاح و حقيقت و فلسفه آن (37)
عالم خلقت براي اين كه موجودات را به راهي كه مي‌خواهد بيندازد و آن‌ها را مسخر خود كند و مخصوصا در تسخير جانداران يعني حيوان و انسان، لذائذي در افعال آن‌ها و قواي فعاله آن‌ها قرار داده، تا به خاطر رسيدن به آن لذائذ او را به سوي عمل روانه كند و او خودش نمي‌داند چرا اين قدر براي خوردن و عمل زناشوئي مي‌دود، خيال مي‌كند هدف لذت بردن او است، در حالي كه با اين لذت و اين گول زنك، او را كوك كرده‌اند، تا خلقت به هدف خود كه بقاي شخص و نوع انسان است برسد.
و مسلما اگر خلقت انسان و غذا و شهوت جنسي اين رابطه يعني لذت‌گيري را در آدمي ننهاده بود هيچ انساني به دنبال آن نمي‌رفت، نه براي تحصيل غذا اين همه تلاش مي‌كرد و نه براي عمل جنسي آن همه مشقات را مي‌پذيرفت و هر چه مثلاً به او مي‌گفتند اگر غذا نخوري باقي نمي‌ماني و اگر جماع نكني جنس بشر باقي نمي‌ماند، زير بار
(38) غذا و تغذيه انسان
نمي‌رفت و در نتيجه غرض خلقت باطل مي‌شد، وليكن خداي تعالي لذت غذا و لذت جماع را در او به وديعت نهاد، تا آرامش خود را در به دست آوردن آن دو بداند و تا غذا و شهوت جنسي را به دست نياورد آرام نگيرد و براي به دست آوردنش هر مشقت و مصيبت و بلائي را به جان بخرد و نه تنها به جان بخرد، بلكه در جمع‌آوري مال و ساير شهوات به ديگران فخر هم بفروشد و خلاصه او به مشتي گول زنك دل خوش باشد و نظام خلقت به هدف خود برسد.
پس معلوم شد كه منظور خداي تعالي از اين تدبير غير از اين نبوده، كه فرد و نسل بشــر باقي بماند، فـرد، با غــذا خوردنش و نسل، با جمـاع كردنش.
اين غرض خلقت و اما براي خود انسان باقي نمي‌ماند مگر خيال.
خوب، وقتي معلوم شد كه اين لذائذ دنيوي مقصود اصلي در خلقت نيست، بلكه براي
لذت غذا و لذت نكاح و حقيقت و فلسفه آن (39)
غرضي محدود و زمان دار است، با اين اشكال مواجه مي‌شود كه در قيامت وجود اين لـذائذ چه معنا دارد، با اين كه بقاي آن زندگي نه بستگـي به خـوردن دارد و نه به جماع.
باز تكرار مي‌كنيم كه لذت خوردن و نوشيدن و همه لذائذ مربوط به تغذي براي حفظ بدن از آفت تحليل رفتن و از فساد تركيب آن يعني مردن است و لذت جماع و همه لذائذ مــربــوط به آن كه امــوري بسيــار است براي توليد مثل و حفظ نوع از فنا و اضمحلال مي‌باشد.
پس اگر براي انسان وجودي فرض كنيم كه عدم و فنا در دنبالش نيست و حياتي فرض كنيم كه از هر شر و مكروهي ايمن است، ديگر چه فايده‌اي مي‌توان در وجــود قواي بدني يك انسان آخرتي تصور كرد؟ و چه ثمره‌اي در داشتن جهاز هاضمه، تنفس، تنــاســل، مثانه، طحال و كبد و امثال آن مي‌تواند باشد؟ با اين كه گفتيم همه اين
(40) غذا و تغذيه انسان
جهــازهــا بــراي بقـا تا زمـاني محـــدود است، نه بــراي بـقـاي جــاوداني و ابــدي.
و اما جواب از اين اشكال اين است كه خداي سبحان آن‌چه از لذائذ دنيا و نعمت‌هاي مربوط به آن لذائذ را خلق كرده كه انسان‌ها را مجذوب خود كند و در نتيجه به سوي زنــدگي در دنيــا و متعلقـات آن كشيــده شـوند، هم چنان كه در كلام مجيدش فرمود:
«اِنّا جَعَلْنــا ما عَلَي الاَْرْضِ زينَةً لَها ،» (7 / كهف) و نيز فرموده:
«اَلْمالُ وَالْبَنُونَ زينَةُ الْحَيوةِ الدُّنْيا،» (46 / كهف) و نيز فرموده:
«تَبْتَغُـــــونَ عَــــرَضَ الْحَيــــوةِ الــدُّنْيــــا،» (94 / نســــاء)
و نيــز در آيــه‌اي كه مي‌بينيد و جــامـع‌ترين آيـه نسبت به فرض ما است فرموده:
«وَ لا تَمُــدَّنَّ عَيْنَيْــكَ اِلــي مــا مَتَّعْنــا بِه اَزْواجــا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيوةِ الدُّنْيا لِنَفْتِنَهُمْ فيهِ وَ رِزْقُ رَبِّـكَ خَيْـرٌ وَ اَبْقــي!» (131 / طه) و نيز فرموده:
لذت غذا و لذت نكاح و حقيقت و فلسفه آن (41)
«وَ ما اوُتيتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَمَتاعُ الْحَيوةِ الدُّنْيا وَ زينَتُها وَ ما عِنْدَ اللّهِ خَيْرٌ وَ اَبْقي اَفَلا تَعْقِلُونَ؟» (60 / قصص)
و آياتي ديگر از اين قبيل كه همه اين نكته را بيان مي‌كنند كه نعمت‌هاي موجود در دنيا و لذائذ مربوط به هر يك از آن‌ها اموري است مقصود للغير، نه مقصود بالذات، وسيلــه‌هــائي است بــراي زنــدگي محدود دنيا، كه از چند روزه دنيا تجاوز نمي‌كند و اگر مســألــه زنــدگي مطــرح نبــود اين نعمت‌ها نه خلــق مي‌شــد و نه ارزشي داشت، حقيقت امر همين است.
وليكن اين را هم بايد دانست كه آن‌چه از هستي انسان باقي مي‌ماند همين وجودي است كه چند صباحي در دنيا زندگي كرده، با دگرگوني‌ها و تحولاتش مسيري را از نقص به كمال طي نموده و اين قسمت از وجود انسان همان روحي است كه از بدن منشأ
(42) غذا و تغذيه انسان
گــرفته و بر بدن حكم مي‌راند.
بدني كه عبارت است از مجموع اجزائي كه از عناصر روي زمين درست شده و نيز قــواي فعــالــه‌اي كه در بــدن است، به طــوري كه اگر فرض كنيم غذا و شهوت (و يا علاقه جذب عناصر زمين به ســوي بــدن) نمي‌بود، وجــود انسان هم دوام نمي‌يافت.
پس فرض نبود غذا و ساير شهوات، فرض نبود انسان است، نه فرض استمرار نيافتن وجودش، (دقت بفرمائيد!)
پس انسان در حقيقت همان موجودي است كه با زاد و ولد منشعب مي‌شود، مي‌خورد و مي‌نوشد و ازدواج مي‌كند و در همه چيز تصرف نموده، مي‌گيرد، مي‌دهد، حس مي‌كند، خيال مي‌كند، تعقل مي‌نمايد، خرسند و مسرور و شادمان مي‌شود و هر مــلائمــي را به خــود جلب مي‌كند، خودي كه عبارت است از مجموع اين‌ها كه گفتيم،
لذت غذا و لذت نكاح و حقيقت و فلسفه آن (43)
مجمــوعي كــه بعضــي از آن‌هــا مقــدمــه بعضي ديگر است و انسان بين مقدمه و ذي المقـدمه حركتي دوري دارد.
چيــزي كــه بــر حســب طبيعــت مقــدمــه كمال او بود، با دخالت شعور و اختيارش كمال حقيقتش‌مي‌شود.
و وقتي خدا او را از دار فاني دنيا به دار بقا منتقل كرد و خلود و جاودانگي برايش نوشت، حال يا خلود در عذاب و يا در نعمت و ثواب، اين انتقال و خلود، ابطال وجود او نمي‌تواند باشد بلكه اثبات وجود دنيائي او است،
هر چه بود حالا هم همان است، با اين تفاوت كه در دنيا در معرض دگرگوني و زوال بود، ولي در آخرت دگرگوني ندارد، هر چه هست هميشه همان خواهد بود، قهرا يا هميشه به نعمت‌هائي از سنخ نعمت‌هاي دنيا (منهاي زوال و تغيير،) متنعم و يا به
(44) غذا و تغذيه انسان
نقمت‌ها و مصائبي از سنخ عذاب‌هاي دنيا (ولي منهاي زوال و تغيير،) معذب خواهد بود و چون نعمت‌هاي دنيا عبارت بود از شهوت جنسي، لذت طعام، شراب، لباس، مسكن، همنشين، مســرت و شــادي و امثــال اين‌ها، در آخــرت هم قهرا همين‌ها خواهد بود.
پس انسان آخرت هم همان انسان دنيا است، مايحتاج آخرتش هم همان مايحتاج دنيــا است، آن‌چــه در دنيا وسيله استكمالش بوده همان در آخرت هم وسيله استكمال او است، مطالب و مقــاصــدش هم همــان مطالب و مقاصد است، تنها فرقي كه بين دنيا و آخــرت اســت مســألــه بقــــا و زوال اسـت.
ايــن آن چيــزي اســت كه از كـــلام خـــــداي سبحــــان ظــاهــر مي‌شــــود!
و كوتاه سخن اين كه زندگي دنيا عبارت است از وجود دنيوي انسان، به ضميمه آن‌چــه از خــوبــي‌ها و بــدي‌ها كه كسب كــرده و آن‌چــه كــه به نظــر خــودش
لذت غذا و لذت نكاح و حقيقت و فلسفه آن (45)
خيبت و خسران است.
در نتيجه در آخرت يا لذائذي كه كسب كرده به او مي‌دهند و يا از آن محرومش مي‌كنند و يا به نعمت‌هاي بهشت برخوردارش مي‌ســازند و يا بــه عذاب آتش گــرفتــارش مي‌كنند.
و به عبارتي روشن‌تر، آدمي در بقايش به حسب طبيعت، سعادت و شقاوتي دارد، هم بقاي شخصيتش و هم بقاي نوعش و اين سعادت و شقاوت منوط به فعل طبيعي او، يعني أكل و شرب و نكاح او است و همين فعل طبيعي به وسيله لذائذي كه در آن قرار داده‌اند آرايش و مشاطه‌گري شده، لذائذي كه جنبه مقدميت دارد. اين به حسب طبيعت آدمي و خارج‌از اختيار او است و اما وقتي مي‌خواهد با فعل‌اختياري خود طلب كمال كند. و شعور و اراده خود را به كار بيندازد، موجودي مي‌شود كه ديگر كمالش منحصر در
(46) غذا و تغذيه انسان
لذائذ طبيعي نيست، بلكه همان چيزي است كه با شعور و اراده خود انتخاب كرده است.
پس آن‌چه خارج از شعور و مشيت او است، از قبيل: خوشگلي، خوش لباسي، بلندي، خوش صورتي، خوش خطي، سفيدي، لذت بخشي غذا، خانه، همسرش و امثال اين‌ها، كمال او شمرده نمي‌شود، هر چند كه نوعي كمال طبيعي هست و هم‌چنين عكس آن نقص خود او شمرده نمي‌شود، هر چند كه نقص طبيعي هست، هم‌چنان كه خود را مي‌بينيم كه از تصور لذائذ لذت مي‌بريم، هر چند كه در خارج وجود نداشته باشد.
همين لذائذ مقدمي است كه كمال حقيقي انسان مي‌شود، هر چند كه از نظر طبيعت كمال مقدمي است، حال اگر خداي سبحان اين انسان را بقايي جاودانه بدهد، سعادتش همان لذائذي است كه در دنيا مي‌خواست و شقاوتش همان چيزهائي است كه در دنيا نمي‌خواست، حــال چــه لــذت به حسب طبيعت لذت مقدمي باشد و چه لذت حقيقي و
لذت غذا و لذت نكاح و حقيقت و فلسفه آن (47)
اصلـي باشد.
و چون اين بديهي است كه خير هر شخص عبارت است از چيزهائي كه علم بدان دارد و آن را مي‌خواهد و شر او عبارت است از چيزي كه آن را مي‌شناسد ولي نمي‌خــواهد.
پس به دست آمد كه سعادت انسان در آخرت به همين است كه به آن‌چه از لذائذ كه در دنيا مي‌خواست برسد، چه خوردنيش و چه نوشيدنش و چه لذائذ جنسيش و چه لذائذي كه در دنيا به تصورش نمي‌رسيد و در عقلش نمي‌گنجيد و در آخرت عقلش به آن دست مي‌يابد و رسيدن به اين لذائذ همان بهشت است و شقاوتش به نرسيدن به آن‌ها است، كه همان آتش است! (1)
1- الميـــــــــزان ج :3 ص: 169 .
(48) غذا و تغذيه انسان

حقيقـت محبـت به غـذا

«وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَتَّخِدُ مِنْ دُونِ اللّهِ اَنْدادا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللّهِ وَ الَّذينَ امَنُوا اَشَدُّ حُبّالِلّهِ...،»
«و بعضي از مردم كساني هستند كه به جاي خدا شريك‌ها مي‌گيرند و آن‌ها را مانند خدا دوست مي‌دارند و كساني كه به خدا ايمان آورده‌اند نسبت به او محبت شديد دارند....» (165/ بقره)
(در ذيل آيه فوق در الميزان بحثــي هــم دربــاره محبت انسان به غذا و عامل اصلي دوست
حقيقت محبت به غذا (49)
داشتــن غـــذا بــه شــرح زيــر آمــده است.)
يكــي از حقــايقــي كــه ما در وجدان خود مي‌يابيم و كسي نمي‌تواند منكر آن شود، حقيقتي است كه نام آن را «دوست داشتن» مي‌گذاريم، مانند: دوست داشتن غذا، زنان، مال، جاه و علم، كه دوستي اين‌ها پنج مصداق از مصاديق حب هستند كه هيچ شكــي در وجود آن در دل خود نداريم.
اگر در حب مخصوص به غذا و ميوه، دقت كنيم خواهيم ديد، غذا يا ميوه‌اي را كه ما دوست مي‌داريم، بدان جهت است كه با طرز كار دستگاه گوارشي ما ارتباط دارد و اگر فعاليت اين دستگاه نبود و بدن در استكمال خود حاجتي به طعام نداشت، قطعا ما نيز طعام را دوست نمي‌داشتيم و طعام محبوب ما نمي‌شد.
پس حب به غذا در حقيقت حب ما به غذا نيست، بلكه حب دستگاه گوارش به فعاليت
(50) غذا و تغذيه انسان
خودش است، اين دستگاه مي‌خواهد انجام وظيفه كند و سوخت و ساز بدن را به بدن برساند، همين خواستن عبارت از حب به غذاست (كه ما آن را به خود نسبت مي‌دهيم و مي‌گوئيم ما غذا را دوست مي‌داريم و اين مائيم كه از فلان غذا خوشمان مي‌آيد!) در حالي‌كه اين‌طور نيست، بلكه خوش‌آمدن و لذت از غذا، كار دستگاه گوارشي است نه از ما.
حس ذائقه ما خود يكي از خدمت گزاران دستگاه گوارش است نه خود آن و منظور مــا از لــذت، لــذت ذائقــه نيست بلكــه آن رضايت خاصي است كه دستگاه گوارش از كار خود احساس‌مي‌كند.(1)

شهوت شكم و پرهيز غذائي و تقواي الهي

1- الميــــــــزان ج :1 ص: 618 .
شهوت شكم و پرهيز غذائي و تقواي الهي (51)
«يـا اَيُّهَـا الَّـذيــنَ امَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَي الَّذينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُـمْ تَتَّقُـونَ،»
«اي كساني كه ايمــان آورده‌ايــد روزه بر شمــا واجـب شده، همان طور كه بر اقــوام قبــل از شمــا واجــب شــده بـود شـايـد بـاتقــوا شـويد!» (183 / بقره)
نزديك‌ترين راه و مؤثرترين رژيم معنوي و عمومي‌ترين آن به طوري كه همه مردم در همه اعصار بتوانند از آن بهره‌مند شوند و نيز هم اهل آخرت از آن رژيم سود ببرند و هم شكم‌بارگان اهل دنيا، عبارت است از خودداري از شهوتي كه همه مردم در همه اعصار مبتلاي بدانند و آن عبارت است از شهوت شكم از خوردن و آشاميدن و شهوت
(52) غذا و تغذيه انسان
جنسي كه اگر مدتي از اين سه چيز پرهيز كنند و اين ورزش را تمرين نمايند، به تدريج نيروي خويشتن داري از گناهان در آنان قوت مي‌گيرد و نيز به تدريج بر اراده خود مسلط مي‌شوند، آن وقت در برابر هر گناهي عنان اختيار از كف نمي‌دهند و نيز در تقرب بــه خــداي سبحــان دچــار سستــي نمي‌گــردنــد، چــون پرواضح است كسي كه خــدا را در دعوتش به اجتناب از خوردن و نوشيدن و عمل جنسي كه امري مباح است اجــابــت مي‌كنــد، قهــرا در اجابت دعوت به اجتناب از گناهان و نافرماني‌ها شنواتر و مطيــع‌تــر خــواهــد بــود، اين اســت معنــاي آن كــه فــرمــود: «لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ،»(1)
1- الميزان ج :2 ص: 3 .
شهوت شكم و پرهيز غذائي و تقواي الهي (53)

بـركـت در غـذا به چه معنـي اسـت؟

«وَ هذا كِتبٌ‌اَنْزَلْنهُ مُبارَكٌ...،»
«اين كتــابي است كه ما آن را نــازل كــرده‌ايم مبــارك اســت...!» (92 / انعام)
بركت به معناي خيري است كه در چيزي مستقر گشته و لازمه آن شده باشد. مانند بركت در غذا كه به معناي سير كردن مردم بيشتري است. مبارك چيزي است كه اين خيــر در آن بـــاشــد.
بــركــت در لســان ديــن آن چيــزي است كــه در آن خير معنوي و يا مادي منتهي به معنوي باشد.
(54) غذا و تغذيه انسان
معناي بركت مانند امور نسبي به اختلاف اغراض مختلف مي‌شود. چون خيريت هر چيزي به حسب آن غرضي است كه متعلق به آن مي‌شود، مثلاً طعامي كه انسان مي‌خورد بعضي غرضشان از خوردن آن سير شدن است. و بعضي غرضشان از خوردن آن تنها حفظ سلامت است، چون غذاي مورد نظرشان را در ميان همه غذاها نسبت به مزاج خود سالم‌تر تشخيص داده، بعضي ديگر غذائي را كه مي‌خورند منظورشان استشفاء به آن و بهبودي كسالتي است كه دارند، بعضي ديگر نظرشان از فلان غذا تحصيل نورانيتي است در باطن كه بدان وسيله بهتر بتوانند خداي را عبادت كنند، پس وقتي عمل واحدي چند جور غرض متعلق به آن مي‌شود بركت در آن نيز معنايش مختلف مي‌گردد، ولي جامع همه آن معاني اين است كه خداوند خير منظور را با تسبيب اسباب و رفع موانع در آن غذا قرار داده و در نتيجه غرض از آن حاصل گردد.
بركت در غذا به چه معني است؟ (55)
اگر مي‌گوييم: خداوند فلان طعام را بركت داده معنايش اين نيست كه علل و اسبابي را كــه در آن طعــام و در مزاج خورنده آن است همه را ابطال كرده و اثر شفا و يا نورانيت را از پيش خــود در آن قرار داده، بلكه معنايش اين است كه اسباب مختلفي را كه در اين ميان است طوري رديف كرده و ترتيب داده كه همان اسباب نتيجه مطلوب را از خــوردن آن غــذا به دسـت مي‌دهند. (دقت فرمائيد!)(1)

اهميـت غـذاي انسـان در بيـن تمـام رزق‌هـاي خدائي

1- الميزان ج :7 ص: 390 .
(56) غذا و تغذيه انسان
«ما اُريدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَ ما اُريدُ اَنْ يُطْعِمُونِ،»
«و مــن از آنــان نــه رزقــي مي‌خواهم و نه مي‌خواهم چيزي به من بچشانند.»
(57/ذاريات)
«اِنَّ اللّــهَ هُــوَ الــرَّزّاقُ ذُوالْقُــوَّةِ الْمَتيـــنُ،»
«بـه درستي يگــانـه رزاق و داراي قـوت و متـانت خــداسـت!» (58 / ذاريات)
كلمه اِطعام به معناي دادن طعام به كسي است كه آن را بچشد و بخورد، در قرآن كريم فرموده: «وَ الَّذي هُوَ يُطْعِمُني وَ يَسْقينِ،» (79 / شعرا) و نيز فرموده: «اَلَّذي اَطْعَمَهُــمْ مِنْ جُــوعٍ،» (4 / قــريــش) و بنــابــراين، ذكر اطعام بعد از رزق، از قبيل ذكــر خــاص بعد از عام است كه معمولاً در جايي به كار مي‌رود كه گــوينــده نسبــت
اهميتغذاي انسان در بين تمام رزق‌هاي خدائي (57)
بــه خــاص عنــايتي بيشتر دارد.
و در اين‌جا خداي تعالي خواسته است در بين همه انحاء رزق عنايت بيشتر خود را نسبت به طعام بفهماند و اين بدان جهت است كه احتياج به طعام خوردن و سوخت بدن را تأمين كردن، از ساير حوائج انسان وسيع‌تر است و ساير حوائجش به آن اهميت نيست، زيرا بدن همواره سوخت و سوز دارد، هر طعامي كه مي‌خورد وقتي مي‌خورد كه گــرسنــه است و بعــد از خــوردن هــم آن را دفـع نموده، دوبــاره گرسنه مي‌شود.
«اِنَّ اللّهَ هُوَ الرَّزّاقُ ذُوالْقُوَّةِ الْمَتينُ،» گويا فرموده: من از ايشان رزقي نمي‌خواهم، چون رزاق منم، زيرا من اللّه هستم.
و تعبير به اين سه اسم براي اين است كه بر انحصار روزي دادن در خداي تعالي دلالــت كنــد و بفهمــانــد كه خدا در رساندن رزق به روزي خواران با همه كثرتي كه
(58) غذا و تغذيه انسان
دارنـد نـاتـوان و ضعيـف نمي‌شــود. (1)

روايتي درباره اصـول تغـذيه در اسـلام

«يا بَنيآ ادَمَ... كُلُوا وَ اشْرَبُــوا وَ لا تُسْــرِفُــوا اِنَّــهُ لا يُحِــبُّ الْمُسْــرِفيــنَ»
«اي فرزندان آدم... بخوريد و بياشاميد و اسراف مكنيد زيرا او اسراف كنندگان را دوست ندارد!» (31 / اعراف)
وقتي طبيب مخصوص هارون الرشيد كه مردي نصراني و حاذق در طب بود به علي‌بن‌الحسين بن‌واقد گفت كتاب آسماني شما هيچ دستوري درباره بهداشت و حفظ
1- الميزان ج :18 ص: 584 .
روايتي درباره اصول تغذيه در اسلام (59)
الصحه ندارد. و حال آن كه سعادت بشر را دو علم تأمين مي‌كند يكي علم اديان و ديگري علـم ابـدان يعني طب.
علي در جوابش گفت: خداوند علم ابدان را در كتاب خود در نصف يك آيه خلاصه كرده است و آن جمله «كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا!» است.
رسول گرامي اسلام صلي‌الله‌عليه‌و‌آله نيز اين معنا را در جمله كوتاه «معده خانه هر دردي است و پرهيز سرآمد هر دوايي است و بايد كه حق بدن را در آن‌چه عادتش داده‌اي ادا كني!» خلاصه كرده.
طبيب نام‌برده فكري كرد و گفت: آري، كتاب شما و پيغمبرتان با اين دو جمله دستــور ديگــري را براي جـالينـوس بـاقي نگذاشتند. (1)
1- الميزان ج :8 ص: 100 .
(60) غذا و تغذيه انسان

حقيقت اطعام طعام در راه خدا

«اِنَّ الاَْبْــرارَ يَشْـرَبُـونَ مِـنْ كَـأْسٍ كانَ مِزاجُها كافُورا،»
«نيكوكاران عالم در بهشت از شرابي نوشند كه طبعش در لطف و رنگ و بوي كـــــــافــــور اســت.» (5 / انسان)
«عَيْنــا يَشْــرَبُ بِهــا عِبــادُ اللّهِ يُفَجِّـروُنَهـا تَفْـجيـرا،»
«از سرچشمه گوارايي آن بندگان خاص خدا مي‌نوشند كه به اختيارشان هر كجا خواهند جاري مي‌شود.» (6 / انسان)
«وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلي حُبِّهِ مِسْكينا وَ يَتيما وَ اَسيرا،»
حقيقت اطعام طعام در راه خدا (61)
«آن‌ها كه بر دوستي خدا به فقير و اسير و طفل يتيم طعام مي‌دهند.» (8 / انسان)
«اِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللّهِ لا نُريدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَ لا شُكُورا،»
«و گويند: ما فقط براي رضاي خدا به شما طعام مي‌دهيم و از شما هيچ پاداش و سپـاسـي هم نمي‌طلبيم!» (9 / انسان)
اين آيات در مقام بيان حقيقت عمل صالح ابرار بر اساس تجسم اعمال است و مي‌خواهد بفهماند وفاي به نذر و اطعام طعام براي رضاي خدا ظاهرش وفا و اطعام طعام است اما باطنش نوشيدن از كاسي است كه مزاجش كافوري است، آن هم از چشمه‌اي كه به طور مستمر خودشان با اعمال صالح خود مي‌شكافند و به زودي حقيقت عملشان در جنة‌الخلد برايشان ظاهر مي‌شود، هر چند كه در دنيا به صورت وفا
(62) غذا و تغذيه انسان
و اطعام طعام است.
مؤيد اين معنا ظاهر جمله «يَشْرَبُونَ» و جمله «يَشْرَبُ بِها» است، كه مي‌فهماند همين حــالا مشغـول نوشيـدنند، نه اين كه در قيامت مي‌نوشند، وگرنه مي‌فرمود سيشربون!
اين نوشيدن، وفا كردن، اطعام نمودن و ترسيدن، همه را در يك سياق آورده و نيز جمله «يُفَجِّروُنَها تَفْـجيرا،» مؤيد ديگري است براي اين كه ظهور دارد در اين كه شكافتن چشمــه و جــاري ســاختــن آب آن را با اسباب اين كار انجام مي‌دهند، كه همان وفا و اطعــام و خــــوف است، پــس حقيقــت اين اعمــال همــــان تفجيـــــر عيــن اســت.
معناي اين كه عملي به خاطر وجه‌اللّه انجام شود اين است كه در انجام عمل اين نتيجه منظور گردد كه رحمت خداي تعالي و خشنوديش جلب شود، منظور تنها و تنها اين باشد و ذره‌اي از پاداش‌هايي كه در دست غير خداي تعالي است منظور نباشد و به
حقيقت اطعام طعام در راه خدا (63)
همين جهت خانواده اطعام‌گر دنبال اين سخن خود كه «اِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللّهِ،» اضافه كردند: «لا نُريدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَ لا شُكُورا، ـ ما از شما نه پاداشي مي‌خواهيم و نه حتي تشكري!»
خداي تعالي مشقت و زحمتي را كه در راه بندگي او تحمل كرده بودند به نعمت و راحــــت مبــــدل كرد.
در مجمع البيان از ابوحمزه ثمالي روايت شده كه وي در تفسير خود گفته: حسن بن حسن ابوعبداللّه بن حسن برايم حديث كرد كه اين سوره تماميش در مدينه در شأن علي و فاطمه عليهم‌السلام نازل شد.
در تفسير كشاف است كه از ابن عباس روايت آمده كه حسن و حسين بيمار شدند و رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله با جمعي از صحابه از ايشان عيادت كرد، مردم به علي عليه‌السلام گفتند چه خوب است براي بهبودي فرزندانت نذري كني، علي و فاطمه و فضه كنيز آن دو نذر
(64) غذا و تغذيه انسان
كردند كه اگر كودكان بهبودي يافتند سه روز روزه بدارند، بچه‌ها بهبودي يافتند و اثري از آن كسالت باقي نماند. بعد از بهبودي كودكان، علي از شمعون خيبري يهودي سه من قرص جو قرض كرد و فاطمه يك من آن را دستاس و سپس خمير كرد، پنج قرص نان به عدد افراد خانواده پخت و سهم هر كسي را جلوش گذاشت تا افطار كنند، در همين بين سائلي (به در خانه آمده) گفت: سلام بر شما اهل بيت محمد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله من مسكيني از مساكين مسلمينم، مرا طعام دهيد كه خدا شما را از مائده‌هاي بهشتي طعام دهد، خاندان پيامبر آن سائل را بر خود مقدم شمرده، افطار خود را به او دادند و آن شب را جز آب چيزي نخوردند و شكم گرسنه دوباره نيت روزه كردند، هنگام افطار روز دوم طعام را پيش روي خود نهادند تا افطار كنند، يتيمي بر در سراي ايستاد، آن شب هم يتيم را بر خود مقدم و در شب سوم اسيري آمد و همان عمل را با او كردند.
حقيقت اطعام طعام در راه خدا (65)
صبح روز چهارم كه شد علي دست حسن و حسين را گرفت و نزد رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله آمدند، پيامبر اكرم وقتي بچه‌ها را ديد كه چون جوجه ضعيف از شدت گرسنگي مي‌لرزند، فرمود: چه قدر بر من دشوار مي‌آيد كه من شما را به چنين حالي ببينم، آن گاه با علي و كودكان به طرف فاطمه رفت، او را در محراب خود يافت و ديد كه شكمش از گرسنگي به دنده‌هاي پشت چسبيده (در نسخه‌اي ديگر آمده كه شكمش به پشت چسبيده) و چشم‌هايش گود افتاده از مشاهده اين حال ناراحت شد، در همين بين جبــرئيـل نــازل شــد و عــرضـه داشت: اين ســوره را بگيــر، خــدا تو را در داشتن چنيــن اهـل بيتـي تهنيــت مي‌گويد، آن گاه سوره را قــرائت كرد.
مؤلف: اين روايت به چند طريق از عطاء از ابن عباس نقل شده و بحراني آن را در غاية‌المرام از ابي المؤيد موفق بن احمد صاحب كتاب فضائل امير المؤمنين و او به سند
(66) غذا و تغذيه انسان
خود از مجاهد از ابن عباس نقل كرده و نيز از او به سند ديگري از ضحاك از ابن عباس نقل كرده و نيز از حمويني صاحب كتاب " فرائد السمطين " به سند خود از مجاهد از ابن عباس نقل كرده و نيز از ثعلبي و او به سند خود از ابي صالح از ابن عباس نقل كرده است و صــاحب مجمع البيان از تفسير واحــدي روايت كــرده اســت.
و خلاصه اين روايت را تفسير قمي از پدرش از عبداللّه بن ميمون از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده كه فرمود: نزد فاطمه عليهم‌السلام مقداري جو بود، با آن عصيده‌اي درست كرد، (عصيده، غذايي است كه جو را با روغن آغشته نموده و سپس مي‌پزند،) همين كه آن را پختند و پيش روي خود نهادند تا تناول كنند، مسكيني آمد و گفت خدا رحمتتان كند مسكيني هستم، علي عليه‌السلام برخاست و يك سوم آن طعام را به سائل داد.
چيزي نگذشت كه يتيمي آمد و گفت: خدا رحمتتان كند، باز علي برخاست و يك سوم
حقيقت اطعام طعام در راه خدا (67)
ديگر را به يتيم داد.
پس از لحظه‌اي اسيري آمد و گفت خدا رحمتتان كند باز علي عليه‌السلام ثلث آخر را هم به او داد و آن شب حتي طعم آن غذا را نچشيدند و خداي تعالي اين آيات را در شأن ايشان نــازل كرد و اين آيــات در مورد هر مؤمني كه در راه خــدا چنين كند جـاري است. (1)

قانون خاص رزق متقين

«وَ مَنْ يَتَّقِ اللّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجا،»
1- الميـزان ج :20 ص: 199 .
(68) غذا و تغذيه انسان
«كسي كه از خــدا بترسد، خــدا برايش راه نجــاتي قرار مي‌دهــد.» (2 / طلاق)
«وَ يَــرْزُقْـهُ مِنْ حَيْثُ لايَحْتَسِبُ،»
«و از مسيــــري كــه خـــودش نپنــدارد، روزيــش مي‌دهــــد....» (3 / طلاق)
در صــدر آيــه، بــا مطلــق آوردن كــلام، مي‌فهمــانــد هــر كس از خدا بترسد و هر كس به طور مطلق بر خدا توكل كند، خدا او را روزي مي‌دهد و كــافي بــراي او است، هر چنــد كه اسباب عــادي كــه نــزد ما سبب‌اند، بــرخــلاف روزي وي حكــم كنند، يعني حكــم كنند كه چنين كســي نبــايد روزي به مقــدار كفايت داشته باشد.
امــور زنــدگــي متــوكليــن و متقيــن جــزو كارهاي خود خداست، خدائي كه سلسله اسباب را به راه انداخته، العياذ باللّه دست‌بند به دست خود نزده است، هر چه
قانون خاص رزق متقين (69)
بخواهد مي‌كند، هــر چنــد كــه راه‌هــاي عــادي و اسبــاب ظاهري اجازه چنين كاري را نــداده بـاشنــد. (1)
1- الميزان ج :1 ص: 120 .
(70) غذا و تغذيه انسان

استفاده يكسان مؤمن و كافر از رزق الهي

«وَ اِذْ قـالَ اِبْراهيــمُ رَبِّ اجْعَــلْ هذا بَلَدا امِنا وَ ارْزُقْ اَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ امَنَ مِنْهُمْ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ قالَ وَ مَنْ كَفَرَ فَاُمَتِّعُهُ قَليلاً ثُمَّ اَضْطَرُّهُ اِلي عَذابِ النّارِ وَ بِئْسَ الْمَصيرُ،»
«و چون ابراهيم گفت پروردگارا، اين شهر را محل امني كن و اهلش را البته آن‌هائي را كه به خدا و روز جزا ايمان مي‌آورند از ثمرات، روزي بده خداي تعالي فــرمــود: بــه آن‌ها هم كه ايمان نمي‌آورند چند صباحي روزي مي‌دهم و سپس به سوي عذاب دوزخ كه بد مسيري است روانه‌اش مي‌كنم، روانه‌اي اضطراري!»
(126 / بقره)
استفاده يكسان مؤمن و كافر از رزق الهي (71)
حضرت ابراهيم بعد از آن كه از پروردگار خود امنيت را براي شهر مكه درخواست كرد، سپس براي اهل مكه روزي از ميوه‌ها را خواست، ناگهان متوجه شد كه ممكن است در آينده مردم مكه دو دسته شوند، يك دسته مؤمن و يكي كافر و دعائي كه درباره اهل مكه كرد، كه خدا از ميوه‌ها روزيشان كند، شامل هر دو دسته مي‌شود و او قبلاً از كافران و آن‌چه به غير خدا مي‌پرستيدند بي زاري جسته بود، لذا در جمله مورد بحث، عموميت دعاي خود را مقيد به قيد «مَنْ امَنَ مِنْهُمْ» كرد و گفت: خدايا روزي را تنها به مؤمنين از اهل مكه بده - يا اين كه آن جناب مي‌دانست كه به حكم ناموس زندگي اجتماعي دنيا وقتي رزقي به شهري وارد مي‌شود، ممكن نيست كافران از آن سهم نبرند و بهره‌مند نشوند، - وليكن در عين حال (و خدا داناتر است.) دعاي خود را مختص به
(72) غذا و تغذيه انسان
مؤمنين كرد تا تبّري خود را از كفار همه جا رعايت كرده باشد، وليكن جوابي داده شد كه شـامل مـؤمن و كـافر هر دو شد.
و در اين جواب اين نكته بيان شده: كه از دعاي وي آن‌چه بر طبق جريان عادي و قانون طبيعت است مستجاب است و خداوند در استجابت دعايش خرق عادت نمي‌كند و ظاهر حكم طبيعت را باطل نمي‌سازد.
«وَ مَنْ كَفَرَ فَاُمَتِّعُهُ قَليلاً ثُمَّ اَضْطَرُّهُ اِلي عَذابِ النّارِ...،» آن‌چه تو درخواست كردي كه من با روزي دادن مؤمنين اهل مكه اين شهر و خانه كعبه را كرامت دهم، با زياده مستجــاب نمــودم، پس كفــاري كه در اين شهــر پــديــد مي‌آيند، از زندگي مرفه و رزق فــراوان خــود مغــرور نشوند و خيــال نكنند كه نزد خــدا كرامتي و حرمتي دارند، بلكه احترام هر چه هست از خانه خداست و من چند صباحي ايشان را بهره‌مندي
استفاده يكسان مؤمن و كافر از رزق الهي (73)
از متاع اندك دنيا مي‌دهم و آن‌گاه به سوي آتش دوزخ كه بد بازگشت‌گاهي است، مضطرشان مي‌كنم. (1)
1- الميــزان ج :1 ص: 426 .
(74) غذا و تغذيه انسان

معناي اخراج زينت و طيبات رزق

«قُــلْ مَـنْ حَـرَّمَ زينَـةَ اللّهِ الَّتـي اَخْـرَجَ لِعِبـادِهِ وَ الطَّيِّبـاتِ مِنَ الـرِّزْقِ...؟»
«بگــو: چه كسي زينت خــدا را كــه بــراي بنــدگــان خود بيرون آورده و روزي‌هاي پاكيزه را، حـرام كرده...؟» (32 / اعراف)
طيب به معناي چيزي است كه ملايم با طبع باشد و در اين جا عبارت است از انواع مختلـف غــذاهــايي كــه انســــان بــا آن ارتــزاق مي‌كنــد.
اين مسأله كه زندگي صحيح و سعيد آدمي مبتني بر رزق طيب است احتياج به گفتن ندارد و ناگفته پيدا است كه انسان وقتي در زندگي خود به سعادت مطلوبش نائل
معناي اخراج زينت و طيبات رزق (75)
مي‌شود كه وسيله ارتزاقش چيزهايي باشد كه با طبيعت قوا و جهازاتش سازگار بوده و با بقاي تركيب خاصي كه آن جهازات دارد مساعد باشد، چون انسان به هيچ جهازي مجهز نشده مگر اين كه زندگيش موقوف و منوط بر آن است.
بنابراين، اگر در موردي، حاجت خود را با چيزي كه با طبعش سازگار نيست بــرآورده ســازد نقصــي بــه خود وارد آورده و مجبور است آن نقص را به وسيله سـايـر قواي خود تتميم و جبران نمايد.
مثلاً گرسنه‌اي كه احتياج به غذا را به صورتي غير صحيح برطرف مي‌سازد و بيش از اندازه لازم غذا مي‌خورد نقصي به جهاز هاضمه خود وارد مي‌آورد و مجبور مي‌شود به وسيله دوا و اتخاذ رژيم، جهاز هاضمه و غدد ترشحي آن را اصلاح نمايد و وقتي اين عمل را چند بار تكرار كرد دواهاي مزبور از اثر و خاصيت مي‌افتد و انسان
(76) غذا و تغذيه انسان
براي هميشه عليل شده از انجام كارهاي حياتي‌اش كه اهم آن فكر سالم و آزاد است باز مي‌ماند و هم‌چنين ساير حوائج زندگي.
عــلاوه بــر ايــن كــه تعــدي از اين سنــت انســان را به چيز ديگري تبديل مي‌كند و بــه صــورت مــوجــودي درمــي‌آورد كه نه عالم براي مثل او آفــريــده شده و نه امثــال او بــراي عـالـم خلــق شــده‌انـد.
آري، انساني كه يك سره خود را به دست شهوات بسپارد و بكوشد كه تا آخرين مرحله امكان و قدرت از لذائذ حيواني و شكم و شهوت و امثال آن تمتع ببرد انساني است كه مي‌خواهد در ظرفي زندگي كند كه عالم هستي برايش معين نكرده و به راهي رود كه فطرت برايش تعيين ننموده است.
خــداي سبحــان در اين آيه شــريفــه زينت‌هــايي را سراغ مي‌دهد كه براي
معناي اخراج زينت و طيبات رزق (77)
بندگانش ايجاد نموده و آنان را فطــرتـا به وجــود آن زينت‌ها و به استعمال و استفاده از آن‌ها ملهم كرده و معلوم است كه فطرت الهام نمي‌كند مگر به چيزهايي كه وجود و بقـاي انسـان منوط و محتاج به آن است.
در وضوح اين امر همين بس كه هيچ دليلي بر مباح بودن چيزي بهتر از احتياج به آن نيست، زيرا احتياج به حسب وجود و طبيعت خاص انساني خود دليل است بر اين كه خداي تعالي انسان را طوري آفـريده كه به آن چيــز محتــاج باشد.
و به عبارت ديگر با تعبيه قوا و ادوات انسان رابطه‌اي بين او و بين آن چيزها برقرار كــرده كه خــواه نـاخــواه، در صــدد تحصيــل آن‌هـا برمي‌آيــد.
ذكر طيبات از رزق و عطف آن بر زينت و قرار داشتن اين عطف در سياق استفهام انكاري اين معنا را مي‌رساند كه اولاً رزق طيب داراي اقسامي است.
(78) غذا و تغذيه انسان
و ثانيا زينــت خــدا و رزق طيــب را هـم شـرع ابـاحـه كـرده و هم عقل و هم فطرت.
و ثالثا اين اباحه وقتي است كه استفاده از آن از حد اعتدال تجاوز نكند وگرنه جامعه را تهديد به انحطاط نموده شكافي در بنيان آن ايجاد مي‌كند كه مايه انعدام آن است. (1)
1- الميزان ج :8 ص: 100 .
معناي اخراج زينت و طيبات رزق (79)

روزي دهنده كيست؟

«قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمآءِ وَ الاَْرْضِ...؟»
«بگــو چـه كسي شمــا را از آسمان و از زمين روزي مي‌دهد...؟» (31 / يونس)
كلمه رزق به معناي عطائي است جاري و هميشگي و رزق دادن خداي تعالي عالم بشــريت را از آسمــان، عبــارت است از فــرستــادن بـاران و بــــرف و امثــال آن.
و رزق دادنش از زمين عبارت است از روياندن گياهان و تربيت دام‌ها، البته گياهان و دام‌هائي كه بشر از آن‌ها ارتزاق مي‌كند و به بركت اين نعمت‌هاي الهي است كه نوع بشــر بـاقي مي‌ماند و نسلش منقرض نمي‌گردد. (1)
(80) غذا و تغذيه انسان

رزق تمام جنبنده‌ها به عهده خداست !

«وَ ما مِنْ دآبَّةٍ فِي الاَْرْضِ اِلاّ عَلَي اللّهِ رِزْقُها وَ يَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَ مُسْتَوْدَعَها كُــلٌّ فِــي كِتــابٍ مُبيــنٍ،»
«هيــچ جنبنــده‌اي در زميــن نيست مگر آن كه خدا رزق او را به عهده گرفته، او قرارگاه و محل نقل و انتقالش را مي‌داند رزق همه در كتابي روشن (كه همان علم خداست،) معين شده است!» (6 / هود)
كلمــه «دآبَّــةٍ» به طــوري كه در كتــب لغت آمــده به معناي هر موجودي است كه
1- الميزان ج :10 ص: 69 .
رزق تمام جنبدنده‌ها به عهده خداست ! (81)
حركتي هر چند اندك داشته باشد و بيشتر در نوع خاصي از جنبندگان استعمال مي‌شود، اما قــرينــه مقــام آيــه اقتضــاء دارد كه عمــوم منظــور باشد، براي اين كه زمينـه كــلام بيان وسعت علم خداي تعالي است.
و اين معنا، يعني يادآوري رزق تمامي جنبنده‌ها و اين كه خداي تعالي ضامن آن مي‌باشد، براي اين است كه سعه علم خدا و آگاهي‌اش همه حالات جنبندگان را اثبات كند.
برگشت معنا به اين مي‌شود كه: كل جنبنده‌هائي كه در زمين هستند رزقشان برعهده خداي تعالي است - و هرگز بدون رزق نمي‌مانند - پس خداي تعالي دانا و با خبر از احوال آن‌ها است هر جا كه باشند، اگر در قرارگاهي معين باشند، قرارگاهي كه هرگز از آن خارج نمي‌شوند مانند دريا براي ماهي و نظير صدف كه در گوشه‌اي از ته دريا زندگي مي‌كند، خداي تعالي رزقش را در همان دريا مي‌دهد و اگر قرارگاه معيني
(82) غذا و تغذيه انسان
نداشته باشند و هر جا كه هستند به عنوان موقتند مانند مرغان هوا و مسافران دور شده از وطن و يا آن جا كه هستند تا زماني معين مي‌باشند و پس از مدتي بيرون مي‌آيند، مانند جنين در رحم مادر، خداي تعالي آگاه به حال هر جنبنده‌اي است كه در پهناي زمين زندگي مي‌كند (در آن واحد ناظر احوال و برآرنده حاجت ميلياردها جنبنده است كه در هوا و روي زمين و زير زمين و در شكم مادران هستند،) و چگونه چنين نباشد با اين كه رزق آن‌ها به عهده آن جناب است و معلوم است كه رزق وقتي به روزي خوار مي‌رسد كه روزي دهنده آگاه به حاجت او و با خبر از وضع او و مطلع از محل زندگي او باشد، چه محل زندگي موقت و چه محل زندگي دائمي‌اش.
از همين جا روشن مي‌شود كه منظور از دو كلمه «مُسْتَقَر» و «مُسْتَوْدَع» هم آن محلي است كه جنبنده فعلاً در آن هست و مادامي كه در زمين است و زندگي دنيوي و
رزق تمام جنبدنده‌ها به عهده خداست ! (83)
زميني را مي‌گــذرانــد در آن جــا قرار دارد و هم آن محل موقتي است كه چند صباحي در آن قرار مي‌گيرد و سپس از آن جا مفــارقت كــرده به محلــي ديگر منتقل مي‌شود.
و امــا ايــن كــه فــرمــوده: «عَلَــي اللّهِ رِزْقُهــا،» كــلامــي است كه دلالــت مي‌كند بر اين كه دادن رزق بر خداي تعالي واجب است و در قرآن كريم مكرر آمده كه روزي دادن، يكــي از افعــال مختـص به خــداي تعــالي است و اين كه روزي، حقي است بــراي خلــق بر عهده خـداي تعالي، به اين آيات دقت فرماييد:
«اَمَّــنْ هــذَا الَّــذي يَــرْزُقُكُــمْ اِنْ اَمْسَـكَ رِزْقَـهُ؟» (21 / ملك)
كــه بـه خـوبـي دلالـت دارد بـر اين كه غيـر از خـداي تعالي روزي دهنده‌اي نيست.
«اِنَّ اللّهَ هُوَ الرَّزّاقُ ذُوالْقُوَّةِ الْمَتينُ!» (58 / ذاريات)
«وَ فِــي السَّمــاءِ رِزْقُكُــمْ وَ مــا تُــوعَــدُونَ فَــوَ رَبِّ السَّمــاءِ وَ الاَْرْضِ اِنَّهُ لَحَقٌّ
(84) غذا و تغذيه انسان
مِثْــلَ مــا اَنَّكُـــــمْ تَنْطِقُــونَ!» (22 و23 / ذاريات) (1)

اكرام بني آدم با غذاهاي لذيذ و پاكيزه

«وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَني ادَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْنــاهُمْ عَلي كَثيــرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضيلاً،»
«و ما فرزندان آدم را بسيار گرامي داشتيم و آنان را بر مركب‌هاي آبي و صحرائي سوار كرديم و از هر غذاي لذيذ و پاكيزه روزيشان كرديم و بر بسياري از
1- الميزان ج :10 ص: 221 .
اكرام بني آدم با غذاهاي لذيذ و پاكيزه (85)
مخلوقات خود برتريشان داديم ، آن هم چه برتري!» (70 / اسراء)
مقصود از طيبات اقسام ميوه‌ها و حاصل‌هائي است كه مورد استفاده و خوش‌آيند بشر بوده و هر چيزي ديگر است كه از آن متنعم گشته و لذت مي‌برد و عنوان رزق بر آن صادق باشد و اين نيز يكي از مظاهر تكريم است كه انسان را به ميهماني مثل مي‌زند كه به ضيافتي دعوت شود آن گاه براي حضور در آن ضيافت برايش مركب بفرستند و در آن ضيافت انواع غذاها و ميوه‌ها در اختيارش بگذارند، كه هم ميهماني تكريم است و هم مركب فـرستادن و هم غذاهاي لذيذ برايش آوردن همه مصداق تكريم است.
هر يك از دو كلمه: تفضيل و تكريم ناظر به يك دسته از موهبت‌هاي الهي است كه به انسان داده شده، «تكريم انسان» به دادن عقل است كه به هيچ موجودي ديگر داده نشده
(86) غذا و تغذيه انسان
و انسان به وسيله آن خير را از شر و نافع را از مضر و نيك را از بد تميز مي‌دهد، موهبت‌هاي ديگري از قبيل تسلط بر ساير موجودات و استخدام و تسخير آن‌ها براي رسيدن به هدف‌ها از قبيل نطق و خط و امثال آن نيز زماني محقق مي‌شود كه عقل باشد.
و اما «تفضيل انسان» بر ساير موجودات به اين است كه آن‌چه را كه به آن‌ها داده از هر يك سهم بيشتري به انسان داده است، اگر حيوان غذا مي‌خورد خوراك ساده‌اي از گوشت و يا ميوه و يا گياهان و يا غير آن دارد، ولي انسان كه در اين جهت با حيوان شريك است اين اضافه را دارد كه همان مواد غذائي را گرفته و انواع طعام‌هاي پخته و خام براي خود ابتكار مي‌كند، طعام‌هاي گوناگون و فنون مختلف و لذيذ كه نمي‌توان به شمــاره‌اش آورد، بــراي خــود اختــراع مي‌نمــايــد و هم‌چنين آشاميدني و پوشيدني و اطفاء غريزه جنسي و طريقه مسكن گزيدن و رفتار اجتماعي در حيوانات و
اكرام بني آدم با غذاهاي لذيذ و پاكيزه (87)
انسان بدين قياس است. (1)

اطمينان از روزي رساني خدا

«وَ كَاَيِّنْ مِنْ دابَّةٍ لا تَحْمِـلُ رِزْقَهَـا اللّهُ يَـرْزُقُها وَ اِيّاكُمْ وَ هُوَ السَّميعُ الْعَليمُ،»
«و چه بسيار جنبنده‌اي كه نمي‌تواند رزق خود را تأمين كند خدا آن‌ها را و شما را روزي مي‌دهد و او شنواي‌دانا است!» (60 / عنكبوت)
در اين آيه شريفه مؤمنين را دل خوشي و دل گرمي مي‌دهد، تا اگر خواستند در راه
1- الميـــــــزان ج :13 ص: 215 .
(88) غذا و تغذيه انسان
خــدا مهــاجــرت كنند از جهــت رزق نگــراني نداشته باشند و بدانند هر جا باشند خــدا رزقشــان را در آن جا مي‌دهد و يقين داشتــه باشند كه از گرسنگي نخواهند مرد و بـداننــد كه رازقشــان پروردگارشان است، نه آب و خاكشان و به اين منظور مي‌فرمايد: چــه بسيار از جنبندگانند كه رزق خود را ذخيره نمي‌كنند، بلكه خدا روز به روز رزقشان را مي‌رساند، شما انسان‌ها نيز هر چند كه ذخيره مي‌كنيد، ولي بايد بدانيد كــه روزي دهنـده شمــا خـــدا اســت و او شنــوا و دانــاست.
در اين كه دو نام بزرگ از اسامي خدا در خاتمه آيه قرار گرفته، اشاره است به بـرهـان بر مضمـون آيـه، چـون مضمون آيه اين بود كه انسان و ساير حيوانات محتاج به رزقنـد و رزق خـود را بـه زبـان حـاجت از خــدا مي‌خواهند و خدا حاجتشان را برآورده مي‌سازد، براي اين كه او هم دانــاي به حـوائــج خلق خوبش است و هم
اطمينان از روزي رساني خدا (89)
شنــواي حـاجــت آنان است، پس به مقتضــاي اين دو اسم آنــان را روزي مي‌دهد. (1)

رام كردن زمين براي استفاده و تغذيه انسان

«هُــوَ الَّــذي جَعَـــلَ لَكُــمُ الاَْرْضَ ذَلُـولاً فَامْشُــوا فـي مَنــاكِبِهــا وَ كُلُوا مِــنْ رِزْقِــهِ وَ اِلَيْــهِ النُّشُـورُ،»
«او است آن كسي‌كه زمين را براي شما رام‌كرده پس در اقطار آن آمد و شد كنيد و از رزق‌آن بخوريد و بدانيدكه زنده‌شدن بارديگرشمابه‌سوي‌او است!» (15/ملك)
اگر زمين را - چون اسبي - رام خواند و قطعات آن را گرده يا شانه ناميد، به اين
1- الميزان ج :10 ص: 221 .
(90) غذا و تغذيه انسان
اعتبار بود كه زمين براي انواع تصرفات انسان رام است، نه چموشي دارد و نه از تصرفات بشر امتناع مي‌ورزد.
امــر در جملــه «بخــوريــد از رزق آن،» امــر وجــوبي نيست، بلكــه تنهــا جواز و ابـــــاحـــه را مي‌رســـاند.
و معناي آيه اين است كه خداي تعالي آن كسي است كه زمين را منقاد و رام شما كرد، تا بتوانيد بر پشت آن قرار بگيريد و از اين قطعه به آن قطعه‌اش برويد و از رزقش كه او برايتان مقدر فرموده بخوريد و به انواع مختلفي براي به دست آوردن آن رزق در زمين تصرف كنيد. (1)
1- الميزان ج :19 ص: 599 .
رام كردن زمين براي استفاده و تغديه انسان (91)
(92)

فصل دوم:گوشت‌ها در تغذيه انسان

مجوز تغذيه انسان از گوشت حيوانات

«اَوَ لَــمْ يَــرَوْا اَنّا خَلَقْنــا لَهُـمْ مِمّا عَمِلَـتْ اَيْـدينـا اَنْعـامـا فَهُمْ لَها مالِكُونَ،»
«مگر نمي‌بينيد كه براي انسان از آن‌چه دست قدرت ما درست كرده حيواناتي آفـريـديم كه مـالك آن شده‌اند؟» (71 / يس)
«وَ ذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَ مِنْها يَأْكُلُونَ،»
(93)
«و حيوانات را براي ايشان رام كرده‌ايم كه هم مركوبشان است و هم از آن مـي‌خــورنـد؟» (72/يس)
«وَ لَهُـمْ فيها مَنافِعُ وَ مَشارِبُ اَفَلا يَشْكُرُونَ ،»
«و از آن سودهــا و نوشيــدني‌ها دارنــد، پس چـرا باز هم سپاس نمي‌گزارند؟»
(73/يس)
مراد از اين كه فرمود: چارپايان از چيزهايي است كه دست‌هاي خدا درستش كرده، اين است كــه: كســي در خلقت آن‌هــا شـركت نــدارد خلقت آن‌ها مختص به خداست.
و معناي «خَلَقْنا لَهُمْ،»اين است كه: ما چارپايان را به خاطر انسان خلق كرده‌ايم و لازمــه آن اختصــاص چارپايان به انســان است و اختصاص هم بالاخره منتهي به ملكيت مي‌شود، چون ملك اعتباري در اجتمـاع، خــود يكــي از شعــب اختصاص است.
(94) غذا و تغذيه انسان
و تذليل چارپايان براي انسان به اين معنا است كه خداوند اين حيوانات را براي انسـان‌هـا رام و فرمان بردار كرده، اين همان تذليل و تسخير حيوان است براي انسان.
و كلمــه «رَكُــوب» به معناي مركب است، مانند: گاو و شتر كه بار آدمي را مي‌برد.
و جملــه «مِنْهــا يَــأْكُلُــونَ،» به معنــاي اين اســت كه از گـوشتــش مي‌خـورنـد.
و مراد از منافع هر انتفاعي است كه آدمي از مو، كرك، پشم و پوست حيوان و ساير منافع آن مي‌برد.
و مــراد از مَشْـــروب شيـــر حيــوانــات اســـت.
و معناي آيات سه‌گانه اين است كه: آيا كفار نمي‌دانند كه ما به خاطر ايشان و به منظور تدبير امر زندگي ايشان در دنيا، چارپاياني از شتر و گاو و گوسفند خلق كرديم و نتيجه‌اش اين شد كه انسان مالك اين حيوانات گرديد،
مجوز تغذيه انسان از گوشت حيوانات (95)
البته ملكيت به اين معنا، كه صحيح است براي او هر نوع تصرفي كه خواست در اين حيــوانــات بكنــد و معــارضي هم نــداشتــه بــاشد.
و ما اين حيوانات را رام و منقاد و مسخر آن‌ها نموديم، به طوري كه ياراي عصيان و چموشي نداشته باشند، در نتيجه بعضي از آن‌ها باربر و مركب ايشان شد و بعضي ديگر مأكول ايشان گشت، يعني از گوشت آن‌ها استفاده مي‌كنند و منافع ديگري هم از مو و پشم و پوست آن‌ها مي‌برند و از شير آن‌ها مي‌نوشند، آيا باز هم شكر خدا نمي‌گزارند كه چنين تدبير كاملي در حق آن‌ها به كار برده، تدبيري كه كشف مي‌كند كه او پــروردگــار ايشــان است و آيا باز هم از در شكر نعمت، او را عبادت نمي‌كنند؟ (1)
1- الميزان ج :17 ص: 164 .
(96) غذا و تغذيه انسان

آفرينش چارپايان براي سواري و تغذيه انسان

«اَللّهُ الَّذي جَعَلَ لَكُمُ الاَْنْعامَ لِتَرْكَبُوا مِنْها وَ مِنْها تَأْكُلُونَ،»
«خدا همان كسي است كه چارپايان را برايتان خلق كرد تا بر بعضي از آن‌ها سوار شــده و از بعضــي ديگــر آن‌ها بخــوريــد.» (79 / غافر)
خداي سبحان از بين همه چيزهايي كه آدميان در زندگي از آن منتفع مي‌شوند و
آفرينش چارپايان براي سواري و تغذيه انسان (97)
تــدبيــر امر انسان‌ها بدان‌ها بستگي دارد، چارپايان را نام مي‌برد كه مراد از آن شتر و گـاو و گوسفنـد است.
غــرض از اين خلقــت و يا تسخير اين است كه شما بر بعضي از آن‌ها مانند يك قســم از شتــران ســوار شـويــد و از شير بعضي ديگر مانند قسمي از شتر و گاو و گــوسفنــد بخوريد.(1)

مجوز خوردن گوشت چارپايان بزرگسال و خردسال

«وَ مِنَ الاَْنْعامِ حَمُولَةً وَ فَرْشا كُلُوا مِمّا رَزَقَكُمُ اللّهُ وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ
1- الميزان ج :17 ص: 538 .
(98) غذا و تغذيه انسان
الشَّيْطــانِ اِنَّــهُ لَكُــمْ عَــــدُوٌّ مُبيــنٌ،»
«و از حيوانات باربردار و نوزاد (پديد آورد) از آن‌چه خدا روزيتان كرده بخوريد و دنبـال شيطـان مــرويـد كه وي براي شما دشمني آشكار است.» (142 / انعام)
«حَمُولَةً» به معناي چارپايان بزرگسال است و از اين جهت آن‌ها را حموله مي‌خوانند كه طاقت برداشتن حمل (بار) را دارند. و «فَرْش» به معناي خردسالان آن‌ها است. امر در جمله «كُلُوا مِمّا رَزَقَكُمُ اللّهُ،» تنها براي اباحه خوردن و امضاي حكم عقل بــه اِبــاحـه آن است.
و معناي اين كه فرمود: «وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ اِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبينٌ،»
اين است كه: شما در اين امري كه خداوند اباحه آن را تشريع كرده راه پيروي
مجوز خوردن‌گوشت چارپايان بزرگسال و خردسال (99)
شيطــان را پيش مگيــريــد و پا در جــاي پاي او نگذاريد و حلال خدا را حرام مكنيد، پيــروي خطــوات شيطــان معنايش همين تحــريــم حـلال است بدون علم. (1)

گـوشـت‌هاي تـازه و لطيـف دريـائي

«وَ ما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَ هذا مِلْحٌ اُجاجٌ وَ مِنْ كُـلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْما طَرِيّا.....،»
«اين دو دريا با هم يك سان نيستند يكي شيرين و گوارا و ديگري شور و تلخ و
1- الميزان ج :7 ص: 501 .
(100) غذا و تغذيه انسان
شمــا از هر دوي آن‌ها گوشت تازه گرفته مي‌خوريد...،» (12 / فاطر)
كلمه «عَذْب» به معناي آب پاكيزه است و كلمه «فُرات» به معناي آبي است كه سوز عطش را مي‌شكند و يا آبي است كه خنك باشد.
و كلمه «سائِغ» آن آبي را گويند كه از گوارايي، با سهولت به حلق فرو رود و كلمه «اُجــاج» به معناي آبــي است كه به خــاطــر شــوري و يا تلخـي، حلـق را مي‌سوزاند.
«لَحْما طَرِيّا» به معناي گوشت تازه و لطيف است و منظور از آن، گوشت ماهي و يا هــم آن و هم گــوشت مرغــابي دريـايي است.
در اين آيه شريفه مؤمن و كافر را به درياي شيرين و شور مثل مي‌زند و يك سان نبودن آن دو را در كمال فطري بيان مي‌كند، هر چند كه در بسياري از خواص انساني و آثار آن مثل همند، ولي مؤمن به همان فطرت اولي و اصلي خودش باقي است و در نتيجه
گوشت‌هاي تازه و لطيف دريائي (101)
به سعادت حيات آخرت و دايمي خود مي‌رسد، ولي كافر از آن فطرت اصلي منحرف شده و وضعي به خود گرفته كه فطرت انساني، آن را پاك و خوشايند نمي‌داند و به زودي صاحبش به كيفر اعمالش معذب مي‌شود.
پس مثل اين دو قسم انسان مثل دو درياي شور و شيرين است، كه يكي بر فطرت آب اصلي‌اش، كه همان گوارايي باشد باقي است و ديگري (به خاطر اختلاط با املاح،) شور شده است، هر چند كه در بعضي از آثار نافع شريكند، چون مردم از هر دوي آن‌ها ماهي مي‌گيرند و يا مرغابي شكار مي‌كنند و يا زيور مرواريد استخراج مي‌نمايند و يا صدف و مرجـان مي‌گيرند. (1)
1- الميزان ج :17 ص: 35 .
(102) غذا و تغذيه انسان

عقـايد اقوام و اديان مختلـف دربـاره خوردن گوشت

تغــذيـه از گــوشـت‌ها در آئين بودا

در سنت بودا خوردن تمامي گوشت‌ها تحريم شده و پيروان اين سنت هيچ حيواني را حلال گوشت نمي‌دانند و اين طرف تفريط در مسأله خوردن گوشت است و طرف افراط آن را وحشي‌هاي آفريقا (و بعض متمدنين اروپا و غرب) پيش گرفته‌اند كه از خوردن هيچ گوشتي حتي گوشت انسان امتناع ندارند.
عقايد اقوام و اديان مختلف درباره خوردن گوشت (103)

تغذيه از گوشت‌ها در سنت عرب جاهليت

عرب در دوران جاهليت گوشت چهارپايان و ساير حيوانات از قبيل موش و قورباغه را مي‌خورد، چهارپايان را هم به هر نحوي كه كشته مي‌شد مي‌خورد، چه اين كه سرش را بريده باشند و چه اين كه خفه‌اش كرده باشند و چه طوري ديگر مرده باشد، كه در آيات گذشته به عنوان‌هاي منخنقه و موقوذه و مترديه و نطيحه و نيم‌خورده درندگان از آن‌ها ياد شده بود و وقتي مورد اعتراض واقع مي‌شدند مي‌گفتند: چطور شد كه آن‌چه خود شما مي‌كشيد حلال است و آن‌چه خدا مي‌كشد حرام است؟ هم‌چنان‌كه امروز نيز همين جواب از پاره‌اي اشخاص شنيده مي‌شود، كه مگر گوشت با گوشت فرق دارد، همين كه گوشتي سالم باشد و به بدن انسان صدمه وارد نياورد آن گوشت
(104) غذا و تغذيه انسان
خوردني است، هر چند كه بي‌ضرر بودنش به وسيله علاج‌هاي طبي صورت گرفته باشد و خلاصه گوشت حرام آن گوشتي است كه دستگاه گوارش آن را نپذيرد، از آن گذشته همه گوشت‌ها براي اين دستگاه گوشت است و هيچ فرقي بين آن‌ها نيست.
و نيز در عرب رسم بود كه خون را مي‌خوردند و آن را در روده حيوان ريخته با آن روده كباب مي‌كردند و مي‌خوردند و بخورد ميهمانان مي‌دادند و نيز رسمشان چنين بود كه هر گاه دچار قحطي مي‌شدند، بدن شتر خود را با آلتي برنده سوراخ مي‌كردند و هر چه خون بيرون مي‌آمد مي‌خوردند، امروز نيز خوردن خون در بسياري از امت‌هاي غير مسلمان رائج است.

تغذيه از گوشت‌ها در سنت بت‌پرستان چين

تغذيه از گوشت در سنت‌پرستان چين (105)
ايــن سنــت در بت‌پــرستان چيــن رواج بيشتري دارد و به طوري كه شنيده مي‌شود - از خوردن هيچ حيواني حتي سگ و گربه و حتي كرم‌ها و صدف‌ها و ساير حشــرات امتناع ندارند.

تغـذيـه از گوشت‌ها در دين مبيـن اسلام

و اما اسلام در بين آن سنت تفريطي و اين روش افراطي راهي ميانه را رفته، از بين گوشت‌ها هر گوشتي كه طبيعت انسان‌هاي معتدل و يا به عبارتي طبيعت معتدل انسان‌ها آن را پاكيزه و مطبوع مي‌داند، در تحت عنوان كلي طيبات حلال كرده و سپس
(106) غذا و تغذيه انسان
اين عنوان كلي را به چهارپايان يعني بهائم كه عبارتند از گوسفند و بز و گاو و شتر ـ و در بعضي از چهارپايان چون اسب و الاغ به كراهت ـ و در ميان پرندگان به هر مرغي كه گوشت‌خوار نباشد ـ كه علامتش داشتن سنگدان و پرواز به طريق بال زدن و نداشتن چنگــال است ـ و در آبــزي‌ها به ماهيــاني كه فلــس دارند، به آن تفصيلــي كه در كتــب فقــه آمده تفسيــر كرده است.
و از اين حيوانات حلال گوشت خون و مردار و آن‌چه براي غير خدا ذبح شده را تحريم كرده و غرض در اين تحريم اين بوده كه بشر بر طبق سنت فطرت زندگي كند، چون بشر در اصل فطرت به خوردن گوشت علاقمند است و نيز فطرتا براي فكر صحيح و طبع مستقيم كه از تجويز هر چيزي كه نوعا ضرر دارد و يا مورد نفرت طبع است امتناع مي‌ورزد، احترام قائل است. (1)
تغذيه از گوشت‌ها در دين مبين اسلام (107)

فصل سوم:مواد غذائي حلال و حرام

تفسيري از امام صادق عليه‌السلام در فلسفه محرمات الهي

در تفسيــر عيــاشــي، از محمــد بن عبــداللّه از بعضــي اصحــابش روايت كرده كــه گفــت: به امام صــادق عليه‌السلام عرضه داشتم: فدايت شوم، چرا خداي تعالي مردار و خــون و گــوشت خــوك را تحــريم كرد؟ فرمود:
1- الميــــــــــــــــــــزان ج :5 ص: 295 .
(108)
خداي تبارك و تعالي اگر اين‌ها را بر بندگانش تحريم و غير اين‌ها را حلال كرده، از اين بابت نبوده كه خودش از محرمات بدش مي‌آمده و از آن‌چه حلال كرده، خوشش مي‌آمده، بلكه خداي تعالي كه خلائق را پديد آورده مي‌داند چه چيزهائي براي ساختمان بدن آنان سودمند و مايه قوام بدن آنان است، آن‌ها را حلال و مباح كرده، تا به فضل و كرم خود مصالح آنان را تأمين كرده باشد و نيز مي‌داند چه چيزهائي براي ساختمان بدن آنان مضر است. ايشان را از استعمال آن نهي كرده و آن چيزها را بر آنان تحريم نموده، مگر در صورت اضطرار، يعني در مواردي كه ضرر استعمال نكردن محرمات بيــش از ضــرر استعمــال آن‌هـا است، آن را حلال كرده، تا شخص مضطر به مقدار رفع اضطرارش و نه بيشتر از آن استفــاده كند.
امام سپس فرمود: و اما ميته بدين جهت تحريم شده كه احدي از آن نخورد و
تفسيري‌از امام‌صادق (ع) درفلسفه محرمات‌الهي (109)
نزديكش نشود، مگر آن كه بدنش ضعيف و جسمش لاغر و مغز استخوانش سست و نسلش قطــع مي‌شــود و كســي كه مــردار مي‌خــورد جز به مرگ ناگهاني نمي‌ميرد.
و اما خوردن خون انسان‌ها را چون سگ، درنده و قسي‌القلب مي‌سازد و رأفت و رحمت را كم مي‌كند، تا جائي كه كشتن فرزند و پدر و مادر از او احتمال مي‌رود و دوست و همنشين او نيز از خطر او ايمن نيست.
و اما حرمت گوشت خوك بدان جهت است كه خداي تعالي در ادوار گذشته مردمي را به جرم گناهاني به صورت حيواناتي چون خوك و ميمون و خرس و ساير مسوخات مسخ كرد و آن گاه خوردن گوشت اين گونه حيوانات را تحريم نمود، تا مردم آن را جزء غذاها و خوردني‌هاي خود نشمارند و عقوبت گناهي را كه باعث مسخ انسان‌هائي به صورت آن حيوان شد كوچك نشمارند.
(110) غذا و تغذيه انسان
و اما حرمت شراب به خاطر اثري است كه شراب دارد و فسادي كه در عقل و در اعضاي بدن مي‌گذارد، آن‌گاه فرمود: دائم‌الخمر مانند كسي است كه بت مي‌پرستد و شراب او را دچار ارتعاش ساخته نور ايمان را از او مي‌برد،و مروتش را منهدم مي‌سازد، وادارش مي‌كنــد بــه اين كه هــر گنــاهي چــون قتــل نفــس و زنــا را مــرتكــب شود، او حتي ايمن از اين نيست كه در حال مستي با محارم جمع شود، در حالي كه خودش متوجه نباشد، كه چه مي‌كند و شراب، كار نوشنده‌اش را به ارتكاب هر نــوع شــر و گناه مي‌كشاند. (1)
1- الميــــــــــــــزان ج :5 ص: 308 .
تفسيري‌از امام‌صادق (ع) درفلسفه محرمات‌الهي (111)

فرماني براي خوردن غذاهاي حلال و پاكيزه روي زمين

«يا اَيُّهَاالنّاسُ كُلُوا مِمّا فِي الاَْرْضِ حَلالاً طَيِّبا وَ لاتَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ اِنَّهُ لَكُـمْ عَدُوٌّ مُبينٌ،»
«هان! اي مردم از آن‌چه در زمين است بخوريد در حالي كه حلال و طيب باشد و گام‌هاي شيطان را پيروي مكنيد كه او شما را دشمني است آشكار!» (168 / بقره)
كلمه «حرام» معنايش با كلمه «ممنوع» يكي است، وقتي مي‌گويند فلان كار حرام است، معنايش اين است كه ارتكاب آن ممنوع است و كلمه «حلال» هم در تمامي موارد استعمالش معنــاي آزادي در عمــل و اثر را مي‌رساند.
(112) غذا و تغذيه انسان
كلمه «طَيِّب» در مقابل كلمه «خَبيث» معناي ملايمت با نفس و طبع هر چيزي را مي‌دهد، مثل كلمه طيب، كه به معناي آن سخني است كه گوش را از شنيدنش خوش آيد و عطر طيب كه به معناي آن عطري است كه شامه آدمي از بوي آن خوشش آيد و مكان طيب يعني آن محلي كه با حال كسي كه مي‌خواهد در آن محل جا بگيرد سازگار باشد.
خــداي تعــالي در صــدر اين آيــات خطــاب را متــوجــه عمــوم مــردم كــرد نــه خصــوص مــؤمنيــن و اين بــدان جهــت بــود كه حكمــي كــه در اين آيــه به گــوش مي‌رســاند و بيــانش مي‌كند، حكمــي است كه مورد ابتلاي عموم مردم است.
مشركين عرب براي اين كه نزد آنان اموري حرام بود، كه خودشان بر خود حرام كرده بودند و آن گاه به خدا افتراء بستند. در مشركين غير عرب هم اموري از اين قبيل يافت مي‌شد.
فرماني‌براي خوردن‌غذاهاي‌حلال‌وپاكيزه‌روي‌زمين (113)
مؤمنين هم با اين كه به اسلام درآمده بودند، ولي هنوز خرافاتي چند از باب توارث اخلاقي و آداب قومي و سنت‌هاي منسوخه در بينشان باقي مانده بود، به همين جهت مؤمنين نيز گرفتار اين بقاياي خرافات قديم بودند، لذا خطاب در آيه، متوجه عموم مردم شد كه آن‌چه در زمين هست برايشان حلال است و مي‌توانند بخورند و پاي‌بند احكام خرافي قديم نباشند.
كلمه «أكل» در اصل به معناي جويدن و بلعيدن است، ولكن به عنوان كنايه در مطلق تصرفات در اموال نيز استعمال مي‌شود و جهتش اين است كه در آن تصرفات نيز منظور اصلي انسان «خوردن» است چون به طور كلي خوردن ركن زندگي آدمي است.
و ما مي‌توانيم امر «كُلُوا ـ بخوريد!» در آيه مورد بحث را هم حمل بر اين معناي وسيع كنيم، براي اين كه مطلق است (هم با معناي خوردن مي‌سازد و هم با مطلق
(114) غذا و تغذيه انسان
تصرفات،) و در اين صورت معناي آيه اين مي‌شود كه: از آن‌چه خدا از نعمت‌هاي خود در زمين آفريده و در اختيار شما قرار داده بخوريد و در آن تصرف كنيد كه هم حلال و هم طيب است! يعني هيچ مانعي به غير از آن‌چه كه از ناحيه طبيعت خودتان و يا از ناحيه طبيعت زمين مانع است شما را از خوردن و تصرف آن‌چه حلال است جلوگير نشود، (بله آن‌ها كه به طبع خود قابل أكل نيستند مانند سنگ و چوب و يا آن‌ها كه طبع آدمي خوردن آن را نمي‌پذيرد، مانند كثافات و يا آن‌هائي كه طبيعت شما از آن تنفر ندارد خوردن آن را مي‌پذيرد وليكن سليقه ديني مثلاً مانع از خوردن آن است، چون از راه جبــر جــائــر به دست آمــده است خــوردنش حــلال نيست.)
«كُلُوا مِمّا فِي الاَْرْضِ حَلالاً طَيِّبا!»
«از آن‌چه در زمين است بخوريد در حالي كه حلال و طيب باشد!»
فرماني‌براي خوردن‌غذاهاي‌حلال‌وپاكيزه‌روي‌زمين (115)
اين جمله اباحه‌اي عمومي و بدون قيد و شرط را آماده مي‌كند، چيزي كه هست جمله: «وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ ـ و گام‌هاي شيطان را پيروي مكنيد...!» مي‌فهماند كه در اين ميان چيزهاي ديگري هم هست كه نامش «خطوات شيطان» است و مربوط به همين أكل حلال طيب است و اين امور، يا مربوط به نخوردن به خاطر پيروي شيطان است و يا خوردن به خاطر پيروي شيطان است و چون تا اين جا معلوم نكرد كه آن امور چيست؟ لذا براي اين كه ضابطه‌اي دست داده باشد كه چه چيزهائي پيروي شيطان است؟ عبارت «سوء و فحشاء و سخن بدون علم،» را خاطرنشان كرد و فهماند كه هر چيزي كه بد است، يا فحشاء است يا بدون علم حكم كردن است، پيروي از آن پيروي شيطان است.
و وقتي نخوردن و تصرف نكردن در چيزي كه خدا دستور به اجتناب از آن نداده،
(116) غذا و تغذيه انسان
جائز نباشد، خوردن و تصرف بدون دستور او نيز جائز نيست، پس هيچ اَكلي حلال و طيب نيست مگر آن كه خداي تعالي اجازه داده و تشريعش كرده و از خوردن آن منع و ردعي نكرده باشد (كه همين آيه مورد بحث و نظائر آن تشريع حليت همه چيزها است،) و آيــــه 173 سوره بقــره كه در آن از خــوردن چيــزهــائي نهــي فــرمــوده است:
«اِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزيرِ وَ مااُحِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بــاغٍ وَ لا عــادٍ فَــلا اِثْــمَ عَلَيْــهِ اِنَّ اللّــهَ غَفُــورٌ رَحيـــمٌ،»
«خداوند تنها از ميان خوردني‌ها، مردار و خون و گوشت خوك و گوشت حيواني كه براي غير خدا ذبح شده حرام كرده است و در اين‌ها هم اگر كسي ناچار به خوردن شود در صورتي كه خودش خود را ناچار نكرده باشد و نيز در صورتي كه در خوردن از حد اضطرار تجاوز نكند گناهي بر او نيست كه خدا غفور و رحيم است.» (173 / بقره)
فرماني‌براي خوردن‌غذاهاي‌حلال‌وپاكيزه‌روي‌زمين (117)
پس برگشت معناي آيه به اين مي‌شود (و خدا داناتر است) كه مثلاً بگوئيم: از همه نعمت‌هاي خدا كه در زمين براي شما آفريده بخوريد، زيرا خدا آن‌ها را براي شما حلال و طيــب كــرد و از خــوردن هيچ حــلال طيبــي خودداري مكنيد كه خودداري از آن هــم ســوء است، هم فحشــاء و هم بــدون علــم سخــن گفتن: يعني «وهم تشريع» و شما حق نداريد تشريع كنيد، يعني چيزي را كه جزء دين نيست، جزء دين كنيد كه اگر چنيـن كنيـد خطـوات شيطان را پيروي كرده‌ايد.
پس آيه شريفه چند نكته را افاده مي‌كند: اول اين كه حكم مي‌كند به حليت عموم تصرفات، مگر هر تصرفي كه در كلامي ديگر از آن نهي شده باشد، چون خداي سبحان اين حق را دارد كه از ميــان چيــزهــائي كه اجــازه تصرف داده، يكي يا چند چيز را
(118) غذا و تغذيه انسان
ممنوع اعلام بــدارد.
(پس آيه شريفه يك قاعده كلي دست داد و آن اين بود كه هر جا شك كرديم آيا خوردن فلان چيز و يا تصرف در فلان چيز جائز است يا نه به اين آيه تمسك جوئيم و بگــوئيــم غيــر از چنــد چيــزي كــه در دليل جداگانه حرام شده، همه چيز حلال و طيـب است. مترجم.)
دوم اين كه خودداري و امتناع از خوردن و يا تصرف كردن در چيزي كه دليلي علمي بر منع از آن نرسيده، خود تشريع و حرام است.
سوم اين كه مراد از پيروي خطــوات شيطان اين است كه بنده خــدا به چيزي تعبد كند و آن را عبـــادت و اطــاعت خــدا قرار دهد كه خداي تعالي هيچ اجازه‌اي در خصوص آن نداده باشد، چون خـداي تعـالي هيچ مشـي و روشي را منع نكرده، مگر آن
فرماني‌براي خوردن‌غذاهاي‌حلال‌وپاكيزه‌روي‌زمين (119)
روشــي را كه آدمــي در رفتن بر طبــق آن پــاي خــود به جـــاي پـاي شيطان بگذارد و راه رفتن خود را مطــابــق راه رفتــن شيطـان كند، در اين صــورت است كــه روش او پيـــــروي گــام‌هــاي شيطــان مي‌شـــود .(1)
«يا اَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَاشْكُرُوا لِلّهِ اِنْ كُنْتُمْ اِيّاهُ تَعْبُدُونَ،»
«اي كساني كه ايمان آورده‌ايد از پاكيزه‌ها هر چه كه ما روزيتان كرده‌ايم بخوريد و شكر خدا بگزاريد اگر تنها او را مي‌پرستيد!» (172 / بقره)
اين جمله خطابي است خاص به مؤمنين، كه بعد از خطاب قبلي كه به عموم مردم بود قرار گرفته، گويا از خطاب جماعتي كه پذيراي نصيحت نيستند، منصرف شده و روي
1- الميزان ج :1 ص: 630 .
(120) غذا و تغذيه انسان
سخــن به عــده خــاص كــرده كه دعــوت داعي خود را اجابت مي‌گويند، چون به او ايمان دارند.
از دارندگان ايمان به خدا اين توقع مي‌رفت كه دعوت را بپذيرند به همين جهت عبارت قبلي «مِمّا فِي الاَْرْضِ حَـلالاً طَيِّبـا،» (168 / بقره) را به عبارت «طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ،» عوض كرد، تا وسيله شود، بعد از آن از ايشان بخواهد تنها خدا را شكر گــوينــد، چــون مردمي مــوحــد بودند و به جز خداي سبحان كسي را نمي‌پرستيدند.
ظاهرا جمله: «مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ...،» از قبيل اضافه صفت به موصوف باشد و معناي آيه بنابراين تقدير چنين مي‌شود: «بخوريد از آن‌چه ما روزيتان كرديم، كه همه‌اش پاكيزه است.» و اين معنا مناسب‌تر است با اظهار نزديكي و مهرباني خدا كه مقام، آن را افاده مي‌كند. چون مقام مي‌خواهد، آزادي مردم را برساند نه اين كه ممنوع
فرماني‌براي خوردن‌غذاهاي‌حلال‌وپاكيزه‌روي‌زمين (121)
بودن آنان را افاده كند. مي‌خواهد بفرمايد: اين كه از پيش خود چيزهائي را بر خود حرام كرده‌ايد سخني است بدون علم و خدا آن را حلال كرده است.
«وَاشْكُرُوا لِلّهِ اِنْ كُنْتُمْ اِيّاهُ تَعْبُدُونَ ـ و شكر خـدا بگزاريد اگر تنها او را مي‌پرستيد!» (1)
تحريم گوشت به خاطر تنفر انسان يا ضرر جسماني و روحاني
انسان مانند ساير حيوانات و گياهان مجهز به جهاز گوارش است، يعني دستگاهي دارد كه اجزائي از مواد عالم را به خود جذب مي‌كند، به آن مقداري كه بتواند در آن عمل كند و آن را جزء بدن خود سازد و به اين وسيله بقاي خود را حفظ نمايد، پس بنابراين
1- الميزان ج :1 ص: 644 .
(122) غذا و تغذيه انسان
براي اين گونه موجودات هيچ مانعي طبيعي وجود ندارد از اين كه هر غذائي كه براي او قابل هضم و مفيد باشد بخورد، تنها مانعي كه از نظر طبع تصور دارد اين است كه آن غذا براي آن موجودات «ضرر» داشته باشد و يا مورد «تنفر» آن‌ها باشد.
«ضرر» داشتن در مرحله اول براي بدن مانند خوردن چيزي مسموم و در مرحله دوم، ضرر داشتن براي روح، مثل چيزهائي كه در اديان و شرايع مختلف الهي تحريم شــده و امتنــاع از خــوردن اين گونه چيزها امتناع به حسب طبع نيست، بلكه امتناع فكري است.
وقتــي انســان در يــابــد كه فــلان چيــز خوردني براي بدن او ضرر دارد و نظام جسمــي او را بر هم مي‌زنــد، براي اين كه مسمــوم است و يا خودش سم است، در چنيــن مــواردي انسان و حيــوان و نبــات از خــوردن امتناع مي‌ورزد.

تحريم گوشت بخاطر تنفر انسان، ضرر جسماني... (123)

«تنفر» عبارت است از اين‌كه انسان يا هر جاندار ديگر چيزي را پليد بداند و در نتيجه در مرحله اول، طبع او از نزديكي به آن امتناع بورزد، گاهي هم مي‌شود كه تنفر انسان از خوردن چيزي به حسب طبع نباشد، بلكه اين امتناعش مستند باشد به عواملي اعتقادي، چون مذهب و يا عادت قومي و سنت‌هاي مختلفه‌اي كه در مجتمعات گوناگون رائج است، مثلاً مسلمانان از گوشت خوك نفرت دارند و نصارا آن را خوراكي مطبوع و پاكيزه مي‌دانند و در مقابل اين دو امت، ملل غربي هستند، كه بسياري از حيوانات - از قبيل قورباغه و خرچنگ و موش و امثال آن را با ميل و رغبت مي‌خورند، در حالي كه ملل مشرق زمين آن‌ها را پليد مي‌شمارند، اين قسم از امتناع، امتناع بر حسب طبع اولي نيست، بلكه بر حسب طبع ثانوي و قريحه‌اي است كسبي.
پس روشن شد كه انسان در تغذي به گوشت‌ها طرق مختلفه‌اي دارند، طرقي بسيار
(124) غذا و تغذيه انسان
كه از نقطه امتناع شروع و به نقطه آزادي مطلق در عرضي عريض ختم مي‌شود، هر چه را كه مباح و گوارا مي‌داند دليلش طبع او است و آن‌چه را كه حرام و ناگوار مي‌داند دليلش يا فكر او است يا طبع ثانوي او. (1)

همـه گوشت چـارپايان حـلالند مگر...

«يا اَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا اَوْفُوا بِالْعُقُودِ اُحِلَّتْ لَكُمْ بَهيمَةُ الاَْنْعامِ اِلاّ ما يُتْلي عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَ اَنْتُمْ حُرُمٌ اِنَّ اللّهَ يَحْكُمُ‌ما يُريدُ،»
1- الميزان ج :5 ص: 294 .
همه گوشت چارپايان حلالند مگر.... (125)
«هان اي كساني كه ايمان آورديد به قراردادها و تعهدات وفا كنيد، گوشت چارپايان به استثناي آن‌هائي كه برايتان بيان مي‌شود براي شما حلال شده است. نه براي كسي كه شكار را در حالي كه محرم هستيد حلال مي‌داند و بدانيد كه خدا هـر حكمـي را كه بخـواهد صادر مي‌كند.» (1 / مائده)
«يآ اَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا لا تُحِلُّوا شَعآئِرَ اللّهِ وَ لاَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَ لاَالْهَدْيَ وَ لاَالْقَلاآئِدَ وَ لاآآمّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ يَبْتَغُونَ فَضْـلاًمِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْوانا وَ اِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَئانُ قَوْمٍ اَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ اَنْ تَعْتَــدُوا وَ تَعاوَنُوا عَلَي الْبِرِّ وَ التَّقْوي وَ لا تَعاوَنُوا عَلَي الاِْثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللّهَ اِنَّ اللّهَ شَديدُ الْعِقابِ،»
«هان اي كساني كه ايمن آورده‌ايد مقتضاي ايمان اين است كه - شعائر خداي و -
(126) غذا و تغذيه انسان
چهار ماه حرام را حلال مشماريد و نيز كشتن و خوردن قرباني‌هاي بي نشان مردم و قرباني‌هاي نشان دار آنان را حلال ندانيد و متعرض كساني كه به اميد فضل و خوشنودي خدا، راه بيت‌الحرام را پيش گرفته‌اند نشويد و هرگاه از احرام درآمديد مي‌توانيد شكار كنيد و دشمني و كينه كساني كه نگذاشتند به مسجدالحرام درآئيد شما را وادار به تعدي نكند، يكديگر را در كار نيك و در تقوا ياري كنيد و در گناه و دشمني به يكديگر كمك مكنيد و از خدا پروا كنيد، كه خدا شديدالعقاب است.»
(2 / مائده)
«حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزيرِ وَ مآ اُهِلَ‌لِغَيْرِاللّهِ بِه وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّيَةُ وَ النَّـطيحَةُ وَ مآ اَكَلَ السَّبُعُ اِلاّ ما ذَكَّيْتُمْ وَ ما ذُبِحَ عَلَي النُّصُبِ وَ اَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالاَْزْلامِ ذلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذينَ كَفَرُوا
همه گوشت چارپايان حلالند مگر.... (127)
مِنْ دينِكُمْ فَلاتَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِْسْلامَ دينا فَمَنِ اضْطُرَّ فيمَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لاِِثْمٍ فَاِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ،»
«اما آن گوشت‌ها و چيزهائي كه خوردنش بر شما حرام شده: گوشت مردار و خون و گوشت خوك و گوشت حيواني است كه هنگام ذبح نام غير خدا بر آن برده شده و حيواني كه خفه شده و يا به وسيله كتك مرده، يا سقوط كرده و يا به وسيله ضربت شاخ حيواني ديگر مرده و يا درنده از آن خورده، مگر آن كه آن را زنده دريابيد و ذبح كنيد و آن‌چه به رسم جاهليت براي بت‌ها ذبح شده و نيز اين كه اموال يكديگر را به وسيله اوتار (با چوبه تير) قسمت كنيد تمام اين اعمال فسق و گناه است، امروز است كه ديگر كفار از ضديت با دين شما مأيوس شدند، ديگر از
(128) غذا و تغذيه انسان
آن‌ها نترسيد و تنها از من بترسيد! امروز است كه دين شما را تكميل كردم و نعمت خود بر شما تمام نمودم. و امروز است كه دين اسلام را براي شما پسنديدم ـ و آن‌چه گفتيم حرام است در حال اختيار حرام است ـ اما اگر كسي در محلي كه قحطي طعام است به مقداري كه از گرسنگي نميرد نه زيادتر كه به طرف گناه متمــايـل شود مي‌تــوانــد بخــورد. كه خـدا آمرزگار رحيم است!» (3 / مائده)
خداي تعالي در اين آيات بر مردم منت مي‌گذارد كه دينشان را كامل و نعمتشان را تمام كرد و طيبات را بر ايشان، حلال و خبائث را بر ايشان حرام كرد و احكام و دستــوراتي بر ايشــان تشــريــع كــرد كه مــايه طهارت آنان است و در عين حال عســـر و حــرجــي هــم نمــي‌آورد.
همه گوشت چارپايان حلالند مگر.... (129)

چرا گوشت‌هاي حلال حرام مي‌شوند؟

«اُحِلَّتْ لَكُمْ بَهيمَةُ الاَْنْعامِ اِلاّ ما يُتْلي عَلَيْكُمْ...،» كلمه «احلال» به معناي مباح كردن چيزي است و منظور از «بَهيمَةُ الاَْنْعامِ» همان هشت جفت حيواني است كه گوشتش حلال است، اين آيه بعضي از حالات آن هشت جفت را حرام كرده است و آن حالتي است كــه حيــوان حــلال گــوشت ذبح و تذكيه نشود، بلكه مردار گردد و يا اگر ذبحش كردند به نام خدا نكردند.
در جمله «غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَ اَنْتُمْ حُرُمٌ...،» مي‌فرمايد: گوشت بهيمه انعام بر شما حلال است، مگر آن‌هائي كه بعدا نام مي‌بريم و مگر در حالي كه خود شما وضعي خاص
(130) غذا و تغذيه انسان
داشته باشيد، يعني محرم باشيد و در حال احرام يكي از آن هشت صنف حيوان از قبيل آهو و گاو وحشي و گورخر را شكار كرده باشيد، كه در اين صورت نيز خوردن گوشت آن بر شمــا حلال نيست.
«لا تُحِلُّوا ـ حلال مكنيد!» كلمه احلال كه مصدر آن فعل است، به معناي حلال كردن است و حــلال كــردن و مبــاح دانستــن مــلازم با بي مبــالات بودن نسبــت به حــرمـت و مقــام و منــزلت پروردگاري است كه اين عمل را بي احترامي به خود دانسته و اين كلمه در هر جا به يكي از اين معاني است، يا به معناي بي‌مبالاتي است و يا به معناي بي‌احترامي نسبت به مقام و منزلت است، احلال شعائراللّه به معناي بي‌احترامي به آن شعائر و يا ترك آن‌ها است.
چرا گوشت‌هاي حلال حرام مي‌شوند؟ (131)
كلمه «هَدْيَ» به معناي آن حيواني است كه آدمي از شهر خود با خود به طرف مكه مي‌برد تا قرباني كند، از قبيل گوسفند و گاو و شتر و كلمه «قَلاآئِدَ» جمع قلاده به معناي گردن‌بند است و در اين جا به معناي هر چيزي است مانند نعل و مثل آن، كه به عنوان اعلام به قرباني، به گردن حيوان مي‌اندازند و به اين وسيله اعلام مي‌كنند - كه اين شتر يا گاو يا گوسفند قرباني راه خدا است، اگر احيانا گم شد و كسي او را پيدا كرد، بايد به منا بفرستد تا از طرف صاحبش قرباني شود.
«وَ اِذا حَلَلْتُـمْ فَــاصْطــادُوا ـ و چــون از احــرام درآمــديــد شكــار بكنيــد،» جمله: شكار بكنيد از آن جا كه در مقامي آمده كه شنونده احتمال مي‌داده شايد شكار كردن بعد از احرام نيز حرام باشد دلالت بر وجوب ندارد، تنها دلالت مي‌كند بر اين كه بعد از احرام، حرام و ممنوع نيست.
(132) غذا و تغذيه انسان

تحريم خون و سه نوع گوشت

«حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزيرِ وَ مآ اُهِلَّ لِغَيْرِ اللّهِ بِه،» اين آيه شريفه مشتمل است بر حرمت خون و سه نوع گوشت كه در سوره‌هائي كه از قرآن قبل از اين سوره نازل شده بود نيز ذكر شده بود، مانند دو سوره انعام و نحل كه در مكه نازل شــده بــودند و سوره بقره كه اولين سوره مفصلي است كه در مدينه نازل شد، در ســوره انعــام فرموده بود:
«قُلْ لاآ اَجِدُ في مآ اوُحِيَ اِلَيَّ مُحَرَّما عَلي طاعِمٍ يَطْعَمُهُ اِلاّ اَنْ يَكُونَ مَيْتَةً اَوْ دَما مَسْفُوحا اَوْ لَحْمَ خِنْزيرٍ فَاِنَّهُ رِجْسٌ اَوْ فِسْقااُهِلَّ لِغَيْرِ اللّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ
تحريم خون و سه نوع گوشت (133)
باغٍ وَ لا عادٍ فَاِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحيمٌ،»
«بگو در احكامي كه به من وحي شده چيزي را كه غذاخوار تواند خورد حرام نمي‌يابم مگر آن كه مرداري باشد يا خون ريخته شده يا گوشت خوك كه آن پليد است يا ذبيحه غير شرعي كه نام غير خدا بر آن ياد شده و هر كه ناچار باشد نه متجــاوز و يـا افــراط‌كــار (و بخورد) پروردگـار تو آمـرزگـار و رحيم است.»
(145 / انعام)
در ســــوره نحــــل و ســــوره بقــــره فــرمــوده:
«اِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزيرِ وَ ما اُهِلَّ لِغَيْرِاللّهِ بِه فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَاِنَّ اللّهَ غَفُـورٌ رَحيمٌ،»
«خداوند تنها از ميان خوردني‌ها مردار و خون و گوشت خوك و گوشت حيواني
(134) غذا و تغذيه انسان
كه براي غير خدا ذبح شده حرام كرده است و در اين‌ها هم اگر كسي ناچار به‌خوردن شود در صورتي كه خودش خود را ناچار نكرده باشد و نيز در صورتي كـه در خــوردن از حـد اضطرار تجاوز نكند گناهي بر او نيست كه خدا غفور و رحيــم اسـت.» (115 / نحـل) و (173 / بقـره)
و همه اين آيات ـ به طوري كه ملاحظه مي‌كنيد ـ آن چهار چيز را كه در صدر آيات مورد بحث ذكر شده‌اند حرام كرده و آيه مورد بحث از نظر استثنائي كه در ذيل آن آمده شبيه به آن آيات است، در آيه اخير مي‌فرمود:«فَمَنِ‌اضْطُرَّ غَيْرَباغٍ وَ لا عادٍ...،» در آيه سوره مائده فرموده: «فَمَنِ اضْطُرَّ فيمَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لاِِثْمٍ ـ اما اگر كسي در محلي كــه قحطــي طعــام است به مقــداري كه از گـرسنگـي نميــرد نـه زيـادتـر كه به
تحريم خون و سه نوع گوشت (135)
طــرف گنــاه متمــايــل شــود مي‌تـوانــد بخورد، كـه خــدا آمـرزگــار رحيــم است!»

اعلام پليدي گوشت خوك

نهي از آن چهار چيز و مخصوصا سه تاي اول يعني ميته و خون و گوشت خوك تشريعش قبل از سوره انعام و نحل بوده، كه در مكه نازل شده‌اند، براي اين كه آيه سوره انعام تحريم اين سه چيز و حداقل گوشت خوك را بدان علت مي‌داند كه رجس و پليدي است و همين خود، دلالت دارد بر اين كه قبلاً رجس تحريم شده بود: «وَ الرُّجْزَ فَــاهْجُـــرْ!» (5 / مدثـر)

انواع مردارها و كشتارهاي حرام

(136) غذا و تغذيه انسان
«مُنْخَنِقَة» به معناي حيواني است كه خفه شده باشد، چه خفگي اتفاقي باشد و يا عمدي باشد و عمدي به هر نحو و هر آلتي كه باشد، خواه كسي عمدا و با دست خود او را خفه كرده باشد و يا اين كه اين خفه كردن عمدي با وسيله‌اي چون طناب باشد و چه اين كه گردن حيوان را بين دو چوب قرار دهند تا خود به خود خفه شود، هم‌چنان‌كه در جـاهليـت بـه اين طـريـق و به امثــال آن حيـوان را بي‌جان مي‌كردند.
«مَوْقُوذَة» حيواني است كه در اثـر ضـربـت بميرد آن قدر او را بزنند تا مردار شود.
«مُتَرَدِّيَة» حيــوانــي اســت كــه از محلــي بلنــد چــون كــوه و يــا لبــه چاه و امثــال آن سقـوط كنـد و بميـرد.
«نَـطيحَة» حيواني است كه حيواني ديگر او را شاخ بزند و بكشد.
انواع مردارها و كشتارهاي حرام (137)
«مآ اَكَلَ السَّبُع» منظور حيواني است كه درنده‌اي پاره‌اش كرده باشد و از گوشتش خورده باشد. پس أكل مربوط به مأكول است، چه اين كه همه‌اش را خورده باشد و چه اين كه بعض آن را و كلمه «سَبُع» به معناي حيوان وحشي گوشت‌خوار است، چون شير و گرگ و پلنگ و امثال آن.
«مُنْخَنِقَةُ وَ مَوْقُوذَةُ وَ مُتَرَدِّيَةُ وَ نَّـطيحَةُ وَ مآ اَكَلَ السَّبُعُ»
همه از مصاديق ميته و مردارند، به دليل اين كه يك مصداق را (در آخر اين آيه) از همه اين‌ها استثناء كرده و آن، همه اين نام‌بردگان است در صورتي كه آن‌ها را زنده دريــابنــد و ذبــح كننــد، پس آن‌چــه در اين آيه نام‌برده شده مصاديق يك نوعند و براي اين افراد، آن نوع يعني مردار را اسم برده كه عنايت به توضيح افراد آن داشته و خواسته است خوراكي‌هاي حرام را بيشتر بيــان كند، نه اين كه در آيه شريفه چيز
(138) غذا و تغذيه انسان
تازه‌اي تشريع كرده باشد.
و هم‌چنين بقيه چيزهائي كه در آيه شمرده و فرموده: «وَ ما ذُبِحَ عَلَي النُّصُبِ وَ اَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالاَْزْلامِ ذلِكُمْ فِسْقٌ ـ و آن‌چه به رسم جاهليت براي بت‌ها ذبح شده و نيز اين كه اموال يكديگر را به وسيله اوتار (با چوبه تير) قسمت كنيد...،» كه اين دو عنوان هر چند كه اوليــن بــاري كه در قرآن نام‌برده شده‌اند در همين سوره بوده، وليكن از آن جا كه خداي تعالي علت حرمت آن‌ها را فسق دانسته و فسق در سوره انعام نيز آمده، پس اين دو نيــز چيـز تازه‌اي نبوده كه تشريع شده باشد.
اين امور پنج‌گانه يعني: «مُنْخَنِقَةُ ـ مَوْقُوذَةُ ـ مُتَرَدِّيَةُ ـ نَّـطيحَةُ ـ مآ اَكَلَ السَّبُعُ» همه از مصاديق ميته و از مصاديق آنند، به اين معنا كه مثلاً مترديه و نطيحه وقتي حرام مي‌شوند كه به وسيله سقوط و شاخ مرده باشند.
انواع مردارها و كشتارهاي حرام (139)
به دليل اين كه دنبال آن مترديه و نطيحه‌اي را كه نمرده باشند و بشود ذبحش كرد استثناء كرده و اين بديهي است كه هيچ حيواني را مادام كه زنده است كسي نمي‌خورد، وقتي آن را مي‌خورند كه جانش درآمده باشد، كه اين درآمدن جان دو جور است، يكي اين كه با سر بريدن جانش درآيد، ديگر اين كه اين طور نباشد و خدا سر بريده‌ها را استثناء كرده، پس افراد ديگري جز ميته باقي نمي‌ماند، افرادي كه يا با سقوط و يا با شاخ مرده باشند و اما اگر گوسفندي - مثلاً - در چاه بيفتد و سالم از چاه بيرون آيد و چند لحظه زنده باشد، حال يا كم و يا زياد، سپس خودش بميرد و يا سرش را ببرند، ديگر مترديه‌اش نمي‌گويند، دليل اين معنا سياق كلام است، براي اين كه همه حيوانات مذكور در اين آيات حيواناتي هستند كه مرگشان مستند به آن وصفي باشد كه در آيه آمده، يعني صفت انخناق و وقذ و تردي و نطح.
(140) غذا و تغذيه انسان
و اگر از ميان همه مردارها خصوص اين چند نوع مردار را ذكر كرد، براي اين بود كه توهمي را كه ممكن است در مورد اين‌ها بشود و كساني خيال كنند كه اين‌ها مردار نيستند چون افرادي نادرند از بين ببرد و كسي خيال نكند مردار تنها افراد شايع از مردار است، يعني افرادي كه در اثر بيماري و امثال آن مرده باشند نه آن‌هائي كه به مرگ ناگهاني و به علتي خارجي مردار شده باشند، لذا در اين آيات به اسامي آن‌ها تصريح كرد و فرمود همه اين‌ها افراد و مصاديق مردارند، تا ديگر جاي شبهه‌اي نماند.

علت تحريم مردارها

جمله: «فَمَنِ اضْطُرَّ في مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لاِِثْمٍ،» مي‌فهماند علت تحريم‌هاي
علت تحريم مردارها (141)
مذكور در آيه اين است كه اين‌ها اثمند و قبل از اين آيه و آيه سوره بقره اثم را تحريم كرده بود و در سوره انعام هم فرموده بود: «وَ ذَرُوا ظهِرَ الاِْثْمِ وَ باطِنَهُ،» (120 / انعام) و نيز فرموده بود: «قُلْ اِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ الاِْثْمَ،» (33/اعراف) پس روشن و واضح شد كه آيه شريفه در آن‌چه كه از محرمات برشمرده چيــز تــازه و بي‌ســابقــه‌اي نفـرموده، بلكــه قبــل از نــزول آيــه در سوره‌هاي مكــي و مــدنــي سـابقـه داشتـه و گــوشــت‌ها و طعـام‌هـاي حــرام را شمــرده بود.
«اِلاّ ما ذَكَّيْتُمْ،» اين جمله استثنائي است كه از نام‌برده‌ها آن‌چه قابل تذكيه است را خارج مي‌سازد و تذكيه عبارت است از بريدن چهار لوله گردن، دو تا رگ خون، كه در دو طرف گردن است و يكي لوله غذا و چهارمي لوله هوا و اين در جائي است كه اين حيوان نيمه جاني داشته باشد، دليل داشتن نيمه جان اين است كه وقتي چهار رگ او را مي‌زنند
(142) غذا و تغذيه انسان
حركتي بكند، يا دم خود را تكان دهد و يا صداي خرخر از گلو درآورد و اين استثناء همان طور كه قبلاً گفتيم متعلق است به همه عناوين شمرده شده در آيه، نه به خصوص عنوان اَخري، يعني نطيحة، چون مقيد كردنش به اَخري سخني است بي دليل.
«وَ مــا ذُبِــحَ عَلَــي النُّصُــبِ...،» رســم عــرب چنيــن بوده كه سنگي را سر پا قرار داده آن را مي‌پرستيـدنـد و حيــوانــات خود را روي آن سر مي‌بريدند .
و غرض از نهي از خوردن گوشت حيوان‌هائي كه بر روي نصب ذبح مي‌شود اين است كه جامعه مسلمين سنت جاهليت را در بين خود باب نكنند، آري مردم جاهليت در اطراف كعبه سنگ‌هائي نصب مي‌كردند و آن‌ها را مقدس شمرده و حيوانات خود را بر روي آن سنــگ‌هــا سـر مي‌بـريـدنـد و اين يكــي از سنــت‌هاي وثنيــت بــوده است.
«وَ اَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالاَْزْلامِ ذلِكُمْ فِسْقٌ!» كلمه ازلام به معناي تركه چوب‌هائي است كه
علت تحريم مردارها (143)
در ايام جاهليت وسيله نوعي قمار بوده و عمل استقسام به وسيله قداح اين بوده كه شتري و يا حيواني ديگر را سهم‌بندي مي‌كردند، آن گاه تركه چوب‌ها را براي تشخيص اين كه چه كسي چند سهم مي‌برد و چه كسي اصلاً سهم نمي‌برد؟ يكي پس از ديگري بيــرون مي‌كشيـدنـد و اين خود نوعي قمار بوده است:
«ذلِكُمْ فِسْقٌ ـ تمام اين اعمال فسق و گناه است!» (1)
1- الميزان ج :5 ص: 265 تا 272.
(144) غذا و تغذيه انسان

عدم انحصار تحريم‌هاي چهارگانه

«اِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزيرِ وَ ما اُهِلَّ لِغَيْرِ اللّهِ بِه فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَاِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ،»
«حق اين است كه مردار و خون و گوشت خوك و آن‌چه نام غير خدا بر آن برده شده براي شما حرام است و هر كه ناچار شود، بدون زياده‌روي و تجاوز، خدا آمـــرزگــار و رحيــم اســت.» (115 / نحــل)
اين آيه به طوري كه بعضي از مفسرين گفته‌اند: دلالت دارد بر «انحصار محرمات در همين چهارتا، يعني مردار خون و گوشت خوك و آن‌چه براي غير خدا ذبح شود.
عدم انحصار تحريم‌هاي چهارگانه (145)
وليكن با مراجعه به سنت، به دست مي‌آيد كه محرمات ديگري غير اين چهار حرام كه اصــل در محــرماتند نيــز هست، كه رسول خــدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله به امر پروردگارش كه فرمود:
«ما اَتـاكُمُ الرَّسُـولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا....!»
«هر دستوري كه رسول به شما داد بگيريد و از هر گناهي نهيتان كرد آن را ترك كنيد!» (7/حشر) بيان نموده است.
(گفتار در معناي اين آيه در الميزان در سوره بقره آيه 173 و در سوره مائده آيه 3 و در سوره انعــام آيه 145 آمـده است.) (1)

ضابطه عام حلال بودن طيبات و پاكيزه‌ها

1- الميـــــــزان ج :12 ص: 524 .
(146) غذا و تغذيه انسان
«يَسْئَلُونَكَ ماذآا اُحِلَّ لَهُمْ قُلْ اُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ...،»
«از تو مي‌پرسند ـ به طور جامع ـ چه چيزهائي بر ايشان حلال است؟ بگو آن‌چه پــاكيــزه است برايتان حلال است...!» (4 / مائده)
اين جمله سؤالي است مطلق و كلي و جوابي هم كه از آن داده شده عمومي و مطلق است و در آن ضابطه‌اي كلي براي تشخيص حلال از حرام داده شده و آن اين است كه حلال آن چيزي است كه تصرف در آن - البته نه هر تصرف بلكه تصرفي كه هر عاقلي غرض از آن چيز را همان تصرف مي‌داند. از قبيل خوردن نان نه خفه كردن كودكي به وسيله نان - امري طيب و معقول شمرده شود.
ضابطه عام حلال بودن طيبات و پاكيزه‌ها (147)
و اگر طيبات را مطلق آورد اين اطلاق نيز براي اين است كه بفهمند معتبر در تشخيص طيب از خبيث فهم متعارف عموم مردم است، نه فهم افراد استثنائي كه يا از پاره‌اي خبائث لذت مي‌برند و يا از پاره‌اي طيبات دچار تهوع مي‌شوند، پس هر چيزي كه فهم عادي عموم مردم آن را طيب بداند آن طيب است و هر چيزي هم كه طيب شد حلال است.
و اگر حليت و طيب بودن را به فهم متعارف انسان‌ها واگذار كرديم از پيش خود نكرديم، بلكه همان طور كه گفتيم از اين جهت بود كه هيچ مطلقي شامل فرد غير متعارف نمي‌شــود و اين مســأله در فـن اصول ثــابــت شده است. (1)
1- الميــــــــــــــزان ج :5 ص: 324 .
(148) غذا و تغذيه انسان

حليت تمام رزق‌هاي پاكيزه خدا

«فَكُلُــوا مِمّــا رَزَقَكُــمُ اللّــهُ حَــلالاً طَيِّبــا وَ اشْكُــرُوا نِعْمَــتَ اللّــهِ اِنْ كُنْتُمْ اِيّـاهُ تَعْبُدُونَ،»
«از آن‌چه خدا روزيتان كرده حلال و پاكيزه بخوريد پس اگر خدا را مي‌پرستيد نعمت‌هــايـش را سپــاس گــزاريــد.» (114 / نحل)
آيه شريفه در مقام اين است كه هر رزق طيبي را حلال كند.
مراد از حليت و طيب بودن اين است كه رزق طوري باشد كه طبع بشر از آن محروم نباشد، يعني طبع آدمي آن را پاكيزه بداند و از آن خوشش آيد و ملاك حليت شرعي هم
حليت تمام رزق‌هاي پاكيزه خدا (149)
همين است، چون حليت شرعي، تابع حليت فطري است، آري دين خدا همه‌اش مطابق فطرت است و خداي سبحان انسان را مجهز به جهاز تغذيه خلق كرده و موجوداتي از زمين مانند حيوانات و نباتات را ملايم با قوام بشر قرار داده و طبع بشر بدون هيچ نفـرتــي مـايـل آن‌ها هست و چنين چيزي براي او حلال است.
خطاب در آيه به مؤمنين است و نيز خطاب‌هاي تشريعي كه در آيات قبل و بعد است همه متوجه ايشان است. (1)
شرط اضطرار و مجوز استفاده محدود از غذاهاي حرام
1- الميـــــــزان ج :12 ص: 524 .
(150) غذا و تغذيه انسان
«اِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزيرِ وَ ما اُهِلَّ لِغَيْرِاللّهِ بِه فَمَنِ‌اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَاِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ،»
«خداوند تنها از ميان خوردني‌ها مردار و خون و گوشت خوك و گوشت حيواني كه براي غير خدا ذبح شده حرام كرده است و در اين‌ها هم اگر كسي ناچار به خوردن شود در صورتي كه خودش خود را ناچار نكرده باشد و نيز در صورتي كه در خــوردن از حــد اضطــرار تجــاوز نكند گناهي بر او نيست كه خدا غفور و رحيـــــم اســت.» (173 / بقـره)
«فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ ـ كسي كه ناچار شد از آن بخورد، به شرطي كه نه ظالم باشد و نه از حد تجاوز كند.»
شرط اضطرار و مجوز استفاده محدود از غذاهاي... (151)
دو كلمه «غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ،»دو حال هستند كه عامل آن‌ها اضطرار است و معنايش اين است كه هر كس مضطر و ناچار شد در حالي كه نه باغي است و نه متجاوز، از آن‌چه ما حرام كرديم بخورد، در اين صورت گناهي در خوردن آن نكرده است و اما اگر اضطرارش در حال بغي و تجاوز باشد، مثل اين كه همين بغي و تجاوز باعث اضطرار وي شــــده بــاشنــد. در ايــن صــورت جـائــز نيســت از آن محــرمــات بخــــورد.
«اِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ!» اين جمله دليلي است بر اين كه اين تجويز خدا و رخصتي كه داده از بــاب ايــن بــوده كــه خــواستــه است به مؤمنين تخفيفي دهد، وگرنه مناط نهي و حرمت در صورت اضطرار نيز هست. (1)
1- الميــــــــــــزان ج :1 ص: 643 .
(152) غذا و تغذيه انسان

شرط اضطرار و برداشته شدن حكم حرمت به عنوان حكم ثانوي

«...فَمَــنِ اضْطُــرَّ غَيْــرَ بــاغٍ وَ لا عــادٍ فَـلا اِثْمَ عَلَيْــهِ اِنَّ اللّهَ‌غَفُورٌ رَحيمٌ،»
«...اما اگر كسي در محلي كه قحطي طعام است به مقداري كه از گرسنگي نميرد نه زيادتر كه به طرف گناه متمايل شود، مي‌تواند بخورد، كه خدا آمرزگار رحيم است.» (3 / مائده)
از سيـاق اين آيه سه نكته استفاده مي‌شود.
شرط اضطرار، برداشتن حكم حرمت به‌عنوان... (153)
اول اين كه جواز خوردن گوشت و چيزهاي ديگري كه در آيه حرام شده حكمي اولي نيست، حكم اولي همان حرمت است، بلكه حكم ثانوي و مخصوص زماني است كه شخص مسلمــان اگــر از آن محــرمــات ســدّ جــوع نكنــد از گـرسنگــي مي‌ميــرد.
دوم اين كه حكم جواز محدود به اندازه‌اي است كه از مردن جلوگيري كند و ناراحتي گــرسنگــان را بر طــرف سازد، پس چنين كسي نمي‌تواند شكم خود را از گوشت مردار پركند.
سوم اين كه صفت مغفرت و مثل آن صفت رحمت همان طور كه با گناهان مستوجب عقاب ارتباط دارد و مايه محو عقاب آن‌ها مي‌شود هم‌چنين با منشأ آن نافرماني‌ها كه همان حكم خدا است نيز متعلق مي‌شود و خلاصه كلام اين كه مغفرت و رحمت يك وقت متوجه معصيت - يعني مخالفت با حكم خدا - مي‌شود و آن را مي‌آمرزد و يك وقت
(154) غذا و تغذيه انسان
متوجه خود حكم مي‌شود و آن را برمي دارد مثل همين مورد كه خداي تعالي حكم حرمت را بــرداشتــه، تا اگــر كســي از روي ناچاري گوشت مردار را خورد گناه نكــرده بـاشــد و در نتيجه مستوجب عقاب نيز نشده باشد. (1)

روايات وارده در شرط اضطرار

در كافي از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده كه در تفسير جمله:
«فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ...،» فرموده: باغي آن كسي است كه در طلب شكار
1- الميــــــــــــــزان ج :5 ص: 266 .
روايات وارده در شرط اضطرار (155)
است و عادي به معناي دزد است كه نه شكارچي مي‌تواند در حال اضطرار گوشت مردار بخورد و نــه دزد، خــوردن مــردار بر اين دو حــرام است، يا اين كه براي مسلمــان حــلال است و نيز اين دو طــائفــه در سفــر شكــار و سفــر دزدي نبايد نمــاز را شكستــه بخــواننــد.
و در تفسيــر عيــاشي از امـام صــادق عليه‌السلام روايت آورده كه فـرمـود: باغي ظالم و عـادي غـاصب است.
و از حمــاد از آن جنــاب روايــت كــرده كــه فــرمــود: بــاغــي آن كسي است كــه بر امام خــروج كنـد و عــادي دزد است.
و در تفسير مجمع‌البيان از امام باقر و امام صادق عليه‌السلام روايت آورده كه در معناي آيه فرمودند: يعني بر امــام مسلميــن بغــي نكنــد و با معصيــت از طــريــق اهــل
(156) غذا و تغذيه انسان
حـــق تعــدي ننمايد.
مؤلف: همه اين روايات از قبيل شمردن مصداق است و همه آن‌ها معنائي را كه ما از ظاهر لفظ آيه استفاده كرديم، تأييد مي‌كند. (1)

دستور اجتناب از حرام كردن حلال‌هاي خدا

«يآأَيُّهَا الَّــذينَ ءَامَنُــوا لا تُحَـرِّمُـوا طَيِّبتِ مآ اَحَلَّ اللّهُ لَكُمْ وَ لا تَعْتَدُوآا اِنَّ اللّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدينَ،»
«اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! حرام نكنيد طيباتي را كه خداوند بر شما حلال
1- الميزان ج :1 ص: 645 .
دستور اجتناب از حرام كردن حلال‌هاي خدا (157)
نمــوده و تجــاوز نكنيـد كه به راستي خـداونـد دوست نمي‌دارد تجاوزكاران را،»
(87 / مائده)
«وَ كُلُــوا مِمّـا رَزَقَكُــمُ اللّـهُ حَلـلاً طَيِّبـا وَ اتَّقُواْ اللّهَ الَّذي اَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ،»
«و بخوريد از آن‌چه خداوند روزيتان كرده در حالي كه حلال و طيب است و بپــــرهيـزيـد از خــدائـي كــه شمــا بـــه او ايمــان آورده‌ايــد.» (88 / مائده)
حرام به معناي چيزي است كه از آن منع شده باشد، چه اين منع به تسخير الهي باشد و چــه به منــع قهــري و چه به منع عقلي يا منع شرعي يا از ناحيه كسي كه اطــاعــت امــرش لازم اسـت.
حلال (حل) در اصل به معناي گشودن گره است، اين كه گفته مي‌شود: فلان چيز
(158) غذا و تغذيه انسان
حلال است استعاره است از حل عقده، يعني گشودن گره و به اين معنا در كلام خداي‌تعالي استعمال شده است، آن جا كه مي‌فرمايد: «كُلُوا مِمّا رَزَقَكُمُ اللّهُ حَللاً طَيِّبا ـ بخوريد از حلال و طيب آن‌چه روزيتان كرده‌ايم!» (88 / مائده) و نيز مي‌فرمايد: «هذا حَلالٌ وَ هذا حَرامٌ ـ اين حلال است و اين حرام.» (116 / نحل)
اين دو لفظ يعني «حل» و «حرمت» از حقايق عرفي است، نه از مخترعات و اصطلاحات شرعي يا متشرعه و آيه مورد بحث، مؤمنين را از تحريم حلال نهي مي‌كند، يعني دستور مي‌دهد آن‌چه را كه خدا بر ايشان حلال كرده بر خود حرام نكنند و اين تحريم حلال يا به اين مي‌شود كه در مقابل حليت شارع حرمتش را تشريع كنند و يا به اين مي‌شود كه كسي از انجام آن عمل حلال جلوگيري نموده يا خودش از انجامش امتناع بورزد، چه همه اين‌ها تحريم و منع و در حقيقت نزاع با خداي سبحان است در
دستور اجتناب از حرام كردن حلال‌هاي خدا (159)
سلطنت او و تجاوز به اوست و پرمعلوم است كه اين نزاع و تجاوز با ايمان به خدا و آيات خــدا سازگار نيست و لذا در آيه مورد بحث نهي از اين عمل را صادر كرده و فرموده:
«يآأَيُّهَا الَّذينَ ءَامَنُوا...،» پس در حقيقت معناي آيه اين است: حرام نكنيد آن‌چه را كه خدا برايتان حلال كرده، با اين كه ايمان به خدا آورده‌ايد و خود را تسليم امر او نموده‌ايد.
و ذيل آيه بعدي هم كه مي‌فرمايد: «وَ اتَّقُواْ اللّهَ الَّذي اَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ،» اين معنا را كه آيه هم تشريع و هم جلوگيري و هم امتناع را شامل است تأييد مي‌كند و اين كه كلمه طيبات را اضافه كرده است به جمله: «اَحَلَّ اللّهُ لَكُمْ،» با اين كه كلام بدون ذكر آن هم تمام بود، براي اين بود كه به تتميم جهت نهي اشاره كرده باشد و بفهماند تحريم حلال علاوه بر اين كه تجاوز از حد بندگي و معارضه با سلطنت خدا و مناقض با ايمان و تسليم است، خروج از حكم فطرت هم هست، زيرا فطرت، خود هر حلالي را پاكيزه و طيب
(160) غذا و تغذيه انسان
مي‌داند و از آن‌ها هيچ نفرتي ندارد، كما اين‌كه در آيه ذيل كه رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله شريعتي را كه آورده توصيف مي‌فرمايد و از اين معنايي كه گفتيم خبر داده، يعني آن‌چه را كه حــلال است طيــب و آن‌چــه را كه حــرام است خبيـث و پليــد دانسته و فرموده است:
«اَلَّذينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الاُْمِّيَّ الَّذي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبا عِنْدَهُمْ فِي‌التَّوْريةِ وَ الاِْنْجيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهيهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ اِصْرَهُمْ وَ الاَْغْلالَ الَّتي كانَتْ عَلَيْهِمْ...،» (157 / اعراف)
و به هميـن معنــائي كه بيــان كـرديـم تـأييــد مي‌شـود كه:
اولاً مراد از تحريم طيبات الزام و التزام به ترك حلال‌ها است.
ثانيا مراد از حل به قرينه مقابله با حرمت به طور عموم هر چيزي است كه در قبال حرمت باشد، پس هم مباحات و هم مستحبات و هم واجبات را شامل مي‌شود.
دستور اجتناب از حرام كردن حلال‌هاي خدا (161)
ثالثا مراد از اعتداء در جمله «وَ لا تَعْتَدُوآا» همان تجاوز بر خداي سبحان است نسبت بــه سلطنــت تشــريعيــش، يا ايــن كه مــراد تعدي از حدود اوست به كناره‌گيري از اطــاعـت و تسليــم او و تحريم حلال‌هاي او.
و اين آيات همان طوري كه ملاحظه مي‌كنيد اطاعت خدا و رسول را از روي استقامت و التزام به آن‌چه تشريع فرموده، ممدوح دانسته و بر عكس خروج از مقام تسليم و رضا و التزام و انقياد را از راه تعدي و تجاوز نسبت به حدود خدا مذموم دانسته و مرتكبش را سزاوار عقاب معرفي نموده است، بنابراين محصل مفاد آيه مورد بحث نهي است از تحريم محللات، يعني از اين كه كسي از استفاده از آن‌چه خدايش حلال كرده اجتناب و از نزديكي به آن امتناع ورزد، چون اين امتناع با ايمان به خدا و آيات او مناقض است و با اين نمي‌سازد كه محللات چيزهائي هستند كه فطرت بشر آن را طيب مي‌داند و هيچ‌گونه
(162) غذا و تغذيه انسان
پليدي در آن‌ها نيست تا از آن جهت از آن‌ها اجتناب شود و اجتناب بي جهت تجاوز است، خداوند متجاوزين را دوست نمي‌دارد.
«وَ كُلُوا مِمّا رَزَقَكُمُ اللّهُ حَللاً طَيِّبا ـ بخوريد از حلال و طيب آن‌چه روزيتان كرده‌ايم!» (88 / مائده) كلمــه بخــوريــد دلالت بر وجوب ندارد و تنها جواز را مي‌رساند و تخصيص جمله «كُلُوا» بعد از تعميمي كه در جمله «لا تُحَرِّمُوا» است.
يا تخصيص به حسب لفظ تنها است و در معناي عام و به معناي مطلق تصرف در طيبات از نعمت‌ها و داده‌هاي خدا است، چه به خوردن باشد و چه به ساير وجوه تصرف.
ممكن هم هست كه اين طور باشد و مراد از اكل همان خوردن به معناي واقعي خود باشد و سبب نزول اين دو آيه اين باشد كه بعضي ؛ از مؤمنين در روزهاي نزول اين دو آيه بعضي از خوردني‌هاي طيب را بر خود حرام كرده بوده‌اند و روي اين فرض اين دو
دستور اجتناب از حرام كردن حلال‌هاي خدا (163)
آيه درباره نهي از اين عمل نازل شده باشد و اين كه در آيه اولي نهي را به طور عموم بيان فرمود نه تنها از نخوردن، از اين جهت است كه مي‌خواهد قاعده كلي بيان كند، چون ملاك نهي، هم در خوردني‌هاي حلال است و هم در غير خوردني‌ها.
و نكته‌اي كه در ذكر آن است اين است كه اشاره كند به اين كه حلال و طيب بودن روزي عــذر بــراي كســي كــه بخــواهــد پيـرامـون رهبانيت بگردد باقي نمي‌گذارد.
در تفسير عياشي از عبداللّه بن سنان نقل شده كه گفت از امام عليه‌السلام پرسيدم از مردي كه به زنش مي‌گويد: اگر از اين به بعد من شربت حلال و يا حرامي بياشامم تو طالق باشي و يا به بردگان خود مي‌گويد اگر چنين كنم شما آزاد باشيد، آيا طلاق و عتق او صحيح است؟
حضــرت فــرمــود: امــا حــرام، كــه نبــايــد نــزديكــش بــرود چــه سوگند
(164) غذا و تغذيه انسان
بخورد و چه نخورد و اما حلالي كه سوگند بر آن خورده چون تحــريــم حــلال است آن نيــز حــرام نمي‌شــود، بـايـد كـه آن را بياشامد، زيرا حق ندارد حلالي را حرام كند.
خــداي تعــالي مي‌فــرمــايد: «يآأَيُّهَا الَّذينَ ءَامَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبتِ مآ اَحَلَّ اللّهُ لَكُمْ!» پس در سوگنـدي كه بر ترك حـلال خورده چيزي بر او نيست. (1)

حــلال بـودن غذاي اهل كتاب

«اَلْيَــوْمَ اُحِــلَّ لَكُــمُ الطَّيِّبــاتُ وَ طَعــامُ الَّذينَ اُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ وَ طَعـامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ...،»
1- الميــــــــــــــزان ج :6 ص: 158 .
حلال بودن غذاي اهل كتاب (165)
«امروز همه پاكيزه‌ها برايتان حلال شد و نيز طعام كساني كه اهل كتابند براي شما حلال و طعام شما براي آنان حلال است....» (5 / مائده)
در اين آيه حكم طيبات اعاده شده، با اين كه قبلاً يعني در آيه قبلي فرموده بود كه حكم طيبات حليت است و آيه با كلمه «اَلْيَوْم» آغاز شده تا دوباره اين منت را به رخ بندگان مؤمن خود بكشد، كه طيبات را براي آنان حلال كرده آن گاه فرموده طعام اهل كتــاب و زنــان پـاكــدامن ايشــان نيــز از طيبـات است.
و گويا ضميمه كردن جمله: «اُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ،» به جمله: «وَ طَعامُ الَّذينَ اُوتُوا الْكِتابَ...،» از قبيل ضميمه كردن يك امر قطعي و مسلم است، به امري مورد شك، تا در شنــونـده ايجـاد آرامش خــاطــر نمــوده، قلــق و اضطــراب او را بــرطــرف سازد.
(166) غذا و تغذيه انسان
تو گوئي نفوس مردم با ايمان از تشويش و اضطراب شكي كه نسبت به حلال بودن طعام اهل كتاب داشتند آرام نمي‌گرفته، چون قبلاً از ناحيه خداي تعالي از معاشرت و آميزش و تماس گرفتن و دوستي كردن با اهل كتاب شديدا نهي شده بودند لذا براي رفع اين اضطرابشان داستان حليت طيبات را هم ضميمه حليت طعام اهل كتاب كرد و مؤمنين فهميدند كه طعام اهل كتاب خود يكي از مصاديق طيبات حلال و از سنخ آن‌ها است و در نتيجه اضطرابشان زايل و دلشان آرامش يـافت.
در اين جا سؤالي پيش مي‌آيد و آن اين است كه كفار هيچ ايماني به دستورات قرآن كريم ندارند و خود را ملزم به اطاعت آن دستورها نمي‌دانند و از سوي ديگر از دأب قرآن كريم نيست كه با علم به بي‌اثر بودن تكليف مع‌ذلك افراد بي تفاوت را مورد تكليف قرار دهد، ـ گو اين كه ما معتقديم به اين كه كفار مكلف به فروع دين هستند، همان طور كه
حلال بودن غذاي اهل كتاب (167)
مكلف به اصول مي‌باشند، ـ وليكن اين مجوز آن نمي‌شود كه خداي سبحان خطابي و دستوري صادر كند كه لغو و بي‌اثر باشد، با اين حال چرا در آيه مورد بحث كفار را مورد تكليف قرار داده؟ در خطاب به مؤمنين فرموده طعام شما براي اهل كتاب حلال است؟ در پاسخ مي‌گوئيم: آري با اين كه اهل كتاب گوششان بدهكار حلال و حرام‌هاي اسلام نيست، گفتن چنين چيزي لغو به نظر مي‌رسد و خداي سبحان تكليفي كه هيچ اثر نمي‌بخشد نمي‌كند و خطابي كه اثر نداشته باشد نمي‌كند، مگر در جائي كه فنون ادبيت از قبيل التفات اقتضا كند كه مثلاً خطاب را از مردم به رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و يا از كفار به مؤمنين متوجه كند.
وليكن در آيه مورد بحث جمله‌اي كه منشأ اين سؤال شده جمله‌اي مستقل و جداي از جمله قبليش نيست و خلاصه كلام اين كه در آيه مورد بحث نمي‌خواهد دو حكم مستقل
(168) غذا و تغذيه انسان
از يكديگر را بيان كند، يكي حلال بودن طعام مسلمانان براي اهل كتاب و ديگري حلال بودن طعام اهل كتاب براي مسلمانان، بلكه مي‌خواهد يك حكم را بيان كند و آن حلال بودن طعام و رفع حرمت از آن است و بفهماند هيچ منعي در دو طرف نيست.
و اما كلمه «طعام» اين كلمه در اصل لغت به معناي هر چيزي است كه قوت و غذاي خورنده‌اش قرار گيرد و خورنده‌اي با آن گرسنگي خود را بر طرف سازد، ليكن بعضي گفته‌اند: مراد از طعام خصوص گندم و ساير حبوبات است، از آن جمله صاحب لسان العرب در كتاب خود گفته: اهل حجاز وقتي كلمه طعام را مطلق و بدون قرينه ذكر كنند تنها گندم را در نظر دارند و سپس مي‌گويد: خليل نيز گفته: در كلام عرب لفظ طعام بيشتر در خصوص گندم استعمال مي‌شود، اين بود سخن صاحب لسان العرب و همين معنا از كتاب نهايه تأليف ابن اثير نيز استفاده مي‌شود و به همين جهت در روايات وارده
حلال بودن غذاي اهل كتاب (169)
از ائمه اهل بيت عليهم‌السلام آمده كه مراد از طعام اهل كتاب در آيه شريف تنها گندم و ساير حبوبات است (نه غذاي پخته و گوشت و امثال آن،) بله از بعضي از روايات چيز ديگري استفاده مي‌شود، كه ان شاءاللّه تعالي بحث آن در بحث روايتي آينده مي‌آيد.
و به هر حال حليت در آيه شريفه شامل غذائي كه از گوشت حيوان غير قابل تذكيه چون خوك تهيه شده نمي‌گردد و نيز شامل غذائي كه از ذبيحه اهل كتاب تهيه گرديده و يا به نام خدا ذبح نشده نمي‌شود، براي اين كه خداي تعالي در آيات تحريم، گوشت خوك و گوشت ميته را حرام دانسته و ذبيحه اهل كتاب و حيواني كه به نام خدا ذبح نشده از نظر اسلام ميته است و آيات تحريم چهار آيه است كه در سوره بقره و مائده و انعام و نحل آمده و گوشت‌هاي حرام را رجس و فسق و اثم خوانده و حاشا بر خداي سبحان چيزي را كه خودش رجس و فسق و اثم خوانده، حلال كند و بر حلال كردنش
(170) غذا و تغذيه انسان
منت بگذارد و بفرمايد: «اَلْيَوْمَ اُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ!»
علاوه بر اين محرمات عينا قبل از اين آيه در خود اين سوره آمده و احدي نمي‌تواند درچنين موردي سخن‌از نسخ بياورد و اين‌خود بسيار روشن‌است،مخصوصادر خصوص ســوره مــائــده كه در روايــاتي آمـده كه اين سوره ناسخ دارد ولي منسوخ ندارد. (1)

روايــات وارده در مـورد طعـام اهـل كتـاب

در كافي به سند خود از ابن مسكان از قتيبه أعشي روايت آورده كه گفت: مردي از
1- الميزان ج :5 ص: 326 .
روايات وارده در مورد طعام اهل كتاب (171)
امام صادق عليه‌السلام سؤالي كرد و من نزد آن جناب بودم، او پرسيد: گله گوسفند را به دست مردي يهودي و نصراني مي‌دهند تا به چرا ببرد و احيانا يكي از گوسفندها دچار حادثه مي‌شود و چوپان سر آن را مي‌برد، آيا از گــوشــت ذبيحه او مي‌توان خورد؟امام صادق عليه‌السلام فرمود: نه بهاي آن را داخل اموال خودت كن و نه از گوشت آن بخور، براي اين كه تنها سبب حليت گوشت حيوانات بردن نام خدا است، كه در اين باره جز به مؤمنين نمي‌توان اعتماد كرد، مرد سائل عرضه داشت: آخر خداي تعالي فرموده: «اَلْيَوْمَ اُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَ طَعامُ الَّذينَ اُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ،» و به حكم اين آيه طعام اهل كتاب بر ما حلال است قهرا ذبيحه آنان نيز بايد بر ما حلال باشد؟ حضرت فرمود: پدرم همواره مي‌فرمود: منظور از طعام اهل كتاب حبوبات و امثال آن است، (و شامل گـوشت و امثال آن نمي‌شود.)
(172) غذا و تغذيه انسان
مؤلف: مرحوم شيخ در تهذيب و عياشي در تفسير خود اين روايت را از قتيبه اعشي از آن حضرت روايت كرده‌اند.
و اين احاديث - به طوري كه ملاحظه مي‌كنيد - طعامي كه در آيه شريفه از طعام‌هاي اهل كتاب حلال شده تفسير كرده به حبوب و اشباه آن و اين همان است كه لفظ طعام در صورتي كه مطلق و بدون قيد باشد بر آن دلالت مي‌كند، هم‌چنان‌كه ظاهر از روايات و داستان‌هائي كه از صدر اول در اين باب نقل شده همين معنا است و بدين جهت معظم علماي ما منحصرا به حليت حبوبات و اشباه آن و غذاهائي كه از آن‌ها تهيه شود فتوا داده‌اند. (1)
1- الميزان ج :5 ص: 336 .
روايات وارده در مورد طعام اهل كتاب (173)

شرايط و دلايل حلال شدن غذاي اهل كتاب

«اَلْيَوْمَ اُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَ طَعامُ الَّذينَ اُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ وَ طَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذينَ اُوتُو الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُــمْ اِذا اتَيْتُمُوهُنَّ اُجُورَهُنَّ مُحْصِنينَ غَيْرَ مُسافِحينَ وَ لا مُتَّخِذي اَخْدانٍ وَ مَنْ يَكْفُــرْ بِالاْيمــانِ فَقَـدْ حَبِــطَ عَمَلُـهُ وَ هُـوَ فِـي الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ،»
«امروز همه پاكيزه‌ها برايتان حلال شد و نيز طعام كساني كه اهل كتابند براي شما حلال و طعام شما براي آنان حلال است و نيز زنان پاكدامن مؤمن و زنان پاكدامن
(174) غذا و تغذيه انسان
اهل كتاب، كه قبل از شما مسلمانان ، داراي كتاب آسماني بودند، براي شما حلال است، البته به شرط اين كه اجرتشان را ـ كه به جاي مهريه در زن دائمي است ـ بدهيد، آن هم به پارسائي، نه زناكاري و رفيق‌گيري و هر كس منكر ايمان باشد اعمــالــش بـاطـل مي‌شــود و در آخــرت از زيــانكــاران اسـت.» (5 / مائده)
مسلمانان از ناحيه خداي تعالي از معاشرت و آميزش و تماس گرفتن و دوستي كردن با اهل كتاب شديدا نهي شده بودند. ظاهرا نفوس مردم با ايمان از تشويش و اضطراب شكي كه نسبت به حلال بودن طعام اهل كتاب داشتند آرام نمي‌گرفت، لذا براي رفع اين اضطرابشان داستان حليت طيبات را هم ضميمه حليت طعام اهل كتاب كرد و مؤمنين فهميدند كه طعام اهل كتاب خود يكي از مصاديق طيبات حلال و از سنخ آن‌ها
شرايط و دلايل حلال شدن غذاي اهل كتاب (175)
است و در نتيجه اضطرابشان زايل و دلشان آرامش يافت.
در آيه مورد بحث نمي‌خواهد دو حكم مستقل از يكديگر را بيان كند، يكي حلال بودن طعــام مسلمــانــان بــراي اهــل كتــاب و ديگــري حــلال بــودن طعــام اهل كتاب براي مسلمانان، بلكه مي‌خواهد يك حكم را بيان كند و آن حلال بودن طعــام و رفع حــرمــت از آن است و بفهماند هيچ منعي در دو طرف نيست.
حليت در آيه شريفه شامل غذائي كه از گوشت حيوان غير قابل تذكيه چون خوك تهيه شده نمي‌گردد و نيز شامل غذائي كه از ذبيحه اهل كتاب تهيه گرديده و يا به نام خدا ذبح نشده نمي‌شود، براي اين كه خداي تعالي در آيات تحريم گوشت خوك و گوشت ميته را حرام دانسته و ذبيحه اهل كتاب و حيواني كه به نام خدا ذبح نشده از نظر اسلام ميته است و آيات تحريم چهار آيه است كه در سوره بقره و مائده و انعام و
(176) غذا و تغذيه انسان
نحل آمده و گوشت‌هاي حرام را رجس و فسق و اثم خوانده، كه بيانش گذشت و حاشا بر خداي سبحان چيزي را كه خودش رجس و فسق و اثم خوانده، حلال كند و بر حلال كردنش منت بگذارد و بفرمايد: «اَلْيَوْمَ اُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ...!»
«وَ مَنْ يَكْفُرْ بِالاْيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِي الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ،» كلمه كفر در اصل به معناي پوشاندن است و بنابراين در تحقق معناي كفر اين معنا شرط است، كه معناي ثابتي كه پرده روي آن بيفتد وجود داشته باشد، همان طور كه كلمه حجاب در جائي مفهوم پيدا مي‌كند كه چيز ثابت و پيدائي باشد، تا با افتادن حجاب بر روي آن ناپيدا شود، پس معناي كفر هم وقتي تحقق مي‌يابد كه چيز ثابت و هويدائي باشد، كه كافر آن را بپوشاند و اين معنا در كفران به نعمت‌هاي خدا و كفر به آيات او و كفر به خدا و رسولش و كفر به روز جزا وجود دارد.
شرايط و دلايل حلال شدن غذاي اهل كتاب (177)
پس اين كه در آيه مورد بحث كلمه كفر را در مورد ايمان استعمال كرده و فرموده هر كس به ايمان كفر بورزد، به مقتضاي مطلبي كه درباره كفر گفتيم بايد ايمان ثابتي وجود داشته باشد، تا كفر آن را بپوشاند و به طور مسلم منظور از ايمان معناي مصدري آن ـ باور كردن ـ نيست، بلكه منظور معناي اسم مصدري است، كه همان اثر حاصل و صفت ثابت در قلب مؤمن است، يعني اعتقادات حقه‌اي كه منشأ اعمال صالح مي‌شود، پس برگشت معناي كفر به ايمان به اين است كه آدمي به آن‌چه كه مي‌داند حق است عمل نكند، مثلاً مشركين را دوست بدارد و با آنان اختلاط و در اعمال آنان شركت كند، با اين كه علم به حقانيت اسلام دارد و نيز مثل اين كه نماز و روزه و زكات و حج و ساير اركان اسلام را ترك كند، با اين كه يقين به ثبوت آن‌ها و ركن دين بودن آن‌ها دارد.
پس منظور از كفر به ايمان اين معنا است، وليكن در اين ميان نكته‌اي است و آن اين
(178) غذا و تغذيه انسان
است كه كفر بدان جهت كه به معناي ستر است و پوشاندن امور ثابته وقتي به حسب تبادر ذهني صادق است كه در آن پوشاندن مداومتي باشد، لذا كفر به ايمان نيز در مورد كسي صادق است كه همواره عمل به مقتضاي ايمان خود را ترك كند و هميشه و به طور دائم بر خلاف علم خود عمل نمايد و اما كسي كه در زندگيش يك‌بار و دوبار حق را مي‌پـوشـاند و بـرخــلاف علــم و ايمــانش عمــل مي‌كند، به چنين كســي نمي‌گــوينــد به ايمـانـش كفـر ورزيـده، بلكــه مي‌گـوينـد او مرتكـب فسقي شده است.
اين را بدان جهت گفتيم تا روشن شود كه مراد از جمله: «وَ مَنْ يَكْفُرْ بِالاْيمانِ،» كساني هستند كه بر پوشاندن حق و علم و ايمان خويش مداومت دارند، هر چند كه در جمله مورد بحث مطلب با مثل يَكْفُرْ تعبير شده، كه ثبوت و دوام را مي‌فهماند، بنابراين كسي كه پيروي نمي‌كند آن‌چه را كه حق بودنش به نظر وي محقق شده و عمل نمي‌كند
شرايط و دلايل حلال شدن غذاي اهل كتاب (179)
به آن‌چه برايش ثابت شده، كه از اركان دين است، او كافر به ايمان است و هر عمل صــالحــي كه بكند حبط و بي‌پاداش خواهد بود، هم‌چنان كه در آيه مورد بحث فرمود: «فَقَـدْ حَبِـطَ عَمَلُهُ!»(1)
1- الميزان ج :5 ص: 324 .
(180) غذا و تغذيه انسان

هشداري در مورد طعام اهل كتاب

«وَ مَــنْ يَكْفُــرْ بِـالاْيمــانِ فَقَـدْ حَبِـطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِي الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ،»
«و هر كس منكر ايمان باشد اعمالش باطل مي‌شود و در آخرت از زيانكاران اســت.» (5 / مــائـده)
جمله مورد بحث يعني «وَ مَنْ يَكْفُرْ بِالاْيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ...،» متصل به ما قبل خودش است و مي‌خواهد مؤمنين را از خطري كه ممكن است در اثر سهل‌انگاري در امر خدا و معاشرت آزادانه با كفار متوجه آنان شود برحذر بدارد و بفهماند كه اگر در جملات قبل، طعام اهل كتاب را و ازدواج با زنان عفيف آنان را بر شما مؤمنين حلال
هشداري در مورد طعام اهل كتاب (181)
كرديم براي اين بود كه در معاشرت شما با اهل كتاب تخفيف و تسهيلي فراهم آوريم، تا اين وسيله‌اي بشود كه شما با اخلاق اسلامي خود با يهود و نصارا معاشرت كنيد و آنــان را شيفتــه اســلام بسازيد و داعـي آنـان باشد به سوي علم نافع و عمل صالح.
پس غرض از تشريع حكم مورد بحث اين بوده، نه اين كه مسلمين اين حكم را بهانه و وسيله قرار دهند براي اين كه خود را در پرتگاه هوا و هوس‌ها ساقط نموده، در دوستي و عشق ورزيدن با زنان يهودي و نصراني بي‌بندوبار شوند و عاشق جمال آنان شده، در نتيجه خواه نا خواه خلق و خوي آنان را نيز متابعت نمايند و چيزي نگذرد كه خلق و خوي يهوديت و نصرانيت حاكم بر مسلمين گشته و بر خلق و خوي اسلامي مسلط گردد و آن را تحت الشعاع خود كند و فساد آنان بر صلاح اسلام چيره گردد، كه اين خود بلاي بزرگي است، كه مسلمانان را به قهقرا برمي گرداند، در نتيجه حكمي را
(182) غذا و تغذيه انسان
كه خدا در تشريعش بر مسلمانان منت نهاده بود را فتنه و محنت و مهلكه مسلمين كرده، تخفيف الهي را به صورت عذاب درآورد.
به همين جهت خداي تعالي بعد از بيان حليت طعام اهل كتاب و زنان پاكدامن ايشان، مسلمانان را از بي‌بندوباري در تنعم به اين نعمت، حلال بودن طعام و زنان اهل كتاب برحذر داشته، تا بي‌بند و باريشان كارشان را به كفر ايمان و ترك اركان دين و اعراض از حق نكشاند، زيرا اگر چنين كنند باعث مي‌شوند كه اعمالشان حبط شود و در آخرت نتيجه‌اي از تلاش زندگي خود نبينند: «و هر كس منكر ايمان باشد اعمالش باطل مي‌شود و در آخرت از زيانكاران است!»
خواننده عزيز توجه داشته باشد كه مفسرين در اين آيه يعني آيه: «اَلْيَوْمَ اُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ...!» موشكافي و بررسي بسيار كرده‌اند كه همين خوض و دقت زياد آن‌ها را از
هشداري در مورد طعام اهل كتاب (183)
راه صحيح برگردانيده، در نتيجه به تفاسير عجيب و غريبي دست زده‌اند، تفاسيري كه به هيچ وجه با ظاهر آيه نمي‌سازد و بلكه سياق آيه با آن منافات دارد، مثل گفتار بعضي از آنان كه گفته‌اند: منظور از طيبات خصوص طعام طيب است، مانند بحيره و سائبه و وصيله و حامي (معاني اين چهار كلمه در تفسير آيه 103 همين سوره آمده،) و بعضي ديگرشان كه گفته‌اند: منظور از حليت طعام اهل كتاب، حليت به مقتضاي اصل اولي است و آن طعام‌هائي است كه خداي تعالي هرگز و بر هيچ قومي تحريم نكرده و گوشت حيوانات هم از همان طعام‌هاي حلال است، هر چند كه يهود و نصارا طبق مراسم اسلامي حيوان را ذبح نكرده باشند، بلكه به مراسم خود ذبح كرده باشند و بعضي ديگرشان كه گفته‌اند: مراد از طعام اهل كتاب خود طعام نيست بلكه با آنان غذا خوردن است. اين وجوه و وجوهي ديگر مثل اين‌ها احتمالاتي است كه مفسرين داده‌اند، كــه
(184) غذا و تغذيه انسان
خرافه‌گوئي و بي دليل سخن گفتن است. (1)
1- الميزان ج :5 ص: 324 .
هشداري در مورد طعام اهل كتاب (185)

غذاهاي تحريم شده در بني‌اسرائيل

«كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلاًّ لِبَني اِسْراآئيلَ اِلاّ ما حَرَّمَ اِسْراآئيلُ عَلي نَفْسِه مِنْ قَبْلِ اَنْ تُنَزَّلَ التَّوْريةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْريةِ فَاتْلُوها اِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ،»
«همه طعام‌ها براي بني‌اسرائيل حلال بود، مگر آن‌چه را كه خود اسرائيل از پيش قبل از نزول تورات بر خود حرام كرده بود بگو اگر راست مي‌گوئيد و گفته مرا قبـول نـداريد تورات را بياوريد و بخوانيد.» (93 / آل عمران)
كلمــه «طَعام» به معنــاي هر خوردني اي است كه جنبه غذائي داشته باشد، ولي در اصطلاح اهل حجاز تنها بر گنــدم اطــلاق مي‌شود. به اين معنا كه اگر قيدي و قرينه‌اي با
(186) غذا و تغذيه انسان
آن نبــاشــد هـر جـا گفتــه شــود، از آن معنــاي گنــدم را مي‌فهمنــد.
كلمه اِسْرائيل در اصل نام يعقوب پيغمبر عليه‌السلام بوده است و او را بدين سبب اسرائيل ناميـده بودند كه سخت در راه خــدا مجاهدت مي‌كرده و موفق و مظفر به آن بوده است.
از ســوي ديگــر اهــل كتــاب هم اين كلمــه را به كسي اطلاق مي‌كنند كه مظفر و غالب بر خــدا باشد و چون معتقدند كه يعقوب با خدا در محلي به نام فنيئيل كشتي گرفته و پشت خــدا را به خــاك رســانــده است، لذا او را اسرائيل ناميدند. اين از سخنـاني است كه قـرآن آن را تكــذيـب و عقــل هم آن را محال مي‌داند.
جمله: «اِلاّ ما حَرَّمَ اِسْراآئيلُ عَلي نَفْسِه...،» استثنائي است از طعام نام برده در بالا و معناي آيه اين است كه: خداي تعالي قبل از نزول تورات چيزي از خوردني‌ها را بر بني‌اسرائيل حـرام نكـرده بـود مگر همان‌هائي را كه يعقوب بر خودش حرام كرده بود.
غذاهاي تحريم شده در بني‌اسرائيل (187)
و در جمله: «قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْريةِ فَاتْلُوها اِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ،» اين مقدار دلالت هست بر اين كه، بني‌اسرائيل قبل از نزول تورات منكر حليت همه طعام‌ها بوده‌اند.
اصول عقايد آنان نيز بر اين معنا دلالت دارد، چون بني‌اسرائيل معتقد بوده‌اند بر اين كه نسخ شدن احكام از محالات است، پس يهود بالطبع نمي‌توانسته‌اند مضمون آيه زير را بپذيرند كه فرموده: «قُلْ صَدَقَ‌اللّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ اِبْرهيمَ حَنيفا...،» (95/آل‌عمران) به دست مي‌آيد كه يهود همين انكار خود را (اين كه قبل از تورات همه طعام‌ها بر آنان حلال بوده ولي به خاطر ظلمي كه كردند حلال‌هائي بر آن‌ها حرام شده،) وسيله‌اي قرار داده بودند براي القاي شبهه بر مسلمين و اعتراض بر گفتار رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله كه از ناحيه پروردگارش به مسلمانان خبر مي‌داد كه دين همانا ملت ابراهيم است و حنيف است، يعني ملت فطري است، افراط و تفريط در آن نيست. و اين، چگونه ممكن بود با اين كه بنا
(188) غذا و تغذيه انسان
به گفته آن‌ها (يهوديان) ابراهيم يهودي و بر شريعت تورات بود و چگونه ممكن است شريعتش مشتمل باشد بر حليت چيزي كه شريعت تورات آن را حرام مي‌داند، چون اين نسخ است و نسخ هم كه امري محال است.
بنابراين روشن شد كه آيه شريفه تنها در اين مقام است كه شبهه‌اي را كه يهود خواسته است القا كند دفع نمايد و گويا اين شبهه را تنها براي مؤمنين القا كرده‌اند نه براي رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و حاصلش اين است كه به مؤمنين مي‌گفتند: اين پيغمبر شما چگونه ممكن است صادق باشد با اين كه از نسخ (يك مسأله محال و نشدني) خبر مي‌دهد و مي‌گويد: خداي تعالي فقط به خاطر ظلمي كه بني‌اسرائيل كردند، طيبات را بر آنان حرام كرد و اين تحريم وقتي صادق است كه قبلاً آن طيبات حلال بوده باشد و اين همان نسخ است كه بر خداي تعالي جائز نيست، چون محرمات دائما محرم است و
غذاهاي تحريم شده در بني‌اسرائيل (189)
ممكن نيست حكم خدا تغيير كند.
حاصل جوابي كه رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله به تعليم خداي تعالي داده، اين است كه تورات ناطق است به اين كه همه طعام‌ها قبل از نازل شدن تورات حلال بوده و اگر قبول نداريد تــوراتتــان را بيـاوريـد و بخـوانيـد آن وقـت معلــوم مي‌شود كه شما صـادقيد يا نه؟
«قُلْ صَدَقَ اللّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ اِبْرهيمَ حَنيفا...،» يعني: وقتي معلوم شد در آن‌چه به شما خبر مي‌دهم و دعوتتان مي‌كنم، حق با من است، پس مرا پيروي كنيد و به دين من درآئيد و اعتراف كنيد به اين كه گوشت شتر حلال است و هم‌چنين همه طيبات كه خدا حلالش كرده، حلال است و اگر قبلاً بر شما حرام كرده بود، به عنوان مجازات و عقوبت ظلم شما بوده، هم‌چنان‌كه خود خداي تعالي اين طور خبر داده است.
ضمنا خواست اشاره كند به اين كه: دين اسلام هم كه من شما را به آن دعوت مي‌كنم
(190) غذا و تغذيه انسان
همــان دين حنيــف و فطــري ابراهيم است، چون دين فطري هيچ‌گاه انسان را از خوردن گوشت پاكيزه و رزق‌هاي پــاكيـزه ديگر جلوگيري نمي‌كند.
در كافي و تفسير عياشي از امام صادق عليه‌السلام روايت شده كه فرمود: اسرائيل را وضع چنين بود كه هر وقت گوشت شتر مي‌خورد، دردي كه در خاصره داشت، شديد مي‌شد از اين رو اين گوشت را بر خود حرام كرد و اين قبل از نزول تورات بود و بعد از نــزول تـورات نه آن را تحريم كرد و نه خودش از آن گوشت خورد.
مؤلف: اين كه در روايت فرمود: نه آن را تحريم كرد و نه خود از آن گوشت خورد منظور اسرائيل نيست چون اسرائيل در آن زمان زنده نبود، بلكه منظور موسي عليه‌السلام اســت و اگــر نــام مــوسي را نبــرد، بــراي اين بود كه مقام، دلالت بر آن مي‌كرد. (1)
1- الميـــــزان ج :3 ص: 534 .
غذاهاي تحريم شده در بني‌اسرائيل (191)

آزمايش انسان‌ها با رزق حلال و حرام

«وَ لا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلي بَعْضٍ لِلرِّجالِ نَصيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَ لِلنِّســآءِ نَصيــبٌ مِمَّا اكْتَسَبْــنَ وَ اسْئَلُــوا اللّهَ مِنْ فَضْلِهآِ اِنَّ اللّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عَليما،»
«نسبت به آن‌چه شما نداريد و خدا به ديگران مرحمت فرموده تمنا مكنيد ـ و نگوييد اي‌كاش من نيز مثل فلان شخص فلان نعمت را مي‌داشتم، ـ زيرا اين خدا است كه - به مقتضاي حكمتش ـ بعضي را بر بعضي برتري داده، هر كسي چه مرد
(192) غذا و تغذيه انسان
و چه زن بهرمنديش از كار و كسبي است كه دارد. - اگر درخواستي داريد از خدا بخــواهيــد، فضـل او را بخــواهيــد، كـه او به همه چيز دانا است!» (32 / نساء)
در كافي و تفسير قمي از ابراهيم بن ابي البلاد از پدرش از امام ابي جعفر عليه‌السلام روايت آورده كه فرمود: هيچ كس نيست كه خدا رزقش را مقدر نكرده باشد، هر نفسي از ناحيه خداي تعالي رزقش از راه حلال و توأم با عافيت معين شده، ولي براي امتحان همان رزق را از راه حرام برايش پيش مي‌آورد، تا معلوم شود آيا دست به حرام دراز مي‌كند يا نه، اگر دست به سوي آن حرام دراز كرد، خداي تعالي همان مقدار از رزق حلالش را به عنوان تقاص سلب مي‌كند، البته نزد خدا غير اين دو جور رزق فضل بسياري هست و هميــن فضل منظور بوده كه فرموده: «وَ اسْئَلُوا اللّهَ مِنْ فَضْلِهآِ ـ از خــدا درخــواست
آزمايش انسان‌ها با رزق حلال و حرام (193)
فضـل او را بكنيـد!»(1)

نـوشيـدني حــرام

«يأَيُّهَا الَّذينَ ءَامَنُوا أِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الاَْنْصابُ وَ الاَْزْلمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطنِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ،»
«اي كساني كه ايمان آورده‌ايد، جز اين نيست كه شراب و قمار و بت‌ها، با سنگ‌هائي كه براي قرباني نصب شده و چوبه‌هاي قرعه، پليد و از عمليات شيطان است، پس دوري كنيد از آن‌ها، شايد كه رستگار شويد.» (90 / مائده)
1- الميزان ج :4 ص: 550 .
(194) غذا و تغذيه انسان
«اِنَّما يُريدُ الشَّيْطنُ اَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ وَ يَصُــدَّكُــمْ عَنْ ذِكْــرِ اللّــهِ وَ عَنِ الصَّلــوةِ فَهَــلْ اَنْتُــمْ مُنْتَهُـونَ،»
«و جز اين نيست كه شيطان مي‌خواهد به وسيله شراب و قمار بين شما عداوت و خشــم بينــدازد و شمــا را از ذكر خدا و از نماز باز دارد. پس آيا دست بردار از آن‌هــا هستيــد؟!» (91 / مائده)
اين آيات همگي در مقام بيان احكام شراب هستند و در بعضي از آن‌ها و قمار و در بعضي ديگر انصاب و ازلام هم علاوه شده است. و سياق مختلف آيات زير اين معنا را مي‌رســانــد كه شــارع مقــدس شــراب را به تــدريــج تحــريــم فــرمــوده اســت:
«يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ قُلْ فيْهِمآ اِثْمٌ كَبيرٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ وَ اِثْمُهُمآ
نوشيدني حرام (195)
اَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما،» (219 / بقره)
«يآ اَيُّهَاالَّذينَ آمَنُوا لاتَقْرَبُوا الصَّلَوةَ وَاَنْتُمْ سَكاري حَتّي تَعْلَمُوا ماتَقُولُونَ،»
(43/نساء)
«قُــلْ اِنَّما حَـرَّمَ رَبِّيَ الْفَـواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ الاِْثْـمَ،» (33 / انعام)
خداي تعالي نهي تحريمي از خصوص شراب را به تدريج بيان فرموده، به اين معنا كه نخست شراب را در ضمن عنوان گناه كه عنواني است عام تحريم كرده و فرموده است: بگو پروردگار من فواحش (چه علني و چه در پنهاني) و هم‌چنين اثم را تحريم نموده آن گاه همان را به تحريم خاص و به صورت نصيحت بيان كرده و فرموده است: بگو كه گر چه براي مردم در اين دو يعني شراب و قمار منافعي است، الا اين كه گناه آن دو از نفعشـان بــزرگ‌تر است.
(196) غذا و تغذيه انسان
و نيــز فــرمــود: مبــادا با اين كه مســت هستيــد در صــدد نمــاز خواندن برآييــد، بلكــه صبــر كنيــد تا آن كه به حال خــود آمــده و بفهميــد چه مي‌گــوييد.
البتــه بنــابــراين كه مــراد از اين مستــي، مستــي شــراب بــاشــد نه مستي و بي خودي خواب، بار سوم هم او را باز به تحريم خاص وليكن با تشديد و تأكيد هر چه بيشتر بيان كرده و فرموده: «...أِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الاَْنْصابُ وَ الاَْزْلمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطنِ... فَهَـلْ اَنْتُـمْ مُنْتَهُونَ؟»
چــون ايــن چنــد آيــه كــه آخــريــن آياتي است كه راجع به تحريم شراب نازل شده از چنـد جهـت مشتمل بر تشـديـد و تأكيــد است:
ـ يكــي از جهت ايــن كه كلمــه «أِنَّمَا» در آن بــه كــار رفتــه است.
ـ دوم از اين كه شراب را پليد و رجس خوانده است.
نوشيدني حرام (197)
ـ ســوم اين كـه آن را عمــل شيطــان ناميده است.
ـ چهارم از جهت اين كه مشتمل بر امر صريح است به اجتناب از آن.
ـ پنجم از جهــت اين كه فرموده است در آن اجتناب انتظار و توقع رستگاري هست.
ـ ششم از اين جهــت كــه مشتمــل اســت بر بيــان مفــاسـدي كه بر آشاميدن شراب مترتب است.
ـ هفتم از اين كه مي‌پرسد، آيا اين مقدار از بيان مرتكبين اين عمل را از عمل زشتشان بــاز مي‌دارد يا نه؟
ـ هشتم از اين كه بعد از آن همه تأكيد آنان را به اطاعت خدا و رسول امر نموده از مخالفتشان برحذر مي‌دارد.
ـ دهم اين كه در يك آيه بعد مي‌فرمايد: «لَيْسَ عَلَي الَّذينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصّلِحتِ
(198) غذا و تغذيه انسان
جُناحٌ فيما طَعِمُــوآا اِذَا مَا اتَّقَــوا وَ ءَامَنُــوا وَ عَمِلُوا الصّلِحتِ ثُمَّ اتَّقَوا وَ ءَامَنُوا ثُــمَّ اتَّقَــوا وَ اَحْسَنُــوا وَ اللّهُ يُحِــبُّ الْمُحْسِنينَ...،» (93 / مائده)
چــون اين آيــه نيــز خالي از دلالت بر تشــديــد نيست.
«خَمْر» عبارت است از هر مايعي كه در اثر تخمير (ورآمدن) خاصيت سكر و مستي به خود گـرفتـه باشد و خـوردنش عقـل را تيره و بيهوده كند.
«رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطنِ،» «رِجْس» مانند نجس هر چيز پليدي را گويند و اما «رِجاسَت» به معناي وصف پليدي است، مانند نجاست و قذارت كه عبارتند از پليدي يعني حالت و وصفي كه طبايع از هر چيزي كه داراي آن حالت و وصف است از روي نفرت دوري مي‌كنند و پليد بودن اين‌هائي كه در آيه ذكر شده است از همين جهت است كه مشتمل بر وصفي است كه فطرت انساني نزديكي به آن را براي خاطر آن وصفش
نوشيدني حرام (199)
جايز نمي‌داند، چون كه در آن هيچ خاصيت و اثري كه در سعادتش دخيل باشد و احتمال دهد كه روزي آن خاصيت از آن پليدي جدا شود، نمي‌بيند، كما اين كه چه بسا آيه شريفه: «يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ قُلْ فيْهِمآ اِثْمٌ كَبيرٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ وَ اِثْمُهُمآ اَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما،» (219 / بقره) هم اشاره به اين معنا داشته باشد، چون به طور مطلق گناه خمر و ميسر را بر نفع آن‌ها غلبه داده و هيچ زماني را استثنا نكرده و شايد از همين جهت پليدي‌هاي مذكور را به عمل شيطان نسبت داده و كسي را با شيطان شريك در آن‌ها نكرده، چه اگر در آن‌ها جهت خيري بود لابد از ناحيه غير شيطان بود و آن غير شيطان با شيطان شريك مي‌شد و در آيه بعد هم فرمود: «اِنَّما يُريدُ الشَّيْطنُ اَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدوَةَ وَ الْبَغْضآءَ فِي الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ...،» يعني شيطان مي‌خواهد به وسيله همين پليدي‌ها يعني شراب و قمار بين شما دشمني و كدورت بوجود آورده و مانع شما
(200) غذا و تغذيه انسان
از ذكر خدا و نماز شود.
و نيز در آيات زيادي شيطان را براي انسان دشمن معرفي نموده كه هيچ‌گاه خير آدمي را نمي‌خواهد و فرموده: «اِنَّ الشَّيْطانَ‌لِلاِْنْسانِ عَدُوٌّ مُبينٌ،» (5 / يوسف) و نيز فرموده: «كُتِـبَ عَلَيْهِ اَنَّهُ مَنْ تَوَلاّهُ فَاَنَّهُ يُضِلُّهُ،» (4 / حج) و نيز فرموده:
«وَ اِنْ يَدْعُونَ اِلاّ شَيْطانا مَريدا، لَعَنَهُ اللّهُ!» (117 و 118 / نساء) پس لعنت خود را بر او ثــابـت و او را از هر خيــري طــرد كرده است و از طرفي هم در آيات زيادي بيان فرموده كه اعمال شيطان نظير اعمال ما نيست بلكه تماسش با انسان و اعمال انسان از راه تسويل و وسوسه و اغواء است يعني در قلب او القاآتي مي‌كند و در نتيجه او را گمـراه مي‌سـازد، از آن جملـه در آيه زير از قول خود شيطان مي‌فرمايد:
«قالَ رَبِّ بِما اَغْوَيْتَني لاَُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الاَْرْضِ وَ لاَُغْوِيَنَّهُمْ اَجْمَعينَ، اِلاّ عِبادَكَ مِنْهُمُ
نوشيدني حرام (201)
الْمُخْلَصيـنَ، قـالَ هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقيمٌ، اِنَّ عِبادي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ اِلاّ مَنِ اتَّبَعَـكَ مِنَ الْغـاويــنَ!» (42 / حجر)
بندگان خداي را به اغواء و گمراه ساختن تهديد كرده و خداي تعالي هم در جوابش نفوذ و قدرت وي را از بندگان خالص خود نفي كرده و فرموده: نفوذ تو تنها در گمراهاني است كه تو را پيروي كنند.
صريحا مي‌فرمايد: اعمال شيطان به تصرف و القا در دل‌ها است، از اين راه است كه انســان را به ضلالت دعوت مي‌كند.
پس از آن‌چه گفته شد اين معنا به خوبي روشن گرديد كه: رجس و شيطاني بودن شراب و ساير مذكورات در آيه از اين جهت است كه اين‌ها كار آدمي را به ارتكاب اعمال زشتي كه مخصوص به شيطان است مي‌كشانند و شيطان هم جز اين كاري ندارد كه
(202) غذا و تغذيه انسان
وسوسه‌هاي خود را در دل‌ها راه داده و دل‌ها را گمراه كند و از همين جهت در آيه مورد بحث آن‌ها را رجس ناميده، چون در آيات ديگري هم گمراهي را رجس خوانده، از آن جمله فرموده است: «...وَ مَنْ يُرِدْ اَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقا حَرَجا كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّمآءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللّهُ الرِّجْسَ عَلَي الَّذينَ لا يُؤْمِنُونَ!» (125 / انعام) آن گاه در آيه بعدي اين معنا را كه رجس بودن اين‌ها ناشي از اين است كه عمل شيطان است بيان نموده و مي‌فــرمــايــد: «و جز اين نيست كه شيطان مي‌خواهد به وسيله شراب و قمار بين شمــا عداوت و خشــم بينــدازد و شمــا را از ذكــر خــدا و از نمــاز بــاز دارد، پس آيــا دست‌بردار از آن‌ها هستيد؟!»
شيطــان از دعــوت به اين گونه اعمال جز شر شما را نمي‌خواهد و لذا گفتيم رجس از اعمــال شيطــانـي است.
نوشيدني حرام (203)
«فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ!» (90 / مائده) گفتيم: يكي از وجوهي كه نهي را در اين آيه تأكيد مي‌كند - بعد از ذكر مفاسد - امر به اجتناب است و اين امر براي اين است كه نهي بهتر در دل‌ها جاي‌گير شود، يكي ديگر از وجوه تأكيد اميد به رستگاري است، براي كسي كه اجتناب كند، كه خود شديدترين مراتب تأكيد را مي‌رساند، زيرا اين معنا را كه: اميــد رستگــاري نيست بـراي كساني كه از اين عمل اجتناب نمي‌ورزند، تثبيت مي‌كند.
«اِنَّمــا يُريدُ الشَّيْطــنُ اَنْ يُـوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدوَةَ وَ الْبَغْضآءَ فِي الْخَمْـرِ وَ الْمَيْسِرِ...،»
همان طوري كه سابقا اشاره شد سياق اين آيه بيان جمله: «مِنْ عَمَلِ الشَّيْطنِ،» يا «رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطنِ،» است و معنايش اين است كه اين كه گفته شد اين امور از عمل شيطانند يا هم رجس و هم از عمل شيطانند براي اين است كه شيطان هيچ غرضي از اين اعمال خود يعني خمر و ميسر ندارد، مگر ايجاد عداوت و بغضا بين شما و اين كه به اين
(204) غذا و تغذيه انسان
وسيلــه شما را به تجاوز از حدود خدا و دشمني با يكديگر وادار كند و در نتيجه به وسيله هميــن شــراب و قمــار و انصـاب و ازلام شما را از ذكر خدا و نماز باز بدارد.
و اين كه عداوت و بغضا را تنها از آثار شراب و قمار دانسته از اين جهت است كه اين اثر در آن دو ظاهرتر است، چون معلوم است كه نوشيدن شراب باعث تحريك سلسله اعصاب شده و عقل را تخدير و عواطف عصبي را به هيجان در مي‌آورد و اين هيجان اعصاب اگر در راه خشم و غضب به كار رود معلوم است كه چه ثمرات تلخي به بار مي‌آورد و بزرگ‌ترين جنايت را، حتي جناياتي را كه درندگان هم از ارتكاب آن شرم دارند براي شخص مست تجويز مي‌كند و اگر در مسير شهوت و بهيميت قرار گيرد معلوم است كه سر به رسوائي درآورده و هر فسق و فجوري را چه درباره مال و عرض خود و چه درباره ديگران در نظرش زينت داده و او را به هتك جميع مقدسات ديني و
نوشيدني حرام (205)
اجتماعي وا مي‌دارد: دزدي و خيانت و دريدن پرده محارم خود و فاش كردن اسرار و ورود به خطرناك‌ترين ورطه‌هاي هلاكت و امثال آن را در نظرش ناچيز جلوه مي‌دهد، چنان كه آمار ممالك مترقي كه نوشيدن مشروبات الكلي در بينشان رواج دارد نشان داده كه درشت‌ترين ارقام جنايات و حوادث ناگوار و فسق و فجورهاي شرم‌آور و ننگين در اثر نوشيدن ايـن آب آتشين است.
و نفع و گناهي كه در آن آيه در خمر و ميسر فرض شد طوري نيستند كه روزي از هم جدا شده و تنها نفع آن دو بماند، يا نفعش غالب شود، تا در نتيجه حلال گردد. هيچ اميدي به اين كه روزي نفع اين اعمال از گناهش بيشتر و در نتيجه مباح شوند، نيست، (دقـت بفـرمائيد.) (1)
1- الميزان ج :6 ص: 175 .
(206) غذا و تغذيه انسان

تداوم تقوي و عمل صالح، شرط پذيرش گناه شراب‌خواري قبل از تحريم

«وَ أَطيعُــوا اللّــهَ وَ أَطيعُــوا الــرَّسُــولَ وَ احْــذَرُوا فَاِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوآا اَنَّما عَلي رَسُولِنَا الْبَلغُ‌الْمُبينُ،»
«فرمانبري خدا و اطاعت رسول كنيد و دوري كنيد از منهيات چه اگر گوش ندهيد و اعــراض كنيـد بـايد بدانيد كه تنها بر عهده رسول ما بلاغ آشكار است و بس.» (92 / مائده)
«لَيْسَ عَلَي الَّذينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصّلِحتِ جُناحٌ فيما طَعِمُوآا اِذَا مَااتَّقَوا وَ
تداوم تقوي و عمل صالح،... (207)
ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصّلِحتِ ثُمَّ اتَّقَوا وَ ءَامَنُوا ثُمَ‌اتَّقَوا وَ اَحْسَنُوا وَاللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنينَ،»
«بر كساني كه ايمان آورده‌اند و عمل صالح كرده‌اند گناه و حرجي نيست در آن‌چه كه قبل از اين از محرمات خورده‌اند. البته وقتي كه پرهيز كرده و ايمان آورند و عمل صالح كنند آن‌گاه پرهيز كرده و ايمان آورند سپس پرهيز كرده و نيكوئي كنند و خـداونـد دوست مي‌دارد نيكوكاران را!» (93 / مائده)
اين آيات در تحريم خمر و ميسر و غيره مشتمل بر فنون مختلفي است از تأكيد و آخر از همه اين‌ها تهديد به اين كه اگر بار ديگر مرتكب شوند و از دستور خدا سرپيچي كنند بدانند كه سرپيچيشان بعد از اتمام حجت و بلاغ مبين بوده است.
(208) غذا و تغذيه انسان
«لَيْـسَ عَلَي الَّذينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصّلِحتِ جُناحٌ فيما طَعِمُوآا...،» طعم و طعام به معناي خوردن است و تنها در خوردني‌ها به كار مي‌رود، نه خوردني‌ها و آشاميدني‌ها و در لسان اهل مدينه به معناي گندم است، گاهي هم اين كلمه به معناي چشيدن مزه طعام مي‌آيد، در آن صــورت هــم در معنــاي آشــاميــدن و هــم در معناي خوردن استعمـــال مــي‌شــــود، كمــا ايــن كــه در قــرآن در آن‌جــا كــــه مـي‌فـرمـــايـد:
«فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنّي وَ مَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَاِنَّهُ مِنّي،» (249 / بقره) به معناي آشاميدن آمده و در بعضي از احاديث كه رسول‌اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در توصيف آب زمزم فرموده دارد كه هم طعامي است براي خوردن و هم شفا براي مرض، كه به معناي غذا استعمال شده است.
آيه جواب است از سؤالي كه ممكن است به خاطر كسي بيايد و آن اين است كه با اين
تداوم تقوي و عمل صالح،... (209)
همه گناه كه در اين عمل است پس مؤمنيني كه قبل از حرام شدن آن يا قبل از نزول اين آيه مرتكب آن شده‌اند تكليفشان چيست؟ جواب مي‌دهد اگر تقوا پيشه كنند خطري متوجهشان نيست.
و از طرفي، آيه در مقام رفع خطر از اين طعام مطلق است و اين مطلق را با اين بيان: «اِذَا مَااتَّقَوا وَءَامَنُوا وَ عَمِلُواالصّلِحتِ ثُمَ‌اتَّقَوا وَءَامَنُوا ثُمَّ اتَّقَوا وَ اَحْسَنُوا،» (93 / مائده) مقيد كرد به تقوا و قدر متيقن از اين تقوا كه سه بار در آيه ذكر شده است، حق تقوا است، يعني تقـواي شديد.
و اما اين كه سه بار تقوا را تكرار كرد و مراحل سه‌گانه ايمان و عمل صالح و احسان را به آن تقييد نمود براي اين بود كه تأكيد كند در اشاره به لزوم مقارنت اين مراحل با تقواي واقعي و اين كه نبايد در اين مراحل هيچ‌گونه غرض غير ديني در كار باشد و بايد
(210) غذا و تغذيه انسان
دانست كه تقوا يك مقام خاص ديني و معنوي نيست بلكه حالتي است روحي كه شامل تمامي مقامات معنوي مي‌شود، به اين معنا كه براي هر درجه و مقامي از مقامات معنوي، تقوائي است مخصوص به خود آن مقام.
پس ملخص آن‌چه گذشت اين شد كه مراد از آيه شريفه «لَيْسَ عَلَي الَّذينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصّلِحتِ جُناحٌ فيما طَعِمُوآا...،» اين است كه بر كساني كه ايمان آورده و عمل صالح نموده‌اند نسȘʠبه آن‌چه از شراب نوشيده و يا از ساير محرمات مرتكب شده‌اند حرجي نيست، اما به شرطي كه علاوه بر ايمان و عمل صالحشان در جميع مراحل و اطوار خود ايمان به خدا و رسول و احسان در عمل را دارا باشند و جميع واجبات را انجـام داده و از جميع محرمات پرهيزكار باشند.
باداشتن چنين فضائلي اگر قبل‌از نزول آيه تحريم و رسيدنش بگوششان و يا قبل از
تداوم تقوي و عمل صالح،... (211)
اين‌كه معناي‌آن‌را فهميده‌باشند به يكي‌ازاين پليدي‌هاكه عمل شيطان‌است مبتلا بوده‌اند، حـرجـي بر آن‌ها نيست و خـداي تعالي از گناهان گذشته آنان صرفنظر نموده است. (1)

رواياتي درباره تحريم شراب

در كافي و تهذيب به اسناد خود از امام ابي جعفر عليه‌السلام نقل مي‌كنند كه فرمود: خداي تعالي هيچ پيغمبري را مبعوث نفرمود مگر اين كه در علمش گذشته بود كه وقتي دين او كامل شود كمال دين او مستلزم تحريم شراب خواهد بود و هميشه شراب حرام بوده
1- الميـــــــــزان ج :6 ص: 185 .
(212) غذا و تغذيه انسان
است، چيزي كه هست طرز تحريم در بين مردم در شريعت هر پيغمبري نسبت به اول بعثت و آخر آن مختلف بوده، اول به طور ملايم سپس به طور جزم و قطع، چون اگر از همان بار اول آن را تحريم مي‌كردند و شدت عمل به خرج مي‌دادند مردم زير بار نرفته و به طور كلي رشته را پاره مي‌كردند.
و نيز حضرت ابي جعفر عليه‌السلام فرمود: كسي به قدر خداي تعالي در رفتار خود رعايت رفق و مدارا را نمي‌كند و اين هم از رفق خداي تعالي است كه تكليف را به تدريج و به ملايمت در بين بندگان خود اجرا مي‌نمايد، چون مي‌داند اگر يك باره تكليف را به دوش آنان بگذارد هلاك و گمراه مي‌شوند.
و در كافي به سند خود از عطاء بن يسار از ابي جعفر عليه‌السلام نقل مي‌كند كه فرمود: رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرموده است: هر مسكري حرام و هر مسكري خمر است.
رواياتي درباره تحريم شراب (213)
مؤلف: اين روايت از طرق اهل سنت از عبداللّه بن عمر از رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله نقل شده و لفظ آن چنين است: هر مسكري خمر و هر خمري حرام است و بيهقي و ديگران آن را نقل كرده‌اند و از طريق ائمه اهل بيت عليهم‌السلام نقل اين روايت كه: هر مسكري حرام و هر چيزي كه بــا آن قمــار شـود ميســر است، به حــد استفــاضــه رسيده است.
و در تفسير عياشي از ابي الصباح از امام صادق عليه‌السلام نقل شده كه فرمود: من از آن جناب از نبيذ و خمر پرسيدم كه آيا هر دو به يك منزلت و هر دو حرامند؟ فرمود: نه، نبيذ به منزله خمر نيست، زيرا خداي تعالي خمر را حرام كرده چه كم باشد و چه زياد، كما اين كه ميته و خون و گوشت خوك كم و زيادش را حرام نموده و رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله از هر مشروبي مسكرش را تحريم كرده و البته هر چه را كه رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله تحريم كند خدا تحريم كرده است.
(214) غذا و تغذيه انسان
و در كافي و تهذيب به اسناد خود از امام موسي بن جعفر عليه‌السلام نقل كرده كه فرمود: خداي تعالي شراب را حرام نكرده از جهت اين كه با اسم آن دشمن است، بلكه آن را تحريم فرموده براي، خاطر آثار سوء و عاقبت وخيم آن، بنابراين هر چيزي كه در اثر و عــاقبــت ســوء بــا آن شــريــك بــاشــد آن هم خمــر و حـرام است.
و در روايت ديگري است كه هر چيزي كه كار خمر را بكند خمر است.
مؤلف: اخبار در حرمت خمر و ميسر از طريق شيعه و سني از حد شمار بيرون است، اگر كسي بخواهد به همه آن‌ها اطلاع پيدا كند بايد به كتب حديث مراجعه نمايد. (1)

احكام جاهليت درباره زراعت و چارپايان

1- الميزان ج :6 ص: 185 .
احكام جاهليت درباره زراعت و چارپايان (215)
«وَ جَعَلُوا لِلّهِ مِمّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الاَْنْعمِ نَصيبا فَقالُوا هَذالِلّهِ بِزَعْمِهِمْ وَ هذا لِشُرَكائِنا فَما كانَ لِشُرَكآئِهِمْ فَلا يَصِلُ اِلَي اللّهِ وَ ما كانَ لِلّهِ فَهُوَ يَصِلُ اِلي شُـرَكآئِهِمْ سآءَ ما يَحْكُمُونَ ،»
«براي خدا از مخلوقات وي از كشت و چارپايان نصيبي نهادند و به خيال خود گفتند اين از خدا است و اين از شركاي عبادت ما است، آن‌چه كه سهم شركاي ايشان است به خدا نمي‌رسد اما آن‌چه از خدا است به شركايشان مي‌رسد چه بد حكمي است كه مي‌كنند.» (136 / انعام)
اين آيات عليه مشركين درباره عده‌اي از احكام حلال و حرام كه در خوردني‌ها ميان
(216) غذا و تغذيه انسان
مشــركيــن دايــر بــوده احتجــاج نمــوده حكــم خــدا را در آن‌هــا بيــان مي‌كنــد.
قبلاً به طور اجمال فرموده بود: از آفريده‌هاي خدا بهره و سهمي براي خدا قرار دادند و سپس آن را تفسير نموده و به طور تفصيل فرمود: پس گفتند اين براي خداي عالم و اين براي خدايان ما و بدين وسيله زمينه را براي بيان حكم ديگري نيز فراهم نمود و آن حكم اين بود كه مي‌گفتند: آن‌چه كه سهم شركا است به خدا عايد نمي‌شود، وليكن آن‌چــه كه سهــم خــدا است به شركا هم مي‌رسد.
و چون اين حكم علاوه بر اين كه از اصل باطل و افتراي به خدا است توهين به خداي‌تعالي و ساحت او را كوچك‌تر از جانب بت‌ها دانستن است. لذا خداي تعالي با جملــه «ســآءَ ما يَحْكُمُــونَ،» آن را تقبيــح فرمود.
مشــركيــن چــارپــايــان و زراعت معينــي را پيشكــش خــدايــان خود كرده
احكام جاهليت درباره زراعت و چارپايان (217)
آن گاه مي‌گفتند خوردن اين‌ها بر كسي حلال نيست مگر تنهــا بر خــدام بتكده آن هم به شرطي كه مرد باشند نه زن و چارپاياني را هم در موقع ذبــح به اسم بت‌ها سر مي‌بريدند و نام خــدا را نمي‌بـردند.
بچه‌هائي كه در شكم بحيره و سائبه باشد، مشركين آن‌ها را اگر زنده به دنيا مي‌آمدند بر مردان حلال و بر زنان حرام مي‌دانستند و اگر مرده به دنيا مي‌آمدند هم مردان از آن مي‌خوردند و هم زنان.
«سَيَجْزيهِمْ وَصْفَهُمْ،» يعني به زودي خود اين حرف‌ها را جزا و كيفر آنان قرار مي‌دهيم و از اين تعبير برمي‌آيد كه همين حرف‌ها به عينه در قيامت به صورت وبال و عذاب مجسم مي‌شود. (1)
1- الميــــزان ج :7 ص: 497 .
(218) غذا و تغذيه انسان

نفـي احكـام ساختگي زمان جاهليت درباره حيـوانات

«ما جَعَلَ اللّهُ مِنْ بَحيرَةٍ وَ لا سائِبَةٍ وَ لا وَصيلَةٍ وَ لا حامٍ وَ لكِنَّ الَّذينَ كَفَرُواْ يَفْتَرُونَ عَلَي‌اللّهِ الْكَذِبَ وَاَكْثَرُهُمْ لايَعْقِلُونَ،»
«خداوند براي بحيره و سائبه و وصيله و حام حكمي مقرر نفرموده وليكن كافران بــر خــداونــد دروغ بستنــد و اكثــر آنان تعقــل نمي‌كننـد.» (103 / مـائـده)
بحيره، صائبه، وصيله، حام، اين‌ها اصناف چهارگانه چارپاياني هستند كه مردمان
نفي احكام ساختگي زمان جاهليت درباره حيوانات (219)
جاهليت براي آن‌ها احتراماتي قائل بوده‌اند و به همين منظور احكامي براي آن‌ها جعلكرده بودند، اينك در آيه شريفه فوق خداي تعالي مي‌فرمايد: اين احكام از ناحيه من نيست. (1)

خوردن آتش

«اِنَّ الَّذينَ يَكْتُمُونَ ما اَنْزَلَ اللّهُ مِنَ الْكِتابِ وَ يَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنا قَليلاً اُولئِكَ ما يَأْكُلُونَ في بُطُونِهِمْ اِلاَّ النّارَ وَ لا يُكَلِّمُهُمُ اللّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لا يُزَكّيهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ اَليمٌ،»
«بــه درستــي آن‌هــائي كـه از كتاب خدا آن‌چه را كه خدا نازل كرده كتمان
1- الميزان ج :6 ص: 229 .
(220) غذا و تغذيه انسان
مي‌كنند و با كتمان آن ثمن انــدك به دست مي‌آورند آن‌ها آن‌چه مي‌خورند جز آتشي نيست كه به درون خود مي‌كنند و خــدا روز قيامت با آن‌ها سخن نخواهد گفت و تزكيه شان نخواهد كرد و عذابي دردنــاك خواهند داشت.» (174 / بقره)
در آيه شريفه دلالتي كه بر تجسم اعمال و تحقق نتايج آن دارد، بر كسي پوشيده نيست، چون مي‌فرمايد: اين كه علماي اهل كتاب احكام نازله از ناحيه خدا را در برابر بهائي اندك فروختند، همين اختيار ثمن اندك عبارت است از خوردن آتش و فرو بردن آن در شكم و نيز ادامه بر كتمان حق در اين نشئه، به صورت ادامه بقاء در آتش مجسم مي‌گــردد. (دقـت بفرمائيد.) (1)
1- الميـــــــــــــزان ج :1 ص: 645 .
خوردن آتش (221)

آتش شدن مـال يتيـم در شكم

«اِنَّ الَّذينَ يَأْكُلُونَ اَمْوالَ الْيَتامي ظُلْما اِنَّما يَأْكُلُونَ في بُطُونِهِمْ نارا وَ سَيَصْلَوْنَ سَعيرا،»
«آنان كه مال يتيمان را به ستمگري مي‌خورند در حقيقت آن‌ها در شكم خود آتش جهنــم فــرو مي‌برند و به زودي به دوزخ در آتش فــروزان خــواهنـد افتــاد.»
(10 / نساء)
(222) غذا و تغذيه انسان
وقتي مي‌خواهند بگويند: فلاني فلان غذا را خورد، هم مي‌گويند: «اكله» و هم تعبير مي‌كنند به «اكله في بطنه،» مضمــون اين آيــه شــريفــه در واقــع تهــديــد و بــازداري مــردم است از خــوردن مــال ايتام در ارث و پايمال كردن حقوق آنان و اين آيه از آياتي است كه دلالــت مي‌كنــد بر تجسم اعمال و حاصل كلام اين كه از آيه مورد بحث به دست مي‌آيد كه مــال خــورده شده يتيم در اين دنيا، در آخرت به صورت خوردن آتش مجسم مي‌شود. (1)
1- الميـــــــــــــــزان ج :4 ص: 321 .
آتش شدن مال يتيم در شكم (223)

فصل چهارم :ذبح اسلامي

اهميت ذبـح شرعي با نام خـدا

«فَكُلُـوا مِمّا ذُكِـرَ اسْمُ اللّهِ عَلَيْـهِ اِنْ كُنْتُمْ بِايتِه مُؤْمِنينَ!»
«اگر به آيه‌هاي خــدا ايمان داريد از ذبحـي كه نام خــدا بر آن برده شده بخوريد!»
(118 / انعام)
...
(224)
«وَ لا تَأْكُلُوا مِمّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللّهِ عَلَيْهِ وَ اِنَّهُ لَفِسْقٌ وَ اِنَّ الشَّيطينَ لَيُوحُونَ اِليآ اَوْلِيآئِهِمْ لِيُجدِلُوكُمْ وَ اِنْ اَطَعْتُمُوهُمْ اِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ!»
«از ذبحي كه نام خدا بر آن ياد نشده مخوريد كه عصيان است، ديو نهادان به دوستان خود القا مي‌كنند تا با شما مجادله كنند اگر اطاعتشان كنيد مشرك خواهيد بود.» (121 / انعام)
از ابن عباس نقل شده كه گفته است: مشركين در مسأله خوردن گوشت ميته با رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و مؤمنين مجادله مي‌كردند كه چرا شما حيواني را كه خودتان ذبح مي‌كنيد مي‌خوريد و اما حيواني را كه خداوند كشته است نمي‌خوريد؟ در پاسخ آنان اين آيات نازل شد كه فرق بين آن دو حيوان را بيان نموده و حكم خداي را اثبات كرده است.
«فَكُلُوا مِمّا ذُكِرَ اسْمُ اللّهِ عَلَيْهِ اِنْ كُنْتُمْ بِايتِه مُؤْمِنينَ!» مي‌فرمايد: حكمي را كه
اهميت ذبح شرعي با نام خدا (225)
خداوند تشريع فرموده (خوردن از گوشت حيواني كه نام خدا بر آن برده شده،) بايد اطاعت كرد و آن‌چه را ديگران از روي هواي نفس و بدون علم، اباحه و تجويز مي‌كنند. (خوردن از گوشت حيوان مردار كه نام خدا بر آن برده نشده،) و بر سر آن به وحي و وسوسه شياطين با مؤمنين به مجادله مي‌پردازند بايد به دور انداخت.
اصل كلام همان دو جمله «فَكُلُوا مِمّا ذُكِرَ اسْمُ اللّهِ عَلَيْه!» و «وَ لا تَأْكُلُوا مِمّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللّهِ عَلَيْهِ!» است كه مفادش فرق گذاشتن بين حيوان ذبح شده و حيوان مردار و حليت آن و حرمت ديگري است. مي‌فرمايد: شما از آن بخوريد و از اين مخوريد هر چند مشــركيــن بـا شمـا در فــرق بيــن آن دو مجــادلــه كننــد.
خداوند متعال آن‌چه را كه بر شما حرام كرده بيان فرموده و صورت اضطرار را نيز استثنا كرده است و گوشت حيواني كه در هنگام ذبحش اسم خدا بر آن برده شده جزء
(226) غذا و تغذيه انسان
آن محرمات نيست، پس خوردن چنين گوشتي مانعي نخواهد داشت. بسياري از مردم هستند كه كارشان گمراه ساختن ديگران است و آنان را با هواي نفس خود و بدون داشتن علم از راه به در مي‌برند، ليكن پروردگارت به كساني كه از حدود خدايي تجاوز مي‌كنند داناتر است.
«وَ ذَرُوا ظهِـرَ الاِْثْمِ وَ باطِنَهُ وَ اِنَّهُ لَفِسْقٌ...!» (120 / انعام)
اين آيه گرچه به حسب مضمون مطلق است و از جميع گناهان ظاهري و باطني نهي مي‌كند ولي از سياق آيات قبل و بعد از آن استفاده مي‌شود كه اين آيه تمهيد و زمينه‌چيني است براي نهيي كه بعدا در جمله «وَ لا تَأْكُلُوا...!» مي‌آيد و لازمه آن اين است كه خوردن از گوشت حيواني كه اسم خدا بر آن برده نشده حرام و از مصاديق اثم باشد، تا اين جمله مربوط به جمله «وَ ذَرُوا ظهِرَ الاِْثْمِ وَ باطِنَهُ...!» شود، پس اين خوردن،
اهميت ذبح شرعي با نام خدا (227)
اثم ظاهر يا اثم باطن هر دو مي‌تواند باشد، ولي از تأكيد بليغي كه در جمله «وَ اِنَّهُ لَفِسْقٌ،» است به دست مي‌آيد كه خوردن چنين گوشتي جزو گناهان باطني است، وگرنه هيچ احتياجي به چنين تأكيد اكيدي نبود.
از اين بيان معلــوم شــد كــه مــراد از گنــاه ظــاهــري آن گنــاهي است كه شــومــي عاقبت و زشتي اثرش بر كسي پوشيده نيست، مانند شرك، آشوبگري و ظلم و مــراد از گنــاه باطنــي آن گنــاهي است كه زشتيش همــه كس‌فهم نيست، مانند خوردن ميته، خون و گوشت خوك، اين قسم از گناه با تعليم خـدايي شنــاخته مي‌شود و عقــل نيز گــاهي آن را درك مي‌كنــد.
تقدير جمله «وَ اِنَّهُ لَفِسْقٌ،» در حقيقت چنين است:
خوردن از گوشت ميته و گوشتي كه در هنگام ذبحش اسم خدا بر آن برده نشده
(228) غذا و تغذيه انسان
فســق است و هر فسقــي اجتنــابش واجــب است پس اجتناب از خوردن چنين گوشتي نيز واجب است.
جمله «وَ اِنْ اَطَعْتُمُوهُمْ اِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ!» تهديد مي‌كند مخالفت كنندگان را به خروج از ايمان و معنايش اين است كه: اگر شما مشركين را در خوردن از گوشت ميته اطاعت كنيد شمــا نيز مــانند ايشان مشرك خواهيد شد! (1)
1- الميــــزان ج :7 ص: 456 .
اهميت ذبح شرعي با نام خدا (229)

تقابل ذبح و عاطفه و فلسفه تجويز ذبح در قانون الهي

چرا اسلام كشتن حيوان را تجويز كرده با اين كه رحم و عاطفه آن را جائز نمي‌داند؟
چه بسا كه اين سؤال به ذهن بعضي وارد شود، كه حيوان نيز مانند انسان جان و شعور دارد، او نيز از عذاب ذبح رنج مي‌برد و نمي‌خواهد نابود شود و بميرد و غريزه حب ذات كه ما را وا مي‌دارد به اين كه از هر مكروهي حذر نموده و از ألم هر عذابي بگــريــزيم و از مــرگ فــرار كنيــم، همين غريزه ما را وا مي‌دارد به اين كه نسبت به افراد همنوع خود همين احساس را داشتــه باشيم، يعني آن‌چه براي ما دردآور است براي افراد همنوع خود نپسنديم و آن‌چــه بــراي خـودمان دشوار است براي همنوع
(230) غذا و تغذيه انسان
خـود نيز دشـوار بدانيم، چون نفوس همه يك جورند.
و اين مقياس عينا در ساير انواع حيوان جريان دارد با اين حال چگونه به خود اجازه دهيم كه حيوانات را با شكنجه‌اي كه خود از آن متألم مي‌شويم متألم سازيم و شيريني زندگي آن‌ها را مبدل به تلخي مرگ كنيم و از نعمت بقاء كه شريف‌ترين نعمت است محروم سازيم؟ و با اين كه خداي سبحان ارحم الراحمين است، او چرا چنين اجازه‌اي داده؟ و رحمــت واسعــه‌اش چگــونــه بــا ايــن تبعيــض در مخلـوقـاتش مي‌ســازد؟ كه همـه جان‌داران را فــدائــي و قرباني انسان بسازد؟
جواب از اين سؤال در يك جمله كوتاه اين است كه اساس شرايع دين و زيربناي آن حكمت و مصالح حقيقي است، نه عواطف وهمي، خداي تعالي در شرايعش حقائق و مصالح حقيقي را رعايت كرده، نه عواطف را كه منشأش وهم است.
تقابل‌ذبح‌وعاطفه و فلسفه‌تجويز ذبح در قانون‌الهي (231)
توضيح اين كه اگر خواننده محترم وضع زندگي موجوداتي را كه در دسترس او است به مقدار توانائيش مورد دقت قرار دهد، خواهد ديد كه هر موجودي در تكون و در بقايش تابع ناموس تحول است و مي‌فهمد كه هيچ موجودي نيست، مگر آن كه مي‌تواند به موجودي ديگر متحول شود و يا موجودي ديگر به صورت خود او متحول گردد، يا بدون واسطه و يا با واسطه و هيچ موجودي ممكن نيست به وجود آيد مگر با معدوم شدن موجودي ديگر و هيچ موجودي باقي نمي‌ماند مگر با فنا شدن موجودي ديگر، بنابراين عالم ماده عالم تبديل و تبدل است و اگر بخواهي مي‌تواني بگوئي عالم أكل و مأكول است (پيــوستــه مــوجــودي مــوجــوداتي ديگــر را مي‌خورد و جزء وجود خود مي‌سازد.)
مي‌بينيــد كــه مــوجــودات مـركـب زمينــي از زميــن و مــواد آن مي‌خورند و
(232) غذا و تغذيه انسان
آن را جزء وجود خود مي‌نمايند و به آن صورت مناسب با صورت خود و يا مخصوص به خود مي‌دهند و دوباره زمين خود آن مــوجــود را مي‌خــورد و فــانــي مي‌سازد.
گياهان از زمين سردر مي‌آورند و با مواد زميني تغذيه مي‌كنند و از هوا استنشاق مي‌نمايند تا به حد رشد برسند، دوباره زمين آن گياهان را مي‌خورد و ساختمان آن‌ها را كه مركب از اجزائي است تجزيه نموده، اجزاي اصلي آن‌ها را از يكديگر جدا و به صورت عناصر اوليه درمي‌آورد و مدام و پي در پي هر يك به ديگري برمي گردد زمين گياه مي‌شود و گياه زمين مي‌شود، قدمي فراتر مي‌گذاريم، مي‌بينيم حيوان از گياهان تغذيه مي‌كند آب و هوا را جزء بدن خود مي‌سازد و بعضي از انواع حيوانات چون درندگان زميني و هوائي حيوانات ديگر را مي‌خورند و از گوشت آن‌ها تغذيه مي‌كنند، چون از نظر جهاز گوارش مخصوص كه دارند چيز ديگري نمي‌توانند بخورند، ولي
تقابل‌ذبح‌وعاطفه و فلسفه‌تجويز ذبح در قانون‌الهي (233)
كبوتران و گنجشكان با دانه‌هاي گياهان تغذي مي‌كنند و حشراتي امثال مگس و پشه و كك از خون انسان و ساير جانداران مي‌مكند و هم‌چنين انواع حيواناتي ديگر كه غذاهائي ديگر دارند و سرانجام همه آن‌ها خوراك زمين مي‌شوند.
پس نظام تكوين و ناموس خلقت كه حكومتي علي‌الاطلاق و به پهناي همه عالم دارد، تنها حاكمي است كه حكم تغذي را معين كرده، موجودي را محكوم به خوردن گياه و موجودي ديگر را محكوم به خوردن گوشت و يكي ديگر را به خوردن دانه و چهارمي را به خوردن خون كرده و آن‌گاه اجزاي وجود را به تبعيت از حكمش هدايت نموده است و نيز او تنها حاكمي است كه خلقت انسان را مجهز به جهاز گوارش گياهان و نباتات كرده، پيشاپيش همه جهازها كه به وي داده دندان‌هائي است كه در فضاي دهان او به رديف چيده، چند عدد آن براي بريدن، چند عدد براي شكستن و گاز گرفتن و آسياب
(234) غذا و تغذيه انسان
كردن كه اولي را ثنائيات، دندان جلو و دومي را رباعيات و سومي را انياب دندان نيش و چهارمي را طواحن دندان آسياب يا كرسي مي‌ناميم و همين خود دليل بر اين است كه انسان گوشت‌خوار تنها نيست، وگرنه مانند درندگان بي نياز از دندان‌هاي كرسي ـ طواحن - بود و علف‌خوار تنها نيز نيست، وگرنه مانند گاو و گوسفند بي‌نياز از ثنايا و انياب بود، پس چون هر دو نوع دندان را دارد مي‌فهميم كه انسان هم علف‌خوار است و هم گوشت‌خوار.
قدمي به عقب‌تر از دندان‌ها به مرحله دوم از جهاز گوارش مي‌گذاريم، مي‌بينيم قوه چشائي - ذائقه انسان تنها از گياهان لذت و نفرت ندارد، بلكه طعم خوب و بد انواع گوشت‌ها را تشخيص مي‌دهد و از خوب آن‌ها لذت مي‌برد، در حالي كه گوسفند چنين تشخيص نسبت به گوشت و گرگ چنين تشخيص نسبت به گياهان ندارد، در مرحله
تقابل‌ذبح‌وعاطفه و فلسفه‌تجويز ذبح در قانون‌الهي (235)
سوم به جهاز هاضمه او مي‌پردازيم، مي‌بينيم جهاز هاضمه انسان نسبت به انواع گوشت‌ها اشتها دارد و به خوبي آن را هضم مي‌كند، همه اين‌ها هدايتي است تكويني و حكمي است كه در خلقت مي‌باشد، كه تو انسان حق داري گوسفند را مثلاً ذبح كني و از گوشت آن ارتزاق نمائي، آري ممكن نيست بين هدايت تكوين و حكم عملي آن فرق بگذاريم، هدايتش را بپذيريم و تسليم آن بشويم، ولي حكم اباحه‌اش را منكر شويم.
اسلام هم - همان طور كه بارها گفته شد - دين فطري است - همّي به جز احياء آثار فطرت كه در پس پرده جهل بشر قرار گرفته ندارد و چون چنين است به جز اين نمي‌توانسته حكم كند، كه خوردن گوشت پاره‌اي حيوانات حلال است، زيرا اين حكم شرعي در اسلام مطابق است، با حكم اباحه‌اي تكويني.
اسلام همان طور كه با تشريع خود اين حكم فطري را زنده كرده، احكام ديگري را كه
(236) غذا و تغذيه انسان
واضع تكوين وضع كرده نيز زنده كرده است و آن احكامي است كه قبلاً ذكر شد، گفتيم با موانعي از بي‌بندوباري در حكم تغذي منع كرده، يكي از آن موانع حكم عقل است كه اجتناب از خوردن هر گوشتي كه ضرر جسمي يا روحي دارد را واجب دانسته، مانع ديگر، حكم عواطف است، كه از خوردن هر گوشتي كه طبيعت بشر مستقيم الفطرة آن را پليد مي‌داند نهي كرده و ريشه‌هاي اين دو حكم نيز به تصرفي از تكوين برمي گردد. اسلام هم اين دو حكم را معتبر شمرده، هر گوشتي كه به نمو جسم ضرر برساند را حرام كرده، هم‌چنان‌كه هر گوشتي كه به مصالح مجتمع انساني لطمه بزند را تحريم نموده، مانند (گوشت گوسفند يا شتري كه براي غير خدا قرباني شود،) و يا از طريق قمار و استقسام به ازلام و مثل آن تصاحب شده باشد و نيز گوشت هر حيواني كه طبيعت بشــر آن را پليــد مي‌دانــد، را تحريم كرده است.
تقابل‌ذبح‌وعاطفه و فلسفه‌تجويز ذبح در قانون‌الهي (237)
و اما اين كه گفتند حس رأفت و رحمت با كشتن حيوانات و خوردن گوشت آنها نمي‌سازد، جوابش اين است كه آري هيچ شكي نيست كه رحمت خود موهبتي است لطيف و تكويني، كه خداي تعالي آن را در فطرت انسان و بسياري از حيوانات كه تاكنون به وضع آن‌ها آشنا شده‌ايم به وديعه نهاده، الا اين‌كه چنان هم نيست كه تكوين حس رحمت را حاكم علي الاطلاق بر امور قرار داده باشد و در هيچ صورتي مخالفت آن را جائز نداند و اطاعتش را به طور مطلق و در همه جا لازم بشمارد، خوب وقتي تكوين خودش رحمت را به طور مطلق و همه جا استعمال نمي‌كند ما چرا مجبور باشيم او را در همه امور حاكم قرار دهيم، دليل اين كه تكوين رحمت را به طور مطلق استعمال نمي‌كند وجود دردها و بيماري‌ها و مصائب و انواع عذاب‌ها است.
از سوي ديگر اين صفت يعني صفت رحمت اگر در حيوانات به طور مطلق خوب و
(238) غذا و تغذيه انسان
نعمت باشد در خصوص انسان چنين نيست، يعني مانند عدالت بدون قيد و شرط و به طور علي الاطلاق فضيلت نيست، چون اگر اين طور بود مؤاخذه ظالم به جرم اين كه ظلم كرده و مجازات مجرم به خاطر اين كه مرتكب جرم شده درست نبود و حتي زدن يك سيلي به قاتل جنايتكار صحيح نبود، زيرا با ترحم منافات دارد - و هم‌چنين انتقام گرفتن از متجاوز و به مقدار تعدي او تعدي كردن درست نبود و حال اگر ظالم و مجرم و جاني و متجاوز را به حال خود واگذاريم دنيا و مردم دنيا تباه مي‌شوند.
و با اين حال اسلام امر رحمت را بدان جهت كه يكي از مواهب خلقت است مهمل نگذاشته، بلكه دستور داده كه رحمت عمومي گسترش داده شود و از اين كه حيواني را بزنند نهي كرده و حتي زدن حيواني را كه مي‌خواهند ذبح كنند منع نموده و دستور اكيد داده مادام كه حيوان ذبح شده جانش بيرون نيامده اعضائش را قطع و پوستش را نكنند،
تقابل‌ذبح‌وعاطفه و فلسفه‌تجويز ذبح در قانون‌الهي (239)
- و تحريم منخنقه و موقوذه از همين باب است - و نيز نهي كرده از اين كه حيواني را پيش روي حيوان ديگري مثل آن ذبح كنند و براي ذبح كردن حيوان راحت‌ترين و ملايم‌ترين وضع را مقرر فرموده و آن بريدن چهار رگ گردن او است، (دو تا لوله خون و يك لوله تنفس و يك لوله غذا،) و نيز دستور فرموده حيواني را كه قرار است ذبح شود آب در اختيــارش بگــذاريــد و از اين قبيــل احكــام ديگــري كه تفصيل آن‌ها در كتب فقه آمده است.
و با همه اين‌ها اسلام دين تعقل است، نه دين عاطفه و در هيچ يك از شرايعش عاطفه را بر احكام عقلي كه اصــلاح‌گــر نظــام مجتمــع بشــري است مقدم نداشته و از احكام عاطفه تنها آن احكامي را معتبــر شمــرده كــه عقــل آن را معتبر شمرده است، كه بــرگشـت آن نيـز بـه پيـروي حكـم عقل است. (1)
(240) غذا و تغذيه انسان

بحثـي در ذبـح اسـلامي و موضوع رحمـت الهـي

برخي گفته‌اند: رحمت الهي چگونه با تشريع حكم تزكيه و ذبح حيوانات سازگار است؟ با اين كه خداي تعالي ارحم الراحمين است؟
جوابش اين است كه اين شبهه از خلط ميان رحمت و رقت قلب ناشي شده است، آن‌چه در خداي تعالي است رحمت است نه رقت قلب، كه تأثر شعوري خاص است در انسان كه باعث مي‌شود، انسان رحم دل نسبت به فرد مرحوم تلطف و مهرباني كند و اين خود صفتي است جسماني و مادي كه خداي تعالي از داشتن آن متعالي است، ـ
1- الميزان ج :5 ص: 296 .
بحثي در ذبح اسلامي و موضوع رحمت الهي (241)
«تَعالَي اللّهُ عَنْ ذلِكَ عُلُوا كَبيرا،» و اما رحمت در خداي تعالي معنايش افاضه خير بر مستحق خير است، آن هم به مقداري كه استحقاق آن را دارد و به همين جهت بسا مي‌شود كه عذاب را رحمت خدا و به عكس رحمت او را عذاب تشخيص مي‌دهيم - هم‌چنان‌كه تشريع حكم تذكيه حيوانات را براي حيوانات عذاب مي‌پنداريم - پس اين فكر را بايد از مغز بيرون كرد كه احكام الهي بايد بر طبق تشخيص ما كه ناشي از عواطف كــاذبــه بشــري است، بــوده باشــد و مصالح تدبير در عالم تشريع را به خاطر اين‌گونه امور باطل ساخته و يا در اين كه شرايعش را مطابق با واقعيات تشريع كرده باشد مسامحه كند.
پس از همه مطالب گذشته اين معنا روشن گرديد كه اسلام در تجويز خوردن گوشت حيوانات و هم‌چنين در جزئيات و قيد و شرط‌هائي كه در اين تجويز رعايت
(242) غذا و تغذيه انسان
نموده امر فطرت را حكايت كرده، فطرتي كه خداي تعالي بشر را بر آن فطرت خلق كرده است: «فَاَقِمْ وَجْهَكَ لِلدّينِ حَنيفا فِطْرَتَ اللّهِ الَّتي فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها لا تَبْـديلَ لِخَلْـقِ اللّهِ ذلِــكَ‌الـدّيـنُ الْقَيِّـــمُ!» (30 / روم) (1)

روايات وارده در زمينه ذبح چهارپايان

در تفسير عياشي در ذيل آيه: «فَكُلُوا مِمّا ذُكِرَ اسْمُ اللّهِ عَلَيْه!» از محمد بن مسلم روايت شده كه گفت: من از امام عليه‌السلام پرسيدم مردي ذبح مي‌كند و در هنگام ذبح «لا اِلهَ اِلاَّ
1- الميزان ج :5 ص: 296 .
روايات وارده در زمينه ذبح چهارپايان (243)
اللّهُ» و يا «سُبْحانَ اللّهِ» و يا «الْحَمْدُ لِلّهِ» و يا «اللّهُ اَكْبَرُ» مي‌گويد آيا اين گونه ذكرها كفــايـت از «بِسْـمِ اللّه» مي‌كنـد؟ فـرمـود: آري همـه اين‌ها اسمـاي خـداي تعالي است.
و نيز در تفسير عياشي از ابن سنان روايت شده كه گفت: از امام صادق عليه‌السلام پرسيدم آيا خوردن ذبيحه پسر بچه و زنان حلال است؟ فرمود: آري، در صورتي كه زن مسلمان باشد و در هنگام ذبح اسم خدا را ببرد ذبيحه‌اش حلال است و هم‌چنين پسر بچه در صورتي كه بازويش قدرت ذبح را داشته باشد و در هنگام ذبح اسم خدا را ببرد ذبيحه‌اش حلال است و اگر هم مرد مسلمان بردن اسم خدا را فراموش كند باز خوردن ذبيحه‌اش اشكال ندارد، مگر آن كه در دين متهم باشد. (يعني در اثر اتهام گمان بري كه گفتن «بِسْمِ اللّه» را عمدا ترك نموده است.)
و نيز در همان كتاب از حمران روايت شده كه گفت: من از امام صادق عليه‌السلام شنيدم كه
(244) غذا و تغذيه انسان
در بــاره ذبيحه ناصبي و يهودي مي‌فرمود: ذبيحه آنان را مخور مگر آن كه بشنوي كه در هنگــام ذبــح اســم خــدا را برده‌اند، مگر نشنيده‌اي قول خــداي تعــالي را كه مي‌فرمايد: «وَ لا تَأْكُلُوا مِمّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللّهِ عَلَيْهِ!» (1)

طرز تذكيه حيوان نيمه جان

«حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزيرِ وَ مآ اُهِلَّ لِغَيْرِاللّهِ بِه وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَــوْقُـوذَةُ وَ الْمُتَـرَدِّيَــةُ وَ النَّطيحَــةُ وَ مـآ اَكَـلَ السَّبُـعُ اِلاّ مـا ذَكَّيْتُمْ...،»
1- الميــــــــزان ج :7 ص: 461 .
طرز تذكيه حيوان نيمه جان (245)
«اما آن گوشت‌ها و چيزهايي كه خوردنش بر شما حرام شده گوشت مردار و خون و گوشت خوك و گوشت حيواني است كه هنگام ذبح نام غير خدا بر آن برده شده و حيواني كه خفه شده و يا به وسيله كتك مرده، يا سقوط كرده و يا به وسيله ضــربـت شــاخ حيـواني ديگر مرده و يا درنده از آن خورده، مگر آن كه آن را زنده در يابيد و ذبح كنيد...!» (3 / مائده)
«اِلاّ ما ذَكَّيْتُمْ،» اين جمله استثنائي است كه از نام‌برده‌ها آن‌چه قابل تذكيه است را خارج مي‌سازد و تذكيه عبارت است از بريدن چهار لوله گردن، دو تا رگ خون، كه در دو طرف گردن است و يكي لوله غذا و چهارمي لوله هوا و اين در جائي است كه اين حيوان نيمه جاني داشته باشد، دليل داشتن نيمه جان اين است كه وقتي چهار رگ او را مي‌زنند
(246) غذا و تغذيه انسان
حركتي بكند، يا دم خود را تكان دهد و يا صداي خرخر از گلو درآورد و اين استثناء همان طور كه قبلاً گفتيم متعلق است به همه عناوين شمرده شده در آيه، نه به خصوص عنـوان آخــري، يعنـي «نَّـطيحَةُ» چـون مقيد كردنش به آخري سخني است بي‌دليل. (1)
1- الميزان ج :5 ص: 268 .
طرز تذكيه حيوان نيمه جان (247)

فلسفه حلال شدن گوشت ذبيحه با تذكيه

خلقت بشر طوري است كه هم مجهز به جهاز گياه‌خواري است و هم جهاز گوشت‌خواري و فطرت و خلقت گوشت‌خواري را براي انسان جائز مي‌داند و به دنبال اين حكم فطرت، اسلام هم كه شرايعش مطابق با فطرت است خوردن گوشت را جائز دانسته، ليكن اين سؤال پيش مي‌آيد كه چرا اسلام به خوردن گوشت حيواناتي كه خودشان مي‌ميرند اكتفا نكرد، يا اين كه اگر اكتفا كرده بود مسلمين هم گوشت مي‌خوردند و هم كارد به دست نمي‌گرفتند و با كمال بي رحمي حيواني را سر نمي‌بريدند، در نتيجه عواطف و رحمتشان جريحه‌دار نمي‌شد؟ جواب اين سؤال از بياناتي كه در فصل دوم گذشت روشن گرديد، چون در آن جا گفتيم رحمت به معناي
(248) غذا و تغذيه انسان
رقت قلب واجب‌الاتباع نيست و عقل پيروي آن را لازم نمي‌داند، بلكه پيروي از آن را باعث ابطال بسياري از احكام حقوقي و جزائي مي‌داند و خواننده عزيز توجه فرمود كه اسلام در عين اين كه احكامش را تابع مصالح و مقاصد واقعي قرار داده، نه تابع عواطف، مع ذلك در به كار بردن رحمت به آن مقدار كه ممكن و معقول بوده از هيچ كوششي فروگذار نكرده، هم مصالح واقعي را احراز نموده و هم ملكه رحمت را در بين نوع بشر حفظ كرده است.
علاوه بر اين كه (همه مي‌دانيم بيشتر گاو و گوسفند و شتراني كه مي‌ميرند علت مرگشان بيماري‌هائي است كه اگر گوشت آن‌ها خورده شود انسان‌ها هم به همان بيماري‌ها مبتلا مي‌گردند.) و مزاج آنان تباه و بدن‌ها متضرر مي‌شود و اين خود خلاف رحمت است و اگر بشر را محكوم مي‌كرد به اين كه تنها از گوشت حيواني بخورد كه
فلسفه حلال شدن گوشت ذبيحه با تذكيه (249)
مثلاً از كوه پرت شده، آن وقت مي‌بايستي همه افراد بشر دور دنيا بچرخند ببينند كجا حيواني از كوه پرت شده است و اين براي بشر حكمي حرجي و خلاف رحمت است. (1)

تحريم ذبح‌هاي جاهلي

«وَ ما ذُبِحَ عَلَي النُّصُبِ...،» (3 / مائده) رسم عرب چنين بوده كه سنگي را سر پا قرار داده آن را مي‌پرستيدند و حيـوانـات خـود را روي آن سر مي‌بريدند.
و غرض از نهي از خوردن گوشت حيوان‌هائي كه بر روي نصب ذبح مي‌شود اين
1- الميــزان ج :5 ص: 301 .
(250) غذا و تغذيه انسان
است كه جامعه مسلمين سنت جاهليت را در بين خود باب نكنند، آري مردم جاهليت در اطراف كعبه سنگ‌هائي نصب مي‌كردند و آن‌ها را مقدس شمرده و حيوانات خود را بر روي سنگ‌ها سر مي‌بريدند و اين يكي از سنت‌هاي وثنيت بوده است.
«وَ اَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالاَْزْلامِ ذلِكُمْ فِسْقٌ!» (3 / مائده) كلمه ازلام به معناي تركه چوب‌هائي است كه در ايام جاهليت وسيله نوعي قمار بوده و عمل استقسام به وسيله قداح اين بوده كه شتري و يا حيواني ديگر را سهم‌بندي مي‌كردند، آن گاه تركه چوب‌ها را براي تشخيص اين كه چه كسي چند سهم مي‌برد و چه كسي اصلاً سهم نمي‌برد؟ يكي پس از ديگري بيرون مي‌كشيدند و اين خود نوعي قمار بوده است:
«ذلِكُــمْ فِسْــقٌ! - تمـام اين اعمـال فســق و گنــاه اســت!» (1)
1- الميزان ج :5 ص: 269 .
تحريم ذبح‌هاي جاهلي (251)
(252) غذا و تغذيه انسان
(253)

فصل پنجم :تهيه غذا از شكار حيوانات و پرندگان

شكار به وسيله سگ شكاري و ذبح شرعي آن

«يَسْئَلُونَكَ ماذآا اُحِلَّ لَهُمْ قُلْ اُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَ ما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبيــنَ تُعَلِّمُــونَهُـنَّ مِمّــا عَلَّمَكُــمُ اللّــهُ فَكُلُـــوا مِمّــآ اَمْسَكْــنَ عَلَيْكُــمْ وَاذْكُــرُوا اسْــمَ اللّــهِ عَلَيْــهِ وَ اتَّقُــوا اللّـهَ اِنَّ اللّـهَ سَــريــعُ الْحِســابِ!»
«از تو مي‌پرسند - به طور جامع - چه چيزهائي بر ايشان حلال است؟ بگو آن‌چه
(254)
پاكيزه است برايتان حلال است و نيز آن‌چه كه از ميان حيوانات شكاري كه تعليم داده‌ايد از قبيل سگ و باز و ببر تنها سگ، شكار كند به شرطي كه تعليم يافته باشد مي‌توانيد از نيم خورده آن‌ها بخوريد و به شرطي كه هنگام رها كردن سگ، جهت شكار نام خدا را برده باشيد و از خدا بترسيد و در شكار حيوانات زياده روي مكنيد، كه خدا در حساب‌گري سريع است!» (4 / مائده)
جَوارِح جمع جارِحَه به معناي هر حيواني است كه به دنبال شكار باشد و غذاي خود را از اين راه فراهم كند (و ساختمان بدنيش مجهز به جهاز شكار است،) مانند مرغان شكــاري چــون بــاز و درنــدگاني چون انواع سگ‌ها و پلنگ‌ها.
و كلمه «مُكَلِّبين» در اصل به معناي تعليم دادن و تربيت كردن سگ براي شكار است
شكار به وسيله سگ شكاري و ذبح شرعي آن (255)
و يا به معناي نگهداري سگ براي شكار و به كار زدن آن در شكار است و از اين كه جمله: «وَ ما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ،» را مقيد كرد به قيد «مُكَلِّبينَ» فهميده مي‌شود كه حكم حلال بودن نيم خورده جوارح مختص به سگ شكاري است و از سگ شكاري به ساير درندگان تجاوز نمي‌كند.
و جمله: «مِمّآ اَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ،» قيد ديگري است كه حكم حلال بودن نيم خورده سگان را مقيد مي‌كند به صورتي كه سگ، شكار را براي صاحبش گرفته باشد نه براي خودش. (پس اگر بدون فرمان صاحبش شكاري را صيد كرد، در صورتي كه صاحبش آن را مــرده بيــابد حـلال نيسـت.)
و جمله: «وَ اذْكُرُوا اسْمَ اللّهِ عَلَيْهِ،» آخرين شرط حلال بودن شكار سگ است و آن اين است كه صيد علاوه بر اين كه بايد به وسيله حيوان تعليم يافته شكار شده و
(256) غذا و تغذيه انسان
صاحبش آن را فرمان داده باشد، صاحب حيوان هنگام فرمان دادن و روانه كردن سـگ، نام خـدا را ذكر كرده باشد.
و حاصل معناي آيه اين است كه درندگان تعليم يافته - كه همان سگ شكاري باشد ـ اگر براي شما چيزي از حيوانات وحشي حلال گوشت را كه جز با سر بريدن حلال نمي‌شود شكار كرد و شما هنگام فرمان دادن نام خدا را برده باشيد آن شكار براي شما حلال است، البته اين در صورتي است كه درنده آن حيوان را قبل از رسيدن شما كشته باشد، همين كشتن درنده حكم سربريدن را دارد و اما اگر زخمي كرده باشد، شما آن را زنده دريــابيــد، تــذكيــه آن تنهــا بــه اين است كه ذبحش كنيد و در اين صورت نيازي به حكم صيــد ســگ نيست زيــرا حكــم چنين شكــاري همان حكم ساير حيوانات حلال گوشت است.(1)
شكار به وسيله سگ شكاري و ذبح شرعي آن (257)

عـاقبت سـوء شكار بي‌حساب

خداي تعالي دنبال بيان حكم شكار و در آخر آن فرموده: «وَ اتَّقُوا اللّهَ اِنَّ اللّهَ سَريعُ الْحِسابِ!» تا اشاره كرده باشد به اين كه در مسأله شكار كردن بايد از خدا ترسيد و بيهوده حيوانات وحشي را بي‌جان ننموده و در كشتن آن‌ها اسراف نورزيد و صرفا به منظور تفريح و سرگرمي و يا خودنمائي و زورمندي شكار نكرد و بايد دانست كه خداي تعالي در حساب‌گري سريع است و كيفر ظلم و تعدي را قبل از آخرت در همين دنيا مي‌دهد و اين ظلم‌ها و تجاوزها و دام‌اندازي‌ها و بي‌خبر كشتن حيوانات بي‌زبان
1- الميـــــــــــــزان ج :5 ص: 323 .
(258) غذا و تغذيه انسان
همــان‌طــور كه بسيار به چشـم خود ديده‌ايم جز سوء عاقبت و نكبت ثمره‌اي ندارد. (1)

روايتي درباره شكار با سگ و ساير شكاري‌ها

در كافي به سند خود از ابي بكر حضرمي از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده كه گفت: من از آن جناب از شكار بازها و عقاب‌ها و پلنگ‌ها و سگ‌ها پرسيدم فرمود: نخوريد مگر آن‌چه خودتان سر بريده‌ايد و يا سگ‌ها شكار كرده باشند، عرضه داشتم: حال اگر سگ‌ها شكار را كشته باشند چه‌طور؟ فرمود: مي‌تواني بخوري، براي اين كه
1- الميزان ج :5 ص: 323 .
روايتي درباره شكار با سگ و ساير شكاري‌ها (259)
خداي‌تعالي فرموده: «...وَ ما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّا عَلَّمَكُمُ اللّهُ فَكُلُوا مِمّآ اَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ!» (4 / مائده) و سخني از زنده بودن آن نگفته است.
آن گاه امام فرمود: هر درنده‌اي شكار را براي خودش شكار مي‌كند مگر سگ تعليم يــافتــه كه شكــار را براي صاحبش نگه‌مي‌دارد، آن گاه فرمود: هر وقت سگ را براي شكــار رها مي‌كني نــام خــدا را ببـر، كه همين تذكيه شكار است. (1)

گوشت شكارهاي دريائي و صحرائي

1- الميـــــــــــــــــــزان ج :5 ص: 335 .
(260) غذا و تغذيه انسان
«يأَيُّهَا الَّذينَ ءَامَنُواْ لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللّهُ بِشَيْ‌ءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ اَيْديكُمْ وَ رِماحُكُمْ لِيَعْلَــمَ اللّــهُ مَـنْ يَخـافُـهُ بِـالْغَيْـبِ فَمَـنِ اعْتَـدي بَعْـدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ اَليمٌ،»
«اي كساني كه ايمان آورديد خداوند هر آينه و مسلما شما را با چيزي از شكار مي‌آزمايد به طوري كه شكار تا دسترس و تيررس شما به شما نزديك مي‌شود تا بداند كه كيست كه از او به غيب مي‌ترسد پس كسي كه از اين به بعد از حدود خـداونـد تجـاوز كند (و در حـال احـرام شكار كند) براي اوست عذابي دردناك!»
(94 / مائده)
اين آيه دربـاره حكـم شكارهاي دريـايي و صحرايي در حال احرام نازل شده است.
جمله: «تَنالُهُ اَيْديكُمْ وَ رِماحُكُمْ،» مي‌خواهد حكم را به شكار از جهت آساني و
گوشت شكارهاي دريائي و صحرائي (261)
دشواري تعميم دهد، يعني چه آن شكار آسان به دست آيد مانند جوجه‌هاي مرغ و بره‌هاي وحشي و تخم مرغ‌هاي وحشي كه با دست و به آساني صيد مي‌شوند و چه به دشواري به دست آيد مانند حيوانات وحشي بزرگ كه عادتا جز به وسيله سلاح شكار نمي‌شود، مشمول اين حكم هستند:
و ظاهر آيه و سياقش اين است كه مقدمه است براي حكم مشددي كه در آيه دومي است:
«يأآَيُّهَا الَّذينَ ءَامَنُواْ لا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَ اَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدا فَجَزآءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيا بلِغَ الْكَعْبَةِ اَوْ كَفّارَةٌ طَعامُ مَسكينَ اَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياما لِيَذُوقَ وَ بالَ أَمْرِهِ عَفَا اللّهُ عَمّا سَلَفَ وَ مَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللّهُ مِنْهُ وَ اللّهُ عَزيزٌ ذُوانْتِقـامٍ،»
(262) غذا و تغذيه انسان
«اي كساني كه ايمان آورديد شكار را نكشيد در حالي كه شما در احراميد و كسي كه از شما عمدا شكاري بكشد كفاره آن نظير همان شكار است از چهارپايان اهلي، دو نفر از شما كه صاحب عدالتند حكم به آن مي‌كنند، در حالي كه آن كفاره را هدي قرار داده و آن را بـه كعبـه مي‌رسـاند.
يا اين كه كفاره‌اش طعام دادن به مسكينان و يا به جاي اطعام هر مسكين يك روز روزه است تا بچشد كيفـر نافـرماني خــود را!
خداوند گناهان گذشته را عفو كرده است و اگر كسي دوباره چنين معصيتي كند پس خدا از او انتقام مي‌گيرد و خـداوند عزيز و انتقـام‌گير است.» (95 / مائده)
اول آيه نهي است از كشتن شكار، ليكن جمله بعدي يعني «اُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ،»
گوشت شكارهاي دريائي و صحرائي (263)
(96 / مائده) تا اندازه‌اي آن را از جهت صيد بودن تفسير مي‌كند و مي‌فهماند مراد از آن صيد، صيد خشكي و صحرايي است، چنان‌كه از جهت معناي قتل جمله: «وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدا فَجَزآءٌ...،» با كلمه «مُتَعَمِّدا» آن را تفسير مي‌نمايد و ظاهر تعمد مقابل خطاست و معناي قتل خطايي اين است كه قتل را بدون قصد انجام دهد مثلاً به منظور تمرين در تيراندازي تير به هدفي مي‌اندازد، اتفاقا نيز به شكاري اصابت مي‌كند و آن را از پاي درمي‌آورد، بنابراين از آيه استفاده مي‌شود كه اگر تير و يا سلاح ديگر خود را به قصد شكار به كار برد و شكار را از پاي درآورد كفاره واجب مي‌شود، چه اين كه به ياد احرامش باشد يا آن را فراموش كرده باشد.
«فَجَزآءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ‌مِنْكُمْ هَدْيا بلِغَ الْكَعْبَةِ،» ظاهرا معنايش اين است كه اگر چنين كند به عهده اوست اين كه جزا و كفاره آن را حيواني اهلي
(264) غذا و تغذيه انسان
نظير حيواني كه كشته است بدهد و تشخيص اين كه اين حيوان نظير آن شكار هست يا نيست به عهده دو نفر از مردان عادل و دين‌دار شما است و در حالي اين جزا جزاي در راه خدا مي‌شود كه به صورت هدي درآيد، يعني به مكه فرستاده شود تا طبق دستور سنت در خود مكه يا در منا نحر و يا ذبح شود.
«اَوْ كَفّارَةٌ طَعامُ مَسكينَ اَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياما،» دو خصلت ديگري است براي كفاره صيد در حرم و اما اين كه آيا بين اين سه خصلت ترتيب هست، يعني اگر ممكن است اول هدي كردن حيواني نظير آن شكار، اگر ممكن نشد اطعام مساكين و اگر اين نيز ميسور نشد به همان مقدار روزه واجب است، يا اين كه ترتيب در بين نيست حتي اگر دو كفاره اولي هم ممكن باشد مي‌تواند سومي را اختيار كند؟ اين سؤالي است كه جوابش را بايد از اخبار استفاده كرد، وگرنه صرف اين كه كلمه «اَو» در آيه به كار رفته دلالت بر عدم
گوشت شكارهاي دريائي و صحرائي (265)
ترتيب ندارد و بيش از ترديد را نمي‌رساند، چيزي كه هست اين كه فرمود: «اَوْ كَفّارَةٌ» از آن جا كه طعام مساكين را كفاره ناميد سپس معادل آن را از روزه معتبر دانست خالي از اشعار به ترتيب بين سه خصلت نيست. «لِيَذُوقَ وَ بالَ أَمْرِهِ،» از آيه شريفه اين معنا كه كفاره خود نوعي از مجازات است به خوبي استفاده مي‌شود.
«عَفَا اللّهُ عَمّا سَلَفَ وَ مَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللّهُ مِنْهُ...،» اين كه عفو را متعلق به ما سلف - كارهاي گذشته - فرموده قرينه است بر اين كه مراد از ما سلف شكارهائي است كه قبل از نزول اين آيه در حال احرام كرده‌اند، نه شكارهايي كه در حين نزول اين آيه و يا بعد از آن صيد شده‌اند، بنابراين جمله «عَفَا اللّهُ...» براي اين است كه كسي خيال نكند آيه كفاره شامل شكارهاي سابق بر نزول حكم هم هست، بنابراين خود يكي از ادله‌اي است كه مي‌توان به آن استدلال كرد بر اين كه صحيح است عفو خداوند شامل عملي شود كه
(266) غذا و تغذيه انسان
گـرچه گنــاه نيست ليكـن در طبعــش مفســده‌اي است كه اقتضاي نهي مولوي را دارد.
اما اين‌كه فرمود: «وَ مَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللّهُ مِنْهُ وَ اللّهُ عَزيزٌ ذُوانْتِقامٍ،» ظاهر جمله «فَيَنْتَقِمُ اللّهُ مِنْهُ،» اين است كه مي‌خواهد از يك امر آينده خبر دهد، نه از حكمي فعلي و اين خود شاهد است بر اين كه مراد از عود تكرار عملي است كه كفاره به آن متعلق شده است و در نتيجه مراد از انتقام، عذاب الهي خواهد بود، نه همان كفاره.
بنابراين، آيه شريفه با صدر و ذيلش در صدد بيان جهات مسأله قتل صيد است، كه خدا از آن‌چه قبل از نزول آيه ارتكاب شده عفو فرموده و هم اين كه از اين به بعد هر كس مرتكب شود كفاره‌اي شبيه به آن‌چه صيد كرده به گردنش مي‌آيد و هم اين كه اگر بار دوم آن را مرتكب شود كفاره نداشته و خداوند عذابش مي‌كند. بيشتر اخباري كه از ائمه اهل بيت عليه‌السلام در تفسير اين آيه وارد شده به همين معنا دلالت دارد. (1)
گوشت شكارهاي دريائي و صحرائي (267)

حليت گوشت شكارهاي دريائي

«اُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَ طَعــامُــهُ مَتعــا لَكُمْ وَ لِلسَّيّارَةِ وَ حُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَـرِّ ما دُمْتُمْ حُــرُمــا وَ اتَّقُــوا اللّهَ الَّذيآ أِلَيْهِ تُحْشَرُونَ،»
«حلال شده است براي شما شكار دريايي و خوردن آن براي اين كه براي شما و رهگذرها متاعي باشد و حرام شده است بر شما شكار خشكي مادامي كه در احــراميــد و بتـرسيد از خــدايـي كه به سـوي او محشـور مي‌شود!»(96 / مائده)
1- الميـــــــــــــزان ج :6 ص: 202 .
(268) غذا و تغذيه انسان
اين آيه در مقام بيان حكم شكار كردن حيوانات دريايي و صحرايي است، نه حكم خوردن آن‌ها و اين خود شاهد است بر اين كه بايد متعينا بگوييم مراد از طَعامُهُ - خوردن - كه معناي مصدري است، نيست، بلكه مراد شكار كردن است و مقصود از حليت طعام دريا حليت خوردن آن است، در نتيجه از حليت صيد جواز شكار كردن حيوانات دريايي استفاده مي‌شود و از طعام دريا حليت خوردن هر چيزي كه از دريا گرفته شود به دست مي‌آيد، ولو اين كه اين عنوان (آن‌چه از دريا گرفته شود،) اعم است، هم شامل شكار مي‌شود و هم مردارهايي كه آب بيرون مي‌اندازد و هم غير حيوان، الا اين كه آن‌چه از اخبار اهل بيت عليهم‌السلام وارد شده است اين عنوان (آن‌چه از دريا گرفته مي‌شود.) را تفسير مي‌كند به مـاهي‌هـاي شــور و امثال آن از شكارهاي مانده و كهنه.
حليت گوشت شكارهاي دريائي (269)
و اين كه فرمود: «مَتعا لَكُمْ وَ لِلسَّيّارَةِ،» حال است براي صيد البحر و طعامه و در آن اشاره‌اي هم به اين جهت هست كه خداوند از در منت آن را حلال فرموده و چون خطاب به مؤمنين از جهت محرم بودنشان است عبارت «مَتعا لَكُمْ وَ لِلسَّيّارَةِ» به منزله اين است كه گفته شود براي شما محـرم‌ها و غيــر شما يعني آن‌هائي كه احــرام ندارند. (1)

فلسفه تحريم شكار در حال احرام

ممكن است كسي توهمي بكند و بگويد: نهي از شكار كردن با اين كه يا اصلاً اتفاق
1- الميـــــــــــــــــزان ج :6 ص: 208 .
(270) غذا و تغذيه انسان
نمي‌افتد و يا به ندرت وقوع مي‌يابد حكمي است بسيار كم فائده و يا بي فايده، چه تحريم شكار در يك مكاني از امكنه و در زماني از زمان‌ها و هم‌چنين سوق دادن هدي جز تقليد از خرافات امم جاهليت چه سودي در بر دارد؟ از اين سؤال جواب داده شده كه اعتبار بيت‌الحرام و شهرالحرام و احكامي كه بر آن دو تشريع شده مبني بر حقيقتي علمي و اســاسي و جــدي است و آن اين است كه اين بيت‌اللّه و احكام و مناسكش مايه قوام و حيـات مردم است. (1)

روايات وارده درباره شكار در حال احرام

1- الميزان ج :6 ص: 209 .
روايات وارده درباره شكار در حال احرام (271)
در تفسير عياشي به اسناد خود از حريز از امام ابي‌عبداللّه عليه‌السلام نقل كرده كه فرمود: اگر مرد محرم كبوتري را بكشد كفاره‌اش گوسفندي است و اگر جوجه آن را بكشد كفاره‌اش شتري است و اگر تخم مرغي را با پا لگد كرده و بشكند بر اوست يك درهم، كه آن را و آن گوسفند و شتر را در مكه و يا منا تصدق دهد و اين همان قول خداست كه فرمود: «لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللّهُ بِشَيْ‌ءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ اَيْديكُمْ (جوجه و تخم) وَ رِماحُكُمْ» (مــــادران آن‌هـــا.)»
در تهذيب از كليني از ابن ابي عمير از بعضي از اصحابش از امام ابي عبداللّه عليه‌السلام نقل كرده كه فرمود: اگر محرم اشتباها صيدي را بكشد بر او كفاره است و اگر براي بار دوم عمدا چنين كند ديگر كفاره ندارد، وليكن اين چنين شخص از كساني است كه خدا از آن‌ها انتقام مي‌ستاند.
(272) غذا و تغذيه انسان
در كافي از زهري از علي بن الحسين عليه‌السلام نقل كرده كه فرمود، روزه كفاره شكار واجب است، زيرا خداي تعالي فرموده: «وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدا فَجَزآءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيا بلِغَ الْكَعْبَةِ اَوْ كَفّارَةٌ طَعامُ مَسكينَ اَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياما،» اي زهري هيچ ميداني معناي اين كه روزه به مقدار اطعام مساكين و عدل آن باشد چيست؟ زهري مي‌گويد: عرض كردم نه نمي‌دانم، فرمود: شكار را قيمت مي‌كنند، آن گاه قيمت آن را با گندم مي‌سنجند و به دست مي‌آورند كه با قيمت آن چه قدر گندم مي‌توان خريداري كرد، سپس آن مقدار گندم مفروض را به صاع تقسيم كرده ببينند چند صــاع اســت. آن گــاه در مقــابــل هــر نصــف صــاع يــك روز روزه مي‌گيــرنــد.
و در كافي به سند خود از احمد بن محمد از بعضي از رجال روايتي خود از امام ابي عبداللّه عليه‌السلام نقل مي‌كند كه فرمود: كسي‌كه در احرامش هدي بر او واجب شده مي‌تواند
روايات وارده درباره شكار در حال احرام (273)
هدي خود را در هر جا كه بخواهد نحر كند، مگر فدا و كفاره صيد، كه بايد آن را به مكه بــرســاند، چـون خــداي تعـــالي در خصــوص آن فــرمــود: «هَدْيا بلِغَ الْكَعْبَةِ ـ هديي كه به كعبه برسد.»
و در تفسير عياشي از حريز از ابي عبداللّه عليه‌السلام روايت شده است كه فرمود مراد از صيد دريا در آيه «اُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَ طَعامُهُ مَتعا لَكُمْ» ماهي‌هاي شوري است كه مي‌خورند و فرق بين حيوان دريايي و صحرايي اين است كه هر مرغي كه در باتلاق‌ها و نيزارها به سر مي‌برد، اگر تخم‌گذاري و پرورش جوجه‌اش در خشكي انجام مي‌گيرد، آن مرغ از مرغ‌هاي صحرايي به شمار مي‌رود و اگر تخم‌گذاري و پرورش جوجه‌اش را در آب انجام مي‌دهد. آن مرغ از مرغ‌هاي آبي محسوب‌مي‌شود و شكارآن حلال‌است. (1)
1- الميــزان ج :6 ص: 211 .
(274) غذا و تغذيه انسان

فصل ششم:ميوه و زرع در تغذيه انسان

انـواع خـوردنــي‌ها و نـوشيـدني‌هاي تـوليدي براي انسان

«وَ اَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَاَسْكَنّاهُ فِي الاَْرْضِ وَ اِنّا عَلي ذَهابٍ بِهِ لَقــادِروُنَ،»
«و ما براي شما آب را به قدر معين از آسمان نازل كرده و در زمين نگاهش
(275)
داشتيم، در حالي كه بر نابود كردن آن نيز قادريم.» (18 / مؤمنون)
«فَاَنْشَأْنا لَكُمْ بِهِ جَنّاتٍ مِنْ نَخيلٍ وَ اَعْنابٍ لَكُمْ فيها فَواكِهُ كَثيرَةٌ وَ مِنْها تَــأْكُلُــونَ،»
«آن گاه ما با آن آب براي شما باغ‌ها و نخلستان‌هاي خرما و انگور ايجاد كرديم و ميــوه‌هــاي بسيـار كه از آن مي‌خورديد آفريديم.» (19 / مؤمنون)
«وَ شَجَــرَةً تَخْــرُجُ مِـنْ طُـورِ سَيْنـاءَ تَنْبُـتُ بِـالـدُّهْـنِ وَ صِبْـغٍ لِلاْكِليـنَ،»
«و درختي آفريديم كه از طور سينا برمي آيد و روغن زيت و خورش مردم بار مي‌آورد.» (20 /مؤمنون)
«وَ اِنَّ لَكُــمْ فِي الاَْنْعــامِ لَعِبْرَةً نُسْقيكُمْ مِمّا في بُطُونِهاوَ لَكُمْ فيها مَنافِعُ كَثيــرَةٌ وَ مِنْها تَأْكُلُونَ،»
(276) غذا و تغذيه انسان
«و براي شما در مطالعه حال چارپايان عبرتي است، كه از شيرش به شما مي‌نوشانيم، با اين كه اين شربت گوارا از شكم او بيرون مي‌آيد و در آن چارپايان براي شمـا منـافع بسيــاري است و از خــود آن‌هــا مي‌خوريد.» (21 / مؤمنون)
مراد از آب نازل از سماء آب باران است و در اين كه فرمود «بِقَدَرٍ» اشاره است به اين كه آن‌چه آب باران مي‌بارد، بر مقتضاي تدبير تام الهي است كه هر چيزي را اندازه‌گيري مي‌كند، حتي يك قطره كم و بيش از آن‌چه تدبير اقتضا مي‌كند نمي‌بارد و نيز در آن اشاره است به آيه: «وَ اِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ اِلاّ عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ اِلاّ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ!» (21 / حجر)
اِنشاء جَنّات به معناي احداث و تربيت باغ‌ها است، مي‌فرمايد: ما با آن باران جنات و
انواع خوردني‌هاونوشيدني‌هاي توليدي‌براي‌انسان (277)
باغ‌هايي رويانيديم و نيز درختي كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مي‌آيد - كه مراد از آيه، درخت زيتون است و ميوه‌اي مي‌دهد كه در آن روغن هست و «وَ صِبْغٍ لِلاْكِلينَ،» يعني مي‌روياند صبغي و خورشي براي خورندگان. اگر در بين همه درختان زيتون را نام برد، به خاطر عجيب بودن اين درخت است.
«وَ اِنَّ لَكُمْ فِي الاَْنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقيكُمْ مِمّا في بُطُونِها...،» كلمه عبرت به معناي دليلي است كه با آن استدلال شود بر اين كه خدا مدبر امر خلق است و به ايشان رؤوف و رحيم است و مراد از اين كه فرمود: شما را از آن‌چه در بطون چهارپايان است سيراب مي‌كنيم ايــن است كــه شيــر آن حيــوانـات را بـه انسان‌ها مي‌نوشاند.
و مــراد از منــافــع بسيــار، انتفــاعي است كه بشــر از پشـم و مــو و كــرك و پوست و ساير منافع آن‌ها مي‌برد و از گوشت آن‌ها مي‌خورد.
(278) غذا و تغذيه انسان
در مجمع البيان در ذيل جمله «تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلاْكِلينَ،» مي‌گويد: از رسول خــدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله روايــت شــده كه فــرمــود: زيــت درخــت مبــاركي است، از آن خورش كنيــد و از روغنش بر بـدن بماليد. (1)
خـدا شكـافنده دانـه و هسته است !
«اِنَّ اللّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوي يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذلِكُمُ اللّهُ فَأَنّي تُؤْفَكُونَ؟»
1- الميـــــــــــــــــــــزان ج :15 ص: 28 .
خدا شكافنده دانه و هسته است ! (279)
«خدا شكافنده دانه و هسته است، زنده را از مرده و مرده را از زنده پديد مي‌آورد اين است خــداي پرستيــدني! پس كجـا سـرگـردان مي‌شـويـد؟» (95 / انـعام)
...
«وَ هُوَ الَّذي اَنْزَلَ مِنَ السَّمآءِ مآءً فَأَخْرَجْنا بِه نَباتَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِرا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبّا مُتَراكِبا وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهــا قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَ جَنّتٍ مِنْ اَعْنابٍ وَ الــزَّيْتُــونَ وَ الــرُّمّانَ مُشْتَبِهــا وَ غَيْــرَ مُتَشبِهٍ انْظُرُوآا اِلي ثَمَــرِه اِذا اَثْمَــرَ وَ يَنْعِــه أِنَّ في ذلِكُــمْ لاََيتٍ لِقَـوْمٍ يُؤْمِنُونَ!»
«او است كه از آسمان آبي نازل كرده كه با آن همه روئيدني‌ها را پديد آورده‌ايم و از جمله سبزه‌اي پديد آورده‌ايم كه از آن دانه‌هاي روي هم چيده پديد مي‌كنيم و از نخل و از گل آن خوشه‌هاي آويخته و باغ‌ها از تاك‌ها و زيتون و انار و مانند و
(280) غذا و تغذيه انسان
ناهمانند هم كرده‌ايم، ميوه آن را هنگام ثمر دادن و رسيدنش بنگريد كه در اين آيات براي گروهي كه ايمان دارند عبرت‌ها است!» (99 / انعام)
اين خداي سبحان است كه دانه‌هاي نباتات و هسته را مي‌شكافد واز آن‌ها گياه و درخت مي‌رويــانـد و مــردم را با دانه‌ها و ميوه‌هاي آن‌ها روزي مي‌دهد.
در شكافتن صبح و موقع استراحت قرار دادن شب و هم‌چنين حركت ماه و خورشيد كــه بــاعــث پـديـد آمــدن شــب و روز و مــاه و ســال مي‌گــردد، تقـديـر عجيبــي به كار رفته و در نتيجه اين تقدير موجب انتظام نظام معاش انسان و مرتب شدن زندگي او شـده، لـذا در ذيــل آيــه فــرمــوده: «ذلِــكَ تَقْـديـرُ الْعَـزيـزِ الْعَليــمِ!» (96 / انعام)
مراد از اين كه فرمود: «فَأَخْرَجْنا بِه نَباتَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ،» (99 / انعام) اين است كه ما به
خدا شكافنده دانه و هسته است ! (281)
وسيله آبي از آسمان مي‌فرستيم گياهان را مي‌رويانيم و آن قوه نموي كه در روئيدني‌ها است به ظهور درآورده گياهان و درختان و آدميان و ساير انواع حيوانات را نمو مي‌دهيم.
منظور از «حَبّا مُتَراكِبا» انعقاد بعضي بر بالاي بعضي ديگر است، نظير خوشه گندم كه در آن دانه‌ها روي هم قرار دارد، «مِنْ طَلْعِها» به معناي اولين مرحله ظهور خرما بر شاخه‌هاي نخل است و «قِنْوانٌ» خوشه خرما را گويند و «دانِيَةٌ» به معناي نزديك و «مُشْتَبِها وَ غَيْرَ مُتَشبِهٍ» به معناي هم شكل و مخالف در شكل نوعي است و «يَنْعِه» در ميوه، رسيدن و پخته شدن آن را گويند.
خداي‌تعالي در اين آيه شريفه چند فقره از چيزهايي را كه به دست قدرت خود آفريده خاطرنشان ساخته تا آنان كه داراي عقل و بصيرتند در خلقت آن‌ها نظر كرده و
(282) غذا و تغذيه انسان
بدين وسيله به توحيد خداي تعالي راه يابند بعضي از آن مذكورات اموري هستند مربوط به زمين، مانند شكافتن دانه‌هاي گياهان و هسته‌هاي درختان و امثال آن، بعضي ديگر اموري هستند مربوط به آسمان، مانند پديد آوردن شب و صبح و به وجود آوردن آفتاب و ماه و ستارگان، بعضي ديگر مربوط به خود آدمي و اين كه تمامي افراد بشر از يك فرد منشعب شده كه بعضي از آنان مستقر و بعضي ديگر مستودعند و بعضي ديگر اموري هستند مربوط به همه آن مذكورات و آن فرستادن باران از آسمان و فراهم ساختن غذا براي نباتات، ميوه‌ها، حيوانات و آدميان و روياندن اشيايي كه قوه روئيدن دارند مانند گياه و حيوان و انسان است. (1)
1- الميزان ج :7 ص: 397 .
خدا شكافنده دانه و هسته است ! (283)

سوگند خدا به ميوه‌ها

«وَ التّينِ وَ الزَّيْتُونِ!»
«قسـم به انجير و زيتون!» (1 و 2/ تين)
انجير و زيتون دو ميوه معروف است. كه خداي تعالي به آن‌ها سوگند ياد كرد، به خــاطــر اين كه در آن‌ها فــوايــد بسيار زيادي و خواص و منافعي سراغ داشته است. (1)
1- الميزان ج :20 ص: 540 .
(284) غذا و تغذيه انسان

جواز خوردن ميوه و زرع

«وَ هُوَ الَّذيآ اَنْشَأَ جَنّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَ غَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفا اُكُلُهُ وَ الزَّيْتُونَ وَ الرُّمّانَ مُتَشابِها وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِآ اِذآ اَثْمَــرَ وَ اتُــوا حَقَّــهُ يَـوْمَ حَصـادِهِ وَ لا تُسْـرِفُـوا اِنَّــهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفينَ،»
«او است كه باغ‌هاي داربست زده و بي داربست و نخل و كشتزارها كه ميوه آن مختلف است و زيتون و انار همانند و غير همانند آفريده، از ميوه آن چون ميوه آورد بخوريد و حق خدا را از آن هنگام چيدنش بدهيد و اسراف مكنيد كه خدا مسرفان را دوست ندارد.» (141 / انعام)
جواز خوردن ميوه و زرع (285)
جنات معروشات عبارت خواهد بود از تاكستان‌ها و باغ‌هاي انگور و مانند آن‌ها و جنــات غيــر معــروشــات بــاغ‌هـايي كه درخت‌هــاي آن بر تنــه خــود استوار بــاشــد نه بر داربست. و اين كــه فــرمــود: «وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفا اُكُلُهُ،» معنــايش اين است كه خوردني‌ها دانه‌هاي آن زرع مختلف است، يكي گندم است و يكي جو، يكي عدس است و آن ديگري نخود .
مقصود از متشابه و غير متشابه در جمله «وَ الزَّيْتُونَ وَ الرُّمّانَ مُتَشابِها وَ غَيْرَمُتَشــابِــهٍ،» به طــوري كه از سيــاق برمي‌آيــد اين است كه هــر يــك از آن ميــوه‌ها از نظـر طعــم و شكــل و رنـگ و امثـال آن هم متشابه دارد و هم غير متشابه.
«كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِآ اِذآ اَثْمَرَ...،» امري كه در اين جا است امر وجوبي نيست، بلكه تنها
(286) غذا و تغذيه انسان
اباحه را مي‌رساند، چون از اين كه قبلاً مسأله خلقت جنات معروشات و نخل و زرع و غير آن را خاطرنشان ساخته بود به دست مي‌آيد كه امر به خوردن از ميوه‌هاي آن‌ها امر در مورد توهم منع است و معلوم است در چنين موردي صيغه امر تنها اباحه را مي‌رسـاند نه وجـوب را.
در حقيقت تقدير كلام اين است كه: خداوند آن كسي است كه جنات و نخل و زرع را آفريد و به شما دستور داد تا از ميوه‌هاي آن‌ها بخوريد و امر فرمود كه در موقع چيدن آن حق واجبش را بپردازيد و شما را از اسراف در آن منع و نهي كرد. و اين سياق بهتــرين دليــل است بر ايـن كه معنــاي دستــور داد ايـن است كه به شما اجازه داد. (1)
1- الميزان ج :7 ص: 500 .
جواز خوردن ميوه و زرع (287)

دادن حق فقرا در زمان برداشت محصول

و مقصود از حق در جمله «وَ اتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ،» آن حق ثابتي است كه متعلق به ميوه‌هاي مذكور مي‌شود .اگر فرمود: حق ميوه را بپردازيد به اين جهت است كه حق مزبور به آن ميوه‌ها تعلق مي‌گيرد، هم‌چنان‌كه گفته مي‌شود: حق فقراء چون حق به فقرا ارتباط خـاصي دارد.
آيه شريفه به طور اجمال و سربسته از ميوه‌ها و حبوبات حقي براي فقرا قائل شده و فرموده كه در روز درو غلات و چيدن ميوه‌ها حق فقرا بايد داده شود.
(288) غذا و تغذيه انسان
و اين اشاره به حكم عقل است و در حقيقت حكمي را كه عقل در اين باره دارد امضاء كرده نه اين كه بخواهد مسأله زكات را خاطرنشان سازد، چون اين آيه شريفه در مكه نـازل شـده و تشـريـع زكـات و وجـوب آن در مدينه اتفاق افتاده است.
علاوه بر اين، اگر آيه شريفه راجع به زكات واجب مي‌بود مي‌بايست زكات در همه انواع نام‌برده در آيه واجب بوده باشد و حال آن كه در ميان آن‌ها چيزهايي هست كه زكات ندارد.
بله، بعيد نيست بگوييم اين آيه اجمال همان تفصيلي است كه بعدا در مدينه نازل شده، چون به طور كلي اصول شــرايعـي كـه در مدينه به طور تفصيل نازل شده در مكه به طور اجمال نازل گرديده است. (1)
1- الميزان ج :7 ص: 500 .
دادن حق فقرا در زمان برداشت محصول (289)

نهي از اسراف در استفاده از ميوه و زرع

و اين كه فــرمــود: «وَ لا تُسْرِفُوا!» معنــايش ايــن است كــه در استفاده از اين ميوه‌ها و غلات از آن حدي كه براي معاش شما صالح و مفيد است تجــاوز مكنيد، درست است كه شما صاحب آن هستيد وليكن نمي‌تــوانيــد در خــوردن آن و بذل و بخشش از آن زياده روي كنيد و يا در غير آن مصرفي كه خــدا معين نموده به كار بزنيد مثلاً در راه معصيت خدا صرف نماييد. و هم‌چنين فقيري كه از شما مي‌گيرد نمي‌تواند در آن اسراف نموده مثلاً آن را تضييع كند. پس آيه مطلق و خطاب آن شامل
(290) غذا و تغذيه انسان
جميــع مــردم است چـه مـالــك و چه فقير. (1)

روايات وارده در زمينه حق فقرا در ميوه و زرع

در تفسير قمي... در ذيل جمله «وَ اتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَ لا تُسْرِفُوا اِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفينَ،» گفته است: احمدبن ادريس از احمدبن محمد از علي بن حكم از ابان بن عثمــان از شعيــب عقــرقــوفي بـراي ما حــديــث كــرد كه وي گفتــه است: مــن از
1- الميزان ج :7 ص: 500 .
روايات وارده در زمينه حق فقرا در ميوه و زرع (291)
امام صادق عليه‌السلام معنــاي جملــه «وَ اتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ،» را پرسيدم، فرمود: حق از خـوشه (گنــدم و جــو...) يــك دستــه و از خرما هنگامي كه چيده شود يك مشت است.
سپس اضافه كرد كه از ايشان پرسيدم آيا ممكن است انسان اين حق را بعد از بردن خــرمــن بــه خـانــه بپــردازد؟ فرمود: نه اگــر قبــل از بــردنش بپردازد به سخاوت وي نزديك‌تر است.
و نيز در همان تفسير از احمــد بن ادريــس از بــرقــي از سعـد بن سعــد از حضرت رضا عليه‌السلام نقل كرده كه شخصي از آن جناب پرسيد: اگر در موقع درو و برداشت حاصل مساكين حاضر نباشند چه بايد كرد؟ حضرت فرمود: در اين صورت تكليفي بر او نيست.
و در كافي از علي بن ابراهيم از ابن ابي عمير از معاويه بن حجاج روايت كرده كه
(292) غذا و تغذيه انسان
گفت: من از امام صادق عليه‌السلام شنيدم كه مي‌فرمود: در زراعت دو حق هست: حقي است گرفتني و حقي است دادني. عرض كردم گرفتني آن كدام است و دادنيش كدام؟ فرمود: حقي كه از زراعت به حكم اجبار مي‌گيرند همان عشر و نصف عشر (صدي ده و صدي پنج) است و اما آن حقي كه انسان خودش به طيب خاطر خود مي‌دهد همان حقي است كه آيــه: «وَ اتُـوا حَقَّــهُ يَــوْمَ حَصــادِهِ،» متعـرض آن است.
و مقصود از روز حصاد همان روزي است كه شروع به چيدن مي‌شود و به تدريج روي هم انباشته مي‌گردد، همه اين مدت روز حصاد است.
آن گاه معاويه بن حجاج اضافه كرد (كه مطلب ديگري را نيز امام فرمود،) و به خاطرم جز اين نيست كه فرمود: حقي كه در روز حصاد بايد داد عبارت از اين است كه در طول مدت حصاد هر دفعه كه مسكيني مراجعه مي‌كند يك دسته به او بدهد تا از
روايات وارده در زمينه حق فقرا در ميوه و زرع (293)
حصاد فارغ شود.
و نيــز در كــافـي به سند خود از ابن ابي نصر از حضرت ابي الحسن رضا عليه‌السلام روايت كرده كه از آن جنــاب از معنــاي جمله «وَ اتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَ لا تُسْرِفُوا،» پــرسيــدم، حضــرت فــرمــود: پدرم بارها مي‌فرمود: اسراف در روز درو و روز چيـدن خرما به اين است كه انسان با دو مشت خود بدهد.
آن‌گاه فرمود پدرم وقتي در چنين مواقعي به غلامي برمي خورد كه با دو مشت خود صدقه مي‌داد، صدايش مي‌زد و مي‌فرمود: خرما را مشت مشت و سنبل (خوشه) را دسته دسته بده!
و نيز در همان كتاب به سند خود از مصادف روايت كرده كه گفت: وقتي در خدمت امام صادق عليه‌السلام در يكي از زمين‌هاي زراعيش بودم، موقعي بود كه داشتند درو
(294) غذا و تغذيه انسان
مي‌كردند، اتفاقا سائلي نزديك آمد و سؤال كرد من در جوابش گفتم خدا روزيت دهد، حضرت فرمود: ساكت، شما نمي‌توانيد چنين جوابي بدهيد مگر بعد از آن كه به سه نفر داده باشيد پس از آن در دادن و ندادن مختاريد.
و در تفسيــر عيــاشـي از امــام صــادق عليه‌السلام نقــل شده كه در ذيل آيه مذكور فرموده: از محصول جمــع‌آوري شــده خود به هر مسلمــاني كه نــزدت آمد، بده و اگر هيچ مسلمــاني نــزدت نيامد به مشرك بده.
و در كتاب الدرالمنثور است كه ابن منذر، نحاس، ابوالشيخ و ابن مردويه از ابي سعيد خدري روايت كرده‌اند كه گفت: رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در ذيل آيه «وَ اتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصــادِهِ،» فــرمــود: آن حــق عبــارت اســت از آن‌چــه از سنبــل‌هـا مي‌ريــزد. (1)
1- الميزان ج :7 ص: 500 .
روايات وارده در زمينه حق فقرا در ميوه و زرع (295)

زوج ثمرات

«وَ هُوَ الَّذي مَدَّ الاَْرْضَ وَ جَعَلَ فيها رَواسِيَ وَ اَنْهرا وَ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فيهـا زَوْجَيْـنِ اثْنَيْنِ يُغْشِي الَّيْـلَ النَّهـارَ اِنَّ فـي ذلِكَ لاَياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ،»
«اوســت كــه زميــن را بگستــرد و در آن كــوه‌ها و جــوي‌هايي قرار داد و از هــر قســم ميــوه دو صنــف پــديــد آورد، شب را با روز مي‌پوشاند، كه در ايــن‌هــا بــراي گــروهي كه بينــديشنــد عبــرت‌هــا اســت.» (3 / رعـــد)
«وَ فِي الاَْرْضِ قِطَعٌ مُتَجوِراتٌ وَ جَنّتٌ مِنْ اَعْنبٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخيلٌ صِنْوانٌ وَ غَيْرُ
(296) غذا و تغذيه انسان
صِنْوانٍ يُسْقي بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلي بَعْضٍ فِي الاُْكُلِ اِنَّ في ذلِكَ لاَيــاتٍ لِقَـوْمٍ يَعْقِلُـونَ،»
«در زمين، قطعه‌هاي پهلوي هم هست و با باغ‌هايي از انگور و كشت و نخل، از يك بن و غير يك بن، كه از يك آب سيراب مي‌شوند و ما ميوه‌هاي بعضي از آن‌ها را بر بعضي ديگر مزيت داده‌ايم، كه در اين‌ها براي گروهي كه تعقل كنند عبرت‌هاست.» (4 /رعد)
كلمه «مَدَّ» در «مَدَّ الاَْرْض» به معناي گستردن است، يعني زمين را به نحو شايسته‌اي كه بشود در آن زندگي كرد و حيوان و نبات و اشجار در آن پديد آيند، گسترده كرد. و اين كه گستردن زمين را به خداي تعالي نسبت داد به منزله تمهيد و
زوج ثمرات (297)
مقدمه براي جمله ايست كه به آن ملحق مي‌شود و كلام طوري ريخته شده كه هر جمله، فرع جمله قبلي خودش است و غرض از آن - و خدا داناتر است - بيان تدبير خدا براي امور سكنه زمين از انسان و حيوان است، كه چه تدابيري در حركت آن‌ها براي طلب رزق و در سكونشان جهت آسايش به كار برده و به همين منظور زمين را گسترده كرد، كه اگر گسترده نمي‌كرد انسان و حيوان نمي‌توانست در آن ادامه زندگي دهد و اگر هم يك‌سره گسترده مي‌شد و در آن پستي و بلندي وجود نمي‌داشت باز هم صالح براي زندگي نبود، چون آب‌هايي كه در آن ذخيره شده بر سطح آن جريان نمي‌يافت و زراعت و بستاني به وجود نمي‌آمد و لذا خداي تعالي كوه‌هاي بلند و پاي برجا در آن ميخ‌كوب كرده و آن‌چه آب از آسمان مي‌فرستد در آن كوه‌ها ذخيره نموده و نهرهايي از اطراف آن‌ها جاري و چشمه‌هايي بر دامنه‌ها روان مي‌سازد و كشتزارها و باغات را سيراب
(298) غذا و تغذيه انسان
مي‌كند و ميوه‌هاي مختلف تلخ و شيرين و تابستاني و زمستاني و اهلي و جنگلي به بار مي‌آورد و شب و روز را كه دو عامل قوي در رشد ميوه‌ها و حاصل‌ها است بر زمين مسلط مي‌سازد، آري شب و روز ســرمــا و گــرمــا را به وجــود مي‌آورنــد و اين دو نيــز در نضــج و نمــو و انبســاط و انقبــاض مــوجــودات زميــن تــأثيــر دارنــد.
و نيز روشني و تاريكي را كه تنظيم كننده حركات حيوانات و انسان است و سعي و كـوشش آن‌ها را در طلب رزق و سكونت و استراحتشان منظم مي‌كند به بار مي‌آورند.
پس گستردن زمين، راه را براي ايجاد كوه‌هاي ريشه‌دار و كوه‌ها راه را براي جاري شدن نهرها و جاري شدن نهرها راه را براي پيدايش ميوه‌هاي نر و ماده و رنگ‌هاي مختلف آن هموار ساخته، با ايجاد شب و روز اغراض مذكور به نحو كمال حاصل مي‌گردد و در همه اين‌ها تدبيري است متصل و متحد كه از وجود مدبري حكيم و واحد و
زوج ثمرات (299)
بي شــريــك در ربــوبيــت كشف مي‌كند و در همه اين‌ها آياتي است براي مردمي كه تفكر كنند.
«وَ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ،» يعني و از جميع ميوه‌هايي كه ممكن است وجود يابد، در زمين انواع متخالف و مختلفي از حيث نوع، از حيث تابستاني و زمستاني، از حيث شيريني و غير آن و از حيث تري و خشكي آن قرار داد.
در زمين قطعه‌هايي هست نزديك به هم و همسايه هم كه خاكش از نظر طبع شبيه به هم است و در آن‌ها باغ‌هاي انگور مي‌رويد كه خود از ميوه‌هايي است كه از نظر شكل و رنگ و طعم و درشتي و ريزي و لطافت و خوبي بسيار با هم مختلفند و هم‌چنين حاصل‌هايي مي‌رويد كه جنس و صنف آن‌ها مختلف است، گندم و جو اين محل با گندم و جو محل ديگر مختلف است.
(300) غذا و تغذيه انسان
و نيز خرما مي‌رويد كه بعضي‌ها مثل همند و از يك ريشه جوانه مي‌زنند و بعضي مثل هم نيستند، با اين كه زمين يكي است و همه از يك آب مشروب مي‌شوند و ما بعضي را بر بعضي به خـاطر مزيت مطلوبي كه در صفات آن است برتري داديم.
مافوق تمامي سبب‌ها سببي است كه هم ماده عالم را ايجاد كرده و هم در آن، صورت‌ها و آثار گوناگون و بي‌شماري به كار برده و به عبارت ديگر، در اين ميان سبب واحدي است داراي شعور و اراده كه اين اختلافات، مستند به اراده‌هاي مختلف اوست‌كه اگر اختلاف‌اراده‌هاي‌او نمي‌بود هيچ‌چيزي‌از هيچ چيز ديگر متمايز نمي‌شد. (1)

ميوه، نخل، دانه و رياحين: نعمت‌هاي انكارناپذير خدا

1- الميزان ج :11 ص: 396 .
ميوه،نخل،دانه، رياحين:نعمت‌هاي‌انكارناپذير خدا (301)
«وَ الاَْرْضَ وَضَعَهـــا لِــلاَْنـــامِ،»
«و زميــــن را بــــراي مــــردم گستــــرده كــــرد.» (10 / الرحمن)
«فيها فاكِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الاَْكْمامِ،»
«زميني كه در آن ميوه‌ها و نخل داراي غلاف هست.» (11 / الرحمن)
«وَ الْحَبُّ ذوُ الْعَصْفِ وَ الرَّيْحانُ،»
«و دانـه‌هاي داراي سبـوس و گيـاهـان معطـر است.» (12 / الرحمن)
« فَبِاَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ،»
«پس اي جن و انس! ديگر كدام‌يك از نعمت‌هاي پروردگارتان را كفران مي‌كنيـد؟» (13 / الرحمن)
(302) غذا و تغذيه انسان
«فيها فاكِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الاَْكْمامِ،» مراد از «فاكِهَة» ميوه‌هاي غير خرما است، منظور از «اَكْمام» غلاف خرما است، كه آن را طَلْع نيز مي‌گويند.
«وَ الْحَــبُّ ذوُ الْعَصْــفِ وَ الــرَّيْحــانُ،» يعنــي در زمين دانه و ريحان نيز هست و منظور از دانه هر چيزي است كه قوت و غذا از آن درست شود، مــاننــد گندم و جو و برنج و غيره و كلمه «عَصْف» به معنــاي غــلاف و پوسته دانــه‌هاي مــذكــور است، كــه در فـارسـي آن را سبوس گويند.
كلمــه «رَيْحــان» بــه معنــاي همــه گيــاهــان معطــر چون نعناء و مرزه و ريحــان فــارسي و آويشـن و پونه و امثال اين‌ها است.
«فَبِـــــاَيِّ آلاءِ رَبِّكُمــــا تُكَــــذِّبــــانِ،» كلمــــه «آلاءِ» به معنــاي نعمــت اســت.
ميوه،نخل،دانه، رياحين:نعمت‌هاي‌انكارناپذير خدا (303)
خطاب در آيه متوجه عموم جن و انس است ، به دليل اين كه در آيات بعد صريحا خطــاب را متـوجـه جــن و انــس كرده است.
و به خاطر همين كه خطاب را متوجه كل جن و انس نموده توانسته در خلال برشمردن نعمت‌ها و آلاي رحمان از شدايد روز قيامت و عقوبت‌هاي مجرمين و اهل آتش خبر دهد و آن‌ها را هم جزو نعمت‌ها برشمارد، آري همين شدايد و عقوبت‌ها وقتي با كل انس و جن مقايسه شود نعمت مي‌شود. (1)
1- الميزان ج :19 ص: 164 .
(304) غذا و تغذيه انسان

گياهان و حبوبات و ميوه‌ها، محصول مردن و زنده شدن زمين

«وَ ايَةٌ لَهُمُ الاَْرْضُ الْمَيْتَةُ اَحْيَيْناها وَ اَخْرَجْنا مِنْها حَبّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ،»
«و زمين مرده براي ايشان آيتي است كه زنده‌اش كرديم و دانه از آن بيرون آورديم دانه‌هايي كه از آن مي‌خــورنـد.» (33 / يس)
«وَ جَعَلْنـا فيهـا جَنّاتٍ مِنْ نَخيـلٍ وَ اَعْنابٍ وَ فَجَّرْنا فيها مِنَ الْعُيُونِ،»
«و در آن بــاغ‌هـا و نخــل‌هــا و انگــورها قــرار داديم و در آن چشمه‌هايي روان كرديم.» (34 / يس)
«لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِه وَ ما عَمِلَتْهُ اَيْديهِمْ اَفَلا يَشْكُرُونَ،»
«تا مردم از ثمره آن و كارهاي خــود بـرخـوردار شوند آيا باز هم شكرگزاري
گياهان، حبوبات، ميوه‌ها، محصول مردن و زنده... (305)
نمـي‌كننــد؟» (35 / يس)
«سُبْحــانَ الَّــذي خَلَــقَ الاَْزْواجَ كُلَّهــا مِمّا تُنْبِتُ الاَْرْضُ وَ مِــنْ اَنْفُسِهِــــمْ وَ مِمّــــا لا يَعْلَمُـــــونَ،»
«منزه است آن كسي كه تمامي جفت‌ها را بيافريد چه آن جفت‌هايي كه از زمين مي‌روياند و چه از خود انسان‌ها و چه از آن جفت‌هايي كه انسان‌ها از آن اطلاعي نــدارنـــد!» (36 / يـس)
مي‌خواهد اشاره كند به اين كه: اين غذاهاي نباتي كه شما در اختيار داريد از آثار زنــده كــردن زميــن مــرده است، كه خدا حيات در آن مي‌دمد و آن را كه زميني مرده بـــود مبــدّل بــه حبــوبات و ميــوه‌ها مي‌كنــد تـا شمــا از آن بخــوريد.
(306) غذا و تغذيه انسان
بنابراين به يك نظر آيت خود زمين نيست، بلكه زمين مرده است، از اين جهت كه مبدأ ظهور اين خواص است و تدبير ارزاق مردم به وسيله آن تمام مي‌شود.
«وَ اَخْرَجْنا مِنْها حَبّا،» يعني ما از زمين گياهاني رويانديم و از آن گياهان حبوباتي مانند گندم، جــو، برنج و ساير دانه‌هاي خوراكي در اختيارشان قرار داديم.
و جمله «فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ،» نتيجه‌گيري از بيرون آوردن حبوبات از زمين است، چون با خوردن حبوبات تدبير تمام مي‌شود.
«وَ جَعَلْنا فيها جَنّاتٍ مِنْ نَخيلٍ وَ اَعْنابٍ وَ فَجَّرْنا فيها مِنَ الْعُيُونِ،» كلمه جنت به معناي هر بستاني است كه داراي درخت باشد و با درختانش زمين را مستور كرده باشد و كلمــه نَخيل جمــع نخـل است كه از درختــان معروف است.
و كلمه اَعْناب هم بر درخت انگور اطلاق مي‌شود وهم بر ميوه آن.
گياهان، حبوبات، ميوه‌ها، محصول مردن و زنده... (307)
«لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِه وَ ما عَمِلَتْهُ اَيْديهِمْ اَفَلا يَشْكُرُونَ،» ما در زمين بستان‌ها قرار داديم و نيز آن را شكافتيم و چشمه‌ها روان ساختيم، تا مردم از ميوه آن باغ‌ها بخورند، ميوه‌اي كه دست خود آنان درستش نكرده تا در تدبير ارزاق شريك ما باشند، بلكه ايجاد ميوه و تتميم تدبير ارزاق به وسيله آن از چيزهايي است كه مخصوص ماست، بدون اين كه از آن‌ها كمكي گرفته باشم، پس با اين حال چه مي‌شود ايشان را كه شكرگزاري نمي‌كنند؟
در مقام منت‌گذاري بر مردم به خلقت چارپايان، به منظور تدبير امر ارزاق آنان و حياتشان مي‌فرمايد: «اَوَ لَمْ يَرَوْا اَنّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمّا عَمِلَتْ اَيْدينا اَنْعاما...وَ مِنْها يَأْكُلُونَ،»
«وَ لَهُمْ فيها مَنافِعُ وَ مَشارِبُ اَفَلا يَشْكُرُونَ؟» (71 تا 73 / يس)
چــون در اين آيــه نيز مي‌فرمايد: خلقت چــارپايان كه وسيله اكل و شرب
(308) غذا و تغذيه انسان
شمــاست، عمــل دست من است، يعنــي عمـل دسـت شمــا نيست.
«سُبْحــــانَ الَّــــذي خَلَــقَ الاَْزْواجَ كُلَّهـا مِمّا تُنْبِــتُ الاَْرْضُ وَ مِنْ اَنْفُسِهِــمْ وَ مِمّــا لا يَعْلَمُونَ،» اين آيه تنزيه خداي تعالي را انشاء مي‌كند، چون قبلاً متذكر شد كه شكر او را در برابر خلقت انواع نباتات و رزق‌ها از حبوبات و ميــوه‌ها بــراي آنــان نكــردند، با اين كه اين كار را از راه تزويج بعضي نباتات با بعضي ديگر كرده، هم‌چنان كه در جاي ديگــر نيــز فـرمـوده: «وَ اَنْبَتْنا فيهـا مِنْ كُـلِّ زَوْجٍ بَهيجٍ!» (7 / ق)
در ضمن اين آيه اشاره مي‌كند به اين كه: مسأله تزويج دو چيز با هم و پديدآوردن چيــز ســوم، اختصــاص به انســان و حيوان و نبات ندارد، بلكه تمامي موجودات را از اين راه پـديد مي‌آورد. (1)
1- الميـــــــزان ج :17 ص: 124 .
گياهان، حبوبات، ميوه‌ها، محصول مردن و زنده... (309)

تلـون رنگ ميوه‌ها و نباتات

«اَلَمْ تَرَ اَنَّ اللّهَ اَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَاَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفا اَلْوانُها وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بيضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ اَلْوانُها وَغَرابيبُ سُودٌ،»
«آيا نديدي كه خدا از آسمان، آبي فرستاد پس با آن ميوه‌هايي از زمين بيرون كرديم كه رنگ‌هاي مختلف دارد و نيز از كوه‌ها راه‌هاي سفيد و سرخ با رنگ‌هاي مختلـف و سيــاهي‌هاي غليظ پديد آورديم؟» (27 / فاطر)
(310) غذا و تغذيه انسان
اين آيه حجت ديگري است بر مسأله توحيد، به اين بيان كه خداي سبحان آب را به وسيله باران‌ها از آسمان نازل مي‌كند و اين خود قوي‌ترين عامل براي روييدن نباتات و ميوه‌ها است و اگر بيرون آمدن ميوه‌ها از مقتضاي همين آمدن باران بود، بايد همه ميوه‌ها به يك‌رنگ باشند، چون آب باران يكي است و حال اين كه مي‌بينيم الوان مختلفي دارند، پس همين اختلاف الوان دلالت مي‌كند بر اين كه تدبير الهي دست‌اندركار اين رنگ‌آميزي است.
و اما اين كه گفته‌اند: اين رنگ‌آميزي‌ها منوط به اختلاف عواملي است كه در آن‌ها مؤثر است و از آن جمله اختلاف عناصر موجود در آن‌هاست، كه از نظر نوع و مقدار و تركيب مختلف هستند حرف صحيحي نيست، براي اين كه ما سؤال خود را از اين كه اين
تلون رنگ ميوه‌ها ونباتات (311)
رنگ‌هاي مختلف از كجا آمد، برداشته و به اين جا منتقل مي‌كنيم كه اين اختلاف عوامل از كجا آمد، با اين كه تمامي اين عوامل منتهي مي‌شود به عامل ماده، كه در همه هست.
پس اختــلاف عنــاصــري كه مــوجــودات از آن‌ها تركيب مي‌شوند، خود دليل بر ايــن است كه عــامــل ديگري مــاوراي مــاده هست كه ماده را به سوي صورت‌هاي گوناگون سوق مي‌دهد.
و ظــاهــرا مراد از اختــلاف الــوان ميــوه‌ها، اختــلاف خــود الــوان است، ولي لازمه‌اش اختــلاف‌هاي ديگــري از جهــت طعــم و بــو و خــاصيت نيـز مي‌باشد. (1)

عوامل رشد كشت و زرع و مراحل آن

1- الميـــزان ج :17 ص: 55 .
(312) غذا و تغذيه انسان
«اَلَمْ تَرَ اَنَّ اللّهَ اَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسَلَكَهُ يَنابيعَ فِي الاَْرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعا مُخْتَلِفا اَلْوانُهُ ثُمَّ يَهيجُ فَتَريهُ مُصْفَرّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطاما اِنَّ في ذلِكَ لَــذِكْـري لاِوُلِي الاَْلْبابِ،»
«مگر نديدي كه خدا از آسمان آبي را فرستاد و همان را در رگ و ريشه‌ها و منابع زيرزميني بدوانيد و سپس به وسيله همان آب همواره كشت و زرع بيرون مي‌آورد، زرعي با رنگ‌هاي گوناگون و سپس آن زرع را مي‌خشكاند و تو مي‌بيني كه پس از سبزي و خرمي زرد مي‌شود آن گاه آن را حطامي مي‌سازد كه در اين خود تذكري است براي خردمندان!» (21 / زمر)
عوامل رشد كشت و زرع ومراحل آن (313)
زَرْع عبارت است از آن‌چــه از زميــن مي‌رويــد و ماننــد درخــت سـاقــه نــدارد.
شَجَر عبــارت است از آن‌چــه كه ساقه و شاخه دارد.
نَبات هــر دو قســم روييــدنـي را شــامـل مي‌شـود.
بَهيج بــه معناي نهايت مرتبه خشك شدن نبات است.
حُطام بــه معنــاي كـــــاه و خـــس متفــرق اســت.
خداوند آب را در چشمه‌ها و رگه‌هاي زميني كه چون رگ‌هاي بدن آدمي است داخل كرده و زمين آن را از جانبي به جانبي ديگر انتقال مي‌دهد و سپس به وسيله همان آب همواره كشت و زرع بيرون مي‌آورد، زرعي با رنگ‌هاي گوناگون و سپس آن زرع را مي‌خشكاند و تو مي‌بيني كه پس از سبزي و خرمي زرد مي‌شود آن گاه آن را حطامي مي‌سازد كه در اين خود تـذكري است براي خردمندان!
(314) غذا و تغذيه انسان
آيه شريفه - به طــوري كه مـلاحظـه مي‌كنيد - بر يگـانگـي خداي تعالي در ربوبيت احتجــاج مي‌كنـــد. (1)

روئيـدني‌هاي زميـن

«وَ هُوَ الَّذي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْرا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتّيآ اِذا اَقَلَّتْ سَحابا ثِقالاً سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَــاَنْــزَلْنــا بِــهِ الْمآءَ فَـاَخْــرَجْنــا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كَـذلِــكَ نُخْــرِجُ الْمَــوْتي لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ،»
1- الميزان ج :17 ص: 386 .
روئيدني‌هاي زمين (315)
«و اوست كه در پيشاپيش رحمت (باران) خود بادها را مژده دهنده مي‌فرستد تا آن‌گاه كه ابري سنگين بردارد آن را به سرزمين مرده برانيم بدان وسيله آب فرو باريم و با آن آب از هرگونه ميوه‌ها از زمين بيرون آوريم، هم‌چنان مردگان را بيــرون آوريم شــايد شما متــذكـر شويد!» (57 / اعراف)
«وَ الْبَلَــدُ الطَّيِّــبُ يَخْــرُجُ نَبــاتُــهُ بِــاِذْنِ رَبِّــهِ وَ الَّذي خَبُــثَ لا يَخْــرُجُ اِلاّ نَكِــدا كَــذلِــكَ نُصَــرِّفُ الاْيــاتِ لِقَــوْمٍ يَشْكُـرُونَ،»
«و سرزمين پاك روئيدنيش به اذن خدايش بيرون مي‌آيد و آن كه ناپاك است (گياهش) جز اندكي ناچيز بيرون نمي‌آيد، هم‌چنان آيات را مي‌گردانيم و پياپي ذكر مي‌كنيم براي مردمي كه سپاس‌گزارند!» (58 / اعراف)
(316) غذا و تغذيه انسان
خداي تعالي آن كسي است كه براي جميع خلايق روزي فراهم نموده و انواع ميوه‌ها و غــلات و هر رزق ديگري را به عجيب‌ترين و لطيف‌ترين وجهي آفريده و اين خود دليل بر ايــن است كه پــروردگــار ديگــري بــراي عــالــم نيســت. (1)
1- الميزان ج :8 ص: 184 .
روئيدني‌هاي زمين (317)
(318)

فصل هفتم:غذاي رسول اللّه ادب غذا خوردن در خانواده پيامبر

غذاي رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله

غذاهائي را كه رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ميل مي‌فرمود، عبارت بودند از: نان و گوشت به انواع مختلف: خربزه، شكر، انگور، انار، خرما، شير، هريسه(گندم پخته)، روغن، سركه،
(319)
كاسني، بادروج، كلم،
ـ آن جنــاب از عســـل خــوشش مي‌آمــد،
ـ از هر ميوه بيشتر انار را دوست مي‌داشت،
ـ طعام رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله اگر به دستش مي‌آمد جو بود و حلوايش خرما و هيزم منزلش برگ و شاخه درخت خرما بود،
ـ روزي اصحابش فالوده آوردند و آن حضرت با ايشان تناول فرمود و پس از آن پرسيد: اين فالوده از چه درست مي‌شود؟ عرض كردند: روغن را با عسل مي‌گذاريم اين طــور مي‌شــود! فرمود: طعام خوبي است! (در مورد فالوده روايتي هست كه مغاير اين روايت است.)
ـ رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله اصلاً نــان گنــدم نخورد و از نـان جــو هم يك شكم سير نخورد،
(320) غذا و تغذيه انسان
ـ خـربـوزه، انگــور و خــرمــا را مي‌خــورد و هستـه خــرمــا را به گــوسفند مي‌داد.
ـ هيچ وقت سير، پياز و تره ميل نمي‌فرمود، هم چنين عسلي را هم كه در آن مغافير بود، ميل نمي‌كرد، (مغافير خلطي است كه در بدن زنبور هضم نشده و در عسل مي‌ريــزد و بوي آن در دهان مي‌ماند.)
ـ رســول خــدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله از تمـامي انـواع غـذاهــا ميـل مي‌فـرمـود،
ـ هر چه را كه خدا حلال كرده است با اهل بيت و خدمت‌گزاران خود و هر وقت كه ايشــــان مي‌خــوردنـــد، مـي‌خــورد.
ـ در روزهــاي عيــد قـربــان دو قــوچ ذبــح مي‌كــرد، يكــي را از طرف خود و يكي ديگــر را از طـرف فقراي امتش،
ـ تنها در رطب و خرما بود كه آن جناب دست دراز مي‌كرد و بهترش را بر مي‌چيد،
غذاي رسول اللّه ص) (321)
ـ هيچ طعامي نزد رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله حاضر نشد كه در آن خرما باشد، مگر اين كه ابتــداء از آن خـرمـا ميـل مي‌فـرمـود،
ـ هيچ نعمتي را مذمت نمي‌فرمود،
ـ در مــورد طعــام‌ها نه تنهـا مذمت نمي‌كرد، بلكه از طعم آن تعريف هم مي‌نمود،
ـ هيچ وقت طعم چيزي را مذمت نمي‌فرمود و آن را نمي‌ستود،
ـ هيچ وقت غذائي را مذمت نفرمود و اگر آن را دوست مي‌داشت، مي‌خورد و اگر از آن خوشش نمي‌آمد، نمي‌خورد. ولي آن را مذمت نمي‌كــرد كه ديگــران هم نـخورند،
ـ اگر چيزي تعارفش مي‌كردند آن را تحقير نمي‌كرد، اگر چه يك خرماي پوسيده باشد.
(322) غذا و تغذيه انسان

ادب غذا خوردن و آشاميدن رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله

ـ رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله وقتــي غــذا ميل مي‌فرمود بسم اللّه مي‌گفت،
ـ رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بين هر دو لقمــه حمــد خــداي را مي‌كــرد،
ـ از جلو خود غذا مي‌خورد و از جلوي كسي غذا برنمي‌داشت،
ـ هيــچ وقــت تنهــا غـــذا نمـي‌خــورد،
ـ وقتــي سفـــره انــداختــه مي‌شــد، قبــل از سـايـريـن شـروع بــه غـذا مي‌كــرد،
ـ وقتي با مردمي غذا ميل مي‌فرمود، اولين كسي بود كه دست به غذا مي‌برد و آخرين كس بود كه دست برمي داشت و چنين مي‌كرد تا همه مردم غذا بخورند و خجالت نكشنـد،
ادب غذا خوردن و آشاميدن رسول اللّه ص) (323)
ـ دست راســت آن حضــرت اختصــاص داشت بــراي خــوردن و آشاميدن و دادن و گرفتن....
ـ غذا را با سه انگشت ابهام و انگشت پهلوي آن و انگشت وسطي برمي داشت و گاهي هم از انگشت چهارمي كمك مي‌گرفت،
ـ هميشه با تمامي كف دست غذا مي‌خورد، نه با دو انگشت و مي‌فرمود: غذا خــوردن با دو انگشت خــوردن شيطان است،
ـ رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله وقتي خرما ميل مي‌فرمود، هسته آن را روي پشت دست مي‌گـذاشـت و آن‌گــاه آن را دور مي‌انداخت،
ـ وقتي رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله گوشت ميل مي‌فرمود سر خود را به طرف گوشت پائين نمي‌انداخت، بلكه آن را به طرف دهان خود مي‌برد و آن را به طور مخصوصي و با تمام
(324) غذا و تغذيه انسان
دندان‌ها مي‌جويد و مخصوصا وقتي گوشت ميل مي‌فرمود، هر دو دست خود را به خوبي مي‌شست و آن گاه دست تر را به صورت خود مي‌كشيد،
ـ رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله غذاي داغ را نمي‌خورد و صبر مي‌كرد تا خنك شود و مي‌فرمود: خــداي تعـالي ما را آتـش نخورانيده و غذاي داغ بركت ندارد.
ـ رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله هميشه خلال مي‌كرد، (حضرت امام صادق عليه‌السلام فرمود: خلال دهن را خوشبو مي‌كند،)
ـ ظرف غذا را مي‌ليسيد و مي‌فرمود: غذاي آخر ظرف بركتش از همه آن غذا بيشتر است و وقتي هم كه از غذا فارغ مي‌شد، هر سه انگشت خود را يكي پس از ديگري مي‌ليسيــد و دست خـود را از طعـام مي‌شست تا پاكيزه گردد.
ـ با هر كسي از مسلمانان كه او را دعوت مي‌كرد هم غذا مي‌شد و هر چه آن‌ها
ادب غذا خوردن و آشاميدن رسول اللّه ص) (325)
مي‌خوردند، مي‌خورد، مگر اين كه براي آن‌ها ميهماني سر مي‌رسيد كه در اين صورت با آن ميهمان غذا ميل مي‌فرمود،
ـ از هــر غــذائي بيشتــر آن را دوســت مــي‌داشــت كــه شــركــت كننــدگــان در آن بيشتـــــــــر بــاشنـــــــد،
ـ اگر غلامي از آن حضرت دعوت مي‌كرد، مي‌پذيرفت،
ـ شام انبياء بعد از نماز عشاء بوده است، (اميرالمؤمنين علي عليه‌السلام فرموده: شما هم شــام خوردن را تــرك نكنيد، كه باعث خرابي بدن است،)
ـ رســول خــدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله هيــچ چيــزي را دوســت‌تر از آن نمي‌داشــت كه دائما گـرسنـه و از خــدا خـائف باشد،
ـ رســول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله از همه انبياء زاهدتر بود، زيرا علاوه بر كنيزهائي كه داشت،
(326) غذا و تغذيه انسان
داراي سيزده همســر بود، ولي با اين همه هيــچ وقت سفره‌اي از طعام برايش چيده نشد و هرگز نــان گندم نخــورد و از نــان جو هم هيــچ شكم سيــري نخورد و سه شبانــه روز گرسنــه مي‌ماند،
ـ آن حضرت هرگز از روي سيري آروغ نزد،
ـ رسـول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله از خـوردنـي‌هاي دنيـا انــدك و بــه اطـــراف دنــدان مي‌خــورد،
ـ دهـــان خــــود را از خــوردنــي‌هاي دنيــا پــر نكــرد و به آن التفــاتي ننمــود،
ـ لاغــرتـرين اهــل دنيـا بود از حيث تهيگاه و گرسنه‌ترين شكم بود از جهت شكم،

طرز آشاميدن رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله

طرز آشاميدن رسول اللّه ص) (327)
ـ رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله هر وقت آب مي‌آشاميد، ابتداء بِسْمِ اللّه مي‌گفت... و آب را به طور مخصــوصي مي‌مكيــد و آن را بــه پــري دهــان نمي‌بلعيد و مي‌فــرمــود: درد كبــد از هميـن قــورت دادن است،
ـ وقتي رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله چيزي مي‌آشاميد، آشاميدنش با سه نفس بود و آن را مي‌مكيــــد و مثـــل پــــاره‌اي از مــــردم آن را نمـي‌بلعيــــد،
ـ علي عليه‌السلام فرمود: چند بار تجربه كردم و ديدم كه - رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله آب يا هر آشاميدني ديگر را به سه نفس مي‌آشاميد و در ابتداي هر نفس بِسْمِ اللّه و در آخر آن اَلْحَمْدُللّه مي‌گفت، از سبب آن پرسيدم، فرمود: حمد خدا را به منظور اداي شكر پروردگار و بسم اللّه را به منظور ايمني از ضرر و درد مي‌گويم،
ـ رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در ظرف آشاميدني نفس نمي‌كشيد و اگر مي‌خواست نفس تازه
(328) غذا و تغذيه انسان
كند ظرف را دور مي‌گرفت،
ـ رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله آشاميدني‌ها را هم در قدح‌هاي بلوري كه از شام مي‌آȘјϙƘϘ̠مي‌آشــاميــد و هم در قــدح‌هــاي چــوبي و چــرمي و سفالي،
ـ رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله دوست مي‌داشت از قدح شامي بياشامد و مي‌فرمود: اين ظرف از نظيــف‌تــرين ظــرف‌هــائي است كه در دستــرس شمــاست،
ـ آن جناب با كف دست هم آب مي‌خورد و مي‌فرمود: هيچ ظرفي پاكيزه‌تر از دست نيست.

ادب نشستـن رسـول اللّه بـراي خــوردن غــذا

ادب نشستن رسول اللّه براي خوردن غذا (329)
ـ رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله هيچ وقت بر خــوان طعـام غذا نخورد، بلكه روي زمين مي‌خـورد،
ـ رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله از روزي كه خداوند او را به نبوت مبعوث كرد و تا روزي كه از دنيا رفت، در حال تكيه غذا نخورد، بلكه مانند بردگان غذا ميل مي‌فرمود و مانند آن‌هــا مي‌نشست و اين بــراي اظهــار كـوچكي و تـواضـع در برابر خداي عزّوجل بود،
ـ رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در حال تكيه غذا نخورد، مگر يك مرتبه، كه آن هم نشست و از در معذرت گفت: "بارالها من بنده تو و رسول توام!"
ـ رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله هيچ وقت در حال تكيه به دست راست يا به دست چپ غذا ميل نمي‌فرمود، بلكه مثل بنده‌ها مي‌نشست و اين براي تواضع در برابر خداي عزّوجل بود،
ـ رســول خــــدا مثــل بنــده‌هــا غــــذا مــي‌خــورد، مثــل آن‌هــا مي‌نشســت. آن حضــــرت روي زميــن پســت غــــذا مــي‌خــورد و روي زميــــن مي‌خــوابيـــد،
(330) غذا و تغذيه انسان
ـ وقتــي براي خوردن مي‌نشست، بين دو زانو و دو قدم خود را جمع مي‌كرد، همان طور كه نمــازگــزار مي‌نشيند، الاّ اين كه يكي از زانوها و قدم‌ها را روي زانو و قدم ديگر مي‌گــذاشت و مي‌فرمود: من بنده‌اي هستم و لذا مثل بنده‌ها غذا مي‌خورم و مثل آن‌هــا مي‌نشينــم!
ـ رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله وقتي سر غذا مي‌نشست مثل بنده‌اي مي‌نشست و به ران چپ خود تكيه مي‌كرد،
ـ آن حضــرت روي زميــن غــذا مي‌خــورد، با مسـاكيــن و بــا بــردگـــان هـم‌غـذا مي‌شــد.
ادب نشستن رسول اللّه براي خوردن غذا (331)

مسواك كردن رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله

ـ از سنن مرسلين يكي مسواك كردن دندان‌هاست،
ـ مسواك كردن باعث رضاي خدا و از سنت‌هاي پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و مايه خوشبوئي و پـاكيــزگــي دهــــان اسـت،
ـ روايــات دربــاره عــادت داشتــن رســول خــدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بــه مســواك و سنــت قــرار دادن آن بسيــار است،
ـ رســــول خــــدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله هميشـــه خــلال مـي‌كـــرد.

افطـارهاي رسـول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله

(332) غذا و تغذيه انسان
ـ غذاي رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله شربتي بود كه در افطار مي‌آشاميد و شربتي بود كه در سحر مي‌خورد و خيلي اوقات اين شربت عبارت بود از - شير و خيلي از اوقات مقداري آب بــــود كــــه در آن نـــــان را حـــل كـــرده بــودنــد....
ـ رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در روزهائي كه روزه مي‌گرفت، اولين چيزي كه با آن افطار مي‌فــرمــود، خــرمــاي تــازه و يا خـرمـاي خشك بود،
ـ رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله وقتي روزه مي‌گرفت و براي افطار به شيريني دست نمي‌يافت، با آب افطــار مي‌كــرد و در بعضــي روايــات دارد كه با كشمــش افطــار مـي‌فــرمــود،
ـ از آل محمد عليه‌السلام روايت كرده‌اند: مستحب است اين كه روزه‌دار سحري بخورد ولو به يك شربت آب و روايت شده كه بهترين سحري‌ها خرما و قاووت است، زيرا
افطارهاي رسول اللّه ص) (333)
پيغمبر اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در سحر آن دو را استعمال مي‌فرمود،
ـ رســول خـــدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بيشتر اوقــات و از هر غــذائــي بيشتــر، هريسه (گندم پخته) را، مخصــوصــا در سحــــــرهــا ميــــل مــي‌فـــرمــود،
ـ سنت در افطــار عيــد قــربــان اين است كه بعد از نماز انجام شود و در عيد فطر قبل از نماز!
(334) غذا و تغذيه انسان

روزه وصال مخصوص رسـول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله

ـ رسول اللّه صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در امر روزه سنت‌هائي هم مخصوص به خود داشت، از آن جمله روزه وصال است كه عبارت است از روزه بيشتر از يك‌روز، به طوري كه در ميان آن‌ها افطــار نشـــود، رســول خــدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله خــودش چنيــن روزه‌اي داشــت، ولكــن امت را از آن نهي مي‌كرد و مي‌فرمود: شما طــاقت آن را نداريد و اگــر مي‌بينيد كــه مــن روزه وصال مي‌گيرم و چند روز پياپي بدون افطار و سحري به سر مي‌برم براي اين است كه خداي تعالي مــرا از غــذاهــاي آسمــانـي خـود سير و از شراب‌هاي بهشتــي‌اش سيــراب مـي‌ســــازد! (1)
1- مطـالــب بــالا از تــرجمــه تفسيــر الميــزان 20 جلــدي، ـ ج: 6 ص: 445 ـ و از تــرجمــه 40 جلــدي ـ ج: 12 ص: 180 ـ خلاصه و طبقه‌بندي شده است.
روزه وصال مخصوص رسول اللّه (ص) (335)

غذاي اهل بيت رسول اللّه و تهيه و پخت آن

در تفسير كشاف است كه از ابن عباس روايت آمده كه حسن و حسين بيمار شدند و رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله با جمعي از صحابه از ايشان عيادت كرد، مردم به علي عليه‌السلام گفتند چه خوب است براي بهبودي فرزندانت نذري كني، علي و فاطمه و فضه كنيز آن دو نذر كردند كه اگر كودكان بهبودي يافتند سه روز روزه بدارند، بچه‌ها بهبودي يافتند و اثري از آن كسالت باقي نماند، بعد از بهبودي كودكان، علي از شمعون خيبري يهودي سه من قرص جو قرض كرد و فاطمه يك من آن را دستاس و سپس خمير كرد و پنج
(336) غذا و تغذيه انسان
قرص نان به عدد افراد خانواده پخت و سهم هر كسي را جلوش گذاشت تا افطار كنند، در همين بين سائلي (به در خانه آمده) گفت: سلام بر شما اهل بيت محمد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله من مسكيني از مساكين مسلمينم، مرا طعام دهيد كه خدا شما را از مائده‌هاي بهشتي طعام دهد، خاندان پيامبر آن سائل را بر خود مقدم شمرده، افطار خود را به او دادند و آن شب را جز آب چيزي نخوردند و شكم گرسنه دوباره نيت روزه كردند، هنگام افطار روز دوم طعام را پيش روي خود نهادند تا افطار كنند، يتيمي بر در سراي ايستاد، آن شب هم يتيم را بر خود مقدم و در شب سوم اسيري آمد و همان عمل را با او كردند.
صبح روز چهارم كه شد علي دست حسن و حسين را گرفت و نزد رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله آمدند، پيامبر اكرم وقتي بچه‌ها را ديد كه چون جوجه ضعيف از شدت گرسنگي مي‌لرزند، فرمود: چه قدر بر من دشوار مي‌آيد كه من شما را به چنين حالي ببينم، آن گاه
غذاي اهل بيت رسول اللّه وتهيه و پخت آن (337)
با علي و كودكان به طرف فاطمه رفت و او را در محراب خود يافت و ديد كه شكمش از گرسنگي به دنده‌هاي پشت چسبيده (در نسخه‌اي ديگر آمده كه شكمش به پشت چسبيده) و چشم‌هايش گود افتاده از مشاهده اين حال ناراحت شد، در همين بين جبــرئيــل نــازل شد و عرضه داشت: اين سوره را بگيـر، خــدا تو را در داشــتن چنين اهل بيتـي تهنيت مي‌گــويــد، آن گــاه سـوره انســان را قرائـت كـرد.
مؤلف: اين روايت به چند طريق از عطاء از ابن عباس نقل شده، بحراني آن را در غاية‌المرام از ابي المؤيد موفق بن احمد صاحب كتاب فضائل اميرالمؤمنين و او به سند خود از مجاهد از ابن عباس نقل كرده و نيز از او به سند ديگري از ضحاك از ابن عباس نقل كرده و نيز از حمويني صاحب كتاب "فرائدالسمطين" به سند خود از مجاهد از ابن‌عباس نقل كرده است. و صـاحـب مجمـع البيان از تفسير واحدي روايت كرده است.
(338) غذا و تغذيه انسان
و خلاصه اين روايت را تفسير قمي از پدرش از عبداللّه بن ميمون از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده كه فرمود: نزد فاطمه عليهاالسلام مقداري جو بود، با آن عصيده‌اي درست كرد، (عصيــده، غــذايـي است كه جــو را با روغن آغشته نموده و سپس مي‌پزند،) همين كه آن را پختنــد و پيش روي خود نهادند تا تناول كنند، مسكيني آمد و گفت خدا رحمتتان كنــد مسكينــي هستــم، علــي عليه‌السلام برخــاست و يك سوم آن طعــام را به ســائل داد.
چيزي نگذشت كه يتيمي آمد و گفت: خدا رحمتتان كند، باز علي برخاست و يك سوم ديگـــر را بــه يتيــم داد.
پــس از لحظــه‌اي اسيــري آمــد و گفــت خــدا رحمتتــان كنــد باز علي عليه‌السلام ثلث آخر را هم به او داد و آن شب حتي طعم آن غذا را نچشيدند و خــداي تعــالي اين آيات را در شــأن ايشــان نــازل كرد و اين آيــات در مــورد هــر مؤمني كه در راه خدا
غذاي اهل بيت رسول اللّه وتهيه و پخت آن (339)
چنين كند جاري است. (1)
1- الميـــزان ج :20 ص: 199 .
(340) غذا و تغذيه انسان

فصل هشتم:موضوع غذا در قصص انبياء

پيامبران و دستور خوردن غذاهاي پاكيزه به آنان

«يــا اَيُّهَا الـرُّسُلُ كُلُـوا مِنَ الطَّيِّبـاتِ وَ اعْمَلُوا صالِحا اِنّيبِما تَعْمَلُونَ عَليمٌ!»
«اي رسولان ما از غذاهاي پاكيزه و حلال تناول كنيد و به نيكوكاري و اعمال صــالــح بپــردازيــد كه مـن به هـر چــه مي‌كنيــد آگــاهـم!» (51 / مؤمنـون)
(341)
خطابي است به عموم پيامبران، به اين‌كه از طيبات بخورند!
گــويــا مــراد از خــوردن از طعــام‌هاي پــاكيــزه ارتــزاق و تصــرف در آن بــاشــد، حــال چــه به خوردن باشد و يا به هر تصرف ديگر.
سياق آيات شهادت مي‌دهند به اين كه جمله «كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ،» در مقام منت نهادن بر انبياء است، در نتيجه جمله بعدي هم كه مي‌فــرمــايد: «اعْمَلُوا صالِحا» در اين مقام است كه بفرمايد در مقابل اين منـت و شكــرگـزاري از آن، عمــل صــالــح انجام دهند.
در مجمــع‌البيــان در ذيــل آيــه فــوق از رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله روايت آورده كه فرمود: خداي تعالي خودش طيب و پاكيزه است و جز پاكيزه قبول نمي‌كند و به مؤمنين همان دستوري را داده كه به رسولان خود داده و فرموده: «يا اَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ!»
و از يــك ســو هميــن خطــاب را متــوجــه مــؤمنيــن كــــرده و فــــرمــوده:
(342) غذا و تغذيه انسان
«يا اَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ!» (172 / بقره)(1)
1- الميزان ج :15 ص: 42 .
پيامبران و دستور خوردن غذاهاي پاكيزه به آنان (343)

آزمايش يهود به وسيله صيد ماهي

«وَ اسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ اِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ اِذْ تَأْتِيِهِمْ حيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعا وَ يَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيِهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمـا كـانُـوا يَفْسُقُونَ،»
«ايشان را از دهكده‌اي كه نزديك دريا بود بپرس، چون به حرمت شنبه تعدي كردند چون ماهي‌هايشان روز شنبه دسته دسته سوي ايشان مي‌آمدند و روزي كه شنبــه نمي‌گـرفتنــد نمي‌آمدند، بـدينسـان به سزاي آن عصيان كه مي‌كردند مبتـلايشـان مي‌كرديم،» (163 / اعراف)
«وَ اِذْ قالَتْ اُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْما نِ اللّهُ مُهْلِكُهُمْ اَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذابا شَديدا
(344) غذا و تغذيه انسان
قالُوا مَعْذِرَةً اِلي رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ،»
«و چون گروهي از آن‌ها گفتند براي چه گروهي را كه خدا هلاكشان مي‌كند يا عذاب سختشان مي‌كند پند مي‌دهيد، گفتند: پنددادن ما عذر جويي به پيشگاه پــروردگـارتـان است و به اين اميـد كه شايد پرهيزكاري كنند.» (164 / اعراف)
«فَلَمّا نَسُــوا مــا ذُكِّــرُوا بِــهِ اَنْجَيْنَـا الَّذينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِآ وَ اَخَذْنَا الَّذينَ ظَلَمُــوا بِعَــذابٍ بَئيسٍ بِمــا كــانُــوا يَفْسُقُـــونَ،»
«و چون چيزهايي را كه بدان تذكرشان داده شده بود به غفلت سپردند كساني را كه از بدي منع مي‌كردند رهانيديم و كساني را كه ستم كرده بودند به سزاي آن عصيان كه مي‌كـردند به عذابي سخت دچار كرديم،» (165 / اعراف)
«فَلَمّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئينَ،»
آزمايش يهود به وسيله صيدماهي (345)
«وقتي از آن‌چــه نهـي شده بودند سرپيچيدند گفتيمشان بوزينگان مطرود شويد!»
(166 / اعراف)
خــداونــد متعال حدود و مقرراتي براي روز شنبه يهود جعل فرموده بود و آن اين بود كه به خــاطــر بــزرگــداشت ايـن روز شكار ماهي را ترك كنند.
و تجاوز يهوديان اهالي آن منطقه از حدود خدايي روز شنبه بود كه ماهي‌ها روي آب آشكار مي‌شدند و ايشان ممنوع از صيد بودند و اما بعد از روز شنبه كه مجاز در صيد بودند ماهي‌ها نزديك نمي‌آمدند و اين خود امتحاني بوده از خداي تعالي و خداوند به اين جهت ايشان را به چنين امتحاني مبتلا كرد كه فسق و فجور در ميان ايشان رواج يافته بود و حرص بر اين اعمال، ايشان را وادار به مخالفت امر خدا و صيد ماهي و به
(346) غذا و تغذيه انسان
دست آوردن هزينه فسق و فجورشان مي‌كرد و تقوائي كه ايشان را از مخالفت باز بدارد نــداشتنــد لــذا فــرمــود: «اين‌چنين ما ايشان را مي‌آزماييم به خاطر فسقي كه مرتكب مي‌شدند.»
عده‌اي بودند كه اين گروه خلافكار را موعظه مي‌كردند. و گروهي ديگر به آن‌ها كه موعظه مي‌كردند اعتراض مي‌كردند كه چرا مردمي را كه خدا هلاكشان خواهد كرد مــوعظـه مي‌كنيـد؟
گــروهي كه اعتــراض مي‌كــردند خــود از اهل تقوا بودند و از مخالفت امر خدا پــروا داشتنــد جــز اين كه ديگــران را كه اهــل فســق بودند نهي از منكر نمي‌كردند.
از گفتار عده‌اي كه سكوت كردند برمي‌آيد كه اهل فسق و فجور مسأله تجاوز و عصيان را به حدي رسانده بودند كه علنا مرتكب فسق مي‌شدند و ديگر نهي از منكر در
آزمايش يهود به وسيله صيدماهي (347)
ايشان اثر نمي‌كرده، چيزي كه هست آن امت ديگر كه سكوت نكرده و هم‌چنان نهي از منكر مي‌كردند مأيوس از موعظه نبودند و هنوز اميدوار بودند بلكه در اثر پافشاري بر مــوعظــه و نهـي از منكر دست از گناه بردارند و لااقل چند نفري از ايشان، تا اندازه‌اي بـه راه بيـاينــد.
علاوه بر اين، غرضشان از اصرار بر موعظه اين بوده كه در نزد خداي سبحان معذور باشند و بدين وسيله مخالفت با فسق و انزجار خود را از طغيان و تمرد اعلام داشتـه بـاشنـد.
و لـــذا در پــاسـخ امـت ســاكــت اظهــار داشتنــد: «تا هم نزد پروردگارتان معــذور بــاشيــم و هــم شــايــد ايشــان از گنــاه دســت بــردارنــد.»
و در اين كه گفتند: «نزد پروردگارتان» و نگفتند: «نزد پروردگارمان،» اشاره است
(348) غذا و تغذيه انسان
به اين كه نهي از منكر به ما اختصاص ندارد، شما هم كه سكوت كرده‌ايد مسؤوليد و بايد اين سكوت را شكسته و اين قوم را نصيحت كنيد، براي اين كه اعتذار به سوي پروردگار به خاطر مقام ربوبيتيش بر هر كسي واجب است و همه مربوبين اين پروردگار بايد ذمه خود را از تكاليفي كه به ايشان شده و وظائفي كه به آنان محول گشتــه فــارغ ســازنــد، همــان طور كه ما مربوب اين رب هستيم شما نيز هستيد، پس آن‌چه كــه بـر مــا واجــب است بر شمــا نيز واجــب است.
«فَلَمّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ اَنْجَيْنَا الَّذينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِآ،»
«و چــون چيــزهايي را كــه بــدان تــذكــرشان داده شده بود به غفلت سپردند كساني را كــه از بــدي منــع مي‌كــردنـد رهانيديم....» (165 / اعراف)
آزمايش يهود به وسيله صيدماهي (349)
مقصود از فراموشي تذكرها بي‌تأثير شدن آن در دل‌هاي ايشان است، هر چند به ياد آن تذكرها بوده باشند، زيرا اخذ الهي مسبب از بي اعتنايي به اوامر او و اعراض از تذكرهاي انبياي او است و گرنه اگر مقصود فراموشي باشد عقوبت معنا نداشت چون فراموشي به حسب طبع خودش مانع از فعليت تكليف و حلول عقوبت است.
در خود آيه دلالت هست بر اين كه نجات يافتگان از ايشان تنها همان اشخاصي بوده‌اند كه نهي از منكر مي‌كردند و خداوند مابقي ايشان يعني مرتكبين صيد ماهي در روز شنبه و آن كساني را كه سكوت كرده بودند و تازه به دسته اول اعتراض مي‌كردند كه چــرا ايشــان را موعظه مي‌كنيد، همه را به عذاب خود هلاك كرده است.
و نيز آيه دلالت مي‌كند كه خداوند اعتراض كنندگان را به خاطر سكوتشان و ترك نكــردن مــراوده با ايشــان شــريك ظلم و فسق متجاوزين شناخته است.
(350) غذا و تغذيه انسان
و نيز آيه شريفه دلالت مي‌كند بر يك سنت عمومي الهي - نه اين كه اين روش تنها اختصاص به بني‌اسرائيل داشته باشد- و آن سنت اين است كه جلوگيري نكردن از ستــم ستــم‌گــران و مــوعظــه نكــردن ايشــان در صــورت امكـان و قطع نكردن رابطه با ايشان در صورت عدم امكان مــوعظــه، شــركت در ظلــم است و عــذابي كه از طرف پروردگار در كمين ستم‌گران است در كميــن شــركــاي ايشـان نيز هست! (1)

آزمـايش تـاريخـي نهـي از خـوردن آب

1- الميزان ج :8 ص: 384 .
آزمايش تاريخي نهي از خوردن آب (351)
«فَلَمّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قالَ اِنَّ اللّهَ مُبْتَليكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنّي وَ مَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَاِنَّهُ مِنّي اِلاّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ اِلاّ قَليلاً مِنْهُمْ فَلَمّا جاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذينَ امَنُوا مَعَهُ قالُوا لا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَ جُنُودِهِ قالَ الَّذينَ يَظُنُّونَ اَنَّهُمْ مُلاقُوا اللّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَليلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثيرَةً بِاِذْنِ اللّهِ وَ اللّهُ مَعَ الصّابِرينَ،»
«و همين كه طالوت سپاهيان را بيرون برد گفت خدا شما را با نهري امتحان كند، هر كه از آن بنوشد از من نيست و هر كس از آن ننوشد از من است مگر آن كس كه با مشت خود كفي بردارد و لبي‌تر كند و از آن همه لشكر به جز اندكي، همه نوشيدند و همين كه او با كساني كه ايمان داشتند از نهر بگذشت گفتند امروزه ما را طاقت جالوت و سپاهيان وي نيست آن‌ها كه يقين داشتند به پيشگاه پروردگار
(352) غذا و تغذيه انسان
خويش مي‌روند گفتند: چه بسيار شده كه گروهي اندك به خواست خدا بر گروهي بسيار غلبه كرده‌اند و خدا پشتيبان صابران است!» (249 / بقره)
تمامي بني‌اسرائيل از پيامبر خود درخواست فرماندهي كردند و همگي پيمان محكم بستند كه آن فرمانده را نافرماني نكنند و كثرت جمعيت آنان آن قدر بود كه بعد از تخلف جمعيت بسياري از آنان از شركت در جنگ، تازه باقي مانده آنان جنودي بودند و اين جنود هم در امتحان آب نهر كه داستانش مي‌آيد كه اكثرشان رفوزه و مردود شدند و به جز اندكي از آنان در آن امتحان پيروز نشد و تازه آن عده اندك هم هماهنگ نبودند، به خاطر اين كه بعضي از آنان يك شب، آب خوردند و معلوم شد كه دچار نفاق هستند، پس در حقيقت آن‌چه باقي ماند، اندكي از اندك بود، در عين حال پيروزي نصيب آن
آزمايش تاريخي نهي از خوردن آب (353)
انــدك شـد، چـون ايمـان داشتند و در بـرابـر لشكـر بسيـار انبوه جالوت صبر كردند.
آيه شريفه خواسته است لشكريان طالوت را با دو آزمايش به سه طائفه تقسيم كند اول آن‌هائي كه از طالوت نبودند چون از نهر نوشيدند، دوم آن‌هائي كه از وي بودند چون از نهر ننوشيدند، سوم آن‌هائي كه مردد بودند و وضعشان در آزمايش نهر معلوم نشد، چون مشتي آب برداشتند و نوشيدند و آزمايشي ديگر وصفشان را روشن مي‌كنــد و آن اين است كه اگر در حال جنگ به خدا اعتماد نموده، در برابر دشمن مقاومت كنند از طالوت خواهند شد و اگر دچار قلق و اضطراب شوند، از طائفه دوم خواهند گرديد.
در مجموع اين گفتار اشاره‌اي است به يك حقيقت كه از سراپاي اين داستان استفاده مي‌شود و آن اين است كه خداي تعالي قادر است عده‌اي بسيار قليل و از نظر روحيه
(354) غذا و تغذيه انسان
مردمي ناهماهنگ را بر لشكري بسيار زياد ياري دهد! (1)

غذاي ابراهيم عليه‌السلام براي فرشتگان

«وَ لَقَــدْ جآءَتْ رُسُلُنــآ اِبْــراهيــمَ بِالْبُشْري قالُوا سَلما قالَ سَلمٌ فَما لَبِثَ اَنْ جآءَ بِعِجْلٍ حَنيذٍ،»
«فرستادگان ما در سر راه خود نزد ابراهيم آمدند تا به او كه مردي سالخورده و داراي همسري پير و نازا بود مژده دهند كه به زودي فرزنددار مي‌شوند، نخست سلام كردند و ابراهيم جواب سلام را داد و چيزي نگذشت كه گوساله‌اي چاق و
1- الميـــــــــــــــزان ج :2 ص: 441 .
غذاي ابراهيم (ع) براي فرشتگان (355)
بـريـان بـرايشـان حـاضـر ساخت.» (69/ هود)
«فَلَمّا رَءآا اَيْــدِيَهُــمْ لا تَصِــلُ اِلَيْــهِ نَكِــرَهُــمْ وَ اَوْجَــسَ مِنْهُـمْ خِيْفَةً قالُوا لا تَخَــفْ اِنّآ اُرْسِلْنـا اِلـي قَـوْمِ لُـوطٍ،»
«ولي وقتي ديد دستشان به آن غذا نمي‌رسد رفتارشان را ناپسند و خصمانه تشخيص داده، از آنان احساس ترس كرد، فرستادگان ما گفتند: مترس ما مأموران عذاب به سوي قوم لوطيم.» (70 / هود)
«حَنيذ» گوشتي است كه روي سنــگ داغ شــده از آتش، بـريـان كننــد.
«قديد» به معناي گوشتي است كه به وسيله سنگ داغ شده به وسيله خورشيد كباب شده باشد، بعضي گفته‌اند، حَنيذ نام كبابي است كه آب و چربي از آن بچكد.
(356) غذا و تغذيه انسان
و آيه شريفه «فَراغَ اِلي اَهْلِه فَجاءَ بِعِجْلٍ سَمينٍ،» (26 / ذاريات) كه راجع به همين داستان است خالي از مختصر تأييدي براي معناي دوم نيست، زيرا اگر بخواهند گوشت گوساله را به وسيله سنگ داغ شده با آتش و با تابش خورشيد كباب كنند به ناچار بايد آن را قطعه قطعه كنند و در اين صورت بيننده نمي‌تواند تشخيص دهد گوساله‌اي كه اين قطعــات از آن گــرفتــه شــده چــاق بــوده يا لاغــر، تنهــا وقتــي مي‌تــوانــد بفهمـد چــاق بــوده كه حيــوان را درستـي در تنور و يا آتشي ديگر كباب كرده باشند.
«فَما لَبِثَ اَنْ جآءَ بِعِجْلٍ حَنيذٍ،» (69 / هود) يعني در آوردن گوساله بريان هيچ درنگ نكــرد و بلافاصله آن را براي ميهمانان آورد در حــالي كه آب و روغن از آن مي‌چكيد.
ابراهيم عليه‌السلام بعد از آن كه آن گوساله بريان را جلو فرشتگان گذاشت، دست ميهمانان را ديد كه به غذا نمي‌رسد مثل اين كه نمي‌خواهند نان و نمك او را بخورند (و
غذاي ابراهيم (ع) براي فرشتگان (357)
اين خود نشانه دشمني و شر رساني است،) لذا در دل خود احساس ترس از آن‌ها كرد، فرشتگان براي اين كه او را ايمني و دل‌گرمي داده باشند گفتند: مترس كه ما به سوي قوم لوط فرستاده شده‌ايم.
آن هنگام ابراهيم عليه‌السلام فهميد كه ميهمانانش از جنس فرشتگانند كه منزه از خوردن و نــوشيــدن و امثــال اين امــوري كه لازمــه داشتن بــدن مــادي است مي‌باشند و بـراي امـري عظيـم ارسال شده‌اند. (1)

تأويل طعام زندانيان همراه يوسف عليه‌السلام

1- الميزان ج :10 ص: 477 .
(358) غذا و تغذيه انسان
«وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ قالَ اَحَدُهُمآ اِنّي اَرينيآ اَعْصِرُ خَمْرا وَ قالَ الاْخَرُ اِنّي اَرينيآ اَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسي خُبْزا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَأْويلِهآ اِنّا نَــريكَ مِــنَ الْمُحْسِنيــنَ،»
«و با يوسف دو جوان ديگر هم، زنداني شدند يكي از آن‌ها گفت من در خواب ديدم كه انگور (براي شراب) مي‌فشارم، ديگري گفت من ديدم كه بر بالاي سر خود طبق ناني مي‌برم و مــرغــان هــوا از آن مي‌خــورنــد، اي يــوســف تو ما را از تعبيــر آن آگــاه كــن كـه تــو را از نيكـوكـاران مي‌بينيـم.» (36 / يوسف)
«قالَ لا يَأْتيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهآ اِلاّ نَبَّأْتُكُما بِتَأْويلِه قَبْلَ اَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما مِمّا عَلَّمَني رَبّيآ اِنّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ هُمْ كفِرُونَ،»
تأويل طعام زندانيان همراه يوسف (ع) (359)
«يوسف در پاسخ آن‌ها گفت من شما را قبل از آن كه طعام آيد و تناول كنيد به تعبير خوابتان آگاه مي‌سازم كه اين علم را خداي من به من آموخته است زيرا كه من آئين گروهي را كه به خــدا بي ايمــان و به آخــرت كــافــرند ترك گفتم.»
(37 / يوسف)
«...يصحِبَيِ السِّجْنِ اَمّآ اَحَدُكُما فَيَسْقي رَبَّهُ خَمْرا وَ اَمَّا الاْخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْــرُ مِــنْ رَأْسِــه قُضِــيَ الاَْمْـــرُ الَّــذي فيــهِ تَسْتَفْتِيــانِ،»
«...يوسف گفت، اي دو رفيق زنداني من اما يكي از شما ساقي شراب شاه خواهد شد و اما آن ديگري بدار آويخته مي‌شود تا مرغان مغز سر او را بخورند اين امري كه درباره آن از من خواستيد قطعي و حتمي است.» (41/ يوسف)
(360) غذا و تغذيه انسان
دو زنداني نام‌برده بردگان پادشاه بوده‌اند. وقتي آن دو زنداني با حسن ظن ناشي از ديدن سيماي نيكوكاران در چهره يوسف عليه‌السلام به آن جناب روي آوردند و درخواست كردند كه وي خواب‌هايشان را تعبير كند، يوسف عليه‌السلام فرصت را براي اظهار و فاش ساختن اسرار توحيد كه در دل نهفته مي‌داشت غنيمت شمرده، از موقعيتي كه پيش آمده بود براي دعوت به توحيد و به پروردگارش كه علم تعبير را به او افاضه فرموده، استفاده كرد و گفت: كه اگر من در اين باب مهارتي دارم ، پروردگار مرا تعليمم داده و سزاوار نيست كه براي چنين پروردگاري شريك قائل شويم.
و خــلاصــه به بهــانه اين پيشامد نخست مقداري درباره توحيد و نفي شركاء صحبــت كــرد، آن‌گــاه به تعبيــر خــواب آن دو پـرداخت.
و در پاسخ آن دو چنين فرمود: هيچ طعامي - به عنوان جيره زندانيان - براي شما
تأويل طعام زندانيان همراه يوسف (ع) (361)
نمي‌آورند مگر آن كه من تأويل و حقيقت آن طعام و مآل آن را براي شما بيان مي‌كنم، آري من به اين اسرار آگاهي دارم و همين خود شاهد صدق دعوت من است به دين توحيد. يوسف عليه‌السلام خواسته است معجزه‌اي براي نبوت خود ارائه داده باشد، نظير گفتــار مسيــح عليه‌السلام به بنــي‌اســرائيــل كه فــرمــود: «شمــا را از آن‌چــه مي‌خوريد و آن‌چه در خانه‌هايتان ذخيره مي‌كنيد خبر مي‌دهم اگر اهل ايمــان بــاشيــد مسلمــا در اين امر بــرايتــان نشانه‌اي از حقيقت است.» (49 / آل عمران)(1)

طعام سال‌هاي فراواني و عسرت مصريان در رؤياي شاه

1- الميزان ج :11 ص: 234 .
(362) غذا و تغذيه انسان
«وَ قالَ الْمَلِكُ اِنّي آ اَري سَبْعَ بَقَرتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَ سَبْعَ سُنْبُلتٍ خُضْرٍ وَ اُخَرَ يابِستٍ يآاَيُّهَا الْمَلَأُ اَفْتُوني في رُءْييَ اِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُـرُونَ،»
«شاه گفت: من در رؤيا هفت گاو فربه را ديدم كه هفت گاو لاغر آن‌ها را مي‌خورند و هفت خوشه سبز و هفت خوشه خشكيده، كه خشكيده‌ها بر سبزه‌ها پيچيــدنــد و آن‌هــا را از بين بردند. اي بزرگان! اگر تعبير رؤيا مي‌كنيد مرا دربــاره رؤيـايـم نظـر دهيد!» (43 / يوسف)
«قالَ تَزْرَعُونَ سَبْــعَ سِنيــنَ دَأَبــا فَمــا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ في سُنْبُلِهآ اِلاّ قَليلاً مِمّا تَــأْكُلُـونَ،»
«... گفت هفت سال پياپي كشت مي‌كنيد، هر چه درو كرديد آن را جز اندكي كه
طعام سال‌هاي فراواني و عسرت مصريان در ... (363)
مي‌خوريد، در خوشه گذاريد!» (47 / يوسف)
«ثُــمَّ يَــأْتي مِــنْ بَعْــدِ ذلِــكَ سَبْــعٌ شِــدادٌ يَأْكُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ اِلاّ قَليلاً مِمّا تُحْصِنُونَ،»
«آن گاه از پي اين سال‌ها هفت سال سخت بيايد كه آن‌چه از پيش براي آن نهــاده‌ايـد مگــر انــدكي كه محفوظ داريد به مصرف مي‌رسانيد.» (48 / يوسف)
«ثُــمَّ يَــأْتــي مِـنْ بَعْـدِ ذلِـكَ عـامٌ فيـهِ يُغـاثُ النّاسُ وَ فيـهِ يَعْصِـــرُونَ،»
«عاقبت از پي اين سال‌ها سالي بيايد كه در اثناي آن، باران زيادي نصيب مردم شــود و در آن ســال مــردم عصيــر (ميــوه‌هــا و دانـه‌هـاي روغني) مي‌گيرند.»
(49 / يوسف)
پادشاه مصر به كرسي‌نشينان خود گفت من در خواب مي‌بينم كه هفت گاو چاق را
(364) غذا و تغذيه انسان
هفت گاو لاغر مي‌خوردند و نيز هفت سنبله سبز و سنبله‌هائي خشك ديگر را مي‌بينم حــال حكــم ايــن رؤيــا را بــرايــم بيــان كنيـد اگر از تعبير خواب سررشته‌اي داريد.
بــزرگــان گفتنــد آن‌چــه كــه ديــده‌اي اضغــاث احــلام و خواب‌هاي مختلف و در هم شده است و مـا تعبيــر اين گــونــه خواب‌ها و يا همــه خــواب‌ها را نمي‌دانيم، بلكه تنها خواب‌هاي صــالــح و صحيــح را مي‌توانيم تعبير كنيم.
يكي از دو رفيق زنداني يوسف كه از زندان نجات يافت و بعد از چندين سال به يادش آمد آن‌چه را كه يوسف بعد از تعبير خواب او درخواست كرده بود گفت: من تأويل آن‌چه را كه پادشاه در خواب خود ديده در اختيارتان مي‌گذارم، مرا اجازه دهيد تا در زندان نزد يوسف بروم و خبر تأويل اين خواب را برايتان بياورم.
او در زندان نزد يوسف آمد و گفت: اي يوسف، اي صديق! نظر بده ما را درباره
طعام سال‌هاي فراواني و عسرت مصريان در ... (365)
رؤيائي كه ملك ديده، آن‌گاه متن رؤيا را نقل كرده و گفته است كه مردم منتظرند من تأويل رؤياي او را از تو گرفته برايشان ببرم.
يوسف فرمود: بايد هفت سال پشت سرهم و به طور مستمر كشت و زرع كنيد و آن‌چه را درو مي‌كنيد در سنبله‌اش بگذاريد تا فاسد نگردد و همه را بدين گونه انبار كنيد مگــر انــدكي كه آذوقــه آن سال شما است!
اين كه يوسف عليه‌السلام دستور داد كه گندم را نكوبند وهم‌چنان در سنبله‌اش بگذارند براي اين بود كه جانور نمي‌تواند داخل سنبله شود و در نتيجه گندم هر چه هم بماند خــراب نمي‌شــود به خــلاف ايــن كــه آن را بكوبند و از سنبله جدا كنند كه خيلي زود فاسد مي‌شود.
كلمه «شِداد» اگر از باب «شَدُّ عَلَيْه،» و به معناي حمله آوردن باشد اين كلام مشتمل
(366) غذا و تغذيه انسان
بر يك تمثيل لطيفي خواهد بود، زيرا سال‌هاي قحطي چون درنده‌اي خون‌آشام است كه به مردم حمله مي‌آورد و ايشان را دريده و مي‌خورد، كه اگر مردم ذخيره‌اي داشته بـاشنــد اين درنــده متــوجــه آن ذخيــره‌ها شده و از خود مردم منصرف مي‌شود.
معناي آيه اين است كه پس از هفت سال فراواني، هفت سال قحطي پديد مي‌آيد كه بر شما حمله مي‌كنند و آن‌چه شما از پيش اندوخته كرده‌ايد مي‌خورند مگر اندكي را كه انبار كرده و ذخيره نموده‌ايد.
«عاقبــت از پــي اين سال‌ها ســالي بيــايــد كه در اثنــاي آن، بــاران زيــادي نصيب مـردم شود و در آن سال مردم عصير (ميوه‌ها و دانه‌هاي روغني) مي‌گيرند.» (49 / يوسف) (1)
1- الميـــــــــزان ج :11 ص: 251 .
طعام سال‌هاي فراواني و عسرت مصريان در ... (367)

اصحاب كهف به دنبال غذاي پاكيزه

«وَ كَذلِكَ بَعَثْناهُمْ لِيَتَساءَلُوا بَيْنَهُمْ قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قالُوا لَبِثْنا يَوْما اَوْ بَعْــضَ يَــوْمٍ قــالُــوا رَبُّكُــمْ اَعْلَــمُ بِمــا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا اَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هذِه اِلَي الْمَدينَةِ فَلْيَنْظُرْ اَيُّها اَزْكي طَعـامـا فَلْيَـأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَلْيَتَلَطَّفْ وَ لا يُشْعِــرَنَّ بِكُـمْ اَحَدا،»
«چنين بود كه بيدارشان كرديم تا از هم‌ديگر پرسش كنند، يكي از آن‌ها گفت: چه قدر خوابيديد؟ گفتند روزي يا قسمتي از روز خوابيده‌ايم گفتند پروردگارتان بهتر دانــد كه چــه مــدت خواب بوده‌ايد، يكي‌تان رابا اين پولتان به شهر بفرستيد تا بنگرد طعام كدام يكي‌شان پاكيزه‌تر است و خوردني از آن جا براي شما بياورد و
(368) غذا و تغذيه انسان
بــايــد سخــت دقــت كنــد كــه كســي از كار شما آگـاه نشود!» (19 / كهف)
...پيشنهادمي‌كند يك‌نفر را به شهر بفرستند تاطعامي برايشان بخرد و غذائي تهيه كند.
«يكي‌تان را با اين پولتان به شهر بفرستيد تا بنگرد طعام كدام يكي‌شان پاكيزه‌تر است و خوردني از آن جا براي شما بياورد،» مقصود از «طعام كدام يكي‌شان،» اهل شهــر است، يعني كــدام يك از اهل شهر طعــام بهتــري دارد از او بخــرد و بيـاورد.
كلمــه «اَزْكــي» «پاكيزه‌تر» از مــاده زكات است و زكات طعام پاكيزه آن است. (1)
1- الميزان ج :13 ص: 364 .
اصحاب كهف به دنبال غذاي پاكيزه (369)

غــذاي موسي در سفـري به جستجوي خضر

«وَ اِذْ قــالَ مُوسي لِفَتيـهُ لا اَبْرَحُ حَتّي اَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ اَوْ اَمْضِيَ حُقُبا،»
«و چون موسي به شاگرد خويش گفت: آرام نگيرم تا به مجمع دو دريا برسيم، يا مدتي دراز بسر برم.» (60 / كهف)
«فَلَمّا بَلَغا مَجْمَــعَ بَيْنِهِما نَسِيــا حُـوتَهُما فَاتَّخَذَ سَبيلَــهُ فِي الْبَحْـرِ سَرَبا،»
«و همين كه به جمع ميان دو دريا رسيدند ماهيشان را از ياد بردند و آن ماهي را كه خود را به طرف دريا پيش گرفت،» (61 / كهف)
«فَلَمّا جــاوَزا قــالَ لِفَتيــهُ اتِنــا غَــداءَنا لَقَــدْ لَقينا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَبا،»
«و چــون بگــذشتنــد به شاگردش گفت: غذايمان را پيشمان بيار كه از اين
(370) غذا و تغذيه انسان
سفــرمــان خستگــي بسيــار ديـديم!» (62 / كهف)
«قالَ اَرَاَيْتَ اِذْ اَوَيْنا اِلَي الصَّخْرَةِ فَاِنّي نَسيتُ الْحُوتَ وَ ما اَنْسانيهُ اِلاَّ الشَّيْطـانُ اَنْ اَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبيلَهُ فِي‌الْبَحْرِ عَجَبا،»
«گفت: خبرداري كه وقتي به آن سنگ پناه برديم من ماهي را از ياد بردم و جز شيطان مرا به فراموش كردن آن وا نداشت، كه يادش نكردم و راه عجيب خود را پيش گرفت،» (63 / كهف)
«قـالَ ذلِـكَ ما كُنّا نَبْغِ فَارْتَدّاعَلي اثارِهِما قَصَصا،»
«گفت: اين همان است كه مي‌جستيم و با پي‌جويي نشانه قدم‌هاي خويش بــازگشتنــد،» (64/ كهف)
غذاي موسي در سفري به جستجوي خضر (371)
مجمع البحرين آن قسمت از زمين است كه به يك اعتبار در آخر شرقي مديترانه و به اعتبــار ديگــر در آخر غربي خليج فارس قرار دارد و به نوعي مجاز آن را محل اجتماع دو دريــا خـوانـده‌اند.
«نَسِيا حُوتَهُما» از دو آيه بعد استفاده مي‌شود كه ماهي مذكور ماهي نمك خورده و يا بريان شده بوده و آن را با خود برداشته‌اند كه در بين راه غذايشان باشد، نه اين كه ماهي زنده‌اي بوده. وليكن همين ماهي بريان شده در آن منزل كه فرود آمدند زنده شده و خود را به دريا انداخته است و جوان همراه موسي نيز زنده شدن آن را و شنايش را در آب دريا ديده است.
چيزي كه هست يادش رفته بود كه به موسي بگويد و موسي هم فراموش كرده بود كه از او بپرسد ماهي كجاست و بنابراين اين كه فرموده: «نَسِيا حُوتَهُما» هر دو، ماهي
(372) غذا و تغذيه انسان
خود را فراموش كردند، معنايش اين مي‌شود كه موسي فراموش كرد كه ماهي در خورجين است و رفيقش هم فراموش كرده به وي بگويد ماهي زنده شد و به دريا افتاد.
آيات مورد بحث صريح نيست در اين كه ماهي مزبور بعد از مردن زنده شده باشد، بلكه تنها از ظاهر «فراموش كردند ماهيشان را» و از ظاهر كلام رفيق موسي كه گفت: «من مــاهــي را فــرامــوش كــردم،» اين معنــا استفــاده مي‌شود كه ماهي را روي سنگي لب دريا گذاشته بوده‌اند و به دريــا افتــاده و يــا مــوج دريــا آن را به طرف خود كشيده اسـت و در اعمــاق دريــا فــرو رفتــه و ناپــديــد شده است.
اين معنا را روايات تأييد مي‌كند، زيرا در آن‌ها آمده كه قضيه گم شدن ماهي علامت ديــدار با خضــر بـوده نه زنده شدن آن ـ و خـدا داناتر است.
بعد از آن كه از مجمع البحرين گذشتند موسي به جوان ملازم خود فرمود تا
غذاي موسي در سفري به جستجوي خضر (373)
چاشتشان كه عبارت از همان ماهيي بوده كه با خود برداشته بودند بياورد زيرا از مسـافـرت خود خستـه شده به تجـديـد نيرو نيازمند شـده‌اند.
مراد از «غَداء» عبارت است از هر چه كه با آن چاشت كنند.
اين جريان در مجمع البحرين بوده حاصل پاسخي كه به موسي داده اين مي‌شود كه غذايي نداريم تا با آن سد جوع كنيم، چون غذاي ما همان ماهيي بود كه زنده شد و در دريا شناور گشت. آري، وقتي به مجمع البحرين رسيديم و در كنار آن صخره منزل كرديم (ماهي به دريا رفت،) و من فراموش كردم به شما خبر دهم.
مــوســي گفــت: اين جــريــان كه دربــاره مــاهــي اتفاق افتاد همان علامتي بود كه ما در جستجويش بوديم، لاجرم از همان جا برگشتند و درست از آن جا كه آمده بــودنــد (با چــه دقتــي) جــاي پــاي خود را گرفته پيش رفتند.
(374) غذا و تغذيه انسان
از جمله «ذلِكَ ما كُنّا نَبْغِ، ـ ما هم درپي اين‌قصه بوديم،» كشف مي‌شود، كه موسي عليه‌السلام قبلاً از طريق وحي مأمور بوده كه خود را در مجمع البحرين به عالم برساند و علامتي به او داده بودند و آن داستان گم شدن ماهي بوده، حال با خصوص قضيه زنده شدن و به دريا افتادن و يا يك نشاني مبهم و عمومي‌تري از قبيل گم شدن ماهي و يا زنده شدن آن ـ و يا مرده زنده شدن و يا امثال آن بوده است و لذا مي‌بينيم حضرت موسي به محضي كه قضيــه مــاهــي را مي‌شنود مي‌گويد: «ما هم در پي اين قصه بوديم،» و بي‌درنگ از همان جا برگشته خــود را به آن مكان كه آمده بود مي‌رساند و در آن‌جا به آن عالم بـرخـورد مي‌نمايند. (1)
1- الميــزان ج :13 ص: 470 .
غذاي موسي در سفري به جستجوي خضر (375)

موسي عليه‌السلام و درخواست غذا در ازاي ساخت ديوار

«...فَانْطَلَقا حَتّي اِذا اَتَيا اَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما اَهْلَها فَاَبَوْا اَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فيهــا جِــدارا يُـريـدُ اَنْ يَنْقَــضَّ فَـاَقـامَـهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ اَجْرا،»
«... پس برفتند تا به دهكده‌اي رسيدند و از اهل آن خوردني خواستند و آن‌ها از مهمان كردنشان دريغ ورزيدند، در آن جا ديواري يافتند كه مي‌خواست بيفتد، پس آن را به‌پا داشت و گفت: كاش براي اين كار مزدي مي‌گرفتي!» (77 / كهف)
(376) غذا و تغذيه انسان
مراد از «اِسْتَطْعَم» طلب طعام است به عنوان ميهماني و لذا دنبالش فرمود: پس از ايـن كـه ميهمانشان كننـد مضـايقه نمـودند.
مقصود موسي از اين كه گفت خوب است در برابر عملت اجرتي بگيري اين بوده كه با آن اجرت غذايي بخرند تا سد جوع كنند. (1)

وحـي به مـادر مـوسي بـراي شيـردادن او

«وَ اَوْحَيْنــا اِلـي اُمِّ مُـوســي اَنْ اَرْضِعيــهِ فَــاِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَاَلْقيهِ فِي الْيَمِّ وَ لا تَخــافـي وَ لا تَحْــزَني اِنّا رادُّوهُ اِلَيْكِ وَ جــاعِلُــوهُ مِنَ الْمُــرْسَليــنَ،»
1- الميزان ج :13 ص: 474 .
وحي به مادر موسي براي شيردادن او (377)
«و به مادر موسي وحي كرديم كه او را شير بده، همين كه بر جان او بيمناك شدي او را به دريا بينداز و مترس و غمگين مباش كه ما وي را به تو برگردانيده و از پيامبرانش مي‌كنيم!» (7 / قصص)
«وَ حَــرَّمْنــا عَلَيْهِ الْمَراضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقالَتْ هَلْ اَدُلُّكُمْ عَلي اَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُــمْ وَ هُــمْ لَــهُ نــاصِحُــونَ،»
«ما قبلاً پستان همه زنان شيرده را بر او حرام كرده بوديم، در نتيجه پستان احدي را نگرفت، خواهرش گفت: آيا مي‌خواهيد شما را به خانداني راهنمايي كنم كه براي شما سرپرستي اين كودك را به عهده بگيرند خانواده‌اي كه خيرخواه اين كــودك بـاشند؟» (12 / قصص)
(378) غذا و تغذيه انسان
در حالي كه شدت و بيچارگي بني‌اسرائيل به حد نهايت رسيده بود مادر موسي به وي حامله شد و كسي نفهميد و او را زاييد باز كسي نفهميد و ما به مادر او وحي كرديم كه به موسي شير بده و مادامي كه از جانب فرعون احتمال خطري نمي‌دهي به شيردادن ادامه بده و چون ترسيدي بر او كه لشكريان فرعون خبردار شوند و او را گرفته مانند هزاران كودك كه همه را كشتند به قتل برسانند - او را به دريا بينداز - كه به طوري كه از روايــات بــر مي‌آيــد دريــاي مــذكــور همــان نيل بوده - و ديگر از كشته شدن او مترس و از جدايي او غمگين مشو، كه ما دوباره او را به تــو برمي‌گــردانيــم و او را از پيــامبـران قــرار مي‌دهيــم، تا رســولي به سوي آل فرعون و بني‌اسرائيل بوده باشد!
«وَ اَصْبَحَ فُؤادُ اُمِّ مُوسي فارِغا،» (10 / قصص) مراد از فراغت قلب مادر موسي اين است كه: دلش از ترس و اندوه خالي شد و لازمه اين فراغت قلب اين است كه ديگر
وحي به مادر موسي براي شيردادن او (379)
خيال‌هاي پريشان و خاطرات وحشت‌زا در دلش خطور نكند و دلش را مضطرب نكند و دچار جزع نگردد و در نتيجه اسرار فرزندش موسي را كه مي‌بايست مخفي كند، اظهار نكند و دشمنان پي به راز وي نبرند.
قلــب مــادر مــوســي بــه سبــب وحــي، از تــرس و انــدوهــي كه باعث مي‌شد سر فرزندش فــاش گردد خــالي شد، آري، اگــر ما قلب او را به وسيله وحي تثبيت نمي‌كرديم و وثــوق به محافظت خداوند از موسي پيدا نمي‌كرد، نزديك بود كه سرگذشت فرزندش‌را با جزع و فزع اظهارنمايد.
مــادر مـوســي به خــواهــر موسي - كه دخترش باشد - گفت: دنبال موسي را بگيــر، ببين چــه بر ســرش آمــد و آب، صنـدوق او را به كجـا برد؟
خواهر موسي هم‌چنان دنبال او را گرفت، تا آن كه موسي را از دور ديد كه خدام
(380) غذا و تغذيه انسان
فرعون او را گرفته‌اند، در حالي كه فرعونيان متوجه مراقبتش نشدند.
موسي قبل از آن كه خواهرش نزديك شود از مكيدن پستان زنان امتناع ورزيده بود. ما موسي را طوري كرديم كه از احدي غير از مادرش پستان قبول نكرد و از مكيدن پستان زنان شيرده ديگر امتناع ورزيد، در نتيجه هر چه زن شيرده آوردند پستانش را قبول نكرد، همين كه خواهرش آمد و وضع را بديد، به آل فرعون گفت: آيا مي‌خواهيد شما را به خانداني راهنمايي كنم كه آنان تكفل و سرپرستي اين كودك را به نفع شما به عهـده بگيرند؟ خانداني كه خيرخواه وي باشند.
پس فرعونيان پيشنهادش را پذيرفتند و او ايشان را راهنمايي به مادر موسي كرد، پس موسي را تسليم مادرش كردند، در نتيجه او را با اين نقشه‌ها به مادرش برگردانيديم تا با مشاهده فــرزنــدش يقيــن پيــدا كند و تحقق وعده خدا را به چشم
وحي به مادر موسي براي شيردادن او (381)
ببيند، چون مادر موسي قبل از اين جــريــان وعده خدا را شنيده بود و مي‌دانست كه وعده او حق است و ايمــان بــه آن نيــز داشت، ولــي ما موسي را به او برگردانديم تا بـا ديـدن او يقين به حقــانيت وعــده خــدا كند.
و مراد از وعده خدا تنها وعده برگرداندن موسي نيست، بلكه مطلق وعده الهي است، به دليل اين كه فرموده: «ولي بيشتر مردم نمي‌دانند،» يعني يقين پيدا نمي‌كنند و غالبا در وعده‌هاي خدا گرفتار شك و ريبند و دل‌هايشان مطمئن به آن نيست و حاصل معناي آيه اين است كه: مادر موسي با مشاهده حقانيت اين وعده‌اي كه خدا به او داد، يقين پيدا كرد، به اين كه مطلق وعده‌هاي خدا حق است. (1)
1- الميزان ج:16 ص: 11 .
(382) غذا و تغذيه انسان

فصل نهم:غـذاها و مـائده‌هاي آسماني

غذاهاي آسماني مريم

«فَناديها مِنْ‌تَحْتِهَا اَلاّ تَحْزَني قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ‌تَحْتَكِ سَرِيّا،»
«پس وي را از طرف پائين ندا داد: غم مخور كه پروردگارت جلوي تو نهري جاري ساخت،» (24 / مريم)
(383)
«وَ هُزّي اِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَـةِ تُسـاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبا جَنِيّا،»
«تنه درخت را سوي خود تكان بده كه خرماي تازه بر تو بيفكند،» (25 / مريم)
«فَكُلــي وَ اشْــرَبـي وَ قَــرّي عَيْنــا فَاِمّا تَــرَيِــنَّ مِنَ الْبَشَرِ اَحَدا فَقُولي اِنّي نَــذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْما فَلَنْ اُكَلِّــمَ الْيَــوْمَ اِنْسِيّـا،»
«بخور و بنوش و چشمت روشن‌دار، اگر از آدميان كسي را ديدي بگو من براي خـدا روزه كـلام نـذر كرده‌ام پــس امروز با بشري سخن نمي‌گويم،» (26 / مريم)
«فَاَجاءَهَا الْمَخاضُ اِلي جِذْعِ النَّخْلَةِ...!» (23 / مريم)
«درد زائيدن او را مجبور كرد و به كنار تنه درخت خرمائي آورد تا در آن‌جا حمل خــود را بـزايـد! و از خجـالت و شـرمش از مـردم گفت: اي كاش قبل از اين مرده بودم!»
«فَنــاديهـا مِـنْ تَحْتِهَـا اَلاّ تَحْـزَنـي...تُسـاقِـطْ عَلَيْـكِ رُطَبـا جَنِيّا»(24 و 25 / مريم)
(384) غذا و تغذيه انسان
اگر تكان دادن را به ساقه درخت و خرما ريختن را به نخله نسبت داده، خالي از اشعار به اين نكته نيست كه نخله خشك بوده و در همان ساعت سبز شده و برگ و بار آورده و كلمه «رُطَب» به معناي خرماي پخته و رسيده است، چون قبل از رسيدنش آن را بســر مي‌گوينــد و كلمــه «جَنِــي» چيــزي را مي‌گـوينـد كـه در دم چيده شده باشد.
«فَكُلي وَ اشْرَبي وَ قَرّي عَيْنا...!»
از رطب تــازه رسيـده بخــور و از جــوي آبــي كــه زيــر پايت جاري شده بياشام و بـدون اين كه اندوهي به خود راه دهي خوشنود باش !
اگر به خوردن و آشاميدن سفارش كرد براي اين بود كه هر كدام از اين دو يكي از نشانه‌هاي مسرت و خوشوقتي است و كسي كه گرفتار مصيبتي است ديگر نمي‌تواند از
غذاهاي آسماني مريم (385)
غذاي لذيذ و آب گوارا لذت ببرد و مصيبت، شاغل او از اين كارها است.
و معناي آيه اين است كه از رطب تازه بخور و از جوي آب بياشام و از عنايتي كه خــدا به تو كرده خـرسنــدي كن بدون اين كه غمگين و محزون شوي.
در مجمع البيان در ذيل آيه «قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ‌تَحْتَكِ سَرِيّا،» نقل كرده كه بعضي گفته‌اند: جبرئيل با پــاي خود بــه زميــن زد، آبــي گــوارا پيــدا شــد، بعضــي ديگر گفته‌اند: بلكــه عيســي وقتــي با پاي خود به زمين زد آبي جوشيد و جاري گرديد و اين معنا از امام ابي جعفر عليه‌السلام نيز روايت شده است.
و در كتاب خصال از علي عليه‌السلام روايت كرده كه در ضمن چهار صد بند فرمود: هيچ غــذا و دوائــي زن حاملــه نمي‌خــورد كــه بهتر از خــرمـاي تازه باشد و لذا است كه خــداي تعـالي به مـريـم فرمود: «وَ هُزّي اِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَـةِ تُسـاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبا جَنِيّا،»
(386) غذا و تغذيه انسان
«فَكُلــي وَ اشْــرَبــي وَ قَـــرّي عَيْنـــا!»
مؤلف: اين معنا به طرق اهل سنت در رواياتي چند از رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و از طرق شيعه از امام باقر عليه‌السلام روايت شده است. (1)

معجــزه آب زمـزم

«رَبَّنــا اِنّــي اَسْكَنْــتُ مِنْ ذُرِّيَّتــي بِــوادٍ غَيْرِ ذي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقيمُــوا الصَّلــوةَ فَــاجْعَــلْ اَفْئِدَةً مِنَ النّاسِ تَهْوياِلَيْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ
1- الميزان ج :14 ص: 55 .
معجزه آب زمزم (387)
مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُـمْ يَشْكُــرُونَ،»
«پروردگارا، من ذريه‌ام را در سرزميني گود و بدون آب و گياه جاي دادم، نزد بيت محرمت، پروردگار ما، بدين اميد كه نماز به پا دارند، پس دل‌هائي از مردم را متمــايـل به ســوي ايشــان كن و از ميـوه‌ها روزيشـان ده، باشد كه شكرگزارند!»
(37 / ابراهيم)
در محلي كه فعلاً چاه زمزم قرار دارد درختي بود، هاجر عليه‌السلام پارچه‌اي كه همراه داشت روي شاخه درخت انداخت، تا در زير سايه آن راحت باشد، همين كه ابراهيم خــانـواده‌اش را در آن جا منزل داد و خواست تا به طرف ساره برگردد، هاجر كه راستي ايمانش شگفت‌آور و حيرت‌انگيز است يك كلمه پرسيد: آيا ما را در سرزميني
(388) غذا و تغذيه انسان
مـي‌گــذاري و مــي‌روي كــه نــه انيســي و نــه آبـــي و نـــه دانــــه‌اي در آن هسـت؟
ابراهيم گفت:
«خـدائي كه مــرا به اين عمــل فــرمــان داده، از هــر چيــز ديگري شما را كفايت است!»
ايــن را گفــت و راهــي شــام شــد، هميــن كه به كوه كداء كه كوهي در ذي طوي اســت رسيــد نگـاهـي به عقــب و در درون اين دره خشــك انداخت، گفت:
«پروردگارا، من ذريه‌ام را در سرزميني گود و بدون آب و گياه جاي دادم، نزد بيت محرمت، پروردگار ما، بدين اميد كه نماز به پا دارند، پس دل‌هائي از مردم را متمايل به سوي ايشان كن و از ميوه‌ها روزيشان ده، باشد كه شكرگزارند!» اين را بگفت و برفت.
پس همين كه آفتاب طلوع كرد و پس از ساعتي هوا گرم شد، اسماعيل تشنه گشت، هاجر برخاست و در محلي كه امروز حاجيان سعي مي‌كنند بيامد و بر بلندي صفا
معجزه آب زمزم (389)
برآمد، ديد كه در آن بلندي ديگر، چيزي چون آب برق مي‌زند، خيال كرد آب است، از صفا پائين آمد و دوان دوان بدان سو شد، تا به مروه رسيد، همين كه بالاي مروه رفت، اسماعيل از نظرش ناپديد شد، ناچار دوباره به طرف صفا آمد و اين عمل را هفت نوبت تكرار كرد، در نوبت هفتم وقتي به مروه رسيد، اين بار اسماعيل را ديد و ديد كه آبي از زير پايش جريان يافته، پس نزد او برگشته، از دور كودك مقداري شن جمع‌آوري نموده، جلو آب را گرفت، چون آب جريان داشت و از همان روز آن آب را زمزم ناميدند، چون زمزم معناي جمـع كردن و گرفتن جلو آب را مي‌دهد.
از وقتي اين آب در سرزمين مكه پيدا شد مرغان هوا و وحشيان صحرا به طرف مكه آمد و شد را شروع كرده، آن جا را محل امني براي خود قرار دادند.... (نقل از تفسير قمي از امام صادق عليه‌السلام ) (1)
(390) غذا و تغذيه انسان

غذاهاي آسماني براي انساني استثنائي

«فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَ اَنْبَتَها نَباتا حَسَنا وَ كَفَّلَها زَكَرِيّا كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقا قالَ يا مَرْيَمُ اَنّي لَكِ هذا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ اِنَّ اللّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ،»
«پروردگارش دختر را قبول كرد آن هم به بهترين قبول و او را پرورش داد آن هم بهترين پرورش و زكريا را كفيل او كرد كه هر وقت در محراب او بر او وارد مي‌شد رزقي مخصوص نزد او مي‌ديد مي‌پرسيد: اي مريم اين رزق را از ناحيه چه
1- الميــــزان ج :1 و 12 ص: 435 - 437 و111 .
غذاهاي آسماني براي انساني استثنائي (391)
كسي برايت آورده‌اند؟ مي‌گفت اين رزق از ناحيه خدا است، آري خدا به هر كس بخواهد بي حساب رزق مي‌دهد!» (37 / آل‌عمران)
در اين آيه، «رِزْقا» را بدون الف و لام آورده و اين اشاره است به اين كه رزق نام‌برده، طعام معهود در بين مردم نبوده، هم‌چنان‌كه بعضي هم گفته‌اند: هر وقت زكريا به مريم سر مي‌زد، ميوه زمستاني را در تابستان و ميوه تابستاني را در زمستان نزد او مي‌ديد.
مؤيد اين حكايت اين است كه اگر رزق نام‌برده از طعام‌هاي معمول آن روز و طعام موسمي بود، نكره آمدن «رِزْقا» اين معنا را مي‌رساند، كه زكريا هيچ وقت اطاق مريم را خالي از طعام نمي‌ديد بلكه همواره نزد او رزقي را مي‌يافت و در اين صورت زكريا از پاسخ مريم قانع نمي‌شد، براي اين كه پاسخ مريم اين بود كه اين رزق از ناحيه خداست و
(392) غذا و تغذيه انسان
از ناحيه خدا بودن رزق اختصاص به رزق مريم ندارد، رزق همه مردم از ناحيه خدا است و جا داشت دوباره زكريا بپرسد اين رزقي كه خدا روزيت كرده به وسيله چه كسي به تو رسيده، چون ممكن است افرادي از مردم كه به معبد آمد و رفت دارند برايش آورده باشند، حال چه اين كه هدف خــدائي در نظر داشته باشند و چه هدفي شيطاني.
پــس از ايــن كــه مي‌بينيــم زكــريــا از پــاســخ مريم قانع شده، معلوم مي‌شود رزق نــام‌بــرده رزق معمــولـي نبــوده اسـت.
علاوه بر اين كه دعاي زكريا بعد از پاسخ مريم، كه عرضه داشت پروردگارا از درگاه خودت فرزندي به من عطا فرما دلالت دارد بر اين كه يافتن رزق نام‌برده در نزد مريم را كرامتي الهي و خارق العاده تشخيص داده و در نتيجه به طمع افتاده كه او هم از خداي تعالي بخواهد فرزندي طيب روزيش كند.
غذاهاي آسماني براي انساني استثنائي (393)
پس معلوم مي‌شود رزق نام‌برده رزقي بوده است كه بر كرامت خدائي نسبت به مــريــم دلالــت مي‌كــرده، كــه جملــه: «يــا مــريــم!» هم به بياني كه خواهد آمد بر ايــن معنــا اشعـار دارد.
زكريا همه اين حرف‌ها را يك‌باره به مريم گفت: و او هم پاسخي داد كه وي را قانع ساخت و يقين كرد كه اين طعام‌ها كرامتي است از خدا نسبت به مريم، در اين جا بود كه او نيــز كـرامـت الهـي را طمـع كـرده و از حضـرتش درخـواست فرزندي طيب كرد. (1)
مائده آسماني مسيحيان
1- الميــــزان ج :3 ص: 273 .
(394) غذا و تغذيه انسان
«اِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يعيسَي ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطيعُ رَبُّكَ اَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّمآءِ قالَ اتَّقُواْ اللّهَ اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ،»
«به ياد آر زماني كه حواريين عيسي به وي گفتند اي عيسي بن مريم آيا پروردگار تو توانائي دارد مائده‌اي از آسمان بر ما نازل كند؟ گفت بپرهيزيد از خدا اگر دارنده ايمانيد.» (112 / مائده)
«قالُوا نُريدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَــا وَ تَطْمَئِــنَّ قُلُــوبُنــا وَ نَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا وَ نَكُونَ عَلَيْهــا مِــنَ الشّهِدينَ،»
«گفتند مي‌خواهيم از آن مائده بخوريم تا قلب‌هايمان مطمئن شود و بدانيم كه تو مــا را در ايمــانمان تصديق كرده‌اي و بر آن ما از گواهان باشيم.» (113 / مائده)
مائده آسماني مسيحيان (395)
«قالَ عيسَي ابْنُ مَرْيَمَ الّلهُمَّ رَبَّنآ اَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّمآءِ تَكُونُ لَنَا عيدا لاَِوَّلِنــا وَ ءاخِــرِنــا وَ ءايَــةً مِنْــكَ وَ ارْزُقْنــا وَ أَنْـتَ خَيْــرٌ الــرّزِقيــنَ ،»
«عيسي بن مريم گفت بار الها! اي پروردگار ما نازل فرما بر ما مائده‌اي از آسمان تا براي ما و پيروان كنوني و آينده ما عيد و خود معجزه‌اي از ناحيه تو باشد، پــروردگـارا روزيمــان كــن كــه تـو بهترين روزي دهندگاني!» (114 / مائده)
«قــالَ اللّهُ أِنّي مُنَــزِّلُها عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَأِنّيآ أُعَذِّبُهُ عَذابا لا اُعَــذِّبُــهُ اَحَــدا مِنَ الْعلَمينَ،»
«خداي متعال فرمود: من به زودي آن مائده‌اي را كه خواستي نازل خواهم كرد، ولي اگر بعد از آن باز هم كسي كفر بورزد بايد بداند كه به راستي او را عذابي مي‌كنم كه احدي از عالميان را به چنــان عـذاب دچـار نمي‌كنـم!» (115 / مائده)
(396) غذا و تغذيه انسان

مـائـده سفـره و خـوانـي را گـوينـد كـه در آن طعـام بــاشـد.

چيزي كه ظاهر آيه «اِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يعيسَي ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطيعُ رَبُّكَ اَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّمآءِ،» آن را افاده مي‌كند اين است كه حواريين از مسيح تقاضاي معجزه مخصوصي كرده‌اند در حالي كه خود از اصحاب و از خواص آن جناب بوده‌اند و بارها معجزات باهره و كرامات ظاهره‌اي كه داشت از او ديده بودند با اين حال درخواست كردن حواريين معجزه‌اي را كه به سليقه خود انتخاب كرده بودند (مائده) بعد از مشاهده آن همه آيات، عمل بسيار زشتي بود و از همين جهت مسيح عليه‌السلام با اين كلام خود «اتَّقُواْ اللّهَ اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ،» آن‌ها را توبيخ نموده است.
اين درخواست از حواريين زشت و غير متوقع است، وليكن در عين اين كه غرض
مائده آسماني مسيحيان (397)
خود را از اين درخواست توجيه كردند، مع ذلك از مسأله خوردن صرفنظر نكردند و اشكال هم همين جا است، باز اگر مي‌گفتند: «مي‌خواهيم از آن مائده بخوريم و در نتيجه خوردن آن دل‌هايمان مطمئن شود،» اشكال كم‌تر بود از اين كه گفته‌اند: «مي‌خواهيم از آن بخوريم و دل‌هايمان مطمئن شود.» براي اين كه بين اين دو تعبير فرق واضحي است، تعبيــر اول به خــوبــي مي‌رســانــد كه غرض هوسراني و گزاف‌گوئي نيست به خــلاف تعبيــر دومـي.
و چون حواريين در اين پيشنهاد خود پافشاري كردند، عيسي عليه‌السلام درخواست آنان را پذيــرفت و از پروردگار خــود خــواهش كــرد كــه آن‌ها را به مائده‌اي كه خواسته‌اند اكـرام نمايد.
عيسي عليه‌السلام به درخواست خود عنواني داد كه صلاحيت داشته باشد سؤال خود را از
(398) غذا و تغذيه انسان
ساحت عظمت و كبريائي خداوند به آن عنوان توجيه نمايد، عرض كرد: «بارالها فروفرست بر ما خواني از آسمان تا براي همه ما از اولين و آخرين عيدي باشد،» چون عيد در نزد هر قوم و ملتي عبارت است از روزي كه در آن روز به افتخار موهبتي اختصاصي نــايــل آمــده بـاشنـد و روز نــزول مـائـده هم براي مسيحيت همين خاصيت را دارد.
آري پروردگار مسيح دعاي او را مستجاب كرد، الا اين كه شرط كرد كه هر كس نسبت به ايــن معجــزه كفــر بــورزد همان طوري كه خود معجزه بي‌سابقه و مخصوص اين امت است، عذاب آن كس هم بي‌سابقه و عذابي خواهد بود كه كسي تاكنون به آن عذاب معذب نشده است.
حــواريــون در عــذرخــواهــي خــود امــور جميلــه و پسنديده‌اي را ضميمه غرض اصلي‌شان كه همان خوردن از مائده آسماني بود، كــردنــد تا بدين وسيله
مائده آسماني مسيحيان (399)
ركاكت و قباحتي كه در تقــاضــاي معجــزه‌شــان - بــا ديــدن آن همــه معجــزات كافي - بـود به طور كلي از بين ببرند.
اين عيد كه خداوند مسيحيت را به آن اختصاص داد نعمتي است كه همه‌شان از آن منتفع نمي‌شوند، بلكه تنها كساني از آن بهره‌مند مي‌گردند كه ايمان داشته و بر ايمان خــود پــايــدار بــاشنــد و اما كســاني كــه به اين نعمت كفــر مــي‌ورزنــد نه تنها از اين نعمـت برخوردار نمي‌شوند، بلكــه به شديدترين وجه متضــرر هم مي‌گردند. (1)

روايـات وارده دربـاره مـائده مسيحيان

1- الميزان ج :6 ص: 324 .
(400) غذا و تغذيه انسان
در تفسير عياشي از عيساي علوي از پدرش از ابي جعفر عليه‌السلام نقل شده كه فرمود: مائده‌اي كه بر بني‌اسرائيل نازل شد با زنجيرهاي طلائي از آسمان آويزان شد و مشتمل بود بر 9 عدد ماهي و 9 گرده نان.
مـؤلـف: در لفــظ ديگـري به جــاي حــوت - مـاهـي نــون - ماهي وارد شده است.

مائده‌هاي آسماني بني‌اسرائيل

«وَ ظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ وَ اَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوي كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَ ما ظَلَمُونا وَ لكِنْ كانُوا اَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ،»
«و ابر را سايبان شما كرديم و ترنجبين و مرغ بريان براي شما فرستاديم و گفتيم
مائده‌هاي آسماني بني‌اسرائيل (401)
از چيزهاي پاكيزه كه روزيتان كرده‌ايم بخوريد و اين نياكان شما به ما ستم نكردند بلكــه به خــودشــان ستــم مي‌كـردنـد.» (57 / بقره)
«وَ اِذِ اسْتَسْقــي مُــوســي لِقــوْمِــهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَــرَتْ مِنْــهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْنا قَدْ عَلِمَ كُلُّ اُناسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَ اشْرَبُوا مِــنْ رِزْقِ اللّهِ وَ لا تَعْثَــوْا فِي الاَْرْضِ مُفْسِــديــنَ،»
«و چون موسي براي قوم خويش آب همي خواست گفتيم عصاي خود به اين سنگ بزن تا دوازده چشمه از آن بشكافد كه هر گروهي آب‌خور خويش بدانست، روزي خــدا بخــوريد و بنوشيد و در زمين به تباه‌كاري سر مكشيد!» (60 / بقره)
«وَ اِذْ قُلْتُمْ يا مُوسي لَنْ نَصْبِرَ عَلي طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمّا تُنْبِتُ الاَْرْضُ مِنْ بَقْلِها وَ قِثّائِها وَ فُومِها وَ عَدَسِها وَ بَصَلِها قالَ اَتَسْتَبْدِلُونَ
(402) غذا و تغذيه انسان
الَّذي هُوَ اَدْني بِالَّذي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرا فَاِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْكَنَةُ وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّهِ ذلِكَ بِاَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللّهِ وَ يَقْتُلُونَ النَّبِيّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَ كانُوا يَعْتَدُونَ،»
«و چون گفتيد اي موسي ما به يك خوراك نمي‌توانيم بسازيم پروردگار خويش را بخوان تا از آن‌چه زمين همي روياند از سبزي و خيار و سير و عدس و پيازش براي ما بيرون آورد، گفت چگونه پست‌تر را با بهتر عوض مي‌كنيد به شهر فرود آئيد تا اين چيزها كه خواستيد بيابيد و ذلت و مسكنت بر آنان مقرر شد و به‌غضب خدا مبتلا شدند زيرا آيه‌هاي خدا را انكار همي كردند و پيامبران را به ناروا همي كشتند زيرا نافـرمـان شـده بودند و تعــدي همي كردند.» (61 / بقره)
مائده‌هاي آسماني بني‌اسرائيل (403)
در تفسيــر قمــي در ذيـل جملـه: «وَ ظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ وَ اَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ...،»
از معصوم نقل شده كه فرمود: وقتي موسي بني‌اسرائيل را از دريا عبور داد، در بياباني وارد شدند، به موسي گفتند: اي موسي! تو ما را در اين بيابان خواهي كشت، براي اين كه ما را از آبادي به بياباني آورده‌اي كه نه سايه ايست، نه درختي و نه آبي و روزها ابري از كرانه افق برمي‌خاست و بر بالاي سر آنان مي‌ايستاد و سايه مي‌انداخت، تا گرماي آفتاب ناراحتشان نكند و در شب «من» بر آن‌ها نازل مي‌شد و روي گياهان و بوته‌ها و سنگ‌ها مي‌نشست و ايشان مي‌خوردند و آخر شب مرغ بريان بر آن‌ها نازل مي‌شد و داخل سفره‌هاشان مي‌افتاد، چون مي‌خوردند و سير مي‌شدند و دنبالش آب مي‌نوشيدند، آن مرغ‌ها دوباره پرواز مي‌كردند و مي‌رفتند.
و سنگــي با مــوســي بــود، كه همــه روزه آن را در وســط لشكـر مي‌گذاشت و
(404) غذا و تغذيه انسان
آن گاه با عصاي خود به آن مي‌زد، دوازده چشمه از آن مي‌جــوشيــد و هر چشمه به طــرف تيــره‌اي از بنـي‌اســرائيل كه دوازده تيره بودند، روان مي‌شد. (1)

چشمه‌هاي اعجاز و غذاهاي آسماني

«وَ قَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ اَسْباطا اُمَما وَ اَوْحَيْنآ اِلي مُوسيآ اِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ اَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْنا قَدْ عَلِمَ كُلُّ اُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وَ ظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَ اَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوي كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَ ماظَلَمُونا وَ لكِنْ كانُوا اَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ،»
1- الميزان ج :1 ص: 289 .
چشمه‌هاي اعجاز و غذاهاي آسماني (405)
«آنان را به دوازده سبط دوازده گروه تقسيم كرديم و چون قوم موسي از او آب خواستند بدو وحي كرديم كه عصاي خود را به اين سنگ زن و از آن دوازده چشمه بشكافت و هر گروهي آبخورگاه خويش را بدانست و ابر را سايه‌بان ايشان كرديم و ترنجبين و مرغ بريان به ايشان نازل كرديم، از چيزهاي پاكيزه كه روزيتان كــرده‌ايــم بخــوريــد، بــا كفــران نعمت به ما ستم نكردند، بلكه به خودشان ستــم مي‌كــردنــد.» (160 / اعـراف)
از ظاهر اين كه فرمود: «پس منفجر شد از آن دوازده چشمه و هر گروهي از مردم چشمه خود را شناختند،» به دست مي‌آيد كه چشمه‌ها به عدد اسباط بني‌اسرائيل يعني دوازده بود، چون مي‌رساند كه هر چشمه مخصوص يك تيره بوده و اين كه اين اختصاص به
(406) غذا و تغذيه انسان
خاطر مشاجره‌اي بوده كه با يكديگر داشته‌اند و اين ظاهر تأييد مي‌كند رواياتي را كه درباره داستان اين چشمه‌ها وارد شده است. (1)
1- الميزان ج :8 ص: 371 .
چشمه‌هاي اعجاز و غذاهاي آسماني (407)

فصل دهم:چكيده‌اي از غذاهاي بهشتي

خـوردنـي‌ها و نـوشيـدني‌ها و لـذت‌هاي جنسـي در بهشـت!

«... وَ لَكُمْ فيها ما تَشْتَهي اَنْفُسُكُمْ وَ لَكُمْ فيها ما تَدَّعُونَ،»
«... و شما در بهشت هر چه دلتان بخواهد و بلكه هر چه طلب كنيد در اختيار خــواهيد داشت،» (31 / فصلت)
«نُــزُلاً مِـــنْ غَفـــُورٍ رَحيــمٍ،»
(408)
«اين‌ها همه مراسمي است كه قبلاً براي پذيرايي شما از ناحيه خداي آمرزنده رحيم فراهم شده است.» (32 / فصلت)
آيه شريفه به آرزومندان بهشت بشارت مي‌دهد به اين كه در آخرت هر خير و لذتي را كه تصور بشود و براي شهوتشان ممكن باشد كه اشتهاي آن كنند، دارا هستند، چه از خوردني‌ها و چه نوشيدني‌ها و چه لذت‌هاي جنسي و چه غير آن، بلكه از اين هم وسيع‌تر و بالاتر دارند و آن اين است كه هر چه را بخواهند بيش از آن را دارند، هم‌چنان كــه فــرمـود: «لَهُـمْ مـا يَشــاؤُنَ فيهــا وَ لَدَيْنا مَزيدٌ!» (35 / ق) (1)
1- الميـــــــــــــزان ج :17 ص: 593 .
خوردني‌ها ونوشيدني‌ها و لذت‌هاي جنسي در بهشت ! (409)

شـرابي كه در بهشت مي‌نوشند !

(شــــراب بـي‌غـــش آميختــــــه بــــا آب چشمــــه تسنيـــم!)
«يُسْقَوْنَ مِنْ رَحيقٍ مَخْتُومٍ،»
«از شراب صافي مهر خورده به ايشان مي‌نوشانند.» (25 / مطففين)
«خِتــامُــهُ مِسْــكٌ وَ في ذلِــكَ فَلْيَتَنـافَسِ الْمُتَنافِسُونَ،»
«شرابي كه مهر و مومش مشك است و شايسته است كه مردم نسبت به چنين زندگي مسابقه بگذارند.» (26 / مطففين)
(410) غذا و تغذيه انسان
«وَ مِــزاجُـهُ مِــنْ تَسْنيــمٍ،»
«شرابي كه ممزوج با چشمه تسنيم است.» (27 / مطففين)
«عَيْنا يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ،»
«منظــور چشمــه‌اي است خــاص مقــربين كه جــز از آن نمي‌نـوشنـد.» (28 / مطففين)
كلمه «رَحيـق» به معناي شراب صاف و خالص از غش است و به همين مناسبت آن را به وصف مختوم توصيف كرده، چون همواره چيزي را مهر و موم مي‌كنند كه نفيس و خالص از غــش و خلــط بــاشــد، تا چيزي در آن نريزند و دچار ناخالصيش نكنند.
«خِتامُهُ مِسْك» كلمه ختام به معناي وسيله مهر زدن است، مي‌فرمايد وسيله مهر زدن بــر آن رحيــق بــه جــاي گــل و لاك و امثال آن - كه در دنيا به وسيله آن‌ها مهر
شرابي كه در بهشت مي‌نوشند ! (411)
و مــوم مي‌كننـد - مشـك است.
«وَ مِزاجُـهُ مِنْ تَسْنيـمٍ ـ شرابي كه ممزوج با چشمه تسنيم است،» كلمه «مِزاجُ» به معناي وسيله مخلوط كردن است و كلمه «تَسْنيمٍ» به معناي چشمه‌اي است در بهشت، كــه خــداي تعــالي نــامــش را تسنيــم نهــاده اســت.
«عَيْنا يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ،»
«چشمه‌اي است خاص مقربين، كه جز از آن نمي‌نوشند.»
مفــاد آيه اين اســت كه مقربين صرفا تسنيم را مي‌نوشند، هم‌چنان كه مفاد جمله «وَ مِــزاجُــهُ مِــنْ تَسْنيــمٍ،» اين است كــه: آن‌چه در قــدح ابــرار از رحيــق مختــوم هست با تسنيم مخلوط مي‌شود.
و ايــــن معنــــا بــــه دو نكتــــه دلالــت مي‌كنـــد:
(412) غذا و تغذيه انسان
اول اين كه تسنيم از رحيق مختوم گران‌قدرتر است، چــون رحيــق مختوم با آميخته شدن با تسنيم لذت بخش‌تر مي‌شود.
دوم ايـن كه مقربين در درجه بالاتري از ابرار قرار دارند. (1)
از چشمه‌اي كه بندگان خاص خدا مي‌نوشند!
«اِنَّ الاَْبْرارَ يَشْـرَبُـونَ مِنْ كَأْسٍ كانَ مِزاجُها كافُورا،»
«و نيكــوكــاران عــالــم در بهشت از شرابــي نوشند كه طبعش در لطف و رنگ و بــوي كافـور است.» (5 / دهر)
1- الميزان ج :20 ص: 394 .
از چشمه‌اي كه بندگان خاص خدا مي‌نوشند! (413)
«عَيْنــا يَشْـرَبُ بِهـا عِبـادُ اللّهِ يُفَجِّـروُنَهـا تَفْجيرا!»
«از سرچشمه گوارايي آن بندگان خاص خدا مي‌نوشند كه به اختيارشان هر كجا خواهند جاري مي‌شود.» (6 / دهر)
«تَفْجيرِ عَيْن» عبارت است از شكافتن زمين براي جاري ساختن آب‌هاي زيرزميني و ما ناگزيريم در اين جا «تَفْجيرِ عَيْن» را حمل كنيم بر صرف خواستن آن، چون اين معنا مسلم است كه جاري ساختن چشمه‌هاي بهشتي نيازمند بيل و كلنگ نيست. نعمت‌هاي بهشتي به جز خواست و اراده اهل بهشت هيچ هزينه ديگري لازم ندارد، هم‌چنــان كـه فـرمـود: «لَهُمْ ما يَشاؤُنَ فيها!»
«عَيْنا يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللّهِ يُفَجِّروُنَها تَفْجيرا!» يعني نوشيدن از كَأْس را كه گفتيم از
(414) غذا و تغذيه انسان
هــر كَــأْســي نيســت، بلكــه آن كاس را اختصاص مي‌دهد به چشمه‌اي كه چنين و چنان است. و اگــر از نــوشنــدگــان آن كَأْس تعبير به عِبادُ اللّهِ كرد، براي اين بود كه اشاره كند به اين كه اگر از آن كَــأْس مي‌نوشنــد به خاطر اين است كه به زيور عبوديت آراستــه شــدنــد و به لوازم آن عمل كردند.
ظاهر جمله يَشْرَبُونَ و جمله يَشْرَبُ بِها مي‌فهماند همين حالا مشغول نوشيدنند، نه اين كه در قيامت مي‌نوشند، وگرنه مي‌فرمود سيشربون و يَشْرَبُ بِها، علاوه بر اين، نوشيدن، وفا كردن، اطعام نمودن و ترسيدن، همه را در يك سياق آورده و فرموده «يَشْرَبُونَ، يُوفُونَ، يَخافُونَ، يَطْعِمُونَ» و نيز ذكر تَفْجيرِ در جمله «يُفَجِّروُنَها تَفْجيرا!» مــؤيــد ديگـري است، بــراي اين كه ظهــور دارد در ايــن كه شكــافتن چشمه و جــاري ســاختــن آب آن را با اسبــاب ايــن كــار انجــام مي‌دهنــد، كه همان وفا و
از چشمه‌اي كه بندگان خاص خدا مي‌نوشند! (415)
اطعــام و خــوف است، پــس حقيقــت اين اعمــال همــان تَفْجيــرِ عَيْــن است. (1)
1- الميزان ج :20 ص: 199 .
(416) غذا و تغذيه انسان

ميوه و طعام بهشتيان و آب چشمه سلسبيل

«وَ دانِيَــةً عَلَيْهِمْ ظِلالُها وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْليلاً،»
«و ســايــه درختــان بهشتــي بــر ســر آن‌هــا و ميوه‌هايش در دسترس و به اختيار آن‌هاست.» (14 / دهر)
تذليل قطوف براي آنان به اين معناست كه خداي تعالي ميوه‌هاي بهشتي را براي ايشان مسخر كرده و تحــت فــرمــان و اراده آنــان قــرار داده، به هر نحو كه بخواهند بــدون هيــچ مــانــع و زحمتــي بچينند.
«وَ يُطافُ عَلَيْهِمْ بِانِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ اَكْوابٍ كانَتْ قَواريرا،»
ميوه و طعام بهشتيان و آب چشمه سلسبيل (417)
«و ساقيان زيباي حور و غلامان با جام‌هاي سيمين و كوزه‌هاي بلورين بر آن‌ها دور زنند.
(15 / دهر)
مــراد از ايــن كه فــرمــود: با چنين ظرف‌هاي نقره‌فام دور آنان طواف مي‌كنند، طــواف كـردن خــدام بهشتــي است كــه براي اهــل بهشــت طعــام و آب مي‌آورنــد.
«قَواريرَ مِنْ فِضَّةٍ قَدَّروُها تَقْديرا،»
«كه آن كوزه‌هاي بلـورين نقــره‌اي به انــدازه و تنـاسـب اهلـش اندازه‌گيــري شده‌اند.»
(16 / دهر)
مي‌خواهد بفهماند ظرف‌هاي غذا و شراب را خود ابرار بر طبق ميل خود اندازه‌گيري
(418) غذا و تغذيه انسان
مي‌كنند، از غذا و شراب هر مقداري كه بخواهند استفاده كنند ظرف آن غذا و شراب را هم به اندازه همان مقدار طعام و شراب اندازه‌گيري مي‌كنند و خلاصه چيزي از غذا و شـرابشان در ظرف زياد و كم نمي‌آيد.
احتمال هم دارد منظور خدمت‌گزاران طواف‌گر باشد كه درباره آنان فرموده: «يُطافُ عَلَيْهِمْ» و مراد اين باشد كه خدمت‌گزاران ظرف‌هاي غذا و شراب را به آن مقدار غذا و شرابي كه أبرار احتياج دارند اندازه‌گيري مي‌كنند، در نتيجه چيزي از غذا و شرابشان در ظرف‌ها نمي‌ماند و كم هم نمي‌آيد.
«وَ يُسْقَوْنَ فيها كَأْسا كانَ مِزاجُها زَنْجَبيلاً،»
«و آن‌جــا شــرابــي كــه طبعــش مانند زنجبيل گرم و عطرآگين است به آن‌ها بنوشانند.»
(17 / دهر)
ميوه و طعام بهشتيان و آب چشمه سلسبيل (419)
بعضي از مفسرين گفته‌اند: در عرب مرسوم بوده كه از زنجبيل استفاده عطر و بوي خوش مي‌كرده‌اند و آن را در جام نوشيدني‌ها مي‌ريختند، در اين آيه هم به ابرار وعده داده كه زنجبيل بهشتي را كه پـاكيــزه‌تر و خوشبوتر است در جام شرابشان مي‌ريزند.
«عَيْنــــا فيهـــــا تُسَمّــــي سَلْسَبيـــلاً،»
«در آن جا چشمه‌اي است كه سلسبيلش نامند و شرابش از خوبي از حد وصف بيرون است.» (18 / دهر)
سلسبيـــــل بــه معنـــــاي آبـــــي سبــــك و لــــذيــــذ و بـــرنـــده اســـت.
«عــالِيَهُــمْ ثِيــابُ سُنْــدُسٍ خُضْرٌ وَ اِسْتَبْرَقٌ وَ حُلُّوا اَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَ سَقيهُمْ
(420) غذا و تغذيه انسان
رَبُّهُـــمْ شَــرابــا طَهُـــورا،»
«بر اندام بهشتيان لباس‌هايي است از حرير نازك سبز رنگ و از ديباي ضخيم و با دستبنــدهايي از نقــره تــزييــن شــده‌انــد و پــروردگــارشــان شراب طهور به آن‌ها مــي‌نــوشــانـد.» (21 / دهر)
«سَقيهُمْ رَبُّهُمْ شَرابا طَهُورا،» خدايشان شرابي به ايشان نوشانيد كه طهور بود، يعني در پاكي به حد نهايت بود، شرابي بود كه هيچ قذارت و پليدي را باقي نمي‌گذاشت و يكي از قذارت‌هاي دروني آدمي غفلت از خداي سبحان و بي‌توجهي به اوست، پس ابرار كه اين شراب طهور را نوشيدند محجوب از پروردگارشان نيستند و لذا آنان مي‌توانستند خدا را حمد بگويند، هم‌چنان كه قرآن فرموده: «وَ اخِرُ دَعْواهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّهِ
ميوه و طعام بهشتيان و آب چشمه سلسبيل (421)
رَبِّ الْعالَمين!» (10 / يونس)
خداي تعالي در جمله «سَقيهُمْ رَبُّهُمْ» همه واسطه‌ها را حذف كرده و نوشاندن به ايشان را مستقيما به خودش نسبت داده و اين از همه نعمت‌هايي كه در بهشت به ايشــان داده افضــل است و چــه بســا يكــي از نعمت‌هايي بــاشــد كه به حكم آيه «لَهُــمْ ما يَشــاؤُنَ فيهــا وَ لَـدَيْنا مَزيدٌ!» (35 / ق) خواست خود بشر بدان نمي‌رسد. (1)

مثالي از بهشت موعود متقين

(نهـرهـاي آب و شيـر و نهـرهاي شراب و عسل)

1- الميــــــــزان ج :20 ص: 207 .
(422) غذا و تغذيه انسان
«مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فيها اَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ اسِنٍ وَ اَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَ اَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشّارِبينَ وَ اَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّي وَ لَهُمْ فيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ...،»
«مَثَل و صفت آن بهشتي كه به مردم با تقوي وعده‌اش را داده‌اند اين است كه در آن نهرهايي از آب تازه و نمانده و نهرهايي از شير هست، شيري كه طعمش تغيير نمي‌كنــد. و نهــرهــايي از شراب است كه براي نوشندگان لذت بخش است و نهرهايي از عســل خالص است و ايشان در بهشت از هر گونه ثمره برخوردارند و مغفــرتــي از پــروردگـارشان دارند....» (15/ محمد)
مثالي از بهشت موعود متقين (423)
صفت بهشتي كه خدا به متقين وعده داده كه در آن داخلشان كند داراي خصوصيات زيــر است:
ـ در آن نهرهائي است از آب تازه و نمانده يعني آبي كه با زياد ماندنش بو و طعم خود را از دست نمي‌دهد.
ـ نهرهائي از شير كه مانند شير دنيا طعمش تغيير نمي‌كند.
ـ نهرهائي از خمــر كه براي نوشنــدگان لــذت‌بخش است.
ـ و نهــرهــائي از عســل خالص و بدون چيزهائي كه در عسل دنيا هست و آن را فاسد و معيوب مي‌كند.
«وَ لَهُــمْ فيهــا مِــنْ كُــلِّ الثَّمَــراتِ،» در اين جملــه مطلــب را عموميت مي‌دهد و مـي‌فــرمــايــد: و ايشــان در بهشـــت از هــر گــونــه ثمـــــرات بــرخــوردارنــد.
(424) غذا و تغذيه انسان
«وَ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ،» آمرزشي كه تمامي گناهان و بدي‌ها را محو مي‌كند و ديگر عيــش آن‌هــا به هيــچ كــدورتــي مكـدّر و به هيچ نقصي منقص نيست. و در تعبير از خدا به كلمه «رَبِّهِمْ» اشاره است به اين كه رحمت خدا و رأفت الهيه‌اش سراپاي آنان را فــرا گـرفتــه است. (1)

بهشت با آب و ميوه‌هاي كثير و دائمي

«وَ طَلْـــحٍ مَنْضُــــودٍ،»
«و درخــت مــوزي كــه ميـوه‌هـايــش روي هم چيده شده است.» (29 / واقعه)
«وَ ظِـــلٍّ مَمْــــدوُدٍ، وَ مــــاءٍ مَسْكُــوبٍ،»
1- الميزان ج :18 ص: 351 .
بهشت با آب و ميوه‌هاي كثير و دائمي (425)
«و سـايـه‌اي گستـرده و هميشگـي و آبشــاري لاينقطـع،» (30 و 31 / واقعه)
«وَ فاكِهَةٍ كَثيرَةٍ ، لا مَقْطُوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ،»
«و ميــوه‌هـايي بسيــار كه در هيچ فصلي قطع و در هيچ حالي ممنوع نمي‌شود.»
(32 و 33 / واقعه)
«طَلْحٍ» نام درخت موز است. معناي آيه مورد بحث اين است كه: اصحاب يمين در سايه درختان موز هستند كه ميوه‌هايش روي هم چيده شده از پايين درخت تا بالاي آن «مــاءٍ مَسْكُــوبٍ،» آبــي است كه دائمــا در جـريـان بـاشـد و هــرگـز قطـع نگـــردد.
«وَ فــاكِهَــةٍ كَثيــرَةٍ ، لا مَقْطُـوعَــةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ،»
«و ميــوه‌هــايي بسيــار كه در هيچ فصلــي قطــع و در هيــچ حالي ممنــوع نمي‌شـود.»
(426) غذا و تغذيه انسان
يعني درختاني كه ميوه‌هايش فصلي نيست و مانند درختان دنيا نيست كه در زمستان بار نداشته باشد ، ممنوعه هم نيست نه از ناحيه خود بهشتيان كه مثلاً از آن سير و خسته شده باشند و نه از ناحيه خارج از خودشان، كه مثلاً دوري محل و يا وجود خـارهـاي شاخه كه نگذارد ميوه آن را بچينند و يا مانعي ديگر. (1)

از ميوه‌ها و گوشت مرغان هر چه اختيار و اشتها كنند!

«اُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ،»
1- الميــــــــــــزان ج :19 ص: 212 .
از ميوه‌ها و گوشت مرغان هر چه اختيار و... (427)
«سـابقين همـان مقـربين درگــاه خـدايند.» (11 / واقعه)
«في جَنّاتِ النَّعيمِ،»
«در باغ‌هاي پر نعمت بهشت جاي دارند.» (12 / واقعه)
«مُقَـرَّبُـون» بلنـد مـرتبــه‌تــريـن طبقــات اهــل سعــادتنــد.
هـر يـك نفـر از ايـن مقــربين در يك جنت نعيم خواهد بود.
«مقربين بر تخت‌هاي بافته‌اي قرار دارند. در حالي كه بر آن‌ها تكيه كرده و رو به روي هم نشسته‌اند.»
«و غــلامـاني بهشتـي پــروانــه وار به خـدمتشــان مي‌پـردازند.»
«بِـــاَكْــــوابٍ وَ اَبــــاريــــقَ وَ كَــــأْسٍ مِــــنْ مَعيـــــنٍ،»
«با ظرف‌هايي چون تنگ و ابريق و قدح شراب معين مي‌آورند.»
(428) غذا و تغذيه انسان
مراداز«مَعين» خمر معين است، يعني شرابي‌كه پيش روي‌آدمي جريان‌داشته باشد.
«لا يُصَدَّعُونَ عَنْها وَ لا يُنْزِفُونَ،» يعني مقربين از نوشيدن آن كاسه‌ها دچار صداع و خماري كه دنبال خمر هست نمي‌شوند و شراب بهشت مانند شراب دنيا خمارآور نيست و عقل آنان به خاطر سكري كه از نوشيدن شراب حاصل مي‌شود زايل نمي‌گردد، در عين اين كه مست مي‌شوند عقلشان را هم از دست نمي‌دهند.
«وَ فــاكِهَـةٍ مِمّا يَتَخَيَّروُنَ،»
«و از ميــــوه‌هــا هــر چــه اختيــار كننــد.» (20 / واقعـــه)
«وَ لَحْمِ طَيْرٍ مِمّا يَشْتَهُونَ،»
«و از گــوشـت مـرغ از هر نوع كه اشتها كنند.» (21 / واقعه)
از ميوه‌ها و گوشت مرغان هر چه اختيار و... (429)
پســران بهشتــي پيــرامــون مقــربيــن درآمــد و شــدنــد، يكــي ميوه مي‌آورد هــر ميــوه‌اي كــه خــود او اختيــار كرده باشد، ديگري مرغ بريان مي‌آورد هر مرغي كـه خـود او هوس كرده باشد.
در اين جا ممكن است كسي اشكال كند كه در روايات آمده كه اهل بهشت هر وقت اشتهاي ميوه‌اي كنند شاخه‌اي كه حامل آن ميوه است خودش به سوي ايشان خم مي‌شود و ايشان ميوه را مي‌چينند و چون اشتهاي گوشت مرغي كنند خود آن مرغ در حالي كه بريان شده در دست ايشان مي‌افتد و هر چه بخواهند از آن مي‌خورند، دوباره مرغ زنده شده پرواز مي‌كند. ولي اين اشكال وارد نيست، براي اين كه اهل بهشت هر چه بخواهند در اختيار دارند، يكي از چيزهايي كه انسان مي‌خواهد تنوع و تفنن در زندگي
(430) غذا و تغذيه انسان
است، گاهي انسان مي‌خواهد خدمت‌گزارانش برايش آن‌چه مي‌خواهد حاضر كنند و مخصوصا در وقتي كه آدمي با دوستان خود مجلسي فراهم كرده دوست مي‌دارد خدمت‌كاران از دوستانش پذيرايي كنند، هم‌چنان كه گاهي هم هوس مي‌كند بدون وســاطـت خـدمـت‌كـاران خــودش برخيــزد و از درخـت ميوه بچيند.
«وَ حُورٌ عينٌ، كَاَمْثالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ،»
«و حـورالعين‌هايي دارند كه از شدت صفا چون لؤلؤ دست نخورده‌اند.»
«جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ!» همه آن‌چه كه با اهل بهشت كرديم براي اين است كه پاداشي باشد در قبــال آن اعمــال صــالحـي كه به طــور مستمــر انجام مي‌دادند. (1)
1- الميـــــــزان ج :19 ص: 206 .
از ميوه‌ها و گوشت مرغان هر چه اختيار و... (431)

زندگي اختصاصي و نعمت‌هاي بهشتي مخلصين

«اِلاّ عِبـــــادَ اللّــــهِ الْمُخْلَصيــــنَ ، اُولئِــــكَ لَهُـــــمْ رِزْقٌ مَعْلُـــــــومٌ،»
«مگر بنـدگان مخلص خـدا، كه ايشان رزقي معلوم دارند.» (40 و 41 / صافات)
جمله «اُولئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ،» اشاره دارد به اين كه در بهشت رزق ايشان كه بندگان مخلص خدايند غير از رزق ديگران است و هيچ شباهتي بر رزق ديگران ندارد،
(432) غذا و تغذيه انسان
اگــر چــه نــام رزق ايشــان و رزق ديگــران يكــي است، وليكن رزق ايشان هيچ خلطي با رزق ديگران ندارد.
«فَواكِهُ وَ هُمْ مُكْرَمُونَ ، في جَنّاتِ النَّعيمِ،» (42 و 43 / صافات) فاكهه به معناي هر ميوه‌اي است كه به اصطلاح امروز به عنوان دسر خورده مي‌شود، نه به عنوان غذا و اين آيه بيان همان رزق معلوم مخلصين است، چيزي كه هست خداي تعالي جمله «وَ هُمْ مُكْرَمُونَ» را ضميمه‌اش كرد تا بر امتياز اين رزق و اين ميوه از رزق‌هاي ديگران، دلالت كند و بفهماند: هر چند ديگران نيز اين ميوه‌ها را دارند، اما مخلصين اين ميوه‌ها را با احترامي خاص دارند، احترامي كه با خلوص و اختصاص مخلصين به خدا مناسب باشد و ديگران در آن شريك نباشند.
«يُطافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعينٍ،» (45/صافات) كلمه مَعينٍ در نوشيدني‌ها به معناي
زندگي اختصاصي و نعمت‌هاي بهشتي مُخلَصين (433)
آن نوشيدني است كه از پشت ظرف ديده شود، مانند آب و شرابي كه در ظرف بلورين باشد و مراد از كَأْس معين زلال بودن آب و يا شراب است و به همين جهت دنبالش فرمود: «بَيْضاءَ لَذَّةٍ لِلشّارِبينَ،» (46 / صافات) يعني شرابي صاف و زلال كه صفا و زلالــي‌اش بــراي نـوشنـدگــان لـذت‌بخـــش اسـت.
«لا فيها غَوْلٌ وَ لا هُمْ عَنْها يُنْزَفُونَ،» (47 / صافات) در اين آيه ضررهاي شراب را از آن نفي كرد است و حاصل معناي جمله اين است كه: در آن شراب بهشتي كه براي مخلصين آماده شده ضررهاي خمر دنيوي و مستي آن و از بين بردن عقل وجود ندارد.(1)

ميوه و گوشت بهشتي در اختيار متقين

1- الميـــــــــــــــــــزان ج :17 ص: 205 .
(434) غذا و تغذيه انسان
«وَ اَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ وَ لَحْمٍ مِمّا يَشْتَهُونَ،»
«در بهشت آن‌چه از ميوه و گوشت كه هوس كنند پي در پي در اختيارشان قرار مي‌دهيــم.» (22 / طـور)
كلمه امداد به معناي آوردن چيزي است به طور دائم و پشت سر هم ومعناي آيه اين است كه: ما اهل بهشت را به ميوه و هر گوشتي كه ميل داشته باشند روزي مي‌دهيم، يك روزي پشت سرهم و ساعت به ساعت و لاينقطع. (1)
1- الميـــــــــــــــزان ج :19 ص: 20 .
ميوه و گوشت بهشتي در اختيار متقين (435)

فرض نبود غذا فرض نبود انسان !

(آيا لذايذ شهـوات دنيا در بهشت ادامه دارد؟)

يكي از لطيف‌ترين نكاتي كه از دو آيه: « وَ اللّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَئابِ، ـ و سرانجام نيك نزد خدا است!» (14 / آل عمران) و آيه: «قُلْ اَؤُنَبِّئُكُمْ بِخَيْـرٍ مِنْ ذلِكُمْ، ـ بگو آيا مي‌خواهيد شما را به بهتر از اين جا خبر دهم؟» (15 / آل عمران) استفاده مي‌شود، اين است كه نعمت‌هاي موجود در دنيا و لذائذ مربوط به هر يك از آن‌ها اموري است مقصود للغير،
(436) غذا و تغذيه انسان
نه مقصود بالذات، وسيله‌هائي است براي زندگي محدود دنيا كه از چند روزه دنيا تجاوز نمي‌كند و اگر مسأله زندگي مطرح نبود اين نعمت‌ها نه خلق مي‌شد و نه ارزشي داشت، حقيقت امر همين است.
وليكن اين را هم بايد دانست كه آن‌چه از هستي انسان باقي مي‌ماند همين وجودي است كه چند صباحي در دنيا زندگي كرده، با دگرگوني‌ها و تحولاتش مسيري را از نقص به كمال طي نموده و اين قسمت از وجود انسان همان روحي است كه از بدن منشأ گـرفتـه و بر بدن حكم مي‌راند.
بـدني كـه عبارت است از مجمـوع اجزائي كه از عنـاصر روي زمين درست شـده و نيز قواي فعاله‌اي كه در بدن است، به طوري كه اگر فرض كنيم غذا و شهوت (و يا علاقه جـذب عنـاصــر زميــن بـه ســوي بـدن،) نمي‌بـود، وجـود انسـان هـم دوام نمي‌يافت.
فرض نبود غذا فرض نبود انسان ! (437)
پس فرض نبود غذا و ساير شهوات، فرض نبود انسان است، نه فرض استمرار نيافتن وجودش! (دقت بفرمائيد!)
پس انسان در حقيقت همان موجودي است كه با زاد و ولد منشعب مي‌شود، مي‌خورد و مي‌نوشد و ازدواج مي‌كند و در همه چيز تصرف نموده، مي‌گيرد، مي‌دهد، حس مي‌كند، خيال مي‌كند، تعقل مي‌نمايد، خرسند و مسرور و شادمان مي‌شود و هر ملائمي را به خود جلب مي‌كند، خودي كه عبارت است از مجموع اين‌ها كه گفتيم، مجمــوعي كـه بعضي از آن‌ها مقــدمــه بعضــي ديگــر است و انسان بين مقدمه و ذي المقـدمه حركتي دوري دارد،
چيــزي كــه بر حســب طبيعــت مقــدمــه كمــال او بود، با دخالت شعور و اختيارش كمال‌حقيقيش‌مي‌شود.
(438) غذا و تغذيه انسان
و وقتي خدا او را از دار فاني دنيا به دار بقا منتقل كرد و خلود و جاودانگي برايش نوشت، حال يا خلود در عذاب، يا در نعمت و ثواب، اين انتقال و خلود، ابطال وجود او نمي‌تواند باشد بلكه اثبات وجود دنيائي او است، هر چه بود حالا هم همان است، با اين تفاوت كه در دنيا معرض دگرگوني و زوال بود، ولي در آخرت دگرگوني ندارد، هر چه هست هميشه همان خواهد بود، قهرا يا هميشه به نعمت‌هائي از سنخ نعمت‌هاي دنيا (منهاي زوال و تغيير) متنعم و يا به نقمت‌ها و مصائبي از سنخ عذاب‌هاي دنيا (ولي منهاي زوال و تغيير) معذب خواهد بود و چون نعمت‌هاي دنيا عبارت بود از شهوت جنسي و لذت طعام و شراب و لباس و مسكن و همنشين و مسرت و شادي و امثال اين‌ها، در آخرت هم قهرا همين‌ها خواهد بود.
پس انسان آخرت هم همان انسان دنيا است، مايحتاج آخرتش هم همان مايحتاج
فرض نبود غذا فرض نبود انسان ! (439)
دنيا است، آن‌چه در دنيا وسيله استكمالش بوده همان در آخرت هم وسيله استكمال او است، مطالب و مقاصدش هم همان مطالب و مقــاصــد اســت، تنها فرقي كه بين دنيا و آخـرت اســت مســـألـــه بقـــا و زوال اســت.
سعـادت انسـان در آخـرت به همين است كه بـه آن‌چه از لذائـذ كه در دنيـا مي‌خواسـت برسـد، چه خوردنيش و چـه نوشيدنيش و چـه لذائذ جنسيش و چـه لذائذي كه در دنيا به تصورش نمي‌رسيـد و در عقلش نمي‌گنجيـد و در آخـرت عقلش بـه آن دست مي‌يابـد و رسيـدن بـه اين لـذائـذ همـان بهشت است و بدبختي‌اش بـه نـرسيدن به آن‌ها اسـت، كـه همـان آتش است، هم‌چنـان كـه خـداي تعـالي فـرمـوده:
«لَهُــمْ مــا يَشــاؤُنَ فيهــا وَ لَــدَيْنــا مَــزيــدٌ!» (35 / ق) (1)
1- الميزان ج :3 ص: 165 تا 168 .
(440) غذا و تغذيه انسان

مفهوم غذاي صبـح و شام بهشتيان

«...وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فيها بُكْرَةً وَ عَشِيّا،»
«...و در آن جــا بـامـدادان و شـامگـاهان روزي خويش را دارند.» (62 / مريم)
ظــاهــر كــلام ايــن است كه آمــدن رزق در صبح و شام كنايه باشد از آمدن آن پشت سرهم و بــدون انقطــاع. (1)

مفهوم امنيت در طلب ميوه بهشتي

1- الميزان ج :14 ص: 105 .
مفهوم امنيت در طلب ميوه بهشتي (441)
«يَـدْعُـونَ فيهـا بِكُـلِّ فاكِهَةٍ امِنينَ،»
«هــر ميــوه‌اي كــه بخــواهنــد با كمــال امنيـت طلب مي‌كنند!» (55 / دخان)
مفهــوم آيــه ايــن است كه تمــام اقســام ميوه‌ها را مي‌طلبند و مي‌خورند در حالي كــه از ضــــرر آن‌هــا ايمنند. (1)
1- الميزان ج :18 ص: 227 .
(442) غذا و تغذيه انسان
(470)

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».