عزت و ذلت از ديدگاه نهج‌البلاغه

مشخصات كتاب

سرشناسه: فلسفي، محمدتقي، ۱۳۷۷ - ۱۲۸۳
عنوان و نام پديدآور: عزت و ذلت از ديدگاه نهج البلاغه/ محمدتقي فلسفي
مشخصات نشر: تهران: بنياد نهج البلاغه، ۱۳۷۹.
مشخصات ظاهري: ص ۴۰
فروست: (دانشنامه نهج البلاغه)
شابك: 964-6348-88-3۱۶۰۰ريال؛ 964-6348-88-3۱۶۰۰ريال
وضعيت فهرست نويسي: فهرستنويسي قبلي
يادداشت: كتابنامه به‌صورت زيرنويس
عنوان ديگر: نهج البلاغه. برگزيده
موضوع: علي‌بن ابي‌طالب(ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- نهج البلاغه -- اخلاق
موضوع: علي‌بن ابي‌طالب(ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- اخلاق
شناسه افزوده: علي‌بن ابي‌طالب(ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. نهج البلاغه. برگزيده
شناسه افزوده: بنياد نهج البلاغه
رده بندي كنگره: BP۳۸/۰۹/الف‌۳ف‌۸
رده بندي ديويي: ۲۹۷/۹۵۱۵
شماره كتابشناسي ملي: م‌۷۹-۱۲۴۶۷

مسئله عزت و ذلت در آيين مقدس اسلام

بسم الله الرحمن الرحيم
تمام مردم به تميل طبيعي و كشش غريزه حب ذات علاقه دارند كه در جميع شئون زندگي و مظاهر حياتي همواره از نعمت عزت و بزرگواري برخوردار باشند و از خواري و ذلت بر كنار:
آئين مقدس اسلام مسئله عزت و ذلت را در تعاليم خود مورد كمال توجه قرار داده و مسلمانان را موظف نموده است كه در حفظ عز و احترام خود كوشا باشند، بزرگواري و شرافت خويش را از آسيب مصون دارند و از گفتار و رفتاريكه به ذلت و خواري آنان مي‌انجامد اجتناب نمايند.
عن ابيعبدا الله عليه‌السلام قال: «ان الله فوض الي المومن اموره كلها و لم يفوض اليه ان يكون ذليلا اما تسمع الله عزوجل يقول و لله العزه و لرسوله و للمومنين قالمومن يكون عزيزا و لا يكون ذليلا- وسائل كتاب امر بمعروف، باب كراهته العترض للذل.»
امام صادق عليه‌السلام فرموده: خداوند كار مومنين را به خودشان واگذار نموده ولي اجازه نداده است خويشتن را ذليل و خوار نمايند. مگر نشنيدي كه خداوند در قرآن شريف فرموده: كه عزت براي خدا و پيغمبر و مومني است؟ پس شايسته افراد با ايمان عزت و بزرگواري است نه خواري و ذلت.
و عنه عليه‌السلام قال: «لا ينبغي للمومن ان يذل نفسه قلت بما يذل نفسه؟ قال يدخل فيما يعتذر منه» وسائل همان كتاب- و همان باب.
و نيز فرموده است: سزاوار نيست كه شخص با ايمان خود را ذليل نمايد. راوي حديث سئوال كرد: چگونه خود را ذليل مي‌كند؟ در پاسخ فرمود: بكاري دست مي‌زند كه سرانجام بايد از آن معذرت بخواهد.
عن علي عليه‌السلام قال: «الاستغنا عن العذرا اعز من الصدق به» نهج‌البلاغه كلمه 329.
علي عليه‌السلام فرمود: خويشتن را از عذر خواهي بي نياز داري بهتر است از اينكه با صدق و راستي به ذلت عذر خواهي تن در دهي.
و عنه عليه‌السلام: «و لا تجعل عرضك فرضا لنبال القول» نهج‌البلاغه نامه 69.
[صفحه 2]
علي عليه‌السلام ضمن نامه‌اي كه بحارث همداني نوشته خاطر نشان ساخته است كه عملي انجام بده كه عزت و آبرويت هدف تيرهاي ملامت اين و آن قرار نگيرد.
راغب در كتاب مفردات مي‌گويد: «الغزه حاله مانعه للانسان من ان يغلب»
عزت يك حالت روحي و ترفع رواني است كه نمي‌گذارد آدمي مشهور و مغلوب دگري شود و در مقابل كسي يا چيزي دچار شكست و خواري گردد.
بسياري از مردم با آنكه عزيز النفسند و در خوش آمدها و بد آمدهاي زندگي كمتر به ذلت و زبوني مي‌گرايند با اينحال نقطه‌هاي ضعفي دارند كه مي‌توان از آن نقاط در آنها نفوذ نموده و قدرت مقاومتشان را در هم شكست. بعضي مشهور مالند و بعضي مشهور مقام. گروهي در مقابل تملق مغلوب مي‌شوند و برخي در مقابل اقبال ي ادبار مردم. جمعي نقطه‌هاي ضعف دگري دارند و از عوامل ديگري شكست مي‌خورند.
ولي اولياء راستين خداوند كه عز معنوي آنان وابسته و متكي بعز الهي است از نقاط ضعف ورحي مبري و منزهند، هرگز در جزر و مد حوادث دچار شكست شخصيت نمي‌شوند و هيچگاه بزرگواري و عز روحاني خويشتن را از دست نمي‌دهند.

عزت نفس آسيب ناپذير علي در نهج‌البلاغه‌

اشاره

در اينجا بچند مورد از مواردي كه در نهج‌البلاغه آمده و روشنگر اراده آهنين و عزت نفس آسيب ناپذير علي عليه‌السلام است اشاره مي‌شود.

علي و مال‌

به عثمان بن حنيف فرماندار بصره نامه‌اي نوشته و در خلال آن فرموده است: «فو الله ما كثرت من دنياكم تبرا و لا ادخرت من غنائمها و فرا … و لهي في عيني اوهي و اهون من عفصه مقره» نهج‌البلاغه نامه 45.
قسم بخدا كه از دنياي شما طلا و نقره نيندوختم و از غنائم آ مالي ذخيره نكردم … در نظرم دنيائي كه در دست شما است از بلوط تلخ پست‌تر و خوارتر است.

علي و مقام‌

قال عبدالله بن عباس «دخلت علي اميرالمومنين عليه‌السلام بذي قار و هو يخصف نعله فقال لي: ما قيمه هذا لنعل؟ فقلت: لا قيمه لها فقال عليه‌السلام و الله لهي احب الي من امرتكم الا ان اقيم حقا او ادفع باطلا» نهج‌البلاغه خطبه 33.
موقعي كه علي عليه‌السلام با سپاهيان خود بطرف بصره مي‌رفت عبدالله بن عباس در ذي قار حضورش شرفياب شد ديد آنحضرت كفش پاي خود را مي‌دوزد فرمود عبدالله قيمت اين نعل چقدر است؟ پاسخ داد قيمتي ندارد.
فرمود بخدا قسم اين كفش بي ارزش نزد من محبوب‌تر از رياست و فرمانروائي بر شما است مگر آنكه بتوانم در پرتو اين مقام اقامه حقي كنم يا باطل و يا دفع نمايم ظلمي را.

علي و اقبال و ادبار مردم‌

عقيل بن ابيطالب نامه‌اي به برادرش نوشت و از راي آن
[صفحه 3]
حضرت درباره جنگ با گروهي كه بر ضد حكومت اسلام قيام كرده بودند پرسش نموده بود در پاسخ فرمود:
«و اما ما سئلت عني من رايي في القتال، فان رايي قتال المحلين حتي القي الله، لا يزيدني كثره الناس حولي عزه، و لا تفرقهم عني وحشه» نهج‌البلاغه نامه 36.
اما آنچه از راي من درباره قتال پرسش نموده‌اي بنظر من با اين گروه كه جنگ را روا و حلال مي‌دانند بايد تا پاي مرگ جنگيد و ضمنا به برادر خاطر نشا ساخت كه نه فزودني مردم در اطراف من باعث ازدياد عزتم مي‌شود و نه پراكندگي آنان از گردم، مرا نگران مي‌سازد.

علي و تملق گويان‌

مردي حضور اميرالمومنين عليه‌السلام شرفياب شد زبان تملق گشود و در مدح و ثنايش افراط نمود حضرت به او فرمود:
«انا دون ما تقول و فقو ما في نفسك» نهج‌البلاغه، كلمه 83.
من از اينهمه مدح و تمجيدي كه به زبان آورده‌اي فروترم ولي از آنچه مرا پيش خود تصور كرده‌اي برتر و فراتر.

علي و عرصه پيكار

آنقدر روحيه آن حضرت در جنگ قوي و شكست ناپذير بود.كه با قيد قسم فرموده است:
«و لله لو تظاهرت العرب علي قتالي لما وليت منها» نهج‌البلاغه نامه 45.
قسم بخدا اگر تمام عربها پشت به پشت هم بدهند و در جنگ با من متحد شوند خود را نمي‌بازم و از پيكارشان روي برنمي‌گردانم.

عزت مطلق مختص ذات اقدس الهي‌

عزت حيثيتي، عزت مطلق و عزت اصيل به ذات اقدس الهي اختصاص دارد چه او است كه هرگز مغلوب و مقهور نمي‌شود و هيچگاه دچار ذلت و خواري نمي‌گردد.
قرآن شريف فرموده است: «ان ربك هو القوي العزيز» سوره‌ي 11 آيه 66.
بي گمان پروردگار تو است كه قوي و عزيز است.
راغب مي‌گويد: «العزيز الذي يقهر و لا يقهر»
عزيز كسي كه مقهور مي‌كند و خود هرگز مقهور نمي‌شود و اين از اوصاف حضرت باريتعالي است.
انسانها در هر مرتبه و مقامي كه باشند عزتشان نسبي و غير اصيل است و همواره مقهور قدرت لا يزال الهي هستند قرآن شريف در اين باره مي‌فرمايد:
«و هو القاهر فوق عباده و هو الحكيم الخبير» سوره‌ي 6 آيه‌ي 18.
او خداوند قاهر است كه به همه بندگانش برتري و سلطه دارد و او است پروردگار حكيم و آگاه.

عزت انسان در نهج‌البلاغه‌

بر همين اساس علي عليه‌السلام فرموده است:
[صفحه 4]
«و كل عزيز غيره ذليل و كل قوي غيره ضعيف» نهج‌البلاغه خطبه 64.
هر عزيزي غير از ذات اقدس الهي ذليل است و هر توانائي جز پروردگار جهان ضعيف و ناتوان است. بشر كه خود بالاصاله داراي عزت نفس و قدرت روح نيست اگر بخواهد به عزت روحي دست يابد و از قوت معنوي برخوردار گردد بايد به عزيز واقعي متكي شود خود را بقدرت اصيل الهي پيوند دهد، و با استمداد از حضرت باريتعالي خويشتن را از سرمايه گرانقدر بزرگواري و عزت نفس برخوردار سازد تا در پرتو آن از ذلت و زبوي مصون بماند، بر مشكلات فائق آيد، مقهور اين و آن نشود، و در مقابل حوادث و رويدادها از پاي در نيايد. و اين خود از برنامه‌هاي مكتب قرآن شريف است.
«من كان يريد العزه فلله العزه جميعا» سوره‌ي 35 آيه‌ي 10.
هر كس طالب عزت است بداند كه عزت واقعي و اصيل، عزت تام و تمام به خداوند بزرگ اختصاص دارد.
آنان كه از روي حقيقت بحضرت گرايش مي‌يابند، به اطاعت و بندگيش گردن مي‌نهند، بي قيد و شرط تسليم وي مي‌شوند، و راه پاكي و تقوي در پيش مي‌گيرند از ذلت و پستي رهائي مي‌يابند، به عزت واقعي نائل مي‌گردند و رويدادهاي زندگي به شخصيت آنان آسيب نمي‌رساند.
عن علي عليه‌السلام قال: «لا شرف اعلي من الاسلام و لا عز اعز من التقوي» نهج‌البلاغه كلمه 381.
علي عليه‌السلام فرموده: نه هيچ شرافتي برتر از شرف اسلام است و نه هيچ عزتي عزيزتر از پرهيزكاري است.
«وعنه عليه‌السلام من تعزز بالله لم يذله سلطان» فهرست موضوعي غرر الحكم ص 126
و نيز علي عليه‌السلام فرموده است: آنكس كه در پرتو اتكاء بخداوند عز و بزرگي يابد هيچ سلطان قدرتمندي نمي‌تواند او را ذليل و خوار نمايد.
«و في الحديث كل عز ليس بالله فهو ذل» مفردات راغب (عز).
در حديث آمده است هر عزتي كه منشأ آن خدا نباشد و مسير حق را نپيمايد در حقيقت ذلت و خواري است.
چه بسيارند مردمي كه در گذشته و حال براي آنكه كسب عزت و شرف نمايند و به روان خود نيرو و توان بخشند مسير شرك را در پيش گرفتند. به غير خدا گرايش يافتند به اين و آن دل بستند، خويشتن را بنده آنان ساختند، و همانند معبود شايسته پرستش فرمانش را بي قيد و شرط اطاعت نمودند تا مگر بدينوسيله حمايتشان را بخود جلب كنند و در پرتو آنها نيرومند گردند غافل از آنكه عزت شرك آلود مايه‌ي ذلت است و بزرگي و شرفي كه بغير خدا متكي باشد موجب خواري
[صفحه 5]
و حقارت.
عن علي عليه‌السلام قال: «من اتعز بغير الله ذل» فهرست موضوعي غرر الحكم ص 126.
علي عليه‌السلام فرمود: آنكس كه با اتكاء بغير خدا خويشتن را عزيز بحساب آورده دچار خواري و ذلت خواهد شد.
اينان كه غير خدا را برگزيده‌اند و اطاعتشان را بر اطاعت خدا مقدم داشته‌اند علاوه بر آنكه در قيامت استحقاق كيفر شرك دارند در دنيا نيز اغلب نگران و ناراحتند و از اينكه همانند بردگان اسير برگزيدگان خود شده‌اند در باطن احساس ذلت و زبوني مي‌كنند و بغض و كينه آنها را در دل مي‌پرورند. قرآن شريف درباره اين گروه فرموده است: «و اتخذوا من دون الله آلهه ليكونوا لهم عزا كلا سيكفرون بعبادتهم و يكونون عليهم ضدا» سوره‌ي 19 آيه‌ي 81.
مشركان، خداي يگانه را ترك گفته و غير خدا را برگزيده‌اند كه براي آنها مايه عزت و سربلندي باشد نه چنين است كه خيلي زود از عبادت و اطاعت آنه روي گردان مي‌شوند و بضديت و خصومتشان قيام مي‌نمايند.
هم اكنون در عصر ما بيشتر زمامداران كشورهاي اسلامي كساني هستند كه از اتكاء بخداوند توانا سرباز زده‌اند، از اطاعت باريتعالي چشم پوشيده‌ان، عواطف ديني ملت مسلمان و با ايمان خويش را ناديده گرفته‌ان براي نيل بعز قدرت دنيوي و حفط كرسي رياست خود بندگي ابر قدرتهاي شرق و غرب را پذيرا شده و اوامر ظالمانه و احيانا ضد انساني آنها را بي كم و كاست اجراء مي‌نمايند.
اين زمامداران فرو مايه و خود فروخته، ننگ عالم اسلام و مسلماني مطرود خداوند بزرگ و پيامبر اسلامند. اينان مصداق واقعي اين آيه از قرآن كريمه‌ان كه چهارده قرن قبل بر نبي اكرم نازل شده است:
«الذين يتخذون الكافرين اولياء من دون المومنين ايبتغون عندهم العزه فان العزه لله جميعا» سوره‌ي 4 آيه‌ي 139.
آنان كه كافران را بدوستي و فرمانروائي خود مي‌گيرند و مومنين خداوند را ترك مي‌گويند آيا عزت خويش را از كفار طلب مي‌كنند؟
اينان سخت در اشتباهند كه تمام مراتب و درجات عزت بخداوند توانا اختصاص دارد.
خدا را از ياد بردن، تعاليم الهي را ناديده انگاشتن، حق پرستي را سركوب كردن، محيط اختناق بوجود آوردن، از مردم سلب آزادي نمودن، و خلاصه با اتكاء به اجانب و از راه بزهكاري و گناه بقدرت و مقام رسيدن نه تنها پيروزي انساني و شرافتمندانه نيست بلكه در نظر علي عليه‌السلام دست يافتن بهدف از راه گناه و ناپاكي خود نوعي شكست و مغلوبيت است.
[صفحه 6]
«ما ظفر من ظفر الاثم به و الغالب بالشر مغلوب» نهج‌البلاغه كلمه 327.
علي عليه‌السلام فرموده: پيروز نيست آنكس كه گناه بر وي پيروز شده است و آنكس كه با شر و بد كاري قدرت بدست آورده و غلبه كرده است در حقيقت مغلوب شده است.
اين قبيل زمامداران غافل و نادان همانند شاه مخلوع ايران چند روزي سرمست پيروزي و عزت كاذب خود هستند و همچنان بسود ابر قدرتها و به زيان مردم خود قدم بر مي‌دارند، ملت خويش را در عذاب و شكنجه نگاه مي‌دارند تا روزي كه پيمانه صبر مردم ستمديده لب ريز مي‌شود، بطغيان و عصيان مي‌گرايند، با خشم و خشونت بر فرمانروايان جبار خود مي‌تازند، و مانند يل خروشان كاخ قدرتشان را از بيخ و بن مي‌كنند و برسرشان ويران مي‌سازند.
در آن مواقع است كه زمامداران دست نشانده متوجه مي‌شوند كه در راه كسب عزت و قدرت مسير خطا پيموده‌اند و ابر قدرتهاي مورد اتكائشان قادر نيستند در اين موقع حساس، طوفان انقلاب را مهار كنند، سيل خروشان نفرت و خشم مردم را فرو نشانند، خط بدبختي و سيه روزي را از نوكران خويش بگردانند، و آنان را از نابودي و سقوط، محافظت نمايند.
بدبختانه راه و رسم بيشتر مردم در گذشته و حال چنين بوده و هست كه عزت و ذلت را تنها از جنبه ظاهريش مي‌نگرند و به ريشه و منشاشان توجه ندارند، كسي كه داراي قدرت و مقام است از هر دسته ئو گروه كه باشد بزرگتر مي‌شرمدند و او را گرامي و عزيز مي‌دارند. هر چند اقتدارش ناشي از خيانت و جنايت باشد و كسي كه ضعيف و فاقد قدرت است او را خوار و حقير مي‌شمرند هر چند ضعفش بر اثر اعمال ظالمانه و نارواي ستمگران و جباران باشد و اين بر خلاف رويه و روش حضرت علي عليه‌السلام است چه آن حضرت ذليل مظلوم را براي احقاق حقش احترام مي‌كرد و قوي ظالم را براي كوتاه كردن دستش حقير و خوار مي‌شمرد و در بيان اين مطلب چنين فرموده است: «الذليل عندي عزيز حتي آخذ الحق له و القوي عندي ضعيف حتي آخذ الحق منه» نهج‌البلاغه خطبه 37.
ذليل نزد من عزيز و گرامي است تا حق او را از متجاوز بگيرم و قوي نزد من حقير و ضعيف است تا حق مظلوم را از چنگ وي بدر آورم.

علل تغيير عزت و ذلت در جامعه‌

اشاره

علل و عوامل متعددي مي‌تواند محيط را دگرگون كند، در اوضاع و احوال فرد و جامعه اثر بگذارد، عزيزان را ذليل و خوار نمايد، و به ذليلان بزرگي و عزت بخشد.
علي عليه‌السلام ضمن خطب و نامه‌ها و كلمات خود پاره‌اي از آن علل را خاطر نشان فرموده و قسمتي از آنها در نهج‌البلاغه آمده است و در اينجا به پاره‌اي از آنها اشاره مي‌شود.

انقلاب‌

يكي از عواملي كه در اجتماع اثر بنيادي دارد و تحولات بسيار عظيم و اساسي ببار مي‌آورد انقلاب است. انقلاب اوضاع جامعه را زير و رو مي‌كند، معيارها و ضوابط را تغيير
[صفحه 7]
مي‌دهد، و ارزشهاي نويني را جايگزين آنها مي‌سازد بر اثر انقلاب گروهي سقوط مي‌كنند و گروهي اوج مي‌گيرند بسياري از عزيزان ذليل مي‌شوند و بسياري از ذليلان بعزت مي‌رسند. مستكبران گردنكش سركوب مي‌گردند و مستضعفان سركوب شده رفعت و سربلندي مي‌يابند. امام صادق عليه‌السلام درباره انقلاب و نتايج اجتماعي آن فرموده است.
«تمنو الفتنه ففيها هلاك الجبابره و طهاره الارض من الفسقه» مجموعه ورام، 2 ص 87.
تمناي انقلاب كنيد، فكر انقلاب در سر بپروريد، و در آرزوي انقلاب باشد چه در طوفان انقلاب است كه جباران زور گو و مستبدان خود سر به هلاكت مي‌رسند و زمين از لوث وجود گناهكاران و متجاوزين پاك مي‌گردد.
در اين حديث كلمه (فتنه) براي انقلاب اجتماعي بكار رفته است. (فتنه) داراي معاني متعددي است از آنجمله بمعني انقلاب آمده است.
(اقرب الموارد) معاني فتنه را ذكر مي‌كند و در پايان، مي‌گويد، «اختلاف الناس في الاراء و ما يقع بينهم من القتال» فتنه اختلافي اسن كه در آراء و نظرات مردم پديد مي‌آيد و سرانجام منجر به درگيري و خونريزي مي‌شود.
انقلاب مكتبي اسلام كه چهارده قرن قبل در عصر نبي اكرم بنيانگذاري شد از جمله انقلابهاي عظيم جهاني است كه گذشت قرون و اعصار نتوانسته است آن را بدست فراموشي بسپارد و هم كنون صدها ميليون نفر در سراسر گيتي آن انقلاب را مقدس مي‌شمرند و تعاليم آن را براي همه انسانها مايه سعادت و رستگاري مي‌دانند.
انقلاب اسلامي تحولات و دگرگونيهاي عميقي در جميع شئون مادي و معنوي جامعه بوجود آورد، عقايد و افكار مردم را تغيير داد، اخلاق و اعمال آنان را اصلاح نمود و اجتماع را از قوانين و سنن سعادت بخش برخوردار ساخت. چه بسيار عزتها را به ذلت و ذلتها را بعزت مبدل نمود و روابط انسانها را بر معيارهاي جديد پايه گذاري كرد.
علي عليه‌السلام در يكي از خطبه‌هاي خويش پيرامون قيام رسول گرامي و گرايش پاكان به آنحضرت سخن گفته و در ضمن به پاره‌اي از نتايج انقلاب اشاره نموده و چنين فرموده است:
«دفن الله به الضغائن و اطفا به الثوائر الف به اخوانا و قرن به اقرانا اعز به الذله و اذل به العزه … نهج‌البلاغه خطبه 96.
خداوند بوسيله پيشواي اسلام و در پرتو انقلاب اسلامي، كينه‌هاي دروني مردم عصر جاهليت را در ضميرشان دفن نمود و آنها را از اثر انداخت. شعله‌هاي زيانبار دشمني را كه باعث ضررهاي گوناگون و احيانا قتل و خونريزي مي‌شد خاموش كرد. با پيوندهاي ديني از يكطرف افراد پراكنده را بهم نزديك نمود بين آنان الفت و برادري برقرار ساخت و از طرف ديگر روابط
[صفحه 8]
جاهلانه را از بين مردم برانداخت و كساني كه در عصر جاهليت قرين و عديل يكديگر بودند از هم جدا كرد. خداوند بوسيله پيامبر گرامي، ذلت و خواري را به عزت برگرداند و هم بوسيله او عزت را به ذلت تبديل كرد.
در عصر جاهليت بتها مورد كمال تكريم و احترام بودند و بت پرستان نيز عزيز و گرامي. در عصر جاهليت دختر زنده بگور كردن باعث سربلندي و افتخار بود و دختر را زنده نگاهداشتن مايه ننگ و ذلت. در عصر اسلام زنده بگور كردن دختران عمل جنائي و مايه شرمساري و سر افكندگي شناخته شد و زنده نگه داشتن آنان از وظائف انساني و اسلامي تلقي گرديد. در عصر جاهليت گردنكشي و زور گوئي نشانه قدرت و بزرگي بود و قدرتمندان خو سر و مستبد مورد عزت و احترام بودند در عصر اسلام رعايت عدل و قانون معيار بزرگي و عزت شد و گردنكشي و جبارت موجب خواري و حقارت. در انقلاب اسلامي جباران ستمگر بذلت و پستي افتادند و از اوج بزرگي و قدرت بحضيض عجز سقوط كردند و مستضعفان ذليل و مردم به اوج بزرگي و عزت رسيدند و وارث حكومت مستكبران شدند.
در صدر اسلام آل اميه در برابر آل هاشم صف آرائي كردند و براي آنكه از پيشرفت رسول گرامي و گسترش اسلام جلوگيري نمايند به توطئه‌هاي خائنانه دست زدند و از تمام وسائل استفاده نمودند و اما نقشه‌هاي آنان نقش بر آب شد. سرانجام دين خدا پيروز گرديد، پيشواي اسلام و مسلمانان غلبه كردند، آل اميه با همه غرور و تكبرشان مغلوب شدند، انقلاب اسلامي، قوانين الهي، عزت كاذب و ظالمانه آنان را نابود ساخت، و ناچار شدند در پيشگاه اسلام و مسلمين سر ذلت و خواري فرود آوردند.
علي عليه‌السلام ضمن نامه‌اي كه به معاويه نوشته و در نهج‌البلاغه آمده است با جملات كوتاهي تاريخ گذشته و سوابق ننگين آل اميه را شرح داده و در پايان از فضيلت اسلام ياد كرده و به مقررات ذلت بار آن براي مستكبرين و عزت آفرين آن براي مستضعفين اشاره كرده است.
« … و اما قولك انا بنو عبد مناف فكذالك نحن و لكن ليس اميه كهاشم و لا حرب كعبد المطلب و لا ابو سفيان كابي طالب و لا المهاجر كالطليق و لا الصريح كالصيق و لا المحق كالمبطل و لا المومن كالمدغل و لبئس الخلف خلف يتبع سلفا هوي في نار جهنم و في ايدينا بعد فضل انبوه التي اذللنا بها العزيز و نعشنا بها الذليل» نهج‌البلاغه نامه 17.
ترجمه: اينكه گفته‌اي ما فرزندان عبد منافيم ما نيز فرزندان او هستيم و ما بين ما و شما تفاوت بسيار است نه اميد مانند هاشم است و نه حرب مانند عبدالمطلب. نه ابو سفيان مثل ابو طالب است و نه مهاجر هماند آزاد شده. نه نسب صريح مانند نسب الحاق است، نه راستگو مانند دروغگو، و نه مومن همانند منافق است چه بد فرزندي است آنكه از پدر مرده و جهنمي خود
[صفحه 9]
پيروي مي‌كنند هر يك از اين جملات كه امام عليه‌السلام در نامه خود آورده به گوشه‌هائي از تاريخ اشاره مي‌كند كه پاره‌اي از آنها روشنگر افتخارات آل هاشم است و قسمتي ياد آور ننگ‌هاي بني اميه.
سپس امام (ع) در نامه خود خاطر نشان مي‌فرمايد كه از همه اين تفاوتها گذشته ما برتري و امتياز نبوت است كه بوسيله احكام و مقررات آن عزيزان گردنكش و خود سر را خوار و ذليل نموديم و به ذليلان مستضعف و مظلوم بزرگي و عزت بخشيديم.
روزي كه مرم با علي عليه‌السلام بخلافت بيعت كردند و زمام امور مملكت را به وي سپردند حضرتش تصميم گرفت در ادراه امور كشور روش انقلابي رد پيش گيرد و شمولاتي عميق و اساسي بوجود آورد زيرا مي‌دانست در طول بيست و چند سالي كه از مرگ رسول گرامي گذشته در مملكت انحرافهائي پديد آمده است بعضي از شغلهي حساس مملكت بدست افراد ناصالح افتاده، پاره‌اي از مسائل اسلامي به دست فراموشي سپرده شده و قسمتي از بيت المال مسلمين بمصارف ناروا مي‌رسد و بايد تمام اين امور بر وفق معيارهاي اسامي اصلاح گردد.
علي عليه‌السلام متوجه بود كه با ايجاد روش انقلابي، دگرگونيهاي عظيمي پديد مي‌آيد، جامعه زير و رو مي‌شود، بسياري از عزيزان خوار مي‌گردند، و گروهي از ذليلان به بزرگي و عزت مي‌رسند. عده‌اي از افراد شاغل از خدمات دولتي بر كنار مي‌شوند و عده‌اي از بر كناران عهده دار كارهاي مهم مي‌گردند از اين رو ضمن اولين خطبه‌اي كه در مدينه پس از بيعت مردم ايران نمود جامعه را از شمولات و تغييراتي كه با آنها مواجه خواهند شد آگاه ساخت و فرمود:
« … الا و ان بليتكم قد عادت كهياتها يوم بعث الله نبيكم (صلي الله عليه و آله) و الذي بعثه بالحق لتبلبلن، و لتغربلن غربله و لتساطن سوط القدر، حتي يعود اسفلكم اعلاكم و اعلاكم اسفلكم» نهج‌البلاغه خطبه 16.
«آگاه باشيد كه امتحان و ابتلاء شما دوباره بازگشت نموده است همانند روزي كه خداوند پيامبر اسلام را به نبوت برانگيخت. قسم به خدائي كه او را به حق مبعوث نمود در حكومتشان بهم ريخته مي‌شويد، سپس با غربال امتحان از يكديگر ممتاز مي‌گرديد، و مانند ريگي كه محتواي آن را بر هم زده باشند زير و رو مي‌گرديد تا جائي كه
[صفحه 10]
بعضي از شماها كه در سطح زيرين جامعه قرار داريد بالا مي‌آئيد و بعضي كه در سطح بالا هستيد بزير مي‌رويد و سقوط مي‌كنيد.»
علي عليه‌السلام روش انقلابي خود را خيلي زود آغاز نمود و با سرعت به اصلاحات اساسي دست زد و اما از يكطرف آنانكه خويشتن را در معرض خطر و احيانا سقوط احساس مي‌كردند به كار شكني و اخلال، تصميم گرفتند، توطئه‌ها نمودند، جنگ داخلي به راه انداختند، و در راه حكومت علي (ع) ايجاد موانع كردند و از طرف ديگر دوستان ناآگاه آنحضرت به سستي گرائيدند، در مقابل رويدادها بي تفاوت شدن، از ياري رهبر خود شانه خالي كردند، و عملا او را تنها گذاردند در نتيجه علي عليه‌السلام در اداره مملكت با مشكلات گوناگون مواجه شد و پيش از آنكه نقشه اصلاحي خويش را پياده كند به درجه‌ي رفيعه شهادت نائل گرديد و مسلمين بزرگترين شخص اسلامي و گرانقدرترين سرمايه اجتماعي خود را از دست دادند.
خلاصه انقلاب اولين عامل تحول محيط و موثرترين وسيله تغيير عزتها و ذلتها است همانطور كه در كشور خودمان از نزديك مشاهده كرديم انقلاب عظيم ايران اوضاع و احوال مملكت را بكلي زير و رو كرد، عزيزان عصر طاغوت را ذليل نمود، بيني مستكبران رژيم گذشته را بخاك ماليد مستضعفان، در پرتو انقلاب، عزت و قدرت بدست آوردند. مستكبران را به بند كشيدند در دادگاه انقلاب جنايات را يك بيك برشمردند، و سرانجام به اعدام محكومشان ساختند.

جهاد

دومين عاملي كه ترك آن در عزت و ذلت فردي و اجتماعي تاثير اساسي دارد جهاد است كساني كه در راه اعلاء حق و اقامه عدل از خود مي‌گذرند و آماده مرگ و فدا كاري مي‌شوند شايسته عز و عظمت هستند و لايق سروري نيرومندي.
بر عكس آنان كه از جهاد در راه حق و عدالت سر باز مي‌زنند و از وظيفه مقدس جهاد شانه خالي مي‌كنند لياقت بزرگي و عزت ندارند و بايد همواره ذليل و خوار باشند.
علي عليه‌السلام در يكي از خطبه‌هاي خود چنين فرموده است:
«اما بعد فان الجهاد باب من ابواب الجنه فتحه الله لخاصه اوليائه، و هو لباس التقوي و درع الله الحصينه، و جنته الوثيقه، فمن تركه رغبه عنه البسه الله ثوب الذل شمله البلاء، وديث بالصفار و القماء» نهج‌البلاغه خطبه 27.
«جهاد، يكي از درهاي بهشت است كه خداوند آن را به روي اولياء خود گشوده است.
[صفحه 11]
جهاد لباس تقوي و زره محكم و نگهبان مطمئن است كسي كه از روي بي اعتنائي از آن اعراض نمايد و به وظيفه‌ي مقدس سربازي عمل نكند خداوند بر وي جامه ذلت مي‌پوشاند، بلائي او را در بر مي‌گيرد و به حقارت و خواري شديد دچار خواهد شد.»
از جمله مشكلات كه علي عليه‌السلام را در اطراف ايام زمامداري بشدت رنج مي‌داد سستي و مسامحه يارانش در انجام وظيفه پيكار با دشمن بود چه اين بي تفاوتي و تسامح از طرفي باعث تقويت جبهه‌ي معاويه شد و بر جرات و جسارت سپاهيان وي افزود و از طرف ديگر جبهه‌ي علي عليه‌السلام را تضعيف نمود. لشكريان آن حضرت را از عز و عظمت انداخت، و زمينه خواري و ذلتشان را فراهم آورد. امام عليه‌السلام از آنهمه ضعف و سستي سخت آزرده خاطر و ناراحت بود و در موارد متعدد با ايراد خطابه‌هاي تند و آتشين مراتب تاثرات دروني خويش را آشكار ساخت او در يكي از خطبه‌هاي خود چنين فرمود:
«اف لكم لقد سئت عتابكم! ارضيتم بالحياه الدنيا من الاخره عوضا؟ و بالذل من العز خلفا؟ اذا دعوتم الي جهاد عدوكم دارت اعينكم كانكم من الموت في غمره، و من الذهول في سكره» نهج‌البلاغه خطبه 34.
اف باد بر شما كه من از تو بيخ و عتابتان سخت ملول و رنجيده خاطرم. آيا راضي شديد كه حيات جاودان آخرت را به زندگي گذران دنيا مبادله كنيد؟ آيا راضي شديد كه ذلت و خواري را جايگزين عز و شرافت سازيد؟ وقتي شما را بجهاد با دشمنان مي‌خوانم چشمانتان آنچنان با نگراني و اضطراب در حدقه مي‌گردد كه گوئي در چنگال مرگ قرار گرفته‌ايد و همانند مستان غالل از شناخت مصلحت خود نا آگاه و بي خبريد.
[صفحه 12]
در خطبه ديگر مي‌فرمايد:
«الا و اني قد دعوتكم الي تقال هولاء القوم ليلا و نهارا و سرا و علانا، و قلت لكم: اغزوهم قبل ان يغزوكم، فوالله ما غزي قوم قط في عقر دارهم الا ذلوا، فتوا كلتم و تخاذلتم حتي شنت عليكم الغارات، و مملكت عليكم الاوطان» نهج‌البلاغه خطبه 27.
من شما را براي جنگ با معاويه و پيروانش روز و شب و آشكار و نهان دعوت نمودم و به شما گفتم مهاجم باشيد نه مدافع با آنان بجنگيد قبل از آن كه با شما بجنگند كه قسم بخدا هيچ قومي در داخل خانه خود با دشمن درگير نشدند مگر آنكه ذليل و خوار گشتند به توصيه و تاكيد من توجه ننموديد، هر يك به اتكال ديگري از پيكار با دشمن نشانه خالي كرديد و از همكاري و ياري هم سرباز زديد. نتيجه سهل انگاري و بي اعتنائي بجهاد آن شد كه اموالتان بغارت رفت و ديارتان در اختيار دشمن قرار گرفت.
در قسمت ديگر خطبه مي‌فرمايد:
«فاذا امرتكم بالسير اليهم في ايام الحر قلتم هذه حماره القيظ امهلنا يسبح عنا الحر، و اذا امرتكم بالسير اليهم في الشتاء قلتم هذه صباره القرا مهلنا ينسلخ عنا البرد، كل هذا فرارا من الحرو القر، فاذا كنتم من الحر و القر تفرون فانتم و الله من السيف افر» نهج‌البلاغه خطبه 27.
وقتي در فصل تابستان فرمان بسيج مي‌دهم و مي‌گويم بسوي دشمن روان شويد پاسخ مي‌گوئيد اين فصل شدت گرما است بما مهلت ده تا حرارت هوا كاهش يابد وقتي در زمستان دستور
[صفحه 13]
حركت مي‌دهم مي‌گوئيد هم اكنون برودت هوا شديد است مهلت ده تا سرما سپري شود. تمام اين گفته‌ها براي فرار از گرما و سرما است و شما كه از سرما و گرمي هوا اينچنين گريزانيد بخدا قسم از شمشير گريزان تر خواهيد بود.
در خلال خطبه ديگري فرموده:
«كلما اطل عليكم منسر من منا سر اهل الشام اغلق كل رجل منكم بابه، و الحجر انحجار الضبقه في حجرها، و الضبع في و جارها الذليل و الله من نصرتموه، و من رمي بكم فقدرمي بافوق ناصل» خطبه 68.
هر گاه گروهي در لشكر شام بشما نزديك شود هر يك بخانه خود مي‌گريزد، در مي‌بنديد، و در كنجي پنهان مي‌شويد همانطور كه سوسمار در سوراخ خود مي‌خزد و كفتار به لانه خويش پناه مي‌برد. بخدا قسم ذليل آنكس است كه يار و مدد كارش شما باشيد. شمن كه مورد تعرض شما واقع مي‌شود همانند كسي است كه هدف تير قرار گرفته اما تيري كه سرش شكسته و فاقد پيكان باشد واضح است چنين تيري به دشمن آسيب و زيان نمي‌رساند.
علي عليه‌السلام در اواخر عمر خويش از مسامحه و سستي مردم در راه جهاد بسيار متاثر و ناراحت بود و مكرر مراتب تاثر شديد خود را در منابر به زبان مي‌آورد حتي در يكي از سخنراني‌ها با عباراتي بسيار تند آنان را مخاطب ساخت و فرمود:
«قاتلكم الله لقد ملاتم قلبي قيحا، و شحنتم صدري غيظا، و جر عتموني نغب التهمام انفاسا و افسدتم علي رايي بالعصيان و الخذلان حتي قالت قريش ان ابن ابطالب رجل شجاع و لكن لا علم له بالحرب» نهج‌البلاغه خطبه 27.
[صفحه 14]
خدا شما را بكشد كه دل مجروحم را از چرك و خون مالا مال كرديد و سينه‌ام را از خشم و غيظ آكنده ساختيد. در هر نفسي جرعه‌اي از هم و غم بمن نوشانديد و با عصيان و سرپيچي از فرمانم و راي مرا فاسد و تباه نموديد تا جائيكه قريش درباره‌ام گفتند پسر ابوطالب مرد شجاعي است ولي از فنون جنگ آگاهي ندارد.
سپس فرمود آيا هيچيك از آنان بيش از من در كار سربازي مهارت داشته و زودتر از من به ميدان كارزار قدم گذارده است؟ هنوز بيست سالم نشده بود كه براي پيكار با دشمنان قيام كردم و هم اكنون سنم از شصت سال گذشتهاست و فرمانم اجراء نمي‌شود و سپاهيان از دستورم اطاعت نمي‌كنند و فرماندهي اين چنين چه راي و تدبيري مي‌تواند داشته باشد (ولكن لا راي لمن لا يطاع)
گاهي در منبر از مومنين راستين و مجاهدين واقعي ياد مي‌كرد و از آنان كه مرگ در راه خدا را با آغوش باز استقبال مي‌نمودند و در كشته شدن از هم سبقت مي‌گرفتند نام مي‌برد و مراتب تاسف و تاثر خويش را از فقدان آنان ابراز مي‌داشتند.
«اين اخواني الدين ركبوا لاطريق و مضوا علي الحق اين عمار؟ اين ابن التيهان؟ و اين ذو الشهادتين و اين نظر اوهم من اخوانهم الذين تعاقد و اعلي الفينه و ابرد بروسهم الي الفجره» نهج‌البلاغه خطبه 181.
«كجا هستند برادرانم آنان كه براه مي‌افتادند و مسير حق مي‌پيمودند؟ كجا است عمار و ياسر؟ كجا است ابو الهيثم مالك بن تيهان؟ كجا است خزيمه بن ثابت انصاري؟ كجا هستند همانندهاي آنان از برادرانشان از آنان كه پيمان مرگ بستند و پس از كشته شدن سرهاي مقدسشان با پي دشمن براي گناهكاران جبار فرستاده مي‌شد؟»
(نوف بكالي) راوي خطبه مي‌گويد: در اين موقع علي عليه‌السلام از شدت تاثر دست خود را با ضرب به محاسن خويش زد و مدتي گريست.
ثم قال: «اوه علي اخواني الذين تلوا القرآن
[صفحه 15]
فاحكموه و تدبر و الفرض فاقاموه احيوا السنه و اما توا البدعه دعوا للجهاد فاجابوا و وثقو بالقائد فاتبعوه» نهج‌البلاغه خطبه 182
سپس فرمود افسوس بر برادرانم آنان كه آنان را با اطمينان خاطر پذيرفتند، و آن را فرمان محكم و متقي الهي تلقي نمودند. در فريضه الهي، مطالبه و تدبر نمودند و به اقامه آن همت گماردند. سنت خدا را زنده كردند، و بدعت را از ميان بردند. به جهاد دعوت شدند، به آن پاسخ مثبت دادند و در ميدان كارزار پيكار نمودند به پيشواي خود اعتماد داشتند از اين رو مطيع فرمانش بودند، و صميمانه از وي پيروي مي‌كردند.
مصائب جانكاه و دردناكي كه علي عليه‌السلام را در اواخر عمر رنج مي‌داد بقدري سنگين و طاقت فرسا بود كه همواره آرزوي مرگ داشت بهمين جهت ضربت مرگ بار عبدالرحمن ملجم را براي خود فوزي عظمين و مايه نجات تلقي نمود و در همان لحظه كه خون از سرش مي‌ريخت مي‌فرمود: به خداي كعبه سوگند كه آسوده شدم و از زندگي سراپا شكنجه و عذاب رهائي يافتم.
مهمترين عاملي كه زندگي را بر اميرالمومنين و ديگر افراد با ايمان تلخ و ناگوار ساخت و باعث آن همه تيره روزي و مصيبت گرديد تخلف مردم از وظيفه سربازي و خود داري آنان از جهاد و فدا كاري بود. اگر مسلمانان كه آن روز همانند عمار و ياسرها، ابوالهيثم‌ها و خزيمه‌ها از جهاد در راه خدا استقبال مي‌نمودند و امر امام خود را با علاقه و رغبت اطاعت مي‌كردند هرگز امام آنقدر متاثر و متالم نمي‌بود و خود مردم نيز دچار آنهمه ذلت و خواري نمي‌شدند، و دشمن بر آنان چيره نمي‌گشت، و عدل و ايمان پايمال نمي‌گرديد ولي افسوس از فرمان علي (ع) سرباز زدند، مسير حق و فضيلت را ترك گفتند، از جهاد در راه خدا شانه خالي كردند، و بدينوسيله راه پيروزي معاويه و سپاهيان را هموار ساختند، وبا دست خود موجبات حقارت و پستي خويش را فراهم آوردند.
تاريخ حكومت علي عليه‌السلام براي مردم امروز ايران بسيار آموزنده و مفيد است بايد آن را با دقت مرود مطالعه و بررسي قرار دهند، حوادث و رويدادهاي آن زمان را تجزيه و تحليل كنند، از آنها درس عبرت بگيرند. و از مجموع بررسيها، وظائف كنوني خويش را در راه بثمر رساندن انقلاب سالامي ايران بشناسند، و عملا به انجام آن وظائف اقدام نمايند.
در كشور ايران انقلاب عظيمي بمنظور بر انداختن رژيم طاغوتي و مستقر ساختن جمهوري اسلامي بوقوع پيوست و تمام قشرهاي ملت ايران برهبري مرجع بزرگ عال تشيع امام امت خميني كبير در اين انقلاب شركت كردند و در پرتو اتحاد و اتفاق عموم مردم و بر اثر فدا كاري و از خود گذشتگي افراد با ايمان، سرانجام رژيم طاغوتي سرنگون شد و انقلاب عظيم ايران به قيمت شصت هزار كشته و صد هزار مصدوم و معلول كه شايد بعضي از آنان در خلوص
[صفحه 16]
ايمان همانند عمار و ياسر بودند پيروز گرديد.
هم اكنون كه در حدود يكسال و نيم از پيروزي انقلاب مي‌گذرد [1] و در طول اين مدت مردم ايران چندين بار پاي صندوقهاي راي رفتند و براي ايجاد همه سازمانها و تشكيلاتي كه جمهوري اسلامي لازم بود و به آراء عمومي نياز داشت راي دادند ولي با اينهمه، پيروزي نهائي بدست نيامده و مسئوليت مردم در اين راه پايان نيافته است. بايد ملت ايران براي رسيدن به هدف همچنان متحد و هم آهنگ باشند، با تصميم قاطع به فعاليت انقلابي خويش ادامه دهند، و مانند گذشته براي فدا كاري و جهاد در راه خدا آماده و مهيا باشند. تا موفق شوند موانع را از سر راه انقلاب خود بردارند و نهضت اسلامي خويش را بسر منزل مقصود برسانند.
اگر ابر قدرتها و گروههاي ضد انقلاب بتواند بمنويات خائنانه خويش جامه تحقق بپوشانند، در جامعه ما ايجاد نوميدي كنند، اراده مردم را متزلزل نمايند، اتفاق و اتحاد آنان را بر هم زنند، و شور شهادت و فداكاري را از صفحه‌ي خاطرشان بزدايند، توانسته‌اند انقلاب ايران را از حركت باز دارند، خون شهيدان را پايمال نمايند بزرگترين ضربه را به مردم وارد آورند. و عزت و پيروزي آنان را به ذلت مبدل سازند و سرانجام بهمان سرنوشتي دچار شويم كه ياران بيوفا و دوستان نادان و نا هم آهنگ علي (ع) به آن دچار شدند امام خود را دلخون كردند، از فرمانش روي گرداندند، خويشتن را ذليل و خوار نمودند، آل اميه خونخوار و جبار را بر خود مسلط ساختند، و ساليان دراز خودشان و فززندانشان همانند بندگان و بردگان اسير دست آنها بودند.
خلاصه عامل دومي كه مايه عز و بزرگواري است و به فرد جامعه برتري و افتخار مي‌بخشد جهاد كردن براي خدا و تن دادن به فدا كاري در راه رضاي او است.
بفرموده علي رسول خدا (ص) جهاد يكي از درهاي بهشت است كه باريتعالي آن را بروي اولياء خود گشوده است. كسي كه به اين وظيفه مقدس عمل نمي‌كند و با بي اعتنائي از آن روي مي‌گرداند خداوند بر وي جامعه ذلت مي‌پوشاند و به پستي و خواريش دچار مي‌كند.

رابطه حكومت و مردم‌

سومين عاملي كه مي‌تواند منشا عزت و ذلت باشد و در شرايط متفاوت موجبات بزرگي و عظمت يا خواري و حقارت گروه يا جامعه را فراهم آورد چگونگي رابطه مردم با حكومت و حكومت با مردم است و اين مطلب را علي عليه‌السلام ضمن خطبه‌اي كه در صفين ايراد فرموده و در نهج‌البلاغه آمده است خاطر نشان ساخته است.
در اين خطبه اميرالمومنين عليه‌السلام پيرامون حقوقي كه خداوند بنفع گروهي در عهده‌ي گروه ديگر فرموده بطور اجمال سخن مي‌گويد و سپس مي‌فرمايد:
[صفحه 17]
«و اعظم ما افترض سبحانه من تلك الحقوق حق الوالي علي الرعيه و حق الرعيه علي الوالي، فريضه فرضها الله سبحانه لكل علي كل، فجعلها نظاما لا لفتهم، و عزا لدينهم، فليست تصلح الرعيه الا بصلاح الولاه، و لا تصلح الولاه الا بساتقامه الرعيه، فاذا ادت الرعيه الي الوالي حقه، وادي الوالي اليها حقها، عز الحق بينهم، وقامت منا هج الدين، و اعتدلت معالم العدل، و جرت علي اذلا لها السنن فصلح بذلك الزمان، و طمع في بقاء الدوله، ويئست مطامع الاعداء، و اذا غلبت الرعيه و اليها، او اجحف الوالي برعيته، اختلفت هنا لك الكلمه، و ظهرت معالم الجور، و كثر الادغال في الدين، و تركت محاج السنن، فعمل بالهوي، و عطلت الاحكام، و كثرت علل النفوس، فلا يستوحش لعظيم حق عطل، و لا لعظيم باطل فعل، فهنا لك تذل الابرار، و تعز الاشرار» خطبه 207.
«بزرگترين فريضه الهي از اين حقوق حق حاكم بر مردم و حق مردم بر حاكم است و اين خود يك فريضه‌اي است كه خداوند آن را بر تمام مردم بنفع مردم واجب نموده و آن را معيار نظم براي الفتهاي اجتماعي در روابط عمومي و همچنين مايه عز و عظمت براي دين آنان قرار داده است.
در حكومت حكام وضع مردم خوب و رضايت بخش نخواهد شد مگر آنكه رفتار آنان با مردم خوب باشد و همچنين وضع وحدت مردم و حكام خوب نمي‌شود مگر آنكه مردم تحت فرمانشان با استقامت و پايداري حق را رعايت
[صفحه 18]
كنند و از دستور آنان اطاعت نمايند.
موقعي كه مرم حق والي را اداء كنند و والي نيز حق مردم را اداء نمايند حق در بين جامعه عزيز و گرامي خواهد شد مقررات و قوانين دين اجراء مي‌شود. توزان در نشانه‌هاي عدل پديدار مي‌گردد، و سنن الهي در مسير حق بجريان مي‌افتد. در چنين شرائطي روزگار مردم بخوبي طي مي‌شود، زمينه اميدواري به بقاء دولت فراهم مي‌آيد، و طمع دشمنان نسبت بكشور قطع مي‌گردد، بر عكس اگر مردم بر دولت چيره شوند يا والي بمردم ستم نمايد در اين موقع مملكت دچار پراكندگي و اختلاف كلمه مي‌شود، نشانه‌هاي جور و بيداد، آشكار مي‌گردد عوامل تباهي و فساد دين افزايش مي‌يابد، راه سنن الهي متروك مي‌ماند، پيروي از هواي نفس معمول مي‌شود، احكام به تعطيل و توقف مي‌گرايد. بيماريهاي روحي افزوده مي‌گرد، و كار بجائي مي‌رسد كه وقفه و تعطيل هيچ حقي بزرگي در جامعه نگراني ببار نمي‌آورد و عمل هيچ باطل بزرگي مردم را متوحش نمي‌كند. در اين موقع است كه نيكوكاران ذليل و خوار مي‌گردند و اشرار و بد كاران عزيز و گرامي مي‌شوند.»
براي آن كه انقلاب اسلامي ايران بثمر نهائي برسد و جامعه از فوائد مادي و معنوي آن برخوردار گردد بايد مردم ايران و دولت جديد، كنه مثبت اين خطبه را مورد كمال توجه قرار دهند و تعاليم حيات بخش آن را بموقع اجراء بگذارند. بايد دولت حقوق مردم را بدرستي رعايت كنند و درباره‌ي آنان تعدي و اجحاف روا ندارد. بايد مردم نيز در اداء حقوق دولت كوشا باشند و از اوامر حكومت تخلف و سرپيچي ننمايند. در اين صورت است كه حق در نظر مردم عزيز و محترم مي‌شود، مقررات اسلامي اجراء مي‌گردد، جامعه بعدل و داد مي‌گرايد، ملت به رفاه واقعيت نائل مي‌شود، بيگانگان از استعمار كشور قطع اميد مي‌نمايند، و حكومت مستقل و آزاد جمهوري اسلامي بمعني
[صفحه 19]
واقعيش تحقق مي‌يابد.
بر عكس اگر كنه منفي خطبه علي عليه‌السلام جامه‌ي عمل بپوشد، دولت حقوق مردم را رعايت ننمايد و به آنان ستم كند مردم نيز حق دولت را اداء نمايند و از اطاعتش سرباز زنند در چني موقعي علائم جور و بيدادگري آشكار مي‌گردد، مقررات دين عملا متروك مي‌شود. مردم بهوا پرستي مي‌گرايند، پاكان و نيكان ذليل و منزي مي‌شوند بد كاران و نا پاكان بعزت و قدرت مي‌رسند، خون شهيدان انقلاب پايمال مي‌گردد و از جمهوري اسلامي جز نام بي نشان باقي نمي‌ماند. نعوذ بالله من شرور انفسنا و سيئات اعمالنا.
خلاصه سومين عامل كه در شرائط متفاوت مايه عزت و ذلت است و در سخنان علي عليه‌السلام آمده است چگونگي روابط ملت با حكومت و حكومت با ملت است. روابط صالح مي‌تواند مردم و هيئت حاكم را به اوج عزت و عظمت برساند و از آزادي و رفاه زندگي برخوردارشان سازد و روابط ناصالح و ظالمانه مي‌تواند آنان را به حضيض ذلت و بدبختي سوق دهد و موجبات سيه روزي و محروميتشان را فراهم آورد.

پاورقي

[1] اين مقاله مربوط به اواسط سال 1359 مي‌باشد.

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».