اصول اخلاق اجتماعی

مشخصات کتاب

سرشناسه : هدایتی فخر داود، ابوالفضل 1334 - عنوان و نام پدیدآور : اصول اخلاق اجتماعی اسلام از منظر امام خمینی رحمه الله/ ابوالفضل هدایتی. مشخصات نشر : تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، موسسه چاپ و نشر عروج، 1387. مشخصات ظاهری : 228 ص. شابک : 23000 ریال 978-964-212-007-9 وضعیت فهرست نویسی : فاپا یادداشت : کتابنامه: ص. [227] - 228؛ همچنین به صورت زیرنویس. موضوع : خمینی ، روح الله رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران ، 1279 - 1368 -- نظریه درباره اخلاق موضوع : اخلاق اجتماعی -- جنبه های مذهبی -- اسلام شناسه افزوده : موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س). موسسه چاپ و نشر عروج رده بندی کنگره : DSR1574/5 /‮الف 3‮ ‮الف 6 1387 رده بندی دیویی : 955/0842 شماره کتابشناسی ملی : 1303092

آزادی

اشاره

آزادی و آزادگی ، مرادف واژه (حرّیت ) و (آزاده ) مرادف (حرّ) در زبان عربی است . حرّ به معنای برگزیده هر چیز و انسان کریم نیز آمده است ، واژه مقابل آزادی بندگی ، رقیّت ، عبودیت ، اسارت و اجبار است .1

آزادی این چنین در اسلام معنا شده است :

اسلام ، قانون خویش را نخست بر اساس توحید سپس بر اخلاق نیکو بنا نهاده و هر چیزی که متعلق به انسان است یا انسان به نحوی بدان وابسته است ، حکمی از احکام شرع را با خود دارد. خواه خرد باشد یا کلان ، فردی باشد یا اجتماعی ، و آزادی به معنای متداول آن در جهان امروز، جایی در اسلام ندارد. آزادی در اسلام به معنای رهایی از

بندگی غیر خدا (و تنها بندگی خدا) است ، چنین عنوانی گر چه یک کلمه بیش نیست ، ولی از گستره وسیعی برخوردار است که با آزادی دیگر مکاتب هرگز قابل قیاس نیست .2

بر این اساس ، انسان تا در وادی بی خدایی و خارج از محدوده اطاعت به سر می برد، گر چه در ظاهر از قید و بندهای شرع ، خود را رها می بیند، ولی در واقع در هزاران نوع دام آشکار و نهان گرفتار است و گوسفند بی شبانی را می ماند که علاوه بر حیرت و سرگردانی ، هر لحظه ممکن است چنگال درنده بی رحمی به زندگی اش پایان دهد، ولی اگر به وادی عبودیت گام نهد و مهر بندگی خدا را بر پیشانی زند، همه خطرهای خانمان سوز و ضدّ آزادی را پشت سر نهاده به آزادی واقعی دست می یابد.

نتیجه اینکه ، در اسلام (بندگی خدا) عین (آزادی ) و نافرمانی خدا مساوی با بردگی است .

آزادی معنوی و اجتماعی

از نظر روان شناسی اسلامی ، انسان در مسیر زندگی با دو نوع عامل مزاحم : درونی و بیرونی درگیر است ؛ گروه نخست عبارتند از رذائل اخلاقی و خواهش های نفسانی که شرافت ، انسانیت ، عقل و وجدان انسان را اسیر خویش می سازند. آزادی ای که انسان در این مصاف از دست می دهد (آزادی معنوی ) نام دارد.

عوامل بیرونی نیز عبارتند از انسان های قلدر و استثمارگر که با سوء استفاده از توانمندی خویش ، انسان های ضعیف را به بردگی می کشند و با مکیدن خون آنها، به زندگی خویش ، زرق و برق بیشتری

می دهند و عرصه را بر آنها تنگ می کنند تا خود راحت تر زندگی کنند. آنچه که انسان ها در برابر این قلدران و زور مداران از دست می دهند، (آزادی اجتماعی ) است .3

جایگاه آزادی معنوی ، در اخلاق فردی است و آنچه اینجا پی می گیریم (آزادی اجتماعی ) است با این تذکّر که آزادی اجتماعی مولود آزادی معنوی است و بدون آن معنا پیدا نمی کند.

نگرش اسلام به آزادی

همان گونه که یاد شد، توحید و فضائل اخلاقی ، دو رکن اساسی شریعت اسلام را تشکیل می دهند و این دو تضمین کننده آزادی های فردی و اجتماعی انسانند و تاءمین همه ابعاد آزادی ، از افتخارات اسلام به شمار می رود؛ در دیدگاه امیرمؤ منان (ع ) خداوند سبحان سرشت انسان را با آزادی عجین کرده است :

(لا تکَوُنَنَّ عَبْدَ غَیْرِکَ وَ قَدْ جَعَلَکَ اللّهُ سُبْحانَهُ حُرّاً)4

هرگز بنده دیگری نشو؛ در حالی که خداوند سبحان ، تو را آزاد آفریده است .

بر این اساس ، نظام تکوین و قوانین اسلامی بر حرّیت انسان استوار است و اگر کسانی راه بردگی را بپیمایند هم در جهت مخالف فطرت و وجدان خویش ، گام برداشته اند و هم بر خلاف خواست خدا عمل کرده اند.

از سوی دیگر، در جهان بینی اسلامی ، انسان در انتخاب راه زندگی نیز آزاد است :

(اِنّا هَدَیْناهُ السَّبیلَ اِمّا شاکِراً وَ اِمّا کَفوُراً)5

ما راه را به او نشان دادیم ، خواه سپاسگزار باشد یا ناسپاس !

چنانکه (اصل آزادی ) را در منشور جهانی خویش نیز گنجانده و به همه پیروان ادیان الهی اعلام می کند:

(قُلْ یا اَهْلَ الْکِتابِ

تَعالَوْا اِلَی کَلِمَهٍ سَواءٍ بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمْ اَلا نَعْبُدَ اِلاّ اللّهَ وَ لا نُشْرِکَ بِهِ شَیْئاً وَ لانَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً اَرْباباً مِنْ دوُنِ اللّهِ...)6

بگو، ای اهل کتاب ، بیایید به سوی سخنی که میان ما و شما یکسان است (و آن ) این که جز خدا را نپرستیم و چیزی را همتای او قرار ندهیم و برخی از ما برخی دیگر را به جای خداوند به خدایی نگیرد.

تاءمین اصل آزادی

توضیح

اسلام ، پس از طرح آزادی به عنوان یک اصل فراگیر و خدشه ناپذیر، ضمن دفاع از آن ، جایگاه ویژه ای در برنامه ریزی های زیربنایی خود، بدان اختصاص می دهد. که برخی از نمودهای آن را به اختصار توضیح می دهیم :

الف توحید

جمله ارزشمند (لا اله الاّ الله ) شعار توحید و عصاره معارف اسلامی است که هربامدادان و شبان گاهان ، جان های مؤ منان را با نسیم آن می نوازد و مؤ من با زمزمه چنین شعاری در واقع ، آزادی را مزمزه می کند و موحّد حقیقی ، آزاده واقعی نیز هست چنانکه آیه شگرف (اِیّاکَ نَعْبُدُ وَ اِیّاکَ نَسْتَعینُ) نیز در هر نمازی ، انسان را از هر گونه وابستگی می رهاند و به خدا می رساند و به همین دلیل ، زیباترین پرستش ، از آنِ آزادگان است ؛ حضرت امام حسین (ع ) می فرماید:

(...اِنَّ قَوْماً عَبَدوُا اللّهَ شُکْراً فَتِلْکَ عِبادَهُ الاَْحْرارِ وَ هِیَ اَفْضَلُ الْعِبادَهِ)7

گروهی خداوند را سپاسگزارانه عبادت می کنند، که این عبادت ، عبادت آزادگان و بهترین شکل عبادت است .

ب ولایت

اصیل ترین وظیفه سفیران الهی و جانشینان آنها، آزاد ساختن انسان ها از همه قیدو بندهاست . قرآن درباره این رسالت پیامبر می فرماید:

(... وَ یَضَعُ عَنْهُمْ اِصْرَهُمْ وَ الاَْغْلالَ الَّتی کانَتْ عَلَیْهِمْ....)8

(پیامبر) بارهای سنگین و زنجیرهایی را که بر آن هاَبود، (از دوش و گردنشان ) برمی دارد.

امیر مؤ منان (ع ) نیز می فرماید:

(سَمِعْتُ رَسوُلَ اللّهِ (ص ) یَقوُلُ: اَنَا وَ عَلِیُّ اَبَوا هذِهِ الاُْمَّهِ وَ لَحَقُّنا عَلَیْهِمْ اَعْظَمُ مِنْ حَقِّ اَبَوَیْ وِلادَتِهِمْ فَاِنّا نُنْقِذُهُمْ، اِنْ اَطاعُونا، مِنَ النّارِ اِلی دارِ الْقَرارِ وَ نُلْحِقُهُمْ مِنَ الْعُبُودِیَّهِ بِخِیارِ الاَْحْرارِ)9

از رسول خدا(ص ) شنیدم که می فرمود: من و علی ، پدران این امّت هستیم و حقّ ما بر مردم ، بزرگ تر از حق پدر و مادری است که آنان را به دنیا می آورند. چرا

که ما مردم را اگر از ما اطاعت کنند از درون آتش به سرای پایدار رهایی می بخشیم . و از بردگی رهانیده به بهترین آزادگان ، ملحقشان می سازیم .

و به همین جهت در زیارت نامه امام علی (ع ) آمده است :

(اَلسَّلامُ عَلی والِی الاَْحْرارِ)10

درود بر رئیس و سرپرست آزادگان .

کیست مولا آنکه آزادت کند

بند رقّیّت ز پایت وا کند.11

شرط (عدالت ) در مناصب دینی همچون ولایت ، مرجعیت ، امامت جمعه و جماعت ، قضاوت و شهادت و... نیز تداعی کننده آن است که رهبران خرد و کلان جامعه اسلامی باید از روحیه آزادمنشی و وارستگی برخوردار باشند تا بتوانند چنین منشی را در جامعه تقویت کنند و زیردستان خود را نیز آزاده بار آورند.

ج اخلاق اسلامی

مسلمانان وظیفه دارند با خودسازی و تزکیه نفس ، نخست در کسب آزادی معنوی بکوشند، سپس به عرصه آزادی های اجتماعی پا بگذارند. وارستگی از رذائل اخلاقی و آراستگی به فضائل آن ، زنجیرهای وابستگی انسان را یکی از پس از دیگری پاره می کند و او را به قلّه آزادگی می رساند. انسان آزاده ، به آزادی دیگران نیز احترام می گذارد و انسان های آزاد منش ، جامعه آزاد را تشکیل می دهند. از این رو، امام علی صلوات الله علیه ، تقوا را رمز آزادی و رهایی می داند و می فرماید:

(فَاِنَّ تَقْوَی اللّهِ مِفْتاحُ سَدادٍ وَ ذَخیرَهُ مَعادٍ وَ عِتْقٌ مِنْ کُلِّ مَلَکَهٍ وَ نَجاهٌ مِنْ کُلِّ هَلَکَهٍ)12

همانا تقوای الهی کلید گشایش هر دری ، اندوخته قیامت ، آزادی از هر عادت (زشت ) و نجات از هر تباهی است .

متّقیان

با پشت پا زدن به زرق و برق دنیا به درجه ای از مناعت طبع و آزاد منشی نایل می شوند که کاه و طلا پیش چشمشان یکسان می شود.

رسول اکرم (ص )، روزی از اصحاب صفّه دیدن می کرد، یکی از آنان عرض کرد: یا رسول اللّه ! من از دنیا دل بریده ام و سنگ و طلا نزد من یکسان شده است !

پیامبر فرمود: تو اینک ، حرّ و آزاده ای !13

د - قوانین و روابط اجتماعی

احکام و مقررات اسلامی ، بویژه روابط اجتماعی آن به گونه ای طرّاحی شده که کم ترین خدشه ای به روحیه آزاد منشی افراد و آزادی اجتماعی ، وارد نیاید؛ مسلمانان در چارچوب قوانین اسلام ، از آزادی کامل برخوردارند و هیچ کس حق ندارد آزادی مشروع آنها را محدود یا مشروط کند، به طور مثال :

هر کسی در انتخاب شغل ، محلّ سکونت ، ازدواج ، کسب و تجارت ، انتخاب قاضی ، وکیل ، وکیل مدافع و مانند اینها آزاد است .

مال ، جان ، ناموس و آبروی شهروندان مسلمان ، کاملا" محترم و محفوظ است و هیچ کس مجاز نیست بدون و مجوز شرعی ، کم ترین اهانتی به آنان بکند، یا زیانی به آنها برساند.

همه در برابر قانون یکسانند و اسلام هیچ گونه امتیاز نژادی ، اجتماعی ، سیاسی ، اقتصادی و... را که به نحوی آزادی دیگران را محدود می کند به رسمیت نمی شناسد.

قوانین مدنی اسلام به طور واقع بینانه و منصفانه از مظلوم دفاع می کند، تا در برابر ظالم ایستادگی کرده ، حقش را بگیرد و

آزادی خدادادی اش سلب نگردد.

قوانین جزایی اسلام ، بشدت ، گلوی نابکاران را می فشارد، تا امنیت و آزادی دیگران را نگیرند و مردم با پشت گرمی به قانون ، احساس آرامش کنند.

به مردم اجازه می دهد که برای احقاق حقوق خویش از هیچ کوششی فروگذار نکنند، در برابر متجاوزان به حریم آزادی مردانه قیام کنند و مانند سرور آزادمردان سید الشهداء(ع ) فریاد برآورند :

(لا وَاللّهِ لا اُعْطیهِم بِیَدی اِعْطاءَ الذَّلیلِ وَ لا اَفِرُّ فِرارَ الْعَبیدِ)14

نه ، به خدا سوگند! با خواری ، دست بیعت به آنان نمی دهم و مانند بردگان نیز فرار نمی کنم !و... .

نشانه های آزادمردان

فرد و جامعه ای که از آزادگی برخوردار باشد، باید به طور طبیعی ، آثار آن را نیز از خود بروز دهد چرا که (از کوزه همان برون تراود که در اوست ) برخی از نشانه های آزادگی چنین است :

1 پایمردی

امام صادق (ع ) فرمود :

آزاده ، در هر حال آزاده است ؛ اگر گرفتاری برایش پیش آید، صبر می کند، اگر مصیبت ها بر او فرو ریزد، قامتش را نمی شکند، اگر اسیر و مقهور گردد و راحتی اش به سختی بدل شود مانند یوسف صدّیق (ع ) آزادی اش آسیبی نمی بیند...15

2 کسب حلال

انسان یا جامعه آزاده ، هرگز به خود اجازه نمی دهد که از راه های نامشروع امرارمعاش کند، یا با زد و بندهای اقتصادی ، خون دیگران را به شیشه کشد، بلکه با جوانمردی از راه حلال ، زندگی خویش را اداره می کند، چنانکه مولای آزادگان امام علی (ع )

فرمود:

(مِنْ تَوْفِیقِ الْحُرِّ اکْتِسابُهُ الْمالَ فی حِلِّهِ)16

کسب در آمد حلال ، از توفیق های انسان آزاده است .

3 فضائل اخلاقی

آزادگی و سجایای اخلاقی ، تاءثیر متقابل در یکدیگر دارند و همان گونه که فضائل ، ریشه حرّیت هستند آزادگی نیز برخی فضائل را در پی می آورد، همانند: خوشرویی ، حیا و عفّت ، و فا و تدبیر و غیره . امام صادق (ع ) در روایتی به برخی از آنها اشاره کرده می فرماید:

پنج خصلت اگر در کسی نباشد، چندان سودی نخواهد داشت ؛ وفا، تدبیر، حیا و حسن خلق و پنجمین آنها که همه این خصلت ها را در خود دارد آزادگی است .17

4 دوری از زشتی ها

آزادمنشی ، با گناه ، شهوت پرستی و هر کار زشت و ننگ آورد دیگری ناسازگاراست ، از این رو، آزادگان هیچ گاه گرد چنین کارهایی نمی گردند؛ زیرا همان گونه که یادآور شدیم دوری از رذئل اخلاقی شرط اساسی دستیابی به آزادگی می باشد و به تعبیر امام صادق (ع ):

(اِنَّ صاحِبَ الدّینِ... رَفَضَ الشَّهَواتِ فَصارَ حُرّاً)18

شخص متدیّن ، از شهوات ، دوری گزیده تا آزاده گشته است .

و آلودگی به گناه و شهوت به معنای بازگشت از مسیر آزادگی است و به همین دلیل امیرمؤ منان سلام الله علیه می فرماید:

(جَمالُ الْحُرِّ تَجَنُّبُ الْعارِ)19

جلوه زیباییِ انسان آزاده ، در پرهیز از ننگ و عار است .

امانت داری

اشاره

(امانت ) به معنی ودیعه ، گرو و رهن ، راستی و درستی ، و (امانت داری ) به معنی درستی ، امین بودن و دینداری آمده است .20

از نظر عقل و منطق ، راستی و

درستی و پس دادن به موقع امانت کاری ارزشمند و لازمه انسانیت است که فطرت پاک انسان ها پایبندی به آن را طالب و از خیانت در امانت ، سخت منزجر است .

در فرهنگ اسلام نیز (امانتداری ) جزو اصول و پایه های اخلاقی شمرده شده و بگونه ای شگفت مورد تاءکید قرار گرفته است . قرآن مجید می فرماید:

(فَاِنْ اَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَلْیَؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ اَمانَتَهُ وَ لْیَتَّقِ اللّهَ رَبَّهُ)21

اگر کسی از شما دیگری را امین دانست ، آن کسی که امین شمرده شده باید امانت وی را باز پس دهد و باید از خداوند که پروردگار اوست پروا کند.

(اِنَّ اللّهَ یَاءْمُرُکُمْ اَنْ تُؤَدّوُا الاَْماناتِ اِلی اَهْلِها)22

خداوند به شما فرمان می دهد که امانت ها را به صاحبانش بازگردانید.

خداوند در آیه اوّل از فرد مسلمان و در آیه دوم از عموم مسلمانان می خواهد که امین باشند و در امانت ، خیانت نورزند و ودیعه را، هر چه باشد، به صاحبش برگردانند.

امیرمؤ منان (ع ) نیز، امانتداری را مهمترین ویژگی مسلمان دانسته و فرموده است :

(رَاءْسُ الاِْسْلامِ الاَْمانَهُ)23

امانتداری در راءس دستورات یا برنامه های اسلام است .

در سخنی دیگر، ادای امانت را در راستای تکمیل دین دانسته و فرموده است :

(مَنْ عَمِلَ بِالاَْمانَهِ فَقَدْ اَکْمَلَ الدِّیانَهَ)24

هر کس امانتداری کند، دینداری را کامل کرده است .

نظر به این که قبول یا ردّ امانت تا قبل از تحویل گرفتن آن ، در اختیار انسان است ، باید ابتدا قدری درباره آن بیندیشد و اگر توان ادای آن را در خود نمی یابد، از اوّل آن را نپذیرد و در جایگاه شریف امانتداری وارد نشود

که بعهدها به سبب سهل انگاری یا ناتوانی و بی ارادگی به این اصل مهم اخلاقی پشت پا نزند.

انواع امانت

توضیح

امانت هایی که در اختیار انسان قرار می گیرد، ممکن است از سوی خدا، پیامبر و امام یا مردم باشد. پس امانت بر سه نوع است :

الف امانت الهی

قرآن مجید بر عرضه امانت خدا به انسان ، تصریح دارد:

(اِنّا عَرَضْنَا الاَْمانَهَ عَلَی السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَ الْجِبالِ فَاَبَیْنَ اَنْ یَحْمِلْنَها وَ اَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَهَا الاِْنْسانَ اِنَّهُ کانَ ظَلوُماً جَهوُلاً)25

ما امانت را بر آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه داشتیم ، از تحمل آن سرباز زدند و از آن ترسیدند ولی انسان آن را برداشت راستی او ستمکاری نادان بود.

مرحوم علامه طباطبایی فرموده است : (مراد از امانت در این آیه ، ولایت الهی است .)26

برخی مفسران عقیده دارند که (امانت الهی ) شامل تمامی تکالیف الهی ، اعضاء و جوارح ، قوای بشری و هر نعمت و مالی که از سوی خدا نصیبش گشته ، می شود.27

معنای دیگر این سخن آن است که تمام نعمت های تشریعی و تکوینی ، امانت های الهی محسوب می شوند که انسان به عنوان امین ، آنها را در اختیار گرفته است .

ب امانت پیامبر(ص )

رسول خدا(ص ) نیز به عنوان رهبر اسلام امانت هایی را به امّت سپرده است . ازجمله خود، بارها فرمود:

(اِنّی تارِکٌ فیکُمُ الثَّقَلَیْنِ: کِتابَ اللّهِ وَ عِتْرَتی وَ لَنْ یَفْتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلَیَّالْحَوْضَ)28

همانا من دو چیز گرانبها در میان شما (به امانت ) می گذارم : کتاب خدا و خاندانم و این دو هرگز از هم جدا نمی شوند تا آنکه کنار حوض (کوثر) نزد من آیند.

این دو گنجینه گرانبها، ودیعه پیامبرند که مسلمانان وظیفه دارند از آنها به شایستگی مراقبت کنند. همین طور سنت و سخنان حکمت آمیز آن حضرت و بالتبع امامان نیز باید مورد دقت و حفاظت قرار گیرد و با جدّیت و صداقت به نسل بعد تحویل

گردد و هر گونه مماشات و سهل انگاری در صیانت از اسلام ناب محمدی از جانب هر شخص و گروهی ، خیانت آشکار و جبران ناپذیری است که لعنت خدا و فرشتگان را در پی خواهد داشت .

ج امانت مردم

اشاره

امانتگذاری و امانتداری ، از لوازم زندگی اجتماعی است که همواره در میان جوامع بشری رواج داشته و به تناسب افراد و موقعیت ها، تنوع و دگرگونی یافته است . امانت گاهی یک مطلب علمی ، راز نظامی ، فرمول صنعتی و گاهی سخنی یا چیزی نفیس و گرانبها و... بوده است .

تنوّع در امانتداری

هر امانتی ، امانتداریِ مناسب خود را می طلبد به این بیان که حفاظت و نگهداری امانت الهی آن است که ولایت الهی را در مسیر خود قرار دهد. بطور مثال وفاداری و پیروی فکری و عملی خویش را نسبت به رهبری الهی ابراز دارد و از پیروی دیگران که خیانت محسوب می شود بپرهیزد و رهبران الهی نیز نسبت به مقام ولایت امین هستند، چنان که حضرت صادق (ع ) در تفسیر آیه (اِنَّ اللّهَ یَاءْمُرُکُمْ اَنْ تُؤَدّوُا الاَْماناتِ اِلی اَهْلِها)29 فرمود:

(اَمَرَ اللّهُ الاِْمامَ الاَوَّلَ اَنْ یَدْفَعَ اِلَی الاِْمامِ الَّذی بَعْدَهُ کُلَّ شَیْءٍ عِنْدَهُ)30

خداوند به امامِ نخست ، فرمان داده است که هر چه (از ودایع امامت ) نزد اوست به امام بعدی تحویل دهد.

امانتداری نسبت به جوارح و اعضا نیز به این است که آنها را در اطاعت و عبادت خدا به کار گیرد و نعمت های الهی را در معصیت و نافرمانی او صرف نکند، هنگام انجام دستورات خدا و پرداخت حقوق واجب او متوجه باشد که در حال ردّ امانت است و آن را تمام و کامل بپردازد، چنان که در حالات امیرمؤ منان (ع ) نقل شده که هنگام نماز، سخت پریشان و مضطرب می شد و رنگش تغییر می کرد، می پرسیدند، ای امیرمؤ منان چه

شده است ؟ می فرمود: (وقت نماز رسیده ؛ وقت ادای امانتی که خدا آن را بر آسمان ها و زمین عرضه کرد و آنها ترسیدند (که آن را بپذیرند).31

امانتداری نسبت به قرآن ، قرائت ، احترام گزاردن و به کار بستن آن است و در مورد سنت نبوی نیز به کار بستن سخنان آن بزرگوار و اطاعت از اوامر و نواهی آن رسول بزرگ الهی ، طرز صحیح ادای امانت است .

قرآن مجید خبر می دهد که روز قیامت ، رسول اکرم (ص ) ازامّت خود نزد خدا چنین گله می کند:

(وَ قالَ الرَّسوُلُ یا رَبِّ اِنَّ قَوْمِی اتَّخَذوُا هذَا الْقُرآنَ مَهْجوُراً)32

پیامبر گفت : پروردگارا، قوم من این قرآن را رها کردند.

نسبت به امانت های مردمی نیز باید اقدامی شایسته انجام گیرد، اگر امانت ، گوهری گرانبها و نفیس است باید در جای محکم و امنی از آن محافظت شود و اگر سخنی سربسته و سرّی است باید در صندوق سینه نگهداری شود و مانند آن .

امانتداری ، شاءن پیامبر و امام

نظر به اینکه امانتداری از اصول اخلاق انسانی و مورد سفارش فراوان خداست ، طبیعی است که رهبران الهی از آن بهره کافی داشته و بیش از دیگران به آن پایبند باشند، از این رو خداوند همه فرستادگان خود را به چنین زینتی آراسته است . امام ششم (ع ) فرمود:

(اِنَّ اللّهَ لَمْ یَبْعَثْ نَبِیّاً قَطُّ اِلاّ بِصِدْقِ الْحَدیثِ وَ اَدَاءِ الاَْمانَهِ)33

خداوند هیچ پیامبری را جز به راستگویی و ادای امانت برنینگیخت .

چنین بود که پیامبر بزرگ اسلام حتی پیش از بعثت از سوی مردم لقب (امین ) گرفته بود.

امام صادق (ع ) در این باره فرمود:

(...

دینُهُمُ الْوَرَعُ وَ الصِّدْقُ وَ الصَّلاحُ وَ الاِْجْتِهادُ وَ اَداءُ الاَْمانَهِ اِلَی الْبِرِّ وَ الْفاجِرِ...)34

دین امامان ، عبارت است از: ورع ، راستگویی ، صلاح ، کوشش و ادای امانت به (همه افراد، اعم از) نیکوکار و بدکار .

همچنین آن حضرت به یکی از شیعیان فرمود: بنگر که علی (ع ) با چه چیزی به آن مقام و منزلت ، در نزد رسول خدا(ص ) رسید، تو نیز به آن پایبند باش : همانا آن حضرت با راستگویی و امانت بدان مقام دست یافت .35

همچنین به پیروان خویش رهنمود می دهد که اگر بخواهند شیعه واقعی باشند، باید امانتداری پیشه کنند:

(مَنْ کانَ مِنّا فَلْیَقْتَدِ بِنا فَاِنَّ مِنْ شَاءْنِنَا الْوَرَعُ وَ الاِْجْتِهادُ وَ اَداءُ الاَْمانَهِ اِلَی الْبَرِّ وَ الْفاجِرِ...)36

کسی که می خواهد از ما باشد باید به ما اقتدا کند، براستی که ورع ، کوشش ، ادای امانت به نیکوکار و بدکار از شاءن ماست .

ملاک مسلمانی

ویژگی و اهمیّت (امانتداری ) تا آنجا مورد توجه اسلام است که آن را با ایمان ، ملازم و برابر دانسته و ایمان افراد را آن گاه می پذیرد که با امانتداری تواءم باشد. قرآن مجید آن را از خصوصیات مؤ منان واقعی دانسته و فرمود است :

(وَ الَّذینَهُمْ لاَِماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعوُنَ)37

آنان که امانت ها و پیمان خویش را به انجام می رسانند.

همچنین امیرمؤ منان (ع ) فرمود:

(لا اِیمانَ لِمَنْ لا اَمانَهَ لَهُ)38

کسی که امانتدار نیست ، ایمان ندارد.

حضرت جواد (ع ) از پدرانش از رسول خدا(ص ) چنین نقل می کند:

(لا تَنْظُروُا اِلی کَثْرَهِ صَلاتِهِم وَ صَوْمِهِمْ وَ کَثْرَهِ الْحَجِّ وَ الْمَعْروُفِ وَ طَنْطَنَتِهِمْ بِاللَّیْلِ وَ لکِنِ انْظُروُا

اِلی صِدْقِ الْحَدیثِ وَ اَداءِ الاَْمانَهِ)39

به کثرت نماز ، روزه ، حجّ، کارهای خوب و ناله های شبانه آنها نگاه نکنید، بلکه به راستگویی و امانتداریشان بنگرید (و آن را ملاک مسلمانی آنها قرار دهید.)

بنابراین ، حفاظت و نگهداری امانت و بازگرداندن به موقع آن ، معیار و میزان مسلمانی افراد و جامعه است که اگر به آن مقید باشند دارای اسلام واقعی اند و گرنه ایمان چندانی ندارند.

دامنه امانتداری

از ویژگی های مهمّ امانتداری ، فراگیری و شمول آن است که تحت هیچ شرایطی استثناپذیر نیست و امانت باید به صاحب آن اعم از مؤ من و کافر، کوچک و بزرگ ، سیاه و سفید، و دوست و دشمن مسترد گردد.

امام صادق (ع ) فرمود:

ثَلاثَهٌ لا عُذْرَ لاَِحَدٍ فیها، اَداءُ الاَْمانَهِ اِلَی الْبَرِّ وَ الْفاجِرِ...)40

در (انجام ) سه چیز برای کسی عذری نیست (اول ) ادای امانت به نیکوکار و بدکار...

امانت هر چند از نظر ظاهر و ارزش مادّی کم بها باشد، قابل احترام و پس دادن است . در این زمینه امیرمؤ منان (ع ) نقل کرده که رسول خدا(ص ) ساعتی پیش از ارتحال ، سه بار به من فرمود:

(یا اَبَاالْحَسَنِ اَدِّ الاَْمانَهَ اِلَی الْبَرِّ وَ الْفاجِرِ فیما قَلَّ وَ جَلَّ حَتّی فِی الْخَیْطِ وَ الِْمخْیَطِ)41

ای ابوالحسن ، امانت را به نیکوکار و بدکار پس بده ، کم باشد یا زیاد، حتی اگر نخ وسوزنی باشد.

امانت گذار هر چند از نظر فکری و اجتماعی چهره ای زشت و کریه داشته و مرتکب کرداری شنیع شده باشد و یا حتی حقوقی را بدهکار باشد، هرگز از ودیعه ای که به امانت سپرده محروم نمی

گردد.

عبداللّه بن سنان گوید: در مسجدی بر حضرت صادق (ع ) وارد شدم در حالی که آن حضرت ، نماز عصر را به جای آورده و رو به قبله نشسته بود. عرض کردم : ای پسر پیامبر! یکی از پادشاهان بر اساس اعتمادی که به ما دارد، اموالی را به رسم امانت نزد ما سپرده است . با توجه به اینکه خمس آنها را به شما نمی پردازد، اجازه می دهید ما خمس آنها را به شما بپردازیم ؟ امام ، در پاسخ سه بار فرمود: به پروردگار این قبله سوگند! اگر ابن ملجم قاتل جدّم علی (ع ) امانتی به من بسپارد به اوبر می گردانم !42

و در سخنی دیگر، به شیعیان چنین سفارش می کند:

(اَدُّوا الاَْمانَهَ وَ لَوْ اِلی قاتِلِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلی (ع ))43

امانت را ادا کنید گر چه به کشنده حسین بن علی (ع ) باشد!

آثار امانتداری

این اصل مهم اخلاقی ، آثار ارزنده ای نیز در پی دارد که به برخی از پیامدهای آن اشاره می کنیم :

الف خیر و سلامت

حضرت رضا از پدرانش از رسول خدا(ص ) نقل کرده که فرمود:

(لا تَزالُ اُمَّتی بِخَیْرٍ ما تُحابُّوا وَ تَهادوُا وَ اَدَّوُا الاَْمانَهَ)44

پیروان من مادامی که یکدیگر را دوست بدارند و هدایت نمایند و ادای امانت کنند پیوسته در خیر خواهند بود.

لقمان حکیم به فرزندش می گوید:

(اَدِّ الاَْمانَهَ تَسْلِمْ لَکَ دُنْیاکَ وَ اخِرَتُکَ)45

امانت را رد کن تا دنیا و آخرتت سالم باشد.

ب راستی و درستی

اگر افراد و جامعه امانت یکدیگر را حفاظت کنند و در آن خیانت نورزند و همه امانت های الهی را پاس دارند، درستی و

راستی فزونی خواهد یافت .

امیر مؤ منان (ع ) فرمود:

(اِذا قَوِیَتِ الاَْمانَهُ کَثُرَ الصِّدْقُ)46

وقتی امانتداری تقویت گردد راستی فزونی می یابد.

ج روزی و ثروت

رسول خدا(ص ) فرمود:

(اَلاَْمانَهُ تَجْلِبُ الْغَناءَ)47

امانتداری ثروت فراوان می آورد.

امام علی (ع ) نیز فرمود:

(اَلاَْمانَهُ تَجُرُّ الرِّزْقَ)48

امانتداری ، روزی آور است .

د امنیت روز جزا

امام هادی (ع ) فرمود: حضرت موسی (ع ) در مناجات خود از خدا پرسید:پاداش کسی که از تو شرم کند و خیانت را ترک نماید، چیست ؟ خداوند فرمود: امنیّت روز جزا.49

ه رهایی از دوزخ

مؤ من پاک سرشتی که در هیچ امانتی خیانت نورزد و هر ودیعه ای را سالم به صاحبش برگرداند، حیف است داخل دوزخ شود، چنین کسی روحی بهشتی دارد و در فضایی بهشتی زیسته و در آخرت نیز جایگاهی جز بهشت نخواهد داشت . ابوذر گوید: از رسول خدا(ص ) شنیدم که فرمود:

(عَلی حافَتَیِ الصِّراطِ یَوْمَ الْقِیمَهِ الرَّحِمُ وَ الاَْمانَهُ فَاِذا مَرَّ عَلَیْهِ الْوَصُولُ لِلرَّحِمِ وَ الْمُؤَدّی لِلاَْمانَهِ لَمْ یُتَکَفَّاْ بِهِ فِی النّارِ)50

روز قیامت در دو سوی صراط، (صله رحم ) و (امانتداری ) قرار دارند و هنگامی که انجام دهنده صله رحم و امانتدار از روی آن عبور کند بدان وسیله از لغزیدن در دوزخ نجات می یابد.

اخوّت

اشاره

تضاد منافع ، برتری طلبی ، تنگ چشمی ، محدودیت نعمت ها و ثروت ها و... انگیزه هایی است که از روزهای نخستین زندگی بشر، طعم شیرین صلح و همزیستی مسالمت آمیز را در ذائقه انسان ها تلخ کرده و آنان را که بر اثر خلقت و طبیعت ، همزاد، همراه و هم هدف هستند به جان یکدیگر انداخته

است ؛ برادرکشی رسم روزگاران شده و خوردن میراث برادران ، قانون زندگی .... از سوی دیگر آدمیزادگان هیچ چاره ای جز زندگی انسانی در کنار یکدیگر ندارند و همزیستی ، همکاری ، همیاری و غمخواری در سرشت آنان نهاده شده است .

شریعت جاوید اسلام ، برای پایان دادن به برادرکشی و نجات انسان از ورطه انسانخواری و خودمحوری ، بهترین طرح زندگی را در همان برادری و تحکیم احساسات پاک دیگر دوستی در شاهراه ایمان به خدا طراحی و ارائه داد واز این رهگذر، فرزندان آدم را به چنگ زدن به حبل المتین (اخوّت ) رهنمون گشت و از یکایک آنان در خانواده بزرگ اسلام ، ثبت نام به عمل آورد و به آنان یادآوری کرد:

(وَ اذْکرُوُا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْکُمْ اِذْ کُنْتُمْ اَعْداءً فَاَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَاَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ اِخْواناً...)51

نعمت خدا را بر خویشتن به یاد آورید آنگاه که دشمن یکدیگر بودید پس میان دل هایتان ، الفت انداخت تا به برکت نعمت او برادران هم شدید.

از این رو، (اخوّت ) در زندگی اجتماعی انسان مسلمان ، جانِ دوباره گرفت و در گلستان اخلاق اسلامی ، بر کرسی اصالت نشست ؛ زیرا:

(اِنَّمَا الْمُؤْمِنوُنَ اِخْوَهٌ فَاَصْلِحوُا بَیْنَ اَخَوَیْکُمْ وَ اتَّقوُا اللّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَموُنَ)52

در حقیقت مؤ منان ، برادر یکدیگرند، پس میان برادرانتان را آشتی دهید و تقوای الهی پیشه سازید شاید مشمول رحمت (خدا) واقع شوید.

حقیقت نه شعار

(اخوت ) یک حقیقت جاری در همه ابعاد زندگی مؤ منان است و با ماهیت ایمانی آنان گره خورده است . امام صادق (ع )، برادر دوستی را بخشی از دین دوستی دانسته و فرموده است :

(مِنْ حُبِّ الرِّجُلِ دینَهُ

حُبُّهُ اَخاهُ)53

برادر دوستیِ مرد، از دین دوستی اوست .

حضرت باقر(ع ) آن را پرتوی از نور الهی قلمداد کرده و فرموده است :

(مَنِ اسْتَفادَ اَخاً فِی اللّهِ عَلی اِیمانٍ بِاللّهِ وَ وَفاءٍ بِاَخائِهِ طَلَباً لِمَرْضاتِ اللّهِ فَقَدِ اسْتَفادَ شُعاعاً مِنْ نُورِ اللّهِ...)54

هر کس برای جلب رضایت خدا فردی را بر اساس ایمان به خدا و رعایت پیمان برادری انتخاب کند در واقع ، پرتوی از نور خدا را یافته است .

رعایت پیمان برادری ، وظیفه خطیری است که بر عهده مؤ من قرار می گیرد و بخشی از اعمال دینی او را تشکیل می دهد و بدین ترتیب (اخوّت ) جایگاه خویش را در متن زندگی اسلامی باز می کند. سر آمد مؤ منان امام علی (ع ) انجام وظیفه نسبت به برادران ایمانی را سرلوحه کردار متقیان معرفی کرده ، می فرماید:

(قَضاءُ حُقوُقِ الاِْخَوانِ اَشْرَفُ اَعْمالِ الْمُتَّقینَ؛ یَسْتَجْلِبُ مَوَدَّهَ الْمَلائِکَهِ الْمُقَرَّبینَ وَ شَوْقَ الْحوُرِ الْعینِ)55

برآوردن حقوق برادران ، شریف ترین کردار پرهیزکاران است که دوستی فرشتگان مقرّب و اشتیاق حورالعین را به خود جلب می کند.

حقیقت دوستی و برادری دینی ، حتی مرزهای دنیای فانی را در می نوردد و در سرای جاوید که همه دوستی ها و برادری های غیر الهی گسسته می شود 56 جای می گیرد و زندگی سراسر صفا و معنویت مؤ منان را تا ابد به هم پیوند می دهد ؛

(وَ نَزَعْنا ما فی صُدوُرِهِم مِنْ غِلٍّ اِخْواناً عَلی سُرُرٍ مُتَقابِلینَ)57

هر گونه غلّ ( حسد و کینه و دشمنی ) را از سینه آنها بر می کنیم و (در بهشت ) برادرانه ، روبروی یکدیگر قرار می گیرند

.

انواع اخوّت

گر چه رشته ایمان ، همه مؤ منان را با هم مرتبط و برادر می سازد و از این رهگذر حقوقی را بر عهده هر یک می گذارد، ولی طبیعی است که همه برادران با هم یکسان نیستند و به تناسب ایمان ، تقوا، اخلاص و... در سطوح مختلفی قرار می گیرند و هر سطحی نیز، نوعی دوستی و حقوقی را می طلبد.

امام جواد(ع ) می فرماید: مردی در بصره از امیرمؤ منان صلوات الله علیه در این باره پرسش کرد، آن حضرت (در یک تقسیم کلّی و ابتدایی ، برادران را به دو نوع زیر توصیف کرد و) فرمود: برادران دو نوعند :

1 برادران مورد وثوق

آنان چون دست و بال و اهل و مال هستند، پس اگر بر برادرت اعتماد کردی (و او را مورد اطمینان یافتی ) ثروت و کمک خویش را از او دریغ مدار، با همدلانش یکدل و با دشمنانش دشمن باش ، رازش را پوشیده دار، به یاری اش شتاب و خوبی هایش را آشکار ساز.

2 برادران ظاهری

تو با وجود آنان ، خوشی زندگی را درمی یابی ، بنابراین ، کامیابی را از آنان سلب نکن و چیزی بیش از این از آنان نخواه و همان گونه که آنان با خوشرویی و شیرین زبانی با تو رو به رو می شوند، تو نیز چنین حالتی را از آنان دریغ مدار.58

معیار دیگری که آن امام همام در میزان دوستی ارائه می دهد (تقوا) است : (اَحْبِبِ الاْ خْوانَ عَلی قَدْرِ التَّقْوی )59

برادران را به اندازه تقوایشان دوست بدار.

ویژگی های برادر خوب

صرف نظر از برادری عمومی مسلمانان ، هر فردی به تناسب روحیات و

احساسات خویش با فرد یا افراد منتخب خویش انس می گیرد و رابطه ای خصوصی نسبت به اخوّت عمومی ایجاد می کند چنانکه رسول اکرم (ص ) پس از هجرت ، مسلمانان را دو به دو بر اساس روحیات مشترک ، برادر یکدیگر قرار داد و خود نیز حضرت علی (ع ) را به برادری برگزید، همچنین میان ابوبکر و عمر، عثمان و عبدالرحمن بن عوف ، طلحه و زبیر... و فاطمه زهرا و امّ سلمه همسر خویش پیوند اخوّت برقرار کرد.60

در سخنان معصومین علیهم السلام ، خصوصیاتی برای برادران شایسته تبیین شده که برخی از آنها را در زیر می خوانید:

ظاهر و باطنش یکی باشد؛

بدی و خوبی تو را از آن خود بداند؛

از هیچ کمکی کوتاهی نکند؛

در سختی ها تنهایت نگذارد؛

اگر سه بار عصبانی شد، سخن زشت نگوید؛

همچنین ، باوفا، با تدبیر، با حیا، خوش خلق و آزاده باشد.61

بدیهی است که آراستگی به صفات یاد شده ، برای همه مسلمانان ضروری است ، به این معنا که هر کس می خواهد دوست و برادری را با چنین صفاتی انتخاب کند، نخست باید خویشتن را به آنها متصف کرده باشد سپس در جستجوی همتای خویش برآید و با او عقد اخوت ببندد.

حقوق برادری

بدون اغراق باید گفت ؛ حقوق برادری قابل شمارش نیست و در هیچ مرزی محدود نمی شود و مؤ من نسبت به برادر مؤ منش نباید هیچ گونه نیکی را دریغ دارد و تا آنجا که مقدور است باید نسبت به او خیرخواه ، غمخوار، یار و مددکار باشد، هر گونه سختی و پریشانی

را از او دور سازد و...

بعضی از آن حقوق که در روایات اسلامی به آنها اشاره شده ، عبارتند از:

1 کم ترین حق این است که آنچه را برای خود دوست داری برای او هم دوست بداری و آنچه را برای خود نمی پسندی ، برای او هم خوش نداری ؛

2 از خشمگین ساختن او بپرهیزی و در پی خشنودی او باشی و فرمانش را اطاعت کنی ؛

3 با جان ، مال ، زبان و دست و پای خویش او را مدد رسانی ؛

4 چشم ، راهنما و آینه او باشی ؛

5 غذای سیر نخوری وا و گرسنه باشد، سیراب نگردی و او تشنه باشد، لباس (نیکو) نپوشی و او بی لباس باشد؛

6 اگر خدمتگزاری داری و او ندارد، خادمت را بفرستی تا به او در کارهایش کمک کند.

7 سوگندش را تصدیق کنی ، خواسته اش را اجابت کنی ، هنگام بیماری به عیادتش بروی ، (اگر مرد) جنازه اش را تشییع کنی ، اگر احساس کردی ، نیازی دارد، در بر آوردنش پیشدستی نمایی و اجازه ندهی از تو درخواست نماید.62

8 آنچه را که برای دنیا و آخرت او سودمند است ، از او پنهان نداری ؛

9 نسبت به او کینه و دشمنی نورزی ، گر چه به تو بدی کند؛

10 هرگاه تو را دعوت کرد، بپذیری ؛

11 او را میان دشمنانش ، تنها نگذاری .63

امیرمؤ منان صلوات اللّه علیه از رسول اکرم (ص )، برخی از حقوق برادری را چنین نقل می کند:

لغزش او را ببخشد، غمخوارش باشد؛ زشتی او را بپوشاند؛ عذرش را قبول کند، اگر دیگران از او غیبت کردند، از

او دفاع کند؛ همیشه خیرخواه او باشد؛ دوستی اش را حفظ کند؛ پیمانش را مراعات نماید،... هدیه اش را بپذیرد؛ خوبی هایش را جبران کند؛ نیکی اش را سپاس گوید؛ بخوبی یاری اش نماید؛ ناموسش را حفظ کند؛... شفاعتش را بپذیرد؛ وقتی عطسه می کند، او را دعا کند؛ گمشده اش را بیابد؛ سلامش را پاسخ گوید؛ با او زیبا سخن بگوید؛... سوگندش را تصدیق کند؛ دوستانش را دوست بدارد و با آنها دشمنی نکند؛ ظالم باشد یا مظلوم ، یاری اش نماید بدین معنا که اگر ظالم است او را از ستمگری باز دارد و اگر مظلوم است ، در گرفتن حقش کمکش کند و...64

امام صادق (ع ) نیز می فرماید:

(اِذا اَرَدْتَ اَنْ یَصْفُوَلَکَ وُدُّ اَخیکَ فَلا تُمازِحَنَّهُ وَ لا تُمارِیَنَّهُ وَ لا تُباهِیَنَّهُ وَ لا تُشارَنَّهُ)65

اگر می خواهی دوستی برادرت برایت صاف و خالص بماند، هیچ گاه با او شوخی و مجادله نکن و به او مباهات نفروش و او را شرمسار ننما.

امام کاظم (ع ) نیز با لحن تندی ، مؤ من را از برخی آداب زشت بر حذر داشته و فرموده است :

(اَلْمُؤْمِنُ اَخُو الْمُؤْمِنِ لاُِمِّهِ وَ اَبیهِ فَمَلْعُونٌ مَنْ غَشَّ اَخاهُ وَ مَلْعُونٌ مَنْ لَمْ یَنْصَحْ اَخاهُ وَ مَلْعُونٌ مَنْ حَجَبَ اَخاهُ وَ مَلْعُونٌ مَنِ اغْتابَ اَخاهُ)66

مؤ من [در واقع ] برادرِ پدر و مادریِ مؤ من است ؛ پس هر کس به برادرش نیرنگ بزند [و خلاف آنچه در درون دارد آشکار نماید]، ملعون است و هر کس ، خیرخواه برادرش نباشد، ملعون است و هر کسی برادرش را به حضور نپذیرد، ملعون است و هر کس غیبت برادرش

را بکند، ملعون است .

راءفت

اشاره

واژه (راءفت ) با واژه (رحمت )، تقریباً مترادف و به معنای مهربانی و خوبی نسبت به دیگران است ، رحمت اگر صفت خداوند سبحان قرار گیرد به معنای نعمت بخشی و تفضّل خواهد بود و اگر درباره انسان به کار رود معنای دلسوزی و ملاطفت دارد.67

راءفت و رحمت الهی ، به طور عام شامل همه انسان ها می شود؛

(اِنَّ اللّهَ بِالنّاسِ لَرَءُوفٌ رَحیمٌ)68

همانا خداوند نسبت به مردم رحیم و مهربان است .

و به شکل ویژه ، مؤ منان را در برمی گیرد:

(..اِنَّهُ بِهِمْ لَرَءُوفٌ رَحیمٌ)69

خداوند نسبت به آنها (پیامبر، مهاجرین ، انصار و پیروان پیامبر) مهربان و رحیم است .

از سوی دیگر راءفت و مهربانی بی شائبه رسول اکرم (ص ) همواره دل و روح مؤ منان واقعی را می نوازد و دل رحیم و دریایی آن بزرگوار، کم ترین ناراحتی پیروان خویش را بر نمی تابد و رنج امّت ، نخست روح لطیف او را آزرده می سازد:

(لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ اَنْفُسِکُمْ عَزیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنینَ رَءُوفٌ رَحیمٌ)70

بی تردید، پیامبری از خود شما به سویتان آمد که بر او سخت گران است شما در رنج بیفتید، بر هدایت شما حریص ، و نسبت به مؤ منان ، مهربان و رحیم است .

راءفت مؤ منان نسبت به یکدیگر

توضیح

مؤ منان همواره از دو محور خدا و پیامبر، مورد راءفت و مهربانی اند؛ خداوند از دریای بیکران رحمت و نعمت خویش ، بدانان تفضّل و انعام می کند و دمادم فیض ربوبی بر مؤ منان فرو می ریزد و رسول خدا(ص ) نیز با دلی رؤ وف و مهربان ، مردم را برای یافتن طریق سعادت راهنمایی

می کند و پر واضح است که هیچ گونه بخل و تنگ چشمی به دریای رحمت الهی و حریم مقدس نبوی راه ندارد، همچنین فرشتگان مقرّب الهی نیز گاه و بیگاه برای سعادت و بهروزی مؤ منان ، دست به دعا بر می دارند و چنین می سرایند:

(...رَبَّنا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَهً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذینَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبیلَکَ وَقِهِمْ عَذابَ الْجَحیمِ)71

پروردگارا تو با رحمت و دانش خویش بر همه چیز احاطه داری ، بنابراین ، کسانی را که توبه کرده و راه تو را دنبال می کنند، بیامرز و آنان را از عذاب دوزخ نگه دار.

بر این اساس ، مؤ منان از زمین و آسمان ، مورد عنایت و راءفت قرار دارند و در سلوک الی اللّه و پیمودن راه تکامل ، غرق نعمت و رحمتند، از این رو در میان خویش نیز باید رشته راءفت و رحمت را برقرار و محکم سازند و نسبت به یکدیگر مهربان و دلسوز باشند؛ سعادت و کامیابی همدیگر را طلب کنند، برادرانه در رفع مشکلات هم بکوشند و دل خود را از محبت به دیگران مالامال سازند و خشم و نفرت خویش را ارزانی ضد خدایان نمایند. چنین امری هم سفارش قرآن و روایات و هم خواست فطرت انسانی است :

الف دیدگاه قرآن

قرآن کریم ، ویژگی مهمّ پیروان واقعی اسلام را مهربانی نسبت به یکدیگر و تنفّر وانزجار از دشمنان اسلام دانسته می فرماید:

(مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَالَّذینَ مَعَهُ اَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ...)72

محمّد(ص ) فرستاده خداست و کسانی که با او هستند، بر کفار سختگیر و با همدیگر مهربانند.

پیشوای ششم در توضیح این آیه فرموده است :

بر

مسلمانان لازم است که در پیوند و همکاری بر مهربانی و مواسات با نیازمندان و عطوفت نسبت به یکدیگر تلاش کنند تا چنین شوند که خداوند در این آیه فرموده است .73

پیام لطیف این آیه آن است که اگر کسی ادّعای مسلمانی کند، ولی نسبت به مؤ منان رؤ وف نباشد یا نسبت به دشمنان آنان کینه و دشمنی نورزد، در واقع مسلمان نیست و در ایمان چنین افرادی باید تردید کرد. این مطلب تحت عناوینی چون (توّلی و تبّری ) در فروع دین و (حبّ و بغض فی اللّه ) در اخلاق اسلامی و... مطرح است و هرگز قابل خدشه نیست .

از سوی دیگر، دوستی و مودّت مؤ منان با تقوا عطیّه ای الهی شناخته شده و در قرآن آمده است :

(اِنَّ الَّذینَ امَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّاً)74

مسلّماً کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام می دهند، به زودی خداوند رحمان برای آنان محبتی در دل ها قرار می دهد.

و با صراحت می فرماید:

(لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الاْ خِرِ یُوادُّونَ مَنْ حادَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا ابائَهُمْ اَوْ اَبْناءَهُمْ اءَوْ إِخْوانَهُمْ اءَوْ عَشیرَتَهُمْ...)75

هیچ گروهی را نیابی که به خدا و روز بازپسین ایمان دارند و کسانی را که با خدا و رسولش مخالفت کرده اند دوست بدارند. گر چه پدران یا فرزندان یا برادران یا خویشان آنها باشند!

ب دیدگاه معصومین علیهم السلام

معصومین علیهم السلام نیز بر ضرورت دوستی و محبت مؤ منان ، تاءکید دارند وآن را لازمه مسلمانی می شمارند؛

رسول اکرم (ص )، خیر و سعادت امّت را در گرو محبت و مهربانی دانسته

، می فرماید:

(لا تَزالُ اُمَّتی بِخَیْرٍ ما تَحابُّوا...)76

امّت من مادامی که همدیگر را دوست داشته باشند، در خیر و خوشی هستند.

و در سخنی دیگر فرمود:

(اِنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ رَحیمٌ یُحِبُّ کُلَّ رَحیمٍ)77

براستی که خداوند بزرگ ، مهربان است و هر انسان مهربانی را دوست دارد.

امام صادق (ع ) به یاران خویش چنین سفارش می کرد:

(اِتَّقُوا اللّهَ وَ کُونُوا اِخْوَهً بَرَرَهً مُتَحابّینَ فِی اللّهِ، مُتَواصِلینَ، مُتَراحِمینَ، تَزاوَرُوا وَ تُلاقُوا...)78

تقوای الهی پیشه کنید و برادران خوبی باشید، به خاطر خدا دوستدار یکدیگر، متصل و مرتبط به هم و نسبت به هم مهربان باشید، به زیارت یکدیگر بروید و با هم دیدار کنید.

ج خواست عقل و فطرت

فطرت پاک و عقل سیلم نیز بر صفت زیبای مهربانی و غمخواری انسان ها نسبت به یکدیگر صحّه می گذارد و کینه توزی و بی مهری نسبت به همکیشان را توبیخ می کند رسول گرامی اسلام (ع )، لازمه خردناب را چنین بیان می کند:

(رَاءْسُ الْعَقْلِ بَعْدَ الدّینِ التَّودُّدُ اِلَی النّاسِ وَ اصْطِناعُ الْخَیْرِ اِلی کُلِّ اَحَدٍ؛ بَرٍّوَ فاجِرٍ)79

اوج خردمندی پس از دینداری ، دوستی با مردم و نیکوکاری نسبت به هر فردی است ؛ [خواه آن فرد] نیکوکار باشد یا بدکار.

امیرمؤ منان (ع ) نیز در سخنان نغزی به تشریح جنبه عقلانی دوستی و مهربانی پرداخته ، می فرماید:

(مَنْ لَمْ یَرْحَمْ لَمْ یُرْحَمْ)80

هر کس مهربانی نکند، مهربانی نمی بیند.

این یک قاعده عقلی است که اگر افراد یک جامعه مهربان و دلسوز باشند، همه نسبت به یکدیگر غمخوار و با عاطفه می شوند در نتیجه هر کس در حالی که خود دل رحم و رؤ وف است ، مورد لطف و مهربانی دیگران نیز واقع می

شود. چنانکه عکس آن نیز صادق است .

همان حضرت فرمود:

(کَما تَرْحَمُ تُرْحَمُ)81

همان گونه که مهربانی کنی ، مهربانی می بینی .

نکته دیگری را که امام بدان اشاره کرده است ، اثر وضعی بی رحمی و خشونت به انسان ها و بی تفاوتی در برابر غم دیگران است که به طور طبیعی و در قالب یک سنّت الهی ، ظهور می کند و عقل سالم نیز بدان دست می یابد و آن اینکه :

(مَنْ لَمْ یَرْحَمِ النّاسَ مَنَعَهُ اللّهُ رَحْمَتَهُ)82

هر کس به مردم ، رحم نکند، خداوند رحمتش را از او دریغ می دارد.

اولویت ها

گر چه راءفت و مهربانی در مرحله نخست باید عمومی و فراگیر باشد، ولی افراد جامعه از نظر نیاز به لطف و دلسوزی ، یکسان نیستند و بدیهی است آنان که در کشاکش روزگار، بیش از دیگران سختی و ستم را متحمل شده اند، بیشتر به محبت نیازمندند. به تعبیر امام علی (ع ):

(اَوْلَی النّاسِ بِالرَّحْمَهِ الْمُحْتاجُ اِلَیْها)83

سزاوارترین مردم به مهربانی ، نیازمند به آن است .

از نظر روایات ، برخی از کسانی که از چنین اولویتی برخوردارند، عبارتند از:

1 دانشمندی که قدرش مجهول باشد و همچون نادانان با او رفتار شود.

2 بزرگواری که گرفتار انسان پستی شده باشد.

3 نیکوکاری که زیر دست بدکاران قرار گرفته است .

4 عزیزی که خوار گشته است .

5 ثروتمندی که فقیر شده باشد.

امیرمؤ منان (ع ) درباره سه دسته اول فرموده است :

(اَحَقُّ النّاسِ بِالرَّحْمَهِ عالِمٌ یَجْری عَلَیْهِ حُکْمُ جاهِلٍ وَ کَریمٌ یَسْتَوْلی عَلَیْهِ لَئیمٌ وَ بِرُّ تَسَلَّطَ عَلَیْهِ فاجِرٌ)84

سزاوارترین مردم به ترّحم ؛ دانشمندی است که حکم جاهلی بروی اجرا گردد [یا جاهلی بر او

حکم راند] و بزرگواری که انسانی پست بر او دست یافته ، و نیکوکاری که بدکاری بر او چیره گشته است .

امام صادق (ع ) درباره سه دسته آنها می فرماید:

(اِنّی لاََرْحَمُ ثَلاثَهً وَ حَقُّ لَهُمْ اَنْ یُرْحَمُوا؛ عَزیزٌ اَصابَتْهُ مَذَلَّهٌ بَعْدَ الْعِزِّ وَ غَنِیُّ اَصابَتْهُ حاجَهٌ بَعْدَ الْغِنی وَ عالِمٌ یَسْتَخِفُّ بِهِ اَهْلُهُ وَ الْجَهَلَهُ)85

من به سه دسته ترحّم می کنم و سزاوار ترحّم هم هستند: عزّتمندی که پس از عزّت ، خواری ای به او روی آورده وتوانگری که پس از دارایی ، نیازمندی نصیبش گشته و دانشمندی که نزدیکان و نادانان او را بی قدر کرده اند.

6 پدر و مادر: قرآن مجید، مهربانی همراه با تکریم و احترام را نسبت به پدر و مادر واجب می داند:

(وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَهِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانی صَغیراً)86

بال تواضع را از [روی ] محبت برای آن دو بگشا و بگو: پروردگارا به آن دو رحم کن چنانکه مرا در کوچکی پرورش دادند.

7 کودکان : امام علی صلوات اللّه علیه می فرماید:

(اِرْحَمْ مِنْ اَهْلِکَ الصَّغیرَ وَ وَقِرِّ الْکَبیرَ)87

به کودکان خاندانت ترحّم کن و بزرگان را احترام نما.

8 گناهکاران : این گروه نیز به سبب از دست دادن ارزش های واقعی و انسانیت خویش ، شاید بیش از دیگران قابل ترحم باشند و نیکان و پاکان باید با دلسوزی و مهربانی ، این محروم شدگان از معنویت ها را بیشتر رسیدگی کنند و آنان را به سوی سعادت و راه مستقیم رهنمون گردند. امیرمؤ منان (ع ) دراین باره نیز می فرماید:

اِنَّما یَنْبَغی لاَِهْلِ الْعِصْمَهِ وَ الْمَصْنُوعِ اِلَیْهِمْ فِی السَّلامَهِ اَنْ یَرْحَمُوا اَهْلَ

الذُّنُوبِ وَ الْمَعْصِیَهِ)88

همانا شایسته است که خویشتن دارانِ از معصیت و سلامت یافتگان [از گناه و زشتی ] به اهل گناه و معصیت ترحّم کنند.

تعاون

اشاره

انسان ، با فرصت و عمر محدود، طالب خواسته های نامحدود است ! همواره در پی بهترین ها و بیشترین هاست . این غریزه (مطلق طلبی ) انسان ودیعه ای الهی و بزرگ ترین انگیزه تکامل بشری است که به نوعی معقول باید به آن پاسخ داد. از سوی دیگر تنها راه پاسخ به این غریزه ، همیاری و همکاری و (تعاون ) جامعه بشری است که بسان پلی میان ناتوانی قوای فردی از یک سو و مطلق طلبی از سوی دیگر عمل کرده انسان ناتوان را به بسیاری از آرزوهایش رسانده است . بدون تردید اگر روحیه تعاون نبود، پیشرفت حیرت انگیز انسان در میدان های مختلف زندگی به این حدّ نمی رسید و آدمی زادگان هنوز هم گام های نخستین زندگی را می پیمودند، ابزار و وسایل اوّلیه جای خود را به تکنولوژی بسیار پیشرفته امروز نداده و شهرهای عظیم و متمدن امروزی پدیدار نشده بود همان طور که نگهداری و ادامه میراث عظیم جامعه بشری نیز بدون تعاون ، امکان پذیر نیست .

ضرورت تعاون

تعاون از اصول اخلاقی اجتماعی بلکه از اصول زندگی اجتماعی است و هیچ کس در هیچ شرایطی از آن بی نیاز نیست .

امیرمؤ منان صلوات اللّه علیه می فرماید: روزی در محضر رسول اکرم (ص ) چنین دعا کردم : (خدایا مرا به هیچ یک از بندگانت محتاج نکن .) پیامبر فرمود: (ای علی ! چنین نگو چرا که نمی شود کسی به دیگران محتاج نباشد.) پرسیدم : پس چگونه دعا کنم ؟ فرمود: بگو:

(اَللّهُمَّ لا تُحْوِجْنی اِلی شِرارِ خَلْقِکَ)89

خدایا مرا به بندگانِ بدِ خویش ، محتاج نکن !

بنابراین

، بر همه افراد جامعه ، فرض است که به این نیاز اجتماعی پاسخ مثبت دهند همان گونه که همه کس نیز به تعاون دیگران نیازمند است . امیرمؤ منان (ع ) فرمود:

(کَما تُعینُ تُعانُ)90:

همان گونه که یاری می رسانی ، یاری می شوی .

و:

(مَنْ لَمْ یُنْجِدْ لَمْ یُنْجَدْ)91:

هر کس یاری نرساند، یاری نمی شود.

انواع تعاون

توضیح

تعاون ، نسبت به نوع کمک و نیز افرادی که مورد کمک قرار می گیرند به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می شود:

الف تعاون مثبت

تعاون سازنده و مثبت در مورد کارهای نیک کاربرد دارد. قرآن مجید همه کارهای نیکو را در دو کلمه (برّ) و (تقوا) خلاصه کرده و به پیروان خویش سفارش نموده تنها بر انجام این دو همدیگر را یاری رسانند:

(و تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی ...)92

و همدیگر را بر برّ و تقوا یاری کنید.

(بِرّ) به معنای توسعه در کار خیر93 و (تقوا) حفظ و استقامت نفس در برابر فرمان های الهی و خودداری از ارتکاب محرمات است . بر این اساس ، تقوا در دو جنبه انجام واجبات و ترک محرمات کاربرد دارد و برّ در جنبه کارهای نیک ، اعم از واجبات و مستحبات ، در هر حال این دو کلمه تمام نیکویی ها را شامل می شود و دیدگاه قرآن ، مددرسانی به همنوعان در همه کارهای نیک است ؛ خواه ترک زشتی باشد یا انجام کارهای خیر و گسترش آن ، البته زشتی و زیبایی کارها باید به تاءیید عقل و شرع برسد و عقربه تعاون انسان ها باید جهت گیری عقلی و شرعی داشته باشد و نظر به اینکه عقل همه انسان ها توان درک همه خوبی ها و تمیز زشتی ها را ندارد، باید عقل را مقیّد به شرع کرد و در نهایت گفت ؛ تعاون منحصر است در کارهای شرع پسند.

حیطه کاربردی : مسلمانان در همه کارهای نیک باید همدیگر را یاری کنند و برنامه های فردی و اجتماعی آنان باید بر محور تعاون ، طراّحی

شود و از تکروی و انحصارطلبی بپرهیزند. سخن معروفی از رسول اکرم (ص ) نقل شده که فرمود:

(اَلرَّفیقَ ثُمَّ الطَّریقَ)94

نخست ، یاوری بیاب سپس طیّ طریق کن .

این سخن حکیمانه ، مخصوص سیر و سفر نیست ، بلکه یک قاعده کلی برای همه برنامه های زندگی است و مسلمانان طالب سعادت باید از یکدیگر مدد بجویند و به دیگران مدد رسانند چنانکه همان حضرت فرمود:

(لا یَزالُ النّاسُ بِخَیْرٍ ما اَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ فَاِذا لَمْ یَفْعَلُوا ذلِکَ نُزِعَتْ عَنْهُمُ الْبَرَکاتُ...)95

تا آنگاه که مردم ، امر به معروف و نهی از منکر کنند و در نیکوکاری به یکدیگر مدد رسانند پیوسته در خیر و سعادتند (یعنی در چنین حالتی خیر و برکت از آنها قطع نمی شود) پس اگر چنین نکنند برکات از میان آنان رخت برمی بندد.

تعاونِ سازنده ، در محورهای زیر قابل طرح است :

1 خدا و خلق : انسانِ مسلمان باید در همه کارهای خویش ، نخست از خدا کمک بگیرد و با اتکای بر او برنامه های خود را به سامان رساند چنانکه ذات مقدس او ضمن سفارش هایی به حضرت موسی (ع ) فرمود:

(اِسْتَعِنْ بی عَلی ذلِکَ فَاِنّی نِعْمَ الْعَوْنُ وَ نِعْمَ الْمُسْتَعانُ)96

بر این کارها از من مدد بجوی که من بهترین یار و بهترین مددکارم .

از سوی دیگر مؤ منان باید به نعمت ها و اعانت های الهی ، پاسخ مثبت دهند و دین خدا را یاری نمایند؛ در قرآن مجید می خوانیم :

(یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اِنْ تَنْصُرُوا اللّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ اَقْدامَکُمْ)97

ای کسانی که ایمان آورده اید، اگر (دین ) خدا را

یاری رسانید، خداوند شما را یاری می کند و گام هایتان را استوار می سازد.

2 امام و امّت : رهبر صالح و شایسته جامعه اسلامی ، در همه زمینه های زندگی ، بهترین یاور امّت اسلامی است و هیچ گونه کمکی را از پیروان خویش دریغ نمی کند و جایگاه والای (ولایت ) ایجاب می کند که همه شهروندان کشور اسلامی ، با ایثار و فداکاری ، رهبر را در تمام خواسته های خیر خواهانه اش یاری رسانند و امام و امّت ، با تعاون ، مشکلات مملکت را حل کنند و به سازندگی و پویندگی میهن اسلامی بپردازند. امام علی (ع ) در این زمینه می فرماید:

(...تَعاطَوُا الْحَقَّ بَیْنَکُمْ وَ تَعاوَنُوا بِهِ دوُنی ...)98

حق را در میان خود بر پا دارید و به وسیله آن مرا یاری رسانید.

چنانکه در جمله ای دیگر فرمود:

(...اَعینُونی بِوَرَعٍ وَ اِجْتِهادٍ وَ عِفَّهٍ وَ سَدادٍ...)99

مرا با ورع و کوشش و پاکدامنی و درستکاری یاری رسانید.

نکته حکیمانه و ظریفی که در سخن امام نهفته است اینکه : ملّت ، با تقوا و درست کرداری خود و با کوشش در راه سازندگی و چرخاندن چرخ های مختلف مملکت ، بهترین کمک را به رهبری می کنند یعنی ؛ به طور دقیق در راستای خواست رهبر، ره می پویند و آرمان های الهی او را تحقق می بخشند.

3 آحاد ملّت : بر تک تک شهروندان کشور اسلامی فرض و ضروری است که همکیشان خود را از هر رنگ و نژادی ، بر برّ و تقوا، یاری رسانند و در این راستا از هیچ کوششی دریغ ننمایند. همان حضرت در این باره می

فرماید:

(مِنْ واجِبِ حُقُوقِ اللّهِ عَلَی الْعِبادِ النَّصیحَهُ بِمَبْلَغِ جُهْدِهِمْ وَ التَّعاوُنُ عَلی اِقامَهِ الْحَقِّ بَیْنَهُمْ)100

از حقوق واجب الهی بر بندگان ؛ خیرخواهی در حد توانشان و همیاری بر برپایی حق در میانشان است .

این حقوق شامل همه میدان های علمی و فرهنگی ، اقتصادی ، عبادی ، فردی و اجتماعی و... می شود و هیچ گونه مرز و محدودیتی نمی شناسد و به هیچ بهانه ای نباید تعطیل شود.101

4 زن و شوهر: خانواده ، کوچکترین و مقدّس ترین نهاد اجتماعی است که شالوده اش بر عشق و فداکاری بنا شده و هدف غایی آن هم ، تکامل و تقرّب الی اللّه است و هر یک از اعضای آن موظّفند همدیگر را در همه فراز و نشیب های زندگی مدد رسانند تا با کمک یکدیگر مسیر دشوار آن را آسان طی نمایند؛

پس از ازدواج حضرت علی و حضرت زهرا علیهما السلام ، رسول اکرم (ص ) به دیدار آنها شتافت ؛ از امام علی (ع ) پرسید: همسرت را چگونه یافتی ؟ پاسخ داد: او بهترین یاور بر اطاعت خداست . سپس پیامبر(ص ) همین سؤ ال را از حضرت زهرا پرسید. او پاسخ داد: شوهرم ، بهترین است .102

5 مسلمانان و نامسلمانان : بر اساس رهنمودهای دینی ، مسلمانان مجازند در امور شایسته و نیازمندی های انسانی به همنوعان خود گر چه هم کیش نباشند یاری رسانند و در صورت لزوم از آنان یاری طلبند؛ به طور مثال : رسول اکرم (ص ) پیش از پیامبری ، در پیمان مشهور (حلف الفضول ) شرکت کرد.103 و پیش از فراگیر شدن اسلام با قبایل

مشرک اطراف مکّه پیمان های نظامی بست .104

واضح است که تعاون و همکاری مسلمانان با بیگانگان باید با دقت و ظرافت و بر مبنای اصول شرعی صورت پذیرد و هرگز سبب تقویت جبهه کفر یا تسلّط فرهنگی ، نظامی ، اقتصادی و... آنان بر ممالک اسلامی و مسلمانان نگردد، همچنانکه نباید در امور غیرانسانی و ضد شرعی با آنان ، همکاری کرد.

ب تعاون منفی

همانگونه که به سامان رساندن کارهای عظیم و سازنده بدون تعاون ، امکان پذیرنیست . ارتکاب بسیاری از گناهان و جنایت ها و... نیز بدون تعاون میسّر نمی شود و منظور از تعاون منفی نیز همین است که در زبان قرآن با عنوان (تعاون بر اثم و عدوان )، محکوم و ممنوع اعلام شده است :

(... و لا تَعاوَنُوا عَلَی الاِْثْمِ وَ الْعُدْوانِ)105

و بر گناه و تجاوز، همدیگر را یاری ندهید.

با توجه به اینکه این جمله در پی (و تَعاوَنُوا عَلَی البِرِّ وَ التَّقْوی ) آمده ، می توان گفت (اثم ) و (عدوان ) در برابر (برّ) و (تقوا) قرار دارد و همان معنای وسیعی که آن دو کلمه در تعاون مثبت داشت ، این دو کلمه هم در تعاون منفی دارد و شامل هرگونه کار زشت در برابر خدا و مردم می شود.

خودداری از تعاون منفی اگر مهم تر از تعاون مثبت نباشد، کم تر از آن هم نیست و اگر نیمی از کارهای اجتماعی به تعاون مثبت ، بستگی داشته باشد، نیم دیگر آن نیز به عدم تعاون منفی وابسته است . بنابراین مسلمانان موظّفند پابه پای تعاون سازنده ، از تعاون مخرّب نیز فاصله بگیرند و هرگز به کسی

در گناه و زشتی و آنچه مورد خشم خدا و محکومیت عقل و شرع است ، مدد نکنند.

نمودها: چنانکه یاد شد همه کارهای زشت و ناپسند، در محدوده تعاون منفی قرار دارد، با این وصف ، در سخنان معصومین علیهم السلام به برخی از نمودهای آن اشاره شده که این درس را با تعدادی از آنها به پایان می بریم :

امام علی صلوات اللّه علیه در تفسیر آیه (یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ اَخیهِ وَ اُمِّهِ وَ اَبیهِ وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنیهِ)106 فرمود:

(اِذا تَعاوَنُوا عَلَی الظُّلْمِ وَ الْعُدْوانِ فی دارِ الدُّنْیا)107

وقتی مردم در سرای دنیا بر ستم و تجاوز همدیگر را یاری کنند(دچار چنان سرنوشتی می شوند).

همان حضرت فرمود:

(لا تُعِنْ قَوِیّاً عَلی ضَعیفٍ)108

هیچ توانایی را بر ضدّ ناتوان ، یاوری مکن .

امام باقر(ع ) از کتاب حضرت علی (ع ) چنین نقل می کند:

(...اِذا جارُوا فِی الْحُکْمِ تَعاوَنُوا عَلَی الاِْثْمِ وَ الْعُدْوانِ)109

وقتی (قضات ) در داوری ستم کنند، بر انجام گناه و تجاوز همکاری نموده اند.

وفابه عهد و پیمان

توضیح

واژه (عهد) به معنای (پیمان و قرارداد) به کار رفته است (وفای به عهد و پیمان ) از صفات ارزشمند اخلاق فردی و اجتماعی و مورد قبول همه ملل دنیاست .

راز اصالت

سقف زندگی اجتماعی انسان بر ستون عهد و پیمان نهاده شده و با جراءت می توان گفت : بی اعتنایی به پیمان ها تارو پود زندگی بشر را پاره می کند و آن را از هم می پراکند؛ پدیده هایی چون ؛ ازدواج ، مالکیت ، نظام حکومتی ، داد و ستد و... بدون احترام به عهد و پیمان ، واژه هایی بی معنا خواهند بود و حتی خداوند متعال نیز، تشریع را بر آن بنا نهاده و فرموده است :

(اَلَمْ اَعْهَدْ اِلَیْکُمْ یا بَنی آدَمَ اَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ اِنَّهُ لَکُمْ عَدُوُّ مُبینٌ)110

ای آدمی زادگان ، آیا با شما پیمان نبستم که شیطان را نپرستید زیرا او دشمن آشکار شماست ؟!

و می فرماید:

(...اَوْفُوا بِعَهْدی اُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ اِیّایَ فَارْهَبُونِ)111

به عهد من وفا کنید تا به عهدتان وفا کنم و تنها از من بترسید.

و با یادآوری مسؤ ولیت انسان در برابر همه قراردادها می فرماید:

(...وَ اَوْفُوا بِالْعَهْدِ اِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْئُولاً)112

به پیمان [خویش ] وفا کنید [زیرا] که از آن ، سؤ ال خواهد شد.

از دیدگاه قرآن ، رعایت عهد و پیمان ، علاوه بر مسلمانان هم میهن ، همه افراد و ملّت ها ی دیگر حتی کافران و مشرکان ، را نیز در بر می گیرد. همان طور که نسبت به پیمان داری نسبت به مشرکان می فرماید:

(...فَاَتِمُّوا اِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ اِلی مُدَّتِهِمْ اِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقینَ)113

پیمان آنان را تا [پایان ] مدّتشان به

پایان رسانید زیرا که خداوند پرهیزگاران را دوست دارد.

روایات اسلامی نیز پا به پای قرآن بر ارجمندی و احترام به عهد و پیمان پای فشرده اند که به دو نمونه بسنده می کنیم :

امیرمؤ منان صلوات اللّه علیه در عهد نامه مالک اشتر می نویسد:

(.. وَ اِنْ عَقَدْتَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ عَدُوِّکَ عُقْدَهً... فَحُطْ عَهْدَکَ بِالْوَفاءِ).114

و اگر میان خود و دشمنت پیمانی بستی ... پس آن را با پیمان داری حفظ و صیانت نما.

و حضرت باقر(ع ) نیز بر عمومیت و اصالت آن چنین تاءکید می کند:

(ثَلاثٌ لَمْ یَجْعَلِ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ لاَِحَدٍ فیهِ رُخْصَهً... اَلْوَفاءُ بِالْعَهْدِ لِلْبَرِّ وَ الْفاجِرِ)115

خداوند متعال در سه چیز به هیچ کسی اجازه تخلّف نداده است (یکی از آنها:) وفا به پیمان نسبت به نیکوکار و بدکار است .

پیوند پیمان و ایمان

در فرهنگ ناب اسلام ، وفا به عهد و پیمان ، رابطه ای مستقیم و تنگاتنگ با ایمان دارد؛ قرآن مجید، آن را از ویژگی های مؤ منان واقعی دانسته و فرموده است :

(وَالَّذینَ هُمْ لاَِماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ)116

و [مؤ منان ] کسانی هستند که امانت ها و پیمان خویش را رعایت می کنند.

رهبر بزرگوار اسلام نیز وفاداری به پیمان ها را به ایمان به مبداء و معاد، گره زده و فرموده است :

(مَنْ کانَ یُؤْمِنْ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الاْ خِرِ فَلْیَفِ اِذا وَعَدَ)117

کسی که به خدا و روز واپسین ایمان دارد باید به وعده اش وفا کند.

حضرت امیرصلوات اللّه علیه نیز، ساحت مسلمان را از پیمان شکنی منزّه دانسته و فرموده است :

(لَیْسَ الْمُسْلِمُ بِالْخائِنِ اِذَا ائْتُمِنَ وَ لا بِالُْمخْلِفِ اِذا وَعَدَ)118

مسلمان هرگاه امین شمرده شود، خیانت نمی ورزد و هرگاه

وعده بدهد تخلّف نمی کند.

گاهی نیز رابطه دین و خوش عهدی به شکل متقابل مطرح شده که هر جا یکی یافت شود، دیگری هم هست و اگر نخستین نباشد، دومین هم یافت نخواهد شد چنانکه رسول اکرم (ص ) فرمود:

(لا دینَ لِمَنْ لا عَهْدَ لَهُ)119

کسی که به وعده اش عمل نکند، دین ندارد.

و امیرمؤ منان (ع ) می فرماید:

(لا تَثِقَنَّ بِعَهْدِ مَنْ لا دینَ لَهُ)120

به پیمان کسی که دین ندارد، اعتماد نکن .

شاید راز این هماهنگی و ممزوج بودن (دین ) و (عهد) این باشد که اصولاً دین و شریعت ، خودنوعی قرارداد و پیمان است که یک طرف آن خدا و پیامبران و طرف دیگر آن پیروان ادیان الهی می باشند و هر یک از طرفین قرارداد نیز تعهداتی را برای طرف مقابل به عهده می گیرند؛ مؤ منان می پذیرند که از دستور خدا و پیامبر، اطاعت کنند و تمرّد و سرکشی ننمایند و خدا و پیامبر نیز در مقابل ، سعادت دنیا و آخرت آنان را تضمین کرده اند. پایبندی به اصول اعتقادات ، احکام و سجایای اخلاقی از جمله مواد این عهد و پیمان است .

رسول خدا(ص ) فرمود:

(اِکْفِلُوا لی بِسِتٍّ اَکْفِلْ لَکُمْ بِالْجَنَّهِ... وَ اِذا وَعَدَ فَلا یُخْلِفْ)121

شش چیز را برای من تضمین کنید تا من بهشت را برای شما تضمین کنم .... هرگاه (یکی از شما) وعده ای داد تخلّف نکند.

همراهان وفاداری

در میان خصایل و فضایل اخلاقی ، عهد و پیمان ، بالاترین جایگاه را دارد که در کنار دیگر صفات پسندیده ، گلستان وجود آدمی را از عطر خوشبوی فضایل الهی می آکنند. برخی از این صفات عبارتند

از:

1 تقوا: خصلت زیبا و ارزشمند تقوا همواره با وفاداری همراه است و اهمیت آن را دو چندان می کند: در قرآن مجید می خوانیم :

(بَلی مَنْ اَوْفی بِعَهْدِهِ وَ اتَّقی فَاِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقینَ)122

آری کسی که به عهدش وفا کند و پرهیزگاری نماید. [از متقیان است و] بی تردید خداوند پرهیزکاران دوست دارد.

2 حفظ حیثیّت : پایبندی به قول و قرار در واقع ، ارج گذاری به شخصیت خویشتن است و کسی که به پیمان خود عمل نمی کند، بیش از آنچه به طرف مقابل زیان می رساند، به حیثیت خود آسیب می زند، امام علی سلام اللّه علیه فرمود:

(اِنْجازُ الْوَعْدِ مِنْ دَلائِلِ الَْمجْدِ)123

وفا نمودن به وعده نشانه مجد و بزرگی است .

3 راستگویی : لازمه خوش عهدی ، راستگویی است و خوش قول ، باکردار درستش سخنش را تصدیق می کند، همان حضرت فرمود:

(اَلْوَفاءُ تَوْاءَمُ الصِّدْقِ)124

4 صفا و جوانمردی : انسان با وفا، با صفا نیز هست و مروت و جوانمردی را هم در حد کمال دارد، این دو را نیز در دو سخن امیرمؤ منان (ع ) می یابیم :

(مَنْ وَرَدَ مَناهِلَ الْوَفاءِ رَوِیَ مِنْ مَشارِبِ الصَّفاءِ)125

کسی که آبشخور وفا را دریابد، از زلال صفا سیراب گردد.

(مِنْ تَمامِ الْمُرُوَّهِ اِنْجازُ الْوَعْدِ)126

وفای به وعده ، از کمال مروت است .

در اینجا اضافه می کنیم که انسان وفادار به عهد و پیمان ، بی تردید به موفقیت های چشمگیری دست خواهد یافت :

(فازَ مَنْ تَجَلْبَبَ الْوَفاءَ وَ ادَّرَعَ الاَْمانَهَ)127

آن که جامه وفا و زره امانت به تن کند پیروز است .

ارزش های افزوده

علاوه بر آنچه یاد شد و صرف نظر از زیبایی و حسن ذاتی

وفاداری ، این گوهر گرانبها ارزشهای دیگری نیز ایجاد می کند که بر حسنش می افزاید، برخی از آن ارزش ها عبارت است از:

1 پاداش بزرگ : بدون تردید آن که به پیمان خویش ، بویژه پیمانی که با خدا بسته ، وفادار باشد، مورد عنایت الهی قرار می گیرد و پاداش در خور توجهی نیز از سوی او دریافت خواهد کرد چنانکه در قرآن مجید می خوانیم :

(.. وَ مَنْ اَوْفی بِما عاهَدَ عَلَیْهُ اللّهَ فَسَیُؤْتیهِ اَجْراً عَظیماً)128

هر که بر آنچه با خدا عهد بسته وفادار بماند، [خداوند] به زودی پاداش بزرگی به اوخواهدداد.

2 آراستگی اندیشه : تعهد نسبت به پیمان ها همواره بر اندیشه انسان پرتو می افکند. افکار او را سامان می دهد، از بی نظمی و تبهکاری رهایش می سازد و او را بر دیگران برتری می دهد؛ امیرمؤ منان (ع ) می فرماید:

(اَلْوَفاءَ حِلْیَهُ الْعَقْلِ وَ عُنْوانُ النُبْلِ)129

وفاداری به پیمان ها زینت خرد و نشانه نجابت است .

3 امداد الهی : امداد وعنایت خدا شامل حال خوش عهد می شود و او را در رسیدن به کعبه مقصود یاری می کند؛ امیرمؤ منان (ع ) ضمن تشبیه پیمان ها به قلاّده ای که بر گردن انسان است ، می فرماید:

(اِنَّ الْعُهُودَ قَلائِدُ فِی الاَْعْناقِ اِلی یَوْمِ الْقِیامَهِ فَمَنْ وَصَلَها وَصَلَهُ اللّهُ وَ مَنْ نَقَضَها خَذَلَهُ اللّهُ...)130

پیمان ها قلاّده هایی بر گردن هاست تا روز قیامت ؛ هر کس آنها را (به فرجام ) برساند، خداوند او را (به سعادت ) می رساند و هر کسی آنها را بشکند، خداوند خوارش می کند.

4 تاءمین اجتماعی : زندگی اجتماعی نیاز به آرامش

روحی ، اعتماد متقابل ، وفاداری ، راستی و امانت و مانند آن دارد و انسان ها با چنین پیشینه هایی با یکدیگر زندگی می کنند و انسان باوفا بر چنین جوّی صحّه می گذارد و باوفای به عهد و پیمان ، بر امنیّت روحی جامعه می افزاید. همان امام فرمود:

(مَنْ سَکَنَ الْوَفاءُ صَدْرَهُ اَمِنَ النّاسُ غَدْرَهُ)131

در سینه هر کس وفاداری جای گیرد، مردم از مکرش در امان خواهند بود.

خوش عهدی و پست های کلیدی

قرآن مجید خوش عهدی پیامبران را برجسته کرده آن را می ستاید.132 چنین روشی نشان می دهد که رهبران و به تبع آن ، مدیران جامعه بایستی از فضیلت وفاداری ، برخوردار باشند و هرگز به بی وفایی در پیمان ها آلوده نگردند. با عنایت به چنین وصفی پیرامون رهبری ، پیشینه روشن رسول خدا(ص ) را یادآور می شویم که تاریخ بر خوش عهدی او انگشت نهاده و حتی پیش از بعثت به او لقب (امین )داده است .133

عده ای از صوفیه به امام رضا(ع ) عرض کردند: شما شایسته ترین فرد برای خلافت هستید به شرط اینکه لباسی پشمینه و مانند آن بپوشید! امام در پاسخ آنان فرمود:

(وَ یْحَکُمْ اِنَّما یُرادُ مِنَ الاِْمامِ قِسْطُهُ وَ عَدْلُهُ؛ اِذا قالَ صَدَقَ وَ اِذا حَکَمَ عَدَلَ وَ اِذا وَعَدَ اَنْجَزَ...)134

وای بر شما (با این طرز تفکّر غلطتان !) به تحقیق که : از امام ، قسط و عدل خواسته شده ؛ (یعنی :) وقتی سخن بگوید، راست بگوید، وقتی داوری کند، عدالت ورزد وهرگاه وعده دهد، وفا نماید.

بنابراین افراد بی وفا و پیمان شکن نباید در راءس کارها بخصوص پست های کلیدی قرار گیرند،

چرا که در مواقع حسّاس ، عهد و پیمان خویش را با رهبر و مسؤ ولان ردیف اول مملکت از یک سو و وعده خدمت و همدلی که به مردم داده اند از سوی دیگر نادیده می گیرند و آنها را در برابر مشکلات و خطرات تنها می گذارند، از این رو امام باقر صلوات اللّه علیه هشدار می دهد که :

هرگاه کسی ، از یکی از بندگان خدا هنگام سخن ، دروغی بشنود و خلف وعده ای ببیند و خیانتی مشاهده کند امّا باز هم او را امین بشمارد و امانتی به او بسپارد، بر خداست که او را گرفتار نماید و خسارت را هم جبران نکند و پاداش هم به او ندهد.135

انضباط اجتماعی

اشاره

(انضباط) از واژه (ضبط)، به معنی (خوب حفظ کردن ) گرفته شده و به معنای خویشتن را خوب حفظ کردن است .136 (انضباط اجتماعی ) یعنی افراد در همه کارهای اجتماعی خود را در چارچوب قانون شرع و عقل و مقررات عرفی نگه دارند تا هیچ تخلّفی از آنان سر نزند. مقام معظم رهبری در بیان انضباط اجتماعی می فرماید:

انضباط اجتماعی به معنای نظم پذیری در همه امور است که عبور نکردن از خط عابر پیاده برای اتومبیل ها در خیابان از آن جمله است ، اما از همین جا ما باید انضباط اجتماعی را شروع کنیم و در همه مسائلمان [از کوچکترین آن ها] تا مسؤ ولیت های بالا و برخورد با مسائل کشور به آن توجّه کنیم ؛ کسانی که مراجعات مرد می دارند، در برخورد با مردمی که به آنها مراجعه می کنند و نیز

کسانی که کار را بر دوش گرفته اند، نظم وانضباط در کار را باید رعایت کنند.137

ضرورت انضباط اجتماعی

اساس زندگی اجتماعی بر نظم بنا شده و حفظ تار و پود جامعه به حفظ قانون وابسته است . اگر نظم و قانون مراعات نشود، به اصطلاح (سنگ روی سنگ بند نمی شود.) از این رو، هر اجتماعی گر چه بدوی و جنگلی باید قانونی لازم الاجرا داشته باشد تا بتواند شکل بگیرد و به حیات خویش ادامه دهد. بخش مهمّی از معارف ادیان الهی نیز به نظم و انضباط اختصاص یافته امّا در هیچ مکتبی چون اسلام ، بر این مساءله تاءکید نشده است ، شاید بتوان گفت : دین ، برای برقراری نظم و انضباط در سراسر زندگی بشر آمده تا او را در زندگی فردی ، اجتماعی و در رابطه با خود، خدا و مردم ، منضبط و دقیق بار بیاورد.

امیرمؤ منان صلوات اللّه علیه ، در سخنی ، یکی از اهداف چهارگانه قرآن را ایجاد نظم و انضباط دانسته می فرماید:

(...ذلِکَ الْقُرْآنُ فَاسْتَنْطِقُوهُ وَ لَنْ یَنْطِقَ وَ لَکِنْ اُخْبِرُکُمْ عَنْهُ اَلا اِنَّ فیهِ عِلْمَ ما یَاءْتی وَ الْحَدیثَ عَنِ الْماضی وَ دَواءَ دائِکُمْ وَ نَظْمَ ما بَیْنَکُمْ.)138

این قرآن است ، او را به سخن آورید، ولی او هرگز سخن نمی گوید، اما من شما را از [پیام ] او آگاه می سازم ؛ همانا در قرآن ؛ دانش آینده ، اخبار گذشته ، داروی درد شما و [آیین ] نظم و انضباطِ میان شما، نهفته است .

پیشوای هفتم ، امام کاظم (ع ) نیز، به پیروان قرآن سفارش می کند که زندگی خویش

را بر نظم و برنامه ریزی دقیق استوار سازند:

تلاش کنید که شبانه روز خویش را به چهار بخش تقسیم کنید: بخشی برای مناجات با خدا، بخشی برای گذران زندگی ، بخش سوم برای معاشرت با برادران دینی و مورد اطمینانی که عیوب و نارسایی ها را به شما نشان دهند و در نهان با شما یکرنگ باشند و بخش چهارم را در خوشی های حلال صرف کنید تا برای سه بخش دیگر توان و نیرو بگیرید.139

ابعاد انضباط اجتماعی

توضیح

بخش بسیار محدودی از زندگی انسان به شکل فردی اداره می شود و مهم ترین بخش آن به شکل اجتماعی اداره می گردد. زندگی اجتماعی از خانواده شروع و تا روابط بین المللی ادامه می یابد. و هر یک از این مراحل نیز، با کیفیت و اهداف گوناگونی تشکیل می شوند که نظم مخصوص به خود را می طلبند؛ بر این اساس ، شمارش ابعاد کمّی و کیفی نظم اجتماعی ، کاری بس دشوار بلکه دست نایافتنی است . در اینجا به اهمّ آنها اشاره می کنیم :

الف انضباط اقتصادی

منظور، منظم بودن در کلیه امور اقتصادی ، از قبیل : تولید، توزیع ، مصرف ، داد وستد و... است . بخش مهمّی از احکام و قوانین جامعه اسلامی یا غیر اسلامی را مسائل اقتصادی تشکیل می دهد که هر شهروندی موظف به اجرای آن است .

در مکتب اسلام هر مسلمانی وظیفه دارد پیش از شروع به کار اقتصادی ، نخست ، قانون و احکام آن را بیاموزد تا طبق قانون خدا و نظم دینی ، اقدام کند و مرتکب خلاف نگردد؛ امیرمؤ منان (ع ) می فرمود:

(یا مَعْشَرَ التُّجّارِ، اَلْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ...)140

ای گروه بازرگانان ! نخست ، احکام [را بیاموزید] سپس به بازار بروید.

هر مسلمانی در میدان اقتصادی به صدها تابلو (باید و نباید) بر می خورد که هر یک از آنها بخشی از نظم اقتصادی را رقم می زنند که رعایت آنها لازم و تخلّف ناپذیر و یا پسندیده است .

از سوی دیگر توزیع ثروت و مصرف و هزینه نیز باید طبق نظم و قانون و منزه از هرگونه بی انضباطی صورت پذیرد

و هیچ کس مجاز نیست در اموال خویش (با اینکه همه آنها را از راه حلال به دست آورده ) به دلخواه خود و خارج از چارچوب عقل و شرع ، تصرف کند. قرآن مجید از اسراف در مصرف نهی کرده ، می فرماید:

(کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا)141

بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید.

چنین قانونی علاوه بر خوردن و آشامیدن در همه موارد مصرف ، کاربرد دارد، چنانکه روی نسخن نیز با عموم مردم است . رهبر عزیز انقلاب ، حضرت آیت اللّه خامنه ای در این باره می فرماید:

انضباط اقتصادی و مالی به مفهوم مقابله با ریخت و پاش مالی و زیاده روی و اسراف در مصرف است ؛ کسانی که بیخود خرج می کنند و مصرف آنها زیاده از حد است ، موجودی جامعه را به لحاظ امکانات اقتصادی رعایت نمی کنند، آنها بی انضابط اقتصادی و مالی هستند و این جانب از آحاد ملت ، مسؤ ولین کشور و ماءمورین دولت می خواهم که انضباط اقتصادی و مالی را جدّی بگیرند و تمامی افراد جامعه به ویژه کسانی که اموال عمومی را مصرف می کنند، تنها باید به قدر رفع نیاز و حاجت خرج کنند.142

ب انضباط اخلاقی

بسیاری از مسائل اخلاقی نیز در اجتماع ، مفهوم پیدا می کنند، مانند: وفا به عهدو پیمان ، احترام به اموال عمومی و دولتی ، رعایت بهداشت اجتماعی ، حسن خلق ، داشتن حجاب ، احترام به ناموس مردم ، پرداخت حقوق دیگران و... این مسائل اخلاقی و مورد تاءیید اسلام ، (اخلاق اجتماعی ) نامیده شده و نقش اساسی را در تنظیم روابط اجتماعی ایفا می

کنند. پیشوایان معصوم به طور دقیق آن را مراعات می کردند؛ به طور مثال :

رسول اکرم (ص ) هیچ گاه در نزد حاضران ، پای خود را دراز نمی کرد.143

امیرمؤ منان (ع ) طی سخنانی سیره زندگی رسول خدا(ص ) را شرح و ضمن آن انضباط اجتماعی و اخلاقی آن حضرت را شرح می دهد.144

ج انضباط سیاسی

مسلمانان باید همواره در چارچوب سیاسی خاصّی که از سوی خدا، پیامبر واولوالامر ترسیم می شود، گام بردارند تا نظام اسلامی طبق برنامه صحیح و پویای خویش به پیش برود، این مساءله به شکل های گوناگون مورد تصریح و تاءکید قرآن مجید قرار گرفته است :

(یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اَطیعُوا اللّهَ وَ اَطیعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِی الاَْمْرِ مِنْکُمْ...)145

ای کسانی که ایمان آورده اید، خدا را اطاعت کنید و پیامبر و صاحبان امر را نیز اطاعت کنید.

(وَ اِذا جاءَهُمْ اَمْرٌ مِنَ الاَْمْنِ اَوِ الْخَوْفِ اَذا عُوا بِهِ وَ لَوْرَدُّوهُ اِلَی الرَّسُولِ وَ اِلی اُولِی الاَْمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ...)146

و هنگامی که مساءله ای [حاکی ] از امنیّت یا وحشت بر آنان [منافقان ] رسد انتشارش دهند در صورتی که اگر آن را به پیامبر و اولیای خود ارجاع دهند، قطعاً از میان آنان کسانی هستند که [می توانند درست یا نادرست ] آن را دریابند.

یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا لا تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ اتَّقُوا اللّهَ...)147

ای کسانی که ایمان آورده اید، از خدا و پیامبرش پیشی نگیرید و تقوای الهی پیشه کنید.

د رعایت قانون و مقررات اجتماعی

فلسفه تشریع قوانین اجتماعی ایجاد نظم واقعی و احقاق حقوق همه افراد درجامعه است . بر این اساس ، همه انسان ها موظّفند در چارچوب قانون حرکت کنند تا جامعه دچار هرج و مرج نگردد و در سراشیبی سقوط قرار نگیرد.

واژه (حدود اللّه قوانین الهی ) که چهارده بار در آیات قرآن آمده ،148 بر این مساءله تاءکید دارد که مسلمانان هرگز مجاز نیستند، قوانین اجتماعی اسلام را نادیده بگیرند و در نتیجه انضباط اجتماعی را خدشه دار سازند.

هر اجتماعی دارای

آداب و مقرراتی است که در ایجاد نظم و انضباط عمومی ، نقش مؤ ثّری دارند و به همین دلیل ، مراعات آنها بر همه افراد جامعه ، لازم می شود؛ به طور مثال : مقررات راهنمایی و رانندگی ، لازمه زندگی امروزی است و در هر کشوری از سوی همه باید مراعات شود تا زندگی جمعی دچار اختلال نگردد. از این رو تخلّف از آن از دیدگاه قانون و عرف ، مستوجب توبیخ و جریمه است ؛ در روایتی که از امام کاظم (ع ) نقل شده ، چنین بر می آید که در جامعه اسلامی ، مسیر رفت و آمد بانوان باید از مردان جدا باشد و به طور مختلط آمد و شد ننمایند:

(لا یَنْبَغی لِلْمَرْاءَهِ اَنْ تَمْشِیَ فی وَسَطِ الطَّریقِ وَ لکِنَّها تَمْشی اِلی جانِبِ الْحائِطِ)149

شایسته نیست که زن از وسط کوچه و خیابان راه برود بلکه باید از کنار دیوار عبور کند.

و برنامه رفت و آمد زمان حضرت مهدی (عج ) را چنین شرح می دهد.

زمانی که قائم ما قیام کند، به سواران دستور می دهد از وسط راه ، رفت و آمد کنند و عابران پیاده را ملزم می کند از دو طرف خیابان عبور کنند؛ اگر سواره ای داخل پیاده رو شود و به عابری آسیب برساند، به پرداخت دیه ملزم می شود و اگر عابری وارد خیابان شود و آسیبی بر او وارد شود، (مقصّر است و) مستحقّ دیه نیست .150

داود بن سرحان می گوید: از امام صادق (ع ) پرسیدم ؛ اگر کسی کالایی را حمل کند و در راه به انسانی آسیبی برساند که منجر به

مرگ یا نقص عضو او شود، تکلیف چیست ؟ امام پاسخ داد: صاحب کالا ضامن است .151

رهبرارجمند انقلاب نیز رعایت آداب اجتماعی راعلامت نظم واقعی دانسته می فرماید:

اگر تخلّفات اجتماعی و قانون شکنی در کشور کم شده باشد و مردم حقیقتاً با عادات و آداب صحیح اجتماعی خو گرفته باشند و اگر جرم و جنایت در جامعه کاهش یافته وعشق و اعتقاد به قانون زیاد شده باشد، می توان احساس کرد که انضباط اجتماعی به معنای واقعی ، تحقّق پیدا کرده است .152

ه همکاری با دولت

از نمودهای مهمّ انضباط اجتماعی ، همکاری همه جانبه اقشار مختلف مردم بادولت اسلامی است و تخلّف از کوچک ترین قانون دولت ، علاوه بر این که جرم محسوب می شود، علامت بی نظمی نیز به شمار می آید؛ موارد همکاری با دولت گوناگون و بی شمار است گر چه برخی دائمی و برخی موقت و نیز نسبت به گروه های مختلف ، فرق می کند. عمده ترین و حیاتی ترین آنها عبارت است از:

اجابت دعوت مسؤ ولین برای بسیج عمومی و دفاع از مملکت .

شرکت در انتخابات .

حضور در صحنه به تناسب زمان و مکان و حمایت عمومی از دولت .

رساندن اخبار و اطلاعات ارزشمند به مسؤ ولین مربوطه ، بویژه در مسائل امنیتی .

خودداری از هرگونه همکاری با بیگانگان ، بدون اطلاع مسؤ ولین .

پرداخت به موقع طلب های دولتی از قبیل مالیات ، عوارض ، قبوض آب وبرق و غیره .

حفظ و حراست از کلیه اموال و امکانات ، تاءسیسات ، اماکن و هر چیزی که متعلق به دولت است .

رعایت

نظم عمومی و پرهیز از جعل اسناد و تقلّب در کارهای اجتماعی .

ارجاع هر گونه دادخواهی به محاکم قضایی و خودداری از خودسری .

وجدان کاری

توضیح

(وجدان ) در لغت به معنای (یافتن حق ، شعور باطن ، قوّه ای در باطن که انسان را از نیک و بد اعمال آگاهی می دهد) آمده است 153 و در کاربرد روانی به دو شاخه (وجدان آگاهی به شخصیت به طور عموم ) و (وجدان اخلاقی ) قابل تقسیم است و (وجدان کاری ) در شاخه وجدان اخلاقی قابل بررسی است .

وجدان اخلاقی (عاملی درونی است که انسان را برای نیل به ایده آل خویش تحریک می کند.) و نیز در تعریف وجدان گفته اند:

وجدان بایستگی ها را از نبایستگی ها جدا می کند؛

وجدان ، قاضی امین است ؛

وجدان نظارت می کند؛

وجدان شکنجه می دهد و شکنجه می بیند؛

وجدان ، زشت و زیبا می شود؛

وجدان ، قطب نماست .154

آیاتی از قرآن مجید بر نیرویی در درون انسان تصریح می کند که دست توانای آفریننده ، آن را تعبیه کرده و می توان از آن به (وجدان ) تعبیر کرد؛ خداوند می فرماید:

(وَهدَیَناهُ النَّجْدَیْنِ)155

و هر دو راه را به انسان نشان دادیم .

امام علی (ع ) این دو راه را به راه خیر و راه شر تفسیر کرده است .156 بر این اساس ، انسان توانایی تشخیص نیکی و بدی را در درون خویش دارد چنانکه قرآن در جای دیگر فرمود:

(فَاَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْویها)157

خداوند به نفس آدمی تباهکاری و تقوایش را الهام نمود.

و نیز فرمود:

(بَلِ الاِْنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصیرَهٌ وَ لَوْ اَلْقی مَعاذیرَهُ)158

بلکه

انسان بر نفس خویش آگاه است هر چند در ظاهر (برای خود) عذرهایی بتراشد.

آیات مزبور از یک نیروی تشخیص درونی انسان خبر می دهند که وجود آن قابل انکار نیست و لازم است از امر و نهی آن پیروی گردد. ما نام آن را وجدان می نهیم .

ضرورت وجدان کاری

انسان ها برای گذران زندگی به همدیگر نیازمند و دنیا در واقع ، بازار داد و ستد ساکنان آن است و هر کسی باید در برابر دریافت خدمات ، خدمتی هم ارائه دهد تا با کمک دیگر همنوعان ، زندگی انسانی سامان یابد. از سوی دیگر عقل و دین حکم می کنند که هر کس کاری را که به عهده گرفته ، محکم و نیکو انجام دهد و میان خود و دیگران تفاوتی قائل نشود و این سخن زیبای امام علی سلام اللّه علیه را به گوش گیرد که فرمود:

پسرم ! میان خود و دیگران ، خویشتن را میزان سنجش قرار ده ؛ آنچه برای خود می پسندی ، برای دیگران هم بپسند و آنچه را برای خود خوش نمی داری ، برای دیگران هم مپسند.159

سخن امام زیباترین نمود وجدان کاری را ترسیم می کند، به گونه ای که اگر همه بدان عمل کنند جامعه گلستان خواهد شد، همچنان که ، اگر وجدان کاری نباشد و افراد به بی مبالاتی و کم کاری خو بگیرند، جامعه از پیشرفت باز می ماند و بسیاری از کارها مختل می شود و زیانش نصیب همه خواهد شد.

ابراهیم فرزند خردسال پیامبر درگذشت ، وقتی او را در قبر نهادند و لحد را چیدند، رسول خدا(ص )، روزنه ای در

لحد مشاهده کرد و با دست خود آن را پوشاند، سپس فرمود:

(اِذا عَمِلَ اَحَدُکُمْ عَمَلاً فَلْیُتْقِنْ)160

هر گاه یکی از شما کاری انجام می دهد، آن را محکم و دقیق انجام دهد.

دقّت نظر رهبر اسلام و سفارش او نشان دهنده آن است که شریعت مقدّس او در همه کارها به طور عموم بویژه در مسؤ ولیت های سنگین ، هرگز اجازه مسامحه کاری به کسی نمی دهد و هر کس چنین کند، هم وجدان خویش را زیر پا نهاده و هم دینش را وا نهاده است . لذا باید:

کاری کنیم که کار و عمل سازنده ، چه عمل فرهنگی و چه عمل اقتصادی و چه عمل اجتماعی و چه سیاسی ، برای آن کسی که کننده آن است ، یک عمل مقدّس به حساب بیاید... و همه احساس کنند که این کاری که انجام می دهند، این یک عبادت است ، یک عمل خیر و صالح است ، باید این کار را با جدّیت و به نیکی انجام بدهند... از سر هم بندی و کار را به امان و حال خود رها کردن و به کار نپرداختن و بی اعتنایی به استحکام یک کار به شدت پرهیز شود...161

امام علی (ع ) وجدان بیدار بشریت

از افتخارات تاریخ بشر، وجود انسان هایی است که زندگی خویش را وقف مردم کردند و تمام توان خویش را برای بهتر انجام دادن کار خدا پسندانه ای که بر عهده داشتند، به کار گرفتند. نمونه کامل و زیبای این وجدان های بیدار، دوّمین شخصیت عالم آفرینش ، امام علی صلوات اللّه علیه است که لحظه ای وجدان خداجوی خویش را فراموش نکرد و در هیچ شرایطی آن

را زیر پا نگذاشت و همه کارهای محوّله را در میدان جنگ ، مزرعه ، منزل ، مسند خلافت ، ماءموریت ، عبادت و... با وجدان کاری به فرجام رساند، از این رو سراسر کتاب زندگی آن رادمرد بی نظیر، نمونه اعلای وجدان بیدار بشری بود که فرازهایی از آن را در زیر می خوانیم :

1 در نخستین روزهای خلافت ، کسی شبانه با آن حضرت برای کاری غیر حکومتی ملاقات کرد. امام بی درنگ ، چراغ بیت المال را خاموش کرد تا سوخت آن صرف سخنان خصوصی نشود.162

2 وقتی شنید، نیروهای معاویه به شهر مرزی (انبار) حمله کرده ، شهر را غارت و جواهر زنی مسلمان و زنی غیر مسلمان را هم به یغما برده اند، با اندوهی وصف ناشدنی فرمود:

(فَلَوْ اَنَّ امْرَءاً مُسْلِماً ماتَ مِنْ بَعْدِ هذا اَسَفاً ما کانَ بِهِ مَلُوماً بَلْ کانَ بِهِعِنْدی جَدیراً)163

اگر مرد مسلمانی از شنیدن این واقعه از حزن و اندوه بمیرد بر او ملامت نیست بلکه نزد من به مردن سزاوار است .

3 پس از ضربت خوردن ، در اوج بیداری وجدان ، به فرزندانش سفارش کرد با ضارب مدارا کنند و از غذایی که خود می خورد به او بدهند و (در صورت شهادت آن حضرت ) بیش از یک ضربه شمشیر به او نزنند و یا به بهانه شهادت آن حضرت ، حمّام خون راه نیندازند.164

4 در مسند خلافت ، تمام توش و توان خویش را در راه سازندگی کشور و بهینه سازی حال مردم به کار گرفت ، هرگز از امکانات عمومی ، استفاده خصوصی نکرد، زرق و برق دنیا و تجمل پرستی هیچ

گاه چشمان بینایش را خیره نساخت ، به کمترین خوراک و پوشاک قناعت می کرد و می فرمود:

من هم می توانم از مرغوب ترین نان و عالی ترین عسل و لباس حریر سود جویم ولی هیهات که (ندای وجدان را زیر پا گذارم و) از هوای نفس پیروی کنم و حرص و ولع مرا بر سر سفره غذاهای رنگارنگ نشاند، چرا که ممکن است در حجاز و یمامه (و اقصی نقاط مملکت ) کسانی باشند که آرزوی قرصی نان بردلشان باشد و طعم سیری را فراموش کرده باشند! وای بر من اگر با شکم سیر بخوابم و در اطراف مملکت شکم های گرسنه و جگرهای تشنه سر بر بالین گذارند، آیا به همین بسنده کنم که مرا امیرمؤ منان صدا بزنند ولی در سختی و تلخکامی روزگار، غمخوار و جلودار مردم نباشم !؟165

کاربردها

همه کارهای فردی و اجتماعی باید با وجدان کاری همراه باشد. به فرموده رهبر معظّم انقلاب حضرت آیه اللّه العظمی خامنه ای :

... هر کس و در هر کجا که هستیم ، وجدان کار را در کاری که به گردن گرفتیم و تعهد کردیم رعایت کنیم ؛ چه این کار شخصی ، یا کاری برای نان در آوردن باشد و چه کاری اجتماعی و مردمی و مربوط به دیگران باشد، همانند کارهای مهمّ اجتماعی و مسؤ ولیت های کشوری ، همه این امور را با برخورداری از وجدان کاری انجام دهیم ؛ آن را خوب و دقیق و کامل و تمام انجام دهیم و به تعبیر معروف : برای کار، سنگ تمام بگذاریم ... .166

اگر وجدان ، میداندار فعالیت های

انسان شود، به او همّت عالی می بخشد و کار را در حدّ بسیار عالی ترقّی می دهد و چه بسا آن را به جایگاه حماسه و اسطوره بنشاند. به عنوان نمونه ؛ می توان از رزمندگان مؤ من و سلحشور کشورمان یاد کرد که در طول هشت سال دفاع مقدّس ، زیباترین نمود وجدان کاری را آشکار کردند، بدون هیچ گونه مسامحه و سهل انگاری به دفاع و پاسداری از اسلام و انقلاب پرداختند، به طوری که امروزه نتیجه آن همه محکم کاری در دفاع از اسلام و ارزش های اسلامی ، در عرصه های گوناگșƠاجتماعی به چشم می خورد و کشور اسلامی ما بر اثر وجدان کاری به شکوفایی و رشد دست یافته است .

در آن سوی مرزهای اسلامی نیز می توان از (گاندی ) به عنوان فردی با وجدان عالی نام برد؛ او که مردم هند به لقب (مهاتما روح بزرگ ) مفتخرش کردند در پاسخ درخواست استعمار گران که او را از ادامه مبارزه و رهبری مردم باز می داشتند، گفته بود: (ترجیح می دهم قطعه قطعه ام کنند، ولی برادران خود را که از طبقات مطرود هستند نفی نکنم .)167

از سوی دیگر زیر پا گذاشتن وجدان نیز انسان هایی را به پست ترین درجات ، یعنی درندگی و توحش سقوط می دهد تا آنجا که کسی مانند (نرون ) می گوید: (ای کاش تمام انسان ها یک سر و گردن داشتند (یک نفر بودند) تا من یکباره آن را از بدنشان جدا می کردم !)168 سران دولت جنایتکار امریکا، در جنگ جهانی دوم ، حدود 200 هزار

نفر کودک و زن و پیر و جوان را با بمباران شهرهای (هیروشیما) و (ناکازاکی ) نابود و ناقص کردند و حتی این عمل غیر انسانی را این گونه توجیه نمودند که ما به خاطر صلح چنین کردیم !169

وجدان کاری در محل کار

نظر به اینکه بررسی همه جانبه وجدان کاری ، مجال بیشتری می طلبد، ناگزیر برخی از نمودهای آن را که با وظیفه یک کارمند در یک شرکت خصوصی و یا اداره و سازمان دولتی بیشتر ارتباط دارد، بیان می کنیم .

مراعات کامل ساعت کاری در محل کار و ماءموریت و پرهیز از کم کاری .

دقّت و سرعت عمل در انجام وظایف محوّله و پرهیز از مسامحه و وقت گذرانی .

رعایت دقیق سلسله مراتب اداری .

دلسوزی در حفظ و نگهداری اموال شرکت یا اداره (بخصوص در اموال بیت المال )

پایبندی به همه قوانین و مقررات جمهوری اسلامی به طور عموم و قوانین اداره و سازمانِ مربوط به طور خصوص .

ابتکار و نوآوری در همه زمینه ها در راستای رشد و تعالی یسازمان و اداره .

خودداری از افشای هرگونه سند طبقه بندی شده و حفظ اسرار و حیثیّت اداره یا سازمان .

همکاری هشیارانه و صادقانه با بخش هایی که حفاظت و حراست را بر عهده دارند.

و بسیاری از کارهای نیک دیگری که خواست وجدان است .

ارتباط نفاق و بی اعتنایی به استحکام کار

مخالفت با وجدان ، خدعه و نیرنگ بر خویشتن است و آثار شوم آن در مرحله اول متوجه خود شخص می گردد. قرآن مجید می فرماید:

(یُخادِعُونَ اللّهَ وَ الَّذینَ امَنُوا وَ ما یَخْدَعُونَ اِلاّ اَنْفُسَهُمْ وَ ما یَشْعُرُونَ)170

(منافقان

) به خدا و مؤ منان نیرنگ می زنند، ولی جز خود را گول نمی زنند و نمی فهمند.

در آیه ای دیگر مستکبران را نیز با همین زبان توصیف می کند و می فرماید:

(وَ کَذلِکَ جَعَلْنا فی کُلِّ قَرْیَهٍ اکابِرَ مُجْرِمیها لَِیمْکُرُوا فیها وَ ما یَمْکُرُونَ اِلاّ بِاَنْفُسِهِمْ وَ ما یَشْعُرُونَ)171

اینگونه در هر شهر و آبادی ، بزرگان گنهکاری قرار دادیم که (سرانجام ) در آنجا حیله کردند و جز خود را نفریفتند و نمی فهمیدند.

پیوند زیر پا گذاشتن وجدان ، با نفاق و خوی استکباری ، از خطر آفرینی این خصلت زشت خبر می دهد و گویای آن است که زیر پاگذاری وجدان انگیزه اصلی دورویی و خودخواهی است همانگونه که آن دو می توانند عامل بی وجدانی قرار گیرند.

بر این اساس ، همان گونه که مؤ من از نفاق و نخوت می گریزد بایستی از فریب دادن و جدان نیز حتی در عرصه کار و زندگی معیشتی بپرهیزد.

نکته پایانی این که ؛ انسان های خردمند همان گونه که خود، تابع وجدان پاک و بیدار خویشند، ارتباطی تنگاتنگ با افراد با وجدان دارند، از آنها نظر می خواهند، به آنها کمک می کنند و کارهای خود را بدانان می سپارند و این را در زندگی خویش به عنوان یک اصل مراعات می کنند که هرگز با بی وجدان ها نشست و برخاست نکنند، آنان را مورد اعتماد ندانند، کارها به ویژه کارهای اساسی و کلیدی را به آنان وا نگذارند و همه کوشش خود را به کار می گیرند که وجدان های خفته را بیدار کنند و همه را به

متابعت از وجدان فرا خوانند.

رعایت حقوق دیگران

توضیح

خداوند متعال ، خود (حق ) است و آفرینش را نیز بر اساس (حق ) استوار کرده ، دینش نیز دین حقّ است و پیامبرش را هم به حق فرستاده است .172

بر این اساس ، انسان در یک نظام کاملاً به حق آفریده شده و داد و ستدهای فکری وعملی او و ارتباطش با خدا، خود و سایر پدیده ها بایستی بر محور حقّ قرار گیرد، به باطل نگراید، یاوه نگوید، بیهوده کاری نکند و از محور حق منحرف نگردد چرا که آن سوی حق ، جز گمراهی ، حیرانی ، از دست دادن سرمایه زندگی و نگون بختی نخواهد بود؛

(...فَماذا بَعْدَ الْحَقِ اِلاّ الضَّلالُ...)173

و بعد از حقیقت جز گمراهی چیست ؟

انواع حقوق

مؤ من ، تنها در برابر خدا مسؤ ول است و همه کارهایش با عقربه اخلاص به سوی خدا جهتگیری می شود و بس و هرگز نباید کمترین کاری را برای غیر خدا انجام دهد. و در مرحله اجرای فرمان خدا و مرز بندی قانون وجدا سازی راه از بیراهه و پرهیز از ظلم و بیهوده کاری ، رعایت حقوقی که خدا و خرد تعیین می کنند الزامی است . این حقوق به سه دسته : حق اللّه ، حقّ النفس و حق الناس تقسیم می شوند و با توجه به اینکه عنوان درس به قسم سوم اشاره دارد، بحث را پیرامون (حق الناس ) پی می گیریم :

اهمیّت ادای حقوق

هیچ خردمندی در لزوم رعایت حقوق دیگران ، تردید نمی کند و بی شک ، پرداخت حقوق مردم در همه زمینه ها و به شکل عام و فراگیر، از اصول شریعت اسلامی است و در سخنان رهبران اسلام با تعابیر نغز و بلندی مورد تاءکید قرار گرفته است ، از آن جمله :

1 رکن دین است : پرداخت حقوق مردم ، با تدیّن ، رابطه ای مستقیم دارد، مؤ من ، حتماً باید حقوق مردم را مراعات کند، در غیر این صورت یا ایمانش دروغین است و یا در حدّ پایینی قرار دارد؛ امام صادق (ع ) در این باره می فرماید:

(اَلُْمحَمَّدِیَّهُ السَّمْحَهُ اِقامُ الصَّلاهِ وَ اِیتاءُ الزَّکاهِ وَ صِیامُ شَهْرِ رَمَضانَ وَ حَجُّ الْبَیْتِ وَ الطّاعَهُ لِلاِْمامِ وَ اَداءُ حُقُوقِ الْمُؤْمِنِ...)174

دین محمّدیِ آسان ، عبارت است از: بر پا داشتن نماز، دادن زکات ، روزه ماه رمضان ، حجّ خانه خدا، اطاعت از امام و

ادای حقوق مؤ من .

2 فراتر از حقّ اللّه است : عظمت و اهمیت مراعات حقوق مردم ، از مرز حق اللّه نیز فراتر رفته و در سخن امیرمؤ منان صلوات اللّه علیه ، مقدّم بر آن شمرده شده است :

(جَعَلَ اللّهُ سُبْحانَهُ حُقُوقَ عِبادِهِ مُقَدَّمَهً لِحُقُوقِهِ؛ فَمَنْ قامَ بِحُقُوقِ عِبادِاللّهِ کانَ ذلِکَ مُؤَدِّیاً اِلَی الْقِیامِ بِحُقُوقِ اللّهِ)175

خداوند سبحان ، حقوق بندگانش را مقدمه حقوق خویش ، قرارداده است ؛ هر کس به [رعایت ] حقوق بندگان خدا قیام کند، چنین کاری به رعایت حقوق الهی منجر می گردد.

3 برترین عبادت است : پیشوای ششم می فرماید:

(ما عُبِدَ اللّهُ بِشَی ءٍ اَفْضَلَ مِنْ اَداءِ حَقِّ الْمُؤْمِنِ)176

خداوند، با چیزی برتر از ادای حق مؤ من ، پرستش نشده است .

4 فلسفه حکومت اسلامی است : امام علی (ع ) پیرامون پذیرش رهبری و ولایت امّت اسلامی می فرماید:

(اَللّهُمَّ اِنَّکَ تَعْلَمُ اَنّی لَمْ اَرِدِ الاِْثرَهَ وَ لا عُلَوَّ الْمُلْکِ وَ الرِّیاسَهِ وَ اِنَّما اَرَدْتُ الْقِیامَ بِحُدُودِکَ وَالاَْداءَ لِشَرْعِکَ وَ وَضْعَ الاُْمُورِ فی مَواضِعِها وَ تَوْفیرَ الْحُقُوقِ عَلی اَهْلِها...)177

خداوندا تو می دانی که من ، آهنگ امارت و قرار گرفتن بر مسند پادشاهی و ریاست را ندارم بلکه آرمانم : اقدام به [اجرای ] حدود تو، اجرای [قوانین ] دین تو، سامان دادن کارها در جاهای خویش و پرداخت حقوق به حقدار آن است .

5 ثمره اخلاص و توحید است : همان حضرت می فرماید:

(اِنَّ اللّهَ... شَدَّ بِالاِْخْلاصِ وَ التَّوْحیدِ حُقُوقَ الْمُسْلِمینَ)178

خداوند به سبب اخلاص و توحید، حقوق مسلمانان را محکم کرده است .

6 یکی از درجات توبه است : امیرمؤ منان صلوات اللّه علیه برای توبه واقعی

شش درجه ترسیم می کند که دو درجه آن پرداخت حقوق مردم و حقوق خداست .179

7 سبب علوّ درجه در بهشت است : مؤ من هر چه حقوق مردم را بهتر ادا کند از رفعت مقام و درجات بالاتر در بهشت برخوردار خواهد شد. رسول اکرم (ص ) می فرماید:

(... فَاَیُّهُمْ کانَ اَشَدَّ لِلشّیعَهِ حُبّاً وَ لِحُقُوقِ اِخْوانِهِمُ الْمُؤْمِنینَ اَشَدَّ قَضاءً کانَتْ دَرَجاتُهُ فِی الْجِنانِ اَعْلی ...)180

هر یک از مؤ منان ، که بیشتر به شیعه عشق بورزد و حقوق برادران مؤ منش را بهتر ادا کند، درجاتش در بهشت ، بالاتر خواهد بود.

کاربرد عملی رعایت حقوق

کم تر روزی بر انسان می گذرد که در آن با حقوق دیگران ، سروکار نداشته باشد. این دیگران ، ممکن است همسر، والدین و فرزندان ، خویشان و همسایگان ، یا همکیشان و همنوعان و یا امام ، رهبر، معلّم و... باشند که هر گروه به نوعی در تکوین شخصیت انسان ، تعذیه ، تربیت ، تعالی روح ، رفع مشکلات ، سلامت و حفاظت ، رهیافت به زندگی سالم و سعادت او نقش حیاتی داشته و دارند و هر یک ، از این رهگذر، ذی حق بر انسان می شوند و استحقاق آنان ، او را موظّف می کند که زحمات آنان را قدر بداند و در حد توان خویش ، آن را جبران نماید.

از سوی دیگر، عقل و قانون خدا حکم می کند که انسان ، حرمت و حدود تمام کسانی را که با آنان سر و کار دارد، مراعات کند و هرگز به حریم دیگران تجاوز ننماید، این دستور مهم اسلامی حتی در مسائل به ظاهر ساده

ای چون رعایت نوبت دیگران در صف اتوبوس ، نماز جماعت ، هنگام رانندگی ، حفظ حریم خانه و مزرعه و مانند آن ، کاربرد دارد تا چه رسد به حقوق بیشماری که در مورد جان ، مال و ناموس مردم ، اشغال پست های حساس اجتماعی ، هزینه بیت المال ، موضعگیری های سیاسی و غیره پدید می آید و حدّ و مرز هر یک در جای خویش معین گشته و لازم الاجراست .

چگونگی ادای حقوق

بدیهی است که احقاق حق دیگران به موارد خاص یا افراد به خصوصی منحصر نمی شود، بلکه به طور عام و فراگیر، هر ذی حقّی را شامل می گردد؛ خُرد باشد یا کلان ، غریبه باشد یا آشنا، مسلمان باشد یا نامسلمان ، زن باشد یا مرد... حتی در فرهنگ اسلام ، حیوانات نیز حقوقی دارند که رعایت آن بر مسلمانان ، لازم است .181 واضح است که هر گروهی ، به تناسب ارتباطی که با انسان دارد، از حقوق شایسته خویش برخوردار می شود که ممکن است با حقوق گروه دیگر تفاوت داشته باشد. فرزند و والدین ، هر یک حقوقی بر گردن انسان دارند که برخی مشترک و برخی کاملاً متفاوت از یکدیگر است ، همچنین مؤ منان ، حقوقی بر عهده یکدیگر دارند که بیگانگان از دین ، از آن محرومند؛ رهبر، حقوقی بر عهده ملّت دارد که دیگر مسؤ ولان از چنان حقوقی بهره مند نیستند و... . نتیجه این که تنوع و گوناگونی حقوق ، سبب تعدّد راه های احقاق و ادای آن می شود. به طور مثال ) حق خدا آن است که فرمانش

را اطاعت کند و از نافرمانی او (گناه ) بپرهیزد.

رهنمودهای امام سجّاد(ع )

یکی از ارزشمندترین گنجینه هایی که پنجاه حق لازم و ضروری را با نظمی دقیق و بیانی شیوا در خویش جمع کرده ، سخنان گهربار امام گرانقدر، حضرت زین العابدین (ع ) است . که به (رساله الحقوق ) معروف شده و تشنگان حقیقت را از سرچشمه زلال عصمت ، سیراب می کند؛ و پیروان مکتب وحی آن را با جان و دل پذیرا می شوند و در عمل به کار می بندند.182

نکوهش پایمال کردن حقوق

به همان نسبت که در اسلام بر رعایت حقوق ، پافشاری شده ، نادیده انگاشتن حق مردم ، با عناوین تکان دهنده ای ، سخت ، مورد نکوهش قرار گرفته است ، از جمله :

1 گناه کبیره است ؛ امام باقر(ع ) ضمن شماره کردن گناهان کبیره می فرماید:

(وَ حَبْسُ الْحُقُوقِ مِنْ غَیْرِ عُسْرٍ)183

نپرداختن حقوق مردم با وجود توانایی (گناه کبیره است ).

2 سبک شمردن دین است ؛ رعایت حقوق مردم ، با بسیاری از احکام دینی رابطه مستقیم دارد که اگر کسی آنها را مراعات نکند در واقع ، مسائل دینی را نادیده انگاشته است . به همین دلیل ، حضرت صادق (ع ) می فرماید:

(مَنْ عَظَّمَ دینَ اللّهَ عَظَّمَ حَقَّ اِخْوانِهِ وَ مَنِ اسْتَخَفَّ بِدینِهِ اسْتَخَفَّ بِاِخْوانِهِ)184

هر کس دین خدا را بزرگ شمارد، حقوق برادرانش را نیز، بزرگ دارد و هر کس دین او را سبک شمارد، [حقوق ] برادرانش را نیز سبک می شمارد.

3 سبب خواری است ؛ امام صادق (ع ) فرمود:

(تَرْکُ الْحُقُوقِ مَذَلَّهٌ)185

پایمال کردن حقوق ، سبب خواری است .

4 برکت روزی را می برد؛ رسول گرامی اسلام (ص ) فرمود:

(... مَنْ حَبَسَ عَنْ اَخیهِ الْمُسْلِمِ شَیْئاً

مِنْ حَقِّهِ حَرَّمَ اللّهُ عَلَیْهِ بَرَکَهَ الرِّزْقِ اِلاّاَنْ یَتُوبَ)186

هر کس چیزی از حقوق برادر مسلمانش را از او باز دارد، خداوند برکت روزی را بر او حرام می کند. مگر اینکه توبه کند.

5 در روز قیامت از آن بازخواست می شود؛ رسول اکرم (ص ) فرمود:

(اِنَّ اَحَدَکُمْ لَیَدَعُ مِنْ حُقُوقِ اَخیهِ شَیْئاً فَیُطالِبُهُ بِهِ یَوْمَ الْقِیامَهِ فَیُقْضی لَهُوَ عَلَیْهِ)187

همانا یکی از شما ادایِ بخشی از حقوق برادرش را ترک می کند و او حقش را در روز قیامت از وی طلب می کند و در آنجا به نفع طلبکار و زیان بدهکار، حکم خواهد شد.

6 سبب ورود به دوزخ است ؛ ضایع کننده حقوق مردم ، در صورتی که توبه نکند و بر کار زشت خویش اصرار ورزد، به دست خود سرنوشتش را تباه ساخته و فرجام خویش را در دوزخ قرار داده است ؛ پیشوای ششم در این باره می فرماید:

هر کس ، مؤ منی را از حقش باز دارد، خداوند او را در روز قیامت ، پانصد سال سر پا نگه می دارد و در این مدت ، عرق [از بدن ] او جریان دارد، سپس جارچی از سوی خدای بزرگ اعلام می کند (این ستمگری است که حق خدا را ادا نکرده است ) آن گاه مدت چهل سال دیگر توبیخ می شود و در نهایت به دوزخ می رود!188

احسان

تبیین واژه ها

(احسان ) یعنی رساندن نفعِ نیکو به دیگران و (محسن ) کسی است که به دیگران سود زیبا می رساند.189

فرق عدل با احسان : عدل ، دادن حق دیگران و گرفتن حق خویش ، بدون کم و زیاد است و احسان

، پرداختن بیش از بدهی و دریافت کم تر از طلب است ، از این رو احسان بر عدل برتری دارد.190

امیرمؤ منان (ع ) نیز با مقایسه این دو واژه با یکدیگر فرموده است :

(اَلْعَدْلُ الاِْنْصافُ وَ الاِْحْسانُ التَّفَضُّلُ)191

عدل ، انصاف (میان خود و دیگران ) است و احسان ، برتری دادن (دیگران بر خویش ) است .

(معروف ) نیز معنایی نزدیک به احسان دارد:

(کُلُّ مَعْروُفٍ اِحْسانٌ)192

هر معروفی ، احسان است .

همیّت ویژه

یکی از اسمای حسنای الهی (محسن ) است و احسان دمادم او شامل همه بندگان می شود؛ اما ذات مقدس پروردگار به بندگانی که کاری خدایی انجام دهند، عنایت ویژه دارد. از این رو فرمود:

(...اَحْسِنُوا اِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الُْمحْسِنینَ)193

نیکی کنید به تحقیق که خدا نیکوکاران را دوست دارد.

و برای امیدواری و تشویق بیشتر محسنان می فرماید:

(..اِنَّ اللّهَ لَمَعَ الُْمحْسِنینَ)194

همانا خدا با محسنان است .

در آیات دیگری نیز قرآن مجید با تعابیر گوناگونی به اهمیت و ضرورت احسان ، تصریح فرمود. همچنین روایات بیشماری از پیشوایان معصوم پیرامون احسان صادر شده که نشانگر آن است که احسان در دیدگاه اسلام به عنوان یک اصل اخلاقی مطرح است و جامعه بشری برای تکامل و شکوفایی خویش ، بدان نیازمند است و مدینه فاضله اسلامی هرگز از احسان و محسنان تهی نیست . از این رو رهبر عظیم الشاءن اسلام فرمود:

(رَاءْسُ الْعَقْلِ بَعْدَ الدّینِ التَّوَدُّدُ اِلَی النّاسِ وَ اصْطِناعُ الْمَعْرُوفِ اِلی کُلِّ بَرٍّوَ فاجِرٍ)195

پس از قبول دین ، نخستین دستور عقل ، دوست داشتن مردم و نیکی کردن به هر انسان خوب و بدی است .

امیرمؤ منان سلام اللّه علیه نیزد در سخن نغزی می فرماید:

(اُبْذُلْ

مَعْرُوفَکَ لِلنّاسِ کافَّهً فَاِنَّ فَضیلَهَ فِعْلِ الْمَعْرُوفِ لایَعْدِلُها عِنْدَاللّهِسُبْحانَهُ شَیْءٌ)196

کار خوب خویش را به همه مردم اهدا کن زیرا که هیچ چیز نزد خدای سبحان ، معادل فضیلت کار نیک نیست .

و برترین نشانه ایمان را نیز احسان دانسته و فرموده است :

(اَفْضَلُ الاِْیمانِ الاِْحْسانُ)197

نمودهای احسان

شاره

چنانکه گذشت ، احسان دایره گسترده ای دارد و هر کار نیکی را که انسان نسبت به دیگران انجام دهد، در بر می گیرد، خواه این دیگران ، خدا،198 پدر و مادر و مؤ منان باشند یا نامسلمانان و دشمنان . بر این اساس ، احسان ، نمودهای متنوّعی دارد که شمارش آنها میسّر نیست ، از این رو در اینجا به تعدادی از آنها اشاره می کنیم :

1 ایمان و اطاعت خدا

زیباترین احسان ، ایمان به محسن واقعی و اطاعت از فرامین اوست که خود،سرچشمه انواع دیگر احسان ها نیز خواهد شد.

امام صادق (ع ) فرمود:

(مَنْ سَرَّهُ اَنْ یَبْلُغَ اِلی نَفْسِهِ فِی الاِْحْسانِ فَلْیُطِعِ اللّهَ)199

هر کس از این شاد می شود که نهایت احسان را در حق خویش انجام دهد، باید فرمانبردار خدا باشد.

عمر بن یزید نیز می گوید: (شنیدم که امام صادق (ع ) می فرمود: وقتی مؤ من (احسان کند و) عملش را نیکو انجام دهد، خداوند به هر حسنه ای هفتصد برابر پاداش می دهد. پرسیدم : احسان چیست ؟ فرمود: وقتی نماز به جای می آوری ، رکوع و سجودت را کامل انجام بده و هنگامی که روزه هستی ، از هر چه که روزه ات را تباه می کند، دوری گزین ... و کارهایت را از آلودگی پاک گردان )200

2 جهاد

جهاد با دشمنان برونی (جهاد اصغر) و دشمنان درونی (جهاد اکبر) نیز ازمصادیق مهمّ احسان به شمار می رود؛ چنانکه قرآن مجید می فرماید:

(وَ الَّذینَ جاهَدُوا فینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ اِنَّ اللّهَ لَمَعَ الُْمحْسِنینَ)201

آنان که در راه ما جهاد کنند، قطعاً راه های خویش را به آنان نشان دهیم و خداوند با محسنان است .

مفسر عالیقدر شیعه مرحوم طبرسی جهاد در این آیه را به دو نوع جهاد اکبر و اصغر، تفسیر کرده است .202

3 خدمت به پدر و مادر

به این نوع احسان نیز در قرآن تصریح شده و خداوند پس از عبادت خویش ، آن را از مؤ من خواسته است :

(وَ قَضی رَبُّکَ اَلاّ تَعْبُدُوا اِلاّ اِیّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ اِحْساناً)203

پروردگارت حکم کرده که جز او را نپرستید و به پدر و مادر احسان کنید.

خدمت به پدر و مادر در حدّ توان و به شرط هماهنگی با دستور خدا محدوده خاصیّ ندارد و اداره همه شؤ ون زندگی آنان را در بر می گیرد و حتی در صورت بی نیازی آنها نیز فرزند موظف است پروانه وار گرد شمع وجودشان بچرخد و احترامشان نماید. امام صادق (ع ) در تفسیر (احسان ) در آیه یاد شده فرموده است :

(اَلاِْحْسانُ اَنْ تُحْسِنَ صُحْبَتَهُما وَ اَنْ لا تُکَلِّفَهُما اَنْ یَسْاءَلاکَ شَیْئاً مِمّا یَحْتاجانِ اِلَیْهِ وَ اِنْ کانا مُسْتَغْنِیَیْنِ)204

احسان (به پدر و مادر) این است که معاشرتشان را نیکوداری و آنها را مجبور نسازی که چیزی از نیازمندی های خود را از تو درخواست کنند گر چه بی نیاز باشند.

4 احسان به زیردستان

راءفت و مهربانی و رسیدگی به امور زیردستانی چون خدمتگزار، نیروهای تحت امر و... نیز از مصادیق بارز و زیبای احسان است . پرداخت حقوق کامل زیردستان ، عفو و گذشت نسبت به آنان ، تفقّد و دلجویی از آنان ، رفع مشکلات و کمک رسانی در حدّ توان به آنها احسان محسوب می شود؛ یونس بن عمّار می گوید: (امام صادق صلوات اللّه علیه کنیز فرزندش اسماعیل را به من تزویج کرد و فرمود: به او احسان کن . پرسیدم : چگونه ؟ فرمود: (شکمش را سیر کن ، بدنش را بپوشان و از

تقصیرش درگذر...)205

امام علی (ع ) نیز فرمود:

(اِطْعامُ الاَْسیرِ وَ الاِْحْسانُ اِلَیْهِ حَقُّ واجِبٌ وَ اِنْ قَتَلْتَهُ مِنَ الْغَدِ)206

غذا دادن به اسیر و احسان به او حقّی واجب است گر چه فردا او را [طبق قانون خدا] بکشی .

5 کارهای خیر

همه کارهای خیری که در راستای خدمت به مردم انجام پذیرد، مانند ساختن راه ، بیمارستان ، مدرسه ، مسجد، جلوگیری از آتش و زلزله ، دفاع از مرز و بوم ، حتّی برداشتن سنگ یا خاری از میان راه مردم ، احسان محسوب می شود و پاداش دارد؛ رسول اکرم (ص ) فرمود:

(دَخَلَ عَبْدٌ الجَنَّهَ بِغُصْنٍ مِنْ شَوْکٍ کانَ عَلی طَریقِ الْمُسْلِمینَ فَاَماطَهُ عَنْهُ)207

بنده ، به سبب خاری که از راه مسلمانان بر می دارد، وارد بهشت می شود.

امیرمؤ منان صلوات اللّه علیه نیز فرمود:

(مَنْ رَدَّ عَنِ الْمُسْلِمینَ عادِیَهَ ماءٍ اَوْنادٍ اَوْ عادِیَهَ عَدُوٍّ مُکابِرٍ لِلْمُسْلِمینَ غَفَرَاللّهُ لَهُ ذَنْبَهُ)208

هر کس شرّ سیل و آتش سوزی یا شرّ دشمن کینه توزی را از سر مسلمانان رفع کند، خداوند گناهش را می آمرزد.

شرایط احسان کامل

احسان در هر شرایطی ، نیکو و پسندیده است ولی چون مؤ من ، هر عملی را برای کسب رضای الهی انجام میدهد، باید شرایط کمال و قبولی آن را نیز مراعات کند تا در دام شیطان گرفتار نشود و عملش بدون پاداش نماند.

امام علی (ع ) برای کامل شدن احسان سه چیز را شرط دانسته و فرموده است :

(اَلْمَعْرُوفُ لا یَتُمُّ اِلاّ بِثَلاثٍ، بِتَصْغیرَهِ وَ تَعْجیلِهِ وَ (سَتْرِهِ) فَاِنَّکَ اِذا صَغَّرْتَهُ فَقَدْ عَظَّمْتَهُ وَ اِذا عَجَّلْتَهُ فَقَدْ هَنَّاءْتَهُ وَ اِذا سَتَرْتَهُ فَقَدْ تَمَّمْتَهُ)209

کار نیک ، کامل نمی شود مگر به سه چیز: کوچک دانستن ، تسریع و پنهان داشتن آن چرا که وقتی آن را کوچک بشمری (در واقع ) بزرگش کرده ای و وقتی تسریع کردی ، آسانش نموده ای و هنگامی که پنهانش داری ، کاملش کرده ای .

آثار احسان در کلام امیرمؤ منان (ع )

احسان ، علاوه بر اثر بخشی اجتماعی و اشاعه خیر و نیکی در جامعه ، برای محسن نیز آثار ارزشمند متعددی دارد که با استمداد از سخنان امیرمؤ منان (ع ) به پنج نمونه آن اشاره می کنیم :

1 نامداری و عمر طولانی ؛ نیکوکاری به طور طبیعی نام نیکوکار را در میان مردم منتشر می کند و احسان شوندگان و دیگران با زبان حال و مقال بهروزی و عمر او را از خدا می طلبند:

(کَثَرَهُ اصْطِناعِ الْمَعْرُوفِ تَزیدُ فِی الْعُمْرِ وَ تَنْشُرُ الذِّکْرَ)210

فراوانی کار نیک ، عمر (نیکوکار) را زیاد و یاد و آوازه (او) را منتشر می کند.

2 فراوان شدن یاران ؛ جامعه ، خود را نسبت به نیکوکاران بدهکار می داند و هر کس تلاش می کند به نحوی احسان

آنها را تلافی کند، از این رو، یاران و خدمتگزاران او زیاد می شوند:

(مَنْ کَثُرَ اِحْسانُهُ کَثُرَ خَدَمُهُ وَ اَعْوانُهُ)211

کسی که زیاد احسان کند، خدمتگزاران و یارانش فراوان می شوند.

3 خوش فرجامی ؛ سرو کار محسن همواره با نیکی هاست از این رو کارهایش آسان انجام می گیرد و فرجام خوشی در انتظار اوست :

(مَنْ اَحْسَنَ اِلَی النّاسِ حَسُنَتْ عَواقِبُهُ وَ سَهُلَتْ لَهُ طُرُقُهُ)212

هر کس به مردم ، احسان کند، عاقبتش نیکو می شود و کارهایش به آسانی انجام می گیرد.

4 حیات جاوید؛ بیرون آمدن از محدوده تنگ نفع پرستی و گام نهادن در احسان به دیگران ، پیوستن به عالم ملکوت و یافتن حیات جاوید است :

(اَلُْمحْسِنُ حَیُّ وَ اِنْ نُقِلَ اِلی مَنازِلِ الاَْمْواتِ)213

شخص نیکوکار (همیشه ) زنده است گر چه به گورستان منتقل شود.

5 توشه آخرت : دنیا مزرعه آخرت است و هر کسی در اینجا بذر نیکو بکارد به طور قطع در آن سرا، میوه شیرین می چیند:

(نِعْمَ زادُ الْمَعادِ الاِْحْسانُ اِلَی الْعِبادِ)214

احسان به بندگان خدا، توشه خوبی برای آخرت است .

آفت احسان

همه اعمال مؤ من ، از جمله احسان ، پس از انجام نیز در معرض خطر قرار دارد و افت هایی تا دم مرگ آنها را تهدید می کند؛ (منت نهادن ) (یعنی احسان را به رُخ افراد کشیدن ) درخت تنومند احسان را از ریشه می خشکاند و آن را بی ثمر می سازد:

امیرمؤ منان (ع ) می فرماید:

(اَلْمَنُّ یُفْسِدُ الاِْحْسانَ)215

منّت نهادن ، احسان را تباه می سازد.

بنابراین ، احسان کننده اگر قصد دارد بر احسان شونده ، منّت بگذارد و شخصیت او را در مقابل احسانی که پذیرفته

، خرد کند همان به که از اول احسان نکند؛ چرا که به فرموده همان امام همام ؛

(مَنْ مَنَّ بِاِحْسانِهِ کَاَنَّهُ لَمْ یُحْسِنْ)216

آنکه با احسانش منّت می نهد، گویا احسان نکرده است .

عدالت اجتماعی

توضیح

عدالت ، از مباحث و اصول بسیار مهم در شریعت مقدس اسلام است و گستره آن از آفرینش زمین و آسمان و دیگر پدیده ها گرفته تا رابطه خدا و مردم ، مردم با خدا و مردم با مردم را در برمی گیرد: دو نوع نخست به عنوان عدل تکوینی و تشریعی از اصول عقائد اسلامی است . نوع سوم عدالت فردی نام گرفته و بخش چهارم که (عدالت اجتماعی ) است ، در این درس مورد بحث قرار می گیرد.

تبیین واژه

واژه شناسان در بیان عدل گفته اند:

(اِنَّ الْعَدْلَ هُوَ الْمُساواهُ فِی الْمُکافاءهِ؛ اِنْ خَیْراً فَخَیْرٌ وَ اِنْ شَرّاً فَشَرُّ)217

عدالت ، تساوی در تلافی کردن کار دیگران است ؛ اگر آن کار نیک باشد نیکو تلافی شود و اگر کار بدی کرده کیفر ببیند.

شهید راه عدالت امام علی صلوات اللّه علیه بیانی زیبا و رسا در تشریح عدالت دارد و در پاسخ این پرسش که (عدالت بهتر است یا سخاوت ؟) می فرماید:

(اَلْعَدْلُ یَضَعُ الاُْمُورَ مَواضِعَها وَ الْجُودُ یُخْرِجُها مِنْ جَهَتِها، اَلْعَدْلُ سائِسٌ عامُّ وَ الْجُودُ عارِضٌ خاصُّ فَالْعَدْلُ اَشْرَفُهُما وَ اَفْضَلُهُما)218

عدالت ، کارها را در جایگاه خود قرار می دهد ولی سخاوت آنها را از مدار خویش خارج می سازد، دادگری ، تنظیم گر فراگیر است و سخاوت ، نورسیده محدود. بنابراین از میان این دو، عدالت شریفتر و برتر است .

اصالت و ضرورت

خردمندان عالم جملگی اتفاق نظر دارند که حقوق انسان ها در همه زمینه ها باید مراعات گردد و به هیچ فردی ستم نشود، همه باید در برابر قانون یکسان باشند، حقوق ضعیفان پایمال نگردد و در یک کلام عدالت اجتماعی پیاده شود، اسلام نیز عدالت اجتماعی را به عنوان یک اصل ضروری و خدشه ناپذیر مطرح کرده می فرماید:

(اِنَّ اللّهَ یَاءْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الاِْحْسانِ...)219

خداوند به دادگری و احسان فرمان می دهد.

و در آیه ای دیگر می خوانیم که سودجویی شخصی و خانوادگی نباید مانع برقراری عدالت گردد:

(یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا کُونُوا قَوّامینَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلّهِ وَ لَوْ عَلی اَنْفُسِکُمْ اَوِالْوالِدَیْنِ وَ الاَْقْرَبینَ)220

ای کسانی که ایمان آوره اید، پیوسته به عدالت قیام کنید و برای خدا گواهی دهید گر چه به زیان

خود، پدر و مادر و خویشاوندانتان باشد.

چنانکه دشمنی و کینه توزی نباید دادگری را تحت الشعاع قرار دهد:

(...وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَئانُ قَوْمٍ عَلی اَلاّ تَعْدِلُوا اِعْدِلُوا هُوَ اَقْرَبُ لِلتَّقْوی ...)221

نباید دشمنیِ گروهی شما را بر آن دارد که عدالت نکنید، عدالت کنید که به تقوا نزدیک تراست .

چنان که یکی از اهداف نهایی فرستادن پیامبران علیهم السلام را برپایی عدالت ، شمرده ، می فرماید:

(لَقَدْ اَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ اَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمیزانَ لِیَقُومَ النّاسُ بِالْقِسْطِ...)222

به تحقیق ، پیامبرانمان را با دلایل روشن فرستادیم و همراه آنان کتاب و میزان را فرود آوردیم تا مردم به عدالت قیام کنند.

روایات اهل بیت علیهم السلام نیز در این باره بیشمار است ، برای رعایت اختصار تنها به سخن نغزی از امیرمؤ منان صلوات الله علیه بسنده می کنیم :

(جَعَلَ اللّهُ سُبْحانَهُ الْعَدْلَ قِواماً لِلاَْنامِ وَ تَنْزیهاً مِنَ المَظالِمِ وَ الاْ ثامِ وَ تَسْنِیَهً لِلاِْسْلامِ)223

خداوند سبحان ، عدالت را مایه استواری مردم ، پاکی از ستم ها و گناهان ، و سرافرازی اسلام قرار داد.

راه های گسترش و تحکیم عدل

چنانکه یاد شد، اسلام به اصل عدالت نه به عنوان یک خوی اخلاقی فردی بلکه به عنوان اصلی استراتژیک و راهبردی می نگرد که باید به صورت ملکه ای جاوید در جان مؤ منان راسخ شود و در سراسر زندگی فردی و اجتماعی آنان جریان یابد و برای تثبیت این صفت الهی از هیچ کوششی فروگذار نکرده و آن را در سه محور کلّی : تشویق دادگری ، محکومیّت ستمگری و برخورد حذفی با ستمگر مورد تاءکید قرار داده است :

الف تشویق دادگری

یکی از روش های تربیتی اسلام ، روش تشویق

و ترغیب انسان ها به نیکی و تبیین آثار گرانقدر و فلسفه کار نیک است و عدالت اجتماعی نیز از همین رهگذر مورد تشویق قرار گرفته است ، در این باره نیز آیات و روایات ، فراوان است ، که برخی را برای تیمّن می آوریم :

(...وَ اِنْ حَکَمْتَ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ اِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطینَ)224

اگر داوری کردی ، میان آنان به عدل داوری کن که خدا دادگران را دوست دارد.

(...قُلْ امَنْتُ بِما اَنْزَلَ اللّهُ مِنْ کِتابٍ وَ اُمِرْتُ لاَِ عْدِلَ بَیْنَکُمْ...)225

بگو؛ من به هر کتابی که خدا فرستاده ایمان آورده ام و فرمان یافته ام که در میان شما دادگری کنم .

امام علی (ع ) می فرماید:

(اِنَّ اَفْضَلَ قُرَّهِ عَیْنِ الْوُلاهِ اسْتِقامَهُ الْعَدْلِ فِی الْبِلادِ)226

همانا برترین نور چشم کارگزاران ، برپایی عدالت در شهرهاست .

در سخنی دیگر آن را سبب اصلاح جامعه دانسته ، می فرماید:

(بِالْعَدْلِ تَصْلَحُ الرَّعِیَّهُ)227

مردم به وسیله عدالت اصلاح می شوند.

همچنین پایداری دولت ها را در سایه دادگری می داند و می فرماید:

(ثُباتُ الْدُّوَلِ بِاِقامَهِ سُنَنِ الْعَدْلِ)228

دوام دولت ها به برپایی سنت های عدالت است .

ب محکومیت ستم

بدگویی از زشتی و تبهکار نیز، روشی است که به موجب آن ، تبهکاران در نظرمردم ، خوار می شوند و انسان از نزدیک شدن به آنان و کارشان ، احساس تنفر و انزجار می کند. به همین دلیل اسلام ، از (ستم ) به شدّت نکوهش کرده ، ستمگر را مستحق سخت ترین عذاب می داند، چنان که هیچ کاری چون ظلم و بیدادگری مورد تنفّر فرد نیست و این محکومیت و منفور بودن خود، قوی ترین انگیزه برای ترک ستم است

. در این بخش نیز به چند آیه و روایت بسنده می کنیم :

قرآن مجید پیرامون زشتیِ ستم به یتیمان و کیفر این کار می فرماید:

(اِنَّ الَّذینَ یَاءْکُلُونَ اَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً اِنَّما یَاءْکُلُونَ فی بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعیراً)229

آنانکه اموال یتیمان را به ستم می خورند، جز این نیست که آتشی در شکم خود فرو می برند و بزودی در آتش فروزان در آیند.

همچنین با صراحت اعلام می کند که ستمگران در پیشگاه خداوند هیچ ارزشی ندارند:

(... وَاللّهُ لا یُحِبُّ الظّالِمینَ)230

خداوند ستمکاران را دوست ندارد.

امیرمؤ منان صلوات اللّه علیه ، طی سخن حکیمانه ای ، ظلم را به سه نوع تقسیم می کند و درباره هر یک چنین توضیح می دهد:

1 ظلمی که بخشیده نمی شود و آن ، شرک به خدای متعال است .

2 ظلمی که [با توبه و استغفار] مورد عفو قرار می گیرد و آن ستم بنده نسبت به خودش می باشد.

3 ستمی که بازخواست خواهد شد و آن ، ستم بندگان به یکدیگر است ؛ قصاص در این مورد، شدید است ، قصاصی که زخم دشنه و جای تازیانه ، نزد آن ، اندک است !231

ج حذف ستمگران

برخورد حذفی با ستمگران و طرد آنها از پست های کلیدی و مهم اجتماعی ومحدود کردن میدان فعالیت آنان نیز راهی است که اسلام آن را با قاطعیت مطرح کرده است تا هم جامعه اسلامی دچار آنان نشود وهم تشویقی باشد برای دوری از ظلم ، از این رو در بسیاری از کارهای مهم اجتماعی (عدالت ) را شرط دانسته تا دست ناپاک ستم از آنها کوتاه شود؛

1 پیامبر و امام باید معصوم

باشند؛ یعنی نه تنها مرتکب کوچکترین گناه و ستم نشوند بلکه فکر آن را نیز در ذهن خود خطور ندهند، خداوند در این باره می فرماید:

(... لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمینَ)232

عهد من (امامت ) به ستمگران نمی رسد.

این آیه دلالت دارد که امام باید معصوم باشد زیرا غیر معصوم ، قطعاً به خود یا دیگران ستم خواهد کرد.233

2 سیره معصومین علیهم السلام نیز انتخاب مدیران صالح و عادل بوده و آنان هرگز با خائنان ستمگر مماشات نمی کردند؛

امیرمؤ منان (ع ) به یکی از مدیران عالی خود که بخشی از ثروت بیت المال را به یغما برده بود می نویسد:

اموال مردم را به سوی آنان بر گردان و گرنه اگر دستم به تو رسد با شمشیری گردنت را می زنم که هر کس با آن کشته شود، وارد دوزخ گردد! به خدا سوگند اگر حسن و حسین (ع ) چنین کرده بودند با آنان سازش نمی کردم تا حق (مردم ) را از آنان بازستانم !234

و به مالک اشتر نیز دستور می دهد که اگر عاملان و کار گزارانش دست به خیانت زدند بشدت آنان را کیفر دهد، اموال ناحق آنان را مصادره کند و بعد از آن که آنان را رسوا کرد معزولشان سازد.235

3 در فقه اسلامی ، منصب مرجعیّت ، قضاوت ، امامت جمعه و جماعت به کسانی سپرده می شود که واجد شرایط خاص ، از جمله عدالت باشند و چنین عدالتی اعم از عدالت فردی و اجتماعی است .236

این گونه روش ها در کنار مجازات شدیدی که در اسلام برای ستمگران معین شده جامعه اسلامی را از ستم

های بالفعل و بالقوه ای که آن را تهدید می کند، مصونیت می بخشد و به سوی بهشت عدالت اجتماعی رهنمون می سازد، افزون بر اینکه خداوند نیز در کمین ستمکاران است و فرجامشان را به تباهی می کشد.

عدالت در عینیّت زندگی

پدیده زیبای عدالت اجتماعی باید پا به پای عدالت فکری و فردی ، در همه کارهای جمعی جریان داشته باشد و آن را حیات الهی بخشد نه اینکه در کلام و کتاب خلاصه شود یا منحصر به فرد و گروهی خاص گردد. گر چه وجود عدالت در برخی مسؤ ولیت ها حساسیت و ضرورت بیشتری می یابد و در برخی افراد نمود بهتری باید داشته باشد ولی نسبت به همه افراد و اقشار عمومیت و ضرورت دارد و بر عموم مردم واجب است که آن را در کلیه کارهای خویش ملاک عمل قرار دهند:

در رفتار با پدر و مادر، همسر و فرزندان ، برادر و خواهر و بستگان دیگر،عادل باشد.

در کوچه و خیابان ، و بازار، و استفاده از وسایل نقلیه و دیگر امکانات عمومی ، رفت و آمد؛ رانندگی و... حقوق مردم را رعایت بنماید.

در محل کار، در برخورد با همکاران (اعم از زیر دستان و بالادستان )، ارباب رجوع ، انجام وظیفه شرعی ، کار به اندازه توان و طبق قرار داد، حفظ اموال دیگران ، بویژه بیت المال ، از جاده عدالت خارج نشود.

در داد و ستد خرد و کلان و در بازار مکّاره سودطلبی ، ملکه زیبای عدالت را به کالای اندک دنیا سودا نکند و همیشه و با همه کس به انصاف رفتار نماید.

اگر مقام و

مسؤ ولیّتی دارد، هرگز خارج از چارچوب قانون و شرع حرکت نکند و هوا وخواسته خویش را بر عدالت و وجدان ترجیح ندهد.

در صحنه های سیاسی همانند انتخابات ، هم در راءی دادن و هم راءی گرفتن ، حق را در نظر داشته باشد و نظر خود را با آن تطبیق دهد و در اظهار نظرهای فکری ، سیاسی و عقیدتی نیز.

در دعوا و نزاع هیچ گاه از جادّه عفّت و عدالت ، پای بیرون ننهد زیرا آن چه به ناحق به دست می آید بیقین وزر دنیا و وَبال آخرت خواهد گشت و مال حرام به حرام خوار وفا نخواهد کرد.

در داوری و قضاوت نیز باید همواره بر مرکب راهوار عدالت بنشیند که هرگز راکب خود را به بیراهه نخواهد برد، بلکه به سر منزل سعادت خواهد رساند. و...

ستم ستیزی

توضیح

انسان در برخورد با همنوعان خویش ، یکی از چهار حالت زیرا را می تواند داشته باشد؛ 1 ستمگر باشد. 2 به ستمگران مدد رساند. 3 بی تفاوت باشد. 4 با ستم پیشه گان بستیزد.

بدون تردید سه حالت نخست از نظر دین و خرد، زشت و محکوم است و تنها راه چهارم ، فراروی انسان مؤ من باز است و او موظّف است همه همّت خویش را به کار گیرد که با ستمگر هر که باشد به ستیز برخیزد و ریشه ستم را هر جا باشد بخشکاند و چنین روحیه ای در دیدگاه عقل و شرع از اصول خدشه ناپذیر اخلاق اجتماعی است که امام علی (ع ) آن را بهترین نوع عدالت معرفی می کند:

(اَحْسَنُ الْعَدْلِ اِعانَهُ

الْمَظْلُومِ)237

بهترین شکل عدالت یاری کردن به ستمدیده است .

پیکار با ستم و ستم پیشه و یاری رسانی به مظلوم ، در اسلام به حدّی مهم است که ترک آن گناه کبیره محسوب می شود.238

ابعاد ستم ستیزی

اشاره

ظلم و بیداد، آتش سوزانی است که اگر مهار نگردد، همه چیز را در کام خود فرو می برد و همه ارزش های زندگی را به نیستی خواهد کشاند، به همین دلیل برای خاموش کردن شعله های سرکش آن ، به یک بسیج همگانی نیاز است . در مرحله نخست خود افراد تحت ستم و سپس دولت و مردم باید از وقوع و دوام بیداد جلوگیری کنند، چنان که در مرحله بعد خدا نیز به جنگ ستمگر خواهد آمد:

الف ظلم ستیزی ستم دیده

در دیدگاه اسلام ، ستم پذیری نیز چون ستمگری محکوم است و هیچ کس حق ندارد زمینه ستم کشی خویش را فراهم آورد و در برابر ستمگر، نرمش و سازش نشان دهد؛ در قرآن مجید می خوانیم :

(...لا تَظْلِمُونَ وَ لا تُظْلَمُونَ)239

ستم نمی کنید و ستم نمی کشید.

بر این اساس ، هر مسلمانی که مورد هجوم ظالم قرار می گیرد، باید در حدّ توان مقاومت کند، دیگران را به یاری خویش طلبد و یا از تیررس ستمگر فرار نماید.240

ب ظلم ستیزی دولت

دولت ها موظّفند زمینه هرگونه ستمگری و ستم پذیری را در جامعه نابود کنند وبه هیچ کس اجازه کمترین ستم را ندهند. ضرورت چنین اقدامی نیاز به هیچ برهانی ندارد و مورد تاءکید خردمندان است . حضرت امیر در مقام خلافت ، با صلابت و تاءکید می فرماید:

(... وَ اَیْمُ اللّهِ لاََنْصَحَنَّ لِلْخَصْمِ وَ لاََنْصِفَنَّ لِلْمَظْلُومِ)241

به خدا سوگند، برای دشمن خیرخواهی کرده ، داد مظلوم را خواهم ستاند.

اصلی ترین کار حکومت علوی ، اقامه عدالت در همه ابعاد آن و ستیز با ستم بود؛ ابن عباس می گوید: امیرمؤ منان صلوات الله علیه ، هنگام عزیمت به جنگ جمل ، در محلی به نام (ذی قار) نشسته و کفش خود را وصله می زد، از من پرسید: قیمت این کفش چقدر است ؟

گفتم : هیچ ارزشی ندارد. فرمود:

(وَاللّهِ لَهِیَ اَحَبُّ اِلَیَّ مِنْ اِمْرَتِکُمْ اِلاّ اَنْ اُقیمَ حَقّاً اَوْ اَدْفَعَ باطِلاً)242

به خدا سوگند، این کفش بی ارزش ، از حکومت بر شما نزد من با ارزش تر است ، مگر اینکه حقّی را بر پای دارم یا از باطلی جلوگیری کنم .

سعید بن قیس

همدانی نیز می گوید: در روزی گرم و سوزان ، امیرمؤ منان (ع ) را در سایه دیواری دیدم ، پرسیدم : چرا در چنین ساعتی از منزل بیرون آمده ای ؟ پاسخ داد:

(ما خَرَجْتُ اِلاّ لاُِعینَ مَظْلُوماً اَوْ اُغیثَ مَلْهُوفاً)243

بیرون نیامدم جز اینکه ستمدیده ای را کمک کنم یا به فریاد دادخواهی برسم .

ج ظلم ستیزی مردم

افراد جامعه نیز در این باره مسؤ ولیتی خطیر دارند و موظّفند به شکل انفرادی یادسته جمعی در برابر ظالمان بایستند و مظلومان را یاری رسانند. رسول گرامی اسلام (ص ) یارانش را فرمان داده بود که ستمدیده را یاری نمایند.244

امام صادق از پدرش حضرت باقر علیهما السلام نقل می کند که فرمود:

اگر پادشاه ستمگری بخواهد فردی را بی سبب کتک بزند یا بکشد یا به او ستم کند، شما اگر نمی توانید به ستمدیده یاری رسانید، نباید در آنجا حضور یابید، زیرا اگر مؤ من نزد مؤ من مظلومی باشد، واجب است او را کمک کند...245

حضرت رضا(ع ) نیز می فرماید:

(...سِرْ خَمْسَهَ اَمْیالٍ انْصُرْ مَظْلُوماً وَ سِرْسِتَّهَ اَمْیالٍ اَغِثْ مَلْهُوفاً)246

[اگر شده ] پنج میل راه برو و مظلومی را کمک کن و شش میل راه برو و به فریاد ستمدیده ای برس !

مردم در این وادی آن قدر باید حساس و پر تلاش باشند که اگر در عمل از عهده برکندن ستم برنیامدند، حداقل در اندیشه آن باشند و در دل به آن تن در ندهند و گر نه شریک جرم ستمگران خواهند بود. امام صادق (ع ) می فرماید:

(اَلْعامِلُ بِالظُّلْمِ وَ الْمُعینُ لَهُ وَ الرّاضی بِهِ شُرَکاءُ فیهِ)247

ستم کننده ، دستیار او و آن که به ستم راضی

باشد، در آن ظلم سهیمند.

د اراده الهی

چه بسا گستردگی زمینه های ستم و تنومندی درخت ظلم ، توان مردم وحکومت ها را از رویارویی با آن بگیرد؛ یا ستمگر دور از دسترس مردم و حکومت ها دست به بیداد بزند، در چنین مواردی اراده ستم سوز الهی کارساز خواهد بود و ذات مقدّس او با الطاف بیکران خویش به یاری مظلوم می شتابد و او را از چنگ ستمگر رهایی می بخشد و بیدادگر را به کیفر می رساند؛ علاوه بر آیات متعدد قرآن 248 در حدیث قدسی نیز آمده :

(یا مُوسی ... لا تَرْضَ بِالظُّلْمِ وَ لا تَکُنْ ظالِماً فَاِنّی لِلظّالِمِ بِمَرْصَدٍ حَتّی اُدیلَ مِنْهُ الْمَظْلُومَ)249

ای موسی ! به ستم راضی نشو و خود نیز ستم نکن که من در کمین ستمگرم تا انتقام مظلوم را از او بگیرم .

امام صادق (ع ) نیز به نقل از پدر بزرگوارش می فرماید:

(اِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وَ تَعالی حَکَمٌ عَدْلٌ یَاءْخُذُ لِلْمَظْلُومِ مِنَ الظّالِمِ)250

خداوند بزرگ داور دادگری است که داد ستمدیده را از ستمگر می ستاند.

یاری همه جانبه

آنچه یاد شد، منحصر به یاری مظلوم در برابر ضرر مالی و جانی تنها نیست ، بلکه هرگونه کمک به مؤ من مظلوم را شامل می شود و همه موظّفند هرگونه ستمی را اعم از مادی و معنوی همچون ضرر مالی ، آسیب جانی ، استضعاف فکری و فرهنگی ، آسیب عرضی و ناموسی و... همه را از مؤ من دور سازند و اجازه ندهند در هیچ یک از ابعاد یاد شده ستمی ببیند.

رسول گرامی اسلام (ص ) درباره ستم ستیزی فرهنگی می فرماید:

... هر کس ضعیفی را در فهم و معرفتش کمک کند و به او

یاد دهد که چگونه با دشمنان دینی که باطل گرا هستند بحث نماید، خداوند در سختی های جان دادن ، یاری اش می کند... و هر کس انسان مشغول به دین و دنیا را در کارش یاری رساند تا کارش آسان شود، خداوند مزاحمت های شغلی او را مرتفع سازد.251

به جراءت می توان گفت اعانت مظلوم در بعد فرهنگی و فکری ، به مراتب از یاری فیزیکی او در مسائل مادّی ارزنده تر است ؛ زیرا اگر فرد و جامعه در استضعاف فرهنگی به سر ببرند چه بسا زمینه های ستم پذیری بیشتری را در خود فراهم آورند و ستمگران دیگری را بر سر نوشت خویش حاکم سازند، امّا اگر رشد فرهنگی یابند و از اسارت جهل و نادانی آزاد شوند، با اتکای برخود و جوشش درونی خویش و حتی بدون یاری دیگران و با اتکای بر توانایی های فکری خود، زنجیرهای اسارت و ستم را پاره می کنند و اجازه هیچ گونه استثمار و ظلمی را به دیگران نمی دهند.

در بعد حیثیّت و آبرو نیز هیچ مؤ منی نباید مورد ستم واقع شود و همه موظّفند در حضور یا غیاب همکیشان خود از آنان دفاع کنند و حرمتشان را پاس دارند چرا که ضربه زدن به عرض و آبروی مؤ من به مراتب از ستم مادّی و ظاهری شکننده تر است . امام باقر(ع ) دراین باره می فرماید:

(مَنِ اغْتیبَ عِنْدَهُ اَخُوهُ الْمُؤْمِنُ فَلَمْ یَنْصُرْهُ وَ لَمْ یَدْفَعْ عَنْهُ وَ هُوَ یَقْدِرُ عَلی نُصْرَتِهِ وَ عَوْنِهِ خَفَضَحَهُ اللّهُ فِی الدُّنْیا وَ الاْ خِرَهِ)252

کسی که نزد او از برادر مؤ منش غیبت شود

پس یاریش نکند و از او دفاع ننماید در حالی که بر نصرت و یاری او تواناست ، خداوند در دنیا و آخرت ، او را بی مقدار سازد.

یادآور می شویم که یاری مظلوم منحصر به درخواست او نیز نمی شود و به صرف اطّلاع ، باید بدان اقدام کرد حتی اگر خود او از کسی یاری نخواهد.

پاداش یاری رسان

مبارزه با ستم و یاری رساندن به مظلوم ، خود ارزشی والاست که باید بدون هیچ چشمداشتی مغتنم شمرده شود، گر چه خداوند حکیم آثار گرانقدری را نیز در دو سرا برای این کردار شایسته قرار داده است از جمله :

1 زدودن گناهان : امیرمؤ منان صلوات اللّه علیه فرمود:

(مِنْ کَفّاراتِ الذُّنُوبِ العِظامِ اِغاثَهُ الْمَلْهُوفِ وَ التَّنْفیسُ عَنِ الْمَکْرُوبِ)253

فریادرسی مظلوم و رهاسازی فرد گرفتار، از اسباب پوشاننده گناهانِ بزرگ است .

2 توجّه خدا: امام صادق (ع ) فرمود:

(اَرْبَعَهٌ یَنْظُرُ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ اِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیامَهِ: مَنْ اَقالَ نادِماً اَوْ اَغاثَ لَهْفانَ...)254

خداوند عزوجل ، در روز قیامت به چهار نفر نظر لطف می اندازد: (اول آنها) کسی است که انسان پشیمانی را عفو کند یا به فریاد بیچاره ای برسد...

3 استواری قدم : رسول اکرم (ص ) می فرماید: خداوند به حضرت داود(ع ) فرمود:

(...لَیْسَ مِنْ عَبْدٍ یُعینُ مَظْلُوماً اَوْ یَمْشی مَعَهُ فی مَظْلَمَتِهِ اِلاّ اُثْبِتَ قَدَمَیْهِ یَوْمَ تَزِلُّ الاَْقْدامُ)255

هیچ بنده ای نیست که ستمدیده ای را یاری رساند یا در رفع ستم از او گام بردارد جز اینکه گام هایش را در روزی که قدم ها بلغزد، استوار دارم .

4 اجر فراوان : رسول گرامی اسلام (ص ) فرمود:

هر کس مؤ منی را کمک کند تا از غم

و اندوه و گرفتاری نجات یابد، خداوند، ده حسنه برایش می نویسد، ده درجه بردرجاتش می افزاید، ثواب آزاد سازی ده بنده به او عطا می کند، ده بدی را از او دور می گرداند و روز قیامت شفاعت ده نفر را به او می سپارد.256

5 همنشینی پیامبر: امام رضا از پدرانش از رسول خدا صلوات اللّه علیهم نقل می کند که فرمود:

من ، علی ، شیعیان و کسی که مظلومی را مدد رساند، با هم خواهیم بود.257

امام صادق (ع ) نیز فرمود:

(مَنْ اَرادَ اَنْ یُدْخِلَهُ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ فی رَحْمَتِهِ وَ یُسْکِنَهُ جَنَّتَهُ... وَ لْیُعِنِ الضَّعیفَ)258

هر کس می خواهد خداوند بزرگ او را در باب رحمت خود وارد سازد و در بهشتش جای دهد باید ضعیف را یاری رساند.

کیفر یاری نرساندن به مظلوم

گفتیم که یاری نرساندن به مظلوم از گناهان کبیره است و کیفرگناه کبیره در صورت عدم توبه دوزخ خواهد بود، علاوه بر این ، در سخنان پیشوایان معصوم ، عقوبت های شدیدی برای ترک نصرت مظلوم پیش بینی شده است که به سه مورد اشاره می کنیم :

1 بیچارگی در دنیا و آخرت : حضرت امام صادق (ع ) می فرماید:

(ما مِنْ مُؤْمِنٍ یَخْذُلُ اَخاهُ وَ هُوَ یَقْدِرُ عَلی نُصْرَتِهِ اِلاّ خَذَلَهُ اللّهُ فِی الدُّنْیا وَ الاْ خِرَهِ)259

هر مؤ منی که با داشتن توانایی برادر مؤ منش را یاری نکند، خداوند او را در دنیا و آخرت خوار خواهد کرد.

2 نزول بلا: امام سجّاد(ع ) فرمود:

(...اَلذُّنُوبُ الَّتی تُنْزِلُ الْبَلاءَ تَرْکُ اِغاثَهِ الْمَلْهُوفِ وَ تَرْکُ مُعاوَنَهِ الْمَظْلُومِ...)260

از گناهانی که سبب نزول بلا می شود، ترک فریادرسی مظلوم و ترک یاری ستمدیده است .

3

آتش برزخی : امام ششم (ع ) فرمود:

((ملائک ) به مرد نیکوکاری که مرده بود تازیانه ای زدند که بر اثر آن گورش مالامال آتش شد بدو گفتند این کیفر آن است که یک نماز بی وضو خواندی و به ضعیفی گذر کردی و او را یاری نرساندی !)261

از سوی دیگر ترک یاری مظلوم ، نوعی کمک به ستمگر نیز محسوب می شود که آن نیز کیفرهای سختی در پی دارد.262

حسن خلق

توضیح

واژه (حسن خلق ) گاه ، کاربردی عام و فراگیر دارد و همه کردار، گفتار و صفات نیکو را در بر می گیرد263 ولی بیشتر به معنای خاص و محدود، یعنی نرمخویی ، زیباگویی و خوش برخوردی به کار می رود شخصی از امام صادق (ع ) درباره حسن خلق توضیح خواست ، آن حضرت در پاسخ فرمود:

(تُلَیِّنُ جَناحَکَ وَ تُطَیِّبُ کَلامَکَ وَ تَلْقی اَخاکَ بِبِشْرٍ حَسَنٍ)264

رفتارت را ملاطفت آمیز و سخنت را پاکیزه و با خوشرویی برادرت را ملاقات کنی .

زیست اجتماعی با سرشت انسان عجین شده و هر کسی ناچار است با همنوعان خود زندگی کند و لازمه زندگی اجتماعی ، برخورد حساب شده ، انسان دوستانه و خردمندانه است که در حسن خلق خلاصه شده است . رسول گرامی اسلام (ص ) فرمود:

(لَوْ یَعْلَمُ الْعَبْدُ ما فی حُسْنِ الْخُلْقِ لَعَلِمَ اَنَّهُ مُحْتاجٌ اَنْ یَکُونَ لَهُ خُلْقٌ حَسَنٌ)265

اگر بنده می دانست که چه (ارزش هایی ) در خوشخویی نهفته است ، در می یافت که به خلق نیکو نیازمند است .

ارزش خوشخویی

این صفت زیبا در فرهگنی اسلامی ارزش ویژه ای دارد و شریعتمداران معصوم ، با سخنانی نغز و دلنشین ، آن را بیان کرده اند؛ رسول اکرم صلی الله علیه و آله آن را سنگین ترین عمل در ترازوی قیامت دانسته و فرموده است :

(ما یُوضَعُ فی میزانِ امْرِءٍ یَوْمَ الْقِیامَهِ اَفْضَلُ مِنْ حُسْنِ الْخُلْقِ)266

روز قیامت ، در ترازوی (اعمال ) شخص ، چیزی برتر از خوشخویی قرار نمی گیرد.

حضرت امیر صلوات الله علیه نیز آن را بهترین همنشین دانسته و فرموده است :

(حُسْنُ الْخُلْقِ خَیْرُ قَرینٍ)267

خوش خلقی بهترین همنشین است

.

و در سخن دیگری آن را سر رشته هر کار نیکی دانسته و فرموه است :

(حُسْنُ الْخُلْقِ رَاءْسُ کُلِّ بِرٍّ)268

امام صادق (ع ) نیز اظهار فرموده که زندگی بدون خوش خلقی ، شیرین و گوارا نخواهد بود:

(لا عَیْشَ اَهْنَاءُ مِنْ حُسْنِ الْخُلْقِ)269

هیچ زندگی گواراتر از (زندگی با) خوشخویی نیست .

این گونه ارجگذاری و ستایش از (حسن خلق )، این خوی پسندیده را در ردیف اصول فضایل انسانی قرار می دهد وهر انسانی را موظّف می کند تا خود را بدان بیاراید و به سهم خود فضای زیست اجتماعی را گوارا و معطر گرداند و بدینسان همه مردم در محیطی گرم و صمیمی به زندگی خویش ادامه دهند.

منشاء خوش خلقی

شکوفه های زیبای نرمخویی بر درختی تنومند و شاداب می شکفد و از منبعی اصیل تغذیه می شود؛ در سخنان مولای متقیان (ع ) سر چشمه های این خصلت خدا پسند، این گونه معرفی شده است :

میوه خرد: (اَلْخُلْقُ الَْمحْمُودُ مِنْ ثِمارِ الْعَقْلِ)270

خوی پسندیده از میوه های خرد است .

بزرگواری خاندان : (حُسْنُ الاَْخْلاقِ بُرْهانُ کَرَمِ الاَْعْراقِ)271

خوش اخلاقی دلیل بزرگواری خانوادگی است .

زیبایی باطن : (حُسْنُ السّیرَهِ عُنْوانُ حُسْنِ السَّریرَهِ)272

نیکوروشی دلیل نیکویی باطن است .

تورات نیز خوشخویی را منشعب از حیا می شمرد:

(تَشَعَّبَ مِنَ الْحَیاءِ... حُسْنُ الْخُلْقِ)273

صفاتی چون حسن خلق از حیا نشاءت می گیرد.

رابطه با دین

خوش اخلاقی یک خوی زیبای انسانی است و در وجود هر کس صرف نظر از آیین و مرامش ممکن است یافت شود، با این وصف ، ارتباط ناگسستنی با شریعت مقدس الهی دارد. پیام آوران خدا، بدون استثنا، خوشخو بوده اند،274 و خوش اخلاقی نه تنها علامت تدیّن است بلکه به تعبیر رهبر بزرگوار اسلام (ص ) نصف دین را تشکیل می دهد:

(حُسْنُ الْخُلْقِ نِصْفُ الدّینِ)275

دیدگاه حضرت امام باقر(ع ) نیز این است که هر چه مؤ من خوشخوتر باشد، ایمانش کامل تر است :

(اِنَّ اَکْمَلَ الْمُؤْمِنینَ ایماناً اَحْسَنُهُمْ خُلْقاً)276

امام صادق (ع ) به مسلمانان سفارش کرده که حتماً باید همراه اسلام ، حسن خلق هم داشته باشند:

(اِنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ ارْتَضی لَکُمُ الاِْسْلامَ دیناً فَاءَحْسِنُوا صُحْبَتَهُ بِالسَّخاءِ وَ حُسْنِ الْخُلْقِ)277

خداوند بزرگ برای شما دین اسلام را پسندیده است پس با سخاوت و خوش خلقی ، همراهی اش را نیکو سازید.

همراهان حسن خلق

سجایای اخلاقی در یکدیگر تاءثیر متقابل دارند وگاه به طور مجموعی ، آثار ارزشمندی را خلق می کنند. در روایات اهل بیت (ع ) همان گونه که حسن خلق به طور انفرادی مورد بحث قرار گرفته ، همراه با دیگر فضایل نیز آمده است که هم ارزشی آن را با دیگر فضایل بزرگ انسانی می رساند:

رسول گرامی اسلام (ص )، خوشخویی را همردیف تقوا دانسته و آن دو را مهم ترین عوامل ورود به بهشت معرفی کرده است :

(اَکْثَرُ ما تَلِجُ بِهِ اُمَّتیِ الْجَنَّهَ، تَقْویَ اللّهِ وَ حُسْنُ الْخُلْقِ)278

امّت من بیشتر به وسیله تقوا و خوش خلقی وارد بهشت می شوند.

امام صادق (ع )، در سخنی ، خوشخویی و سه فضیلت دیگر را

کامل کننده ایمان دانسته و فرموده است :

اَرْبَعٌ مَنْ کُنَّ فیهِ کَمُلَ ایمانُهُ... اَلصِّدْقُ وَ اَداءُ الاَْمانَهِ وَ الْحَیاءُ وَ حُسْنُ الْخُلْقِ)279

چهار ویژگی اگر در کسی باشد، ایمانش کامل است : راستگویی ، امانتداری ، حیاوخوشخویی .

و در سخن دیگری ، آن را همراه سه خصلت دیگر از اخلاق پیامبران معرفی کرده و فرموده است :

(اِنَّ الصَّبْرَ وَ الْبِرَّ وَ الْحِلْمَ وَ حُسْنَ الْخَلْقِ مِنْ اَخْلاقِ الاَْنْبِیاءِ)280

همانا صبر، نیکی ، بردباری و خوش اخلاقی از صفات پیامبران است .

چنان که پیداست ، هر یک از روایات یاد شده یک مجموعه از اخلاق نیکو و جمعاً سه مجموعه را ترسیم کرده اند که هر مجموعه ای جایگاه و تاءثیر مخصوص به خود را دارد و با دو مجموعه دیگر تفاوت می کند. در عین حال (حسن خلق ) در سه مجموعه حضور دارد و در هر یک نقشی مشخص را ایفا می کند.

دستاوردها

اشاره

علاوه بر آنچه گذشت ، خوش خلقی ، تاءثیر بسزایی در بهبودی جوّ اجتماع می گذارد و آثار ارزنده ای نیز برای شخص خوشخو دارد که برخی از آنها را در زیر توضیح می دهیم :

الف اجتماعی

1 دوستی و محبّت : انسان ها تشنه محبتند و دلهای آنان اسیر کمند محبت می شود و طبعاً از دیگران انتظار برخوردی خوش و انسان دوستانه دارند و تحت تاءثیر عواطف دیگران نیز قرار می گیرند و بلافاصله عواطف انسانی خویش را بروز می دهند. پس چه بجا است همه افراد اجتماع نسبت به یکدیگر، بازبانی نرم ، رویی گشاده و برخوردی دوستانه برخورد کنند و فضای زندگی را عطر محبت بزنند و با همنوعان خود با صمیمیّت زندگی کنند. امام صادق (ع ) فرمود:

(حُسْنُ الْخُلْقِ مُجْلِبَهٌ لِلْمَوَدَّهِ)281

خوش خلقی ، دوستی دیگران را جلب می کند.

2 آبادی شهرها و درازی عمرها: با صمیمی شدن انسان ها نسبت به یکدیگر طبعاً دغدغه ها، جنگ اعصاب ها، بی اعتمادی ها، اضطراب و دلهره ها و... رخت بر می بندد و افراد جامعه در امنیت روحی و اعتماد متقابل ، به کار و تلاش می پردازند؛ همدیگر را در کارها یاری می دهند؛ برای همنوعان دلسوزی می کنند، غمخوار هم می شوند و... در چنین فضایی ، هر کسی زندگی راحتی خواهد داشت ، شهرها آباد می گردد و بیماری ها کم می شود و عمرها نیز طولانی تر می گردد. علاوه بر آن ، خداوند نیز بر چنین اجتماعی نظر لطف خواهد داشت و آنها را یاری خواهد داد. امام صادق (ع ) فرمود:

(اَلْبِرُّ وَ حُسْنُ الْخُلْقِ یَعْمُرانِ

الدِّیارِ وَ یَزیدانِ فِی الاَْعْمارِ)282

نیکی و خوشخویی ، شهرها را آباد و عمرها را زیاد خواهد کرد.

ب فردی

کارهای نیک و صفات زیبا، بیش از سودی که به دیگران می رسانند، صاحب خویش را نفع می بخشند از جمله سودی که حسن خلق به صاحب خود می رساند به مراتب از آثار اجتماعی آن بیشتر است ، و این در حالی است که فرد خوش اخلاق ، در آثار اجتماعی آن صفت پسندیده نیز شریک است :

1 روزی فراوان ؛ امیرمؤ منان سلام اللّه علیه فرمود:

(حُسْنُ الْخُلْقِ یَزیدُ فِی الرِّزْقِ)283

خوش خلقی ، روزی را زیاد می کند.

2 خیر دنیا و آخرت ؛ رسول اکرم (ص ) فرمود:

(اِنَّ حُسْنَ الْخُلْقِ ذَهَبَ بِخَیْرِ الدُّنْیا وَ الاْ خِرَهِ)284

خوشخویی خیر دنیا و آخرت را با خود می برد.

3 پاداش مجاهد: حضرت صادق (ع ) فرمود:

(اِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وَ تَعالی لَیُعْطیِ الْعَبْدَ مِنَ الثَّوابِ عَلی حُسْنِ الْخُلْقِ کَما یُعْطیِ الُْمجْاهِدَ فی سَبیلِ اللّهِ...)285

خداوند متعال در برابر حسن خلق بنده ، به او پاداش مجاهد در راه خدا را عطا می فرماید.

4 درجه عالی ؛ همان حضرت فرمود:

(اِنَّ حُسْنَ الْخُلْقِ یَبْلُغُ بِصاحِبِهِ دَرَجَهَ الصّائِمِ الْقائِمِ)286

خوش خویی ، صاحبش را به مقام روزه گیر شب زنده دار می رساند.

5 نابودی گناهان ؛ همان امام فرمود:

(اِنَّ الْخُلْقَ الْحَسَنَ یُمیثُ الْخَطیئَهَ کَما تُمیثُ الشَّمْسُ الْجَلیدَ)287

همانا خلق نیکو خطاها را ذوب می کند چنانکه خورشید، یخ را آب می کند.

6 بهشت جاویدان ؛ امام رضا(ع ) از پدرانش از رسول اکرم (ص ) چنین نقل می کند:

(عَلَیْکُمْ بِحُسْنِ الْخُلْقِ فَاِنَّ حُسْنَ الْخُلْقِ فِی الْجَنَّهِ لامُحالَهَ...)288

بر شما باد به خوشخویی ، که خوشخویی در نهایت ،

وارد بهشت می شود. [و فرد خوشخو را نیز به بهشت می برد.]

راستگویی

توضیح

واژه (راستی ) در زبان فارسی ، مرادف واژه (صدق ) در زبان عربی است که در تعریف آن گفته اند: (صدق ، مطابقت گفتار است با ضمیر گوینده و آنچه از او خبر می دهد. (هماهنگی نهاد، گزاره و ضمیر گوینده ) و اگر یکی از دو شرط منتفی گردد، صدق ، کامل نیست . یعنی : به یک اعتبار می توان گفت صدق ، ناقص است و به یکی اعتبار می توان گفت دروغ است . به طور مثال اگر کافری بدون اعتقاد قلبی بگوید: (محمّد(ص ) رسول خداست ) به اعتبار اینکه نهاد با گزاره هماهنگ است ، سخن درستی است و به اعتبار اینکه سخن گوینده با ضمیرش مخالف است ، سخن دروغی است . چنانکه خداوند در سوره منافقون گواهی منافقان به رسالت پیامبر(ص ) را تکذیب کرده ، با اینکه خود، به پیامبری او گواهی داده است .)289

واژه (صدّیق ) نیز که صیغه مبالغه صدق است به دو گونه تفسیر شده است :

الف کسی که فراوان ، راست بگوید یا هرگز دروغ نگوید.

ب کسی که در سخن و اعتقاد، راستگو باشد و آن را با کردار خود محقّق سازد.290

اقسام صدق

علمای اخلاق ، صدق را بر شش نوع تقسیم کرده اند: 1 راستی در سخن . 2 راستی در نیّت و اراده . 3 راستی در عزم . 4 راستی در وفای به عزم . 5 راستی در عمل . 6 راستی در محقق ساختن همه معارف دینی .291 که می توان گفت : همه این اقسام به تفسیر دوم واژه صدّیق بر می

گردد و ما شرح بیشتر آن را به کتاب های مفصل اخلاقی وا می گذاریم و تنها معنای اول یعنی (راستگویی ) را در این درس پی می گیریم .

جایگاه راستگویی

راستگویی در شریعت مقدس اسلام از جایگاه بلندی برخوردار است به گونه ای

که آن را از اصول خدشه ناپذیر اخلاق اجتماعی قرار داده و مسلمانان را موظّف کرده است که همیشه و همه جا در برابر هر مخاطبی ، سخن به راستی گویند و هیچ گاه زبان خویش را به گناه دروغ ، آلوده نسازند؛ زیرا زشتی دروغ به اندازه ای است که آن را در ردیف گناهان کبیره قرار داده است .292

در زیبایی و ارزشمندی راستگویی همین بس که خداوند متعال ، عالی ترین درجه آن را داراست :

(... وَ مَنْ اَصْدَقُ مِنَ اللّهِ حَدیثاً)293

چه کسی از خدا راستگوتر است ؟

و پیامبران خویش را نیز راستگو شمرده و فرموده است :

(وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ)294

همه فرستادگان ، راست گفتند.

حضرت امام صادق (ع ) فرمود:

(اِنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ لَمْ یَبْعَثْ نَبِیَّاً اِلاّ بِصِدْقِ الْحَدیثِ وَ اَداءِ الاَْمانَهِ اِلَی الْبَرِّ وَالْفاجِرِ)295

خداوند بزرگ هیچ پیامبری را نفرستاد مگر با راستگویی و ادای امانت به نیکوکار و بدکار.

و حضرت علی (ع ) در سخنان نغزی ، راستگویی را چنین می ستاید: راستگویی ؛

روح سخن است :

(اَلصِّدْقُ رُوحُ الْکَلامِ)296

اصل دین است :

(اَلصِّدْقُ رَاءْسُ الدّینِ)297

قوی ترین رکن ایمان است :

(اَلصِّدْقُ اَقْوی دَعائِمِ الاْ یمانِ)298

روایات فراوان دیگری نیز با تعابیر گوناگون ، از اهمیّت و ارزش این سجیه والای اخلاقی سخن گفته اند.

همسویی با فطرت

شما نیز این ضرب المثل معروف را شنیده اید که : (سخن راست را از بچه بشنوید.) این سخن ریشه در یک مساءله بدیهی و روشن فطری دارد و گویای آن است که هیچ کودکی دروغگو، از مادر زاده نمی شود، چنان که هیچ کس ، قاتل و

سارق به دنیا نمی آید بلکه محیط و معاشران ، انواع کژی ها و بزهکاری ها را به او می آموزند واو را از راه مستقیم فطرت منحرف می سازند.

اگر نوزادی در یک محیط سالم رشد کند و مربّیان و اطرافیان او دروغ نگویند و به او نیز نیاموزند، او هیچ گاه لب به دروغ نخواهد گشود و به مقتضای فطرت پاک و سالمش ، سخن به درستی خواهد گفت گر چه به زیانش باشد.

در قرآن مجید داستان سخن گفتن حضرت عیسی (ع ) در همان ساعات اوّل تولّد و گواهی او به نبوت و بندگی خویش و پاکدامنی مادرش مریم 299 صرف نظر از معجزه بودنش ، اثبات می کند که انسان ، فطرهً راستگوست و دروغگویی و یاوه سرایی بر خلاف سرشت اوست .

از سوی دیگر، اسلام نیز دین فطرت است و یک مسلمان واقعی ، حتماً راستگوست ، چرا که در سخن امام علی (ع )، راستی گفتار، ملاک مسلمانی شمرده شده است :

(مِلاکُ الاِْسْلامِ صِدْقُ الْلِّسانِ)300

مهم ترین دستاوردهای راستی

راستگویی ، صرف نظر از آثار آن ، به خودی خود، فضیلتی بس بزرگ و از اخلاق انسان های کریم و با شخصیت است و افراد پاک سرشت بدون چشمداشت ، سخن به راستی ادا می کنند با این وصف ، راستگویی دستاوردهای بسیار ارزشمندی دارد که مهم ترین آنها عبارت است از:

الف همراهی خدا با راستگو

خداوند منبع و منشاء همه نیکی ها و زیبایی هاست و نیکوکاران ، همواره موردعنایت او قرار دارند و راستگو نیز رشته اتصال خویش را به مبداء هستی محکم تر کرده ، سبب جلب فیضِ الهی

می گردد و خدا به او با نظر لطف می نگرد. حضرت باقر(ع ) به مسلمانان چنین سفارش کرد:

(...اَلا فَاصْدُقُوا فَاِنَّ اللّهَ مَعَ مَنْ صَدَقَ)301

هان ! راست بگویید که خداوند با کسی است که راست می گوید.

و چون اکسیر گرانبها، شالوده زندگی را با صفا و مبارک می کند، چنانکه رسول اکرم (ص ) فرمود:

(وَ اعْلَمْ اَنَّ الصِّدْقَ مُبارَکٌ وَ الْکِذْبَ مَشْؤُومٌ)302

بدان که راستگویی ، مبارک و دروغگویی ، شوم است .

همچنین انسان بر اثر عادت به راستگویی و امداد الهی ، دیگر گرد یاوه سرایی و دروغپردازی نمی گردد و در نتیجه به قلّه رفیع صداقت ، صعود می کند و در پیشگاه خدا (صدّیق ) محسوب می شود، امام باقر(ع ) فرمود:

(اِنَّ الرَّجُلَ لَیَصْدُقُ حَتّی یَکْتُبَهُ اللّهُ صِدّیقاً)303

شخص ، آن قدر راست می گوید تا خداوند او را صدّیق ، محسوب می کند.

آنگاه با کسب این پیشینه ارزشمند و پس از سپری کردن زندگی پاک و مبارک ، در سرای جاوید نیز نزدیک ترین فرد به مقام شامخ نبوی (ص ) خواهد بود، چنانکه فرمود:

(اَقْرَبُکُم غَداً مِنّی فِی الْمَوْقِفِ، اَصْدَقُکُم لِلْحَدیثِ...)304

نزدیک ترین فرد شما به من در فردای قیامت ، راستگوترینتان خواهد بود.

ب سلامت و رهایی

دروغگو همواره میان رسوایی و عذاب وجدان گرفتار است ؛ اگر دروغ او فاش نشود، خود از یاوه ای که بافته در رنج است و اگر دروغش افشا شود، رسوا می گردد، از این رو همواره از اضطراب روحی یا گرفتاری اجتماعی ، رنج می برد. ولی انسان راستگو همواره با راستی ، پلی بر حوادث و غوغاها می زند و از میان جرّ و بحث ها

و گرفتاری ها به سلامت عبور می کند، خود را دچار دغدغه دروغپردازی نمی کند و با پرهیز از یاوه سرایی ، دریچه های سلامت و رهایی را به روی خود می گشاید.

امیر مؤ منان علیه السلام می فرماید:

(عاقِبَهُ الصِّدْقِ نَجاهٌ وَ سَلامَهُ)305

فرجام راست گویی نجات و سلامت است .

بود صبح کاذب ، سخن بی فروغ

نیاید ز صادق زبانان ، دروغ

ولی کی سزد حرفی از نکته سنج

که باید بر اثبات آن برد رنج

لب از دعوی به که داری نگاه

که آری دلیلش ز یک ساله راه

بیا مطربا زانک وقت نو است

بزن این نوا را در آهنگ راست

که کج ، جز گرفتار خواری مباد

بجز راست را رستگاری مباد306

ج موقعیت ممتاز

راستگویان ، همواره نزد خود، خدا و مردم ، سرافراز و روسفیدند و در زندگی اجتماعی ، به موقعیت ممتازی دست می یابند؛ دوست و دشمن ، با دیده احترام به آنان می نگرند، صفای درونی شان را تحسین می کنند، به سخن و پیمانشان ارج می نهند و خواسته هایشان را نیکو می شمرند. امیرمؤ منان (ع ) دراین باره نیز می فرماید:

(اِنَّ الصّادِقَ لَمُکْرَمٌ جَلیلٌ وَاِنَّ الْکاذِبَ لَمُهانٌ ذَلیلٌ)307

راستگو، محترم و ارجمند است ولی دروغگو، بی ارزش و خوار است .

انسان راستگو، متفکر باشد یا نویسنده ، کاسب باشد یا کارمند، کارگر باشد یا کشاورز، سیاستمدار باشد یا... نزد همه عزیز و ارجمند است و بر عکس ، دروغگو گر چه از مقام و ثروت و دیگر مظاهر مادّی هم بهره مند باشد، در چشم مردم حتی فرزندان و بستگان خود، بی ارزش و ذلیل است .

د تقویت اخلاق نیک

از آثار بسیار پرارج راستگویی

، آراسته شدن به صفات پسندیده دیگر و پرهیز اززشتی هاست چرا که راستگو به خاطر پایبندی به صفت زیبای راستی ، تلاش می کند بسیاری از کارهای نیک را نیز انجام دهد و از گناهان بپرهیزد از بیم آنکه مبادا در برابر پرسش دیگران قرار گیرد و آبرویش بر باد رود.

چنانکه از زبان فردی نقل کرده اند: (خدمت رسول خدا(ص ) رسیدم و عرض کردم : ای رسول خدا اخلاقی به من بیاموز که خیر دنیا و آخرت را برایم فراهم سازد. آن حضرت فرمود: دروغ نگو. پس از سخن رسول اکرم (ص ) هرگاه تصمیم به انجام کار زشتی می گرفتم ، به یاد سخن پیامبر می افتادم و فوری از آن منصرف می شدم زیرا با خود می گفتم : اگر این کار زشت را مرتکب شوم و کسی از من پرسد: آیا تو چنین کاری را انجام داده ای ؟ یا باید راست بگویم و به گناه اعتراف کنم ، در این صورت رسوا می شوم و یا باید دروغ بگویم که با سخن پیامبر مخالفت کرده ام .)308

از این رو، امام علی سلام اللّه علیه ، راستگویی را احیاگر تقوا دانسته است :

(اَلصِّدْقُ حَیوهُ التَّقْوی )309

راستگویی ، حیات تقواست .

و در سخن ارزشمند دیگری دایره این اثر بخشی را وسیع تر کرده و فرموده است :

(اَلصِّدْقُ صَلاحُ کُلِّ شَیْءٍ وَ الْکِذْبُ فَسادُ کُلِّ شَیْءٍ)310

راستگویی ، سبب اصلاح همه چیز و دروغ ، سبب فساد همه چیز است !

حضرت صادق (ع ) نیز در سخنی نورانی می فرماید:

(اَلصِّدْقُ نُورٌ مُتَشَعْشِعٌ فِی عَالَمِهِ کَالشَّمْسِ یَسْتَضیی ءُ بِها کُلُّ شَیْءٍ...)

راستگویی در عالم خود،

نوری پر تلؤ لؤ است ، همانند خورشید که همه چیز از نور آن بهره مند می گردد.

علاوه بر این ، در برخی روایات به دیگر صفات نیکی که پیامد راستی هستند اشاره شده است ؛ مانند: مروّت 311، وفای به عهد312،شجاعت 313، عزّت 314، پاکی اعمال 315 و ...

دروغ مصلت آمیز

آنچه پیرامون راستی آوردیم ، همیشه و همه جا کاربرد دارد و مسلمان باید زندگی فردی واجتماعی خویش را بر سخن راست بنا نهد. ولی در مواردی نادر و استثنایی که راست گفتن ،زیان جبران ناپذیری نصیب افراد یا جامعه می کند، باید از گفتنِ سخنِ راستِ فتنه انگیز،پرهیز کرد و دروغِ مصلحت آمیز گفت ، مانند، جایی که جان ،مال یا آبروی مسلمانی در خطر باشد، اصلاح میان دو فرد یا دو گروه ، باز گو کردنمسائل جنگ وتاکتیک های جنگی ، افشای اسرار مردم و مملکت و مانند آن .316 که اگرسخن به راستی گوید به افراد و مملکت زیان می رساند یا در جنگ شکست می خورد و...

عزت

اشاره

(عزّت ) حالتی است که مانع شکست انسان می شود و ریشه آن از (اَرضٌ عِزازٌ) است یعنی زمین سخت و با صلابت 317، که نوک کلنگ و نیز آب در آن تاءثیر نمی کند.

اصل معنای عزّت ، همان صلابت است ، و در معانی غلبه ، کمیابی ، سختی ، غیرت و حمیت نیز در قرآن به کار رفته و (عزیز) که از اسمای حسنای الهی است یعنی کسی که غالب است و مغلوب نمی شود.318

عزّت واقعی از آن خداوند غالب و قاهری است که هرگز مغلوب و مقهور نمی گردد، کم ترین نیازی به غیر خود ندارد و ماسوی اللّه کوچک ترین نفوذی در حریم مقدس او نمی توانند داشته باشند، از این رو فرمود:

(...اِنَّ الْعِزَّهَ لِلّهِ جَمیعاً...)319

راه منحصر به فرد کسب عزّت نیز، راه یابی به درگاه آن عزیز یگانه است ؛

(مَنْ کانَ یُریدُ الْعِزَّهَ فَلِلّهِ الْعِزَّهُ جَمیعاً)320

علاّمه طباطبایی

در تفسیر این آیه می نویسد:

(آیه در صدد این نیست که بیان کند عزت ، اختصاص به خدا دارد به گونه ای که جز او کسی بدان دست نمی یابد و هر کسی در پی عزتمندی برآید، چیز محالی را در خواست کرده است ، بلکه معنای آیه این است که هر کس عزّت می جوید باید از خدا بخواهد، چرا که عزت ، در واقع ، نزد دیگران یافت نمی شود.)321

رابطه عزّت وایمان

چنان که یاد شد، قرآن مجید (عزّت بالاصاله ) را از آنِ خدای بزرگ وربّ العزّه می داند و نوید می دهد که هر کس طالب عزّت است باید آن را از ذات مقدّس او طلب کند، سپس تصریح می کند که خداوند عزیز، پیامبر و مؤ منان را نیز در طول عزّت خویش ، (عزّت بالافاضه ) بخشیده است :

(...وَلِلّهِ الْعِزَّهُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنینَ...)322

عزّت ، مخصوص خدا و رسول او و مؤ منان است .

این آیه از سویی ، دلیل محکمی بر ضرورت و اصالت عزّت مؤ منان است که ارزش والای آنها را با قراردادن در ردیف خدا و پیامبر آشکار می سازد و از سوی دیگر بر پیوند (عزّت ) و (ایمان ) تاءکید کرده است و الهام دهنده آن است که چنین پیوندی ناگسستنی است و انسان مادامی که ایمان در دل دارد، عزّتمند است . چنان که در جای دیگر فرمود:

(وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ اَنْتُمُ الاَْعْلَوْنَ اِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ)323

و سست نشوید و غمگین نگردید و شما برترید اگر ایمان داشته باشید.

امام باقر(ع )، عزّت مؤ من را هدیه ای الهی می داند و می

فرماید:

(اِنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ اَعْطَی الْمُؤْمِنَ ثَلاثَ خِصالٍ؛ اَلْعِزَّ فِی الدُّنْیا وَ الدّینٍ وَ الْفُلْجَ فِی الاْ خِرَهِ وَ الْمَهابَهَ فی صُدُورِ الْعالَمینَ)324

خداوند بزرگ ، سه چیز را به مؤ من ، عطا کرده است : عزّت در دنیا و دین ، رستگاری در آخرت و هیبت در دل جهانیان .

امام صادق (ع ) نیز در سخنی حکیمانه بر قطعیت و حتمی بودن عزّت مؤ من تاءکید کرده و فرموده است :

(اِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وَ تَعالی فَوَّضَ اِلَی الْمُؤْمِنِ کُلَّ شَیْءٍ اِلاّ اِذْلالَ نَفْسِهِ)325

خداوند متعال ، اختیار همه چیز را به مؤ من سپرده است جز خوار ساختن خودش را.

اسباب عزّتمندی

توضیح

بدیهی است که ایمان ، شرط لازم برای کسب عزّت هست ولی شرط کافی نیست ، بدین معنا که بی ایمان هرگز عزیز نخواهد شد ولی مؤ من باید اسباب دیگری نیز فراهم سازد تا عزّتی کامل بیابد و عزیز حقیقی گردد، با جستجو در روایات خاندان وحی ، به تبیین آن اسباب می پردازیم :

1 اطاعت خدا

بهترین ره یافت صلابت و عزّت ، اطاعت و فرمان برداری از خداوند عزیز است .چرا که اطاعت مخلصانه ، حبل المتین تقرّب به سوی خداست و هر چه انسان به منبع عزّت ، نزدیک تر شود، عزتّش افزون می گردد، چنانکه به حضرت داوود(ع ) وحی کرد:

(وَضَعْتُ الْعِزَّ فی طاعَتی )326

عزّت را در اطاعت خویش نهاده ام .

و امیرمؤ منان صلوات اللّه علیه عزّت و قوّت را در اطاعت خدا می داند:

(مَنْ اَطاعَ اللّهَ سُبْحانَهُ عَزَّ وَ قَوی )327

اطاعت و عبادت ذات مقدس خدا، تنها راه حقی است که انسان می پیماید و جز آن ، باطل است و تباهی و هر کس جز راه حق را بپیماید، قطعاً خوار خواهد شد؛ همان حضرت فرمود:

(...مَنْ یَطْلُبُ الْعِزَّ بِغَیْرِ حَقٍّ یَذُلُّ)328

هر کس به جز از راه حق ، عزّت جوید، ذلیل خواهد شد.

2 جهاد

پیکار در راه خدا، عزّت نسل موجود و نسل آینده را در پی دارد و مجاهد هم خود به قله سرافرازی و عظمت صعود می کند و هم ، راه مجد و عظمت را برای آیندگان هموار می سازد. امام علی (ع ) فرمود:

(اِنَّ الْجِهادَ اَشْرَفُ الاَْعْمالِ بَعْدَ الاِْسْلامِ وَ هُوَ قِوامُ الدّینِ وَ الاَْجْرُ فیهِ عَظیمٌ مَعَ الْعِزَّهِ وَ الْمَنَعَهِ)329

همانا جهاد پس از (پذیرش )اسلام ، شریفت ترین عمل است ؛ استواری دین است و پاداشی بزرگ همراه با عزّت و شوکت دارد.

رسول اکرم (ص ) نیز فرمود:

(اُغْزُوا تُورِثُوا اَبْناءَکُمْ مَجْداً)330

پیکار کنید تا برای فرزندانتان مجد و عظمت به ارث بگذارید.

3 آراستگی به کمالات اخلاقی

پیمودن راه کمال و تخلّق به اخلاق الهی ، حرکت در بستر عزّت و شرافت است و مؤ من هر چه بیشتر در این راه تلاش کند، عزیزتر می گردد؛ آراسته شدن به سجایای ارزشمندی چون تقوا، صبر، توکّل ، گذشت ، انصاف ، قناعت و... خود عین عزّت است ، چنانکه روایات اهل بیت علیهم السلام بر آن تصریح دارند:

امام سجاد(ع )، همه عزّت را از آن مؤ من متّقی می داند و می فرماید:

(اَلْعِزُّ کُلُّ الْعِزِّ لِلْمُتَّقی )331

همه عزّت ، از آن متّقی است .

امیرمؤ منان صلوات اللّه علیه در سخنی زیبا و رسا، تقوا را چنین می ستاید:

(فَاِنَّ التَّقْوی اَفْضَلُ کَنْزٍ وَ اَحْرَزُ حِرْزٍ وَ اَعَزُّ عِزٍّ)332

همانا تقوا، برترین گنج ، محفوظترین پناهگاه و محکم ترین شی ء نفوذناپذیر است .

امام باقر(ع )، صبر بر مصیبت ها را موجب زیاد شدن عزّت دانسته ، می فرماید:

(مَنْ صَبَرَ عَلی مُصیبَهٍ زادَهُ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ عِزّاً عَلی عِزِّهِ)333

رسول گرامی اسلام (ص )،

عزّت دنیا و آخرت را پاداش عفو و گذشت می داند:

(مَنْ عَفی عَنْ مَظْلَمَهٍ اَبْدَلَهُ اللّهُ بِها عِزّاً فِی الدُّنْیا وَ الاْ خِرَهِ)334

حضرت امیر صلوات اللّه علیه چند عامل را به عنوان سبب عزّت یاد می کند:

انصاف با مردم :

(اِلاّ اِنَّهُ مَنْ یَنْصِفِ النّاسَ مِنْ نَفْسِهِ لَمْ یَزِدْهُ اللّهُ اِلاّ عِزّاً)335

آگاه باشید! هر کس با مردم به انصاف رفتار کند، خداوند جز بر عزّتش نمی افزاید.

قناعت :

(ثَمَرَهُ الْقِناعَهِ الْعِزُّ)336

شجاعت :

(اَلشَّجاعَهُ عِزُّ حاضِرٌ)337

آفات عزّتمندی

آنچه بیان شد، تنها یک روی سکّه یعنی راههای کسب سرافرازی و عزّتمندی بود و روی دیگر آن ، ذلّت ستیزی و مبارزه با آفاتی است که این اصل اصیل اخلاقی را تهدید می کند؛ آفاتی که انسان را به وادی ذلّت و خواری می کشاند، وادیی که مؤ من در هیچ شرایطی نباید در آن پا گذارد، زیرا مولایش علی (ع ) می فرماید:

(اَلْمَنِیَّهُ وِ لاَ الْدَّنِیَّهُ)338

مرگ ، آری ولی پستی هرگز؟

امام سوم شیعیان ، همه مشکلات و ناجوانمردی های حکومت اموی را تحمّل کرد، تن به مرگ سرخ داد، سر به نیزه سپرد ولی با سرافرازی فریاد برآورد:

(وَاللّهِ لا اُعْطیکُمْ بِیَدی اِعْطاءَ الذَّلیلِ وَ لا اَقِرُّلَکُمْ اِقْرارَ الْعَبیدِ)339

به خدا سوگند! ذلیلانه دست بیعت به شما نخواهم داد و چون بردگان در برابرتان نخواهم ایستاد.

آفت زدایی بدین معناست که مؤ من باید آفت هایی را که به عزّتش آسیب می رسانند، شناسایی کرده آنها را نابود سازد. برخی از آنها عبارتند از:

1 آزمندی

حرص و طمع و چشم دوختن به مال و منال مردم ، به شدّت ، مناعت وبزرگواری انسان را خدشه دار می کند. امیرمؤ منان

صلوات اللّه علیه ، آزمندی را ذلّت نقد می شمارد و می فرماید:

(اَلطَّمَعُ مَذَلَّهٌ حاضِرَهٌ)340

امام باقر(ع ) به جابربن یزید جعفی ، سفارش می کند که اگر عزّت می خواهی ، طمع را در وجودت نابود کن :

(..اُطْلُبْ بَقاءَ الْعِزِّ بِاِماتَهِ الْطَّمَعِ)341

امام صادق (ع ) نیز از قول لقمان حکیم نقل می کند که به فرزندش چنین سفارش کرد:

اگر می خواهی عزّت جهان را گردآوری ، از آنچه در دست مردم است ، چشم طمع بپوش که پیامبران و صدّیقان ، با قطع طمع به چنین مقامی رسیدند.342

2 باطل گرایی

گام نهادن در راه باطل ، پشت پا زدن به حق است و هر کس با حق سر ستیزبردارد قطعاً ذلیل خواهد شد. به فرموده امام عسکری (ع ):

(ما تَرَکَ الْحَقَّ عَزیزٌ اِلاّ ذَلَّ وَ لا اَخَذَ بِهِ ذَلیلٌ اِلاّ عَزَّ)343

هیچ عزیزی حق را ترک نکرد جز اینکه خوار گشت وهیچ ذلیلی آن را بر پا نداشت جز اینکه عزیز شد.

3 شرارت

بدی رساندن به دیگران نیز عزّت و آبروی انسان را در معرض خطر قرار می دهد.امام صادق (ع ) فرمود:

(مَنْ بَرِی ءَ مِنَ الشَّرِّ نالَ الْعِزَّ)344

هر کسی از شرارت دوری کند، به عزّت دست یابد.

4 اظهار ناتوانی

امیرمؤ منان سلام اللّه علیه در این باره می فرماید:

(رَضِیَ بِالذُّلِّ مَنْ کَشَفَ ضُرَّهُ لِغَیْرِهِ)345

هر کس ناتوانی و درماندگی خویش را بر ملا کند تن به خواری داده است .

خیرخواهی

اشاره

(خیرخواهی ) با (نصیحت ) هم معناست و نصیحت یعنی درخواست عمل یا سخنی که مصلحتِ کننده آن کار و گوینده آن سخن را در پی داشته باشد یا دعوت به آنچه که صلاح مخاطب در آن باشد و

نهی از چیزی که تباهی و فساد در پی دارد.346 بنابراین ، ناصح و خیرخواه کسی است که به کردار و گفتار نیک راهنمایی کند.

ضرورت خیرخواهی

خرد انسان با کم ترین توجّه درمی یابد که انسان های عاقل و با تجربه ، بایستی اندیشه صائب و تجربیات اندوخته خویش را بدون کم ترین شائبه در اختیار همنوعان خود گذارند، از سوی دیگر، مخاطبان را ملزم می داند که اندیشه وتجربه خردمندان را به کار گیرند تا به سعادت و خوشبختی نایل آیند و گرنه در دیدگاه امیرمؤ منان صلوات اللّه علیه ، اجتماعی که فاقد (نصیحت گر) و (نصیحت پذیر) باشد، فاقد خیر و نیکی است :

(لا خَیْرَ فی قَوْمٍ لَیْسُوا بِناصِحینَ وَ لا یُحِبُّونَ النّاصِحینَ)347

در مردمی که ، ناصح نباشد و ناصحان را دوست نداشته باشند، خیری نیست .

بدون تردید کسی که در برابر خیرخواهی دیگران ، بی تفاوتی نشان دهد یا به جای پذیرش نصیحت ناصح ، در برابر او جبهه گیری کند، هرگز به موفّقیت نخواهد رسید و طعم تلخ شکست را خواهد چشید همان امام فرمود:

(لَمْ یُوَفَّقْ مَنِ اسْتَحْسَنَ الْقَبیحَ وَ اَعْرَضَ عَنْ قَوْلِ النَّصیحِ)348

کسی که زشتی را نیکو شمارد و سخن نصیحت گر را نپذیرد، موفّق نخواهد شد.

دانشمندان و آگاهان نیز اگر از خیرخواهی امتناع ورزند و دیگران را راهنمایی نکنند، دچار لغزش شده ، خیانت ، پیشه کرده اند. امام باقر(ع ) می فرماید:

(اَلْعُلَماءُ فی اَنْفُسِهِمْ خانَهٌ اِنْ کَتَمُوا النَّصیحَهَ)349

دانشمندان ، اگر نصیحت را پنهان دارند، خود، خائنند.

بر این اساس ، هم بر آگاهان و مجرّبان ، فرض است که نسبت به جامعه خیرخواهی کنند و راه را از چاه

نشان دهند و هم بر نصیحت شوندگان لازم است نصیحت خیرخواهان را به گوش گیرند و به کار بندند. همان امام همام پیرامون گروه نخست فرمود:

(یَجِبُ لِلْمُؤْمِنِ عَلَی الْمُؤْمِنِ النَّصیحَهُ)350

خیرخواهی مؤ من بر مؤ من ، واجب است .

و امام علی (ع ) سلام اللّه علیه ، به گروه دیگر فرمود:

(اِجْتَلِبُوا النَّصیحَهَ مِمَّنْ اَهْداها اِلَیْکُمْ وَ اعْقِلُوها عَلی اَنْفُسِکُمْ)351

نصیحت را از کسی که آن را به شما هدیه می کند، بپذیرید و آن را بر خود لازم شمارید.

منزلت خیرخواهی

با توجه به مطالب یاد شده ، خیرخواهی در فرهنگ انسان ساز اسلام از منزلتی والا برخوردار شده ، در ردیف اصول اخلاق اجتماعی جای می گیرد و نصیحت گر مقامی بس رفیع می یابد. رسول گرامی اسلام (ص ) فرمود:

دین یعنی خیرخواهی . پرسیدند: برای چه کسی ؟ فرمود: برای خدا، پیامبرش ، پیشوایان دین و انبوه مسلمانان .352

و در سخنی دیگر، انسان کوشا در اطاعت و نصیحت گر را در برخی مقامات ، همراه خویش دانسته ، می فرماید:

(ما نَظَرَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ اِلی وَلِیٍّ لَهُ یَجْهَدُ نَفْسَهُ بِالطّاعَهِ لاِِمامِهِ وَ النَّصیحَهِ اِلاّ کانَ مَعَنا فِی الرَّفیقِ الاَْعْلی )353

خداوند به دوستدار خود که خویشتن را در پیروی از پیشوایش و خیرخواهی (برای او) به زحمت افکنده باشد نظر نمی کند مگر آنکه وی (در اثر نظر لطف الهی ) در جایگاه برتر(بهشت ) با ما خواهد بود.

از این رو امیرمؤ منان (ع ) می فرماید:

(اصحابی که بیش از دیگران ، مسلمانان را نصیحت می کردند، نزد پیامبر(ص ) جایگاه برتری داشتند.354

امام صادق (ع ) فرمود:

(عَلَیْکَ بِالنُّصْحِ لِلّهِ فِی خَلْقِهِ فَلَنْ تَلْقاهُ بِعَمَلٍ اَفْضَلَ مِنْهُ)355

بر

تو باد که به خاطر خدا در میان خلق او خیرخواهی کنی (یا خیرخواهِ خلق خدا باشی ) که او را با کرداری بهتر از نصیحت ملاقات نخواهی کرد.

آنچه یاد شد، نمونه ای از ارج گذاری اسلام و پیشوایان معصوم به موضوع خیرخواهی نسبت به رهبری و آحاد جامعه اسلامی است .

ویژگی پیامبران

نصیحت وخیرخواهی به معنای واقعی کلمه از اصول ادیان الهی به شمار می رود و همه پیامبران ، بدان متّصف بودند و با تمام وجود تلاش می کردند مردم را به راه خیر و صلاح ، رهنمون شوند و در این راه از هیچ کوششی دریغ نداشتند.

خداوند، از خیرخواهی و دلسوزی رسول اکرم (ص ) چنین یاد می کند:

(لَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ اَلاّ یَکُونُوا مُؤْمِنینَ)356

گویا از شدّت اندوهِ اینکه آنها ایمان نمی آورند، می خواهی جانت را از دست بدهی !

این آیه و آیه ششم سوره کهف ، تصریح دارند که رسول خدا(ص ) جان خویش را در راه نصیحت و هدایت مردم ، در طبق اخلاص نهاده بود و بدون هیچ گونه چشمداشتی ، آنان را به خیر و صلاح دعوت می کرد.

دیگر پیامبران الهی نیز این ویژگی را در حد اعلا دارا بودند که قرآن مجید، به عنوان نمونه ، از چهار نفر آنان یاد کرده است :

1 حضرت نوح (ع )؛ آن حضرت ، 950 سال به تبلیغ آیین آسمانی خویش پرداخت و به ویژگی نصیحت گری خویش اشاره کرد و فرمود:

(اُبَلِّغُکُمْ رِسالاتِ رَبّی وَ اَنْصَحُ لَکُمْ وَ اَعْلَمُ مِنَ اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ)357

من پیام های پروردگارم را به شما ابلاغ می کنم و خیرخواه شما هستم و

از خداوند چیزهایی می دانم که شما نمی دانید.

2 حضرت هود(ع )؛ آن بزرگوار نیز با تلاش و کوشش وصف ناپذیری به خیرخواهی مردم زمان خویش پرداخت و به آنان فرمود:

(اَبْلِّغُکُمْ رِسالاتِ رَبّی وَ اَنَا لَکُمْ ناصِحٌ اَمینٌ)358

من رسالت های پروردگارم را به شما می رسانم و من برای شما خیرخواه و امینم .

3 حضرت صالح (ع )؛ آن پیامبر معصوم نیز، سالیان دراز به نصیحت و خیرخواهی مردم منطقه خویش پرداخت و با آوردن ناقه به عنوان معجزه حجت را بر آنان تمام کرد، ولی نابخردان ، نصیحت آن فرستاده خدا را نادیده انگاشتند و با عذاب الهی از پای درآمدند و آن حضرت ، آخرین سخن خود را در حالیکه از آنان روی برتافته بود، این گونه به گوش آنان رساند:

(..یا قُوْمِ لَقَدْ اَبْلَغْتُکُمْ رِسالَهَ رَبّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لکِنْ لا تُحِبُّونَ النّاصِحینَ)359

ای قوم من ! همانا من ، رسالت پروردگارم را به شما ابلاغ کردم و برایتان خیرخواهی نمودم ، ولی شما خیرخواهان را دوست ندارید!

4 حضرت شعیب (ع )؛ قوم شعیب نیز فرجامی چون فرجام قوم صالح داشتند و سخن حضرت شعیب (ع ) نیز نظیر سخن حضرت صالح (ع ) بود:

(فَتَوَلّی عَنْهُمْ وَ قالَ یا قَوْمِ لَقَدْ اَبْلَغْتُکُمْ رِسالاتِ رَبّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ...)360

سپس از آنان روی بر تافت و گفت : ای قوم من ! همانا من رسالت های پروردگارم را به شما ابلاغ کردم ، و برایتان خیرخواهی نمودم .

آداب خیرخواهی

هر کس می خواهد به چنین کار شریفی دست یازد باید شرایط آن را نیز در خویشتن فراهم آورد و آن را با آداب مخصوصی

به جای آورد تا اثر مطلوب را در پی داشته باشد، در اینجا به برخی از آن آداب و شرایط به طور فشرده اشاره می کنیم :

1 نیّت خالص

هدف نهایی ناصح ، بایستی قرب به خدا باشد و بندگانش را برای رهپویی به سوی او نصیحت کند، زیرا منبع خیر و برکت جز او نیست و هر کار نیکی به سوی او می رود و به او می پیوندد.

رسول خدا(ص ) نامه هایی را تنظیم کرد تا برای سران کشورهای جهان ، ارسال دارد، پیک های آن حضرت به خدمت رسیدند، پیامبر ضمن ابلاغ ماءموریتشان ، فرمود:

(اِنْصَحُوا لِلّهِ فی عِبادِهِ فَاِنَّهُ مَنِ اسْتَرْعی شَیْئاً مِنْ اُمُورِ النّاسِ ثُمَّ لَمْ یَنْصَحْ لَهُمْ حَرَّمَ اللّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّهَ)361

(تنها) به خاطر خدا در میان بندگانش خیرخواهی کنید، زیرا اگر کسی مسؤ ولیت بخشی از امور مردم را به عهده گیرد و برایشان خیرخواهی نکند، خداوند بهشت را بر او حرام میکند.

خاصیت قصد قربت این است که ناصح هرگز به بندگان خدا خیانت نکند و آنچه را که صلاح است با آنان در میان گذارد.

2 آزادگی و تدیّن

نصیحت گر باید از حرّیت و دیانت برخوردار باشد تا خیرخواهی او امضای شرعی داشته باشد و از شائبه بزدلی و سازشکاری مصون باشد. امام صادق (ع ) در این باره می فرماید:

(...اَلثّانِیَهُ اَنْ یَکُونَ حُرّاً مُتَدَیِّناً... وَ اِذا کانَ حُرّاً مُتَدَیِّناً اَجْهَدَ نَفْسَهُ فِی النَّصیحَهِ لَکَ...)362

دومین شرط این است که ناصح ، آزاده و دیندار باشد، اگر چنین بود خود را در خیرخواهی تو به تلاش و کوشش وا می دارد.

3 پاکی درون

ناصح باید خود از آلودگی ها پاک باشد، شیطان را

از خویش دور سازد، طوق بندگی خدا را بر گردن نهد و پس از منزّه شدن از شرّ و زشتی ، به خیرخواهی دیگران همّت گمارد؛ امیرمؤ منان صلوات اللّه علیه با شگفتی می پرسد:

(کَیْفَ یَنْصَحُ غَیْرَهُ مَنْ یَغُشَّ نَفْسَهُ)363

کسی که به خویشتن خیانت کند، چگونه خیرخواه دیگران می شود؟!

امام صادق (ع ) نیز خیرخواهی از انسان های آلوده را بس بعید می داند و حتی برخی رذایل را مانع اصلی خیرخواهی معرفی کرده ، می فرماید:

(اَلنَّصیحَهُ مِنَ الْحاسِدِ مُحالٌ)364

خیرخواهی از حسود محال است .

عکس آن نیز صحیح است ، یعنی کسی که بیشتر به صفای درون خویش بپردازد و خیرخواه خود باشد برای مردم هم بهتر خیرخواهی می کند؛ امام علی (ع ) فرمود:

(اِنَّ اَنْصَحَ النّاسِ اَنْصَحُهُمْ لِنَفْسِهِ وَ اَطْوَعُهُمْ لِرَبِّهِ)365

خیرخواه ترین مردم کسی است که برای خودش خیرخواه تر و برای پروردگارش مطیع ترباشد.

4 آداب دیگر

همچنین نصیحت گر باید موقعیت نصیحت پذیر را در نظر بگیرد و با عقل وتدبیر پیش رود، با زبان خوش و نرمخویی به نصیحت بپردازد، مخاطب را به جای خویش فرض کند و هر چه برای خود می خواهد برای او هم بپسندد و... .

آثار خیرخواهی

اگر انسان های شایسته با آداب و شرایط لازم به خیرخواهی مردم بپردازند و آنها هم بدون شائبه ، نصیحت خیرخواهان را به کار بندند، خیر و سلامت جامعه را فرا می گیرد و شرّ و پلیدی از آن رخت بر می بندد؛ کاستی ها به تکامل ، فقر به غنا، وحشت به امنیت ، کینه توزی به محبت ، ضعف به قدرت تبدیل می شود و نارسایی ها جبران می گردد و

استعدادهای خفته شکوفا می شود. در روایات اسلامی به برخی از آثار گرانقدر خیرخواهی اشاره شده است ، از میان آنها به سه روایت از امام علی (ع ) بسنده می کنیم :

1 (اَلنَّصیحَهُ یُثْمِرُ الَْمحَبَّهَ)366

محبت ، ثمره خیرخواهی است .

2 (مَنْ قَبِلَ النَّصیحَهَ اَمِنَ مِنَ الْفَضیحَهِ)367

هر کسی نصیحت را بپذیرد از رسوایی ایمن می شود.

3 (اِقْبَلِ النَّصیحَهَ کَیْ تَنْجُوَ مِنَ الْعَذابِ)368

نصیحت را بپذیر تا از عذاب رهایی یابی .

صله رحم

توضیح

صله رحم یا تحکیم پʙșƘϠخویشاوندی ، از سجایای ارزشمند اخلاقی است که ریشه در عواطف و احساسات همه انسان ها صرف نظر از هر دین و نژادی دارد و همه نیز آن را به عنوان یک فضیلت اخلاقی نیکو می دارند. در شریعت مقدس اسلام نیز از اصول اخلاق اجتماعی شمرده شده است .

دلایل اصالت

1 دستور خداست : عمر بن مریم می گوید: از امام صادق (ع )، درباره : آیه (وَالَّذینَ یَصِلُونَ ما اَمَرَاللّهُ اَنْ یُوصَلَ)369 پرسش کردم ، پاسخ داد:

(مِنْ ذلِکَ صِلَهُ الرَّحِمِ وَ غایَهُ تَاءْویلِها اِیّانا)370

صله رحم مصداق آن است و تاءویل نهایی آن ما هستیم .

2 مقدّمه تقواست : تقوا از اصولی ترین مسائل اخلاق اسلامی است و تار و پود آن را تشکیل می دهد و صله رحم مقدمه و مکمّل تقواست . امام رضا(ع ) فرمود:

(اِنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ اَمَرَ بِثَلاثَهٍ مَقْرُونٌ بِها ثَلاثَهٌ اُخْری ... اَمَرَ بِاتِّقاءِ اللّهِ وَ صِلَهِ الرَّحِمِ فَمَنْ لَمْ یَصِلْ رَحِمَهُ لَمْ یَتَّقِ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ)371

خداوند به سه چیز دستور داده که تواءم با سه چیز دیگر است (از جمله ) به تقوای الهی و صله رحم دستور داده و هر کس صله رحم نکند، تقوای الهی هم ندارد.

3 از شؤ ون امامت است : امام صادق (ع ) خطاب به شیعیان می فرماید:

خداوند بزرگ ، دوستی ، ولایت و اطاعت ما را بر شما واجب کرده است ، پس هر کس با ماست باید از ما پیروی کند و ورع ، کوشش ، ادای امانت به نیکوکار و بدکار و صله رحم از شؤ ون ماست .372

4 علامت دین است : امیرمؤ منان صلوات اللّه

علیه می فرماید:

دینداران را نشانه هایی است که بدان شناخته می شوند: راستگویی ، امانتداری ، وفای به عهد و صله رحم .373

5 اخلاق را نیکو می کند: تاءکید بر پیوند خانوادگی و اصرار بر آن بسیاری از اخلاق نیکوی دیگر چون ، انفاق ، تعاون ، شادمان کردن مؤ من ، دفاع از حق ، سخاوت و... را در پی دارد، از این رو حضرت باقر(ع ) فرمود:

(صِلَهُ الاَْرْحامِ تُحَسِّنُ الْخُلْقَ وَ تُسَمِّحُ الْکَفَّ وَ تُطَیِّبُ النَّفْسَ...)374

پیوند با خویشاوندان ، اخلاق را نیکو، دست را بخشنده و جان را با صفا می کند.

6 مانع گناه است : اسحاق بن عمّار می گوید: از حضرت صادق (ع ) شنیدم که فرمود: (صله رحم و نیکویی ، حساب را آسان و از گناه جلوگیری می کنند.)375

جایگاه ممتاز

ارزندگی و فضیلت سرشار پیوند خانوادگی ، آن را از موقعیت ممتازی برخوردار ساخته و از نظر درجه اهمیت ، در ردیف ایمان به خدا قرار داده است ؛ امام صادق (ع ) می فرماید:

(مردی نزد رسول خدا(ص ) آمد و عرض کرد: اسلام برتر چیست ؟ پیغمبر(ص ) فرمود: ایمان به خدا. پرسید بعد از آن چیست ؟ فرمود: صله رحم ...)376

امام باقر(ع ) نیز می فرماید:

(اَفْضَلُ ما تَوَسُّلَ بِهِ الْمُتَوَسِّلُونَ الاْ یمانُ بِاللّهِ وَ صِلَهُ الرُّحِمِ...)377

بهترین چیزی که متوسّلان (به خدا) بدان چنگ زده اند، ایمان به خدا و صله رحم است .

ابو ورد می گوید: از امام باقر(ع ) پرسیدم : چگونه خداوند به بهترین وجه پرستش می شود؟ فرمود: (با صله رحم .)378

امیرمؤ منان صلوات اللّه علیه نیز آن را جزو برترین مروّت وجوانمردی دانسته ،می

فرماید:

(مِنْ اَفْضَلِ الْمُرُوَّهِ صِلَهُ الرَّحِمِ)379

از سوی دیگر، قطع پیوند خانوادگی به شدت مورد نکوهش قرار گرفته و در زمره گناهان کبیره شمرده شده و قاطع رحم مورد لعنت خدا قرار گرفته است .380 که نتیجه معکوس آن ، فضیلت صله رحم را دو چندان می کند.

آثار ارزنده صله رحم

بدون تردید هر چه را اسلام بر آن تاءکید کرده ، دارای حکمت و تاءثیر مثبت در زندگی انسان است ، خواه ما از آن اثر و حکمت آگاه شویم و خواه آگاه نشویم و هر چه تاءکید و سفارش بیشتر باشد، آثار آن دستور نیز افزون تر خواهدبود، تحکیم پیوند خانوادگی نیز آثار و برکات بیشماری در پی دارد که مهم ترین آنها را در زیر می آوریم :

الف عمر طولانی : تحکیم رابطه خویشاوندی ، عمر را افزایش می دهد چنانکه قطع آن ، از عمر انسان می کاهد، رسول گرامی اسلام (ص ) فرمود:

مردی صله رحم به جا می آورد در حالی که سه سال بیشتر از عمرش باقی نیست ، ولی خداوند، آن را به سی سال افزایش می دهد.381

ب آبادانی شهرها: امیرمؤ منان (ع ) از رسول خدا(ص ) نقل می کند که فرمود:

(صِلَهُ الرَّحِمِ تَعْمُرُ الدِّیارَ وَ تَزیدُ فِی الاَْعْمارِ وَ اِنْ کانَ اَهْلُها غَیْرَ اَخْیارٍ)382

صله رحم شهرها را آباد می کند و عمرها را افزایش می دهد گر چه اهل آن از زمره نیکان نباشند.

ج پاکیزگی کردار: امام صادق (ع )، صله رحم را مایه پاکیزه شدن اعمال می داند:

(اِنَّ صِلَهَ الرَّحِمِ تُزَکِّی الاَْعْمالَ...)383

د فراوانی ثروت : با اینکه در ظاهر، صله رحم ، با رفت و آمد

و هزینه شدن بخشی از درآمد انسان همراه است ولی پیشوایان معصوم تاءکید کرده اند که چنین هزینه هایی سبب برکت زندگی و فراوانی درآمدها می گردد.

امام علی (ع ) می فرماید:

(صِلَهُ الاَْرْحامِ تُثْمِرُ الاَْمْوالَ وَ تُنْسِی ءُ فِی الاَّْجالِ)384

پیوند با خویشان ، ثروت ها را بارور می سازد و مرگ ها را به تاءخیر می اندازد.

ه تحکیم عاطفی : افراد فامیل به طور طبیعی با یک احساس خاص با هم مرتبطند و یکدیگر را دوست دارند. این عواطف و احساسات از نعمت های ارزشمند الهی است که در درون انسان تعبیه شده و از راه صله رحم بر تحکیم و گسترش آن تاءکید شده است و آن کسی که به این عمل خدا پسندانه اقدام می کند، احساسات فامیل را نسبت به خود جذب می کند به تعبیر امام باقر(ع )

(صِلَهُ الاَْرْحامِ وَ تُحَبِّبُ فی اَهْلِ بَیْتِهِ فَلْیَتَّقِ اللّهَ وَ لْیَصِلْ رَحِمَهُ)385

پیوند خانوادگی (فرد را) در فامیلش محبوب می گرداند. پس شخص باید تقوای الهی پیشه کند و با فامیلش پیوند برقرار نماید.

و آسانی حساب : یکی از مقاطع بسیار مشکل جهان آخرت ، رسیدگی به حساب و کتاب اعمال است و صله رحم این خاصیت را دارد که در چنان موقعیتی عامل خویش را کمک کرده و حسابرسی او را آسان می نماید.

امام صادق (ع ) فرمود:

(اِنَّ صِلَهَ الرَّحِمِ... تُیَسِّرُ الْحِسابَ وَ تَدْفَعُ الْبَلْوی ...)386

همانا صله رحم ، حساب را آسان و بلا را دفع می کند.

ز ورود به بهشت : آروزی هر مؤ من ، سعادت اخروی و جای گرفتن در بهشت جاوید است و چنین آرزویی با تحکیم

پیوند خانوادگی میسّر می گردد. رسول بزرگوار اسلام (ص ) فرمود:

شش چیز است که اگر کسی به یکی از آنها عمل کند، در روز قیامت از او حمایت می کند تا وارد بهشتش سازد... و یکی از آنها صله رحم است .387

فراگیری

ارزش و اهمیّت پیوند خانوادگی ایجاب می کند که شامل و فراگیر باشد تا از سویی هیچ فامیلی از آن محروم نگردد و از سوی دیگر هرگونه کار نیک و پسندیده ای که امکان دارد، نسبت به رحم انجام پذیرد.

الف عمومیت ارتباط

آیات و روایاتی که پیرامون صله رحم سخن گفته اند، محدودیتی برای افرادفامیل قائل نشده اند و ظاهراً شامل همه اقسام آن اعم از دور و نزدیک ، فقیر و غنی ، کافر و مسلمان ، بدکار و نیکوکار و... می شود و در برخی روایات نیز بر آن تاءکید شده است :

روزی رسول خدا(ص ) به مردم فرمودند: آیا شما را به (دارنده ) بهترین اخلاق دنیا و آخرت راهنمایی کنم ؟ [گفتند: آری فرمود:] کسی که با بُرنده رابطه خویشاوندی ، پیوند برقرار سازد و به آن که مالش را از او دریغ داشته ، ببخشاید و از کسی که به او ستم نموده درگذرد.388

عبداللّه بن سنان می گوید: به امام صادق (ع ) عرض کردم : پسر عمویی دارم که هر چه با او رابطه برقرار می سازم ، او قطع رابطه می کند، اجازه می دهی ، من هم با او قطع رابطه کنم ؟) (امام اجازه نداد) و فرمود: (اگر تو به رابطه ات ادامه دهی ، خداوند پیوندتان را برقرار می کند ولی اگر تو

هم قطع رابطه کنی ، خداوند پیوندتان را قطع خواهد کرد389.)

جهم بن حمید نیز می گوید: به امام صادق عرضه داشتم : خویشاوندانی دارم که بر آیین من نیستند، آیا حقّی بر گردن من دارند؟ پاسخ داد: هیچ چیز مانع حق خویشاوندی نمی شود، اگر آنها بر آیین تو بودند، دو نوع حق بر گردنت داشتند: حق خویشاوندی و حق مسلمانی .390

ب انواع صله

پیوند خانوادگی یک مفهوم عرفی است و شامل هر گونه کاری که پسندیده وبرای فامیل سودمند باشد، می شود. از سلام و احوال پرسی گرفته تا کمک های متنوع مادی و معنوی و از جان مایه گذاشتن برای فامیل . بنابراین مؤ من باید در حد توان خویش و نیاز اعضای خاندان ، از آنان دلجویی کند و هیچ گونه کمک و رسیدگی را از آنان دریغ ندارد؛ اگر خویشاوندی نیاز مالی دارد، یا از او قرض می خواهد، به او بپردازد. اگر کمک جسمی ، قدمی و همکاری فکری و روحی او را می طلبد، به او مدد کند، اگر به دید و بازدید خانوادگی دلخوش می شود، اقدام نماید و... البته در همه موارد صله رحم ، توانایی انجام کار و مشروع بودن ، دو شرط اساسی است ، بدین معنا که اگر افراد فامیل از او در خواستی کردند که توان انجام آن را ندارد، از عهده اش ساقط می شود و اگر استمداد فامیل و صله رحم ، مستلزم عمل نامشروع و با خواست خدا در تضاد باشد، نباید آن را انجام دهد؛ مثل اینکه برادر یا خویشاوند دیگری در ستم به مردم یا گناه دیگری از

او استمداد طلبد یا مالی را برای مصرف نامشروع بخواهد. در این گونه موارد نباید به فامیل کمک کرد بلکه بر عکس ، صله رحم آن است که حتی او را از هر گونه عمل ناروا باز دارد و این بهترین خدمتی است که به فامیل خود کرده است .

امام صادق (ع ) درباره کم ترین پیوند خویشاوندی می فرماید:

(..صِلُوا اَرْحامَکُمْ وَ بِرُّوا بِاِخْوانَکُمْ وَ لَوْ بِحُسْنِ السَّلامِ وَرَدِّ الْجَوابِ)391

پیوند خویشاوندی را محکم و به برادرانتان نیکی کنید گر چه با سلام نیکو و پاسخ سلام دادن باشد.

و در روایتی از رسول اکرم (ص ) از جان و مال مایه گذاشتن برای خویشاوندان ، بالاترین نوع صله رحم شمرده شده است .392

مواسات

توضیح

مواسات از واژه (اُسوه ) گرفته شده و در معنای آن گفته اند: (مواسات یعنی مشارکت و سهیم کردن دیگران در اسباب زندگی و روزی )393 به شرطی که آنچه می پردازد از نیازمندی های ضروری پرداخت کننده باشد و پرداخت مازادضرورت ، مواسات نیست .394 و دریافت کننده نیز باید بدان نیاز داشته باشد.395

پیش از پرداختن به موضوع مواسات ، بهتر است درباره تفاوت انسان ها در برخورداری از مواهب طبیعی به اختصار توضیح دهیم :

وجود تفاوت ها

نظام آفرینش بر اساس نوسان بنا شده و برخی از انسان ها بر برخی دیگر از نظر ثروت ، سلامت ، دانش ، نسب و حسب ، نیروی تفکّر، موقعیت اجتماعی و... برتری دارند و انسان ها در هیچ زمانی از نظر مواهب نفسانی و طبیعی یکسان نبوده و نیستند؛ استعدادهای درونی ، عوامل متعدد محیط و شاید حکمت زندگی جمعی ، تفاوت میان انسان ها را ایجاب می کند و گریزی هم از آن نیست .

قرآن میجد، تفاوت میان مردم را مورد مداقّه قرار داده ، می فرماید:

(اُنْظُرْ کَیْفَ فَضَّلَ بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ)396

بنگر که چگونه [خداوند] برخی از مردم را بر برخی دیگر برتری داده است .

به همین دلیل خداوندگار حکیم در دین جاوید و جهانی خویش ، مرفّهان و برخورداران را مکلّف کرده تا به حال مستمندان و محرومان رسیدگی کنند و آنان را در موهبات خدادادی خویش سهیم سازند و مواسات ، اوج این تشریک مساعی و نوعدوستی است .

جایگاه مواسات

مؤ من ، پیش از آن که به مقام والای مواسات عروج کند باید به خصلت های زیبا و پسندیده ای چون ؛ نوعدوستی ، ترّحم ، سخاوت ، جوانمردی و... خود را آراسته باشد و مواسات در واقع ، مُهر تاءییدی است بر خصلت های متعدّدی که مواسات کننده در درون خود ایجاد کرده است . از این رو رسول اکرم (ص ) مواسات را در رتبه نخستین خصال پسندیده قرار داده ، می فرماید:

(یا عَلِیُّ! سَیِّدُ الاَْعْمالِ ثَلاثُ خِصالٍ: اِنْصافُکَ النّاسَ مِنْ نَفْسِکَ وَ مُواساهُ الاَْخِ فِی اللّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ ذِکْرُکَ اللّهَ تَبارَکَ وَ تَعالی عَلی کُلِّ حالٍ)397

ای علی !

سرور کارها سه خصلت است : 1 از جانب خویش ، با مردم به انصاف رفتار کنی . 2 به خاطر خدای بزرگ با برادرت مواسات کنی . 3 خدای متعال را در هر حالی به یاد آوری .

حضرت صادق (ع ) در تفسیر آیه (وَ آتُوا الزَّکاهَ)398 می فرماید:

زکات ، به مال ، مقام و توان بدنی تعلق می گیرد و یکی از زکات های مالی مواسات با برادران مؤ من است .399

ویژگی مؤ منان واقعی

همان گونه که رویش دانه های ثمربخش به آب و هوای مساعد و زمینی حاصلخیز نیاز دارد، بسیاری از فضائل اخلاقی نیز به دل های پاک و بی آلایش نیازمند است تا به بار نشیند و ثمر دهد؛ به همین سبب ، خصلت های عالی انسانی از نشانه های تشیّع شمرده شده ، که همان اسلام ناب و ایمان کامل است ؛ امام کاظم (ع ) فرمود: شیعیان ما با امور زیر شناخته می شوند:

(...بِالُْمحافَظَهِ عَلی اَوْقاتِ الصَّلاهِ وَ ایتاءِ الزَّکاهِ وَ مُواساهِ الاِْخْوانِ وَ الاَْمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ)400

با مراعات وقت نماز، دادن زکات ، مواسات با برادران ، امر به معروف و نهی از منکر.

قرار گرفتن مواسات در کنار نماز، زکات ، امر به معروف و نهی از منکر، از سویی نشانه آن است که خصلت مواسات ، از ارکان ایمان است که به هیچ وجه نباید به طاق نسیان سپرده شود و از سوی دیگر نوید بخش آن است که مؤ منان نمازگزار، زکات ده ، آمر به معروف و ناهی از منکر، توان و زمینه مواسات را در صفحه دل خویش دارند، گر چه چنین کسانی

به تعبیر امام صادق (ع ) چون (کبریت احمر) نادر و کمیاب خواهند بود:

(هُمْ اَعَزُّ مِنَ الْکِبْریتِ الاَْحْمَرِ؛ حِلْیَتُهُمْ طُولُ السُّکُوتِ وَ کِتْمانُ السِّرِّ وَ الصَّلاهُ وَ الزَّکاهُ وَ الْحَجُّ وَ الصَّوْمُ وَ الْمُواساهُ لِلاِْخْوانِ فی حالِ الْیُسْرِ وَ الْعُسْرِ)401

آنان (مؤ منان واقعی ) کمیاب تر از کبریت احمرند؛ زینت ایشان ، خاموشی طولانی ، پنهان داشتن راز، نماز، زکات ، حج ، روزه و مواسات با برادران است در حال گشایش و سختی .

و در سخن دیگری سوگند می خورد که (مواسات ) یکی از مقدّمات دستیابی به ولایت واقعی اهل بیت (ع ) است :

(... فَوَاللّهِ لا تُنالُ وَلا یَتُنا اِلاّ بِالْوَرَعِ وَ الاِْجْتِهادِ فِی الدُّنْیا وَ مُواساتِ الاِْخْوانِفِی اللّهِ)402

به خدا سوگند، ولایت ما جز به وسیله ورع ، تلاش در دنیا (برای عبادت ) و مواسات با برادران به خاطر خدا حاصل نگردد.

ایجاد زمینه

چنان که یاد شد، مواسات و سهیم کردن برادران دینی در مواهب خدادادی زیباترین جلوه ایمان به خدا و روز رستاخیز است و دریغ از شیعه آل محمّد که به چنین خصلت پسندیده ای آراسته نباشد. با کاوشی در فرهنگ اسلام ، در می یابیم که خداوند حکیم ، عوامل و انگیزه های متعددی را فرا راه مؤ منان ، نهاده تا به قلّه رفیع مساوات ، صعود کنند، از آن جمله :

1 ماه رمضان

گر چه با شنیدن نام ماه رمضان ، روزه آن ماه مبارک در ذهن تداعی می شود، ولی ماه خدا در روزه خلاصه نمی شود و برکات و فرایندهای بیشماری با خود دارد که از چشم تیزبین اهل معرفت مخفی نمی ماند، چنانکه امام زین

العابدین (ع ) در دعای وداع ماه رمضان ، شمّه ای از آن برکات بیشمار را بر شمرده است .

ماه خدا در سخنان رهبران الهی ، به (ماه مواسات ) موسوم شده ،403 که اشاره ای ظریف به زمینه سازی آن روزهای پر معنویت برای جامه عمل پوشاندن به ارزش های اخلاقی ، از جمله مواسات دارد .

مؤ منان روزه دار با امساک از مواهب الهی ، ضمن استحکام پیوند معنوی با آفریدگار هستی ، به رابطه انسانی با همنوعان و برادران محروم خویش نیز پی می برند و تا حدودی از درد استضعاف آنان آگاه می شوند و از این رهگذر به دلجویی و دستگیری از آنان ترغیب شده به مقام مواسات دست می یازند.

2 دعا

مقام مواسات ، بس ارجمند و رفیع است و رسیدن به آن را باید از خدا طلب کرداین مساءله به حدی جدّی است که والاترین آفریده خدا، حضرت ختمی مرتبت (ص ) در یکی از دعاهای بعد از نافله ظهر، خدا را چنین می خواند.

(... وَ ارْزُقْنی مُواساتَ مَنْ قَتَّرْتَ عَلَیْهِ مِنْ رِزْقِکَ...)404

[پروردگارا] مواسات کسی را که روزی اش را در تنگنا قرار داده ای نصیب من کن .

3 همنشینی با اهل مواسات

اسلام در یک دستور العمل عمومی ، به پیروان خویش رهنمود داده است که همواره تلاش کنند تا با خردمندان و نیکان همنشین باشند و از حشر و نشر با بدکاران بی فرهنگ بپرهیزند، چرا که خوی و رفتار همنشین خوب باشد یابد خواهی نخواهی در انسان تاءثیر می گذارد. در مورد مواسات ، علاوه بر آن دستورالعمل کلی ، از امام صادق (ع )

چنین رسیده است :

(خِصْلَتانِ مَنْ کانَتا فیهِ وَ اِلاّ فَاعْزُبْ ثُمَّ اعْزُبْ، قیلَ وَ ماهُما؟ قالَ: الصَّلاهُ فی مَواقیتِها وَ الْمُواظَبَهُ عَلَیْها وَ الْمُواساهُ)405

دو خصلت اگر در کسی بود، [با او دوستی کن ] وگرنه از او فاصله بگیر، باز هم فاصله بگیر! پرسیدند آن دو خصلت کدام است ؟ فرمود: نماز اوّل وقت و مواظبت بر آن و مواسات

آثار ارزشمند مواسات

بدون تردید، مزّین شدن به گوهر گران بهای مواسات ، پیامدهای ارزشمندی را در پی خواهد داشت که به منزله میوه های شیرین ، درخت پربار و سرسبز مساوات را زیباتر جلوه می دهند. برخی از آن آثار، بدین شرح است :

1 برکت و فراوانی روزی

سهیم کردن برادران مؤ من در ما یحتاج زندگی ، دریای غیرت و رحمت الهی را به جوش می آورد و داده ها را چندین برابر، عوض می دهد، حضرت امیر صلوات اللّه علیه می فرماید:

(مُواساهُ الاَْخِ فِی اللّهِ عَزَّوَجَلَّ تَزیدُ فِی الرِّزْقِ)406

مواسات با برادر دینی در راه خدای بزرگ ، روزی را فراوان می کند.

و در سخن نغز دیگری به کمیل می فرماید:

(یْا کُمیِلُ! الْبَرَکَهُ فِی الْمالِ مِنْ ایتاءِ الزَّکاهِ وَ مُواساهِ الْمُؤْمِنینَ)407

ای کمیل ، برکت در ثروت ، بر اثر دادن زکات و مواسات مؤ منان ، پدیدار می شود.

2 جلب محبت

همان حضرت می فرماید:

(ثَلاثُ خِصالٍ تَجْتَلِبُ الْمَحَبَّهَ؛ الاِْنْصافُ فِی الْمُعاشَرَهِ وَ الْمُواساهُ فِی الشِّدَّهِ وَ الاِْنْطِواعِ وَ...)408

سه خصلت است که محبت را جذب می کند: انصاف در معاشرت و مواسات در سختی و تنگدستی و... .

3 اجابت دعا

آن که مورد دستگیری و محبت قرار می گیرد، خواهی نخواهی ، با زبان قال وحال ، ولی نعمت خویش

را دعا می کند و چنین دعایی به تصریح حضرت صادق (ع )، درباره مواسات کننده مستجاب می شود.

(ثَلاثُ دَعَواتٍ لا یُحْجَبْنَ عَنِ اللّهِ، مِنْها: رَجُلٌ مُؤْمِنٌ دَعا لِرَجُلٍ مُؤْمِنٍ واساهُ فینا وَ دُعاؤُهُ عَلَیْهِ اِذا لَمْ یُواسِهِ مَعَ الْقُدْرَهِ عَلَیْهِ وَ الاِْضْطِرارِ اِلَیْهِ)409

سه نوع دعا در درگاه خدا پوشیده نمی شود: یکی دعای مرد مؤ من برای مؤ من دیگری که به خاطر ما با او مواسات کرده ، همچنین نفرین او علیه کسی که با توانایی بر مواسات ، مواسات نکرده در حالی که مؤ من نخستین بدان نیاز داشته است .

4 خشنودی خدا و بهشت برین

همان امام ، یکی از مصداق های آیه های 27 30 سوره فجر را کسی می داند که باورع باشد و مواسات کند.410

حفظ وحدت

اشاره

سازگاری ، الفت ، همگامی و همدلی با همکیشان در شؤ ون زندگی ، از اصول اخلاق اجتماعی است که اسلام بدان ، عنایت ویژه دارد و هرگز رضا نمی دهد که یکپارچگی و وحدت جامعه اسلامی دچار تزلزل و تفرقه گردد؛ هر کس برای خود راهی بپوید و هر گروه برای خویش ، مسیری تعیین کند.

اتّحاد و یکسویی ، لازمه حیات است و عقل و شرع بر این ملازمه ، اتفاق دارند؛ تفرقه راهی به سوی نابودی است و انسانِ تک رو، تیشه به ریشه خویش می زند و چنین کاری از دیدگاه خدا و خرد محکوم است و مؤ منان و خردمندان ، موظف به ایجاد و حفظ وحدت و پرهیز از تفرقه اند.

تفسیر وحدت

در فرهنگ اهل بیت علیهم السلام وحدت ، معنای خاصّ خود را دارد و آن ، یکدلی و هماهنگی بر گرد حق و تمرکز همه نیروها برای تحکیم و بر پایی حق و نابودی باطل است ؛ آنان که سخن یاوه می گویند و از حق روی گردانند، گر چه اکثریت جامعه را هم تشکیل دهند، تفرقه افکن و ضد وحدت محسوب می شوند و آنان که سنگ حق را به سینه می زنند و از باطل گریزانند، وحدت آفرین و مخالف تشتّت و تفرقه اند گرچه تعدادشان از انگشتان دست هم تجاوز نکند؛ امیرمؤ منان صلوات اللّه علیه می فرماید:

(اَلْجَماعَهُ اَهْلُ الْحَقِّ وَ اِنْ کانُوا قَلیلاً وَ الْفُرْقَهُ اَهْلُ الْباطِلِ وَ اِنْ کانُوا کَثیراً)411

جماعت (و مرکزیت ) اهل حق هستند گر چه اندک باشند و تفرقه افکنان اهل یاوه اند گر چه فراوان باشند.

و منظور رسول اکرم (ص

) که فرمود:

(...اِنَّ الْجَماعَهَ رَحْمَهٌ وَ الْفُرْقَهُ عَذابٌ)412

این است که اهل حق ، جماعت اصلی است و باطل گرایان ، وحدت شکن اند. همان هایی که قرآن مجید، رسول اکرم (ص ) را از آنان جدا کرده و فرموده است :

(اِنَّ الَّذینَ فَرَّقُوا دینَهُمْ وَ کانُوا شِیَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فی شَیْءٍ)413

کسانی که آیین خویش را پراکنده ساختند و گروه گروه شدند، تو هیچ رابطه ای باآنان نداری .

و ضمن مشرک خواندن تفرقه افکنانی که روی هوا و هوس و دنیا پرستی ، انشعاب دینی ایجاد می کنند، به مسلمانان هشدار می دهد که به هوش باشند و در چنین گردابی ، غرق نگردند:

(...وَ لا تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکینَ مِنَ الَّذینَ فَرَّقُوا دینَهُمْ وَ کانُوا شِیَعاً...)414

از مشرکان نباشید؛ ازکسانی که دین خود را پراکنده ساختند و دسته دسته شدند.

عزلت از غیر خوش آید نه ز یار

دامن صحبت یاران مگذار

یار از یار کند کسب کمال

یار از یار برد جاه و جلال

یار با یار به هم جان و تن اند

سخت پیوند چو روح و بدن اند

تن ز جان زندگی آموز بود

جان به تن بندگی اندوز بود

تن بی جان چه بود؟ مرداری

جان بی تن که بود؟ بیکاری 415

شعار استراتژیک

(وحدت ) شعار استراتژیک و آرمان قرآن است که با شعور در آمیخته و جامعه توحیدی اسلام را سامان می دهد، پیوند آن را با خدا محکم می کند، هدایتش می نماید و از دوزخ رهایی اش می بخشد:

(وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَهَ اللّهِ عَلَیْکُمْ اِذْ کُنْتُمْ اَعْداءً فَاَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَاَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ اِخْواناً وَ کُنْتُمْ عَلی شَفا حُفْرَهٍ مِنَ النّارِ فَاَنْقَذَکُمْ مِنْها...)416

همگی به ریسمان الهی چنگ

زنید و پراکنده نشوید و نعمت خدا را بر خود، به یاد آورید که شما با هم دشمن بودید و او میان دل های شما الفت ایجاد کرد و به برکت نعمت او برادر شدید و شما بر لب حفره ای از آتش بودید و خدا شما را از آن نجات داد.

این آیه ضمن یاد آوری دوزخ تفرقه و تشتّت دوران جاهلی ، نعمت بزرگ برادری و اتحاد مدینه فاضله اسلامی را یادآوری می کند، به یکی از محورهای وحدت (حبل اللّه ) پرداخته ، فرد و جامعه را به اتحاد و یکپارچگی فرا می خواند.

اهل بیت وحی (ع ) نیز همراه قرآن ، بر تحکیم این شعار اساسی اسلام ، پای فشردند و با سیره و سخن خویش ، آن را در جامعه گسترش دادند؛ امام باقر(ع ) نقل کرده که رسول اکرم (ص ) در سرزمین (منا) برای مردم سخنرانی کرد و ضمن آن فرمود:

... قلب بنده مسلمان نسبت به سه چیز خیانت نمی ورزد؛ خالص کردن عمل برای خدا، خیرخواهی برای پیشوایان مسلمانان و پیوند با جماعت آنان . مؤ منان با هم برادرند و خون آنها تلافی می شود (قصاص می شود) و آنها در برابر دیگران چون مشتی گره کرده اند.417

آن حضرت با تشکیل حکومت اسلامی ، پایه های وحدت را نیز پی ریخت و در نخستین گام ، میان دو طایفه بزرگ مدینه اوس و خزرج وحدت ایجاد کرد و با مراسم (عقد اخوت )، یکایک مسلمانان را با هم برادر خواند و روز به روز بر استحکام آن افزود و بدون تردید، یکپارچگی ، انسجام ،

یکدلی و وحدت کلمه ای که در صدر اسلام ، بر جامعه حکمفرما بود، در هیچ زمانی میان مسلمانان و دیگران ، یافت نشده است .

پس از آن ، اهل بیت (ع ) در اندیشه و در پی ایجاد و حدت بودند، گر چه دست ناپاک دسیسه ، مسیر تاریخ را عوض کرد و ایشان به آرمان الهی خویش دست نیافتند، ولی تا آنجا که از عهده آنان بر می آمد، در تحکیم وحدت و انسجام امّت ، لحظه ای درنگ نکردند.

امیرمؤ منان صلوات الله علیه ، در تشریح اوضاع پس از ارتحال رسول اکرم (ص ) می فرماید:

(... وَ اَیْمُ اللّهِ لَوْلا مَخافَهُ الْفُرْقَهِ بَیْنَ الْمُسْلِمینَ وَ اَنْ یَعُودَ الْکُفْرُ وَ یَبُورَ الدّینُ لَکُنّا عَلی غَیْرِ ما کُنّا لَهُمْ عَلَیْهِ...)418

به خدا سوگند، اگر بیم تفرقه میان مسلمانان نبود و (بیم ) اینکه کفر باز گردد و دین بی اثر گردد، ما با مخالفانمان به گونه ای دیگر رفتار می کردیم !

این سخن حکیمانه نشانگر توجه ویژه خاندان وحی به حفظ وحدت امت اسلامی است و اینکه آن بزرگواران ، بهای گزافی را برای تحقق اتحاد و یکپارچگی مسلمانان می پرداختند.

محورهای وحدت

خداوند همواره ، مردم را از تفرقه و جدایی بر حذر داشته و آنان را به وحدت کلمه فرا خوانده و محورهای اتحاد را نیز بدانان معرفی کرده که عبارتند از:

الف توحید

قرآن مجید علاوه بر مسلمانان ، حتی پیروان دین مسیح و موسی علیهماالسلام رانیز به اتحاد بر محور توحید فرا می خواند و می فرماید:

(قُلْ یا اَهْلَ الْکِتابِ تَعالَوْا اِلی کَلِمَهٍ سَواءٍ بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمْ اَلاّ نَعْبُدَ اِلا اللّهَ وَ لا نُشْرِکَ

بِهِ شَیْئاً وَ لا یَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً اَرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ...)419

بگو: ای اهل کتاب ، بیایید به سوی شعار مشترک میان ما و شما (گرد آییم ) و آن این است که جز خدا را نپرستیم و شریکی برایش نتراشیم و برخی از ما برخی دیگر را به جز خدا به آقایی برنگزینیم .

به یقین ، اگر موحّدان جهان اعم از مسلمانان و اهل کتاب حقیقتاً خدا را بپرستند و مؤ من و موحّد واقعی باشند می بایست از تشتّت و پراکندگی و اختلاف بپرهیزند، همان گونه که اگر همه پیامبران الهی در یک زمان و در یک مکان زندگی می کردند، کم ترین اختلافی با هم نداشتند، به تعبیر حضرت امام خمینی قدّس سرّه :

اگر همه انبیا جمع شوند و همه اولیا جمع شوند، با هم اختلاف نمی کنند، یک کلمه اختلاف ندارند!420

ب رهبری پیامبر

خداوند متعال برای اینکه هیچ تردیدی در اطاعت از رسول اکرم (ص ) باقی نماند،با صراحت بر اطاعت مستقیم از آن حضرت ، به طور مکرر، تاءکید کرده است :

(...ما اَتیکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا...)421

آنچه پیامبر برایتان آورده بگیرید، و از آنچه نهی کرده ، خودداری کنید.

یعنی (هر چه پیامبر(ص ) دستور می دهد، اجرا کنید و از هر چه نهی می کند، بپرهیزید زیرا او جز از جانب خدا امر و نهی نمی کند... و در این آیه اشاره دارد که اداره امور مردم به دست پیامبر(ص ) و امامان جانشین آن حضرت است .)422

مردم تا هنگامی که از رسول خدا(ص ) اطاعت می کردند، از وحدت و یکپارچگی برخوردار بودند

و در برابر هر دشمنی ، پایمردی و مقاومت می کردند. قرآن مجید این انسجام و شوکت را در سایه پیروی از خدا و رسول (ص ) می داند چنانکه عکس آن نیز صحیح است :

(وَ اَطیعُوا اللّهَ وَرسُولَهُ وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ ریحُکُمْ...)423

و (فرمان ) خدا و پیامبرش را اطاعت کنید و نزاع نکنید که سست خواهید شد و شوکت شما بر باد خواهد رفت !

ج قرآن و عترت

خداوند در آیه 103، آل عمران ، با تاءکید از مردم می خواهد که با تمسّک به (حبل اللّه ) انسجام و وحدت خویش را حفظ کنند تا دچار تفرقه و تشتّت نگردند؛ و حبل اللّه همان قرآن و عترت پیامبر(ص ) است :

امام باقر(ع ) با قرائت آیه مزبور فرمود:

(آلُ مُحَمَدٍ(ص ) هُمْ حَبْلُ اللّهِ الَّذی اَمَرَ بِالاِْعْتِصامِ بِهِ)424

دودمان محمّد(ص ) همان حبل اللّه است که خداوند، تمسّک به آن را فرمان داده است .

و رسول اکرم (ص ) در حدیث ثقلین که مورد اتفاق شیعه و سنّی است و سند آن به 35 نفر از اصحاب آن حضرت می رسد425 قرآن و عترت را محور وحدت معرّفی کرده که اگر مسلمانان به هر دوی آنها متمسّک شوند، گمراه و پراکنده نخواهند شد، از جمله در حجه الوداع فرمود:

... من دو ثقل گرانبها در میان شما می گذارم : ثقل اکبر، قرآن است و ثقل اصغر عترت و دودمان منند؛ این دو حبل اللّه (ریسمان الهی ) اند که اتصال میان شما و خدای بزرگ را برقرار می سازند.

و در بازگشت از حجه الوداع ، امیرمؤ منان سلام اللّه علیه

را در (غدیر خم ) به امامت منصوب کرد تا پرچم هدایت خلق را به دست گیرد و انسجام و اتحادشان را حفظ کند:

حسن بن طریف می گوید: به امام حسن عسکری (ع ) نامه نوشتم و پرسیدم : اینکه رسول خدا(ص ) به امیرمؤ منان (ع ) فرمود: (مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیُّ مَوْلاهُ) معنای آن چیست ؟ آن حضرت پاسخ داد: (معنایش این است که آن حضرت ، علی (ع ) را محور قرار داد تا حزب اللّه در هنگام تفرقه و پراکندگی به سبب او شناخته شوند.)426

علاوه بر ارکان یاد شده ، جهان اسلام از مشترکات فراوان دیگری نیز برخوردار است که به نوبه خود می توانند امّت اسلامی را متّحد و همسو کنند مانند:

خانه خدا؛ قبله گاه همه مسلمانان جهان ؛

حج ؛ کنگره عظیم و بین الملل اسلامی ؛

اذان ؛ شعار همه روزه هر مرد و زن مسلمان ؛

نماز، روزه ؛ عبادات روزانه ، هفتگی و سالانه مسلمانان .

نکوهش تفرقه

زشتی و زیانبار بودن تفرقه وا ختلاف ، امری بدیهی و مورد اتفاق عقل و شرع است و نیاز به دلیل و برهان دیگری ندارد، در اینجا تنها برای تذکار به دو روایت از حضرت علی (ع ) بسنده می کنیم :

1 (اَلا اِنَّ الْبَقاءَ فِی الْجَماعَهِ وَ الْفَناءَ فِی الْفُرْقَهِ)427

آگاه باشید که دوام و بقا در اجتماع و فنا و نیستی در تفرقه و جدایی است .

2 (وَالْزَمُوا السَّوادَ الاَْعْظَمَ فَاِنَّ یَدَاللّهِ مَعَ الْجَماعَهِ وَ اِیّاکُمْ وَ الْفُرْقَهَ فَاِنَّ الشّاذَّ مِنَ النّاسِ لِلشَّیْطانِ کَما اَنَّ الشّاذَّ مِنَ الْغَنَمِ لِلذِّئْبِ)428

همراه جمعیت انبوه (طرفدار حق ) باشید زیرا دست خدا

با اجتماع است و از تفرقه و جدایی بپرهیزید، زیرا انسان های تک رو به دام شیطان می افتند چنان که گوسفند از گله وا مانده طعمه گرگ می شود.

به امید روزی که همه مسلمانان با تجمع بر گرد محورهای وحدت ، از دوزخ تفرقه و جدایی رهایی یابند و در بهشت اتحاد و وحدت کلمه در مسیر تکامل و قرب الهی ره پویند.

نظارت همگانی

یکی از ویژگی های زندگی و تمدن صنعتی غرب انزواطلبی و بی تفاوتی نسبت به دیگران و جهان خارج از زندگی شخصی است . اسلام با چنین دیدگاهی کاملاً مخالف است و اعتقاد دارد که انسان باید تا حدود زیادی خارج از مسائل خصوصی ، خانوادگی و سرّی از زندگی همنوعان خود با خبر باشد، با آنان بجوشد، درد دلشان را گوش کند و در غم و شادیشان شریک شود. حتّی او را در برابر همه افراد مسؤ ول می داند؛ رهبر بزرگوار اسلام ، حضرت محمد(ص ) می فرماید:

(کُلُّکُمْ راعٍ وَ کُلُّکُمْ مَسْؤُولٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ)429

همه شما سرپرست [یکدیگر] و همه در برابر زیر دست خود مسؤ ولید.

این احساس مسؤ ولیت ، آرمان (وحدت اسلامی ) را شکل می دهد و انسجام امّت را تا ابدیت ، تضمین می کند، علاوه بر اینکه در تار و پود فطرت آدمی نیز ریشه دارد، چنانکه قرآن مجید می فرماید:

(کانَ النّاسُ اُمَّهً واحِدَهً...)430

و سعدی با الهام از چنین تفکّری سروده است :

بنی آدم اعضای یکدیگرند

که در آفرینش ز یک گوهرند

چو عضوی به درد آورد روزگار

دگر عضوها را نماند قرار

طرح نظارت عمومی

مراقبت متعهّدانه مسلمانان نسبت به برادران و خواهران ایمانی خود، طرحی قرآنی است که به ماهیّت ایمان آنها بستگی دارد و با آن تداوم می یابد:

(وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ اَوْلِیاءُ بَعْضٍ یَاءْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ...)431

مردان و زنان با ایمان ، برخی سرپرست [و یار و یاور] بعضی دیگرند؛ امر به معروف و نهی از منکر می کنند.

علاّمه طباطبایی در تفسیر این آیه می نویسد:

مؤ منان با همه فراوانی و گستردگی ، از نظر

تعداد و جنسیت در حکم یک شخصیت واحدند و به همین سبب برخی سرپرستی و تدبیر امور دیگران را به عهده می گیرند و آنان را به خوبی ها وا می دارند و از زشتی ها باز می دارند و چنین ولایتی در همه ابعاد اجتماعی جاری و ساری است .432

این طرح استراتژیک اسلامی ، در قالب نظارت اعضای خانواده نسبت به یکدیگر، ملّت نسبت به ملت ، ملّت نسبت به دولت و دولت نسبت به ملّت قابل بررسی است :

الف نظارت اعضای خانواده نسبت به یکدیگر

اعضای یک خانواده ، باید نسبت به کارهای یکدیگر، نظارتی آگاهانه و دلسوزانه داشته باشند و همدیگر را در راه بهینه سازی زندگی مادّی و معنوی یاری رسانند و موانع و مشکلات را مرتفع سازند و از هیچ کوششی دریغ نورزند. در این بین ، نقش پدر، یعنی سر پرست خانواده بسیار اساسی تر و مهم تر است . در قرآن مجید می خوانیم :

(یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا قُوا اَنْفُسَکُمْ وَ اَهْلیکُمْ ناراً وَ قُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَهُ...)433

ای مؤ منان ، خود و خانواده تان را از آتشی که هیزم آن ، انسان ها و سنگ ها است ، نگه دارید!

امام علی (ع ) در تفسیر این آیه می فرماید:

(عَلِّمُوا اَهْلیکُمْ الْخَیْرَ)434

به خانواده خویش ، خوبی بیاموزید.

آموزش نیکی ها که نگه دارنده انسان از آتش دوزخ است ، از اجزاء اصلی تدبیر خانواده و نظارت بر آن است و همه موظّفند تمام تلاش خویش را به کار گیرند تا خاندان خود را در مسیر خیر و صلاح دین و دنیا حرکت دهند و از شرّ و پلیدی

بپرهیزانند تا گرفتار آتش فساد و تباهی و در نتیجه دوزخ قهر الهی نگردند.

ب نظارت ملّت نسبت به دولت

کارگزاران دولتی اعمّ از مدیران عالی ، میانی و کارمندان جزء ممکن است براثر درگیری شغلی ، خواسته یا ناخواسته ، دچار نوعی عملزدگی ، انحراف ، کم کاری و مانند آن شوند که به طور طبیعی ، فساد اداری و حکومتی را در پی خواهد داشت .

از این رو اسلام ، به صراحت از مسلمانان خواسته تا با چشم و گوش باز، همه کارهای دولت را زیر نظر داشته باشند و در صورت مشاهده کم ترین تخلّف ، کارگزاران را به اشتباهشان واقف سازند، همچنین نظریات اصلاحی خود را در همه زمینه ها در اختیار دولت گذارند و از هیچ گونه همکاری و خیرخواهی دریغ نورزند. چنین نظارتی نه تنها دخالت در کارهای دولت ، کارشکنی و مزاحمت محسوب نمی شود، بلکه از حقوق خدشه ناپذیر ملّی شمرده شده است و آن که راءی می دهد، حقّ نظارت هم دارد. به تعبیر امیرمؤ منان صلوات اللّه علیه :

(...اَمّا حَقّی عَلَیْکُمْ فَالْوَفاءُ بِالْبَیْعَهِ وَ النَّصیحَهُ فِی الْمَشْهَدِ وَ الْمَغیبِ...)435

امّا حق من بر شما این است که به میثاق خود وفادار باشید و آشکارا و نهان (برای دولت ) خیرخواهی کنید.

جالب است که امام (ع ) نصیحت و نظارت ملّت را از حقوق مسلّم دولت می داند که آن ، حق ندارد از چنین مسؤ ولیتی شانه خالی کند و این هم نباید از استیفای چنین حقّی طفره برود!

ج نظارت دولت نسبت به ملّت

نظارت دولت بر امور ملّت نیز امری بدیهی است که نیاز

به برهان ندارد و حتّی می توان گفت : فلسفه وجودی دولت را، نظارت ، برنامه ریزی و حلّ و فصل کارهای مردم تشکیل می دهد که بدون آن ، دولت و حکومت ، مفهومی ندارد.

د نظارت ملّت نسبت به ملّت

این نوع نظارت ، اصلی ترین و کارسازترین است که در یک بسیج فراگیر و بادوام ، فردفرد جامعه اسلامی را نسبت به همکیشان و همنوعان خود، مسؤ ول می داند و ضمن شخصیت دادن به افراد، به آنان حق می دهد که در محدوده عقل و شرع ، بر کارهای دیگران ، نظارت کنند و دلسوزانه و خردمندانه آنان را از زشتی ها باز دارند و به سوی نیکی ها سوق دهند.

قرآن مجید، امتیاز سودمند مؤ منان از دیگران را (توصیه به حق ) می داند و می فرماید:

(...اَلَّذینَ امَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ...)436

(تواصی به حق ) بدین معناست که برخی از مؤ منان ، برخی دیگر را به پیروی از حق و ادامه آن سفارش کنند و چنین کاری وسیعتر از امر به معروف و نهی از منکر است و شامل عقائد و افکار و هر ترغیب و تشویقی نسبت به کارهای شایسته می شود.437

نظارت کارشناسانه

با توجه به آنچه گذشت ، شاید این توهّم پیش آید که اسلام به هر کس و در هر موقعیت علمی و اجتماعی اجازه می دهد که در همه کارها دخالت کند و اظهار نظر نماید.

برای رفع چنین توهّمی می گوییم : نظارت همگانی به معنای دخالت همه افراد اعم از دانا و نادان نیست ؛ زیرا این روش نه شدنی است و

نه صورت شرعی دارد؛ بلکه مراد از (نظارت همگانی ) اظهار نظر کارشناسانه از سوی متخصصان و آگاهان جامعه است که ضمن معقول بودن ، قطعاً در بهینه سازی اوضاع اجتماعی ، کارساز خواهد بود، چنانکه حضرت صادق (ع )، پیرامون (امر به معروف و نهی از منکر) که بخشی از (نظارت همگانی ) است می فرماید:

آمر و ناهی باید آگاه ، عادل و خوش برخورد باشد.438

در قرآن مجید نیز آمده است :

(وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ اُمَّهٌ یَدْعُونَ اِلَی الْخَیْرِ وَ یَاءْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ)439

گروهی از شما باید (مردم را) به خیر و صلاح دعوت کنند و به خوبی ها فرمان دهند و از بدی ها باز دارند.

پر واضح است که این گروه باید دارای شرایط نظارت عمومی و امر به معروف و نهی از منکر باشند.

اصول نظارتی

در معارف اسلامی سر فصل هایی وجود دارد که به طور مستقیم با نظارت همگانی مرتبط است و بسیاری از آنها از اصول خدشه ناپذیر اسلام نیز به حساب می آید و اهمّیت اصل نظارت را دو چندان می کند، برخی از آنها بدین قرار است :

1 اهتمام به امور مسلمانان

ضرورت و اهمیّت اصل (اهتمام ) به حدّی است که در حدیث مشهور پیامبراکرم (ص )، تارک آن از زمره مسلمانان خارج است :

(مَنْ اَصْبَحَ لا یَهْتَمُّ بِاُمُورِ الْمُسْلِمینَ فَلَیْسَ مِنْهُمْ وَ مَنْ سَمِعَ رَجُلاً یُنادی یا لَلْمُسْلِمینَ فَلَمْ یُجِبْهُ فَلَیْسَ بِمُسْلِمٍ)440

هر کس صبح کند و به امور مسلمانان اهتمام نورزد، از آنان نیست و هر کس بشنود مردی مسلمانان را به یاری می طلبد و اجابتش نکند، مسلمان نیست .

2 امر به معروف و

نهی از منکر

این اصل از بزرگ ترین اصول نظارتی اسلام است که در گستره وسیعی مسلمانان را موظّف می کند بر اعمال و گفتار یکدیگر نظارت کنند و در صورت مشاهده خلاف ، به اصلاح آن اقدام نمایند. همینطور این اصل ، از ویژگی های لا ینفکّ مؤ منان است که در تحکیم احکام اسلام و (فضیلت زایی ) و (رذیلت زدایی ) جامعه اسلامی ، نقشی عظیم دارد و مهم ترین بخش نظارت همگانی را نیز تشکیل می دهد.

3 و 4 اخوت و اصلاح

این دو اصل نیز بر ضرورت نظارت تاءکید دارد، قرآن مجید درباره آن دو می فرماید:

(اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَهٌ فَاَصْلِحُوا بَیْنَ اَخَوَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ)441

همانا مؤ منان ، برادر یکدیگرند، پس دو برادر خویش را صلح و آشتی دهید و تقوای الهی پیشه سازید، شاید مورد رحمت (خدا) واقع شوید.

حضرت صادق (ع ) با عنایت به اصل اصلاح می فرماید:

(اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَهٌ بَنُوأَبٍ وَ اُمٍّ فَاِذا ضَرَبَ عَلی رَجُلٍ مِنْهُمْ عِرْقٌ سَهَرَ لَهُ الاْ خَرُونَ)442

همانا مؤ منان برادر و فرزندان یک پدر و مادر هستند و هرگاه یکی از آنها دچار دردی شود، دیگران به خاطر او بی خواب می شوند.

همچنین آن حضرت بودجه ای را به این امر اختصاص می داد و افرادی را ماءمور می کرد که میان شیعیان را سازش دهند.443

5 شورا

اصل مشورت هم در میان مردم و هم در ارتباط ملت و رهبری مورد تاءکید قرآن است : در جایی ، مؤ منان واقعی را با ویژگی مشورت می ستاید و می فرماید:

(وَ اَمْرُهُمْ شُوری بَیْنَهُمْ...)444

مؤ منان در کارهایشان با هم مشورت می کنند.

و

از سویی دیگر به پیامبر(ص ) دستور می دهد: تا با مردم ، مشورت کند:

(وَ شاوِرْهُمْ فِی الاَْمْرِ...)445

در کارت با مردم مشورت کن .

6 سود رسانی

مسلمانان نه تنها موظفند از زیان رسانی به همکیشان و همنوعان خود،خودداری ورزند، بلکه لازم است تلاش کنند در حد توان به یکدیگر سود رسانند و خیر و برکاتشان نصیب دیگران شود این موضوع در اسلام تا آن اندازه مورد عنایت است که ملاک محبوبیت مردم در پیشگاه خدا قرار گرفته است و حضرت صادق (ع ) می فرماید:

(سُئلَ رَسُولُ اللّهِ(ص ) مَنْ اَحَبُّ النّاسِ اِلَی اللّهِ، قالَ: اَنْفَعُ النّاسِ لِلنّاسِ)446

از رسول خدا(ص ) پرسیدند: محبوب ترین مردم ، نزد خدا کیست ؟ پاسخ داد: آن که بیش از دیگران به مردم سود رساند.

این اصل نیز در ارتباط مستقیم با نظارت همگانی قرار دارد.

یادآور می شویم که موضوعات متعددی چون انفاق ، احسان ، صله رحم و... در ردیف اصول نظارتی قرار دارند که به علت عدم گنجایش درس به آنها نپرداختیم .

منابع و مآخذ

قرآن کریم

نهج البلاغه ، فیض الاسلام

ارشاد، شیخ مفید، ترجمه و شرح سید هاشم رسولی محلاتی ، انتشارات علمیه .

اصول کافی ، محمد بن یعقوب کلینی ، انتشارات دار صعب ، بیروت

بحارالانوار، علاّمه مجلسی ، انتشارات اسلامیه .

تحریر الوسیله ، امام خمینی ، چاپ اسماعیلیان .

تحف العقول ، ابن شعبه ، ترجمه کمره ای ، انتشارات کتابچی .

الترغیب و الترهیب ، عبدالعظیم بن عبدالقوی المنذری ، چاپ سوم ، داراحیاء التراث العربی ، بیروت .

تفسیر نمونه ، جمعی از نویسندگان ، انتشارات اسلامیه .

تفسیر نورالثقلین ، چاپ علمیه قم .

خصال ، شیخ صدوق ، مترجم ، انتشارات اسلامیه

.

درّالمنثور، سیوطی ، دارالمعرفه ، بیروت .

روزنامه جمهوری اسلامی ، سال 1373 و 1374.

سفینه البحار، شیخ عبّاس قمّی ، انتشارات کتابخانه سنایی .

شرح غررالحکم و دررالکلم ، آمدی ، انتشارات دانشگاه تهران .

شرح نهج البلاغه ، ابن ابی الحدید، بیروت .

صحیفه نور، امام خمینی (ره )، مرکز مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی ، انتشارات وزارت ارشاد اسلامی .

فلاح السائل ، سید بن طاووس ، دفتر تبلیغات اسلامی .

الغدیر، علامه امینی ، انتشارات اسلامیه .

گناهان کبیره ، شهید دستغیب ، انتشارات صبا.

لغت نامه دهخدا.

مثنوی هفت اورنگ ، احمد جامی ، تصحیح مدّرس گیلانی ، چاپ ششم ، انتشارات سعدی .

مجمع البیان ، طبرسی ، دارالمعرفه بیروت .

محجه البیضاء، فیض کاشانی ، دفتر انتشارات اسلامی .

مصباح الشریعه ، عبدالرزّاق گیلانی ، کتابخانه صدوق .

المفردات ، راغب اصفهانی ، بیروت .

مقتل الحسین (ع )، مقرّم ، کتابفروشی بصیرتی .

مکاتیب الرسول ، علی احمدی ، نشر یس .

مکارم الاخلاق ، طبرسی ، مؤ سسه اعلمی ، بیروت .

من لا یحضره الفقیه ، شیخ صدوق ، دار صعب ، بیروت .

المیزان ، علاّمه طباطبایی ، اسماعیلیان .

میزان الحکمه ، محمدی ری شهری ، دفتر تبلیغات اسلامی .

وجدان ، محمد تقی جعفری ، انتشارات اسلامی .

وسائل الشیعه ، شیخ حرّ عاملی ، بیروت .

پی نوشتها

1تا190

1 قاموس ، المنجد، فرهنگ معین ، لغت نامه دهخدا، واژه های حریت و آزادی .

2 المیزان ، ج 4، ص 116-117 (تلخیص ).

3 گفتارهای معنوی ، استاد شهید مرتضی مطهری . گفتار اول و دوم .

4 شرح غرر الحکم ، ج 6، ص 317.

5 انسان (76)، آیه 3.

6 آل عمران

(3)، آیه 64.

7 تحف العقول ، ترجمه کمره ای ، ص 250.

8 اعراف (7)، آیه 157.

9 بحارالانوار، ج 23، ص 259، اسلامیه .

10 همان ، ج 102، ص 200.

11 مثنوی ، مولوی .

12 نهج البلاغه ، فیض الاسلام ، خطبه 221، ص 723.

13 شرح نهج البلاغه ،ابن ابی الحدید، ج 11، ص 215.

14 مقتل الحسین (ع )، مقرّم ، ص 280.

15 بحارالانوار، ج 71، ص 69.

16 شرح غرر الحکم ، ج 6، ص 36.

17 بحارالانوار، ج 69، ص 387.

18 همان ، ص 277.

19 شرح غرر الحکم ، ج 3، ص 392.

20 فرهنگ معین ، واژه امانت .

21 بقره (2)، آیه 283.

22 نساء(4)، آیه 58.

23 شرح غرر الحکم ، ج 4، ص 47.

24 همان ، ج 5، ص 448.

25 احزاب (33)، آیه 72.

26 المیزان ، ج 16، ص 349.

27 المیزان ، ج 16، ص 351-352.

28 بحارالانوار، ج 23، ص 145.

29 نساء(4)، آیه 58.

30 اصول کافی ، محمد بن یعقوب کلینی ، ج 1، ص 277.

31 تفسیر نورالثقلین ، ج 4، ص 313.

32 فرقان (25)، آیه 30.

33 بحارالانوار، ج 75، ص 116.

34 وسائل الشیعه ، ج 13، ص 224.

35 بحارالانوار، ج 75، ص 116.

36 همان ، ص 115

37 مؤ منون (23)، آیه 8.

38 شرح غررالحکم ، ج 6، ص 400.

39 بحارالانوار، ج 75، ص 114.

40 خصال ، شیخ صدوق ، مترجم ، ص 139.

41 بحارالانوار، ج 77، ص 273.

42 بحارالانوار، ج

75، ص 117.

43 همان .

44 همان ، ص 115.

45 همان ، ج 74، ص 176.

46 شرح غرر الحکم ، ج 3، ص 134.

47 بحارالانوار، ج 75، ص 114.

48 همان ، ج 78، ص 60.

49 همان ، ج 75، ص 170.

50 بحارالانوار، ج 75، ص 116.

51 آل عمران (3)، آیه 103.

52 حجرات (49)، آیه 10.

53 بحار الانوار، ج 74، ص 279.

54 همان ، ج 78، ص 175.

55 وسائل الشیعه ، ج 11، ص 473.

56 اَلاَْخِلاّءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوُّ اِلا الْمُتَّقینَ (زخرف (43)، آیه 67).

57 حجر(15)، آیه 47.

58 وسائل الشیعه ، ترجمه آزاد، ج 8، ص 404-405.

59 بحارالانوار، ج 78، ص 33.

60 الغدیر، ج 3، ص 112.

61 بحارالانوار، ج 74، ص 173 و 175.

62 کافی ، ج 2، ص 169.

63 همان ، ج 8، ص 126.

64 بحارالانوار، ج 74، ص 236.

65 بحارالانوار، ج 78، ص 291.

66 همان ، ج 74، ص 233.

67 مفردات ، راغب اصفهانی ، واژه های راءف و رحم .

68 بقره (2)، آیه 143.

69 توبه (9)، آیه 117.

70 همان ، آیه 128.

71 غافر(40)، آیه 7.

72 فتح (48)، آیه 29.

73 اصول کافی ، ج 2، ص 174.

74 مریم (19)، آیه 96.

75 مجادله (58)، آیه 22.

76 بحارالانوار، ج 74، ص 399.

77 همان ، ص 394.

78 اصول کافی ، ج 2، ص 175.

79 بحارالانوار، ج 74، ص 392.

80 شرح غررالحکم ، ج 5، ص 245.

81 همان ،

ج 4، ص 423.

82 همان ،ج 5، ص 409.

83 شرح غررالحکم ، ج 2، ص 411.

84 همان ، ص 431.

85 بحارالانوار، ج 74، ص 405.

86 اسراء(17)، آیه 24.

87 بحارالانوار، ج 78، ص 99.

88 نهج البلاغه ، خطبه 140، ص 428.

89 بحارالانوار، ج 93، ص 325.

90 شرح غررالحکم ، ج 4، ص 623.

91 همان ، ج 5، ص 253.

92 مائده (5)، آیه 2.

93 مفردات ، راغب اصفهانی ، واژه برّ.

94 بحارالانوار، ج 76، ص 267.

95 همان ، ج 100، ص 94.

96 بحارالانوار، ج 77، ص 31.

97 محمد(47)، آیه 7.

98 اصول کافی ، ج 1، ص 142.

99 نهج البلاغه ، نامه 45، ص 966.

100 بحارالانوار، ج 27، ص 251.

101 کمک های رهبر، ملت و دولت به مسلمانان خارج از جمهوری اسلامی در همین راستا قرار دارد و آنان ، بی اعتنا به حربه های زنگ زده ای چون حقوق بشر، عفو بین الملل ، عدم دخالت در امور داخلی کشورها و... به وظیفه الهی خود عمل می کنند.

102 بحارالانوار، ج 43، ص 116.

103 سیره ابن هشام ، ج 1، ص 140.

104 همان ، ج 4، ص 32.

105 مائده (5)، آیه 2.

106 عبس (80)، آیه 36. (روزی که مرد، از برادر، مادر، پدر، همسر و فرزندان خویش ، فرار می کند.)

107 بحارالانوار، ج 7، ص 314.

108 شرح غررالحکم ، ج 6، ص 262.

109 بحارالانوار، ج 103، ص 107.

110 یس (36)، آیه 60.

111 بقره (2)، آیه 40.

112 اسراء(17)،

آیه 34.

113 توبه (9)، آیه 4.

114 نهج البلاغه ، نامه 53، ص 1027.

115 اصول کافی ، ج 2، ص 162.

116 مؤ منون (23)، آیه 8.

117 اصول کافی ، ج 2، ص 364.

118 بحارالانوار، ج 77، ص 398.

119 همان ، ج 72، ص 198.

120 شرح غررالحکم ، ج 6، ص 262.

121 بحارالانوار، ج 77، ص 169.

122 آل عمران (3)، آیه 76.

123 شرح غررالحکم ، ج 2، ص 161.

124 شرح غررالحکم ، ج 1، ص 70.

125 همان ، ج 5، ص 464.

126 همان ، ج 6، ص 40.

127 همان ، ج 4، ص 418.

128 فتح (48)، آیه 10.

129 شرح غررالحکم ، ج 2، ص 10.

130 همان ، ص 616.

131 همان ، ج 5، ص 469.

132 مریم (19)، آیه 54.

133 بحارالانوار، ج 16، ص 118.

134 همان ، ج 70، ص 120.

135 فروع کافی ، ج 5، ص 299.

136 المنجد، واژه ضبط.

137 روزنامه جمهوری اسلامی ، مورخه 6/1/1373.

138 نهج البلاغه ، خطبه 157، ص 499.

139 بحارالانوار، ج 78، ص 321.

140 وسائل الشیعه ، ج 12، ص 282.

141 اعراف (7)، آیه 31.

142 روزنامه جمهوری اسلامی ، مورخه 14/1/74، ص 3.

143 مکارم الاخلاق ، طبرسی ، ص 17.

144 همان ، ص 13 15.

145 نساء(4)، آیه 59.

146 همان ، آیه 83.

147 حجرات (49)، آیه 1.

148 المعجم المفهرس لالفاظ القرآن ، واژه حدود.

149 وسائل الشیعه ، ج 14، ص 132.

150 همان ، ج 19،

ص 181.

151 همان ، ص 182.

152 روزنامه جمهوری اسلامی ، مورخه 14/1/74، ص 3.

153 فرهنگ معین ، ذیل عنوانِ (وجدان ) (وجدان به کسرِ واو است ، ولی در تداول ایران و عراق به ضمّ و او هم تلفظ می شود.)

154 برگرفته از وجدان ، محمد تقی جعفری ، ص 12 13.

155 بلد(90)، آیه 10.

156 تفسیر نورالثقلین ، ج 5، ص 581.

157 شمس (91)، آیه 8.

158 قیامت (75)، آیات 14 15.

159 بحارالانوار،ج 75، ص 29.

160 همان ، ج 22، ص 157.

161 پیام نوروزی مقام معظم رهبری (روزنامه جمهوری اسلامی ، تاریخ 23/1/74، ص 7.)

162 بحارالانوار، ج 41، ص 116.

163 نهج البلاغه ، خطبه 27، ص 95.

164 نهج البلاغه ، نامه 47، ص 978.

165 همان ، نامه 45، ص 970 971.

166 پیام نوروزی (روزنامه جمهوری اسلامی ، مورخه 6/1/73)

167 وجدان ، ص 295.

168 همان ، ص 348.

169 تفسیر نمونه ، جمعی از نویسندگان ، ج 1، ص 63.

170 بقره (2)، آیه 9.

171 انعام (6)، آیه 123.

172 انعام (6)، آیه 62، نمل (27)، آیه 3، بقره (2)، آیه 2 و 119 و... .

173 یونس (10)، آیه 32.

174 بحارالانوار، ج 68، ص 377.

175 شرح غررالحکم ، ج 3، ص 370.

176 اصول کافی ، ج 2، ص 170.

177 شرح نهج البلاغه ، ابن ابی الحدید، ج 20، ص 299.

178 بحارالانوار، ج 32، ص 9.

179 ر. ک : همان ، ج 6، ص 27.

180 همان ، ج

8، ص 57.

181 وسائل الشیعه ، ج 8، ص 235 تا 357. (امام صادق (ع ): (لِلدّابَّهِ عَلی صاحِبِها سَبْعَهُ حُقُوقٍ).همان ، ص 351).

182 برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به بحارالانوار، ج 74، ص 2 و تحف العقول .

183 بحارالانوار، ج 10، ص 229.

184 همان ، ج 74، ص 278.

185 همان ، ج 78، ص 242.

186 وسائل الشیعه ، ج 18، ص 237.

187 همان ، ج 8، ص 550.

188 بحارالانوار، ج 68، ص 377.

189 مجمع البیان ، طبرسی ، ج 1 2 ، ص 515.

190 مفردات ، راغب اصفهانی ، واژه حسن .

191تا350

191 وسائل الشیعه ، ج 8، ص 318.

192 شرح غررالحکم ، ج 4، ص 530.

193 بقره (2)، آیه 195.

194 عنکبوت (29)، آیه 69.

195 المحجه البیضاء، ج 3، ص 364.

196 شرح غررالحکم ، ج 2، ص 375.

197 شرح غررالحکم ، ج 2، ص 375.

198 روشن است که احسان و نیکی نسبت به خداوند متعال به معنای نفع رساندن به او نیست بلکه منظور همان اطاعت و ایمان به خداست .

199 فروع کافی ، ج 8، ص 11.

200 تفسیر نورالثقلین ، ج 1، ص 181.

201 عنکبوت (29)، آیه 69.

202 مجمع البیان ، ج 7 8، ص 458.

203 اسراء(17)، آیه 23.

204 من لا یحضره الفقیه ، ج 4، ص 407.

205 فروع کافی ، ج 5، ص 511.

206 وسائل الشیعه ، ج 11، ص 69.

207 بحارالانوار، ج 75، ص 49.

208 وسائل الشیعه ، ج 11، ص

109.

209 شرح غررالحکم ، ج 2، ص 147.

210 شرح غررالحکم ، ج 4، ص 594.

211 همان ، ج 5، ص 332.

212 همان ، ص 377.

213 همان ، ج 1، ص 393.

214 شرح غررالحکم ، ج 6، ص 161.

215 همان ، ج 1، ص 199.

216 همان ، ج 5، ص 457.

217 مفردات ، راغب اصفهانی ، واژه عدل .

218 نهج البلاغه ، حکمت 429، ص 1290.

219 نحل (16)، آیه 90.

220 نساء(4)، آیه 135.

221 مائده (5)، آیه 8.

222 حدید(57)، آیه 25.

223 شرح غررالحکم ، ج 3، ص 374.

224 مائده (5)، آیه 42.

225 شوری (42)، آیه 15.

226 نهج البلاغه ، نامه 53، ص 1006.

227 شرح غررالحکم ، ج 3، ص 206.

228 همان ، ص 353.

229 نساء(4)، آیه 10.

230 آل عمران ، (3)، آیه 140.

231 نهج البلاغه ، خطبه 175، ص 575.

232 بقره (2)، آیه 124.

233 مجمع البیان ، ج 1 2، ص 380.

234 نهج البلاغه ، نامه 41، ص 957.

235 همان ، نامه 53، ص 1012.

236 تحریر الوسیله ، امام خمینی ، ج 1، ص 5، 274 و ج 2، ص 407.

237 شرح غررالحکم ، ج 2، ص 394.

238 بحارالانوار، ج 10، ص 229.

239 بقره (2)، آیه 279.

240 نساء(4)، آیه 148، نحل (14)، آیه 41، حج (22)، آیه 39.

241 بحارالانوار، ج 32، ص 33.

242 نهج البلاغه ، خطبه 33، ص 111.

243 بحارالانوار، ج 40، ص 113.

244 وسائل الشیعه ، ج 3،

ص 301.

245 بحارالانوار، ج 75، ص 17.

246 همان ، ج 74، ص 21.

247 بحارالانوار، ج 75، ص 377.

248 ر. ک : المعجم المفهرس ، قرآن مجید، واژه ظلم .

249 بحارالانوار، ج 13، ص 337.

250 همان ، ج 78، ص 382.

251 بحارالانوار، ج 75، ص 21.

252 همان ، ص 254.

253 بحارالانوار، ج 75، ص 21.

254 همان ، ص 19.

255 میزان الحکمه ، ج 5، ص 615، به نقل از الدّر المنثور، ج 2، ص 255.

256 بحارالانوار، ج 75، ص 20.

257 همان ، ج 68، ص 19.

258 همان ، ج 75، ص 18.

259 همان ، ج 68، ص 17.

260 بحارالانوار، ج 73، ص 375.

261 همان ، ج 75، ص 18.

262 برای اطلاع بیشتر ر. ک گناهان کبیره ، شهید دستغیب ، گناه شماره 30.

263 با استفاده از جامع السعادات ، ج 1، ص 342 343.

264 اصول کافی ، ج 2، ص 103.

265 بحارالانوار، ج 10، ص 369.

266 اصول کافی ، ج 2، ص 99.

267 وسائل الشیعه ، ج 8، ص 506.

268 شرح غررالحکم ، ج 3، ص 393.

269 روضه ، کافی ، ج 8، ص 244.

270 شرح غررالحکم ، ج 1، ص 339.

271 همان ، ج 3، ص 392.

272 همان ، ص 391.

273 بحارالانوار، ج 61، ص 290.

274 اصول کافی ، ج 2، ص 56.

275 وسائل الشیعه ، ج 8، ص 507.

276 وسائل الشیعه ، ج 8، ص 503.

277 اصول کافی ، ج

2، ص 56.

278 همان ، ص 100.

279 همان ، ص 99.

280 وسائل الشیعه ، ج 2، ص 905.

281 اصول کافی ، ج 1، ص 26.

282 همان ، ج 2، ص 100.

283 سفینه البحار، ج 1، ص 411.

284 وسائل الشیعه ، ج 8، ص 508.

285 اصول کافی ، ج 2، ص 101.

286 همان ، ص 103.

287 وسائل الشیعه ، ج 8، ص 504.

288 همان ، ص 506.

289 مفردات ، راغب اصفهانی ، واژه صدق .

290 همان .

291 محجه البیضاء، ج 8، ص 141.

292 گناهان کبیره ، شهید دستغیب ، ج 1، ص 282.

293 نساء(2)، آیه 86.

294 یس (36)، آیه 52.

295 اصول کافی ، ج 2، ص 104.

296 شرح غررالحکم ، ج 1، ص 104.

297 همان ، ص 139.

298 همان ، ج 2، ص 6.

299 مریم (19)، آیات 27 33.

300 شرح غررالحکم ، ج 6، ص 118.

301 بحارالانوار، ج 69، ص 386.

302 بحارالانوار، ج 77، ص 69.

303 اصول کافی ، ج 2، ص 105.

304 بحارالانوار، ج 7، ص 303.

305 شرح غررالحکم ، ج 4، ص 363.

306 مثنوی هفت اورنگ ، جامی ، به تصحیح مدرس گیلانی ، ص 946.

307 شرح غررالحکم ، ج 2، ص 494.

308 بحارالانوار، ج 72، ص 262.

309 شرح غررالحکم ، ج 1، ص 96.

310 همان ، ص 281.

311 همان ، ج 3، ص 208.

312 همان ، ج 4، ص 599.

313 شرح غررالحکم ، ج 5، ص

118.

314 بحارالانوار، ج 78، ص 269.

315 همان ، ص 303.

316 گناهان کبیره ، ج 1، ص 298 تا 302.

317 مفردات ، راغب اصفهانی ، واژه عزّ.

318 المیزان ، ج 17، ص 22.

319 یونس (10)، آیه 65.

320 فاطر(35)، آیه 10.

321 المیزان ، ج 17، ص 22.

322 منافقون (63)، آیه 8.

323 آل عمران (2)، آیه 139.

324 بحارالانوار، ج 68، ص 16.

325 فروع کافی ، ج 5، ص 63.

326 بحارالانوار، ج 78، ص 453.

327 شرح غررالحکم ، ج 5، ص 291.

328 بحارالانوار،ج 77، ص 285.

329 فروع کافی ، ج 5، ص 37.

330 وسائل الشیعه ، ج 11، ص 9.

331 بحارالانوار، ج 46، ص 50.

332 همان ، ج 77، ص 376.

333 همان ، ج 82، ص 128.

334 همان ، ج 69، ص 382.

335 اصول کافی ، ج 2، ص 144.

336 شرح غررالحکم ، ج 3، ص 333.

337 همان ، ج 1، ص 152.

338 بحارالانوار، ج 78، ص 84.

339 همان ، ج 45، ص 7.

340 شرح غررالحکم ، ج 1، ص 120.

341 بحارالانوار، ج 78، ص 164.

342 بحارالانوار، ج 13، ص 419.

343 همان ، ج 72، ص 232.

344 همان ، ج 87، ص 229.

345 شرح غررالحکم ، ج 4 ، ص 93.

346 مفردات ، راغب اصفهانی ، المنجد، لغت نامه دهخدا، واژه نصح و نصیحت .

347 شرح غررالحکم ، ج 6، ص 427.

348 شرح غررالحکم ، ج 5، ص 104.

349 فروع کافی ، ج

8، ص 54.

350 اصول کافی ، ج 2، ص 208.

351تا446

351 نهج البلاغه ، خطبه 120، ص 373.

352 وسائل الشیعه ، ج 11، ص 595.

353 بحارالانوار، ج 27، ص 72.

354 همان ، ج 16، ص 151.

355 اصول کافی ، ج 2، ص 164.

356 شعرا(26)، آیه 3.

357 اعراف (7)، آیه 63.

358 همان ، آیه 68.

359 اعراف (7)، آیه 79.

360 همان ، آیه 93.

361 مکاتیب الرسول ، علی احمدی ، ص 31.

362 وسائل الشیعه ، ج 8، ص 428.

363 شرح غررالحکم ، ج 5، ص 565.

364 من لا یحضره الفقیه ، ج 4، ص 58.

365 شرح غررالحکم ، ج 2، ص 531.

366 همان ، ج 1، ص 161.

367 شرح غررالحکم ، ج 5، ص 277.

368 بحارالانوار، ج 1، ص 180.

369 رعد(13)، آیه 21.

370 بحارالانوار، ج 23، ص 268 .

371 همان ، ج 74، ص 68.

372 بحارالانوار، ج 75، ص 115.

373 همان ، ج 67، ص 278.

374 اصول کافی ، ج 2، ص 152.

375 بحارالانوار، ج 74، ص 131.

376 همان ، ص 96.

377 بحارالانوار، ج 69، ص 386.

378 همان ، ج 40، ص 61.

379 شرح غررالحکم ، ج 6، ص 34.

380 رعد(13)، آیه 25.

381 بحارالانوار، ج 47، ص 163.

382 بحارالانوار، ج 47، ص 163.

383 همان ، ج 74، ص 100.

384 شرح غررالحکم ، ج 4، ص 207.

385 اصول کافی ، ج 2، ص 152.

386 بحارالانوار، ج 74، ص 100.

387 همان

، ج 68، ص 378.

388 بحارالانوار، ج 77، ص 151.

389 اصول کافی ، ج 2، ص 156.

390 همان ، ص 157.

391 بحارالانوار، ج 74، ص 131.

392 همان ، ص 89.

393 نهایه ، ابن اثیر، ج 1، ص 50.

394 ر. ک : بحارالانوار، ج 87، ص 70.

395 امام صادق (ع ) فرمود: (اَلْمُواساتُ لاَِهْلِ الْحاجَهِ مواسات برای نیازمندان است ، (همان ، ج 74، ص 256).

396 اسراء(17)، آیه 21.

397 بحارالانوار، ج 69، ص 370.

398 بقره (2)، آیه 43.

399 بحارالانوار، ج 74، ص 228.

400 بحارالانوار، ج 42، ص 68.

401 همان ، ج 67، ص 352.

402 همان ، ج 78، ص 281.

403 ر. ک : بحارالانوار، ج 96، ص 342.

404 فلاح السائل ، سید بن طاووس ، ص 142.

405 وسائل الشیعه ، ج 3، ص 81.

406 بحارالانوار، ج 74، ص 395.

407 همان ، ج 77، ص 270.

408 همان ، ج 78، ص 82.

409 وسائل الشیعه ، ج 6، ص 299.

410 بحارالانوار، ج 74، ص 397. (در آیات یاد شده خداوند خشنودی خویش را از نفس مطمئنه ابراز داشته و به او وعده بهشت مخصوص می دهد.)

411 بحارالانوار، ج 2، ص 266.

412 همان ، ج 28، ص 104.

413 انعام (6)، آیه 159.

414 روم (30)، آیات 31 32.

415 مثنوی هفت اورنگ ، جامی ، به تصحیح مدرس گیلانی ، ص 550.

416 آل عمران (3)، آیه 103.

417 بحارالانوار، ج 2، ص 148.

418 بحارالانوار، ج 32، ص 61.

419

آل عمران (3)، آیه 64.

420 صحیفه نور، ج 20، ص 70.

421 حشر(59)، آیه 7.

422 مجمع البیان ، ج 9 10، ص 392.

423 انفال (8)، آیه 46.

424 بحارالانوار، ج 24، ص 85.

425 المیزان ، ج 3، ص 379.

426 بحارالانوار، ج 37، ص 223.

427 همان ، ج 32، ص 360.

428 نهج البلاغه ، ج 127، ص 392.

429 بحارالانوار، ج 75، ص 38.

430 بقره (2)، آیه 213.

431 توبه (9)، آیه 71.

432 المیزان ، ج 9، ص 338.

433 تحریم (66)، آیه 6.

434 الترغیب و الترهیب ، ج 1، ص 121.

435 نهج البلاغه ، خطبه 34، ص 114.

436 عصر(103)، آیه 3.

437 المیزان ، ج 20، ص 357.

438 وسائل الشیعه ، ج 11، ص 403.

439 آل عمران (3)، آیه 104.

440 اصول کافی ، ج 2، ص 164.

441 حجرات (49)، آیه 10.

442 اصول کافی ، ج 2، ص 165.

443 اصول کافی ، ج 2، ص 209.

444 شوری (42)، آیه 38.

445 آل عمران (2)، آیه 159.

446 اصول کافی ، ج 2، ص 164.

درباره مركز

بسمه تعالی

هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ

آیا کسانى که مى‏دانند و کسانى که نمى‏دانند یکسانند ؟

سوره زمر/ 9

مقدمه:

موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان، از سال 1385 هـ .ش تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن فقیه امامی (قدس سره الشریف)، با فعالیت خالصانه و شبانه روزی گروهی از نخبگان و فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.

مرامنامه:

موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان در راستای تسهیل و تسریع دسترسی محققین به آثار و ابزار تحقیقاتی در حوزه علوم اسلامی، و با توجه به تعدد و پراکندگی مراکز فعال در این عرصه و منابع متعدد و صعب الوصول، و با نگاهی صرفا علمی و به دور از تعصبات و جریانات اجتماعی، سیاسی، قومی و فردی، بر مبنای اجرای طرحی در قالب « مدیریت آثار تولید شده و انتشار یافته از سوی تمامی مراکز شیعه» تلاش می نماید تا مجموعه ای غنی و سرشار از کتب و مقالات پژوهشی برای متخصصین، و مطالب و مباحثی راهگشا برای فرهیختگان و عموم طبقات مردمی به زبان های مختلف و با فرمت های گوناگون تولید و در فضای مجازی به صورت رایگان در اختیار علاقمندان قرار دهد.

اهداف:

1.بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام)

2.تقویت انگیزه عامه مردم بخصوص جوانان نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی

3.جایگزین کردن محتوای سودمند به جای مطالب بی محتوا در تلفن های همراه ، تبلت ها، رایانه ها و ...

4.سرویس دهی به محققین طلاب و دانشجو

5.گسترش فرهنگ عمومی مطالعه

6.زمینه سازی جهت تشویق انتشارات و مؤلفین برای دیجیتالی نمودن آثار خود.

سیاست ها:

1.عمل بر مبنای مجوز های قانونی

2.ارتباط با مراکز هم سو

3.پرهیز از موازی کاری

4.صرفا ارائه محتوای علمی

5.ذکر منابع نشر

بدیهی است مسئولیت تمامی آثار به عهده ی نویسنده ی آن می باشد .

فعالیت های موسسه :

1.چاپ و نشر کتاب، جزوه و ماهنامه

2.برگزاری مسابقات کتابخوانی

3.تولید نمایشگاه های مجازی: سه بعدی، پانوراما در اماکن مذهبی، گردشگری و...

4.تولید انیمیشن، بازی های رایانه ای و ...

5.ایجاد سایت اینترنتی قائمیه به آدرس: www.ghaemiyeh.com

6.تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و...

7.راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی

8.طراحی سیستم های حسابداری، رسانه ساز، موبایل ساز، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک، SMS و...

9.برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم (مجازی)

10.برگزاری دوره های تربیت مربی (مجازی)

11. تولید هزاران نرم افزار تحقیقاتی قابل اجرا در انواع رایانه، تبلت، تلفن همراه و... در 8 فرمت جهانی:

1.JAVA

2.ANDROID

3.EPUB

4.CHM

5.PDF

6.HTML

7.CHM

8.GHB

و 4 عدد مارکت با نام بازار کتاب قائمیه نسخه :

1.ANDROID

2.IOS

3.WINDOWS PHONE

4.WINDOWS

به سه زبان فارسی ، عربی و انگلیسی و قرار دادن بر روی وب سایت موسسه به صورت رایگان .

درپایان :

از مراکز و نهادهایی همچون دفاتر مراجع معظم تقلید و همچنین سازمان ها، نهادها، انتشارات، موسسات، مؤلفین و همه بزرگوارانی که ما را در دستیابی به این هدف یاری نموده و یا دیتا های خود را در اختیار ما قرار دادند تقدیر و تشکر می نماییم.

آدرس دفتر مرکزی:

اصفهان -خیابان عبدالرزاق - بازارچه حاج محمد جعفر آباده ای - کوچه شهید محمد حسن توکلی -پلاک 129/34- طبقه اول

وب سایت: www.ghbook.ir

ایمیل: Info@ghbook.ir

تلفن دفتر مرکزی: 03134490125

دفتر تهران: 88318722 ـ 021

بازرگانی و فروش: 09132000109

امور کاربران: 09132000109