روش دوست یابی

مشخصات کتاب

سرشناسه : حیدری سیدمحمد، 1320 -

عنوان قراردادی : کیف تکسب الاصدقاء. فارسی.

عنوان و نام پدیدآور : روش دوست یابی محمد الحیدری ؛ [ترجمه محمدصادق عارف

مشخصات نشر : مشهد بنیاد پژوهشهای اسلامی 1378.

مشخصات ظاهری : [191] ص

شابک : 6000ریال ؛ 9500 ریال : چاپ دوم 964-444-445-0 ؛ 23000 ریال چاپ سوم 978-964-444-445-6 :

یادداشت : چاپ دوم 1380.

یادداشت : چاپ سوم: 1388.

یادداشت : کتابنامه ص [191]؛ همچنین به صورت زیرنویس

موضوع : اخلاق اسلامی موضوع : دوستی (اسلام)

شناسه افزوده : عارف محمد صادق 1299 - ، مترجم شناسه افزوده : بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره : BP254/2 /ح 9ک 9041 1378

رده بندی دیویی : 297/652

شماره کتابشناسی ملی : م 79-2050

آغاز سخن

بسم اللّه الرحمن الرحیم

انما المؤمنون اخوه فاصلحوا بین اخویکم واتقوا اللّه لعلکم ترحمون ((1)) .

واعتصموا بحبل اللّه جمیعا ولاتفرقوا واذکروا نعمه اللّه علیکم اذ کنتم اعداء فالف بین قلوبکم فاصبحتم بنعمه اخوانا وکنتم علی شفا حفره من النار فانقذکم منهما ((2)) .

هو الذی ایدک بنصره وبالمؤمنین واءلف بین قلوبهم لواءنفقت ما فی الا رض جمیعا ما اءلفت بین قلوبهم ولکن اللّه الف بینهم ((3)) .

ادفع بالتی هی احسن فاذالذی بینک وبینه عداوه کاءنه ولی حمیم ((4)) .

الاخلاء یومئذ بعضهم لبعض عدو الا المتقین ((5)) .

ولو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک ((6)) .

گفتاری از مترجم

اخلاق اگر به معنای مجموعه ای از اعمال گفتاری و رفتاری انسان باشد یکی از ارکان مهم دین مبین اسلام است ، و میزان رسوخ اعتقادات دینی افراد و پایبندی آنان به احکام و تعالیم اسلامی در همین عرصه متبلور و نمایان می شود ، و ارزش آنان از نظر دین و تقوا بر همین اساس ارزیابی می گردد .

این رکن مهم دینی به قدری اهمیت دارد که پیامبر اکرم (ص ) فرموده است : بعثت لا تمم مکارم الا خلاق (من برانگیخته شدم تا مکارم اخلاق را کامل کنم ) .

از این رو ، بسیاری از امورگفتاری و رفتاری مانند غیبت کردن ، دروغ گفتن ، تهمت زدن ، آزار و تحقیر مسلمانان که موجب سستی روابط حسنه افراد با یکدیگر و تبدیل دوستیها به دشمنیها و مفاسد دیگر می شود از اهم محرمات الهی و از جمله گناهان کبیره به شمار آمده است .

متاسفانه ما مسلمانها به آنچه خودمان داریم کمتر توجه می کنیم و بیشتر به آنچه دیگران

دارندچشم دوخته ایم ، چه ما از نظر داشتن تعالیم اخلاقی و رهنمودهای زندگی فردی و اجتماعی ازهر جامعه دیگری غنی تر و بی نیازتریم و انبوه احادیث و اخباری که از پیشوایان دینی و مذهبی در زمینه اخلاق و حقوق برادران دینی و لزوم الفت و دوستی آنان با یکدیگر به ما رسیده است ما را از مراجعه به کتابهایی نظیر کتاب آیین دوست یابی دیل کارنگی که خالی از بدآموزیهایی نیست بی نیاز می کند .

خوشبختانه کتابخانه عمومی اهل البیت (ع ) در بغداد مجموعه ای از این احادیث و اخبار را درکتاب حاضر گرد آورده و در دسترس استفاده گذاشته امید است خوانندگان عزیز از آن بهره وافربرند و یقین داشته باشند اگر ما تعالیم پیشوایان دینی خود را به کار بندیم و روابط فردی واجتماعی خود را براساس آنها قرار دهیم در نزد خدا و خلق محبوب و در هر دو جهان خوشبخت و سعادتمند خواهیم بود .

از بنیاد محترم پژوهشهای اسلامی متشکرم که این کتاب را در دسترس این جانب قرار داد تاتوفیق ترجمه آن را به دست آورم .

و نیز از آن جایی که مؤلف کتاب ، منابع احادیث مندرج در آن را به صورت کلی در فهرستی جداگانه که ضمیمه کتاب است ذکر کرده و لازم بود ماخذ احادیث مذکور در هر صفحه در پانوشت همان صفحه قید گردد ، لذا طبق دستور بنیاد محترم همکار عزیزحجه الاسلام والمسلمین جناب آقای سیدحسین رضویان زحمت این کار را تقبل فرموده و آن رابا دقت و صحت انجام دادند که از ایشان سپاسگزاری می کنم .

ومن اللّه التوفیق

مقدمات

مقدمه چاپ دوم

ستایش ویژه

خداوندی است که عزت بخش و نعمت گستر است ، و درود و سلام برپیامبرش محمد(ص ) ، سرور خلایق و خاندان او که ستونهای دین اند ، و نیز بر اصحاب ارجمند و برگزیده او باد .

بعد : در چهار سال پیش که چاپ نخست این کتاب انجام شد چنان با استقبال و تشویق خوانندگان روبرو گردید که من فوق العاده احساس فرح و شادمانی کردم ، و در مدتی کوتاه تمامی نسخه های آن به فروش رسید .

بی شک این امر گواه بر میزان نیاز مردم به امثال این گونه کتابهای حاوی موضوعات سودمند اجتماعی است و نشانه شدت دلبستگی و شیفتگی آنها به آداب برجسته وفرهنگ عالی به دست آمده از سرچشمه تعالیم اهل بیت (ع ) می باشد که سرشار از علوم وفنون و آداب گوناگون است .

از آنگاه که این کتاب نایاب شد بسیاری از مردم نقاط مختلف از من درخواست کردند که نسبت به تجدید چاپ آن اقدام کنم تا امکان استفاده و آگاهی از مطالب آن برای بسیاری از مطالعه کنندگان فراهم شود .

من برای اجابت این درخواست و تقدیم حاصل تلاش ناچیز خود پیوسته در پی فرصت بودم و خداوند را سپاس که مرا در این زمان بدین کارتوفیق عطا فرمود و این پس از آن است که من چیزهای بسیاری را که در چاپ نخست این کتاب نیاورده و ذکر نکرده بودم در این چاپ بر آن افزوده ام به طوری که با داشتن آن نمی توان از این بی نیاز بود .

از خداوند سبحان درخواست دارم که این خدمت را برای رضای خود خالص گرداند

، و در آن روز که مال و فرزند بی قلب سلیم سودی ندارد مرابدان منتفع فرماید .

مؤلف

مقدمه چاپ نخست

ستایش ویژه خداوندی است که میان دلهای مؤمنان الفت و دوستی برقرار کرده و در پرتونعمت خود آنان را برادر گردانیده است .

و درود و تحیت بر سرور پیامبران و مقربترین آنان در نزد خداوند سبحان و بر خاندان او باد که از همه جهانیان والاتر و در دانش وایمان از همه برترند .

اما بعد : این ششمین کتابی است که کتابخانه عمومی اهل البیت (ع ) به منظور تحقق اهداف بزرگ خود و ادای رسالت مقدس خویش به خوانندگان تقدیم می کند تا وعده خود را به آنان که گهگاه نشریاتی در زمینه اصلاح و راهنمایی مردم صادر می کند ایفاء کرده باشد .

این کتاب درباره مهمترین موضوع اجتماعی که بشر تا کنون شناخته است و آن موضوع برقراری دوستی و برادری میان مردم است گفتگو و برای بدست آوردن دوستان وایجاد تاثیر در مردمان بهترین طریقه را ترسیم می کند ، طریقه ای که مبتنی است بر آنچه پیامبر اسلام و خاندان بزرگوار او(ع ) ارائه داده اند و مشتمل بر راهنماییهای دقیق وتعلیمات عالی و ارزشمندی است که برای فرد و اجتماع زندگانی سعادتمندی رابراساس اتحاد و همبستگی و سرشار از محبت صادقانه و برادرانه صحیح تضمین می کند و بر محور همیاری و همکاری متقابل استوار و از هر سوی آن انوار فضیلت واخلاق تابان است .

شما خواننده عزیز در این کتاب خواهید دید بیشتر مطالبی را که دیل کارنگی رئیس مرکز رواب ط انسانی در نیویورک ضمن کتاب ارزشمند و متعهد خود

به نام کیف تکسب الاصدقاء و تؤثر فی الناس ((7)) آورده است پیامبر اسلام (ص ) انسانها و امامان از خاندان او(ع ) بدانها تصریح کرده اند و افزون بر این چیزهایی را طی احادیث خود ذکر فرموده اندکه تا کنون اندیشمندان و دانشمندان بزرگ علوم اجتماعی بدانها نرسیده اند .

بغداد 10/12/1956م - مؤلف

مقدمه

از جمله سخنانی که از دانشمندان علوم اجتماعی به ما رسیده و پیوسته گفته و تکرارمی شود این است که انسان طبیعته اجتماعی است .

معنای این سخن آن است که انسان برحسب فطرت و سرشت خود ناگزیر است با همنوعان خود پیوند برقرار کند و به طوراجتماعی با آنها بسر برد و این غریزه ای است که خداوند در انسانها به ودیعت نهاده تازندگانی آنها استقامت یابد و امور آنها سامان پذیرد .

چه انسان قادر نیست به تنهایی مراحل زندگانی را که از هر سو مکروهات و ناملایمات بدان احاطه دارد و پر از سختیهاو دشواریها و مقرون به انواع خطرهاست بگذراند ، و ناگزیر است از دیگران کمک ویاری بخواهد .

از این رو جوامع متحد به اموری اقدام می کنند که هرگز انجام دادن آنها ازعهده یک فرد ساخته نیست و از کیان خود دفاع می کنند به گونه ای که یک تن هرگز توان آن را ندارد .

روشن است که هر چه صفوف جوامع بشری پیوسته تر و استوارتر باشد و میان آنهاهمکاری و همیاری بیشتر شود به همان اندازه در صحنه های زندگی موفقتر و در مدارج ترقی و کمال برتر و پیشروتر خواهند بود .

به همین سبب اسلام آیین تقدم و بقاست چه همه افراد بشر را

دعوت می کند که در کارهایار و یاور یکدیگر و در زندگی دوستدار هم باشند و دوشادوش هم راه حیات را بسپرندتا آرزوهای آنها تحقق یابد و به اهداف خویش دست یابند .

ندای آسمانی قرآن در میان آنها فریاد می کند : یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر وانثی وجعلناکم شعوبا وقبائل لتعارفوا ان اکرمکم عنداللّه اتقاکم ، ((8)) وتعاونوا علی البر والتقوی ، ((9)) واعتصموا بحبل اللّه جمیعا ولاتفرقوا ، ((10)) ولاتنازعوا فتفشلوا وتذهب ریحکم ، ((11)) انما المؤمنون اخوه فاصلحوا بین اخویکم ((12)) .

این است آنچه اسلام همه مردم را بدان فرا می خواند و چون هر فردی ازافراد انسان در طول زندگانی در معرض شداید رنج دهنده و بلاها و مشکلات به دردآورنده ای قرار می گیرد که نمی تواند به تنهایی در برابر آنها ایستادگی کند لذا هر فردی ناگزیر است کسی یا کسانی از همنوعان خویش را برای روزهای سختی خود داشته باشد ، و رابطه ای استوار و پیوندی مستحکم و دوستی و مودتی بیش از آنچه نسبت به دیگران دارد با آنها برقرار کند تا میان آنها احساساتی برادرانه و صادقانه و محبت ومودتی خالصانه ایجاد شود به طوری که هر یک از آنها دیگری را یاری و پشتیبانی و دربرآوردن نیازهای او با وی همکاری کند و در نجات او از شداید و رهایی او از گرداب مهالک یار و یاور وی باشد .

این ارتباط مقدس که موجب پیوند یک فرد به دیگری می شود و دلهای آنها را به هم نزدیک می سازد و یکی را محبوب دیگری می گردانددوستی نامیده می شود .

و این

در زندگی امری ضروری است به طوری که هر کسی هرقدر هم در تحمل سختیها نیرومند و در برابر مکروهات بردبار و در تدبیر امور از درستی اندیشه برخوردار باشد از آن بی نیاز نیست .

به همین سبب دانشمندان اجتماعی و رجال تربیتی و داعیان اصلاح برای پیشبرد این امر مهم در زندگی سعی و کوشش فراوان کرده اند تا برای استحکام روابط برادرانه و ایجاد مودت و محبت میان مردم که عنصراساسی در ساختمان بنای دوستی میان آنهاست موفق ترین و شایسته ترین راهها را درپیش روی آنان قرار دهند چه دوستی هرگاه بر محبت قلبی صادقانه ای که ریا وخودنمایی آن را مشوب و اغراض پست آن را تیره و مکدر نگرداند متکی نباشد چنان دوستیی پوچ و برای انسانیت بی ثمر است و انتظار فایده ای از آن نیست .

شاید مهمترین کتابی که در این زمان نگارش یافته و این موضوع را مورد بحث قرار داده کتاب کیف تکسب الاصدقاء و تؤثر فی الناس تالیف استاد دیل کارنگی بنیانگذار مرکزروابط انسانی در نیویورک باشد که به وسیله استاد مصری عبدالمنعم محمد زیادی به عربی برگردانیده شده است .

گردآورنده کتاب مذکور مردی است که سرد و گرم روزگار را چشیده و حوادث وی رامجرب و آبدیده کرده تا توانسته است از تجارب خود پاکیزه ترین نتیجه ها وارزشمندترین درسها را در زمینه معاشرت مردم با یکدیگر به دست آورد و بیان کند که چگونه انسان می تواند شمار بیشتری از مردم را به سوی خود جذب و بیشترین دوستان را برای خود فراهم آورد و در آنها تاثیر گذارد .

آری کتاب او پر

از حوادثی است که روش او را تایید و ادعای او را گواهی می کند .

لیکن من گمان نمی کنم همه نظریاتی که او برای حصول این منظور ارائه داده به نتایجی که برای آنها در نظر گرفته منجر گردد و اگر هم فرض شود که این نظریات چنان نتایجی را به بار می آورد و موجب تاثیر در مردم می شود بی شک هر راهی که مایه به دست آوردن دوستان و تاثیر در مردمان می شود نمی تواند خوب و پسندیده بوده و برای انسان شایسته باشد که در آن گام بردارد هر چند از جهات دیگر به او زیان رساند .

و گرنه کسی که با مردم دورویی می ورزد و با هر که روبرو می شود خودش را در خدمت افکار او قرارمی دهد و با هر کس دیدار می کند در برابرش سر فرود می آورد و اظهار حقارت و تملق می کند و با هر فردی مطابق تمایلات و بر وفق افکار وی رفتار می کند ممکن است بتواندبیشترین افراد را به سوی خود جذب کند ، افرادی که مردم دورو و بی هدف را دوست می دارند و با طرفداران هوا و هوسهایشان انس می گیرند و با همفکران خویش همگام می شوند ، و مردم مخلص و با صراحت را دشمن می دارند و از کسانی که تمایلات وگرایشهای آنها را در زندگی تایید نمی کنند دوری می ورزند ، و متاسفانه چقدر این گونه افراد در جامعه فراوانند .

اما آیا به دست آوردن این همه دوستان و این قبیل تاثیر در مردم درست است ؟

و عقل سالم

آن را تایید می کند ؟

یا وجدان بیدار از آن خشنود است ؟

وارزشهای اخلاقی و اجتماعی که در این گونه امور داوری دادگرند بر آن صحه می گذارد ؟

هرگز ، هرگز .

بی شک آنانی که به این موضوع مهم اجتماعی از همه جهت احاطه دارند و هموارترین ونزدیکترین راهها را برای تحقق این هدف عالی تعیین کرده و ارائه داده اند همان کسانی هستند که گنجینه علوم الهی و معدن تعالیم آسمانی می باشند یعنی پیامبر گرامی (ص ) وامامان از خاندان او(ع ) ، همانهایی که خداوند آنان را امین وحی خود گردانیده وسرپرستی خلق را بدانها سپرده و آنان را دلیل و رهنما به سوی حق و حجت بر خلق قرارداده است .

آنان هدایت کنندگان و هدایت شدگانی هستند که خداوند با نزول آیه تطهیرنشان عالی الهی را به آنها عطا کرده و فرموده است : انما یرید اللّه لیذهب عنکم الرجس اهل البیت ویطهرکم تطهیرا . ((13)) اینک ای خواننده عزیز! با من همراه باش تا به تعلیمات و راهنماییهایی که پیامبررحمت (ص ) و امامان از خاندان او(ع ) در بدست آوردن دوستان و تاثیر در مردمان ارائه داده اند تو را آگاه کنم ، دستور این که چگونه انسان می تواند با برادرانش از زندگی خوش و پسندیده ای برخوردار و با دوستانش زندگی پربار و سعادتمندی داشته باشد بی آن که در اعتقادات او خللی وارد و یا از عقیده خود منحرف گردد .

بی شک ، آنچه در این دستورها خواهی دید خودت را مبهوت و دلت را شاد و خرسند خواهد ساخت ، ان شاءاللّه .

سپس این تعلیمات

و راهنماییها را با آنچه در کتاب دیل کارنگی آمده است مقایسه کن تا بدانی آنچه او در این زمان در کتاب خود آورده پیامبر اسلام (ص ) و امامان از خاندان او(ع ) پیش از این بدانها تصریح کرده و مطالبی را بر آنها افزوده اند که این مرد و امثال اوتوان آوردن آنها را نداشته اند ، چیزهایی که اجتماع را اصلاح و بشر را سعادتمندمی گرداند تا همه بتوانند با هماهنگی و صلح و سازگاری زندگانی کنند و محبت ودوستی سراسر زندگی را فرا گیرد ، و سعادت و نیکبختی تعمیم یابد و برادری میان آنهاحکمفرما شود .

دیدگاه پیامبر اسلام (ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) درباره دوستی

براستی سخنان پیامبر اسلام (ص ) و ائمه طاهرین (ع ) دانشگاه علمی بزرگی است که درسهای ارزشمندی را در هر فن به اختیار اجتماع می گذارد سخنان آنها مشتمل برمقاصد بلند و معانی ژرف و دارای افقی گسترده است ، آنان به علل مشکلات اجتماعی آگاه بوده اند و آنها را توجیه کرده و بهترین راههای حل آنها را برای مردم بیان کرده اند .

پیامبر بزرگوار(ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) بیماریهای اجتماعی را شناخته و دردها را تشخیص داده و پرفایده ترین درمانها را برای آنها تعیین کرده اند .

و به سبب برتری دانشهایی که ازآنها به ما رسیده و معارف گرانقدری که بزرگترین رجال فلسفه و اجتماع در برابر آنهاناتوانند از آنان ظاهر گشته است بحق استادان بشریت و راهنمایان انسانیت اند .

چون موضوع دوستی و برادری از مهمترین لوازم زندگانی و بزرگترین ضرورت انسانی است لذا این امر از بخش بزرگی از عنایات و توجهات آنها برخوردار است

و تعلیمات وراهنماییهای آنان در پایه گذاری اساس دوستی و صفات و شرایطی که لازمه آن است ازسوی آنان بیان شده و به ما رسیده است .

آنان به همه مردم اندرز داده اند که در به دست آوردن دوستان و ذخیره کردن آنان سستی نورزند تا آن جا که پیامبر خدا(ص ) فرموده است : خوبتران شما خوشخوتران شمایند ، همانهایی که با دیگران و دیگران با آنها انس می گیرند . ((14)) نیز فرموده است : هیچ بنده ای برادری در راه خدا به دست نمی آورد جز این که خداونددرجه ای در بهشت برای او برپا می کند . ((15)) نیز فرموده است : مؤمن رفیق و همراه است و با او انس می گیرند و در کسی که انس نمی گیرد و با او انس نمی گیرند سودی نیست ((16)) .

نیز فرموده است : دوستی مؤمن نسبت به مؤمن به خاطر خداوند بزرگترین بخش ایمان است ، بدانید کسی که به خاطر خداوند دوست بدارد ، دشمن بدارد ، ببخشد و یا بازدارداو از برگزیدگان (اصفیاء) خداوند است ((17)) .

اینک می بینیم پیامبر خدا(ص ) مردم را به دوستی و برادری ترغیب می کند و با پاداشهای بزرگ و نعمتهای جاویدی که خداوند به دو نفری که دوست باشند وعده داده و برای آنهاآماده فرموده این امر را محبوب مردم قرار داده است لیکن مشروط به آن است که دوستی در راه خدا از هرگونه اغراض پست و مصلحتهای مادی و مطامع ناچیز دنیوی پاک و منزه باشد .

بنابراین آنچه اسلام بدان دعوت می کند دوستی صادقانه و مودت خالصانه است و

برای این گونه دوستی است که خداوند به دارنده آن پاداش فراوان وعده داده و در روز قیامت مقام محمود برای او آماده فرموده است ، و همین دوستی خالص ومحبت صادقانه است که نشانه بارز ایمان انسان و شایستگی اوست چنان که پیامبرخدا(ص ) به اصحاب خود فرمود : کدام یک از دستگیره های ایمان محکمتر است ؟

گفتند : خدا و پیامبرش داناترند ، برخی گفتند : نماز ، بعضی زکات ، برخی دیگر حج وعمره و بعضی جهاد را نام بردند ، پیامبر(ص ) فرمود : برای آنچه گفتید فضیلت است لیکن آن نیست ، بلکه محکمترین دستگیره ایمان دوستی در راه خدا و دشمنی در راه اوست ((18)) .

نیز فرموده است : کسی که به خاطر خدا برادری کند خداوند در بهشت او را به درجه ای می رساند که چیزی از اعمال او نمی تواند آن را به دست آورد . ((19)) پیشوای مسلمانان علی بن ابی طالب (ع ) فرموده است : مردم برادران یکدیگرند و کسی که برادریش در غیر رضای خدا باشد برادری او دشمنی است ، و این مضمون قول خداوند است که : الاخلاء یومئذ بعضهم لبعض عدو الا المتقین ((20)) .

نیز فرموده است : با مردم معاشرت کنید تا اگر بر این حال بمیرید بر شما بگریند و اگرزنده بودید مشتاق شما باشند . ((21)) نیز فرموده است : خوشا به حال کسی که برای فرمانبرداری خدا با مردم انس می گیرد وآنها نیز با او انس می گیرند . ((22)) امام صادق (ع ) فرموده است : کسی که دوستی و دشمنی او به

خاطر خدا باشد و به خاطراو ببخشد و باز دارد او از جمله کسانی است که ایمانش کامل است ((23)) .

نیز فرموده است : هیچ یک از شما به حقیقت ایمان نمی رسد مگر آنگاه که دورترین افراد خلق را نسبت به خود به خاطر خدا دوست داشته و نزدیکترین کسانش را به خاطراو دشمن بدارد . ((24)) نیز فرموده است : از مزایای آدمی در نزد خداوند محبت اوست نسبت به برادرانش ((25)) .

نیز فرموده است : سه چیز است که انسان در آنها معذور نیست ، رایزنی با خیرخواه ، مدارا با حسود و اظهار محبت نسبت به مردم ((26)) .

هر اندازه محبت دوست نسبت به دوستش بیشتر و مودتش به او شدیدتر باشد منزلتش در نزد خداوند برتر و درجه اش نزد وی بالاتر خواهد بود چنان که پیامبر خدا(ص ) فرموده است : آیا شما را خبر ندهم به شبیه ترین شما از حیث اخلاق به من ؟

عرض کردند : چراای پیامبر خدا ، فرمود : آن که خلقش نیکوتر ، بردباریش بیشتر ، به خویشاوندانش نیکوکارتر ، دوستیش نسبت به برادرانش به خاطر خدا زیادتر ، بر حق شکیباتر ، بر خشم خود چیره تر ، و در عفو نیکوتر و در انصاف دادن هر چند به زیان خویش شدیدترباشد . ((27)) نیز پیامبر خدا(ص ) فرموده است : دو تن که به خاطر خدا دوستی می کنند آن که محبتش نسبت به دوستش بیشتر است نزد خدا محبوبتر است ((28)) .

امام صادق (ع ) فرموده است : هرگز دو مؤمن با یکدیگر دیدار نمی کنند جز این که بهترین

آن دو کسی است که محبتش نسبت به دیگری بیشتر باشد . ((29)) دین اسلام به سبب اهتمامی که در ایجاد دوستی و برادری میان مردم دارد کسانی رامحبوبترین و بهترین مردمان در نزد خداوند شمرده است که با مردم انس می گیرند ومحبت آنها را جلب و به نیکی با آنها آمیزش و معاشرت می کنند چنان که پیامبر خدا(ص )فرموده است : همانا محبوبترین شما در نزد خداوند آنانی هستند که با مردم انس می گیرند و مردم نیز با آنان الفت گرفته و دوستی می کنند ، و منفورترین کسان نزد اوآنهایی می باشند که در راه سخن چینی و تفرقه افکنی میان برادران گام برمی دارند . ((30)) نیز فرموده است : خوشخوترین شما بهترین شماست همانها که فروتن و نرمخوهستند . ((31))

اهمیت دوست در زندگی

نباید پنداشت که در زندگی چیزی وجود دارد که انسان را بیش از داشتن دوست سعادتمند و شادمان می کند ، دوست شایسته ای که در احساسات انسان مشارکت کند وعواطف او شامل حال وی گردد ، و به هنگام وحشت و تنهایی مونس او باشد ، و درسختیها از او کمک بخواهد ، و در حوادث و رویدادها به او پناه برد ، و هر گاه سانحه ای برای او روی دهد یا پیشامد بدی برایش اتفاق افتد که در برابر آن فکرش به جایی نرسدبا او مشورت کند چه ضربه و فشار حوادث و رویدادها را چیزی جز دوست راستین نمی تواند از انسان برطرف کند تا آن جا که دانشمند نامدار اجتماعی لردافبری درکتابش به نام سعادت و صلح گفته است : به دست آوردن

دوست راستین کار ساده وآسانی نیست و کسی که این امر برایش میسر شده باید بداند به گنج پرارزشی دست یافته که باید به نحو خوب و شایسته ای از آن بهره گیرد .

حکیمی گفته است : اگر همه دنیا را مالک باشم آن در نظر من با ذره ای از وفای دوست واندکی از محبت برادری کریم برابری نمی کند .

دوست نزدیک ممکن است در نتیجه اخوت و برادریش جایگاه برادر پدر و مادری راپیدا کند و گاهی نیز از آن برتر شود ، چنان که امیرمؤمنان علی (ع ) فرموده است : بسا تو رابرادری است که مادرت او را نزاده است ((32)) و نیز فرموده است : بسا بیگانه ای که ازخویشاوند نزدیکتر است ، و غریب کسی است که دوستی ندارد . ((33)) پیامبر بزرگ اسلام و انسانیت (ص ) فرموده است : چون خداوند خیر کسی را بخواهددوست شایسته ای روزی او می گرداند که هر گاه فراموش کند او را یادآوری و اگر به خاطر داشته باشد وی را یاری کند . ((34)) نیز فرموده است : انسان مسلمان پس از اسلام و بهره مندی از فواید آن از هیچ چیز دیگرمانند برادری که در راه خدا از او استفاده کند بهره مند نمی شود . ((35)) نیز فرموده است : مردی که داغ فرزند کوچک ندیده وارد بهشت نمی شود عرض کردند : ای پیامبر خدا! آیا ما همه فرزند از دست رفته داریم ؟

فرمود : آری داغ برادردینی انسان به منزله داغ فرزند از دست رفته است ((36)) .

علی (ع ) فرموده است : بر شما باد

به برادران و دوستان چه آنها در دنیا و آخرت سرمایه اند . ((37)) نیز فرموده است : دیدار برادران غنیمت بزرگی است هر چند اندک باشد . ((38)) نیز : ناتوانترین مردم کسی است که از به دست آوردن دوست ناتوان باشد و ناتوانتر از اوکسی است که یکی از دوستانی را که یافته است رها سازد . ((39)) مردی در حضور امام باقر(ع ) گفت : خداوندا! ما را از همه آفریدگانت بی نیاز کن .

امام (ع )فرمود : این طور مگو لیکن بگو : خداوندا! ما را از اشرار آفریدگانت بی نیاز فرما ، چه مؤمن از دوست خود بی نیاز نیست ((40)) .

نیز فرمود : هر کس دوستی براساس ایمان به خداوند و در راه او و در طلب خشنودی او وبرای وفای به دوستی به دست آورد پرتوی از نور خداوند و امانی از عذاب او ودستاویزی برای رستگاری خود در روز رستاخیز و عزتی پایدار و آوازه ای فزاینده به دست آورده است ((41)) .

امام صادق (ع ) فرموده است : در دنیا دوستان زیاد به دست آورید چه آنها در دنیا وآخرت سود می رسانند اما در دنیا نیازهایی را رفع می کنند ، و در آخرت دوزخیان می گویند : فمالنا من شافعین ولاصدیق حمیم ((42)) ((43)) .

نیز فرموده است : کسی که به زیاد کردن دوستان رغبت نداشته باشد دچار خواری می گردد . ((44)) نیز فرموده است : از دوستت محافظت کن هر چند با آتش سوزی باشد . ((45)) نیز فرموده است : در صدد افزایش دوستان باشید چه هر مؤمنی را دعای مستجابی

است ((46)) .

نیز : دوست زیاد برای خود فراهم کنید چه برای هر مؤمنی امکان شفاعتی است ((47)) .

نیز : زیاد با مؤمنان برادری و دوستی کنید چه آنها در نزد خداوند قدر و منزلتی دارند که در روز قیامت به آنها تلافی می کند . ((48)) نیز : از نشانه های محبت انسان به دینش این است که برادر دینی خود را دوست بدارد . ((49)) نیز : شخص به سبب داشتن دوستان فزونی می یابد . ((50)) نیز : سه چیز است که در هر زمان کمیاب است : برادری و دوستی در راه رضای خدا ، همسر شایسته ای که در طریق دین خدا مونس انسان باشد و دیگر فرزند رشید وخردمند .

کسی که دارای یکی از این سه باشد به همه خوبیهای دنیا رسیده است ((51)) .

امام کاظم (ع ) فرموده است : برترین خصلتها و گرامیترین آنها بجاآوردن کار نیک ، فریادرسی غمزدگان ، تحقق دادن آرزوی آرزومندان ، راست گردانیدن گمان امیدواران ، ودر زندگی افزودن دوستان است ((52)) .

امام رضا(ع ) فرموده است : کسی که در راه خدا دوستی به دست آورد غرفه ای در بهشت کسب کرده است ((53)) .

پیامبر گرامی (ص ) و ائمه (ع ) نظر مردم را به این نکته جلب کرده اند که به دست آوردن دوستان از لذیذترین کامیابیهای زندگی دنیاست ، لذا پیامبر خدا(ص ) فرموده است : مؤمن در کنار برادر دینی خود آرامش می یابد همان گونه که تشنه با آشامیدن آب سردآسودگی پیدا می کند . ((54)) نیز فرموده است : سه چیز سبب آسایش مؤمن است

، نماز در آخر شب ، دیدار دوستان و افطار از روزه ((55)) امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : دیدار دوستان سبب دوام شادی است .

((56)) عمربن زید گفته است : از ابی عبداللّه (ع ) شنیدم که می فرمود : برای هر شی ء چیزی وجود دارد که به آن آرامش می یابد ، و مؤمن مانند پرندگان که به همنوعان خود آسودگی می یابند به وسیله برادر مؤمن خود آرامش به دست می آورد . ((57)) نیز امام صادق (ع ) فرمود : آرامش در سه چیز است : همسر سازگار ، فرزند نیکوکار ودوست باصفا ((58)) یکی از شاعران گفته است .

تکثر من الاخوان ما اسطعت انهم

کنوز اذا ما استنجدوا وظهور ((59))

ولیس کثیرا الف خل وصاحب

وان عدوا واحدا لکثیر ((60))

چه کسی را باید به دوستی برگزید ؟

قسمت اول

دوست شریک زندگی است .

او در انسان مانند روح در بدن جریان و تاثیر دارد ، وی آیینه ای است که خوبیها و بدیهای آدمی در آن منعکس می شود چنان که پیامبر خدا(ص )فرموده است : انسان آیینه دوست خویش است که هر گونه اذیت و آزار از او دورمی کند . ((61)) دوست جایگاه اسرار و خاستگاه آرزوهاست از این رو لازم است خوشرفتار ، خوش نیت ، پاکنهاد و از صفات خوب برخوردار باشد تا دوست وی به وسیله او هدایت شود وبه او تاسی کند ، چه تاثیر دوست بسیار زیاد است و گزافه نیست اگر بگویم : دوست مطلق بزرگترین مؤثر در زندگی انسان و تشکیل دهنده چگونگی اوست .

و ای بسا شخص شایسته ای که در نفوس یاران و دوستان خود نفوذ و تاثیر کرده و

آنها نیز در زمره افرادصالح و شایسته درآمده اند .

همچنین بسا فرد ناشایست که بر اثر نفوذ در همنشینان ودوستان خویش آنها نیز ناصالح و ناشایست شده اند .

این موضوع امری ثابت و غیر قابل تردید است و واقعیت و وجدان و مشاهده آن را تایید و رخدادهای بسیار در هر زمان ومکان آن را اثبات و اندیشمندان گذشته و حال بر آن تصریح کرده اند .

این امر به سبب اهمیت و تاثیر فوق العاده ای که در زندگی انسان از نظر سعادت و شقاوت او دارد درباره آن نصوص بسیاری از پیامبر گرامی (ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) به ما رسیده است که مردم را ترغیب می کند شایستگان و مخلصان را به دوستی برگزینند و ازهمنشینی و رفاقت با بزهکاران و فسادگران بپرهیزند .

پیامبر گرامی (ص ) و ائمه (ع ) در این باره به ترغیب و تحذیر اکتفاء نفرموده بلکه صفاتی راکه برای دوست شایسته لازم است بیان و روشن کرده اند که چه کسی سزاوار رفاقت ودوستی است همچنین صفات همنشین بد و کسی را که لازم است انسان از او دوری وکناره گیری کند توضیح داده اند .

احادیثی که در این باره وارد شده بسیار زیاد است که نمی توان آنها را شماره کرد و یا در این مختصر مورد بررسی قرار داد ، لیکن ما به اندازه ای از آن احادیث نقل می کنیم که بتوانیم تصویری از دوست شایسته را ارائه بدهیم تا او را جستجو کرده و به دوستی برگزینیم ، و دوست بد و ناشایست را نشان بدهیم تا ازاو دوری جسته و

پرهیز کنیم : پیامبر بزرگوار(ص ) فرموده است : از دانشمندان بپرسید و با حکیمان گفتگو کنید و بافقیران همنشین شوید . ((62)) این دستور برای آن است که پرسش از دانشمندان سبب تهذیب نفس و پاکیزگی عقل ، وگفتگو با حکیمان و خردمندان موجب روشنی فکر ، و همنشینی با فقرا ، باعث سرکوبی نفس است .

امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : بدانید همنشینی با دانشمند و پیروی از او آیینی است که باید بدان پایبند بود ، فرمانبرداری از او وسیله کسب حسنات و محو سیئات و اندوخته ای برای مؤمنان و بلندی منزلت آنان در حال زندگی و مرگ آنها و سبب آن است که مؤمن به هنگام مرگ به نیکی یاد شود . ((63)) نیز فرموده است : جز با خردمند پرهیزگار معاشرت مکن ، و جز با دانشمندان پاکدل همنشین مباش ، و راز خود را تنها به مؤمن وفادار بسپار .

امام زین العابدین (ع ) فرموده است : محفل صالحان و شایستگان سبب هدایت و صلاح و آداب و رفتار دانشمندان موجب افزایش خرد است ((64)) .

امام صادق (ع ) فرموده است : هر کس در کار سفیهان و نابخردان مداخله کند حقیر وکوچک می شود و کسی که با دانشمندان معاشرت کند بزرگ و محترم می گردد . ((65)) از این رو لقمان فرزندش را تشویق می کند که با دانشمندان همنشینی و معاشرت کند تا ازاین راه دانشی سودبخش و تربیتی برجسته و شرافتی بزرگ به دست آورد .

او به فرزندش پند می دهد که ای پسرک من با دانشمندان همنشین باش ، و در برابر آنها

زانو بزن چه دلها با شنیدن حکمت زنده می شود چنان که زمین مرده با بارانهای تند زندگی را از سرمیگیرد .

نیز لقمان به او گفته است : کسی که در جاهای بد وارد شود متهم می گردد ، و کسی که بارفیق بد معاشرت کند سالم نمی ماند ، و آن که با دانشمندان همنشینی کند سود می برد . هرگاه نتوانی با دانشمندان و حکیمان همنشین باشی بر توست با دیگر مردم که صالح وپرهیزگار باشند معاشرت کنی چه آنها برای تو در سختیها پناهگاه و در آسودگی و رفاه زیب و زیورند چنان که پیامبر خدا(ص ) فرموده است : بر شما باد به دوستان راستین چه آنها برای شما به هنگام رفاه زیور و در وقت بلا پناه و مانع اند . ((66)) نیز پیامبر خدا(ص ) در وصیت خود به ابن مسعود فرموده است : باید همنشینانت نیکان ودوستانت پرهیزگاران پارسا باشند چه خداوند متعال در کتابش فرموده است : الاخلاءیومئذ بعضهم لبعض عدو الا المتقین ((67)) .

و در وصیت خود به اباذر فرموده است : ای اباذر جز با مؤمن دوستی مکن ((68)) نیز فرموده است : خوشبخت ترین مردم کسی است که با مردم بلندنظر و بزرگوارمعاشرت کند . ((69)) نیز : هر گاه مردی را دیدید که در دنیا زهد به او داده شده به او تقرب جویید چه او القای حکمت می کند . ((70)) نیز : تنها با کسی همنشینی کنید که شما را از پنج چیز به پنج چیز فرا می خواند : از شک به یقین ، از خودبرتربینی به فروتنی ، از

دشمنی به دوستی ، از ریاکاری به اخلاص و ازمحبت دنیا به زهد . ((71)) نیز : هر کس با مردم دادوستد کند و به آنها ستم نورزد ، و با آنها سخن گوید و دروغ نگوید ، و به آنها وعده دهد و تخلف نکند او از کسانی است که جوانمردیش کامل وعدالتش آشکار و برادریش واجب است ((72)) .

از آن حضرت پرسش شد کدام همنشین افضل است ؟

فرمود : کسی که هر گاه (نیازت را) اظهار کنی یاریت کند ، و اگر فراموش کرده باشی به یادت آورد . ((73)) امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : معاشرت با خردمندان موجب اصلاح اخلاق است ((74)) .

نیز : با اهل فضیلت معاشرت کن تا برتری یابی ((75)) .

نیز : همنشینی با خردمندان شرافت را می افزاید . ((76)) نیز : دوستی با نیکان موجب شرف و رفاقت با بدان باعث تلف و نابودی است ((77)) .

نیز : با نیکان رفاقت کن تا از بدان ایمن باشی ((78)) .

نیز : بهترین یاران کسی است که تو را به راه خیر و نیکی راهنمایی کند . ((79)) نیز : همنشین نیکوکاران باش تا از آنان باشی ، و از بدکاران دوری کن تا از آنها جداباشی ((80)) .

نیز : رفاقت با سعادتمندان موجب سعادت آدمی می شود . ((81)) نیز : بر تو باکی نیست که با خردمند رفاقت کنی هرچند از نظر کرم و بخشش او را درخور ستایش ندانی لیکن تو از خرد او سودگیر و از خویهای بد او خود را نگهدار .

ورفاقت با انسان بخشنده و بزرگوار را فرومگذار هرچند از خرد او

سود نبری ولیکن تو ازبخشندگی او و خرد خودت سود برگیر . ((82)) نیز : همنشین خوب غنیمت و همنشین بد شیطان است ((83)) .

نیز : در وصیت خود به محمدبن ابی بکر فرموده است : باید شایستگان و نیکوکاران دوستانت و بدکاران و خیانتکاران دشمنانت باشند ، چه من محبوبترین دوستانم آنانی هستند که بیشتر خدا را یاد می کنند و ترس آنها از او بیشتر است ((84)) .

امام حسن سبط(ع ) در وصیت خود به جناده بن امیه فرموده است : هرگاه نیازمندی تو رابه رفاقت با کسانی مایل سازد با کسی مصاحبت کن که هرگاه با او رفاقت کنی زیورت ، واگر او را خدمت کنی نگهدارت ، و اگر از او کمک بخواهی کمک گارت باشد ، و هرگاه سخن گویی تصدیقت کند ، و اگر یورش بری پشتیبانت باشد ، و اگر بخواهی بخشش کنی تو را کمک کند ، و اگر رخنه ای در کارت پدید آید آن را مسدود سازد ، و اگر کار نیکی ازتو بیند آن را بر زبان آورد ، و اگر از او چیزی بخواهی به تو بخشد ، اگر خاموشی گزینی اوآغاز سخن کند ، اگر حادثه ناگواری برایت روی دهد با تو همدردی و مواسات کند ، همان کسی که بدی و ستم و آزاری از او به تو نمی رسد ، و بر اثر او راهها بر تو مشتبه نمی گردد ، و در برابر حقایق امور تو را خوار نمی سازد ، و اگر در حال تقسیم چیزی نزاعی میان شمااتفاق افتد تو را بر خودش ترجیح دهد . ((85))

امام زین العابدین (ع ) فرموده است : همنشینی با نیکان انسان را به نیکی فرامی خواند . ((86))

قسمت دوم

امام باقر(ع ) فرموده است : اگر بخواهی بدانی که آیا در تو خیری است به دلت بنگرچنانچه مطیعان خدا را دوست و اهل معصیت را دشمن می داری به یقین در تو خیری است .

خداوند تو را دوست می دارد .

و اگر اهل طاعت را دشمن و معصیت کاران رادوست داری بی شک در تو خیری نیست و خداوند تو را دشمن می دارد چه انسان باکسی محشور می شود که او را دوست می دارد . ((87)) نیز فرموده است : با حکمت ترین مردم کسی است که از نادانان بگریزد ، وسعادتمندترین مردم آن که با افراد کریم و بزرگوار همنشین شود ، و خردمندترین مردم کسی است که در مدارا با مردم استوارتر باشد . ((88)) امام صادق (ع ) فرموده است : همنشینی با دینداران موجب شرف دنیا و آخرت است ((89)) .

نیز : بر تو باد به داشتن دوستان راستین چه آنان به هنگام آسودگی و رفاه ذخیره اند و دروقت سختی و بلا سنگر و سپرند .

و در گفتار خود با کسانی مشورت کن که از خدای ترسند ، و دوستانت را به اندازه تقوای آنها دوست بدار . ((90)) نیز : با کسی دوستی کن که زینت تو باشد ، و با کسی که تو زینت او باشی دوستی مکن ((91)) .

اکنون ای خواننده عزیز! بنگر چگونه ائمه اهل بیت (ع ) کسی را که لازم است با او دوستی کنی و دوستی را که سزاوار است با

او رفاقت داشته باشی برایت تصویر کرده اند وچگونه نشانه ها و صفات او را توضیح داده اند تا در کار خود بینا و آگاه بوده و در دین خویش دارای بصیرت و بینش باشی ، چه آنان به یقین می دانند که دوست صالح وشایسته هم در زندگی و هم به هنگام مرگ و در آخرت برایت سودمند است .

اما سود او در ایام زندگی آن است که وی در سختیها یاور تو ، و در رویدادهای ناگوار پناه و پشتیبان تو ، و در راه خیر رهنما و در برابر دشمنان یار و همراه توست چنان که پیامبرخدا(ص ) فرموده است : بر تو باد به داشتن دوستان راستین که به هنگام آسایش و رفاه زینت و در وقت سختی و بلا ، پناه تو هستند . ((92)) و نیز امام صادق (ع ) فرموده است : انسان با داشتن دوستان کثرت و فزونی می یابد . ((93)) و نیز فرموده است : بر شما باد به داشتن دوستان راستین چه آنها به هنگام آسایش و رفاه ذخیره اند و در وقت سختی و بلا ، سپر و سنگرند . ((94)) اما به هنگام مرگت آنان بیدرنگ ظاهر و نزد تو حاضر می شوند چنان که پیامبر خدا(ص )فرموده است : بنگرید با چه کسی گفتگو می کنید چه هیچ کس نیست جز این که درهنگامی که مرگ بر او فرود می آید دوستان دینی او برایش مجسم می شوند اگر یاران اونیکانند نیک و اگر بدانند بد تجسم می یابند ، و هیچ کس نمی میرد جز این که به هنگام مرگش

من در نظرش مجسم می شوم ((95)) .

اما در آخرت آنان تو را در پیشگاه خداوند شفاعت خواهند کرد چنان که امام صادق (ع )فرموده است : دوستان بسیار به دست آورید چه برای هر مؤمن شفاعتی است .

وهنگامی که دوزخیان می بینند مؤمنان برای یکدیگر شفاعت می کنند می گویند : فمالنامن شافعین ولاصدیق حمیم ((96)) .

امام رضا(ع ) فرموده است : کسی که یک برادر دینی برای خود فراهم کند غرفه ای دربهشت به دست آورده است ((97)) .

از آنچه گذشت دانسته شد دوست صالح و شایسته ای که انسان را در همه ادوار و احوال سود می رساند چه کسی است اینک ای برادر مسلمان با ما همگام باش تا به آن همنشین بدی که واجب است همچون گریز از شیر و فرار از دشمن و پرهیز از بیمار از او بگریزی تو را آگاه کنم زیرا او از همه سو به تو زیان می رساند .

از جمله آن که : 1- در شهرت و آوازه مؤثر واقع می شود و شک و تردید را درباره ات برمی انگیزد زیراتو به او شناخته و به او نسبت داده می شوی چنان که امیرمؤمنان علی بن ابی طالب (ع )فرموده است : زینهار از همنشین بد چه تو به او شناخته می شوی ((98)) .

نیز فرموده است : با کسی که عیبهای مردم را بازگو می کند همنشین مباش تا از شک کنندگان به شمار آیی و با فاجر و بدکار رفاقت مکن تا متهم دیده شوی ((99)) .

امام حسین (ع ) فرموده است : همنشینی با فرومایگان شر و مجالست با فاسقان

و بدکاران موجب برانگیختن شک است ((100)) .

امام صادق (ع ) فرموده است : با بدعتگذاران مصاحبت نکنید تا در نظر مردم یکی از آنهابه شمار نیایید ، ((101)) پیامبر خدا(ص ) فرموده است : انسان بر آیین دوست و همنشین خویش است ((102)) .

2- ممکن است خداوند بر دوست تو خشم خود را نازل کند و به سبب همنشینی ونزدیکی تو با او عذاب خداوند تو را نیز فراگیرد چنان که امام موسی بن جعفر(ع ) به مردی فرمود : چرا تو را در نزد عبدالرحمان بن یعقوب می بینم ؟

، عرض کرد او خالوی من است ، فرمود : او درباره خدا گفتاری بس نادرست دارد ، خداوند را که هرگز به وصف درنمی آید توصیف می کند ، یا با او بنشین و ما را و یا با ما بنشین و او را ترک کن .

عرض کرد : او هر چه می خواهد می گوید آیا هرگاه آنچه را او می گوید نگویم و بدان معتقدنباشم از بابت او گناهی بر من است ، امام (ع ) فرمود : آیا نمی ترسی بلایی نازل شود و همه شما را فراگیرد . ((103)) 3- او افکار و اخلاق شما را دگرگون می کند و بر دین و اعتقادات شما تاثیر می گذارد ، بسا مردی که قربانی اقران و همنشینان خود شده و درنتیجه با روش آنها سازگار و بااندیشه های آنها دمساز گردیده و اخلاق و رفتار آنها را در پیش گرفته است ، از این روپیامبر خدا(ص ) فرموده است : انسان بر آیین دوست خویش است پس هر یک از

شماباید بنگرد با چه کسی دوستی می کند . ((104)) امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : همانا همنشین بد همنشین خود را دگرگون می کند . ((105)) امام باقر(ع ) فرموده است : کسی که با رفیق بد همنشین می شود سالم نمی ماند . ((106)) امام صادق (ع ) فرموده است : و کسی که از دوستی با احمق دوری نمی ورزد بزودی اخلاق او را فرا می گیرد . ((107)) نیز : با فاجر و بدکار رفاقت مکن چه او فجور و کردار بد خود را به تومی آموزد . ((108)) نیز : بپرهیزید از همنشینی با اهل دنیا چه در آن ، دین شما از میان می رود . ((109)) نیز : همنشین شایسته و همنشین بد ، مانند دارنده پتک و دمنده دم آهنگری است ، دارنده مشک یا آن را به تو می دهد و یا آن را از او می خری و یا از بوی خوش آن بهره مندمی شوی .

اما دمنده دم آهنگری یا جامه ات را می سوزاند و یا از او بوی گندی می یابی .

امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : گمراه شد آن که به اشرار اعتماد کرد . ((110)) نیز : با احمق همنشین مشو چه او کردارش را برای تو می آراید و دوست دارد مانند اوباشی ((111)) .

نیز : با دنیادوستان همنشینی مکن ، چه اگر نادار باشی تو را اندک شمارند و اگر داراباشی به تو حسد ورزند . ((112)) نیز : تباهی اخلاق آمیزش یا سفیهان و نابخردان است ((113)) .

نیز : دوست آدم نادان در معرض هلاکت است ((114))

.

نیز : با بی خرد همنشینی مکن ((115)) .

نیز : تا می توانی از فرومایه احمق بگریز . ((116)) نیز : دشمن دانا بهتر از همنشین احمق است .

((117)) نیز : همنشینی با هوسبازان قرآن را از یاد می برد و شیطان را حاضر می گرداند . ((118)) نیز : حق را بگو ، و به پرهیزگاران تقرب جو ، و از فاسقان دوری ، و از منافقان پرهیز کن ، وبا خیانتکاران همنشینی مکن ((119)) .

نیز : مسلمان باید از دوستی با دروغگو دوری جوید چه او دروغ می گوید تا آن جا که هرگاه راست بگوید از او باور نمی شود . ((120)) آز آن حضرت پرسش شد : کدام رفیق بدتر است ؟

فرمود : کسی که نافرمانی خداوند رادرنظر تو بیاراید . ((121)) به کمیل بن زیاد نخعی فرمود : ای کمیل ! در همه احوال حق را بگو ، پرهیزگاران را یاورباش و از فاسقان دوری گزین .

ای کمیل ! از منافقان اجتناب کن و با خیانتکاران همنشین مباش .

ای کمیل ! باکی نیست که بدانی دوست تو در باطن کیست .

ای کمیل ! برادر توکیست ؟

برادرت کسی است که در هنگام سختی تو را تنها نگذارد ، و اگر لغزشی کنی دست از حمایت تو باز ندارد ، و چون از او پرسش کنی تو را فریب ندهد . ((122)) علی (ع ) برفراز منبر کوفه ضمن خطبه خود فرمود : ای گروه مسلمانان ! مسلمان باید بامسلمان دوستی کند و با فاجر و احمق و دروغگو رفاقت نکند ، چه فاجر و بدکار کردار بدخود را برای تو می

آراید ، و تو را به ارتکاب نظیر آن تشویق می کند ، و در امر دین ودنیایت به تو کمک نمی کند ، و آمد و شد او نزد تو برایت ننگ و رسوایی است .

اما احمق از راهنمایی فرمانبرداری نمی کند ، و نمی تواند بدی را از تو دور گرداند ، و بسابخواهد به تو سود رساند در حالی که به تو ضرر می رساند ، دوریش بهتر از نزدیکی ، وخاموشیش بهتر از سخن گفتن و مرگش بهتر از زنده بودن اوست .

اما دروغگو هرگز به تو سود نمی رساند و اسباب دشمنی برایت فراهم می سازد ، و کینه ات را در دلها فراهم می کند و راز تو را آشکار می گرداند ، و وقایع برخی از مردم را برای برخی دیگر بازگو می کند . ((123)) آن حضرت به فرزندش امام حسن (ع ) می فرماید : ای فرزندم ! از دوستی با احمق بپرهیزچه او می خواهد به تو سود رساند لیکن به تو ضرر می رساند .

و از دوستی با بخیل دوری کن زیرا او آنچه را که از هرچیز دیگر بدان محتاجتری از دسترس تو دور می گرداند .

قسمت سوم

و ازدوستی با فاجر بپرهیز چه او تو را در برابر اندک چیزی می فروشد .

و زینهار از دوستی بادورغگو چه او همچون سراب است ، دور را به تو نزدیک و نزدیک را به تو دور نشان می دهد . ((124)) نیز فرموده است : مسلمان باید از دوستی با سه کس دوری کند : فاجر ، احمق ودروغگو .

اما فاجر و بدکار : عمل

خود را برایت می آراید و دوست دارد تو هم مانند او باشی ، و درامر دین و آخرت به تو کمک نمی کند همنشینی او همراه با بدرفتاری و خشونت و وروداو بر تو مایه ننگ و رسوایی توست .

اما احمق : او هرگز تو را به کار خوبی راهنمایی نمی کند ، و امیدی به او نیست که بدی را ازتو دور سازد هر چند در این راه بکوشد ، و بسا که بخواهد به تو سود رساند لیکن ضررمی رساند از این رو مرگش بهتر از زندگی و خاموشیش بهتر از سخن گفتن و دوریش بهتراز نزدیکی می باشد .

اما دروغگو : تو با او هرگز زندگی گوارایی نخواهی داشت ، وی پیوسته امور تو را برای دیگران نقل و اوضاع دیگران را برایت بازگو می کند تا آن جا که اگر سخن راستی بگویدکسی باور نمی کند ، مردم را به دشمنی با یکدیگر تشویق می کند و کینه در دلها پدیدمی آورد .

بنابراین از خداوند بترسید و درباره خود بیندیشید . ((125)) ابیات زیر به آن حضرت منسوب است :

فلا تصحب اخاالجهل

و ایاک و ایاه ((126))

فکم من جاهل اردی

حکیما حین آخاه ((127))

یقاس المرء بالمرء

اذا ما هو ماشاه ((128))

وللمرء من المرء

مقاییس و اشباه ((129))

و للقلب علی القلب

دلیل حین یلقاه ((130))

از امام باقر(ع ) نقل شده که فرموده است : پدرم علی بن الحسین (ع ) به من گفت : بنگر باپنج تن همنشینی نکنی و با آنها سخن نگویی و در هیچ راهی آنها را همراهی نکنی .

گفتم : ای پدر! آنها چه کسانی هستند ؟

به من آنان را بشناسان .

فرمود

: بپرهیز از همنشینی بادروغگو چه او مانند سراب دور را به تو نزدیک و نزدیک را به تو دور نشان می دهد .

وزنهار از رفاقت با فاسق ، زیرا او تو را به لقمه ای یا به کمتر از آن می فروشد .

و بپرهیز ازرفاقت با بخیل چه او تو را با مال خود در سخت ترین نیازی که پیدا می کنی یاری نمی کند . و بپرهیز از رفاقت با احمق زیرا او می خواهد به تو سود رساند لیکن به تو ضررمی رساند .

و زنهار از مصاحبت با قطع کننده رحم چه من او را در سه جا از کتاب خداملعون یافتم .

خداوند فرموده است : فهل عسیتم ان تولیتم ان تفسدوا فی الا رض وتقطعواارحامکم اولئک الذین لعنهم اللّه فاصمهم واعمی اءبصارهم ((131)) .

و نیز فرموده است : الذین ینقضون عهداللّه من بعد میثاقه ویقطعون ما امر اللّه به ان یوصل ویفسدون فی الا رض اولئک لهم اللعنه ولهم سوء الدار . ((132)) و نیز فرموده است : الذین ینقضون عهداللّه من بعد میثاقه ویقطعون ما امر اللّه به ان یوصل ویفسدون فی الا رض اولئک هم الخاسرون ((133)) ((134)) .

نیز فرموده است : بپرهیز از همنشین با گنهکاران و کمک به ستمگران و همسایگی بافاسقان ، از فتنه آنها برحذر باش و از فضای آنها دوری کن ((135)) .

نیز امام باقر(ع ) فرموده است : با چهار تن همنشینی و دوستی مکن : احمق ، بخیل ، ترسو ودروغگو .

اما احمق : او می خواهد به تو سود رساند لیکن زیان می رساند .

بخیل : از تو می گیرد و

به تو نمی دهد .

ترسو : از تو و از پدر و مادرش می گریزد .

و دروغگو : اگر هم راست بگویدکسی باور نمی کند . ((136)) امام صادق (ع ) فرموده است : بپرهیز از دوستی با احمق زیرا خوشترین حالت تو از ناحیه او نزدیکترین چیزی است به آنچه تو را بد حال می سازد . ((137)) نیز : با پنج تن همنشین مباش : دروغگو : زیرا تو پیوسته از سوی او در معرض فریبی ، چه او مانند سراب است دور را نزدیک و نزدیک را دور می نمایاند .

و احمق : زیرا تو از اوایمن نیستی ، می خواهد به تو سود رساند لیکن زیان می رساند .

و بخیل : چه اوضروریترین چیزی را که بدان نیازمندی از تو دریغ می دارد .

و ترسو : با تو به سلامت رفتار می کند لیکن در هنگام سختی می گریزد ، و فاسق : تو را در برابر لقمه ای یا کمتر ازآن می فروشد . ((138)) نیز : با فاجر و بدکار همنشین مباش تا او را به راز خود آگاه کنی و در کار خود با آنانی مشورت کن که از خداوند می ترسند . ((139)) نیز : از معاشرت با دنیا دوستان بپرهیزید چه در آن دین خود را از دست می دهید و به دنبال آن دچار نفاق خواهید شد ، و این دردی زشت و منفور ا ست که بهبودی ناپذیراست و موجب سخت دلی و سلب خشوع و فروتنی است ((140)) .

نیز : سه چیز است که بر هر انسانی لازم است از آنها دوری کند

: همنشینی با اشرار ، گفتگو با زنان و نشستن با بدعتگذاران ((141)) .

نیز : زنهار از این که با فرومایگان و سفلگان معاشرت کنی چه از سفلگان خیری به دست نمی آید . ((142)) نیز : با احمق مشورت مکن ، و از دروغگو یاری مخواه ، و به دوستی انسان ملول اعتمادمکن چه دروغگو دور را به تو نزدیک و نزدیک را به تو دور نشان می دهد .

و احمق به خاطر تو خود را به زحمت می اندازد لیکن به آنچه می خواهی دست نمی یابد .

و انسان ملول در آن جا که بیشترین اعتماد را به او داری تو را یاری نمی کند و در آن حال که بیشترین پیوند را با او برقرار می کنی از تو می برد . ((143)) نیز به اصحاب خود فرمود : چه چیزی شما را باز می دارد در هنگامی که از یکی از آنان (اهل خلاف ) چیزی به شما می رسد که موجب ناخشنودی شما و آزار ماست بر او واردشوید و او را توبیخ و سرزنش کنید ، و به طور مؤثر با او سخن گویید . ((144)) یکی از آنان گفت : قربانت شوم ، هرگاه از ما نپذیرند ، فرمود : از آنها دوری کنید و ازشرکت در مجالس آنها بپرهیزید . ((145)) نیز به آنان فرمود : کاش هنگامی که از آن مرد چیزی به شما برسد نزد او بروید و به اوبگویید : ای فلان یا از ما دوری و کناره گیری کن و یا از این اعمال دست بازدار ، درصورتی که خودداری نکرد ، از

او دوری کنید . ((146)) شک نیست که کناره گیری از مردم بهتر از آمیزش با بدان و همنشینی با نابخردانی است که سموم کشنده خود را در میان بستگان و نزدیکان خود پخش می کنند ، آنها دشمنند وباید از آنها برحذر بود قاتلهم اللّه ا نی یوفکون ((147)) .

از این رو امام موسی بن جعفر(ع ) فرموده است : بپرهیز از آمیزش با مردم و انس با آنان مگر آن که در میان آنان خردمند و امین یابی در این صورت با آنها انس بگیر و از غیر آنان بگریز همان گونه که از جانوران درنده می گریزی ((148)) .

امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : باید انس تو به تنهایی بیشتر از همنشینی با بدان باشد . ((149)) ابوذر (رض ) از همین منبع فیاض سیراب شده و گفته است : تنهایی بهتر از همنشین بد ، و همنشین شایسته بهتر از تنهایی است .

یکی از شاعران این معنا را در این دو بیت آورده است :

وحده الانسان خیر

من جلیس السوء عنده ((150))

و جلیس الصدق خیر

من جلوس المرء وحده ((151))

از عیسی (ع ) نقل شده که فرموده است : با نفرت از گنهکاران دوستی خود را به خدا نشان دهید ، و با دوری از آنها به خداوند تقرب جویید و خشنودی خدا را در خشم آنهابخواهید . ((152)) قرآن کریم که قانون اساسی اسلام است بدین امر تصریح کرده و فرموده است : لاتجدقوما یؤمنون باللّه والیوم الاخر یوادون من حاد اللّه ورسوله ولو کانوا آباءهم او ابناءهم اواخوانهم او عشیرتهم ((153)) .

و نیز : فاعرض عن من تولی عن ذکرنا ولم

یرد الا الحیاه الدنیا . ((154)) یکی از شاعران گفته است :

صاحب اخاثقه تخطی بصحبته

فالطبع مکتسب من کل مصحوب ((155))

کالریح آخذه مما تمر به

نتنا من النتن او طیبا من الطیب ((156))

دیگری گفته است :

اذا کنت فی قوم فصاحب خیارهم

ولا تصحب الاردی فتردی مع الردی ((157))

عن المرء لاتسال وسل عن قرینه

فکل قرین بالمقارن یقتدی ((158))

حقوق دوستی و حدود آن

حقوق دوستی و حدود آن(1)

پس از آن که دانستی دوستی را که برای خود انتخاب می کنی ، و رفیقی را که برای همنشینی و همدمی برمی گزینی باید از چه صفاتی برخوردار باشد ، و دریافتی کسی که دوستی و برادری او واجب و رفاقت او نیکو و پسندیده است تنها آن انسان شایسته وپرهیزگاری است که از محرمات الهی دوری ورزد و طاعات او را به کار بندد و به اخلاق پسندیده و اعمال نیک آراسته باشد - و چقدر این گونه افراد در این روزگار اندکند - ازاین رو بر توست که در یافتن چنین دوستی حریص باشی و هنگامی که او را به دست آوردی آغوش خود را برایش بگشایی و او را نسبت به خودت در برترین موقعیتها قراردهی .

روایت شده که مردی در بصره نزد امیرمؤمنان (ع ) رفت و گفت : ای امیرمؤمنان ! مارا از دوستان آگاه کن ، آن حضرت پاسخ داد : دوستان دو دسته اند : دسته ای مورد اعتماد ، و دسته ای خنده رو و ظاهر فریبند .

اما دسته ای که مورد وثوق اند ، مانند دست و بال و خانواده و مال می باشند .

باری ، اگر به این دوست خود اعتماد داری مال و توان خود را در راه او

صرف کن ، با هرکس دوست است دوست و با هرکس دشمن است دشمن باش ، راز او را مکتوم بدار ، او را یاری وخوبیهایش را ظاهر کن .

و بدان ای پرسش کننده که این گونه دوستان از کبریت احمرکمیابترند .

اما دوستان خنده رو : از آنها به تو لذت و خوشی می رسد ، این را از آنها قطع مکن و بیش از این از وجدان آنها چیزی مخواه ، و به مقداری که با تو گشاده رویی و شیرین زبانی می کنند با آنها رفتار کن ((159)) .

شاعر ابیات جالب زیر را در این باره گفته است :

الاخلاء فی الرخاء کثیر

و اذاما بلوت کانوا قلیلا

فاذا ما صحبت خلاحفیظا

راعیا للاخاء برا وصولا ((160))

فتمسک بحبله ابدالدهر

و اکرم به اخا و خلیلا ((161))

هر گاه به چنین دوست راستینی دست یافتی سعادت و نیکبختی تو تحقق یافته است زیرا این امر از مهمترین اسباب و بزرگترین عوامل خوشبختی است .

ابوعبداللّه امام صادق (ع ) به این موضوع تصریح کرده و فرموده است : از نیکبختی آدمی است که محل کار و تجارتش در شهرش باشد .

و فرزندانی داشته باشد که از آنها کمک بگیرد ، و دارای دوستانی شایسته و خانه ای وسیع و گشاده و همسری زیبا و صالحه باشد که هر موقع به او بنگرد شاد شود . ((162)) ای برادر مسلمان باید بدانی که دوستانت را حقوقی است که باید مراعات و دوستی راحدودی است که باید از آن تجاوز نکنی و گرنه رشته دوستی را در معرض بریدن و پیوندبرادری را در آستانه گسستن قرار داده ای و این گناهی بزرگ است

که عقل سلیم آن رااجازه نمی دهد ، و شرع مقدس آن را تایید نمی کند تا آن جا که امام صادق (ع ) فرموده است : چقدر زشت است برای آدمی که دوستش حق او را رعایت کند و وی حق دوستش را مراعات نکند ((163)) ونیز فرموده است : کسی که دین خدا را بزرگ می شمارد حقوق برادران را بزرگ می داند . ((164)) امام کاظم (ع ) فرموده است : حق دوست خود را به اطمینان رابطه ای که میان تو و اوست ضایع مکن چه آن که حقش راضایع کرده ای دوست تو نیست ، و نباید دوست تو بر بریدن از تو قویتر از تو بر پیوند با اوباشد . . ((165)) اوامر متواتر و مؤکدی از پیامبر خدا(ص ) وائمه اهل بیت (ع ) در دست است که انسان را به حسن معاشرت و پرهیز از کوتاهی در ادای حقوق آن و اظهار دوستی با مردم و نیکی واحسان به آنها تشویق می کند .

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : رفتار خود را با کسی که با تو معاشرت دارد نیکو کن تامسلمان باشی ((166)) .

نیز : پروردگارم مرا به مدارا با مردم امر کرد ، همان گونه که به ادای واجبات مامور فرموده است ((167)) .

امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : همان حقی را که تو بر دوست خودداری دوستت بر تودارد . . ((168)) ونیز : با مردم همان گونه معاشرت کن که دوست داری با تو معاشرت کنند تا عادل باشی ((169)) .

امام صادق (ع ) فرموده است : کسی که مصاحبتش با همنشینش و

رفاقتش با همسفرش ومعاشرتش با معاشرش ، و همسایگیش با همسایه اش ، و رفتارش با کسی که نسبت به اوخوشرفتاری کرده ، و کردارش با کسی که با او نان و نمک خورده است نیکو نباشد از مانیست ((170)) .

از امام رضا(ع ) پرسیدند : عقل چیست ؟

فرمود : تحمل غم ، مدارا با دشمنان و سازگاری با دوستان است ((171)) .

اهل بیت (ع ) به این که مردم را تنها به حسن معاشرت و حفظ حقوق آن تشویق کنند بسنده نکرده اند بلکه این حقوق را بیان و حدود آن را روشن ساخته اند ، و ما ای خواننده عزیزبرخی از این احادیث را در پیش روی شما می گذاریم آنها را بخوبی ملاحظه و با دقت وامعان نظر یکایک آنها را بررسی کن سپس بر آن شو که خود به اتفاق یاران و دوستانت آنها را به طور درست به مرحله عمل درآورید .

تو بزودی چیزهایی شگفت انگیز خواهی دید ، و خواهی دانست که تعالیم اهل بیت (ع ) دارای مقاصد بلند و معانی سترگ وهدفهای بزرگ است :

1- پیامبر خدا(ص ) فرموده است : مسلمان بر عهده برادر دینی خود سی حق دارد که ازآنها پاک نمی شود مگر آن که آنها را ادا کند یا عفو شود .

این که : از لغزش او بگذرد ، براشک او ترحم کند ، عورتش را بپوشاند ، از تقصیرش چشم پوشد ، پوزش او را بپذیرد ، بدگویی از او را رد کند ، پیوسته او را اندرز دهد ، دوستی او را حفظ کند ، میثاق او رارعایت کند ، در

صورت بیماری عیادتش کند ، بر جنازه اش حاضر شود ، دعوتش رااجابت کند ، هدیه اش را بپذیرد ، بخشش او را تلافی کند ، نعمتش را شکر گزارد ، بخوبی یاریش کند ، ناموسش را حفظ کند ، حاجتش را انجام دهد ، درخواستش را برآورد ، عطسه اش را یرحمک اللّه بگوید ، گمشده اش را راهنمایی کند ، سلامش را پاسخ گوید ، گفتارش را با او نیکو کند ، دوست او را دوست بدارد و با او دشمنی نکند ، او را چه مظلوم باشد و چه ظالم یاری کند ، یاری او در صورتی که ظالم باشد این است که او را ازستمگری بازدارد ، ویاری او درصورت مظلومیت آن است که در گرفتن حقش به او کمک کند ، او را به دشمن تسلیم نکند ، او را خوار نسازد آنچه را برای خود می خواهد برای اوبخواهد ، آنچه را برای خود ناخوش می دارد برای او ناخوش بدارد .

سپس فرمود : اگریکی از شما از حقوق برادر دینی خود چیزی فروگذارد در روز قیامت از او مطالبه و به زیان وی درخواست او برآورده می شود . ((172))

2- نیز فرموده است : از برای مؤمن بر مؤمن هفت حق است که خداوند آنها را واجب کرده است : در رویاروی او را بزرگ بدارد ، محبتش را در دل داشته باشد ، در مالش با اومواسات کند ، غیبتش را برخود حرام بداند ، در بیماری از او عیادت کند ، جنازه اش راتشییع کند و پس از مردن جز نیکی درباره اش نگوید . ((173))

3-

امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : دوست آدمی دوست نخواهد بود مگر آنگاه که در سه چیز او را حفظ کند : در غیاب او ، در بدبختی او و دیگر در مرگ او . ((174))

4- از امام صادق (ع ) از پدرانش روایت شده است که : امیرمؤمنان (ع ) با مردی ذمی همراه شد ، ذمی به آن حضرت گفت : ای بنده خدا! قصد کجا داری ؟

امام (ع ) پاسخ داد : قصد کوفه دارم .

هنگامی که ذمی راه خود را کج کرد امیرمؤمنان (ع ) نیز راه را کج و او راهمراهی فرمود ، ذمی به آن حضرت عرض کرد : آیا نگفتی که اراده کوفه دارم ؟

امام (ع )فرمود : چرا ، ذمی گفت : راه کوفه را رها کردی ، امام (ع ) فرمود : می دانم ، ذمی گفت : با این که می دانستی چرا با من راه را کج کردی ؟

امیرمؤمنان (ع ) فرمود : این از کمال رفاقت است که انسان رفیقش را به هنگامی که از او جدا می شود اندکی مشایعت کند ، پیامبر ما(ص )همین گونه به ما دستور داده است ، ذمی گفت : به همین گونه ؟

امیرمؤمنان (ع ) فرمود : آری ، ذمی گفت : جز این نیست آنهایی که او را پیروی کرده اند به خاطر همین کردار کریمانه اوست ، و من تو را گواه می گیرم که بر کیش تو هستم ، ذمی به همراه امیرمؤمنان (ع )بازگشت و وقتی آن حضرت را شناخت اسلام آورد . ((175))

حقوق دوستی و حدود آن(2)

5- امام زین العابدین (ع ) در بیان

حقوق یاران فرموده است : اما حق دوست آن است که تاجایی که برایت ممکن است به فضل و بخشش با او رفتار وگرنه دست کم حد انصاف رامراعات کنی ، همچنین او را گرامی بداری چنان که تو را گرامی می دارد و پاس او را بداری چنان که پاس تو را دارد ، و نباید در میان خودتان به انجام دادن کار نیکی او بر تو سبقت گیرد ، و اگر پیشدستی کرد آن را تلافی کن ، و نباید در رعایت دوستی و مودت او به حدی که شایستگی آن را دارد کوتاهی کنی ، و باید خیر خواهی و نگهداری و کمک به او را درادای طاعات الهی بر خود واجب بدانی و او را در مجاهده با نفس خویش در مواقعی که اراده معصیت پروردگار کند یاری دهی و برای او رحمت باشی و عذاب نباشی .

ولاقوه الاباللّه ((176)) .

امام باقر(ع ) فرموده است : برادر مسلمان خود را دوست بدار ، و آنچه را برای خوددوست داری برای او دوست بدار و هر چه را برای خودت ناخوش و مکروه می شماری برای او ناخوش و مکروه بشمار ، هرگاه نیاز پیدا کردی از او بخواه ، و اگر از تو خواست به او بده ، و هیچ خیر و خوبی را از او باز مدار پس او نیز از تو باز نمی دارد ، اگر حضور یافت او را دیدار کن و وی را بزرگ و گرامی بدار چه او از تو و تو از اویی ، و اگر بر تو خشم گیردو سرزنش کند از او جدا

مشو و بگذار تا کینه او تسلی یابد ، و هرگاه خیری به او برسدخداوند را بر آن سپاس گوی ، و اگر دچار گفتار می شود او را یاری و با وی همکاری کن ((177)) .

7- و نیز فرموده است : دوست خود را به هنگامی که از تو غایب شود یاد کن به همان گونه که دوست داری در وقتی که از او غایب شوی تو را یاد کند ، و از هر چه دوست داری تو را در آن به خودت واگذارد او را در آن واگذار ، چه کار درست همین است ((178)) .

8- و نیز : از حقوق مؤمن بر برادر مؤمنش آن است که او را سیر کند ، عورتش رابپوشاند ، اندوهش را برطرف کند ، وامش را بپردازد ، و هنگامی که بمیرد زن و فرزندش را سرپرستی کند . ((179))

9- امام صادق (ع ) فرموده است : دوستی حدودی دارد کسی که این حدود را رعایت نکند نباید او را کامل دانست :

اول - آن که درون و برون او یکی باشد .

دوم - آراستگی تو را آراستگی خود و بدنامی تو را بدنامی خود بداند .

سوم - داشتن مال و فرزند او را دگرگون نکند .

چهارم - چیزی را که تواناییش بدان می رسد از تو دریغ نکند .

پنجم - در هنگام بدبختی تو را رها نکند . ((180))

10- و نیز فرموده است : از حقوق مؤمن بر برادر مؤمنش رعایت چهار خصلت است : هنگامی که عطسه کند با گفتن یرحمک اللّه و امثال آن برای او دعا کند ، دعوتش را اجابت کند

، هر گاه بیمار شود او را عیادت کند ، و چون بمیرد جنازه اش را مشایعت کند . ((181))

11- از ابان بن تغلب روایت شده که گفته است : به همراه ابی عبداللّه امام صادق (ع ) طواف می کردم ناگهان مردی از یاران ، با من روبرو شد و خواست برای انجام دادن حاجت خوداو را همراهی کنم و اشاره کرد که ابا ابی عبداللّه (ع ) وداع کرده به سوی او روم .

و در این میان که به طواف ادامه می دادم دوباره به من اشاره کرد ، در این هنگام امام صادق (ع ) او رادید و فرمود : ای ابان این تو را می خواهد .

عرض کردم : آری ، فرمود : او کیست ؟

گفتم : مردی از اصحاب ماست ، فرمود : او با تو همعقیده است ؟

گفتم : آری ، فرمود : به سوی او برو و طواف را قطع کن ، عرض کردم : اگر چه طواف واجب باشد ؟

فرمود : آری ، گفته است : به همراه او رفتم و چون پس از آن بر امام (ع ) وارد شدم عرض کردم : مرا از حق مؤمن بر مؤمن آگاه فرما ، پاسخ داد : ای ابان این موضوع را رها کن .

گفتم : فدایت شوم ، ومن درخواست خود را پیوسته تکرار کردم ، فرمود : ای ابان ! اموالت را با او نصف کن ((182)) .

12- معلی روایت کرده است : به ابی عبداللّه (ع ) عرض کردم : حق مسلمان بر برادرمسلمانش چیست ؟

فرمود : برای او هفت حق واجب است ، و

براستی هر یک از آنها بربرادر مسلمانش واجب می باشد که اگر چیزی از آنها را ضایع گذارد از ولایت الهی وطاعت او بیرون رفته و خدا را بندگی نکرده است .

عرض کردم : قربانت شوم ، این حقوق چیست ؟

فرمود : ای معلی من نسبت به تو مهربانم ، بیم دارم آنها را ضایع کنی و نگه نداری و درحالی که می دانی عمل نکنی .

گفتم : لا قوه الا باللّه .

فرمود : ساده ترین حق او آن است که آنچه را برای خودت دوست می داری برای اودوست بداری و هر چه را برای خودت ناخوش است برای او ناخوش بدانی .

حق دوم : آن که از خشمش بپرهیزی و خشنودیش را بخواهی و دستورش را اطاعت کنی .

حق سوم : با جان و مال و زبان و بدن و پایت او را یاری کنی .

حق چهارم : دیده بان و راهنما و به منزله آیینه و جامه تنش باشی .

حق پنجم : در حالی که او گرسنه است تو سیر ، و در صورتی که او تشنه است تو سیرآب وچنانچه او لخت است تو دارای پوشاک نباشی .

حق ششم : این که اگر تو و برادر دینیت فاقد همسر هستید و تو دارای خدمتکاری و اوخدمتگزاری ندارد خدمتگزارت را بفرستی تا جامه اش را بشوید و خوراکش را آماده کند و بسترش را بگسترد .

حق هفتم : سوگند او را راست بدانی .

دعوتش را اجابت کنی و بیمار او را عیادت کنی ، برجنازه اش حاضر شوی و چون آگاه شوی او را حاجتی است پیش از آن که ناچار شود

آن را از تو بخواهد فوری نسبت به برآوردن آن مبادرت کن .

اگر حقوق مذکور را به جا آوردی دوستی خود را با دوستی او و دوستی او را با دوستی خودت پیوند داده ای ((183)) .

13- از آن حضرت پرسیدند : کمترین حق مؤمن بر برادر مؤمنش چیست ؟

فرمود : چیزی را که برادر مؤمنش از او بدان محتاجتر است برای خود برنگزیند ((184)) .

14- و نیز فرموده است : دوستان در میان خود به سه چیز نیاز دارند : اگر آنها را به کارنگیرند باید از هم جدا شوند و راه دشمنی در پیش گیرند ، و آنها عبارتند از : انصاف ، ترحم و ترک حسد . ((185)) هرگاه انسان شرایط مذکور را انجام دهد و اندرزهای مزبور را به کار بندد بی تردید واژه صدیق یا دوست با تمام معانی بلند و پرفضیلت آن بر او صادق است و به هدف مطلوب دست یافته است .

زیرا غرض از انتخاب دوست در دوران زندگی بهره گیری از چهره ورخسارش یا لذت بردن از گفتارش نیست بلکه دوستی پیوندی روحی است که از نظرعمل و تفکر و گرایش از دو کس انسان واحدی می سازد تا مراحل زندگی را با تبادل کمک و یاری مشترک بپیمایند و به هنگام بروز حوادث و شداید یکی از دیگری کمک گیرد و در مشکلات امور با او مشورت کند .

مؤمن آیینه برادر (ایمانی ) خویش است

هرگاه میان دو دوست قرب روحی تام و هماهنگی قلبی کامل برقرار شود هریک از آن دو الگو و نشان دهنده دیگری است و هر کدام در دیگری جلوه گر و نمایان است و غرایزو امیال

وی در او جریان دارد به طوری که مشاهده یکی موجب بی نیازی از مشاهده دیگری ، و روش و معتقدات یکی نمایانگر طریقه و عقیده دیگری است ، چنان که پیامبرخدا(ص ) فرموده است : آدمی بر آیین دوست خویش است پس باید هر یک از شمابنگرد با چه کسی دوستی می کند . ((186)) براستی دوست راستین نسبت به دوستش مانند آیینه صاف و بی زنگار است که محاسن و عیوب او به طور برابر در آن دیده می شود چنان که پیامبر خدا(ص ) فرموده است : مؤمن آیینه برادر (ایمانی ) خویش است و هرگونه اذیت و آزار را ازاو دور می کند . ((187)) نیز فرموده است : مسلمان آیینه برادر (دینی ) خویش است ((188)) .

امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : مسلمان آیینه برادر مسلمانش می باشد پس هر گاه از برادرخود لغزشی دیدید درصدد ضدیت با او نباشید بلکه خود را مانند او قرار دهید و به ارشاد و اندرز او اقدام و با وی مدارا کنید . ((189)) نیز فرموده است : مؤمن آیینه مؤمن است زیرا درباره او می اندیشد و فقر را از او دورمی سازد و وضع او را آراسته می کند . ((190)) از این رو دوست برای دوستش راهنمای امینی است که او را به آنچه خیر و خوبی و سودحال و آینده او در آن است راهنمایی می کند ، لذا از امیرمؤمنان (ع ) روایت شده که فرموده است : همنشین آدمی نشانه دین اوست ((191)) .

امام صادق (ع ) فرموده است : مؤمن برادر مؤمن و دیده بان و

راهنمای اوست .

به اوخیانت و ستم نمی کند و او را فریب نمی دهد ، و به او وعده ای نمی دهد که در آن تخلف کند . ((192)) نیز فرموده است : مسلمان برادر مسلمان و دیده بان و آیینه و راهنمای اوست ، به اوخیانت نمی کند و او را فریب نمی دهد و به وی ستم نمی کند و به او دروغ نمی گوید و ازاو بدگویی نمی کند . ((193)) به معلی در آن هنگام که از آن حضرت پرسید حق مسلمان بر برادر مسلمانش چیست ، فرمود : حق چهارم آن که دیده بان و راهنما و آیینه و جامه تن او باشد . ((194)) مفضل بن یسار گفته است : از ابا جعفر(ع ) شنیدم که می فرمود : دسته ای از مسلمانان برای سفر بیرون آمدند لیکن راه را گم کردند و بسختی دچار تشنگی شدند ناچار گردهمدیگر جمع گردیده و به ریشه های درختان چسبیدند ، در این میان پیرمردی که جامه سپیدی بر تن داشت بر آنها وارد شد و گفت : برخیزید که بر شما باکی نیست و این آب است که در دسترس شماست .

پس برخاستند و آب نوشیدند و چون سیرآب شدندگفتند : خداوند تو را رحمت کند تو کیستی ؟

گفت : من از جنیانی هستم که با پیامبرخدا(ص ) بیعت کرده اند ، و من از آن حضرت شنیدم که می فرمود : مؤمن برادر مؤمن ودیده بان و راهنمای اوست ، در حضور من حق آنها را ضایع نکنید . ((195))

بنابر این هرگاه دو دوست را مشاهد کردی که همفکری کامل

و همگونی قوی در طبیعت و سرشت و نزدیکی زیاد در گرایشها و خواستها میان آنها وجود ندارد باید بدانی که دوستی آنها در معرض زوال و انقطاع است هر چند مدت درازی بر دوستی آنها گذشته باشد ، زیرا روابط برادری در میان آنها مستحکم نبوده و شرایط دوستی در آنها وجودنیافته است .

هر زمان این همگونی و مشابهت در آنها حاصل شود این دو دوست به منزله یک روح ، و یک جسم خواهند بود که اگر عضوی از آن به درد آید دگر عضوها را نماندقرار ، چنان که پیامبر بزرگوار اسلام (ص ) آن را بیان کرده و فرموده است : داستان مؤمنان در دوستی و ترحم و مهربانی نسبت به یکدیگر داستان تن است که اگر عضوی از آن به درد آید دیگر اعضا دچار ناآرامی و بی خوابی و تب خواهند شد . ((196)) جابر جعفی گفته است : غمگین در حضور ابی جعفر امام باقر(ع ) نشسته بودم ، عرض کردم : قربانت شوم بسا بی آن که مصیبتی به من برسد یا حادثه ای برایم رخ دهد احساس غم و اندوه می کنم به طوری که خانواده و دوستانم آثار حزن و گرفتگی را در چهره ام می بینند .

فرمود : ای جابر خداوند مؤمنان را از طینت بهشت آفریده و نسیم خوش آن رادر میان آنان به وزش درآورده است ، از این رو مؤمن برادر پدر و مادری مؤمن است چنانچه در یکی از شهرها به روحی از ارواح مؤمنان اندوهی برسد ارواح دیگر محزون واندوهگین می شوند چه او از همین ارواح است ((197))

.

از ابی بصیر نقل شده که گفته است : شنیدم ابی عبداللّه (ع ) می فرمود : مؤمن برادر مؤمن است آنها مانند یک تن اند که اگر چیزی از آن به درد آید آن درد در دیگر اعضای بدن نیزوجود می یابد چه ارواح آنها از یک روح پدید آمده است .

همانا پیوستگی روح مؤمن به رحمت خداوند از پیوستگی شعاع خورشید به آن شدیدتر است ((198)) .

میانه روی در دوستی و دشمنی

این امری مهم است که اهل بیت (ع ) ما را بدان متوجه و آگاه کرده اند و سزاوار هر انسانی است که آن را در دوران زندگی اجتماعی خود نصب العین خویش قرار دهد و درمعاشرت با مردم آن را چراغ راه خود سازد .

این امر همان میانه روی در دوستی و دشمنی و خودداری از زیاده روی در آنهاست .

آری هرگاه کسی را دوست می داری در دوستی وی زیاده روی مکن و همه آن چیزهایی را که در دل داری و در اندیشه ات می گذرد برای او مکشوف مساز ، چه ممکن است که در آینده این دوست با تو دشمن گردد .

همچنین هرگاه با کسی دشمنی داشتی در آن زیاده روی مکن و در عداوت با او تلاش و کوشش بسیار به کار مبر چه ممکن است درآینده همو دوست تو گردد .

جامعه ما بزرگترین گواه بر این مطلب است چه بسیار دوستانی که دشمن شدند ، و چه بسا دشمنانی که دوست گردیدند .

سرور اوصیاء امام علی بن ابی طالب (ع ) به این امر دقیق تصریح کرده و فرموده است : دوست خود را به آهستگی دوست بدار شاید

روزی دشمن تو شود ، و دشمنت را به آرامی دشمن بدار شاید روزی دوست تو شود . ((199)) نیز فرموده است : همه محبت خود را برای دوستت به کار گیر لیکن همه اطمینان خویش را به او نداشته باش ، و همه مواسات و همیاری را برای او به کار بر اما همه اسرارت را به او وامگذار .

با این روش شرط حکمت و حق واجب دوست خود را اداکرده ای ((200)) .

امام صادق (ع ) فرموده است : دوستت را از راز خود آگاه مکن جز آنگاه که اگر دشمنت بر آن آگاه شود برایت زیانی نداشته باشد چه دوست ممکن است روزی دشمن شود . ((201)) نیز فرموده است : به دوست خود به طور کامل اعتماد مکن ، چه گفتار شتابزده هرگزبخشوده نمی شود . ((202)) یکی از شاعران این معنا را به نظم درآورده و گفته است :

احذر عدوک مره

واحذر صدیقک الف مره ((203))

فلر بما انقلب الصدیق

فکان اعرف بالمضره ((204))

انواع دوستان

در بیان انواع دوستان و اقسام برادران روایات چندی از اهل بیت (ع ) وارد شده که صفات وویژگیهای هر دسته از آنها را روشن ساخته است تا آدمی در این راه با آگاهی گام بردارد .

چه کسی است که در روزگار زندگی خود اقسامی از دوستان را ندیده و انواعی از یاران رامشاهده نکرده باشد ؟

در میان آنها کسانی وجود داشته اند که بر آنها اعتماد کرده و به آنها اطمینان یافته ، و ازمصاحبت آنها شاد و از دیدار آنها چشمش روشن گردیده است .

نیز در جرگه آنها افرادی بوده اند که جز بر غم و اندوه

همنشین خود نیفزوده اند ، اینان درظاهر دوستان و در نهان دشمنانند ، مکر و کید خود را برای دوست خود در دل پنهان می دارند و حوادث ناگوار را برای او انتظار دارند .

از این رو باید بسیار برحذر بود که مباداآدمی در دام این چاپلوسان گرفتار شود چه اینان برای انسان از دشمنانی که آشکارا اظهارخصومت می کنند خطرناکترند .

اولئک شر مکانا واضل سبیلا . ((205)) شاعر گفته است :

و صاحب لی کداء البطن صحبته

یودنی کوداد الذئب للراعی ((206))

یثنی علی جزاه اللّه مکرمه

ثناء هند علی روح بن زنباع ((207))

اکنون برای آن که بر اقسام دوستان طبق آنچه اهل بیت (ع ) روشن کرده اند آگاه شویم توجه خواننده را به احادیث زیر معطوف می داریم : امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : دوستان دو نوعند : دوستان مورد اعتماد و دوستان خنده رو .

اما دوستان مورد اعتماد مانند کف و بال و خانواده و مال اند ، هرگاه بر دوستت اعتمادداری مال و تلاش خود را در راه او صرف کن ، با دوستانش دوست و با دشمنانش دشمن باش ، راز او را پوشیده بدار و یاور او باش و محاسن او را ظاهر گردان ، و ای پرستش کننده بدان وجود این گونه دوستان نایابتر از کبریت احمر است .

اما دوستان خنده رو از آنها به تو لذت و خوشی می رسد ، این را از آنها قطع مکن و بیش از این از وجدان آنها انتظار نداشته باش و به اندازه ای که با تو گشاده رویی و شیرین زبانی می کنند با آنها رفتار کن ((208)) .

سرور شهیدان حسین

بن علی (ع ) فرموده است : برادران چهار گونه اند : برادری که برای توست و تو برای اویی برادری که برای توست ، برادری که ضد توست و برادری که نه برای اویی و نه او برای توست .

از آن حضرت درباره معنای این سخن پرسش شدفرمود : برادری که برای تو و برای خودش است برادری است که با دوستی خود بقای برادری را خواهان است و با دوستی خود خواهان مرگ برادری نیست .

و این برای توست و به سود خودش است چه هرگاه برادری کامل شود زندگانی هر دو خوش وگوارا خواهد شد ، و هرگاه برادری یک طرفه و در تناقض باشد برادری هر دو طرف نادرست خواهد بود .

برادری که او برای توست کسی است که نفس خویش را از طمع رهایی داده و به حال رغبت درآورده است از این رو هرگاه رغبت به برادری داشته باشد در امور دنیا طمع ندارد ، و این به طور کامل و با تمام وجود برای توست .

برادری که بر ضد توست برادری است که پیشامدهای ناگوار را برایت انتظار می کشد واسرارت را فاش می کند و در میان خانواده ها بر تو دروغ می بندد ، و به تو با نظر حسادت می نگرد ، و لعنت خداوند یگانه بر او باد .

برادری که نه برای توست و نه تو برای اویی ، کسی است که خداوند او را پر از حماقت کرده و او را از رحمت خود دور ساخته است او را می بینی که خودش را بر تو ترجیح می دهد و به سبب حرصی

که دارد آنچه را در اختیار توست می طلبد . ((209)) امام جعفربن محمد صادق (ع ) فرموده است : دوستان سه گونه اند : یکی مانند غذاست که در هر زمان بدان نیاز داری و آن دوست خردمند است .

دوم به منزله درد است و آن دوست احمق است .

سوم در حکم داروست و آن دوست هشیار و زیرک است ((210)) .

نیز فرموده است : دوستان سه گونه اند : دوستی که با جان خویش با تو مواسات و همیاری می کند ، دیگر دوستی است که با مال خویش با تو مواسات و همیاری دارد ، سومی کسی است که کفاف خود را از تو می گیرد و تو را برای برخی لذتها می خواهد بنابراین نباید اورا از دوستان مورد اعتماد به شمار آوری ((211)) .

آزمایش دوستان

برای هر انسانی در زندگی دوستانی است که در هنگام وحشت و تنهایی با آنها انس می گیرد و در زمان شدت و سختی به آنان پناه می برد ، و در برابر حوادث روزگار وپیشامدهای ناگوار از آنها کمک می گیرد ، اسرار خود را به آنها می سپارد و اخبار واندیشه های خود را با آنها در میان می گذارد .

لیکن بسیار است که انسان به یارانی دست می یابد که در صداقت و اخلاص آنها شک و تردید دارد .

با آنها چه باید بکند ؟

آیا به محض شک و تردید از آنها دوری کند و خود را در معرض زیانها و خطرهای ناشی از جدایی از آنان قرار دهد ؟

بی شک این کاری نادرست و اشتباه است .

یا آن که بر آنها اعتماد

کند ، و به آنها گرایش و وثوق داشته باشد ؟

اما این عمل نیز سستی رای و قلت و حزم و دوراندیشی است .

پس به گمان تو چه باید بکند ؟

آیا راههایی وجود دارد که آنها را بیازماید و حقیقت حال آنان را مکشوف سازد تا درست از نادرست و پاک از ناپاک شناخته و راستگو از دروغگو دانسته شود ؟

آری در این جا راهها و نشانه هایی وجود دارد که اهل بیت (ع ) آنها را برای آزمایش دوستان قرار داده اند و ما آنها را از لحاظ تو ای خواننده عزیز می گذرانیم تا در معانی آنهاتدبر کنی و در مقاصد آنها بیندیشی و بکوشی آنها را در مورد دوستی که در صداقت واخلاص او شک داری پیاده کنی بهترین نتایج و پاکیزه ترین ثمرات را از آنها به دست آوری ، زیرا برای انسان پسندیده نیست که با هر کسی مصاحبت دارد به او اعتماد کندمگر آن پیش از این او را بیازماید و حقیقت او را بداند چنان که امیرمؤمنان (ع ) به فرزندش امام حسن (ع ) وصیت کرده : ای فرزندم ! با احدی دوستی مکن مگر آنگاه که بخوبی او رابشناسی ((212)) .

نیز فرموده است : پیش از آزمایش دوست به او اعتماد مکن ((213)) .

نیز : به دوستی کسی که وضع او را روشن نکرده ای رغبت مکن ((214)) .

نیز : کسی که دوستان را آزموده حقیقت مردم را شناخته است ((215)) .

انسان اگر با دیده دقت و تفحص به مردم بنگرد و افکار و ضمایر آنها را بیازماید و نیات ومقاصد آنها را کشف کند بی

شک از اکثر آنها گریزان و دلش پر از ترس و بیم خواهد شد ، از این رو امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : او را بیازمای آنگاه دشمن دار . ((216)) امام صادق (ع ) فرموده است : با مردم معاشرت کن تا آنها را بیازمایی و کسی که مردم راآزمود آنان را دشمن داشت ((217)) .

امام کاظم (ع ) فرموده است : از آمیزش با مردم و انس با آنان بپرهیز مگر آن که در میان آنان خردمند امینی بیابی که در این صورت با او انس بگیر و از دیگران بگریز همچنان که از جانوران درنده می گریزی ((218)) .

یکی از شاعران گفته است :

وزهدنی فی الناس معرفتی بهم

وطول اختباری صاحبا بعد صاحب ((219))

فلم ترنی الایام خلا تسرنی

مبادیه الا ساءنی فی العواقب ((220))

وما صرت ادعوه لدفع ملمه

من الدهر الا کان احدی النوائب ((221))

اکنون ما راههای آزمایش دوستان را به همان گونه که پیامبر خدا(ص ) و اهل بیت او(ع ) برای ما ترسیم کرده اند ذکر می کنیم :

1- پیامبر خدا(ص ) فرموده است : دوستی صادقانه در سه چیز است : این که گفتاردوستش را بر گفتار دیگران ، و همنشینی دوستش را بر همنشینی دیگران ، و خشنودی دوستش را بر خشنودی دیگران ترجیح دهد .

2- امام باقر(ع ) فرموده است : محبت خود را در دل دوستت به آنچه نسبت به او در دل توست بشناس ((222)) .

3- امام صادق (ع ) فرموده است : به دلت بنگر اگر دوستت را انکار کرد قطعا یکی از شماعمل (ناخوشایندی ) را مرتکب شده است ((223)) .

4- و نیز : سه

نفرند که تنها در سه جا شناخته می شوند : بردبار در وقت خشم ، دلیر به هنگام جنگ ، و دوست در موقع نیاز . ((224)) 5- و نیز : دوست به سه چیز آزمایش می شود اگر در آنها رغبت و توافق داشت دوستی پاک و راستین است و گرنه دوست زمان رفاه و آسایش است نه دوست روزگار سختی : ازاو مالی بخواهی ، او را بر مالی امین گردانی ، از او بخواهی در ناراحتی تو مشارکت کند . ((225)) 6- و نیز : هرگاه بخواهی صحت ادعای دوستت را درباره خودت بدانی او را خشمگین کن ، چنانچه بر دوستی تو پایدار ماند او دوست توست و در غیر این صورت نه ((226)) .

7- و نیز : هر کس سه بار بر تو خشم گرفت و بدی به تو نگفت او را به دوستی خودبرگزین ((227)) .

8- و نیز : هر کس سه بار بر تو خشمگین شد و سخن ناپسندی به تو نگفت او را برای خود اندوخته کن ((228))

9- و نیز : به محبت دوستت اعتماد مکن ، تا آنگاه که سه بار او را به خشم درآوردی ((229)) .

10- و نیز : کسی را دوست مگو ، و او را آشنا بگو مگر آنگاه که در سه صفت او رابیازمایی : او را به خشم درآوری و بنگری که خشم او را از مرز حق بیرون می برد یا نه ؟

وبا او سفر کنی ، و دیگر با دینار و درهم وی را بیازمایی ((230)) .

11- و نیز : دوست خود را بر هنگامی که نعمت تازه

ای روزیت شود یا مصیبتی به تورسد بیازمای ((231)) .

12- و نیز : دوستان خود را به دو صفت بیازمایید اگر در آنها وجود داشت به دوستی ادامه دهید و گرنه بکلی از آنها دوری جویید : مراقبت بر ادای نمازها در اوقات خود ، نیکی نسبت به دوستان در حال رفاه و سختی ((232)) .

13- و نیز : مردم جز از راه آزمایش شناخته نمی شوند و از این رو زن و فرزندت را درغیبت ، و دوستت را در مصیبت ، خویشاوندان را به هنگام ناداری و فقر ، و دوستان وچاپلوسان را در زمان بیکاری بیازمای تا منزلت خود را در نزد آنان بدانی ((233)) .

14- مسعده بن یسع نقل کرده که به ابی عبداللّه جعفربن محمد(ع ) عرض کردم : من به خدا سوگند تو را دوست می دارم ، آن حضرت سرش را به زیر انداخت و پس از آن سربلند کرد و فرمود : راست گفتی ای ابا بشر از محبت خود در دل من از دلت بپرس ، دلم از محبتی که نسبت به من در دل خود داری مرا آگاه ساخت ((234)) .

15- مردی از آن حضرت پرسید که شخصی به من می گوید تو را دوست می دارم ، من چگونه بدانم که او مرا دوست می دارد ؟

فرمود : دلت را بیازمای اگر تو او را دوست داری او هم تو را دوست می دارد . ((235)) 16- مردی به امام موسی بی جعفر(ع ) عرض کرد : مردی است از عوام مرا دیدار می کندو به خداوند سوگند می خورد که مرا دوست می

دارد ، آیا من سوگند بخورم که اوراستگوست ؟

فرمود : دلت را بیازمای اگر دوستش می داری سوگند بخور و در غیر این صورت نه ((236)) .

17- آن حضرت به حسن بن جهم فرمود : اگر می خواهی بدانی چه منزلتی در نزد من داری بنگر من در نزد تو چه جایگاهی دارم ((237)) .

18- امام جواد(ع ) فرموده است : کثرت موافقت و قلت مخالفت از نشانه های محبت است ((238)) .

19- امام هادی (ع ) فرموده است : از کسی که او را مکدر ساخته ای جویای صفا و از آن که به او عذر کرده ای توقع وفا ، و از آن که نسبت به او بدگمانی انتظار خیرخواهی نداشته باش چه دل دیگران هم مانند دل توست ((239)) .

پایه های دوستی

پایه های دوستی

پیامبر گرامی اسلام (ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) در بیان آنچه برادری بر اساس آن قرار دارد ودوستی بر پایه های آن استوار است به هیچ روی فروگذاری نکرده و مردم را بدانها آگاه وتشویق فرموده اند .

چه رعایت آنها موجب مزید استحکام روابط برادری و پیوندهای دوستی در میان افراد اجتماع است .

ما بزودی برخی از این مقومات و ارکان دوستی را که پیامبر(ص ) امامان اهل بیت (ع ) درسخنان جاوید خود بدانها تصریح کرده اند از نظر خوانندگان می گذرانیم .

1- دید و بازدید

شاید زیباترین و دلپسندترین مظاهر وفاداری و دوستی دیدار دوستان از یکدیگر و جویاشدن حال ایشان در خانه آنها می باشد و این امر در دل دوستی که به دیدارش می روندبزرگترین اثر را به جا می گذارد چه این عمل نشانه دوستی صادقانه و گواه گرایش وهماهنگی و موجب استحکام پیوندهای برادری و دوستی است .

از این رو پیامبر(ص )بزرگوار فرموده است : دیدارها دوستی را می رویاند . ((240)) آن حضرت و ائمه (ع ) بردیدو بازدید و مراوده تشویق فرموده و آن را از اعمالی شمرده اند که انسان را به خداوندنزدیک می گرداند .

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : فرشته ای مردی را دید که بر در خانه ای ایستاده است به او گفت : ای بنده خدا در این خانه چه حاجت داری ؟

پاسخ داد : در آن دوستی دارم که می خواهم به او سلام کنم ، فرشته به او گفت : میان تو و او پیوند خویشی نزدیکی است یانیازمندی تو را به این کار وادار کرده است ؟

پاسخ داد :

من هیچ نیازی به او ندارم جز این که من در برابر پروردگار جهانیان نسبت به او متعهدم ، و میان من و او خویشی و قرابتی نزدیکتر از اسلام نیست ، فرشته گفت : من فرستاده خداوند به سوی تو هستم او به توسلام می رساند و می فرماید : مرا دیدار کردی و من بهشت را برایت واجب ساختم ، و ازخشم خود و آتش دوزخ تو را معاف کردم و این به سبب آن است که او را به خاطر من دوست داشتی ((241)) .

نیز فرموده است : کسی که برادر مؤمن خود را در خانه اش دیدار کند خداوند می فرماید : تو مهمان و دیدار کننده منی و پذیرایی تو بر عهده من است و به سبب آن که او را دوست داشتی بهشت را برایت واجب کردم ((242)) .

علی بن الحسین (ع ) فرموده است : کسی که به خاطر خدا و رسیدن به وعده لقای اودوستش را دیدار کند هفتاد هزار فرشته او را مشایعت می کنند و ندا کننده ای از پشت سراو را مشایعت می کند و ندا کننده ای از پشت سر او را ندا می دهد : هان خوش باش وبهشت بر تو گوارا باد ، و هنگامی که دوستش مصافحه می کند رحمت الهی سر تا پای اورا فرا می گیرد . ((243)) امام باقر(ع ) فرموده است : هر مؤمنی برای دیدار برادر مؤمنش از خانه بیرون آید درحالی که دانا به حق او باشد خداوند برای هر گام او حسنه ای ثبت ، و سیئه ای محو می کندو یک درجه

او را بالا می برد .

هنگامی که در خانه را می کوبد درهای آسمان به رویش بازمی شود ، و وقتی همدیگر را دیدار و مصافحه و معانقه می کنند خداوند به آنها نظررحمت می کند و در برابر فرشتگان به آنها مباهات فرموده می گوید : به این دو بنده ام بنگرید که به خاطر من یکدیگر را دیدار و با هم دوستی می کنند ، حق است بر من که پس از این آنها را به آتش عذاب نکنم .

و هنگامی که او به خانه اش باز می گردد فرشتگانی به عدد نفسها و گامها و سخنانش او را بدرقه می نمایند و پیوسته او را از بلاهای دنیا وشداید هولناک آخرت محافظت می کنند . ((244)) نیز فرموده است : کسی که به خاطر خدا برادر مؤمنش را از روی محبت و شوق دیدارکند خدا را زیارت کرده و هنگامی که با او مصافحه می کند هر حاجتی را در امر دین ودنیا از خداوند بخواهد حق تعالی حاجتش را برآورده می گرداند ((245)) امام صادق (ع ) فرموده است : مراوده میان دوستان در حضر ، دید و بازدید و در سفر ، نامه نوشتن به یکدیگر است ((246)) نیز فرموده است : انسان به قصد برادر مؤمنش از خانه بیرون می آید تا او را دیدار کند ، وباز نمی گردد جز این که خداوند حوایج دنیا و آخرت او را برآورده می کند . ((247)) نیز فرموده است : هر کس دوستش را تنها به خاطر خدا نه غیر او و طلب وعده های خداوند و تحقق ثوابهای او

دیدار کند خداوند هفتاد هزار فرشته را مامور می کند که او راندا می دهند : هان خوش باش و بهشت بر تو گوارا باد ((248)) نیز : کسی که برادر مؤمنش را به خاطر خداوند دیدار کند خدا می فرماید : مرا زیارت کردی ، و پاداش تو بر عهده من است و من به پاداشی برای تو جز بهشت راضی نیستم ((249)) .

نیز : سه چیزند که روز قیامت خالص برای خداوندند : مردی که برادر مؤمنش را به خاطر خداوند دیدار کند ، او از زایران خداست و بر خداوند است که زایرانش را گرامی بدارد و آنچه را آن مرد بخواهد به او بدهد .

دیگر مردی است که وارد مسجد می شود تانماز بگزارد و او به انتظار نماز دیگر در مسجد می ماند و او مهمان خداوند است و براوست که مهمان خود را گرامی بدارد .

و دیگر حج کننده و عمره گزار است ، اینان واردشوندگان بر خدایند ، و حق است بر او که وارد شوندگانش را گرامی بدارد . ((250)) نیز : هر کس دوستش را به خاطر خداوند دیدار کند ، روز قیامت در حالی وارد می شودکه بر او دو جامه سپید نازک از نور است و از کنار هر چیزی که بگذرد بر آن می تابد تاآنگاه که در پیشگاه حق تعالی بایستد ، خداوند به او می فرماید : مرحبا و با گفتن این کلمه عطایای فراوان به او داده می شود . ((251)) این درجات عالی و مقامات بلند بهره کسانی است که برادران نیک و مؤمن و یاران پرهیزگار و نیکوکار

خود را دیدار می کنند چنان که امام صادق (ع ) فرموده است : ای فرزند! هر گاه به دیدار کسی می روی نیکان را دیدار کن و فاجران و بدکاران را ملاقات مکن زیرا اینان همچون تخته سنگی هستند که آب از آن جاری نمی شود ، و مانند درختی هستند که برگهای آن سبز نمی گردد ، و چون سرزمینی هستند که گیاه از آن نمی روید . ((252))

2- سلام و مصافحه و معانقه

شک نیست هنگامی که برادر دینی تو دوستانه به تو سلام می کند و با گرمی دستت رامی فشارد و برادرانه با تو معانقه و روبوسی می کند احساس می کنی وجودت را میل وگرایش به او فراگرفته است چه سلام و مصافحه و معانقه نشانه دوستی و رمز برادری است از این رو به انجام دادن آنها امر و بدانها تشویق شده است .

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : سوگند به آن که جانم در دست اوست به بهشت داخل نمی شوید مگر آنگاه که ایمان آورید ، و ایمان نمی آورید مگر زمانی که با یکدیگردوستی کنید .

هان شما را به چیزی دلالت می کنم که اگر آن را انجام دهید با یکدیگردوستی کرده اید و آن به دیگران سلام کردن است .

نیز فرموده است : هنگامی که یکدیگر را ملاقات می کنید با سلام و مصافحه (دست دادن ) دیدار کنید و زمانی که پراکنده می شوید با استغفار و (طلب آمرزش ) از هم جداشوید . ((253)) نیز : مصافحه کنید چه آن کینه را از میان می برد . ((254)) نیز فرموده است : هنگامی که یکی از شما

برادر مؤمنش را دیدار می کند بر او سلام و بااو مصافحه کند چه خداوند فرشتگان را به همین امر گرامی داشته است ، پس همان کاری را که فرشتگان می کنند انجام دهید . ((255)) امام باقر(ع ) فرموده است : وقتی مؤمنان یکدیگر را دیدار و مصافحه می کنند خداوند به آنها نظر رحمت می کند و گناهانشان مانند برگ درختان از آنها فرو می ریزد . ((256)) ابوحمزه نقل کرده که با ابی جعفر امام باقر(ع ) همسفر بودم در محلی فرود آمدیم تااستراحت کنیم ، آن حضرت گامی چند برداشت و سپس برگشت و دست مرا گرفت وبسختی فشرد ، عرض کردم : فدایت شوم ، مگر من در کجاوه در خدمت شما نبودم ؟

فرمود : آیا نمی دانی مؤمن هر گاه گشتی بزند و سپس دست برادر مؤمنش را بگیردخداوند به آنها نظر رحمت می کند و پیوسته آنها را زیر نظر خود دارد و به گناهان می گوید از این دو تن دور و پراکنده شوید .

ای ابا حمزه گناهان آنها مانند برگ درختان فرو می ریزد ، و آنان در حالی از هم جدامی شوند که گناهی بر آنها نیست ((257)) .

نیز : هنگامی که انسان با دوستش مصافحه می کند پاداش کسی که دستش را همچنان نگه می دارد بیشتر از کسی است که دستش را رها می کند و بدانید گناهانشان در پیش پایشان فرو می ریزد به طوری که گناهی بر آنها باقی نمی ماند . ((258)) از این رو درباره صفات پیامبر خدا(ص ) نقل کرده اند که آن حضرت خود سلام و مصافحه

را با اصحابش آغاز می کرد و هنگامی که با یکی از آنان مصافحه می کرد دستش را پیش ازاو بیرون نمی کشید . ((259)) امام صادق (ع ) فرموده است : مصافحه مؤمن برابر هزار حسنه است ((260)) .

نیز : مؤمن برادر مؤمنش را دیدار و با او مصافحه می کند در نتیجه خداوند به آنها نظررحمت می فرماید و گناهان آنها تا آنگاه که از هم جدا می شوند از وجود آنها فرو می ریزدهمان گونه که بادهای سخت برگ را از درختان فرو می ریزد . ((261)) نیز : مصافحه مؤمن از مصافحه فرشتگان افضل است ((262)) نیز : به اسحاق بن عمار فرمود : ای اسحاق آیا می دانی مؤمنان هنگامی که یکدیگر رادیدار و با هم مصافحه می کنند خداوند صد رحمت بر آنها نازل می کند که نود و نه رحمت شامل آن یکی است که رفیقش را بیشتر دوست می دارد و وقتی با هم معانقه می کنند رحمت الهی آنها را فرا می گیرد . ((263)) مردی از ابی عبداللّه (ع ) درباره پاداش مؤمنان به هنگامی که با یکدیگر دیدار و معانقه می کنند پرسش کرد .

به او فرمود : وقتی با هم معانقه می کنند رحمت خداوند آنها را فرامیگیرد و هنگامی که یکدیگر را در آغوش می کشند چنانچه در این امر جز رضای خدارا نخواهند و هیچ غرضی از اغراض دنیوی را طالب نباشند به آنها گفته می شود : گناهانتان آمرزیده است اعمال خود را از سر بگیرید .

و زمانی که احوالپرسی را آغازمی کنند فرشتگان به یکدیگر می گویند از آنها

دور شوید آنها رازی را در میان خود دارندکه خداوند آن را پوشیده داشته است .

اسحاق گفته است : عرض کردم : فدایت شوم آیا الفاظ آنان بر آنان نوشته نمی شود ؟

چه خداوند فرموده است : ما یلفظ من قول الا لدیه رقیب عتید . ((264)) در این هنگام فرزند پیامبر خدا نفسی کشید سپس گریست به قدری که محاسن آن حضرت تر شد ، و فرمود : ای اسحاق خداوند برای تجلیل از مؤمنان به فرشتگان امر می کند به هنگامی که همدیگر را دیدارمی کنند از آنها دور شوند ، و اگر چه فرشتگان سخنان آنها را نمی نویسند و گفتار آنها رانمی دانند ، لیکن آن کسی که اسرار و پوشیده ها را می داند به آنها داناست ((265)) .

3- دادن هدیه به یکدیگر

به یکدیگر هدیه دادن نیز از عوامل مهم ایجاد دوستی و نزدیکی است ، و به وسیله آن دلها از آلایش کینه ها پاک می شود .

بسا کسی که در دل نسبت به دوست خود خشمگین است و نمی تواند آن را از درون خود بزداید و کینه اش را از دل بیرون کند لیکن با تقدیم هدیه ای به او همه ناسازگاریها برطرف می شود ، و امور به روند طبیعی خود باز می گرددو ابرهای تیره کدورت از دل آنها برداشته می شود ، و خداوند دلهای آنها را از کینه ها پاک می کند و در پرتو نعمت و احسان او دوست و برادر می شوند .

از این رو مشاهده می کنیم پیامبر خدا(ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) این امر را از نظر دور نداشته

بلکه توجه مردم را به اهمیت آن جلب کرده و فواید آن را برای آنان توضیح داده اند .

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : از جمله گرامیداشت انسان نسبت به برادر مسلمانش آن است که هدیه او را بپذیرد .

و آنچه را برایش میسر است به او هدیه کند ، و به خاطر اوخود را به زحمت نیندازد . ((266)) نیز : به همدیگر هدیه بدهید چه هدیه خشم و کینه را از دل بیرون می برد . ((267)) نیز : هدیه موجب دوستی و تجدید برادری و زدودن کینه است ، دوستی کنید و به یکدیگر هدیه بدهید ، به هنگام نیاز هدیه بهترین چیز است ((268)) .

نیز : به همدیگر هدیه بدهید چه هدیه کینه ها را از دل بیرون می کشد و دل را از دشمنی و حسد تهی می سازد . ((269)) امام صادق (ع ) فرموده است : با صله و بخشش به دوستانت اظهار محبت کن ((270)) .

هدیه همان گونه که چیزی مادی است ممکن است گاهی امری معنوی باشد در این صورت ارزش آن بیشتر و اثر آن بزرگتر است مانند این که به او سخن خوبی بگوید که اندیشه اش از آن روشنی گیرد ، یا یکی از مسائل علمی را که مورد نیاز اوست در دسترس او بگذارد ، یا به او پند و اندرزی دهد که او را به صراط مستقیم و راه بهتر رهنمون شود ، از این رو پیامبر خدا(ص ) فرموده است : برترین هدیه مسلمان به برادر مسلمانش سخن حکمت آمیزی است که مایه مزید هدایت او شود و یا او

را از طریق هلاکت بازگرداند . ((271))

4- گشاده رویی و لبخند

گشاده رویی و لبخند در ایجاد دوستی نقش اساسی دارد ، بلکه برترین عامل محبوبیت انسان در میان مردم و بزرگترین وسیله نزدیکی دلهای جهانیان به یکدیگر است .

چه یک لبخند تو در برابر دوستت می تواند ضامن آن باشد که دلش را به سوی تو جذب کند و برمحبت او نسبت به تو بیفزاید .

و اگر در قلب او کینه ای از تو وجود دارد او را با خنده ای برلب و چهره ای گشاده دیدار کن زیرا این رفتار دلش را پاک می کند و زنگار کینه را از قلبش می زداید .

و هر گاه در کسی احساس شر و بدی کردی او را با مهربانی و گشاده رویی ولبخند دیدار کن که خداوند فرموده است : فاذا الذی بینک وبینه عداوه کاءنه ولی حمیم ((272)) .

از این رو پیامبر بزرگوار(ص ) فرموده است : خوشخویی دوستی را پایدارمی کند و گشاده رویی کینه را از دل می زداید . ((273)) نیز : سه چیز است که محبت انسان را نسبت به برادر مسلمانش صفا و روشنی می دهد ، این که با گشاده رویی او را دیدار کندو هر گاه در کنار وی بنشیند جا برایش باز کند و او رابا نامی که نزد او محبوبتر است بخواند . ((274)) مردی به پیامبر خدا(ص ) عرض کرد : مرا وصیتی فرما ، آن حضرت وصایای بسیاری به اوفرمود ، از جمله آنها این که : به مردم اظهار محبت کن تا تو را دوست بدارند ، اگر دوستت از دلو تو آب بخواهد آن را

برایش خالی کن ، دوستت را باروی گشاده دیدار کن ((275)) .

نیز : شما هرگز نمی توانید با اموالتان مردم را به سوی خود جذب کنید پس با گشاده رویی و خوشخویی آنها را دیدار کنید . ((276)) نیز : هر بنده ای از امت من به خاطر خدا دوستش را مورد لطف و مهربانی قرار دهدخداوند یکی از خدمتکاران بهشت را به خدمت او می گمارد . ((277)) نیز : لبخند مؤمن به روی مؤمن حسنه است ((278)) .

از این رو از عبداللّه بن حارث نقل شده که گفته است : من کسی را ندیدم که بیش از پیامبر خدا(ص ) تبسم بر لب داشته باشد .

امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : خوشرویی دام محبت است ((279)) .

نیز : خوشرویی کمند محبت است ((280)) .

نیز : بهترین چیزی که انسانها می توانند دل دوستانشان را به دست آورند و کینه را از دل دشمنانشان بزدایند خوشرویی به هنگام دیدار ، احوالپرسی در غیاب و لبخند زدن دروقت حضور آنهاست ((281)) .

امام زین العابدین (ع ) فرموده است : کسی که به برادر دینیش مرحبا (خوش آمدید)بگوید خداوند تا روز قیامت برایش مرحبا می نویسد . ((282)) امام محمد باقر(ع ) فرموده است : خوشرویی و گشاده رویی سبب ایجاد محبت و موجب تقرب به خداوند است .

و ترشرویی و گرفتگی باعث دشمنی و دوری ازخداست ((283)) .

نیز : لبخند انسان به صورت دوستش حسنه و زدودن گرد و غبار از او نیز حسنه است ، ومحبوبترین عبادتها نزد خداوند وارد کردن سرور و خوشحالی بر مؤمن است ((284)) .

امام صادق (ع ) فرموده است

: با کسی که بدرفتاری می کند نرم باش و آنانی که دارای صفایند اندکند . ((285)) مردی به آن حضرت عرض کرد : حد حسن خلق چیست ؟

فرمود : این که رفتارت نرم وسخنت خوش باشد و دوستت را با خوشرویی دیدار کنی ((286)) .

نیز : سه چیز است که اگر انسان یکی از آنها را به پیشگاه خداوند بیاورد خداوند بهشت را بر او واجب می کند ، انفاق در حال تنگدستی ، خوشرویی در برابر همه ، انصاف دادن هر چند به زیانش باشد . ((287)) امام علی بن موسی الرضا(ع ) فرموده است : کسی که به چهره برادر مؤمنش لبخند زندخداوند حسنه ای برایش می نویسد ، و کسی را که خدا برایش حسنه ای نوشته است عذاب نمی کند . ((288)) به همان اندازه که گشاده رویی و لبخند و خوشرویی در کسب مودت و تحکیم محبت تاثیر عمیق دارد گرفتگی و ترشرویی و بداخلاقی در دوری دلها از یکدیگر و نفرت نفوس و قطع پیوندهای دوستی و برادری بی نهایت مؤثر است .

از این رو از پیامبرخدا(ص ) روایت شده که فرموده است : خداوند کسی را که در برابر برادر دینی خودترشروست دشمن می دارد . ((289)) از امام صادق (ع ) نقل شده که فرموده است : گرفتگی در برابر مردم سبب دشمنی است ((290)) .

همچنین پیش از این ذکر شد که امام باقر(ع ) فرموده است : ترشرویی و گرفتگی سبب دشمنی و دوری از خداست ((291)) .

این شاعر چه خوب گفته است :

و انی لمشتاق الی ظل صاحب

یرق و یصفو ان کدرت علیه ((292))

عذیری

من الانسان لا ان جفوته

صفالی و لا ان صرت طوع یدیه ((293))

استاد دیل کارنگی در کتاب خود به نام کیف تکسب الاصدقاء ((294)) فصلی تحت عنوان اهمیت لبخند و خوشرویی در به دست آوردن دوستان و تاثیر در مردم باز کرده و در آن به ذکر رویدادها و تجربه های بسیاری پرداخته و گفتار خود را به این سخن کوتاه پایان داده است که : اگر می خواهی مردم تو را دوست بدارند لبخند بزن .

از جمله سخنانی که در این فصل آمده این است که : تغییرات چهره آدمی زبان گویایی است که آوازش عمیقتر و اثرش شدیدتر از آواز زبان است چه مانند آن است که لبخند ازسوی صاحب خود می گوید : من تو را دوست می دارم ، تو به من سعادت بخشیده ای ، من به دیدار تو سعادتمند شدم .

5- فروتنی با دوستان

هیچ چیزی مانند تکبر و خودبرتربینی دوستی را تباه نمی کند ، چه انسان متکبر همواره عبوس و اخمو بدمعاشرت است .

همچنین هیچ چیزی مانند تواضع و فروتنی نهال دوستی و برادری را در دلها نمی نشاند ، زیرا انسان فروتن محبوب دلها و مقرب مردم است ، همنشینی با او پسندیده و رفاقت با او لذت بخش و گفتگوی با او دلنشین است چنان که امام صادق (ع ) فرموده است : سه چیز ایجاد محبت می کند : دینداری ، فروتنی وبخشش ((295)) .

فروتنی منزلت انسان را در میان مردم بالا می برد ، پیامبر خدا(ص ) فرموده است : تواضع بر منزلت انسان می افزاید . ((296)) و موجب مزید شرافت او در میان آنهاست .

امیرمؤمنان

(ع ) فرموده است : کلید شرف فروتنی است ((297)) .

نیز امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : هر کس بخواهد شرافتمند باشد باید فروتنی را پیشه کند . ((298)) امام زین العابدین (ع ) فرموده است : شرافت و برتری در فروتنی است ((299)) .

اما تکبر و خودبرتربینی جز این که انسان را در میان مردم مبغوض و منفور کند چیزی براو نمی افزاید ، چنان که پیامبر(ص ) فرموده است : متکبر منفورترین مردم است ((300)) .

نیز فرموده است : خداوند به من وحی فرمود : فروتنی کنید تا یکی بر دیگری سرکشی نکند ، و کسی بر دیگری فخر نفروشد و شما بندگان خدا باهمدیگر برادرباشید . ((301)) امام حسن (ع ) فرموده است : کسی که در دنیا برای برادران خود فروتنی کند در نزدخداوند از صدیقان به شمار است ((302)) .

امام موسی بن جعفر(ع ) فرموده است : پادشاه را با پرهیز ، دوست را با فروتنی ، دشمن رابا احتیاط و عموم مردم را با خوشرویی مصاحبت کن ((303)) .

6- خوش گمانی به دوست

هر کدام از ما تاثیر فوق العاده ای را از شنیدن این که دوستش به وی حسن ظن دارد و او راابدا متهم نمی کند در نفس خود بخوبی احساس می کند ، و در این موقع لذت برادری ودوستی را درک ، و آمیختگی دو روح و نزدیکی دو قلب را به همدیگر لمس می کند ، ازاین رو امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : عمل دوست خود را به نیکوترین وجه آن توجیه کن تا آنگاه که آنچه تو را به او دگرگون می کند به تو برسد

، و نسبت به سخنی که از دوستت صادر شده چنانچه راهی می یابی که آن را خوب بدانی بدگمان مباش ((304)) .

نیز : بدگمانی روش تو را نسبت به دوستی که به صلاحیت او یقین داشته ای تباه نکند . ((305)) امام علی بن الحسین (ع ) فرموده است : مؤمن برادر مؤمن است هرگز به او دشنام نمی دهد ، او را محروم نمی کند ، و به او بدگمان نمی شود . ((306))

امام صادق (ع ) فرموده است : هر گاه انسان به برادر دینی خوداف بگوید رشته برادری آنها پاره می شود ، و اگر به او بگوید : تو دشمن منی یکی از آن دو تن کافر شده وچنانچه او را متهم بدارد ایمان در دلش مانند نمک در آب منحل می شود . ((307)) نیز : هر کس برادر دینی خویش را متهم کند حرمت میان آن دو برداشته می شود . ((308)) از ائمه (ع ) روایت شده که فرموده اند : مؤمن برادر دینی خود را متهم نمی کند . ((309)) هنگامی که دوستت نسبت به تو حسن ظن دارد تو نسبت به او بدگمان مباش چه این امرکینه و تنفر او را از تو در دلش جای می دهد به همین سبب قرآن کریم از آن نهی کرده وفرموده است : یا اءیها الذین آمنوا اجتنبوا کثیرا من الظن ان بعض الظن اثم ((310)) .

بر توست که درباره دوست خود همان گمان را داشته باشی که او نسبت به تو دارد تا درگمان خود دچار نومیدی نشود و احساس وی نسبت به تو دگرگون نگردد و

محبت تو ازدلش بیرون نرود ، از این رو امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : کسی که گمان نیکی نسبت به تودارد گمانش را تحقق ده ((311)) .

سزاوار است انسان دوراندیش خود را در وضعی قرار ندهد که موجب برانگیختن بدگمانی مردم شود و اگر چنین کند باید تنها خودش را مورد سرزنش قرار دهد ، چنان که امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : کسی که خود را در معرض تهمت قرار دهد نباید کسی راکه به او بدگمان شده مورد سرزنش قرار دهد . ((312))

7- اعتماد به دوستان

ما در فصلهای نخستین این کتاب بیان کردیم که دوست برگزیده کیست و چه کسی سزاوار رفاقت و دوستی او واجب می باشد ، و صفات و اخلاق او را بر حسب آنچه ازاهل بیت (ع ) روایت شده ذکر کردیم .

اینک چنانچه دوستی که دارای این خویهای پسندیده و آراسته به این صفات حسنه باشد برگزیده ای و قطعا از کسانی که به او وثوق داری و دلت به او آرام و مطمئن است وی را برای خود ذخیره کن تا محل مشورت وگنجینه اسرار و اخبار تو باشد .

روشن است که هر اندازه محبت و دوستی میان دوستان زیاد شود وثوق و اعتماد آنها به یکدیگر نیز فزونی می یابد ، از این رو امام صادق (ع )فرموده است : کسی که اعتمادش به رهن و گرو بیش از اعتمادش به دوست باشدخداوند از او بیزار است ((313)) .

آری چون وجدان بیشتر مردم تباه شده و اندیشه های پلید درون آنها را فرا گرفته وفاداری در میان آنها کاستی پیدا کرده و اخلاص آنها ضعیف گردیده و

ورع و پرهیزگاری خود رابر نفوس از دست داده و یا چنان که باید به دلهای آنها راه نیافته است لذا مقتضای دوراندیشی آن است که انسان به هر کسی که با او دیدار و همنشین می شود اعتماد نکندمگر آن که در مدتی طولانی با دقت و باریک بینی او را آزمایش کرده باشد ، از این روامیرمؤمنان (ع ) فرموده است : همه محبت خود را به دوستت نثار کن لیکن همه اطمینان را نسبت به او نداشته باش ، درباره او همه همدردیها و مواسات را به کار بر اما همه اسرارترا به او مرسان تا حق حکمت و مصلحت را رعایت و حقوق واجب دوست را ادا کرده باشی ((314)) .

نیز فرموده است : به کسی که رازت را فاش کند اعتماد مکن ((315)) .

امام صادق (ع ) فرموده است : به دوستت اعتماد کامل نداشته باش چه سرعت گرایش هرگز برگردانیده و فسخ نمی شود . ((316))

8- رازداری

برای دوست تو لذت بخش است که گاهی از اوقات اخبار خود را با تو در میان نهد واسرارش را به تو بازگو کند .

همچنین برای تو لذت انگیز است که به همین گونه با او رفتارکنی و اخبار و اسرار خویش را به او بسپاری ، و در این امر بر او و بر تو باکی نیست زیرااین مقتضای طبیعت یاران و دوستان است .

لیکن بر توست که اسرار دوستت را محفوظبداری و از افشای آنها به دیگران خودداری کنی زیرا اگر به چنین کاری اقدام کنی پیمان برادری و دوستی را نقض و به او خیانت کرده و فریبش داده ای

، و آن که به دوستش خیانت کند و او را فریب دهد دوست و برادر نیست چنان که پیامبر خدا(ص ) فرموده است : مجالس امانت است و روا نیست دوستی راز دوست خود را فاش کند . ((317)) آن حضرت در وصیت خود به ابی ذر فرموده است : ای اباذر مجالس امانت است وافشای راز برادر دینی خیانت می باشد . ((318)) امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : به کسی که رازت را فاش کند اعتماد مکن ((319)) .

امام باقر(ع ) فرموده است : از جمله خیانتها آن است که راز دوستت را بازگوکنی ((320)) .

امام موسی بن جعفر(ع ) فرموده است : بر ضد دوستت چیزی را بازگو مکن که او را بدنام کنی و جوانمردی او را از میان بری که در این صورت از جمله کسانی خواهی بود که خداوند در کتاب خود درباره آنها فرموده است : ان الذین یحبون ان تشیع الفاحشه فی الذین آمنوا لهم عذاب الیم ((321)) .

باید بسیار بر حذر باشی از این که اسرار خویش را نزد کسی بسپاری که او را بر آنها امین نمی دانی بلکه باید آنها را نزد کسی بگذاری که به او کمال وثوق و اعتماد را داری و اگرچنین انسان امینی را نمی یابی آنها را در نزد خودت نگهدار زیرا نگهداشتن آنها در نزدخود بهتراست از این که آنها را نزد غیر امین فاش کنی چنان که امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : راز خویش را جز به مؤمن وفادار مسپار . ((322)) امام باقر(ع ) فرموده است : بحق و شایستگی قیام کن ، و

از آنچه به تو مربوط نیست دوری گزین ، از دشمنت بپرهیز ، و از دوست خویشاوندت بپرهیز مگر آن که امین باشد . ((323)) امام صادق (ع ) به یکی از دوستانش فرموده است : کمتر مردم را بشناس ، و کسی را که ازآنها می شناسی ناشناخته گیر ، و اگر تو را صد دوست است نود و نه تن آنها را حذف کن واز یک تن باقیمانده برحذر باش .

نیز فرموده است : از کسی که بیش از همه به او اعتماد داری برحذر باش چه مردم دشمن نعمتها هستند . ((324)) برای انسان پسندیده نیست که همه اسرار خود را حتی به دوست امین و مورد اعتمادخود بسپارد زیرا محتمل است در او - اگر چه پس از مدتی - دگرگونی و تبدل پدید آیدبلکه خرد و دوراندیشی حکم می کند که او را به چیزی از اسرار خود آگاه نکند جز به آنچه اگر روزی دشمن شود نتواند بوسیله آن به او زیان رساند ، چنان که امام صادق (ع )فرموده است : دوست خود را به راز خود آگاه مکن جز به آنچه اگر دشمنت بر آن آگاه شود نتواند به تو زیانی برساند ، زیرا دوست ممکن است روزی دشمن شود . ((325)) به همین سبب مشاهده می شود برخی از شاعران در پرهیز از دوستان از بیم آن که ممکن است سرانجام دگرگون شوند مبالغه بسیار کرده اند ، یکی از آنها گفته است :

احذر عدوک مره

واحذر صدیقک الف مره ((326))

فلربما انقلب الصدیق

فکان اعرف بالمضره ((327))

دیگری گفته است :

احذر موده ماذق

مزج المراره بالحلاوه ((328))

یحصی الذنوب علیک ای

ام

الصداقه للعداوه ((329))

9- احوالپرسی از دوستان

انسان شیفته نام خویش و نام پدر و فرزندان و خانواده و دیگر امور مخصوص به خویش می باشد و دوست دارد در هر زمان آنها را بر زبان آورد و تکرار کند .

چنان که در آن هنگام که کسی او را به نامش صدا می کند یا از امور مربوط به وی می پرسد یا در جایی از اوسخن می گوید سخت شاد و خوشحال می شود .

دیل کارنگی در کتاب کیف تکسب الاصدماء می گوید : روشنترین دلیل بر این که مردم نام خود را دوست دارند آن است که هنگامی که مقدرات اجازه نداد بارنم دارای فرزندی شود که نام خود را بر او بگذارد وصیت کرد که بیست و پنج هزار ریال به نوه اش سیلی داده شود تا خود را بارنم سیلی بنامد .

ثروتمندان از دیر زمان عادت دارند که مبالغی به مؤلفان می پردازند تا در صدر کتاب خود آن را به آنان اهدا کنند .

کتابخانه ها و موزه ها در هر کشوری از کشورهای جهان نسبت به ارزشمندترین مجموعه هایی که در آنهاست مرهون رجالی است که خواسته اند با اهدای آنها نام خود راجاودانی کنند .

در کتابخانه عمومی نیویورک دو مجموعه آستور و لینکوکس و درموزه متروبولیتان نامهای بنجامین التمان و ج .

ب مورجان دیده می شود .

تا آخر . . . .

از این رو برای دوستان ضروری است که به منظور تاکید روابط و تحکیم پیوندهای میان خودشان همواره جویای احوال شخصی و امور اختصاصی یکدیگر باشند و از اسامی آنها و نام پدران و منسوبین آنها پرسش کنند و آنها را در

ذهن خود بسپارند تا هنگامی که گرد هم می آیند دوست خود را با نام او و نام پدرش صدا کنند و از احوال و کارهای اوبپرسند چه این امر گوشها را می نوازد و نفوس را شاد می کند .

پیامبر اکرم (ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) از این امر مهم غفلت نکرده بلکه مردم را به آن ارشاد و نظر آنها را بدان جلب فرموده اند .

پیامبر اکرم (ص ) فرموده است : هنگامی که کسی نزد تو آمد از نام و نام پدرش و این که ازچه طایفه ای است از او بپرس .

این امر به دوستی نزدیکتر است ((330)) .

نیز : هرگاه یکی از شما برادر مسلمانش را دوست بدارد از نام و نام پدر و قبیله وعشیره اش از او بپرسد چه این امر از حقوق واجب است و صدق برادری و دوستی اقتضاء می کند که آنها را از او بپرسد وگرنه شناخت وی احمقانه است ((331)) .

نیز : هرگاه یکی از شما با کسی پیوند برادری و دوستی برقرار کرد از نام و نام پدر و قبیله و منزلش بپرسد چه این امر از حقوق واجب باعث صفای برادری است وگرنه دوستی آنها احمقانه است ((332)) .

نیز : هرگاه کسی را دوست بداری نام و نام پدر و منزلش را از او بپرس ، اگر بیمار بود از اوعیادت و اگر به کاری مشغول است او را یاری کن ((333)) .

نیز : ناتوانترین مردم کسی است که شخصی را ببیند و از او خوشش آید لیکن از نام ونسب و محل او نپرسد . ((334)) آنچه

بر دوستی و محبت می افزاید آن است که دوست خود را به نامی که نزد او محبوبتراست صدا کنی تا این که در دل او محبوب و در نزد او نزدیک و مقرب باشی ، از این روپیامبر خدا(ص ) برای گرامیداشت اصحابش آنان را با کنیه خطاب و با نامی که نزد آنهامحبوتر بود صدا می کرد .

همان حضرت فرموده است : سه چیز است که محبت انسان رانسبت به برادر مسلمانش صفا می دهد ، این که با خوشرویی او را دیدار کند ، هرگاه نزد اوبنشیند جا برایش باز کند ، و او را به نامی که نزد او محبوبتر است صدا کند . ((335)) دیل کارنگی گفته است : اگر می خواهی مردم تو را دوست بدارند قاعده شماره 3 رارعایت کن : به یاد داشته باش که نام انسان نزد او از هر چیزی زیباتر و محبوبتر است .

10- تصدیق دوستان

هنگامی که دوستت مطلبی را بیان می کند گفتار او را تصدیق کن و با رد و تکذیب با اومقابله مکن ، چه رد و تکذیب از صفات برادران و اخلاق دوستان نیست .

آنگاه برای چه دوستت را تکذیب می کنی ؟

مگر آن که با دروغگویی رفیق و همنشین شده باشی ، و ما تورا از عواقب این کار برحذر داشته و خطرات زیاد و زیانهای بسیار آن را برایت روشن ساخته ایم .

و هرگاه آن رهنمودها و اندرزهایی را که از سرچشمه جوشان علوم اهل بیت (ع ) اخذ شده و لبریز از حکمتها و مصلحتهاست به یاد داشته باشی ناگزیر ازدوستی و همنشینی با دروغگویان دوری خواهی کرد

، و با راستگویان همنشین خواهی شد .

بنابراین تکذیب گفتار دوستان چه موردی خواهد داشت ؟

امام حسن مجتبی (ع ) درباره صفات کسی که شایسته دوستی است فرموده است : .

واگر سخن بگویی گفتارت را تصدیق کند . ((336)) امام صادق (ع ) فرموده است : چرا با یکدیگر دشمنی می کنید ، هر گاه چیز ناخوشایندی از برادر دینی شما به یکی از شما برسد او را دیدار کند و از او بپرسد چنانچه بگوید من این کار را نکرده ام او را تصدیق کند ، و اگر بگوید : من کرده ام از او بخواهد که توبه کند . ((337)) نیز فرموده است : هر گاه از برادر دینی شما چیزی به شما برسد ، و اگر بگوید : من آن رانگفته ام ، از او بپذیر ، چه این در حکم تو به اوست ((338)) .

نیز : اگر از برادر دینی تو چیزی به گوش تو برسد و چهل نفر گواهی دهند که آن را از اوشنیده اند ، و او بگوید من آن را نگفته ام ، از او بپذیر . ((339)) نیز : گوش و چشم خویش را به خاطر برادر دینی خود تکذیب کن ، و اگر پنجاه نفرسوگند خور گواهی دهند که او آن را گفته است و او بگوید : نگفته ام ، او را تصدیق و آنان را تکذیب کن ((340)) .

11- چشم پوشی از بدی

هر انسانی در زندگی در معرض خطا و اشتباه است ، لغزشهایی از او صادر و خلافهایی ازاو ظاهر می شود ، زیرا کمال مطلق به خداوند و عصمت از خطا به بندگان برگزیده

اواختصاص دارد و هیچ کس در این اختصاص با آنها مشارکت ندارد و احدی را در این امریارای منازعه با آنها نیست .

اما دیگر مردم مرتکب گناه و بدی می شوند و خطا و اشتباه ازآنها سر می زند ، بهترین آنها کسی است که لغزش او کمتر ، و خطا و اشتباهش ساده ترباشد ، همان کسانی که اشتباهات خود را می شمرند و لغزشهای خود را منحصر ومحدود می کنند چنان که شاعر گفته است :

و من ذاالذی ترضی سجایاه کلها

کفی المرء نبلا ان تعد معایبه ((341))

هر گاه لغزشی از دوستت سر زد و یا عمل بدی از او بروز کرد یا عیبی در او مشاهده کردی نباید در بار نخست او را مورد سرزنش و سرکوفت قرار دهی بلکه باید در برابرعمل ناخوشایند او شکیبایی ورزی و از لغزش او چشم بپوشی و او را ببخشی و به اندازه توان خویش عمل او را پرده پوشی کنی چنان که پیامبر خدا(ص ) فرموده است : هر کس در برادر دینی خود چیز بدی را سراغ دارد و آن را پوشیده نگهدارد خداوند در روزقیامت بر اعمال بد او پرده خواهد کشید .

امام صادق (ع ) فرموده است : هرگاه در برادر دینی خود بخل و تنگ نظری مشاهد کردی آن را مستور بدار . ((342)) گمان مکن که در دوست تو انحرافی پدید آمده که سزاوار است از او دوری ، و یا به میثاق دوستی پشت پا زده شود و باید از او جدایی جست بلکه باید دانست که سنت و روش عموم مردم همین است .

اگر بخواهی پایبند آن باشی

که جز با کسی که در او عیبی نیست برادری و دوستی کنی باید بدانی که بی دوست خواهی ماند ، چنان که امام صادق (ع ) فرموده است : آن که جز باکسی که در او عیبی نیست دوستی نمی کند دوستانش اندک خواهند بود . ((343)) شاعر گفته است :

اتطلب صاحبا لاعیب فیه

وای الناس لیس له عیوب ((344))

روایت شده است گروهی نزد امام صادق (ع ) حضور داشتند و آن حضرت برای آنان حدیث می فرمود ، ناگهان یکی از آنان از مردی سخن به میان آورد و از او بدگویی وشکایت کرد ، امام (ع ) فرمود : تو را با همه برادر دینی خود چه کار ، و کدامند مردان مهذب و پاکیزه ((345)) .

آنچه در این موارد بر تو واجب است این است که دوستت را با مدارا و نرمی به راه درست ارشاد کنی ، و به طریقی نیکو موارد اشتباه وی را به او گوشزد سازی و به نحوی خوب و پسندیده وی را اندرز دهی و این امر نباید از حد میان او و تو تجاوز کند زیرا دراین صورت تاثیر آن کاملتر و اقدام تو بیشتر سزاوار قدردانی و تحسین خواهد بود .

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : مسلمان آیینه برادر مسلمان خویش است ، اگر از برادردینی خود لغزشی دیدید با او ضدیت نکنید بلکه خود را به جای او قرار دهید و با نرمی و مدارا او را اندرز داده راهنمایی کنید . ((346)) زیرا هر گاه چنین نکنی و از اندرز و ارشاد او باز ایستی اسلام تو را به رابطه برادری خائن

و قطع کننده رشته دوستی به شمار می آورد ، چنان که امام صادق (ع ) فرموده است : کسی که برادر دینی خود را مشغول به امر ناخوشایندی ببیند و او را از آن باز ندارد به او خیانت کرده است ((347)) .

برایت میسر است که این گونه موارد خود را به درجات برجسته رشد و کمال برسانی ودر اوج نمونه ای عالی از اخلاق و رفتار قرارگیری بدین گونه که در برابر بدی او نیکی ودر مقابل بدرفتاری و جفای او وفا کنی تا با این روش در زمره کسانی در آبی که خداونددر توصیف آنها فرموده است : ویدرون بالحسنه السیئه ((348)) .

امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : برادر دینی خود را با احسان به او سرزنش ، و شر او را بابخشش به او دفع کن ((349)) .

نیز : از برادر دینی خود فرمانبرداری کن هر چند تو را نافرمانی کند ، و به او بپیوند هرچند بدرفتاری کند . ((350)) باید دانست که سرزنش زیاد سبب ایجاد دشمنی و کینه ورزی می شود چنان که امیرمؤمنان (ع ) به فرزندش امام حسن (ع ) وصیت کرده و فرموده است : برادر دینی خودرا با همه آنچه در اوست تحمل کن چه سرزنش زیاد کینه به بار می آورد و به سوی دشمنی می کشاند . ((351)) نیز : هر کس برادر دینی خود را در برابر هر گناهی سرزنش کند دشمنانش زیادمی شود . ((352)) نیز : لغزش دوستت را برای زمان حمله دشمنت تحمل کن ((353)) .

امام هادی (ع ) فرموده است : سرزنش کلید دشمنی است ، و

سرزنش بهتر از کینه ورزی است ((354)) .

از این رو پیامبر گرامی (ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) پیگیری لغزشهای دوستان و بازخواست ازآنان و در نتیجه به درشتی و عنف با آنها رفتار کردن را از زشت ترین و در نزد خداوندمنفورترین اعمال شمرده اند .

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : هر کس لغزشهای برادر دینی خود را پیگیری کند خداوندلغزشهای او را پیگیری خواهد کرد و کسی که خداوند لغزشهایش را پیگیری کند او راخوار و رسوا خواهد کرد هر چند در درون خانه اش غنوده باشد . ((355)) امام باقر(ع ) فرموده است : بیشترین چیزی که بنده را به کفر نزدیک می کند آن است که باکسی برادر دینی باشد لیکن لغزشها و اشتباهات او را ضبط کند تا روزی به وسیله آنها اورا مورد درشتی و بدرفتاری قرار دهد . ((356)) امام صادق (ع ) فرموده است : بیشترین چیزی که بنده را از درگاه خداوند دور می کند آن است که انسان با کسی دوستی کند و در همین حال لغزشهای او را ضبط کند تا روزی آنهارا وسیله سرزنش وی قرار دهد . ((357)) کسی که لغزشهای مردم را پیگیری کند طبعا دوستی برای او باقی نمی ماند چنان که امام صادق (ع ) فرموده است : عیبجوی مردم مباش تا بی دوست نمانی ((358)) .

چشم پوشی از گناه و فراموش کردن بدیها و به یاد آوردن خوبیها و نیکیها از فضیلتها وصفات پسندیده ای است که ائمه اهل بیت (ع ) به آنها اشاره کرده اند و آنها را ستوده اند .

امیرمؤمنان (ع ) فرموده

است : بر تو باد به مدارا کردن با مردم ، و احترام دانشمندان ، وگذشت از لغزشهای دوستان ((359)) .

امام عسکری (ع ) فرموده است : بهترین دوستانت کسی است که گناهت را فراموش کند واحسانی را که به او کرده ای به یاد آورد . ((360)) احمدبن حسین کاتب ابی الفیاض روایت کرده که در مجلس علی بن موسی الرضا(ع )حضور داشتیم ، مردی از دوستش شکایت کرد ، امام رضا(ع ) این ابیات را قرائت فرمود :

اعذر اءخاک علی ذنوبه

واستر و غط علی عیوبه ((361))

واصبر علی بهت السفیه

وللزمان علی خطوبه ((362))

ودع الجواب تفضلا

وکل الظلوم الی حسیبه ((363))

در کتاب عیون اخبارالرضا(ع ) به طور مسند از آن حضرت روایت شده که فرموده است : مامون به من گفت : آیا چیزی از شعر به خاطر داری ؟

گفتم : خیلی از آن به خاطر دارم ، گفت : آنچه را درباره سکوت در برابر نادان به خاطر داری برایم بخوان ، گفتم :

انی لیهجرنی الصدیق تجنبا

فاریه ان لهجره اسبابا ((364))

واراه ان عاتبته اغریته

فاری له ترک العتاب عتابا ((365))

واذا ابتلیت بجاهل متحکم

یجد المحال من الامور صوابا ((366))

اولیته منی السکوت و ربما

کان السکوت عن الجواب جوابا ((367))

مامون گفت : گوینده آنها کیست ؟

پاسخ دادم : یکی از جوانان ما .

گفت : بهترین اشعاری را که درباره جلب دشمن تا آنگاه که دوست شود به خاطر داری برایم بخوان .

گفتم :

وذی غله سالمته فقهر ته

فاوقرته منی بعفو التحمل ((368))

و من لم یدافع سیئات عدوه

باحسانه لم یاخذالقول من عل ((369))

کسی که از لغزشهای دوستش گذشت نمی کند ، و از خطاهای برادر دینی خود چشم نمی پوشد برای

او برادری ارزنده و دوستی گرم و صمیمی باقی نخواهد ماند ، چنان که بشاربن برد گفته است :

وکنت اذا الصدیق اراد غیظی

واشرقنی علی حنق بریقی ((370))

غفرت ذنوبه وصفحت عنه

مخافه ان اعیش بلا صدیق ((371))

دیگری گفته است :

اذا کنت فی کل الامور معاتبا

صدیقک لم تلق الذی لاتعاتبه ((372))

فعش واحدا او صل اخاک فا نه

مقارف ذنب مره ومجانبه ((373))

12- پذیرش پوزش

در موضوع پیش بیان کردیم که انسان در معرض خطا و اشتباه است و کمال مطلق اختصاص به حضرت احدیت دارد و عصمت از خطا ویژه برگزیدگان مقرب اوست .

بنابراین دوست تو ممکن است گاهی در گفتار یا کردار به تو بدی کند همچنین تو با او به بدی رفتار کنی ، اما این امر نباید شما را از محدوده برادری و دوستی بیرون برد ، چه لغزش و درافتادن مقتضای نهاد انسان و سرشت اوست .

از این رو بر تو لازم است عذربرادر دینی خود را به هنگامی که عذرخواهی می کند بپذیری زیرا آن که پوزش خواهی می کند تبهکار شمرده نمی شود ، و قبول پوزش شیوه افراد بزرگوار است چنان که گفته اند : العذر عند کرام الناس مقبول ((374)) پیامبر گرامی (ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) نظرها و اندیشه ها را به اهمیت این امر متوجه ساخته اند زیرا عذرپذیری در دوستی و نزدیکی مردم به یکدیگر دارای تاثیر فوق العاده است .

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : هرگاه کسی نزد برادر مسلمان خود عذرخواهی کند و اونپذیرد وی مانند کسی که در راهها مالیات (غیرقانونی ) می گیرد گنهکار است ((375)) .

نیز : کسی که از او عذر

کاری خواسته شود و وی نپذیرد در کنار حوض بر من واردنخواهد شد . ((376)) نیز : کسی که برادر مسلمانش در امری اقامه عذر کند باید از او بپذیرد خواه به حق باشدیا باطل و اگر نپذیرد در کنار حوض بر من وارد نخواهد شد . ((377)) نیز : آیا شما را آگاه نکنم که بدان شما کیانند ؟

گفتند : چرا اگر بخواهی ای پیامبر خدا .

فرمود : بدان شما آنانی هستند که تنها زندگی می کنند ، و بنده خود را تازیانه می زنند ، واز کمک دریغ می کنند .

فرمود : آیا شما را از بدترین شما خبر ندهم ؟

گفتند : چرا اگر بخواهی ای پیامبر خدا .

فرمود : کسی که از مردم نفرت دارد و مردم از او متنفرند .

فرمود : آیا شما را به بدتر از آن خبر ندهم ؟

گفتند : چرا اگر بخواهی ای پیامبر خدا .

فرمود : آنانی که از لغزشها پوزش نمی طلبند ، و عذر را نمی پذیرند ، و گناه رانمی بخشند .

فرمود : آیا شما را به بدتر از آن خبر ندهم ؟

گفتند : چرا ای پیامبر خدا .

فرمود : کسی که به خیر او امیدی نیست ، و از شر او ایمنی نیست ((378)) .

امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : عذر برادر دینی خود را بپذیر و اگر عذری ندارد عذری برایش پیدا کن ((379)) .

مسلم بن وابصه این معنا را اخذ کرده و گفته است :

اذا ما اتت من صاحب لک زله

فکن انت محتالا لزلته عذرا ((380))

دیگری گفته است :

اذا اعتذر الصدیق الیک یوما

من التقصیر عذر اخ مقر ((381))

فصنه عن جفائک واعف

عنه

فان العفو شیمه کل حر ((382))

بلکه اگر بدانی دوست تو در عذری که اقامه می کند دروغگوست بر توست که عذرش رابپذیری چنان که امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : هر کس از تو پوزش خواست باید از اوبپذیری اگرچه بدانی دروغگوست ((383)) .

13- شاد کردن دوستان

هر کسی در دنیا چیزی را که مایه شادمانی اوست دوست می دارد ، و با آنچه او راخوشحال می کند انس می گیرد ، و دلش را برای هر چیز لذت بخشی که مایه روشنی چشمش می شود باز می کند و سینه اش را برای آن می گشاید .

آدمی بر حسب طبع انسان سردماغی را که موجب فرح و شادی او می شود دوست دارد ، و عمل نیک او را قدردانی می کند .

از این رو پیامبر خدا(ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) تشویق کرده اند که هر دوستی بکوشد بر دوستش سرور و شادی وارد کند تا محبت و دلبستگی او نسبت به وی فزونی یابد ، و این عمل را از برترین اعمال و محبوبترین آنها نزد خداوندشمرده اند .

پیامبر گرامی (ص ) فرموده است : برترین اعمال آن است که دل برادر دینی خود را شاد ویا وام او را برآورده کنی ((384)) .

نیز : محبوبترین اعمال نزد خداوند وارد کردن سرور و شادمانی بر مؤمن است ((385)) .

نیز : هر کس برادر دینی خود را با چیزی که موجب خوشحالی او می شود دیدار کند تا اورا شاد سازد خداوند در روزی که او را دیدار می کند شادمان خواهد کرد . ((386)) امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : هر کس برادر

مؤمن خود را خوشحال کند ، اهل بیت (ع ) راخوشحال کرده و کسی که اهل بیت (ع ) را خوشحال کند پیامبر خدا را خوشحال کرده و آن که پیامبر را خوشحال کند خداوند را خرسند کرده و کسی که خدا را خرسند کند حق است بر خداوند که او را مسرور سازد و در بهشت خود جای دهد . ((387)) امام باقر(ع ) فرموده است : لبخند انسان به روی برادر مؤمنش حسنه و گرد و خاشاک را ازاو دور کردن نیز حسنه است ، و خداوند به چیزی که نزد او محبوبتر از وارد کردن سروربر مؤمن باشد عبادت نشده است ((388)) .

امام صادق فرموده است : کسی که سروری بر برادر مؤمنش وارد کند به خدا سوگند آن را بر پیامبر خدا(ص ) وارد کرده و کسی که سروری بر پیامبر خدا(ص ) وارد کند آن را برخدا وارد کرده و آن که سروری بر خدا وارد کند به خدا سوگند پروردگار در روزرستاخیز او را در بهشت داور قرار خواهد داد . ((389)) آن حضرت در وصیت خود به عبداللّه بن جندب فرموده است : ای پسر جندب کسی که شاد می شود از این که خداوند حورالعین به او تزویج کند و او را به سمت نور روانه سازدباید بر برادر مؤمنش شادی و سرور وارد کند . ((390)) نیز : کسی که مسلمانی را شاد کند خداوند از این شادی صورت زیبایی می آفریند که اورا از آفات دنیا و هول و هراسهای آخرت حفظ می کند ، در کفن و حشر و نشر با اوخواهد بود تا

آنگاه که او را در پیشگاه خداوند متوقف سازد و به او می گوید : تو کیستی به خدا سوگند اگر دنیا را به تو بدهم هرگز پاداش آنچه تو نسبت به من انجام داده ای نخواهد بود .

پاسخ می دهد : من همان شادی هستم که تو در دنیا بر برادر مؤمن خود واردکردی ((391)) .

نیز : هنگامی که خداوند مؤمن را از گورش برمی انگیزاند به همراه او شبیه وی از قبربیرون می آید و در پیشاپیش او گام برمی دارد و هر زمان مؤمن با یکی از هراسهای روزقیامت روبرو می شود به او می گوید : بیتابی مکن و اندوهگین مباش و به سرور و کرامت از سوی حق تعالی شادمان باش تا آنگاه که در پیشگاه خداوند متوقف می شود .

حق تعالی حساب آسانی از او به عمل می آورد و دستور می دهد به بهشت روانه شود ، در این هنگام شبیه او در پیشاپیش وی حرکت می کند و مؤمن به او می گوید : خدا تو را رحمت کند چه نیکو کسی بود که با من از گورم بیرون آمدی و پیوسته مرا به سرور و کرامت ازسوی خداوند بشارت دادی تا آنگاه که من آن را مشاهده کردم اکنون بگو تو کیستی ؟

پاسخ می دهد : من همان سرور و شادی هستم که تو آن را در دنیا بر برادر مؤمن خود واردکرده بودی ، خداوند مرا از آن سرور و شادی آفرید تا به تو مژده دهم ((392)) .

به همان اندازه که خداوند وارد کردن سرور را بر برادر مؤمن دوست می دارد بدی کردن

به او را ناخوش و مکروه می شمارد تا آن جا که پیامبر خدا(ص ) فرموده است : هر کس برادر دینی خود را به چیزی که موجب رنجش اوست دیدار کند تا او را برنجاند خداونددر روز رستاخیز او را می رنجاند و از ساحت قرب خود دور می گرداند . ((393)) نیز : هر کس برادر مؤمنش را به آنچه او را می آزارد دیدار کند تا او را آزار دهد خداونداو را پس از دیدار با خود آزار خواهد داد . ((394)) استاد دیل کارنگی درباره این موضوع زیر عنوان چگونه مردم به تو شاد می شوند به بحث خاصی پرداخته و در آن روشن ساخته که گفتگو با مردم به آنچه آنها را خوشحال می کند از مهمترین عوامل در به دست آوردن دوستان و تاثیر در آنهاست سپس بحث خود را با این جمله کوتاه پایان داده است که : اگر می خواهی مردم تو را دوست بدارند از قاعده شماره (5) پیروی کن : در آنچه شنونده ات را خوشحال می کند و از آن لذت می برد سخن گوی

14- یاری دوستان

در آنچه پیش از این گذشت گفته شد که دوست شریک زندگی است ، و او برای انسان به منزله روح در کالبد است در این صورت بر انسان حتم است که با دست و زبان دوستش را یاری کند چه او حاضر باشد و یا غایب .

اگر روش او چنین باشد بی شک حق دوستی وحرمت برادری را رعایت کرده است .

به همین مناسبت احادیث بسیاری از پیامبرخدا(ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) در تشویق یاری

دادن دوست به دوست وارد شده است : پیامبر خدا(ص ) فرموده است : کسی که از آبروی برادر مسلمانش دفاع کند بهشت بر اوواجب می شود . ((395)) نیز فرموده است : برادر دینی خود را چه ستمکار باشد و چه ستمدیده یاری کن ((396)) .

معنای این سخن آن است که اگر او را ستمکار دیدی حق او بر تو ایجاب می کند که نزد او روی و او را از ستم کردن بازداری ، و اگر او را ستمدیده یافتی از حقوق او بر توست که نزد او بشتابی و ستم را از او دور کنی ، اگر چنین کنی دوست خود را چه ظالم باشد و چه مظلوم یاری کرده ای .

از پیامبر خدا(ص ) پرسیدند چگونه در صورتی که ستمکار باشد او را یاری کند ؟

فرمود : او را از ستم کردن باز دارد .

از امام حسین (ع ) معنای نجدت ((397)) را پرسیدند ، فرمود : اقدام به هنگام سختی ، صبر در وقت مصیبت و دفاع از دوستان ((398)) امام صادق (ع ) فرموده است : هر مؤمنی برادر مؤمنش را در حالی که می تواند او را یاری کند خوار سازد خداوند او را در دنیا و آخرت خوار خواهد کرد ، و اگر او را یاری کندعمل او از روزه یک ماه و اعتکاف در مسجدالحرام افضل خواهد بود . ((399)) نیز : هر مؤمنی برادر دینی خود را در صورتی که قادر به نصرت اوست یاری دهدخداوند او را در دنیا و آخرت یاری خواهد کرد ، و هر مؤمنی برادر دینی خود را درصورتی که

قدرت بر یاری او دارد خوار کند خداوند در دنیا و آخرت او را خوار خواهدساخت ((400)) .

زیرا خوار کردن دوست و دست باز داشتن از یاری او از زشت ترین صفات به شمار می رود و دوست شایسته هرگز دارای چنین صفتی نخواهد بود ، از این روامیرمؤمنان (ع ) فرموده است : بدترین دوستان کسی است که دوستش را خوار می کند .

باشکوهترین مظاهر نصرت که بیانگر اخلاص سرشار و وفاداری صادقانه و رسوخ محبت است نصرت دوست در حال غیبت اوست ، زیرا این محبت از شایبه تملق وچاپلوسی پاک و از ریا و خودنمایی به دور است ، از این رو پیامبر اکرم (ص ) فرموده است : هر کس دوستش را در غیاب او یاری کند خداوند در دنیا و آخرت او را یاری خواهدکرد . ((401)) رفع عیب از دوست یاری دوست به شمار می آید و انسان گریزی از آن ندارد و بر اوواجب است تا آن جا که می تواند غیبت را رد و از او دفاع کند ، چنان که پیامبر خدا(ص )فرموده است : کسی که به برادر مؤمنش کمک کند و غیبتی را که در مجلسی از اومی شنود رد کند خداوند هزار باب شر را در دنیا و آخرت به روی او می بندد ، و اگر آن رارد نکند در حالی که بر رد آن توانایی دارد گناه کسی را دارد که هفتاد بار او را غیبت کرده باشد . ((402)) نیز : کسی که در نزد او از برادر مسلمانش غیبت شود و وی در حالی که بر یاری اوتوانایی دارد

او را یاری نکند خداوند او را در دنیا و آخرت خوار خواهد کرد . ((403)) امام صادق (ع ) فرموده است : کسی که در نزد او برادر مؤمنش غیبت شود و وی او راکمک و یاری دهد ، خداوند در دنیا و آخرت او را یاری خواهد کرد ، و کسی که در نزد اوبرادر مؤمنش غیبت شود و او را یاری و از او دفاع نکند خداوند او را در دنیا و آخرت پست و خوار خواهد کرد . ((404))

15- همدردی با دوست و برآوردن حاجت او

قسمت اول

زندگانی دنیا همواره در معرض حوادث و دگرگونیها می باشد و انسان هدف اصلی این رویدادها و تغییرهاست ، چه بسیار ثروتمند که اموال خود را از دست داده فقیرمی شوند ، و چه بسا مستمند که بی نیاز و ثروتمند می گردند ، چه بسا مرد گمنام که زعیم ورهبر می شود و مردم و سران در برابر او تسلیم شده همه به فرمان او گردن می نهند ، وبسا بزرگمرد که روزگار او را نگونبخت کرده خوار و زبون می شود و موقعیت خود را درمیان مردم از دست می دهد .

بنابراین گردش روزگار بر یک طریقه پایدار نیست و انسان بریک وضع باقی نمی ماند ، این سنت خداوند در این جهان است ، ولن تجد لسنه اللّه تبدیلا . ((405)) بنابراین دوست راستین کسی است که در همه شرایط و احوال در کنار دوست خودبایستد و در شادی و غم با او سهیم بماند و در سختی و رفاه با او مشارکت داشته باشد ، واز همین راه دوست از غیر دوست مشخص و ممتاز و حقایق آشکار

و مقاصد و نیات آزمون می شود .

از این رو امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : در سختی دوستی آشکارمی شود . ((406)) نیز : در تنگنا حسن همدردی دوست آشکار می شود . ((407)) نیز : دوست تو کسی است که در سختی با تو همدردی و مواسات کند . ((408)) نیز : برترین جوانمردی برادری صادقانه در سختی و رفاه است ((409)) .

و این نوع دوستان در هر زمان و مکان بسیار اندکند ، چنان که فرموده است :

و ما اکثر الاخوان حین تعدهم

ولکنهم فی النائبات قلیل ((410))

براستی دوستان واقعی همینها هستند ، که اگر انسان به آنها دست یابد واجب است به آنهاببالد و افتخار کند و در حفظ آنها حریص و کوشا باشد ، آنها در سختیها شناخته می شوندو در بدبختیها و مصیبتها ظاهر می گردند .

به یکی از حکیمان گفته شد : به چه چیز دوست شناخته می شود ؟

پاسخ داد : در سختیها ، چه در حال رفاه و آسایش همه انسانهادوست اند .

شاعر گفته است :

جزی اللّه الشدائد کل خیر

عرفت بها عدوی من صدیقی ((411))

لیکن انسان چگونه می تواند به چنین دوست وفادار و امینی در این روزگار دست یابد ، روزگاری که امام صادق (ع ) درباره آن فرموده است : برای مردم زمانی فرا می رسد که درآن چیزی نفیس و کمیابتر از دوستی دمساز یا به دست آوردن درهمی از حلال نیست .

ای برادر مسلمان برای دست یافتن به چنین دوستی در هر جا به جستجو و کاوش بپرداز ، چه آن گنجی پرارزش و غنیمتی بزرگ است و در غیر او خیر و

فایده ای نیست ، چه دیگران با هر شرایطی دگرگون و با هر رای و عقیده ای همراه می شوند ، و مانند حرباء(چلپاسه ) به هر رنگی درمی آیند ، امیرمؤمنان (ع ) درباره اینان فرموده است :

ولاخیر فی ود امری ء متلون

اذا الریح مالت مال حیث تمیل ((412))

آری دوست صالح و شایسته برای دوستش در دنیا و آخرت سودمند است : اما در دنیا به هنگام ترس و وحشت انیس و همدم ، و در وقت سختی و شدت یار ومددکار و در برابر دشمنانش یاور و پشتیبان است .

اما در آخرت شفیع او در پیشگاه پروردگار است ، چنان که امام صادق (ع ) فرموده است : زیاد دوست به دست آورید چه برای هر مؤمن شفاعتی است ((413)) .

آن حضرت به فضل بن عبدالملک فرمود : مؤمن به این سبب مؤمن نامیده شده که به خداوند پناه آورد .

و خداوند امان او را می پذیرد .

سپس فرمود : آیا نشنیده ای که خداونددرباره دشمنانتان فرموده است : روز قیامت هنگامی که می بیند یکی از شما برای دوستش شفاعت می کند می گوید : فمالنا من شافعین ولاصدیق حمیم ((414)) .

اما همنشین بد هم در دنیا و هم در آخرت به دوست خود زیان می رساند .

در دنیا او رابدنام می کند ، اخلاق او را تغییر می دهد ، اعتقادات او را دگرگون می سازد و سرانجام او رادر وادی هلاکت سرنگون می کند .

و در آخرت از شدت پشیمانی از همنشینی و پیروی اودست خود را می گزد و می گوید :

یا ویلتی لیتنی لم اتخذ فلانا خلیلا .

لقد

اضلنی عن الذکربعد اذ جائنی ((415)) .

هرگاه مطلوب خود را به کف آوردی و به آرزوی خود دست یافتی و چنین دوست شایسته ای را پیدا کردی بر توست که در همه مسایل و مشکلات او را پشتیبانی و یاری کنی و در همه پیشامدها و گرفتاریهای وی در کنار او باشی ، چه این امر از بزرگترین طاعات و برترین وسایل تقرب به خداوند به شمار می آید ، چنان که از پیامبر خدا(ص ) وائمه اهل بیت (ع ) روایت شده است : پیامبر خدا(ص ) فرموده است : هر گاه برادر مؤمن خود را در حاجتی که دارد کمک کنم نزد من محبوبتر از روزه رمضان و اعتکاف در آن است ((416)) .

نیز : سه چیز است که این امت طاقت آن را ندارد : مواسات با برادر دینی در مال خود ، انصاف با مردم هر چند به زیان خود باشد و یاد خدا در همه احوال ((417)) .

نیز : هر کس حاجت برادر مؤمنش را برآورد خداوند حوایج بسیاری را برایش برآورده خواهد کرد که یکی از آنها بهشت است .

و هر کس برادر مؤمن برهنه خود را بپوشاندخداوند به او سندس و استبرق و دیبای بهشتی خواهد پوشانید ، و مادام که نخی از آن برتن او باقی است وی در رضوان الهی به سر خواهد برد .

و هر کس برادر مؤمن تشنه کامش را سیراب کند خداوند او را از رحیق مختوم سیراب خواهد کرد .

و کسی که به برادر مؤمنش خدمت کند خداوند ولدان مخلدین را به خدمت او خواهد گماشت و او رادر کنار اولیای پاک

خود جای خواهد داد .

و کسی که برادر مؤمن خود را بر مرکبش سوارکند خداوند او را بر ناقه ای از ناقه های بهشتی سوار و در روز قیامت در برابر فرشتگان مقرب به او مباهات خواهد کرد .

و کسی که زنی را به همسری برادر مؤمنش درآورد تا به او انس گیرد و کمک کار او باشد و به او آسایش یابد خداوند حوریه ای از حوریان بهشتی را به او تزویج خواهد کرد و او را با دوستان خود از صدیقان خاندان پیامبرش (ص ) ودوستان و مؤمنان به او مانوس و همدم خواهد ساخت .

و هر کس برادر مؤمنش را دربرابر حاکم ستمگر یاری کند خداوند او را درگذشتن از صراط به هنگامی که قدمهامی لغزد یاری خواهد کرد .

و کسی که برادر مؤمنش را در خانه اش دیدار کند بدون آن که نیازی به او داشته باشد خداوند او را از زمره زیارت کنندگان خود ثبت می کند و برخداوند سزاوار است که زیارت کنندگانش را گرامی بدارد . ((418)) نیز : هر کس در پی برآوردن حاجت برادر مؤمنش باشد خداوند در پی حاجت اوست .

وخداوند در حال کمک به بنده است مادام که بنده در حال کمک به برادر مؤمنش باشد . ((419)) نیز : خداوند فرموده است : انما المؤمنون اخوه ((420)) آنها حوایج یکدیگر را برآورده می کنند و من حوایج آنها را در روز قیامت برآورده خواهم کرد . ((421)) نیز : هر کس برادر مسلمانش از او وام بخواهد و به او وام ندهد خداوند در روزی که به نیکوکاران پاداش می دهد بهشت را

بر او حرام می گرداند . ((422)) نیز : کسی که در راه کمک و منفعت برادر دینی خود گام بر دارد ثواب جهادگران در راه خدا برای اوست ((423)) .

نیز : کسی که به برادر مسلمانش وام می دهد در برابر هر درهمی که به او وام داده به اندازه وزن کوه احد و کوههای رضوی و طور سینا ، برای او حسنه خواهد بود ، و اگر پس از به پایان رسیدن مدت برای طلب خود با او مدارا کند از صراط مانند برق لامع خواهدگذشت بی آن که بر او عقاب یا عذابی باشد ، و کسی که برادر مسلمانش از ناداری به اوشکایت برد و او به وی وام ندهد خداوند در روزی که به نیکوکاران پاداش می دهدبهشت را بر او حرام می گرداند . ((424)) نیز : کسی که به فریاد برادر مسلمانش برسد و او را از غم و اندوه و گرفتاری برهاندخداوند برایش ده حسنه می نویسد ، و او را ده درجه بالا می برد ، و ثواب آزاد کردن ده برده به او می دهد ، و ده بلا را از او دفع می کند و ده شفاعت در روز قیامت برای او آماده می کند . ((425)) همدردی و مواسات با دوستان و احسان به آنان و برآوردن نیازهایشان دلهایشان را ازمحبت لبریز می کند و دوستی و برادری را در آنها به وجود می آورد ، چه انسان بر حسب طبیعت و سرشت کسی را که به او احسان می کند یا کار نیکی درباره اش انجام دهددوست می دارد ، چنان که

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : دلها بر این سرشته شده که هرکس به انسان نیکی کند او را دوست بدارد و هر کس به او بدی کند او را دشمن بدارد . ((426)) پیامبر اکرم (ص ) این رابطه مستحکم را که موجب همبستگی دوستان با یکدیگر می شود وآنها را وا می دارد که در خوشیها و ناخوشیها با همدیگر مشارکت داشته باشند با این سخن جاویدان به تصویر می کشد که : مثل مومنان در محبت و رحمت و عطوفت نسبت به یکدیگر مثل بدن است که اگر عضوی از آن به درد آید دیگر اعضای بدن با بی خوابی و تب اظهار ناآرامی و بی قراری می کنند . ((427)) امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : آن را که با مالش مواسات و همدردی نمی کند دوست مشمار . ((428)) نیز : بیست درهم که در راه خدا به برادر دینی خود بدهم نزد من محبوبتر است از این که صد درهم به بینوایان بدهم ((429)) .

قسمت دوم

نیز : شگفت دارم از آن که با مال خود برده ها را می خرد چگونه با نیکی و احسان آزاده هارا نمی خرد تا فرمانروای آنها شود . ((430)) نیز : شگفتا! چه قدر بسیاری از مردم در امور خیر بی رغبت اند ، شگفت دارم از آن مردی که برادر دینی او برای برآوردن حاجت خود نزد وی می آید و وی خود را شایسته انجام دادن این کار نیک نمی بیند .

براستی اگر ما امید بهشت را نداشتیم ، و از آتش دوزخ نمی ترسیدیم ، و انتظار پاداشی نداشتیم ،

و از مجازات هراسناک نبودیم برای ما سزاواربود خواستار مکارم اخلاق و صفات نیکو باشیم چه آنها نشان دهنده راه رستگاری ونجاتند .

میمون بن مهران نقل کرده است که : من در نزد حسن بن علی (ع ) نشسته بودم ، مردی واردشد و عرض کرد : ای فرزند پیامبر خدا! فلان از من طلبی دارد و می خواهد مرا زندانی کند ، امام (ع ) فرمود : به خدا سوگند مالی نزد من نیست تا حاجتت را برآورم ، عرض کرد : پس با او گفتگو کن .

راوی می گوید : آن حضرت نعلین خود را پوشید ، من عرض کردم : ای فرزند پیامبر خدا! اعتکافت را فراموش کردی ؟

فرمود : فراموش نکرده ام لیکن از پدرم شنیدم که از پیامبر خدا(ص ) حدیث می کرد که فرموده است : کسی که در برآوردن حاجت برادر مسلمانش بکوشد مانند آن است که خداوند را نه هزار سال عبادت کرده در حالی که روزها را روزه و شبها را به عبادت گذرانده باشد . ((431)) از آن حضرت پرسیدند : برادری چیست ؟

فرمود : همیاری در سختی و رفاه ((432)) .

پرسیدند : جبن (ترس ) چیست ؟

فرمود : گستاخی نسبت به دوست و روگردانیدن ازدشمن ((433)) .

امام حسین (ع ) فرموده است : هر کس برای رسانیدن خیری به برادر مؤمنش شتاب ورزدفردا که بر خدا وارد می شود آن را می یابد ، و هر کس برای خدا به برادر مؤمنش احسان کند خداوند در وقت احتیاج آن را به او تلافی می کند و از بلاهای دنیا آنچه بیشتر ازاحسان اوست از

او دفع می کند . ((434)) امام زین العابدین (ع ) فرموده است : من از پروردگارم شرم می کنم که یکی از برادران (دینی ) را ببینم و بهشت را برای او از خدا بخواهم در حالی که در دادن دینار و درهم به او بخل می ورزم ، هنگامی که قیامت فرا رسد به من گفته خواهد شد اگر بهشت از آن توبود نسبت به آن بسیار بسیار بخیلتر بودی ((435)) .

امام باقر(ع ) فرموده است : در احسان و نیکی به برادران دینی خود بر یکدیگر سبقت گیرید و شایستگی آن را داشته باشید چه بهشت را دری است که به آن معروف گفته می شود و تنها کسی از آن در داخل می شود که در زندگی دنیا کار نیک کرده باشد ، چه بنده هنگامی که برای برآوردن حاجت برادر مؤمنش گام بر می دارد خداوند دو فرشته رایکی برطرف راست و دیگری بر جانب چپ او می گمارد که پیوسته برای او از خداوندطلب آمرزش کرده و برای برآوردن حاجتش دعا می کنند . ((436)) از ابی اسماعیل رصافی نقل شده که گفته است : امام باقر(ع ) به من فرمود : ای ابااسماعیل آیا می دانی پیش از این هرگاه کسی عبایی نداشت و در نزد برخی از برادرانش تکه عبای اضافی وجود داشت آن را به او می دادند تا دارای عبایی شود ؟ .

عرض کردم : نه ، فرمود : و اگر جامه ای نداشت تکه جامه های اضافی خود را به او می دادند تا دارای جامه شود ، گفتم : نه ، آن حضرت

با دست به ران خود زد و فرمود : اینان برادرنیستند . ((437)) نیز : هر مؤمنی برای حاجتی نزد برادر خود بیاید - و بی شک این امر رحمتی از جانب خداوند است که او را به سوی وی کشانیده و اسباب رفع حاجت او را برایش فراهم کرده است - چنانچه حاجت او را برآورد با قبول آن رحمت حق تعالی را پذیرفته است و اگرحاجت او را رد کند در حالی که توانایی برآوردن آن را دارد رحمت خداوند راکه به سوی او کشانیده شده و اسباب آن را برایش فراهم کرده رد کرده و از خود دور ساخته است ((438)) .

نیز : هر گاه برای برآوردن حاجت برادر مسلمان خود گام بردارم نزد من محبوبتر است ازاین که هزار بنده آزاد کنم و هزار اسب را با زین و لگام برای جهاد در راه خدا روانه سازم ((439)) .

نیز : مؤمن به هنگامی که برادر مؤمنش حاجت خود را به او اظهار می کند و او نمی تواندآن رابرآورده سازد و بر اثر آن غمگین می شود خداوند به سبب همین اندوه او را واردبهشت می کند . ((440)) امام صادق (ع ) فرموده است : از اعمال صالح نیکی به برادران مؤمن و کوشش دربرآوردن حوایج آنهاست ((441)) .

نیز : کسی که به خاطر خدا در راه برآوردن حاجت برادر مؤمن خود عرق بر پیشانیش بنشیند دیگر عذاب نخواهد شد .

نیز : به خدا سوگند جز با پرهیزگاری و مجاهده در دنیا و مواسات و همدردی با برادران مؤمن به شفاعت نمی توان رسید . ((442)) نیز : دوستان سه

گونه اند : آن که با جانش مواسات می کند ، و دیگری که با مالش اظهارهمدردی می کند و دیگر کسی است که کفاف خود را از تو می گیرد و تو را برای بعضی لذتها می خواهد پس باید او را از اهل وثوق نشماری ((443)) .

نیز : کسی که به همراه برادر مؤمنش برای برآوردن حاجت او گام بردارد چه آن رابرآورده کند یا نکند مانند کسی است که خدا را عبادت کرده است ((444)) .

به مفضل بن عمر فرمود : ای مفضل آنچه را به تو می گویم بشنو و بدان حق است ، آن راپیروی و برای بزرگان برادران مؤمن خود بازگو کن مفضل گفت : بزرگان برادران مؤمن کیانند ؟

فرمود : کسانی هستند که به برآوردن حوایج برادران مؤمن خود رغبت دارندسپس فرمود : کسی که حاجت برادر مؤمنش را برآورد خداوند در روز قیامت صدهزارحاجت او را که نخستین آنها بهشت است برآورده خواهد کرد و از جمله آنها این است که خویشاوندان و آشنایان و دوستانش را وارد بهشت می کند . ((445)) نیز : کسی که در راه حاجت برادر مسلمانش بکوشد تا خداوند آن را به دست او جاری وبرآورده سازد حق تعالی ثواب یک حج و عمره و اعتکاف دو ماه در مسجدالحرام و روزه آن را برایش ثبت می کند .

و اگر در این راه بکوشد لیکن خداوند برآوردن آن را در دست او جاری نکند حق تعالی ثواب یک حج و عمره برایش ثبت خواهد کرد . ((446)) نیز : کسی که برادر مؤمنش از روی اضطرار حاجتی از او بخواهد و

او در حالی که توانایی دارد از برآوردن آن از سوی خود یا دیگری خودداری کند خداوند در روز قیامت او را در حالی که دستهایش به گردنش زنجیر شده محشور خواهد کرد . ((447)) آن حضرت به مفضل بن عمر فرمود : شیعیان ما را بر دو خصلت بیازمای اگر در آنها بودشیعه ما هستند و گر نه از آنها سخت دوری کن عرض کردم آن دو خصلت چیست ؟

فرمود : محافظت بر ادای نماز در اوقات آنها و مواسات با برادران دینی هر چند به چیزی اندک باشد . ((448)) نیز : کسی که برادر دینی غمزده خود را در صورت توانایی از غم برهاند و او را دربرآوردن حاجتش یاری کند خداوند هفتادودو رحمت برایش ثبت می کند یکی از آنها راکه اصلاح امور زندگی اوست زودتر شامل حالش می کند و هفتادو یک رحمت دیگر رابرای دفع هول و هراسهای روز قیامت برایش ذخیره می سازد . ((449)) نیز : خداوند پیوسته در پی کمک به مؤمن است مادام که مؤمن در پی کمک به برادرمؤمنش باشد ، پس از موعظه ها سود برید و در امور خیریه رغبت داشته باشید . ((450)) نیز : کسی که بر برادر مؤمنش لباس زمستانی یا تابستانی بپوشاند حق است بر خداوندکه جامه های بهشتی بر او بپوشاند و سکرات مرگ را بر او آسان کند و گورش را وسعت دهد ، و به هنگامی که از قبرش بیرون می آید فرشتگان را با دادن مژده های مسرت بخش به او دیدار کند و این بر طبق قول خداوند است که در کتاب خود

فرموده است : وتتلقاهم الملائکه هذا یومکم الذی کنتم توعدون ((451)) ((452)) .

نیز : در اعتماد انسان به برادر دینی خود همین بس که حاجتش را به او اظهارمی کند . ((453)) امام موسی بن جعفر(ع ) فرموده است : بهترین دوستان تو کسی است که در تمام طول زندگی یاورت باشد . ((454)) نیز : هرگاه یکی از برادران دینی نزد انسان بیاید و در پاره ای احوال از او پناه بخواهد ووی در حالی که توانایی آن را دارد به او پناه ندهد بی شک رشته ولایت الهی را قطع کرده است ((455)) .

امام عسکری (ع ) فرموده است : دو صفت است که چیزی برتر از آنها نیست : ایمان به خدا و سود رسانی به برادران مؤمن ((456)) .

از واجبات برادری و دوستی آن است که برآوردن حاجت برادر مؤمنت را در صورت آگاهی خودت آغاز کنی و او را ناگزیر نگردانی که آن را از تو بخواهد چه این عمل نزدخداوند محبوبتر و به پرهیزگاری و تقوا نزدیکتر است ، چنان که امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : چنانچه کسی از شما حاجت برادر مؤمنش را می داند آن را برآورده کند و او راوادار نسازد که آن را از او درخواست کند . ((457)) امام صادق (ع ) فرموده است : و هرگاه بدانی برادر مؤمن تو حاجتی دارد در برآوردن آن شتاب کن و او را ناگزیر مکن که آن را از تو بخواهد بلکه پیشدستی کن ((458)) .

16- احترام و بزرگداشت دوستان

از امور قطعی که در خور شک و تردید نیست آن است که اگر انسان به دیگران احترام بگذارد

دیگران نسبت به وی احترام خواهند گذاشت و اگر به آنها اهانت کند مورداهانت آنان قرار خواهد گرفت .

شاعر چه خوب گفته است :

و من هاب الرجال تهیبوه

و من حقر الرجال فلن یهابا ((459))

پس اگر می خواهی در نظر دوستت بزرگ باشی او را بزرگ بدار ، واگر خواهان آنی که نزداو محترم باشی اورا احترام کن ، و کدام کس است که دوست ندارد بزرگ و محترم باشد ؟

از این رو از پیامبر خدا(ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) روایاتی در لزوم بزرگداشت دوست و اکرام و احترام او وارد شده است تا از این راه روابط آنها تحکیم و دلها تصفیه و بر دوستی وبرادری آنها افزوده گردد .

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : هرکس برادر مسلمانش را احترام کند و در آن رضای خداوند را بخواهد خداوند به او نظر رحمت خواهد فرمود . ((460)) نیز : کسی که برادر مسلمانش نزد او بیاید و او وی را مورد احترام قرار دهد چنان است که خداوند را احترام کرده است ((461)) .

نیز : هر کس برادر مؤمنش را احترام کند خداوند را احترام کرده و چه گمان دارید درباره کسی که خدا را احترام کرده خداوند با او چه کاری خواهد کرد . ((462)) امام باقر(ع ) در بیان آنچه بر مسلمان واجب است نسبت به برادر دینی خود انجام دهدفرموده است : اگر غیبت کرد در غیابش پاس او را بدار ، و اگر حضور داشت او را دیدار وتجلیل کن و گرامی بدار چه تو از او و او از توست ((463)) .

امام صادق (ع ) فرموده است

: ابوجعفر امام باقر(ع ) می فرمود : یاران خود را بزرگ بدارید واحترام کنید ، و برخی از شما به برخی دیگر هجوم نبرد ، و به همدیگر زیان نرسانید ونسبت به هم حسد نورزید ، و از بخل بپرهیزید ، و بندگان مخلص خداوند باشید . ((464)) امام صادق (ع ) فرموده است : بزرگداشت حقوق برادران دینی بزرگداشت دین خداست .

از این رو برای دوستان شایسته نیست همه پرده های شرم و حیا را از میان خودبردارند چه این امر آنان را به ترک احترام و اکرام همدیگر وادار خواهد کرد . ((465)) امام موسی بن جعفر(ع ) فرموده است : حشمت و وقار را میان خود و دوستت از میان مبر وچیزی از آن باقی بگذار چه از میان رفتن آن سبب از میان رفتن شرم و حیاست ((466)) .

مراد از این سخن زیاده روی در عدم حفظ حشمت و حرمت یکدیگر است ، به همین مناسبت فرموده است : چیزی از آن باقی بگذار و نفرموده است همه آن را باقی نگهدار چه تکلف و حشمت و وقار کامل در میان یاران و دوستان از نظر اهل بیت (ع )نکوهش شده است چنان که در آینده شرح خواهیم داد .

هر گاه دوست تواز نظر سن و سال بزرگتر یا از نظر دانش برتر و یا از حیث شان و مقام بالاتر است بر توست که او را بزرگ بداری و احترام کنی چه این امر حقی برای اوست که بر تو واجب است آن را رعایت کنی و مرزی میان تو و اوست که لازم است از آن تجاوزنکنی ،

از پیامبر خدا(ص ) روایت شده که فرموده است : کسی که سالخوردگان ما را احترام نکند و به خردسالان ، ترحم نورزد از مانیست ((467)) .

در وصیت امام صادق (ع ) تدبر و اندیشه کن که فرموده است : نفس خویش را برای تحمل کسی که با تو مخالفت می کند و دارای مقامی برتر است و بر تو فضیلت دارد رام کن چه تو به برتری او اقرار کرده ای تا با او مخالفت نکنی و آن که برای کسی فضیلتی قائل نیست خود بین و خود پسند است ((468)) .

بپرهیز از این که دوست خود را تحقیر و اهانت کنی ، چه این رفتار از مؤثرترین اسباب زوال دوستی و بزرگترین عامل دشمنی و کینه ورزی است ، ائمه اهل بیت (ع ) آن را ازگناهان بزرگ شمرده اند .

امام صادق (ع ) فرموده است : کسی که دین خود را حقیر می شمارد برادران دینی خود راتحقیر می کند . ((469)) نیز : انسان خردمند به هیچ کس اهانت نمی کند ، و کسانی که سزاوارترند به این که اهانت نشوند سه دسته اند : دانشمندان ، حکمرانان و دوستان ، زیرا کسی که به علما و دانشمندان اهانت کند دینش رااز دست داده ، و آن که حکمران را تحقیر کند دنیای خود را از کف داده و آن که به دوستانش اهانت کند مردانگی خویش را از میان برده است ((470)) .

نیز : کسی که برادر دینی خود را فریب دهد و تحقیر کند و با او دشمنی ورزد خداونددوزخ را جایگاه او قرار خواهد داد . ((471)) همان

گونه که تو دوست داری محترم و بزرگ باشی بر طبق اصول و مبادی گرانقدراسلامی که پیامبر گرامی بیان کننده آنها است بر تو واجب است برادر دینی خود را محترم و بزرگ بشماری ، چنان که فرموده است : هیچ یک از شما مؤمن نیست مگر آنگاه که آنچه برای خود دوست می دارد برای برادر مؤمنش دوست بدارد . ((472)) امام علی بن ابی طالب (ع ) در وصیت خود به فرزندش امام حسن (ع ) به این امر تصریح کرده و فرموده است : ای پسر من ! نفس خویش را میان خود و دیگران میزان قرار ده .

. .

پس آنچه را برای خودت دوست می داری برای دیگران دوست بدار ، و آنچه را برای خودت ناپسندمی دانی برای دیگران نیز ناپسند بشمار ، ستم مکن چنان که دوست نداری بر تو ستم شود ، نیکی کن چنان که دوست داری به تو نیکی کنند ، بر خودت زشت بشمار آنچه را ازدیگران زشت می شماری ، از مردم به همان چیزی که تو بدان از آنها خشنود می شوی خشنود باش ، و آنچه را نمی دانی مگوی هر چند آنچه را می دانی اندک باشد ، و آنچه رادوست نداری درباره تو بگویند مگوی ((473)) .

امام صادق (ع ) فرموده است : هر کس نسبت به برادر مؤمنش بدان گونه نباشد که نسبت به نفس خویش است حق برادری را ادا نکرده است ((474)) .

دیل کارنگی می گوید : تو خواهان آنی که مردم تو را تحسین و به اهمیت و ارزش تواعتراف کنند ، و مشتاق آنی که

در این دنیای کوچک دارای شان و مقامی باشی و از این که به چاپلوسیهای بی ارزش و دور از اخلاص گوش فرا دهی ابا داری بلکه قدرشناسی مخلصانه را خواهانی و میل داری دوستان و آشنایانت به قول ثواب هر چه بیشتر تو راتقدیر کنند و بستایند و همه ، همین را خواهانیم . . . .

بنابراین بگذار برای رسیدن به این هدف از این اصل اساسی پیروی کنیم : به دیگران آنچه را دوست می داریم ببخشیم .

مؤلف در تایید موفقیت این اصل اساسی و والا که اسلام آن را از مهمترین مبانی و قواعدخود شمرده حوادث و وقایع بسیاری را ذکر کرده است .

17- از خود گذشتگی

ایثار و از خود گذشتگی مرتبه ای است که جز کسانی که خداوند درباره آنان فرموده است : الا الذین صبروا ولایلقاها الا ذوحظ عظیم ((475)) بدان نمی رسند ، و این برترین مراتب برداری و عالیترین درجات دوستی است و متاسفانه انسان در این روزگار کسی رانمی یابد که به این اصل عمل کند و به این مرتبه دست یابد چه در این زمان اندکند کسانی که به حدیث نبوی مشهور عمل کنند که فرموده است : هیچ یک از شما ایمان نمی آوردمگر آنگاه که برای برادر مؤمنش دوست بدارد آنچه را برای خود دوست می دارد . ((476)) چه رسد به مرتبه ایثار و از خودگذشتگی که انسان برادر دینی اش را برخودش مقدم بدارد و مصلحت او را بر مصلحت خود و حاجت او را بر حاجت خویش ترجیح دهد .

امام علی بن ابی طالب (ع ) ایثار را در این دو بیت شیوا

با جالبترین بیان و زیباترین تعبیر به تصویر کشیده :

ان اخاک الحق من کان معک

و من یضر نفسه لینفعک ((477))

و من اذا ریب الزمان صدعک

شتت فیک شمله لیجمعک ((478))

نیز فرموده است : با محاسن (خوبیها) اخلاقتان را رام کنید ، و آن را به سوی مکارم (بزرگواریها) بکشانید ، و آن را به بردباری عادت دهید و بر ایثار و ترجیح دیگران بر خودشکیبا باشید . ((479)) نیز : مؤمنان برادرند و در نزد هر برادر چیزی از برادر برتر نیست ((480)) .

امام باقر(ع ) فرموده است : برای خداوند بهشتی است که جز سه دسته در آن واردنمی شوند : کسی که به حق بر زیان خود حکم کرده ، کسی که به خاطر خدا برادر مؤمنش را دیدار کرده ، و کسی که برای خدا برادر مؤمنش را برگزیده است ((481)) .

از ابان بن تغلب نقل شده که گفته است : به همراه ابی عبداللّه (ع ) طواف می کردم ، مردی ازاصحاب ما با من برخورد کرد و از من خواست برای حاجتی به همراه او بروم و با دست اشاره کرد ، من خوش نداشتم اباعبداللّه (ع ) را رها کنم و به سوی او روم .

در این میان که طواف می کردم دوباره به من اشاره کرد ، ابی عبداللّه (ع ) فرمود : ای ابان این تو رامی خواهد ؟

عرض کردم : آری ، فرمود : او کیست ؟

گفتم : مردی از اصحاب ماست ، فرمود : او بر مثل آن چیزی است که تو برآنی ؟

گفتم : آری ، فرمود : برو به سوی اوعرض کردم : طواف

را قطع کنم ؟

فرمود : آری گفتم : هر چند طواف واجب باشد ؟

فرمود : آری .

گفته است : من به سوی آن مرد رفتم ، سپس بر امام (ع ) وارد شدم و از آن حضرت خواستم که مرا از حق مؤمن بر مؤمن آگاه کند .

فرمود : این موضوع را واگذار و در آن وارد مشو ، عرض کردم : آری قربانت شوم ، فرمود : ای ابان این موضوع را واگذار و خواهان آن مباش ، عرض کردم : آری قربانت شوم .

و پیوسته درخواست خود را تکرار کردم .

فرمود : ای ابان ! نیمی از مالت را با اوتقسیم کن سپس به من نظر افکند و به آنچه در درونم گذشت توجه کرد و فرمود : ای ابان ! هرگاه نصف مالت را با او قسمت کردی و پس از آن نسبت به او ایثار نکردی تو و اوبا هم برابرید لیکن هر گاه از نصف دیگر نیز به او ببخشی در این صورت ایثار کرده و او رابر خود مقدم داشته ای ((482)) .

شاید جالبترین صورت ایثار که تاریخ آن را نقل می کند چیزی است که غزالی دراحیاءالعلوم ذکر کرده و گفته است : امام علی بن ابی طالب (ع ) با خوابیدن در بستر پیامبر خدا(ص ) در شب هجرت آن حضرت از مکه به مدینه جانش را فدای پیامبر(ص ) ساخت ، و او را با خون خود حفظ کرد از این روخداوند به جبرئیل و میکائیل وحی فرمود که : من میان شما عقد برادری جاری کرده ام وعمر یکی از شما را طولانی تر از

عمر دیگری قرار داده ام پس کدام یک از شما حیات خود را به دیگری ایثار می کند ، آنها هر کدام حیات خود را دوست داشته و آن را اختیارکردند .

خداوند به آنها وحی فرمود : آیا شما مانند علی بن ابی طالب نبودید که میان او وپیامبرم محمد(ص ) پیوند برادری برقرار کردم در حالی که علی در بستر پیامبر خوابید وجانش را فدای او ساخت و زندگی خود را به او ایثار کرد ، اکنون به زمین فرود آیید و او رااز دشمنانش حفظ کنید .

لذا جبرئیل بر بالای سر و میکائیل در پایین پای او نشسته و می گفتند : آفرین بر مثل تو ای پسر ابی طالب خداوند به وجود تو بر فرشتگان مباهات می کند .

سپس خداوند به این آیه را درباره علی (ع ) فرو فرستاد : ومن الناس من یشری نفسه ابتغاء مرضاه اللّه واللّه رؤف بالعباد . ((483)) از مظاهر جالب ایثار چیزی است که درباره مردی از اصحاب پیامبر خدا(ص ) نقل کرده اند مبنی بر این که به مردی از اصحاب پیامبر(ص ) کله بریان شده گوسفندی هدیه شد ، وی گفت برادر (دینی ) من فلان و عیال او به آن محتاجترند و آن را نزد او فرستاد ، وی هنگامی که آن را گرفت نیز گفت : برادر (دینی ) من فلان از من به این نیازمندتر است و آن را نزد وی ارسال داشت و به همین گونه هر یک از آنها برادر خود را بر خویش ترجیج می داد و کله گوسفند را برای او می فرستاد تا میان هفت

خانواده دست به دست شد و نزد برادر نخستین بازگشت از این رو خداوند درباره آنها این آیه را فرو فرستاد : ویؤثرون علی انفسهم ولو کان بهم خصاصه ((484)) .

درباره سبب نزول آیه مذکور نیز روایت شده که پیامبر خدا(ص ) اموال قبیله بنی نضیر راپس از شکست آنها در جنگ میان مهاجران تقسیم فرمود و به انصار جز به سه نفر از آنهاکه نیازمند بودند چیزی نداد و به آنان فرمود : اگر می خواهید اموال و خانه هایتان را بامهاجرین قسمت کنید و در این غنایم ، با آنها شریک باشید ، و اگر مایلید خانه ها واموالتان از آن خودتان باشد از این غنایم بهره ای به شما نمی رسد ، انصار عرض کردند : ما اموال و خانه هایمان را با مهاجران قسمت می کنیم و در این غنایم آنها را بر خودمان ترجیج می دهیم و در آن با آنها شریک نمی شویم ، لذا این قول خداوند درباره آنها نازل شد : ((485)) والذین تبوء الدار والا یمان من قبلهم یحبون من هاجر الیهم ولایجدون فی صدورهم حاجه مما اوتوا ویؤثرون علی انفسهم ولو کان بهم خصاصه ((486)) .

18- اندرز

نصیحت و اندرز از بزرگترین لوازم محبت و مهمترین ارکان مودت است ، و دوستی وبرادری وقتی به کمال می رسد که نصیحت و ارشاد پیشرو و انگیزه آن باشد ، و کسی که نصیحت گوی برادر دینی خویش نباشد برادر نیست .

از این رو هر گاه در برادر مؤمن خویش نارسایی یا عیبی یافتی باید بکوشی با لطف و مدارا او را بر نقص خود راهنمایی و به

عیب خویش آگاه سازی تا نقص خود را بر طرف کند و عیب را از خود بزداید .

در این صورت نسبت به او نیکی کرده ای و در برابر آن استحقاق پاداش بزرگ از سوی خداوند وسپاس فراوان از سوی برادر دینی خود داری .

باید بدانی که اگر در نصیحت و ارشاد او اهمال ورزی در روز قیامت مسؤول خواهی بود ، چنان که پیامبر خدا(ص ) فرموده است : هر مؤمنی با کسی همنشین شود در روز قیامت نسبت به او مسؤول خواهد بود هر چند به اندازه یک ساعت از روز باشد . ((487)) باید اندرز دادن تو به او پنهانی باشد چه در این صورت است که در دل جایگزین می شود ، و نصیحت آشکار درست عکس آنچه را از آن انتظار و از او امید داری در اوایجاد خواهد کرد ، از این رو امام حسن عسکری (ع ) فرموده است : کسی که برادر دینی خود را پنهانی اندرز دهد او را آراسته ، و کسی که آشکارا او را نصیحت کند وی را رسواکرده است ((488)) .

بدان وفادارترین و دوستدارترین دوستان تو و صادقترین آنها در دوستی و برادری کسی است که تو را به معایب نفسانیت آشنا و به نقاط ضعف شخصیت خویش راهنمایی کندتا بتوانی نفس خود را تهذیب و خطاهایت را جبران کنی ، چنان که پیامبر خدا(ص ) فرموده است : بهترین دوستانت کسی است که تو را صادقانه اندرز دهد و در محافل زینت بخش تو باشد و در برابر دشمنت تو را یاری دهد . ((489)) امام صادق (ع ) فرموده است

: محبوبترین دوستانم کسی است که عیبهایم را به من هدیه کند . ((490)) براستی در دوستی که اگر از برادر دینی او خطایی سرزند وی را ارشاد نکند و اگرمرتکب بدی شود وی را اندرز ندهد سودی نیست و دشمن از چنین دوستی به مراتب بهتر است ، چنان که امیرمؤمنان علی بن ابی طالب (ع ) فرموده است : گاهی دشمن انسان بهتر از دوست اوست چه وی را به عیبهای او راهنمایی می کند و در نتیجه انسان از آنهادوری می جوید .

بهترین دوست آن است که نمونه صلاح و اصلاح و الگوی راه صواب و سداد باشد به طوری که رفتار او درسی عملی برای تو باشد و بتوانی آن را در رفتار خویش سرمشق قرار دهی و در روش خود به او اقتدا کنی و در تاریکیهای زندگی از او روشنی گیری ، چنان که امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : برادر تو کسی است که با دیدارش تو را موعظه کند پیش از آن که با گفتارش به تو اندرز دهد . ((491)) پیامبر خدا(ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) به این جنبه مهم زندگی دوستانه بسیار اهمیت داده اندو اوامر مؤکدی از سوی آنها وارد شده است که باید انسان برادر دینی خود را در حضورو غیاب نصیحت کند تا پایه های دوستی و برادری براساس متین و محکمی استوار گرددو گر نه دوستی در معرض زوال و فروپاشی خواهد بود .

پیامبرخدا(ص ) فرموده است : مؤمن برادر مؤمن است نصیحت خودرا به او در هیچ حالی ترک نمی کند . ((492)) نیز : پارساترین مردم

کسی است که به همه مسلمانان از روی دوستی بیشتر نصیحت کندو دلش نسبت به آنان پاکتر و سالمتر باشد .

نیز : انسان باید برادر دینی خود را همواره نصیحت کند به همان گونه که خود را نصیحت می کند . ((493)) امیرمؤمنان علی بن ابی طالب (ع ) فرموده است : کسی را که از تو نصیحت بخواهد فریب مده ((494)) .

نیز : برادر دینی خود را خالصانه نصیحت کن چه خوب باشد و چه زشت ، و اورا در هرحال یاری کن و وی را در هر جا همراه باش ((495)) .

امام باقر(ع ) فرموده است : بر مؤمن واجب است که مؤمن را نصیحت کند . ((496)) نیز : از کسی که تو را می گریاند پیروی کن که او نصیحت گوی توست ، و از آن که تو رامی خنداند پیروی مکن چه او فریب دهنده توست ، و بزودی همگی بر خداوند واردمی شوید و آگاهی می یابید . ((497)) امام صادق (ع ) فرموده است : کسی که در راه برآوردن حاجت برادر مؤمن خود گام بردارد لیکن او را نصیحت نکند به خدا و پیامبرش خیانت کرده است ((498)) .

نیز : بر مؤمن واجب است که مؤمن را در حال حضور و غیاب نصیحت کند . ((499)) نیز : هر مؤمنی که در پی حاجت برادر مؤمنش قدم بردارد لیکن او را نصیحت نکندمانند کسی است که به خدا و پیامبرش خیانت کرده و خداوند دشمن اوست ((500)) .

بدان برای کسی که از تو نصیحت بخواهد حقی است که امام زین العابدین (ع ) آن را بیان کرده

و فرموده است : و اما حق کسی که از تو نصیحت بخواهد آن است که او را نصیحت کنی و به اندازه توانایی خودش با او سخن گویی زیرا برای هر فردی مرتبه ای از گفتاراست که آن را می شناسد و از آن دوری می کند ، و باید روش تو مبتنی بر رافت و رحمت باشد . ((501)) هنگامی که برادر مؤمنت تو را نصیحت می کند گوش و دلت را به سوی او روانه کن چه اودوست راستین توست و سعی کن که خوشحالی خود را از اندرزهای او و پذیرش گفتاراو را از سوی خود به وی بنمایانی ، و با گفتار و کردار به نیکوترین و پاکیزه ترین نحوی ازاو شکر گزاری کن ، چنان که امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : اندرز را از کسی که به تو اندرزداده بپذیر و با فرمانبرداری از کسی که آن را به سوی تو آورده با آن برخورد کن .

مطمئن باش که تو منتهای نیاز را به دوستی نصیحت گو و رفیقی رهنما داری ، چنان که پیامبرخدا(ص ) فرموده است : کسی که موعظه گویی در دل و باز دارنده ای در درون وهمنشینی رهنما در کنار خود ندارد دشمنش توانایی دارد که گلویش را بفشارد . ((502)) امام جواد(ع ) فرموده است : مؤمن به سه خصلت نیاز دارد : توفیقی از سوی خداوند ، اندرزگویی درونی ، و پذیرش از کسی که او را نصیحت کند . ((503)) بدان که نصیحت کننده را نیز حقی است که امام زین العابدین (ع ) آن را توضیح داده وفرموده است

: و اما حق نصیحت کننده آن است که در برابر او فروتنی کنی سپس دلت متوجه او باشد و به او گوش فرا دهی تا اندرزهای او را بفهمی پس از آن آنها رابررسی کن چنانچه در این امر موفق نبوده به او ترحم کن و او را متهم مکن و بدان او در نصیحت توکوتاهی نکرده جز این که اشتباه کرده است و این در صورتی است که از نظر تو مستحق تهمت نباشد ، و در هر حال امر او را مهم مشمار . ((504)) سقراط گفته است : از چیزهایی که بیانگر مراتب خرد دوست تو و حسن اندرز اوست این است که تو را به عیبهایت آگاه کند و آنها را از تو دور سازد ، و به نیکیها تو را موعظه کند ، و خود او با به کار بستن آنها از تو پند گیرد ، و از بدیها تو را منع کند و خود از ارتکاب آنها باز ایستد .

مخالفت با نصیحت گوی مشفق که در دوستی صادق و در نصیحت پاک و مخلص است موجب حسرت و پشیمانی است چنان که امام علی بن ابی طالب (ع ) فرموده است : نافرمانی نصیحت کننده دانا و آزموده افسوس و پشیمانی به دنبال دارد . ((505)) امام صادق (ع ) فرموده است : با مرد خردمند و پرهیزگار مشورت کن چه او جز به نیکی دستور نمی دهد و از مخالفت با وی بپرهیز چه مخالفت با پارسای خردمند موجب تباهی دین و دنیاست ((506)) .

امام موسی بن جعفر(ع ) فرموده است : و هر گاه خردمند نصیحت

گو به تو پندی داد ازمخالفت با آن بپرهیز که موجب نابودی است ((507)) .

هرگاه برادر دینی تو خواست با تو مشورت کند او را مخلصانه راهنمایی کن و درنصیحت او بکوش و مبادا در این امر کوتاهی کنی که در این صورت خداوند بر تو خشم خواهد گرفت ، چنان که پیامبر خدا(ص ) فرموده است : کسی که برادر مسلمانش با اومشورت کند ، و او خالصانه وی را نصیحت نکند خداوند خودش را از او سلب خواهدکرد . ((508)) امام صادق (ع ) فرموده است : کسی که برادر مسلمانش با او مشورت کند و بی غرضانه رای خالص خود را اظهار نکند خداوند رای او را از وی سلب خواهد کرد . ((509)) بدان کسی که از تو درخواست مشورت می کند نیز دارای حقی است که امام زین العابدین (ع ) آن را بیان کرده و فرموده است : و اما حق درخواست کننده مشورت این است که اگر رای موجه و پسندیده ای آماده داری در راهنمایی و نصیحت او بکوشی و بر طبق آنچه می دانی به او اندرز دهی به نحوی که اگر تو به جای او بودی همان کار راانجام می دادی و باید این عمل با رافت و نرمش از سوی تو صورت گیرد زیرا نرمش ترس را آرام می کند و درشتی به جای آرامش ترس پدید می آورد .

و اگر رای پسندیده ای آماده نداری و کسی را می شناسی که به رای او وثوق داری و آن را درباره خودت می پسندی وی را به سوی او راهنمایی و ارشاد کن که

در این صورت در نیکی کوتاهی نکرده ای و در نصیحت و اندرز خودداری نورزیده ای ((510)) .

هرگاه برادر دینیت تو را به چیزی اندرز می دهد که مهر و محبت تو او را بدان وادار کرده است نظر او را بپذیر و به بهترین وجهی از او سپاسگزاری کن ، و این را نصب العین خودقرار ده که نصیحت و مشورت گرانبهاترین چیزی است که برادر به برادر تقدیم می کند وارزشمندترین چیزی است که دوست برای دوست ذخیره می سازد ، چنان که پیامبرگرامی (ص ) فرموده است : انسان مسلمان به برادر مسلمانش چیزی هدیه نمی کند که برترباشد از سخن حکمت آمیزی که بر هدایت او بیفزاید یا او را از طریق هلاکت بازگرداند . ((511)) هرگاه کارها بر تو مشتبه شود و یا آراء و نظرها تعارض داشته باشد با برادر مؤمن خودمشورت کن و مشکل خود را برای او شرح ده و از آن پرده بردار و از رای او کمک بگیرشاید با نیروی خود و اندیشه خود آنچه را درست است برایت روشن گرداند و با بینش خویش تو را به راه رستگاری رهنمون شود ، چنان که امام صادق (ع ) فرموده است : برای هر یک از شما چه مانعی دارد که اگر دچار رخدادی شود که توانایی مقابله با آن را نداردبا مردمی خردمند و دیندار و پرهیزگار مشورت کند ، بدانید اگر چنین کند خداوند او راخوار نمی کند بلکه مرتبه او را بلند می گرداند و او را بهترین کارها و متربترین آنها به خداموفق می دارد . ((512)) امام کاظم (ع )

فرموده است : مشورت با خردمند نصیحت گو موجب میمنت و برکت ورشد و توفیق از سوی خداست ((513)) .

بدان این مشورت کننده را نیز حقی است که آن را امام زین العابدین (ع ) بیان کرده وفرموده اند : و اما حق مشورت کننده بر تو آن است که در آنچه به تو سفارش می کند لیکن با رای توموافق نیست وی را متهم نکنی چه اینها همه آراء و نظریات است که گویای چگونگی تصرفات و اختلافات مردم نسبت به آنهاست .

و هرگاه رای او را متهم و مشکوک می بینی در اختیار آن مخیری لیکن متهم کردن خود او چنانچه وی را شایسته مشورت می دانی روا نیست .

اما چنانچه آرای او با نظریات تو موافق است خدا را سپاس گوی و آنها را باتشکر از برادر دینی خود بپذیر و منتظر آن باش که اگر روزی به تو پناه آورد معامله به مثل کنی و آنها را جبران نمایی ((514)) .

با هر کس مشورت مکن تا در مهلکه بیفتی و نابود شوی ، چنان که پیامبرخدا(ص ) دروصیت خود به امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : ای علی با ترسو مشورت مکن چه او راه رهایی از مشکلات را بر تو سد می کند ، و نیز با بخیل مشورت مکن زیرا او تو را ازرسیدن به هدف باز می دارد ، همچنین با حریص مشورت مکن چه او حرص را برایت آرایش می دهد . ((515)) بلکه تنها با کسی مشورت کن که شایستگی آن را داشته باشد و صفاتی را که امام صادق (ع ) در حدیث زیر ذکر

فرموده در او موجود باشد ، فرموده است : مشورت حدودی دارد که هرکس آن حدود را بداند از آن سود می برد و گر نه زیان آن برای خواهان مشورت بیش از سود آن است .

اول - آن که با کسی که مشورت می کنی خردمند باشد .

دوم - آزاد و دیندار باشد .

سوم - دوست و برادر باشد .

چهارم - آن که او را به راز خود مطلع کنی و او به همان گونه به راز تو آگاه باشد که تو به آن آگاهی سپس او آن را مکتوم و پنهان بدارد .

چه اگر او خردمند باشد تو از مشورت با او سود خواهی برد ، و اگر آزاد و دیندار باشد درنصیحت تو منتهای کوشش رابه کار خواهد برد ، و چنانچه دوست و برادر باشد راز خودرا که بر او آشکار کرده ای مکتوم خواهد داشت ، و هنگامی که او را از راز خود آگاه کنی ومانند تو بدان آگاه باشد مشورت و نصیحت به طور تمام و کمال انجام خواهدگرفت ((516)) .

بنابراین هرگاه برادر دینی تو از این صفات برخوردار و همه این شرایط در او موجودباشد بر تو باکی نیست به هنگام سختی و درگیری با مشکلات به او پناه بری چه اوشایسته آن است که از او کمک بخواهی و به او اعتماد و با وی مشورت کنی ، چنان که امام صادق (ع ) فرموده است : هرگاه حادثه ای برایت روی داد مبادا از آن نزد اهل خلاف شکوه کنی بلکه نزد یکی از برادران مؤمن خود آن را بیان کن چه تو هرگز از

یکی از این چهار خصلت بی بهره نخواهی ماند : یا تو را کفایت و بی نیاز می کند ، و یا با مقامی که دارد به تو کمک خواهد کرد ، و یا دعای مستجاب خود را بدرقه ات می کند ، و یا بامشورت با او از رای وی سود خواهی برد . ((517))

19- دوست را از محبت خود با خبر کردن

آیا چه می اندیشی اگر دوستت نزد تو بیاید و بگوید : من خیلی تو را دوست می دارم وبدانی که راست می گوید جز این است که از شنیدن گفتار او در درون خود احساس خشنودی و مسرت و نزدیکی و کشش قلبی می کنی ؟

آری شک نیست که این حالات رادر خود می یابی و درک می کنی که دوستی تو نسبت به او فزونی یافته و محبت تو به اوگسترش پیدا کرده است .

بنابراین خبر دادن دوست از محبت خود نسبت به او یکی ازارکان دوستی است و به همین سبب پیامبر خدا(ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) انظار مردم را به این امر مهم که موجب نزدیکی دلها و آمیختگی جانهاست متوجه ساخته اند .

پیامبر گرامی (ص ) فرموده است : هرگاه یکی از شما کسی را دوست بدارد او را از محبت خود با خبر کند . ((518)) نیز : کسی که از آبروی برادر مؤمنش دفاع کند این عمل او برایش حجابی میان وی وآتش خواهد بود ، و کسی که نسبت به برادر مسلمانش در دل خود محبتی احساس کند واو را از آن آگاه نسازد به او خیانت کرده است ((519)) .

نیز : هرگاه یکی از شما برادر مؤمنش

را دوست بدارد او را آگاه کند که دوستش می دارد . ((520)) از انس نقل شده که گفته است : مردی نزد پیامبرخدا(ص ) نشسته بود ، در این هنگام مردعبور کرد ، وی عرض کرد : ای پیامبر خدا من این مرد را دوست می دارم ، پیامبر(ص )فرمود : او را از آن آگاه کرده ای ، گفت : نه فرمود : او را آگاه کن ، آن مرد برخاست و به اوپیوست و گفت : من به خاطر خدا تو را دوست می دارم آن مرد پاسخ داد : دوست بدارد تورا آن که مرا به خاطر او دوست می داری .

امام صادق (ع ) فرموده است : هرگاه یکی از برادران مؤمن خود را دوست بداری او را ازآن آگاه کن ، چه ابراهیم (ع ) گفت : رب ارنی کیف تحیی الموتی قال اولم تؤمن قال بلی ولکن لیطمئن قلبی ((521)) .

نیز فرموده است : هرگاه کسی را دوست بداری او را از آن آگاه کن زیرا این امر دوستی میان شما را پایدارتر می کند . ((522)) دیل کارنگی سخن لینکلن را ذکر کرده که گفته است : آن جا یک مثل قدیمی است که می گوید : یک چکه عسل بیش از یک بشکه حنظل مگس شکار می کند ، حال افراد بشرنیز به همین گونه است چه اگر بخواهی کسی را به سوی ΙȘϠجلب کنی باید او را قانع کنی که دوست مخلص او هستی و همین کار به منزله آن چکه عسل است که دل او راشکار می کند و برای به دست آوردن دل

او جز این راهی نیست .

20- دعا برای دوست

روشنترین دلیل بر محبت و مودت صادقانه انسان نسبت به برادر مؤمن خود و اخلاص او در برادری و دوستی دعا و طلب خیر و توفیق از خداوند برای اوست چه دعا رابطه خاص بنده با پروردگار و پیوند نهانی میان خالق و مخلوق است که جز خداوند کسی برآن آگاه نمی شود از آن رو جز دوستان راستین و آنهایی که در برادری و دوستی صادقندو ظاهر و باطن و نهان و آشکار آنها یکی است بدان اقدام نمی کنند ، روشن است که اگردوستش آگاه شود که او برایش دعا می کند وثوق و اعتمادش به او افزایش می یابد ومحبتش چند برابر می شود چه این امر نشانه روشنی بر صدق دوستی و اخلاص اوست و دلیل قاطعی بر آن است که وی در ظاهر و باطن با او دوست و برادر است چنان که امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : دوست آن است که در غیاب صادق باشد . ((523)) دعای برادر مؤمن درباره برادرش مستجاب است زیرا دعای او برانگیخته از دلی صادق و راستین است و در آنچه در خواست می کند مخلص است و خداوند وعده کرده است دعای صادقان را اجابت کند و آرزوی مخلصان را تحقق دهد و خداوند هرگز از وعده خود تخلف نمی کند ، از این رو پیامبر خدا(ص ) فرموده است : دعای انسان درباره برادرمؤمنش به اجابت می رسد در حالی که ممکن است همان دعا درباره خودش به اجابت نرسد . ((524)) نیز : دعای انسان درباره برادر مؤمنش در غیاب او رد نمی

شود . ((525)) هنگامی که دعا کننده برای برادر مؤمنش دعا می کند رحمت و برکت الهی به قدری که مایه روشنی چشم اوست بر او نازل می شود و خداوند کرم و توصل خود را شامل حالش می سازد آنچه را برای برادر مؤمن خود خواسته است به او عطا می کند ، چنان که پیامبرخدا(ص ) فرموده است : هنگامی که انسان برای برادر مؤمنش در غیاب او دعا می کندفرشته می گوید : و همانند آن برای توست ((526)) .

امام صادق (ع ) فرموده است : دعای مسلمان برای برادر مؤمنش در غیاب او روزی را به سوی دعا کننده جلب می کند و بلا را از او بر می گرداند و فرشتگان به او می گویند : برای تو دو برابر آن است ((527)) .

نیز : دعای چهار کس رد نمی شود : دعای پیشوای عادل برای رعیت خود ، دعای برادربرای برادر مؤمنش در غیاب او ، فرشته ای که موکل است می گوید : و برای توست همانندآنچه برای برادرت دعا کرده ای و دیگر دعای پدر درباره فرزندش ، و نیز دعای مظلوم وستمدیده ، خداوند می فرماید : به عزت و جلالم سوگند برای تو انتقام می گیرم اگر چه مدتی بگذرد . ((528)) نیز : کسی که برای برادر مؤمنش دعا کند خداوند بلا را از او دور و روزی را بر او سرازیرمی کند . ((529))

21- گردهمایی دوستان و دیدار آنها با یکدیگر

شاید خوشترین ساعات زندگی انسان اوقاتی است که با یاران و دوستانش گرد هم آمده و در امور مختلف و موضوعات گوناگون با آنها به بحث و گفتگو می

پردازد .

این گرد هماییها فواید بزرگی را عاید آنها می سازد ، چه درباره چیزهایی به گفتگومی نشینند که امور آنها را اصلاح و کارهایشان را تنظیم می کند ، و هر یک با دوست خودبه مشورت می پردازد ، و هر کدام از آنها برادر مؤمنش را مورد نصیحت قرار می دهد ، ودانشمندشان به نادانشان آموزش می دهد ، و توانگرشان به مستمندشان کمک می کند ، وتوانای آنها به ناتوانشان یاری می دهد ، در نتیجه الفت و همدلی میان آنها فزونی می یابد ودوستی و محبت آنها به یکدیگر چند برابر می شود ، از این رو مشاهده می شود پیامبرخدا(ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) به تشکیل این گونه مجالس دستور داده و اجتماع دوستان ودیدار آنها را یا یکدیگر محبوب شمرده اند .

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : مثل دو برادر دینی به هنگامی که یکدیگر را دیدارمی کنند مثل دو دست است که یکی دیگری را می شوید .

هرگز دو مؤمن یکدیگر رادیدار نمی کنند جز این که خداوند فایده ای از یکی به دیگری می رساند . ((530)) امام باقر(ع ) فرموده است : گرد هم آیید و با هم گفتگو کنید که در این حال فرشتگان به دور شما حلقه می زنند ، خداوند رحمت کند کسی را که امر ما را زنده بدارد . ((531)) امام صادق (ع ) فرموده است : از خدا بترسید و نسبت به هم برادرانی نیکو کار باشید و به خاطر خدا یکدیگر را دوست بدارید و به هم نزدیک و مهربان باشید ، به دیدار همدیگربروید و

با هم ملاقات و در امر ما گفتگو و آن را زنده کنید . ((532)) نیز : سه تن یا بیشتر از مؤمنان گرد هم نمی آیند جز این که به تعداد آنها فرشتگان حضورمی یابند ، اگر مؤمنان دعای خیر کنند آنها آمین می گویند ، و اگر از شری به خدا پناه برندآنها دعا می کنند که خداوند آن را از آنها برگرداند ، و اگر حاجتی از خدا بخواهند آنهاواسطه می شوند و برآوردن آن را از خدا در خواست می کنند . ((533)) خیثمه گفته است : بر امام صادق (ع ) وارد شدم تا با او تودیع کنم زیرا قصد مسافرت داشتم ، آن حضرت فرمود : به دوستانمان سلام برسان و آنها را به تقوای الهی وصیت و به آنها سفارش کن ثروتمندان آنها به مستمندانشان و توانمندان آنها به ناتوانان آنها کمک کنند ، و زنده ها برجناره مردگانشان حاضر شوند ، و در خانه هایشان همدیگر را دیدار کنند چه دیداربرخی از آنها با برخی دیگر مایه زنده ماندن امر ماست ((534)) .

نیز : هرگاه سه تن مؤمن در نزد برادر خود که از شر او ایمن بوده و از آزار او بیم نداشته وبه او امید خوبی داشته باشند اجتماع کنند اگر خدا را بخوانند آنها را اجابت می کند و اگراز او بخواهند به آنها عطا می کند و اگر درخواست زیادتی کنند بر عطای خود می افزاید ، و اگر سکوت ورزند خداوند بخشش خود را آغاز می کند . ((535)) امام موسی بن جعفر(ع ) فرموده است : بکوشید اوقاتتان را چهار بخش

کنید ، بخشی برای راز و نیاز با خدا ، بخشی برای امور معاش ، بخشی برای معاشرت با دوستان ومعتمدانی که عیبهایتان را به شما معرفی می کنند و در باطن به شما اخلاص دارند ، و . . . . . ((536)) میسر گفته است : امام جواد(ع ) به من فرمود : آیا شما خلوت می کنید و درباره هر چه بخواهید سخن می گویید ؟ .

عرض کردم : آری خلوت می کنیم و پیرامون آنچه بخواهیم گفتگو می کنیم .

فرمود : آگاه باشید به خدا سوگند دوست داشتم در برخی از این انجمنها با شمامی بودم ، بدان به خدا سوگند من بوی شما و ارواح شما را دوست دارم ، چه شما بر دین خدا و بر دین فرشتگان او هستید .

پس ما را با تقوا و اجتهاد خود یاری کنید . ((537)) اسلام به خاطر اهتمامی که در جهت گرد آمدن دوستان و دیدار آنها با یکدیگر دارد نظرکردن به چهره برادر دینی را عبادت شمرده است تا این امر انگیزه ای برای نزدیکی آنان به یکدیگر باشد ، و هرگاه از گفتگو و مذاکره و مشاوره سودی عاید آنها نشود به طورقطع از نظر کردن به چهره یکدیگر که عبادت است فایده برند و استحقاق اجر و ثواب الهی را پیدا کنند ، از این رو امام زین العابدین فرموده است : نگاه مؤمن از روی مودت ومحبت عبادت است ((538)) .

22- شکر و ستایش در برابر کار نیک

هرگاه دوست خود بلکه هر انسانی را مشاهده کردی که به کار خوبی اقدام کرده یا کمکی به تو ارزانی داشته و یا به نیکی با

تو رفتار کرده از شکر گزاری و قدردانی و ستایش اودریغ مکن چه این امر پاکیزه ترین احساسات او را نسبت به تو بر می انگیزد و این قدردانی تو جبرانی در برابر حسن رفتار او به شمار می آید ، و احسانی است که نسبت به او روا داشته ای و این جبران و احسان در خور شکرگزاری و به یاد ماندنی است .

اگر همه دوستان توافق کنند که از همدیگر تشکر و کارهای یکدیگر را تقدیر و تحسین کنند محبت میان آنان چند برابر می شود و در میدان عمل و فعالیت پیشی می گیرند چه تقدیر و تشویق بزرگترین انگیزه برای پیشرفت و بزرگترین عامل برای حصول تکامل وترقی است .

دیل کارینگی می گوید : پس ما باید بکوشیم صفات پاکیزه هر انسانی را که دیدار می کنیم بشناسیم .

تملق و چاپلوسی را باید فراموش کنی ، خالصانه و بی شایبه تحسین خود را به کارگیری ، در ستایش و قدرشناسی دریغ مکن چه مردم سخنان تو را در حافظه خود نگه می دارند و در طول سالیان دراز آنها را تکرار می کنند حتی در زمانی که تو آنها را به کلی فراموش کرده ای .

نیز می گوید : همانا هر کسی را که دیدار می کنی احساس می کند دست کم از یک جنبه برتو برتری دارد ، و در این که بتوانی به قلب او راه یابی تنها یک راه وجود دارد و آن این که او را به طور مستقیم متوجه کنی که تو به اهمیت او اعتراف داری و خالصانه به آن اقرارمی کنی ، و قول

ایمرسون را به یاد آور که گفته است : هر شخصی را که دیدار می کنم دست کم از یک جنبه بر من برتری دارد و ممکن است از همین جنبه من از او چیزفراگیرم و درس بیاموزم .

سپس دیل کارنگی بحث خود را با این جملات پایان می دهد : هرگاه می خواهی مردم تو را دوست بدارند از قاعده شماره 6 پیروی کن : قدرشناسی مخلصانه خود را نسبت به دیگری به طور کامل انجام ، و او را در وضعی قرار ده که اهمیت آن را درک کند .

نیز می گوید : برای این که مردم را رام و با خود همراه کنی بی آن که نسبت به آنها بدی ورزی و دشمنی آنها را برانگیزی از قاعده شماره 1 پیروی کن : با ستایش پاکیزه و قدرشناسی خالصانه سخن را آغاز کن اینها سخنانی است که دیل کارنگی درباره قدردانی انسان نسبت به دیگران و ستایش اواز کردار و گفتار کسانی که سزاوار ستایش و تقدیرند گفته است و اینک به آنچه از پیامبرگرامی (ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) درباره این موضوع مهم وارد شده است توجه کن تا بدانی آنها در هیچ مورد از راهنمایی و ارشاد کوتاهی نکرده و در هر امر مهم که در خوشبختی و سعادت جامعه بشری دارای تاثیر است دستورهای جامع و کافی داده اند .

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : کسی که کار نیکی برای شما انجام داد به او تلافی کنید واگر توانایی تلافی ندارید برای او دعا کنید تا حدی که یقین کنید تلافی کرده اید . ((539)) نیز

: کسی که کار نیکی برای شما انجام داد به او تلافی کنید و اگر توانایی ندارید او رابستایید چه ستایش پاداشی است ((540)) .

نیز : بر کسی که به او احسانی کرده ای حق است که آن را تلافی کند و اگر نکند عمل تو رابستاید و اگر این کار را نیز نکند ناسپاسی کرده است ((541)) .

پیامبر خدا(ص ) در دعای خود می فرمود : بار الها من از دوست بد اندیش به تو پناه می برم ، چشمانش مرا می نگرد و دلش مراقب من است اگر عمل خوبی از من ببیند آن راپنهان می کند و اگر کار بدی از من مشاهده کند آن را پخش می کند . ((542)) علی (ع ) به هنگامی که مالک اشتر او را به حکومت مصر منصوب کرد وصیت می کند : جنگاوران و دلیران را در بر آوردن آرزویشان به حدی که منتهای آرزوی توست اختصاص ده و این امر را از طریق بذل نصیحت و ستایش نیکو و سرپرستی ملاطفت آمیزنسبت به یکایک آنها به انجام برسان و در هر جا آزمایش خوبی داده اند از آن یاد کن چه یادآوری مکرر کارهای خوب آنها از سوی تو دلیر را به جنبش در می آورد و از کار بازمانده را به کار وا می دارد . ((543)) امام حسن مجتبی (ع ) دوست شایسته را بدین گونه توصیف می کند : اگر از تو کار نیکی مشاهده کرد آن را بر می شمارد و پخش می کند . ((544)) از امام باقر(ع ) روایت شده که فرموده است : محمدبن شهاب زهری

برعلی بن الحسین (ع ) وارد شد در حالی که افسرده و اندوهگین بود ، امام زین العابدین به اوفرمود : چه شده است که دلتنگ و غمگینی ؟

پاسخ داد : ای فرزند پیامبر هم و غم پیاپی برمن وارد می شود و این به سبب آن است که من کسانی را که به نعمتهای من حسدمی ورزند ، و در من طمع دارند ، و آنانی را که امید به آنها بسته ام و کسانی را که به آنهااحسان کرده ام آزموده ام و در مورد همه آنها گمانم بر خطا رفته است .

امام علی بن الحسین (ع ) فرمود : زبانت را نگهدار تا بر دوستانت قدرت یابی .

زهری گفت : ای فرزند پیامبر خدا من در برابر شتاب در گفتار به آنها احسان می کنم ، امام علی بن الحسین (ع ) فرمود : هیهات که از این عمل خود خشنود باشی ، و زینهار از این که سخنی بگویی که دلها بر انکار آن پیشی می گیرد ، و اگر برای آن عذری داری باید بدانی که برای همه کسانی که آن را به گوششان می رسانی نمی توانی عذری داشته باشی .

ای زهری ! کسی که خودش از کاملترین چیزهایی نباشد که در اوست هلاک او ازساده ترین چیزهایی است که در اوست .

ای زهری ! بر توست که مسلمانان را به منزله افراد خانواده خود قرار دهی ، بزرگسالان آنها را در حکم پدر و خردسالان آنها را به منزله فرزند و همسالان آنها را همچون برادرخود بدانی ، در این صورت می خواهی به کدام یک از آنها

نفرین کنی ؟

و می خواهی پرده کدام یک از اینها را بدری ؟

اگر شیطان به تو وانمود کرده که بر یکی از اهل قبله برتری داری بنگر اگر آن کس از نظر سن از تو بزرگتر است بگو : وی در ایمان و عمل صالح برمن سبقت دارد پس از من بهتر است ، و اگر به سال از تو کوچکتر است بگو : من در گناه ومعصیت بر او پیشی گرفته ام پس او از من بهتر است ، و اگر همسن و سال توست بگو : من به گناهان خود یقین و در امر او شک دارم پس نباید با شک یقین خود را رها کنم ، و اگرمی بینی مسلمانان تو را بزرگ می دارند و احترام و تجلیل می کنند بگو : این فضیلتی است که آنها را به کار بسته اند ، و اگر تو از آنها بدرفتاری مشاهده کنی و از آن دلتنگ باشی بگو : این به سبب گناهی است که مرتکب شده ام .

هرگاه چنین کنی زندگی بر تو آسان ودوستانت زیاد و دشمنانت کم خواهد شد و به نیکیهای آنها خوشحال خواهی گردید واز بد رفتاری آنها دلتنگ نخواهی شد .

و بدان گرامیترین مردم نزد مردم کسی است که خیر او بر آنها بسیار و خود از آنان بی نیاز و پرهیزگار باشد . ((545)) امام صادق (ع ) در توصیف انسان مؤمن فرموده است : کسی را دیدار نمی کند جز این که می گوید : بهتر و پرهیزگارتر از من است .

چه مردم دو گونه اند : کسی است که بهتر وپرهیزگارتر از اوست

، و کسی است که بدتر و پست تر از اوست .

هنگامی که بهتر از خودرا دیدار می کند در برابر او فروتنی می کند تا به او بپیوندد و چون بدتر و پست تر از خود رامی بیند بگوید : شاید بدی او ظاهری و خیر او باطنی و پنهان باشد .

انسان اگر چنین رفتارکند بی شک بر اهل زمان خود برتری و آقایی می یابد . ((546)) امام کاظم (ع ) فرموده است : کسی که به او احسانی شده است باید آن را تلافی کند وتلافی آن نیست که معامله به مثل کنی مگر آنگاه که برتری خود را نشان دهی چه اگرمعامله به مثل کنی برتری از آن اوست که احسان را آغاز کرده است ((547)) .

امام عسکری (ع ) فرموده است : بهترین دوستانت کسی است که گناهت را فراموش کند واحسانت را به او به یاد آورد . ((548)) بلکه حتی اگر بدانی دوست تو قصد خیر خود را در دل پنهان می کند و در این راه عملی انجام نمی دهد بر توست که در برابر نیت خیر او وی را مورد تحسین و ستایش قرار دهی چه کسی که در شکر نیت سستی می کند در شکر گزاری از عمل نیز سستی خواهد کرد ، از این رو امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : کسی که دوستش را در برابر حسن نیت او نستایدکار نیک او را نیز نخواهد ستود . ((549)) دیدگاه اهل بیت (ع ) درباره احسان به کسی که شکر آن را به جا نمی آورد این است که تضییع احسان است همچنان که

دوستی با کسی که وفا ندارد نیز تضییع آن است چنان که امام صادق (ع ) فرموده است : چهار چیز است که ضایع و باطل می شود : دوستی نسبت به کسی که وفا ندارد ، کار نیک درباره کسی که شکر آن را به جا نمی آورد ، دانش کسی که برای او شنونده ای نیست و و رازی به کسی سپرده شود که از استحکام عقل و راز داری بی بهره است ((550)) .

بلی هرگاه انسان در ستایش خود زیاده روی کند و ممدوح را بیش از آنچه سزاوار اوست بستاید این عمل از دیدگاه اهل بیت (ع ) چاپلوسی و زشت است و چنانچه در ستایش اوکوتاهی ورزد و کمتر از آنچه در خور اوست وی را توصیف کند از نظر آنها به حق او ستم کرده است ، و این سخن امیرمؤمنان (ع ) گویای همین مطلب می باشد که فرموده است : ستایش بیش از استحقاق چاپلوسی و کمتر از آن ناتوانی یا حسد است ((551)) .

23- نیکی در برابر بدی

نیکی در برابر بدی صفتی است برجسته که از بزرگترین موهبتهای الهی و عالیترین ملکات انسانی به شمار می آید و تنها طبقه عالی جامعه که نفسشان تزکیه شده ودلهایشان پاکیزه و وجدانشان پاک و درونشان به صلاح آراسته است از این صفت ارزشمند انسانی برخوردارند .

و تاثیر آن در نفوس مردم بسیار زیاد و غیر قابل انکاراست .

این صفت والا از مهمترین ارکان دوستی و برادری و مؤثرترین عامل انس وآشنایی و بزرگترین انگیزه محبت و نزدیکی مردم به یکدیگر است .

چه احسان در انسان مؤثر است و باعث تملک قلب

اوست از این رو خداوند به این امر دستور داده و مردم رابدان دعوت و تشویق کرده است خداوند فرموده است : ان اللّه یامر بالعدل والا حسان ((552)) .

نیز : ان اللّه مع الذین اتقو والذین هم محسنون ((553)) .

نیز : واللّه یحب المحسنین ((554)) .

پیامبر خدا(ص ) فرمود : دلها بر محبت کسانی که به آنها نیکی می کنند و بر دشمنی کسانی که به آنها بدی می کنند سرشته شده است ((555)) .

امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : به هر کس که خواهی نیکی کن تا فرمانروای اوشوی ((556)) .

یکی از شاعران این معنا را گرفته و گفته است : احسن الی الناس تستعبد قلوبهم ----- فطالما استعبد الانسان احسان ((557)) چون نیکی به کسی که به تو بدی کرده عالیترین مرتبه و بزرگترین منزلت است و بیشترین تاثیر را در اصلاح نفوس دارد .

قرآن کریم ما را بدان ارشاد کرده و در توصیف مؤمنان فرموده است : ویدرؤن بالحسنه السیئه ((558)) و نیز : ادفع بالتی هی احسن فاذا الذی بینک وبینه عداوه کانه ولی حمیم ((559)) .

از سوی پیامبر خدا(ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) دستورهای بسیار وارد شده که مردم را تشویق می کند بر این که در برابر بدی نیکی کنند ، و سیئات را با حسنات دفع کنند بویژه بادوستان چنین باشند تا با خوشبختی و شادکامی زندگی را به سر برند .

روش پیشوایان معصوم (ع ) سر مشقی نیکو و الگوی روشنی است که باید از آن پیروی وبه آنها اقتدا کرد ، چه آنان سنگدلی و بدرفتاری دشمنان را با بردباری و اخلاق

کریمانه وگذشتهای بزرگ و شکیبایی و نیکی به بدان و بخشش به آنان پاسخ می دادند .

انس بن مالک روایت کرده که من به همراه پیامبر خدا(ص ) می رفتم و آن حضرت عبایی باحاشیه ضخیم بر دوش داشت در این هنگام مردی اعرابی با او برخورد کرد و عبا را به سختی از دوش او کشید به طوری که وقتی من به صفحه گردن آن حضرت نگریستم اثرحاشیه ضخیم عبا را بر روی آن به سبب کشیدن شدید مشاهده کردم .

سپس اعرابی گفت : ای محمد(ص ) دستور ده از مال خدا که در نزد توست به من بدهند ، پیامبرخدا(ص )رو به او کرد و خندید و دستور بخشش داد .

نیز روایت شده است که یک تن اعرابی نزد پیامبرخدا(ص ) آمد و چیزی خواست که آن حضرت به او داد ، سپس به او فرمود : آیا به تو نیکی کردم ؟

اعرابی پاسخ داد : نه وخوبی نکردی ، مسلمانان به خشم درآمدند و آهنگ او کردند پیامبر(ص ) اشاره فرمود که دست از او باز دارید ، سپس برخاست و به درون منزلش رفت و چیزی بر عطایش افزودو برای او فرستاد .

پس از آن به او فرمود : آیا به تو نیکی کردم ؟

پاسخ داد : آری خداونداز خانواده و عشیره به تو خیر دهد .

پیامبر(ص ) به او فرمود : تو پیش از این چیزی گفتی که در ذهن اصحابم اثر نامطلوبی به جا گذاشت ، اگر دوست داری همان را که در حضور من گفتی در پیش روی آنهانیز بگو .

پاسخ داد : آری .

چون بامداد شد اعرابی

آمد ، پیامبر(ص )فرمود : این اعرابی چیزی گفت و من بر عطای خود به او افزودم و می گوید راضی هستم ، آیا این طور است ؟

پاسخ داد : آری خداوند از خانواده و عشیره به تو جزای خیردهد .

پیامبر(ص ) فرمود : داستان من و این داستان مردی است که ناقه ای داشت و از اوفراری شد مردم به دنبال آن افتادند که آن را برگردانند لیکن ناقه بر فرار خود می افزود ، صاحب ناقه به مردم فریاد زد : مرابا ناقه ام واگذارید ، من به آن مهربانتر و داناترم ، سپس رو به سوی ناقه کرد که در پیش روی آن قرار داشت ، و مقداری از خار و خاشاک زمین برگرفت و آن را برگردانید تا آنگاه که ناقه به زانو خوابید و او پالانش را بر آن بست وسوارش شد .

و من اگر شما را به حال خود رها می کردم با توجه به آنچه این مرد گفت : اورا می کشتید و وارد دوزخ می شد .

روایت شده است که یک نفر شامی امام حسن بن علی (ع ) را در حالی که سوار بر مرکب بود مشاهده کرد ، وی شروع به دشنام دادن به او کرد و آن حضرت پاسخی نمی داد ، هنگامی که ناسزا گویی وی به پایان رسید امام حسن (ع ) رو به او کرد و به او سلام داد وخندید ، سپس فرمود : ای پیرمرد گمان می کنم غریب باشی و شاید امر به تو مشتبه شده است ، اگر از ما خشنودی بخواهی تو را خشنود می کنیم

، و اگر چیزی از ما بخواهی به تومی دهیم ، و اگر از ما راهنمایی بخواهی تو را راهنمایی می کنیم ، و اگر از ما می خواهی سوارت کنیم سوارت می کنیم ، و اگر گرسنه ای تو را سیر می کنیم ، و اگر برهنه ای تو رامی پوشانیم ، و اگر مستمندی بی نیازت می کنیم ، و اگر آواره ای تو را جا می دهیم ، و اگرحاجتی داری آن را بر می آوریم و اگر نزد ما فرود آیی و تا هنگام برگشت مهمان ما باشی برای تو سودمندتر است چه ما محلی فراخ و آبرویی وسیع و مالی فراوان داریم ، هنگامی که آن مرد این سخنان را شنید گریست و گفت گواهی می دهم تو خلیفه خدا درروی زمینی و خداوند داناتر است به این که رسالتش را در کجا قرار می دهد ، و تو وپدرت تا کنون منفورترین خلق خدا نزد من بوده اید و اکنون تو در نزد من محبوبترین آفریدگار خدایی ((560)) .

عصام بن مصطلق که از مردم شام و اموی بود روایت کرده است که : به مدینه وارد شدم وحسین بن علی (ع ) را مشاهده کردم که از هیات و حسن منظر و زیبایی و جمالی شایان برخوردار بود ، در این هنگام حسادت و کینه ای که از پدرش در دل نهفته می داشتم برانگیخته شد نزد او رفتم و گفتم : تو پسر ابوترابی ؟

فرمود : آری ، من بسختی او و پدرش را دشنام دادم ، آن حضرت با نگاهی رافت آمیز به من نگریست و فرمود

: اعوذ باللّه من الشیطان الرجیم ، واما ینزغنک من الشیطان نزغ فاستعذ باللّه انه سمیع علیم ان الذین اتقوا اذامسهم طائف من الشیطان تذکروا فاذاهم مبصرون .

واخوانهم یمدونهم فی الغی ثم لایقصرون ((561)) .

سپس به من فرمود : جوش نزن من برای تو و خودم از خداوند طلب آمرزش می کنم .

اینک اگر تو از ما کمکی بخواهی به تو کمک می کنیم و اگر بخششی از مامی خواهی به تو می بخشیم ، و اگر خواهان راهنمایی از مایی تو را راهنمایی می کنیم .

عصام می گوید : من از گفتار خود پشیمان شدم و آثار ندامت از این گستاخی بر چهره ام ظاهر شد ، آن حضرت فرمود : لاتثریب علیکم الیوم یغفراللّه لکم وهو ارحم الراحمین ((562)) .

سپس فرمود : تو از مردم شام هستی ؟

گفتم : آری ، فرمود : نیش عقرب نه از ره کین است ، خداوند ما و شما را سلامت بدارد ، هر حاجتی داری و هر چه به نظرت می رسد برای ما توضیح ده به خواست خدا ما را محل نیکوترین حسن ظن خود خواهی یافت .

عصام گفته است : زمین خدا با همه پهناوری بر من تنگ شده بود ، و دوست داشتم مرا درخود فرو برد سپس آهسته خود را از حضور او بیرون کشیدم در حالی که در روی زمین کسی از او و پدرش نزد من محبوبتر نبود .

نیز روایت شده است مردی از امام زین العابدین بدگویی کرد و به او تهمت زد .

آن حضرت به او فرمود : اگر من چنانم که تو گفته ای از خداوند طلب

آمرزش می کنم ، و اگرآن گونه که تو گفتی نیستم خدا تو را بیامرزد .

آن مرد برخاست و سر آن حضرت را بوسید و گفت : قربانت شوم شما آن گونه که من گفتم نیستی برایم طلب آمرزش کن ، امام (ع ) فرمود : خداوند تو را بیامرزد .

عرض کرد : اللّه اعلم حیث یجعل رسالته ((563)) .

روایت شده است که مردی آن حضرت را در بیرون مسجد ملاقات کرد و به او دشنام داد ، غلامان به او شوریدند ، امام علی بن الحسین (ع ) به آنها فرمود : آرام باشید ، سپس روبه آن کرد و فرمود : آنچه از امر ما بر تو پوشیده است بیشتر است ، آیا تو را حاجتی است تا به تو کمک کنیم ؟

آن مرد شرمنده شد و به خود آمد ، امام (ع ) رو لباسی خود را که بردوش داشت و از خز بود به سوی او انداخت و دستور داد هزار درهم به او دادند ، پس ازاین آن مرد می گفت : گواهی می دهم تو از پیامبر زادگانی ((564)) .

نیز روایت شده است که مردی از اهل کتاب (یهودی یا نصرانی ) به امام باقر(ع ) گفت : توبقری ، امام (ع ) فرمود : نه من باقرم ، گفت : تو فرزند زن آشپزی ، امام (ع ) فرمود : آن پیشه او بود ، گفت : تو فرزند سیاه زنگباری دشنام دهنده ای ، فرمود : اگر راست می گویی خدااو را بیامرزد ، و اگر دروغ می گویی خدا تو را بیامرزد .

سپس آن مرد به

دست آن حضرت مسلمان شد . ((565)) نیز نقل شده مردی از تبار عمربن خطاب در مدینه بود و پیوسته امام موسی بن جعفر(ع )را آزار و به علی (ع ) دشنام می داد ، برخی از اطرافیان آن حضرت اجازه خواستند که او رابکشند لیکن امام (ع ) آنها را بسختی از آن منع کرد ، و از حال مرد عمری پرسش فرمودگفتند در یکی از نواحی اطراف مدینه مشغول کشاورزی است ، آن حضرت سوار ورهسپار مزرعه او گردید هنگامی که او را در آن جا یافت با مرکب خود وارد کشتزارش شد ، عمری فریاد زد : زراعت ، را لگد مال مکن ، لیکن آن حضرت همچنان وارد مزرعه شد تا به او رسید ، سپس نزد او نشست و او را خندانید ، پس از آن به او فرمود : چه قدرخسارت به این زراعت تو وارد شده است ؟

عرض کرد : یکصد دینار ، فرمود : امیدواری چه قدر از آن سود ببری ؟

گفت : من علم غیب نمی دانم ، فرمود : من می گویم : امیدواری چقدر از آن به دست تو برسد ، گفت : امیدوارم دویست دینار از آن عاید من شود .

امام (ع ) سیصد دینار به او داد و فرمود : این هم مزرعه توست که بر حال خود باقی است ، عمری برخاست و سر آن حضرت را بوسید و برگشت ، و امام (ع ) نیزرهسپار مسجد شد در آن جا دید عمری نشسته است و هنگامی که نظرش بر امام (ع )افتاد گفت : اللّه اعلم حیث یجعل رسالته ،

((566)) اصحاب آن حضرت با شگفتی برخاستندو به او گفتند : داستان تو چیست ؟

تو پیش از این سخنانی خلاف این می گفتی ، وی با آنهابه کشمکش و ناسزاگویی پرداخت و برای ابی الحسن امام موسی بن جعفر(ع ) در هرزمان که وارد و خارج می شد دعا می کرد .

امام (ع ) به اطرافیان خود که قصد کشتن وی راداشتند فرمود : آیا آنچه شما اراده کردید بهتر بود یا آنچه من با این مقدار وجه اصلاح امر او کردم ؟ ((567))

اینک به برخی از احادیثی که از ائمه اهل بیت (ع ) درباره نیکی در برابر بدی وارد شده ومشتمل بر کلمات درخشان و حکمتهای جاویدان است توجه کن : امام علی بن ابی طالب (ع ) فرموده است : در برابر کسی که با تو درشتی می کند نرم باش تابزودی با تو به نرمی در آید . ((568)) نیز : برادر (دینی ) خود را فرمانبردار باش هر چند تو را نافرمانی کند ، و با او بپیوند اگرچه با تو بدرفتاری کند . ((569)) نیز : خود را وادار کن به هنگامی که دوستت از تو می برد تو با او بپیوندی ، و در وقتی که از تو رو می گرداند تو با او اظهار ملاطفت و یگانگی کنی همچنین در زمانی که بخل می ورزد بذل و بخشش کنی و آنگاه که از تو دوری می کند تو خود را به او نزدیک کنی ، ووقتی به خشم آید تو نرم باشی و هرگاه جرمی مرتکب شود او را معذور بدانی و چنان باشی که گویا بنده

و برده اویی و او ولینعمت توست .

لیکن زنهار که این امور را در غیرمورد خود پیاده کنی ، و این رفتار را درباره کسی که شایستگی آن را ندارد به کاربری ((570)) .

نیز : دوست خود را با نیکی به او سرزنش کن و شر او را با احسان به او دورگردان ((571)) .

امام صادق (ع ) فرموده است : با کسی که او بریده است بپیوند ، و به آن کس که تو رامحروم ساخته ببخش ، و به کسی که به تو بدی کرده نیکی کن ، و به آن که تو را ناسزا گفته سلام گوی ، و به کسی که نسبت به تو دشمنی ورزیده با انصاف باش ، و کسی را که به توستم کرده عفو کن چنان که دوست داری تو را عفو کنند و از عفو خداوند نسبت به خودت عبرت گیر ، آیا نمی بینی خورشید او بر نیکوکاران و بدکاران یکسان می تابد ، وباران او بر پاکان و گنهکاران فرود می آید . ((572))

24- حفظ برادر (دینی ) در غیاب او

از بزرگترین نشانه های وفاداری نسبت به دوست آن است که انسان در غیاب او از شؤون وی پاسداری کند و از همین طریق است که دوست راستین از دروغین شناخته می شود ، و حقیقت دوستان مکشوف می گردد ، چنان که امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : دوست کسی است که در غیاب دوست صادق باشد . ((573)) چه بسا کسی که نسبت به تو دوستی و محبت بسیار اظهار می کند به طوری که تو را وادارمی سازد که وی را در زمره دسته نخست دوستان و

برگزیدگان خود به شمار آوری لیکن بزودی با غیبت تو پرده از او برداشته می شود چه در جهت بدنامی و رسوایی تو اقدام می کند و خلاف آنچه را برای تو ظاهر می کرد نشان می دهد .

روشن است که وقتی خبراین اعمال او به تو برسد خوش گمانی و امیدواری تو نسبت به او به بدگمانی و نومیدی تبدیل می شود و شیرینی محبت او از دلت بیرون می رود و ممکن است مشاجره وکشمکش زبانی پیش آید و بسا کار به قطع رابطه و جدایی بینجامد .

از این روپیامبرخدا(ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) حفظ شؤون دوست را در غیبت او از بزرگترین حقوق برادری و مهمترین حدود آن شمرده اند .

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : کسی که برادر (دینی ) خود را در غیاب او یاری کندخداوند وی را در دنیا و آخرت یاری خواهد کرد . ((574)) امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : دوست انسان دوست نخواهد بود جز آنگاه که در سه چیزپاس او را بدارد : در بدبختی او ، در غیبت او و در وفات او . ((575)) امام حسین (ع ) فرموده است : درباره برادر مؤمن خود به هنگامی که از تو غایب شودچیزی مگو جز آنچه را که دوست داری در صورت غیبت تو از او درباره ات بگوید . ((576)) امام باقر(ع ) فرموده است : برادر دینی خود را هرگاه از تو غایب شود چنان یاد کن که دوست داری به هنگامی که از او غایب می شوی تو را یاد کند . ((577)) امام صادق (ع ) فرموده

است : برادر دینی خود را هرگاه از شما غایب شود به نیکوترین نحوی یاد کنید که دوست دارید در صورت غیبت خود بدان گونه یاد شوید . ((578)) نیز : کسی که دوستش را پاس می دارد خداوند او را پاس می دارد . ((579)) همان گونه که بر تو لازم است در غیاب دوست خود چیزی نگویی که موجب تحقیر وکاستی قدر او شود همچنین بر تو واجب است که گفتار دیگران را در صورتی که از این قبیل باشد رد ، و در غیاب وی او را یاری کنی .

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : کسی که به برادر (دینی ) خود کمک کند بدین گونه که درمجلسی بشنود از او بدگویی می کنند و او آن را رد کند خداوند هزار نوع شر را در دنیا وآخرت از او دور می سازد ، و اگر رد نکند در حالی که بر آن تواناست گناه کسی را دارد که هفتاد بار او را غیبت کرده باشد . ((580)) امام صادق (ع ) فرموده است : کسی که در نزد او برادر مؤمنش غیبت شود و وی او رایاری کند خدا او را در دنیا و آخرت یاری خواهد کرد .

و کسی که در نزد او برادر مؤمنش غیبت شود و وی او را یاری و از او دفاع نکند خداوند اورا در دنیا و آخرت پست و خوارمی سازد . ((581)) روش ائمه اهل بیت (ع ) در حفظ شؤون برادر (دینی ) چه در حال زندگی و چه پس از مرگ جالبترین نمونه است چه هر یک از آنها اصحاب خود

را پیوسته به نیکی یاد می کردند واعمال نیک و مفاخر و مزایا و صفات پسندیده و سجایای کریم آنها را بر می شمردند و برفقدان آنها افسوس می خوردند و اشتیاق خود را به دیدار آنها اظهار می کردند .

چنان که امیرمؤمنان (ع ) هنگامی که از یکی از برادران دینی خود که زندگی را بدرود گفته بود یاد می کند می فرماید : در گذشته مرا برادری به خاطر خدا بود که کوچک بودن دنیادر نظرش او را در چشم من بزرگ می داشت او از زیر سلطه شکمش بیرون رفته بود به طوری که اگر چیزی نمی یافت آن را آرزو نمی کرد ، و اگر می یافت آن را زیاد به کارنمی برد ، و در بیشتر عمر خود خاموش بود و اگر سخن می گفت بر گویندگان غلبه می کردو تشنگی پرسش کنندگان را فرو می نشاند ، او ضعیف بود و ضعیف پنداشته می شد لیکن هرگاه زمان کوشش فرا می رسید شیر خشمگین و مار پر زهر بیابان بود ، برهان و دلیل نمی آورد مگر زمانی که نزد قاضی می آمد و کسی را به کاری که در مانند آن عذری می یافت سرزنش نمی کرد جز آنگاه که عذر او را می شنید ، و از دردی شکایت نمی کردمگر وقتی که بهبودی می یافت ، و آنچه را می گفت انجام می داد ، و آنچه نمی کردنمی گفت ، و اگر در سخن بر او غلبه می کردند در خاموشی بر او غلبه نمی یافتند ، درشنیدن حریصتر بود تا بر گفتن ، و

اگر ناگهان دو امر به او رو می آورد می نگریست کدام یک به خواهش نفس نزدیکتر است و با آن مخالفت می کرد .

بر شماست که این صفات را دارا و به آنها رغبت داشته باشید ، و اگر توانایی همه آنها راندارید بدانید که فراگرفتن اندک بهتر او فروگذاشتن بسیار است ((582)) .

روایت شده است امام حسن (ع ) روزی در توصیف یکی از یاران خود به اصحاب خویش فرمود : و میان گفتار آن حضرت و سخنان پدر بزرگوارش که در فوق ذکر شد مشابهت بسیاری است ، من شما را آگاه کنم از دوستی که در نظر من از بزرگترین افراد این مردم بود ، و آنچه او را در نظر من بزرگ کرده بود کوچکی دنیا در نظر او بود ، وی از زیر سلطه شکم بیرون رفته بود از این رو میلی به آنچه نمی یافت نداشت ، و از آنچه می یافت زیاداستفاده نمی کرد ، همچنین او از زیر سلطه جهل خارج شده بود لذا دستش را درازنمی کرد جز در وقت وثوق به این که سودی به دیگری برساند و گامی بر نمی داشت جزبرای این که کار نیکی انجام دهد ، و هرگز خشمگین و رنجیده نمی شد ، و هرگاه درمحضر دانشمندان حاضر می شد به شنیدن حریصتر بود تا به گفتن ، و هر گاه در سخن براو غلبه می کردند در خاموشی بر او غلبه نمی یافتند و بیشتر عمرش را به خاموشی گذرانید و هرگاه سخن می گفت بر گویندگان فایق می آمد ، هرگز در نزاعی شرکت نمی جست و

در جدالی وارد نمی شد ، و جز به هنگام مشاهده داور اقامه دلیل نمی کرد . . . . تا پایان ((583)) .

آری دوست وفادار دوستش را در غیاب او به همان گونه بلکه بهتر از آنچه در حضور ازاو نام می برد یاد می کند ، چنان که شاعر گفته است :

و اذا الفتی حسنت مودته

فی القرب ضاعفها علی البعد ((584))

همچنین شؤون او را پس از مرگش به همان گونه حفظ می کند که در زمان حیات او حفظمی کرده است به طوری که شاعر گفته است :

و انی لاستحیید و الترب بیننا

کما کنت استحیید و هویرانی ((585))

25- نرمی و مدارا در معاشرت

شک نیست در این که دولت داری میان مردم محبوب باشی و بی گمان خواهان آنی که دلهای مردم را به سوی خود بکشانی ، و بی تردید می خواهی در دلهای مردم پاکیزه ترین تاثیر را داشته باشی و دوستی و محبت آنان را به دست آوری ، این آرزوی هر انسانی وهدف هر شخصی در زندگی است .

اکنون آیا می دانی باید از چه راهی بروی تا به این مقصد برسی و این آرزو را تحقق دهی ؟

بهترین راه رسیدن به این مقصود حسن معاشرت ، لطف و مدارا ، سخن خوش و انعطاف پذیری است این امور پایه و اساس سعادت اجتماعی است وانسان از این راه می توانددوستانی به دست آورد ، و در مردم مؤثر واقع شود ، قرآن کریم ما را به همین راه ارشادکرده و فرموده است : وقولوا للناس حسنا . ((586)) جامعه انسانی بهترین گواه بر صدق این مدعاست ، چه کسی که به خلق خوش

و نرمی وحسن معاشرت و ملایمت طبع شناخته می شود دوستان و یارانش زیاد می شوند و مردم به او انس می گیرند و به او رو می آورند .

اما کسی که درشتخو و بد خلق است مردم از بیم شر وبدی رفتارش از او دور می شوند و می گریزند .

قرآن کریم به این حقیقت ثابت اجتماعی تصریح کرده و فرموده است : ولو کنت فظا غلیظ القلب لا نفضوا من حولک ((587)) .

پیامبرگرامی (ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) به این امر مهم که اثر عمیق در سعادت جامعه داردمانند همه امور شایسته ای که منتهی به خیر و صلاح جامعه می شود نهایت اهتمام رامبذول داشته اند : پیامبر خدا(ص ) فرموده است : شما را آگاه می کنم بر این که فردا آتش بر چه کسی حرام می شود ، بر آن که ساده ، نرم ، همدل و انعطاف پذیر باشد . ((588)) نیز : به کسی که حسن خلق و مدارا عطا گردیده خیر و راحتی به او داده شده و حال او دردنیا و آخرت نیکو خواهد بود .

و آن که از حسن خلق و مدارا محروم شده این حرمان برای او راهی به سوی هر شر و بلیه ای است جز کسی که خداوند اورا حفظکند . ((589)) نیز : شما هرگز با اموالتان نمی توانید مردم را راضی کنید پس با اخلاقتان آنان را خشنودسازید . ((590)) نیز : کسی که از مدارا (با مردم ) محروم شده از همه خوبیها محروم گردیده است ((591)) .

نیز : کسی که برادر مسلمانش را با کلمه

ملاطفت آمیزی گرامی بدارد و غم را از او بزدایدپیوسته در سایه لطف بی کران الهی خواهد بود ، و مادام که بر این روش است رحمت خدا شامل حال اوست ((592)) .

نیز : هر بنده ای از امت من برادر دینی خود را به نوعی مورد لطف قرار دهد خداوندخدمتکاری از خادمان بهشت در اختیار او قرار می دهد . ((593)) نیز : خداوند مداراگر است و مدارا با دیگران را دوست می دارد ، و آنچه در برابر رفق ومدارا عطا می کند در برابر عنف و زور عطا نمی کند . ((594)) نیز : همانا رفق و مدارا در هر چیزی زینت بخش آن است ، و جدایی آن از هر چیزموجب زشتی و ناپسندی آن است ((595)) .

نیز : خداوند آنچه در برابر رفق و مدارا عطا می کند در برابر تندی و درشتخویی عطانمی کند ، و چون خداوند بنده ای را دوست بدارد به او نرمی و مدارا می بخشد ، هیچ خاندانی از رفق و مدارا محروم نشدند جز این که از همه خوبیها محروم گردیدند . ((596)) نیز : اگر رفق و مدارا مخلوقی دیدنی بود در میان آنچه خدا آفریده چیزی زیباتر از اونبود . ((597)) نیز : دو نفر که با هم رفاقت می کنند آن یک پاداشش بزرگتر و نزد خداوند محبوبتر است که بیشتر با رفیقش مدارا می کند . ((598)) نیز : همانا در رفق و مدارا زیادتی و برکت است و آن که از نرمی و مدارا محروم شده ازهمه خوبیها محروم گردیده است ((599)) .

مدارا و سازش از خاندانی دور

نشده جز آن که همه خیر و خوبی از آنها دور شده است ((600)) .

نیز : اخلاقت را با خانواده و همسایگان و معاشران خود و با مردمی که همنشینی داری نیکو کن تا در نزد خداوند نام تو در درجات بالا ثبت شود . ((601)) امام علی بن ابی طالب (ع ) فرموده است : هر کس گفتارش نرم باشد محبت او لازم وگفتگویش نیکو و دلها برای دیدارش تشنه است ((602)) .

نیز : اساس دانش رفق و مدارا است .

((603)) نیز به فرزندش امام حسن (ع ) فرموده است : قدری امساک از بخشش به دوست خودضمن به کار بردن لطف و مدارا بهتر است از بذل مال و ستم به او . ((604)) نیز : زبان خوش و طعام دادن به دیگران شما را در به دست آوردن بهشت توانامی سازد . ((605)) نیز : در بهشت غرفه هایی است که بیرون آنها از درون آنها و درون آنها از بیرون آنها دیده می شود خداوند آنها را برای کسانی آماده کرده است که اطعام می کنند وزبانی خوش دارند . ((606)) امام باقر(ع ) فرموده است : کسی که رفق و مدارا بهره او شده ایمان نصیب وی گردیده است ((607)) .

امام صادق (ع ) فرموده است : اگر می خواهی محترم باشی نرم باش و اگر خواهان آنی که توهین شوی تندی کن ((608)) .

نیز : کسی که در کارهایش مدارا می کند به آنچه از مردم می خواهد میرسد . ((609)) نیز : حسن خلق دوستی را جلب می کند . ((610)) دیل کارنگی می گوید : هرگاه دل

کسی از کینه و دشمنی تو پر شود هرگز نخواهی توانست با هیچ منطقی او را به سوی دیدگاههای خود جلب کنی .

بنابراین می باید پدران ملامتگر و همسران خرده گیر و مدیران پرخاشگر این واقعیت را درک کنند چه به احتمال نزدیک اگر اینان به ملاطفت و مدارا و نرمی متوسل شوند به اهداف خود برسند .

سپس گفتار خود را به ذکر این قاعده مهم به پایان می رساند که هرگاه می خواهی مردم را به سوی اهداف خود جلب کنی از قاعده شماره 4 پیروی کن : به نرمی و مدارا اقدام ، و خشم و زور را رها کن .

26- تبادل دوستی میان دوستان

بیشتر مردم از نبودن این صفت در میان خود شکایت دارند و می بینیم در هر زمان سخنانی که در زیر ذکر می شود بر زبان دوستان جاری می گردد که در ضمن آن یکدیگررا سرزنش می کنند و هر یک از آنها هنگامی که با دوست خود دیدار می کند به اومی گوید : من بارها در خانه ات به ملاقات تو آمده ام چرا تو به دیدار من نمی آیی ؟

برای چه هر قدر من در نزدیکی به تو می افزایم تو بر دوری از من می افزاید ؟

من تو را بیش از آنچه تو مرا دوست داری دوست می دارم .

چه بسیار عمل زیبا و نیکو نسبت به تو انجام دادم و تو هرگز زیبا را به زیبا و نیکو را به نیکو تلافی نکردی .

من با خوشرویی و گشاده رویی تو را ملاقات می کنم و تو باروگردانی و گرفتگی با من دیدار می کنی .

چرا تو در

برخورد با من درود و سلام را آغاز نمی کنی همان گونه که من آغاز می کنم ؟ .

من تو را بیش از آنچه احترام به من می گذاری احترام می کنم .

چرا تو از من جز وفاداری نمی بینی و من از دیر زمان جز جفا و بدرفتاری از تونمی بینم .

امثال این گونه جملات عتاب آمیز و سرزنشها و نکوهشهایی که میان دوستان مبادله می شود و صفای دوستی را بر آنان مکرر می سازد و حلاوت برادری را از میان می برد .

آنچه موجب برانگیختن این نگرانیها می شود آن است که در میان بیشتر دوستان برادری و همیاری به طور یکسان انجام نمی شود و دوستی و محبت بر اساس عدالت میان آنهاتبادل نمی یابد و حقوق به طور متقابل و برابر میان آنها برقرار نیست از این رو این گونه احساسات که در سینه ها به جوش می آید ظهور می یابد و نفس را مکدر و فکر را مشغول می سازد .

لذا پیامبر اکرم (ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) به ضرورت مقابله و برابری در محبت هشدار داده اند تا صفای دوستی و برادری به کمال برسد .

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : کسی از شما ایمان نمی آورد مگر آنگاه که برای برادرمؤمنش همان را بخواهد که برای خودش می خواهد . ((611)) نیز فرموده است : هر کس با مردم به گونه ای رفتار کند که دوست دارد آنها بدان گونه بااو رفتار کنند او عادل است ((612)) .

نیز : آنچه را برای خود ناخوش می داری برای دیگران نیز ناخوش بدار ، و

آنچه را برای خودت دوست داری برای برادر مؤمنت نیز دوست بدار تا در حکم خود عادل و درعدالت دادگر ، و در میان اهل آسمان و در دل مردم زمین محبوب باشی ((613)) .

به هنگامی که پیامبر خدا(ص ) عازم یکی از غزوات خود بود یک تن اعرابی نزد آن حضرت آمد و رکاب شتر را گرفت و گفت : ای پیامبر خدا! عملی به من بیاموز که به وسیله آن به بهشت درآیم ، پیامبر(ص ) فرمود : به همان گونه که دوست داری مردم با تورفتار کنند با آنها رفتار کن ، و از آنچه ناخوش می داری مردم نسبت به تو عمل کنند از آن عمل خود داری کن .

از راه شتر کناررو . ((614)) امیرمؤمنان (ع ) در وصیت خود به فرزندش امام حسن (ع ) فرمود : ای پسر من ! در رابطه میان خود و دیگران خود را میزان قرار ده ، و برای دیگران همان چیزی را دوست بدار که برای خودت دوست می داری و آنچه را برای خودت ناخوش می داری برای آنان نیزناخوش بدار ، ستم مکن چنان که دوست نداری بر تو ستم شود ، نیکی کن همان گونه که دوست داری به تو نیکی شود ، آنچه را زشت می شماری از دیگری سرزند از خودت نیززشت بشمار و آنچه را خودت برای مردم سزاوار و رضایتبخش می دانی از آنان به همان راضی باش ((615)) .

نیز در وصیت خود به کمیل بن زیاد فرموده است : ای کمیل ! اگر برادر (دینی ) خود رادوست نداشته باشی برادر نیستی ((616)) .

نیز

: برادر (دینی ) تو همان حق را بر تو دارد که تو بر او داری ((617)) .

نیز : با مردم همان گونه معاشرت کن که دوست داری آنان بدان گونه با تو معاشرت کنندتا عادل باشی ((618)) .

نیز : بی میلی تو نسبت به کسی که به تو تمایل دارد کژبختی است ، و رغبت تو به کسی که به تو رغبت ندارد زبونی است ((619)) .

زیرا در هر دو حالت تبادل محبت و برابری میان تو و دوستت وجود ندارد .

امام زین العابدین (ع ) در بیان حقوق دوست فرموده است : این که او را احترام کنی همان گونه که تو را احترام می کند ، و او را پاسداری کنی همان طور که تو را پاسداری می کند . ((620)) امام صادق (ع ) فرموده است : در رفاقت کسی که برای تو آن حق را نمی شناسد که توبرای او می شناسی سودی نیست ((621)) .

نیز : با مردم به همان گونه رفاقت کن که با تو رفاقت می کنند تا بر ایمان خودبیفزایی ((622)) .

نیز : کسی که با برادر (دینی )خود مانند آنچه نسبت به خودش عمل می کند رفتار نکندحق برادری را ادا نکرده است .

نیز : خداوند به آدم (ع ) وحی فرمود : من همه سخنها را در چهار کلمه جمع کرده ام ، عرض کرد : پروردگارا آنها کدامند ؟

فرمود : یکی از آنها برای من ، یکی برای تو ، و یکی میان من و تو ، و یکی میان تو و مردم است .

عرض کرد : ای پروردگار من ! آنها را

بیان فرما تا بدانم .

فرمود : آن که برای من است آن است که مرا پرستش کنی و در هیچ چیزی به من شرک نورزی .

و آن که برای توست این است که تو به پاداشی که در برابر اعمالت به تو می دهم از هر چیز دیگری که بدان مشغولی نیازمندتری .

اما آن که میان من و تو می باشد دعاست و آن بر توست و بر من اجابت است .

و آنچه میان تو و مردم است این که برای مردم خشنود باشی به آنچه برای خود خشنود می شوی و برای آنها ناخوش بداری آنچه را برای خود ناخوش می داری ((623)) .

امام هادی (ع ) فرموده است : کسی که دوستی و رای خود را به تو اختصاص داده طاعت خود را به او اختصاص ده ((624)) .

از دیدگاه اهل بیت (ع ) زشت است که دوستت حق تو را پاس بدارد و تو حق او را حفظنکنی چنان که امام صادق (ع ) فرموده است : چقدر برای انسان زشت است که دوست وی حق او را بشناسد و او حق وی را نداند . ((625))

27- مداومت بر دوستی

یکی از ویژگیهای دوستی صادقانه و مودت خالصانه آن است که پیوسته رو به افزایش است ، وهر چه زمان بر آنهایی که در راه خدا دوستی یکدیگر را اختیار کرده اند می گذردروابط آنان مستحکمتر و پیوند آنها ریشه دارتر می شود ، چنان که امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : دوستی برادران دینی پایدارتر است ((626)) .

برعکس دوستیهایی که بر اغراض شخصی و مصلحتهای مادی تکیه دارد از همان روزنخست زوال و ناپایداری

بر آن نوشته شده است ، اینان دوستان روزگار خوشی و رفاه می باشند و همانهایی هستند که امام علی بن ابی طالب (ع ) در شعر مشهور خود آنها رانشان داده است :

و ما اکثر الاخوان حین تعدهم

ولکنهم فی النائبات قلیل ((627))

آنان به مقتضای شرایط رنگ عوض می کنند ، و همگام با اوضاع زمان تغییر ماهیت می دهند ، بر دوستی پایدار نمی مانند و بر محبت ایستادگی نمی کنند .

آری آنان دشمنانندوباید از آنها دوری جست ، زیرا در دوستی آنها سودی نیست ، چنان که امیرمؤمنان (ع )فرموده است :

ولاخیر فی ود امری ء متلون

اذا الریح مالت مال حیث تمیل ((628))

آری ، همنشین شایسته و دوست راستین کسی است که در دوستی و برادری ثابت قدم باشد و در سختی و رفاه به دوستی و محبت خود ادامه دهد ، از این رو پیامبرخدا(ص )فرموده است : خداوند مداومت بر دوستی دوستان دیرین را دوست می دارد پس بر آن مداومت کنید .

امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : از کرامت انسان است که بر روزگار گذشته خود بگرید ، وبه وطن خویش مشتاق باشد ، و دوستان دیرین خود را پاس بدارد . ((629)) داوود(ع ) به فرزندش سلیمان (ع ) گفت : ای فرزند من ! دوست دیرین خود را مادام که بردوستی توپایدار است با دوست تازه به دست آمده عوض مکن ، و اگر تو را تنها یک دشمن است او را اندک مشمار ، و اگر تورا هزار دوست است آنها را زیادمپندار . ((630)) یکی از شاعران این معنا را گرفته و گفته است :

و لیس

کثیر الف خل و صاحب

و ان عدوا و احدا لکثیر ((631))

دوست دیرینی که دلش غرق در محبت دوست خویش و درونش لبریز از محبت او ووجدانش پایبند دوستی و برادری با اوست ممکن نیست دوستش را در هر رویدادی که احساس وظیفه کند ترک کند .

چه کسی که دوستش را در حوادث رها سازد یا او را بادیگری عوض کند هرگز دوستی راستین و یا صدیقی گرم و صمیمی نیست بلکه او جزنادانی احمق چیز دیگر به شمار نمی آید ، چنان که امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : دوستی احمق مانند خاک زدوده می شود . ((632)) نیز : نگهبان دوستی باش هر چند نگهبان نمی یابی .

امام صادق (ع ) این دوست نمونه را با این دو بیت که در این باره از دیر زمان بدانها تمثل جسته اند مجسم ساخته است :

اخوک الذی لو جئت بالسیف عامدا

لتضربه لم یستغشک فی الود ((633))

ولو جئته تدعوه للموت لم یکن ((634))

یردک ابقاء علیک من الرد

آن حضرت می فرمود : نادانی در سه چیز است : تبدیل دوستان ، مخالفت بدون دلیل وجستجو از چیزی که به تو مربوط نیست ((635)) .

اما کسی که دوست شایسته اش را پس از گذشت رفاقتی طولانی ملول و آزرده سازددوست به شمار نمی آید ، چنان که امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : از دل آزرده ایمن مباش چه براندازی کوههای استوار از الفت دادن دلهای گریزان آسانتر است ((636)) .

امام صادق (ع ) فرموده است : ملول هرگز دوستی نمی کند . ((637)) نیز : به دوستی انسان آزرده اطمینان مکن چه در آن هنگام که بیشترین اطمینان

را به اوداری تو را تنها می گذارد ، و در آن وقت که بیشترین پیوند را به او برقرار می کنی از تومی برد . ((638)) نیز : برای انسان ملول و آزرده دوستی نیست ((639)) .

دوستی درست هر چه بر دورانش بگذرد و مدتش به درازا کشد بر ثبات آن در نفس ورسوخ آن در دل افزوده می شود و به صورت قرابت و خویشاوندی نزدیک در می آید ، چنان که امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : دوستی خویشاوندی به دست آمده ای است ((640)) .

نیز : دوستی پیوسته ترین نسبتهاست .

((641)) امام باقر(ع ) فرموده است : مؤمن برادر پدر ومادری مؤمن است چه خداوند مؤمنان را ازگل بهشت آفریده و نسیم بهشت را در سینه آنها به وزش در آورده است از این رو آنها هم از طریق پدر و هم مادر برادرند . ((642)) امام صادق (ع ) فرموده است : بیست روز رفاقت ، خویشاوندی است .

بسا دوستی ازحیث همبستگی و روابط بر خویشاوندی فزونی یابد ، چنان که امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : بسا بیگانه که از خویشاوند نزدیکتر است ((643)) .

نیز : خویشاوندی به دوستی نیازمندتر است تا دوستی به خویشاوندی ((644)) .

امام حسن (ع ) فرموده است : خویشاوند کسی است که محبت او را نزدیک کرده هر چندنسبتش دور باشد و بیگانه کسی است که نبودن محبت او را دور کرده اگر چه نسبتش نزدیک باشد . ((645)) هرگاه برادری و دوستی میان دو تن به سر حد کمال رسد مودت در دل آنان رسوخ یابدبه گونه ای که گذشت زمان و دگرگونی

شرایط نتواند در آن مؤثر واقع شود این امرروشنگر آن است که میان این دو دوست همگونی فطری و قرابت طبیعی و گفت و شنودروحی وجود دارد و گر نه با یکدیگر سازگار نمی شدند و میان آنها توافق حاصل نمی شد .

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : ارواح سپاهیانی منظم اند آنچه از آنها یکدیگر رامی شناسند با هم الفت می گیرند و آنچه از آنها یکدیگر را نمی شناسند پشت به هم می کنند . ((646)) علی بن ابی طالب (ع ) فرموده است : نفوس شکلهایی هستند هر چه از آنها با هم شباهت دارد با یکدیگر متفق می شوند ، و مردم به همشکلهای خود راغبترند . ((647))

28- خوب گوش دادن به سخن دوست

هنگامی که دوستت با تو سخن می گوید آنچه وفاداری و ادب بر تو واجب می کند آن است که روی خود را متوجه او کنی و به سخنان او گوش دهی و رشته سخنان او را پاره نکنی ، و در طول گفتار او دل را به چیزی مشغول نگردانی ، چه این امور به دوستی آسیب می زند ، و صفای محبت را تیره می سازد .

و بکوش که با دوست خویش چنان باشی که شاعر گفته است :

من لی بانسان اذا اغضبته

و جهلت کان الحلم رد جوابه ((648))

و اذا طربت الی المدام شربت من

اخلاقه و سکرت من آدابه ((649))

و تراه یصغی للحدیث بقلبه

و بسمعه و لعله ادری به ((650))

پیامبر خدا(ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) خوب گوش دادن به گفتار کسی را که با تو سخن می گوید نشانه مروت و جوانمردی انسان شمرده اند ، چنان که

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : از مروت و جوانمردی است که انسان به هنگامی که دوستش با او سخن می گویدبه گفتارش گوش دهد ، و از خوبی همراهی دوست است که وقتی بند کفش دوستش پاره شود به خاطر او بایستد .

نیز خوب گوش دادن به سخن دوست دلیل بر درستی رای توست ، چنان که امام صادق (ع ) فرموده است : از چیزهایی که بر درستی رای انسان دلالت دارد برخورد نیکوو خوب گوش دادن است .

همچنین پیامبر گرامی (ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) گوش ندادن به سخنان گوینده را تا آنگاه که به پایان رسد از دلایل نادانی و روش نادانها شمرده اند ، امام صادق (ع ) فرموده است : ازخوبیهای نادانهاست که پیش از آن که بشنوند پاسخ می گویند ، و پیش از آن که بفهمندمخالفت می کنند ، و به چیزی که در آن آگاهی ندارند داوری می کنند . ((651)) کسی که به سخنان تو گوش نمی دهد و گفتار تو را شنوا نیست سخن گفتن و گفتگو با اوسزاوار نیست ، و اگر بر اثر عدم رعایت این اصل احساس اهانت کردی نباید جز خودت را ملامت کنی ، چنان که پیامبر خدا(ص ) در وصیت خود به امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : ای علی ! هشت نفرند که اگر دچار اهانت شوند نباید جز خودشان را ملامت کنند : آن که به میهمانی می رود بی آن به آن که دعوت شده باشد ، کسی که به صاحبخانه امر و نهی می کند ، آن که از دشمنانش خواهان

نیکی باشد ، کسی که از فرو مایگان درخواست بخشش کند ، آن که در رازی که میان دو تن جریان دارد وارد شود بی آن که او را دخالت داده باشند ، کسی که به حاکم اهانت کند ، آن که در جایی از مجلس بنشیند که شایستگی آن را ندارد ، و دیگر آن که با کسی سخن گوید که به او گوش نمی دهد . ((652)) یکی از شاعران این معنا را در ابیاتی به نظم در آورده که ما آنها را با اندک تصرفاتی نقل می کنیم :

یستوجب الذم فی الدنیا ثمانیه

لالوم فی واحد منهم اذا صفعا ((653))

فطالب من لئام الناس مکرمه

و باغی الخیر من اعدائه طمعا ((654))

و متحف بحدیث غیر سامعه

و الضیف یامر رب البیت مرتفعا ((655))

و مستخف بسلطان له خطر

و داخل بین سر اثنین مندفعا ((656))

و جالس مجلسا فی غیر موضعه

و داخل الدار تطفیلا بغیر دعا ((657))

دیل کارنگی درباره خوب گوش دادن و تاثیر فوق العاده آن در کسب قلوب و جذب نفوس سخن گفته و گفتار خود را به این جمله کوتاه پایان داده است که : اگر می خواهی مردم تو را دوست بدارند از قاعده شماره 4 پیروی کن : شنونده خوبی باش ، و گوینده را تشویق کن که از خودش سخن گوید .

در این فصل آمده است : اگر می خواهی مردم از گرد تو پراکنده شوند و هنگامی که اجتماع آنها را ترک کردی تو را مسخره کنند چنین باش : به کسی فرصت سخن گفتن مده .

. .

و پیوسته از خودت سخن گوی ، و هرگاه ضمن آن که دیگری سخن می

گوید اندیشه ای به ذهنت خطور کرد منتظر مباش تا او گفتارش را تمام کند چه او مانند تو تیز هوش و با ادب نیست پس چرا وقت خود را با شنیدن گفتاریاوه اش ضایع کنی . . . بلکه در میان سخنانش بر او وارد ، و در نیمه گفتارش با او روبروشو .

سپس می گوید : برای آن که گوینده برجسته ای بشوی نخست شنونده خوبی باش .

29- با دوستان به انصاف رفتار کردن

هرگاه می خواهی رفیقان و دوستان تو زیاد شوند ، و مقام و منزلت تو در میان مردم بزرگ گردد ، و مردم به دیده احترام به تو بنگرند در گفتار خود منصف و در احکام خویش عادل باش .

در حق برادر دینی خود بی انصاف مباش ، و حق هیچ کس را پایمال مکن ، چه این رویه باعث افزایش دوستی و استحکام علایق و پیوندهاست .

از این رو پیامبر اکرم (ص ) وائمه اهل بیت (ع ) اهتمام فراوانی به این امر که دارای فواید بسیار و متضمن نفع عمومی است مبذول داشته اند .

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : خوشا به حال کسی که اخلاقش پاک ، و نهادش پاکیزه ، ونیاتش شایسته و ظاهرش پسندیده باشد ، زیادتی مالش را انفاق کند ، و از زیاده روی درگفتار امساک ورزد ، و با مردم به انصاف رفتار کند . ((658)) نیز : برترین اعمال با مردم به انصاف رفتار کردن ، و مواسات با برادر دینی ، و به یاد خدابودن در همه احوال است ((659)) .

نیز : کسی که در مالش با مستمندان مواسات و با مردم به انصاف رفتار

کند او براستی مؤمن است ((660)) .

امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : بدانید کسی که با انصاف با مردم رفتار کند خداوند برعزت اومی افزاید . ((661)) امام صادق (ع ) فرموده است : ایا تو را خبر ندهم به سخت ترین چیزی که خداوند برخلق خود واجب کرده است ؟

پرسش کننده گفت : چرا ، امام (ع ) فرمود : با مردم به انصاف رفتار کردن ، و مواسات بابرادر دینی ، و به یاد خدا بودن در همه جا . ((662)) نیز : کسی که به انصاف با مردم رفتار کند شایسته است که نسبت به دیگران داوری کند . ((663)) نیز : هرگز دو نفر در امری نزاع نمی کنند جز این که هرگاه یکی از آن دو با رفیقش به انصاف رفتار کند آن دیگری که نپذیرد از او شکست خورده است ((664)) .

نیز : دوستی میان اشخاص به سه چیز نیاز دارد اگر آنها را به کار برند دوستی ادامه می یابد و گر نه جدایی و دشمنی اتقاق می افتد ، و آنها عبارتند از : انصاف ، ترحم متقابل وترک حسد . ((665)) نیز : سه چیز دوستی را جلب می کند : انصاف در معاشرت ، همدردی و مواسات درسختیها ، و داشتن قلب سلیم .

لیکن - با تاسف بسیار - اکثر مردم از روح انصاف به دورند و به همین سبب دوستی صادقانه و برادری صحیح میان آنها اندک است ، چنان که امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : اندکی از دوستان به انصاف رفتار می کنند .

30- اطعام دوستان

همه ما درک می کنیم که اجتماع دوستان

در یک خانه و بر سر یک سفره بودن دربرانگیختن روح دوستی و نزدیکی میان آنها از چه اهمیت فوق العاده ای برخوردار است .

اینان از چنین مجالسی بر نمی گردند جز این که در بازگشت دلهاشان از محبت لبریز ونفوسشان سرشار از مودت نسبت به یکدیگر است و همگی شکرگزار و ثناگوی دوستی هستند که آنها را مورد لطف قرار داده و مشمول فضل و احسان خود ساخته است و درنتیجه بر محبت و مودت خویش نسبت به او می افزایند .

از این رو روایات بسیاری از ائمه اهل بیت (ع ) در تشویق و ترغیب بر اطعام دوستان واردشده است تا منافع بسیار آن در دنیا و پاداش بزرگ آن در آخرت عاید آنان گردد .

امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : اگر یک صاع سه کیلو گرم ) طعام فراهم سازم و برادران دینی خود را بر گرد آن جمع کنم نزد من محبوبتر است از این که بنده ای آزادکنم ((666)) .

از سدیر نقل شده که گفته است : ابوجعفر امام باقر(ع ) به من فرمود : ای سدیر آیا هر روزبنده ای آزاد می کنی ؟

عرض کردم : نه ، فرمود : پس هر ماه ؟

عرض کردم : نه ، فرمود : پس هرسال ؟

عرض کردم : نه ، فرمود : سبحان اللّه آیا دست برادر دینی خود را نمی گیری و ا ورا به خانه ات نمی بری و اطعام نمی کنی ، به خدا سوگند این اطعام از آزاد کردن برده ای از فرزندان اسماعیل (ع ) افضل است ((667)) .

از ابی بصیر نقل شده که گفته است :

سخن از اصحاب ما (برادران مذهبی ) به میان آمد ، گفتم : من ناهار و شام نمی خورم مگر آن که دو یا سه تن یا کمتر یا بیشتر از برادران درکنارم باشند .

ابی عبداللّه (ع ) فرمود : احسان آنها بر تو بزرگتر از احسان تو بر آنهاست .

عرض کردم : فدایت شوم ، این چگونه است و حال آن که من به آنها طعام می خورانم ، ومالم را برای آنها خرج می کنم ، و خانواده و خدمتکارانم به آنها خدمت می کنند ؟

، فرمود : وقتی آنها بر تو داخل می شوند رزق فراوانی را بر تو وارد می کنند و زمانی که خارج می شوند با مغفرت و آمرزش الهی بیرون می روند . ((668)) به اسحاق فرمود : آیا برادران دینی تو به خانه ات وارد می شوند و از طعامت می خورند واز آشامیدنیهایت می نوشند ، و پا بر فرش تو می نهند ؟

عرض کردم : آری ، فرمود : بدان آنها از خانه ات بیرون نمی روند جز این که بر تو فضیلت دارند .

اسحاق گفت : ای آقای من ، آنها به خانه ام وارد می شوند ، و طعامم را می خورند و بر روی فرش من می نشینند بااین همه از خانه ام بیرون می روند در حالی که بر من فضیلت دارند ؟

فرمود : آری آنان روزی خود را خورده اند و گناهان تو و عائله ات را از خانه بیرون برده اند .

نیز : کسی که برادر دینی خود را اطعام کند پاداش کسی را دارد که فئامی از مردم

رااطعام کرده باشد ، پرسیدند فئام چیست ؟

فرمود : یکصد هزار نفر از مردم ((669)) .

نیز : یک وعده غذا که برادر مسلمانم نزد من بخورد برایم محبوبتر است از آن که بنده ای آزاد کنم ((670)) .

از صحاف روایت شده که گفته است : ابی عبداللّه (ع ) فرمود : ای حسین آیا برادران دینی خود را دوست می داری ؟

عرض کردم : آری ، فرمود : به مستمندان آنها سود می رسانی ؟

عرض کردم : آری ، فرمود : آگاه باش بر تو واجب است دوست بداری کسی را که خدا رادوست می دارد ، اما به خدا سوگند سود نمی رسانی به کسی از آنها مگر آن که او رادوست بداری ، آیا آنها را به خانه ات دعوت می کنی ؟

عرض کردم : من غذا نمی خورم جز وقتی که دو یا سه مرد از آنها یا کمتر و یا بیشتر در کنارم باشند ، ابی عبداللّه (ع ) فرمود : آگاه باش احسان آنها به تو بیشتر از احسان تو به آنهاست ، عرض کردم : فدایت شوم ، طعام خود را به آنها می خورانم ، و آنها را در خانه و زندگیم وارد می کنم ، با این حال احسان آنها بر من بیشتر است ؟

فرمود : آری ، آنها وقتی داخل خانه ات می شوند باآمرزش تو و عائله ات وارد می شوند و هنگامی که از خانه ات خارج می شوند گناهان تو وعائله ات را به همراه خود بیرون می برند . ((671))

31- زیادی موافقت و کمی مخالفت

اگر دوستان عادت کنند که هماهنگی را میان خود بیشتر و مخالفت

و ناسازگاری را کمترکنند و این خوی برجسته را در خود به وجود آورند بی شک همگی خوشبخت خواهندشد و از وفور نعمت و زندگی گوارا برخوردار خواهند گردید ، و ریشه های اختلاف ونزاع در میان آنها قطع خواهد شد و هرگز بین آنان برخورد و مخالفت اتفاق نخواهد افتادچه مخالفت دوستان با آرای یکدیگر و پافشاری هر کدام در اثبات رای خود موجب قطع رشته محبت و شکستن پیوند برادری است .

اما کثرت موافقت و هماهنگی از مهمترین عوامل دوستی و نزدیکی و همسویی است ، ازاین رو ائمه اهل بیت (ع ) نظر دوستان را به این امر مهم که فواید بزرگ و منافع سرشار آن به خودشان برگشت دارد جلب کرده اند .

امام علی بن ابی طالب (ع ) فرموده است : در دوستی کثرت موافقت و قلت مخالفت انسان کافی است .

از امام حسن بن علی (ع ) پرسیدند : شرف چیست ؟

فرمود : موافقت با دوستان و حفظ همسایگان ((672)) .

امام جواد(ع ) فرموده است : کثرت موافقت و قلت مخالفت از نشانه های محبت است .

32- اصلاح خویشتن پیش از اصلاح دیگران

اگر هر انسانی در عیوب نفس خویش بیندیشد همان گونه که در عیبهای دیگران می اندیشد بی تردید همه مردم از سعادت و نیکبختی برخوردار می شدند ، و چنانچه هرکسی به محاسبه نفس خویش می پرداخت چنان که به محاسبه دیگران می پردازد بی شک از فایده ای بزرگ بهره مند بودیم .

لیکن انسان با دیده ای به دیگران می نگرد که با آن به خود نمی نگرد ، و آنچه را از دیگران زشت می شمارد از خود زشت نمی

داند .

به همین سبب است که در تعلیم و وعظ تاثیر چندانی در نفوس برای آنها نمی بینیم ، زیرا واعظاگر به وعظ خود عمل نکند در موعظه او سودی نیست ، و آموزگار هر گاه از کمال بهره مند نبوده و اخلاقش را پاکیزه نکرده باشد در تعلیم او فایده ای وجود ندارد . ابوالاسودوئلی این معنا را بسیار شیوا و بدیع سروده و گفته است :

یا ایها الرجل المعلم غیره

هلا لنفسک کان ذا التعلیم ((673))

تصف الدواء لذی السقام وذی الضنا

کیما یصح به وانت سقیم ((674))

ونراک تصلح بالرشاد عقولنا

ابدا وانت من الرشاد عدیم ((675))

ابدا بنفسک وانهها عن غیها

فاذا انتهت عنه فانت حکیم ((676))

فهناک یسمع ما تقول ویهتدی

بالقول منک وینفع التعلیم ((677))

لاتنه عن خلق وتاتی مثله

عار علیک اذا فعلت عظیم ((678))

ابتدا کردن به اصلاح نفس خویش و رفع نقایص و سد عیوب آن پیش از شروع به اصلاح دیگران یکی از راههای کسب محبوبیت میان مردم و به دست آوردن مودت و تحسین آنهاست همان گونه که محاسبه وضع مردم و پیگیری لغزشهای آنها ضمن اهمال دراصلاح خویش سبب دشمنی و ناخشنودی از او در میان مردم است .

دیل کارنگی گفته است : آیا همین حالا در ذهن خود کسی را سراغ داری که از ته دل دوست داشته باشی صفات او را اصلاح و اخلاق او را تهذیب و وی را به راه راست هدایت کنی ، اگر امر چنین است این بزرگواری و بخششی است که سزاوار شکرگزاری است ، لیکن چرا از خودت شروع نمی کنی چه از دیدگاه طبیعت انسانی اهتمام و توجه به خود محبوبتر از اهتمام به غیر و

نیز خطر آن کمتر است .

سپس می گویی در این که فی المثل یک سال تمام را برای رفع نقایص نفس خویش و تصحیح معایب آن تخصیص دهی و پس از آن می توانی همه سالهای پس از آن را برای اصلاح نهاد و تهذیب اخلاق مردم اختصاص دهی .

نیز : گفته است : برای آن که زمام مردم را به دست آوری بی آن که نسبت به آنها بدی رواداری یا دشمنی آنان را برانگیزی از قاعده شماره 3 پیروی کن : از خطاهای خود سخن گو پیش از آن که دیگری را مورد انتقاد و خرده گیری قراردهی اکنون گوش فرا ده به آنچه درباره این موضوع مهم از پیامبر خدا(ص ) و ائمه اهل بیت (ع )وارد شده است .

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : در عیبناک بودن انسان همین بس که به چیزی در مردم بنگرد که از دیدن آن در وجود خودش نابیناست ، و مردم را به چیزی سرزنش کند که خود توانایی ترک آن را ندارد ، و همنشین خود را به چیزی که به او مربوط نیست آزاردهد . ((679)) نیز : خوشا به حال کسی که عیب او وی را از توجه به عیوب مردم بازداشته است ((680)) .

نیز : هنگامی که می خواهی عیوب دیگری را بازگو کنی عیبهای خود را بازگوکن ((681)) .

امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : هر کس خود را پیشوای مردم قرار دهد باید پیش ازآموزش دیگران نفس خود را آموزش دهد ، و باید تادیب دیگران به وسیله رفتارش مقدم بر تادیب مردم با زبانش باشد . ((682)) نیز :

کسی که به عیب خود بنگرد از عیب دیگران روی می گرداند . ((683)) نیز : عیبهای مردم را پیگیری مکن چه اگر درک کنی آنچه تو را به عیبجویی از مردم وامی دارد از عیوب توست ((684)) .

آن حضرت به فرزندش امام حسن (ع ) فرموده است : آنچه را از دیگری زشت می دانی ازخودت نیز زشت بدان ((685)) .

آنچه زداینده محبت است

آنچه زداینده محبت است

آنچه در صفحات پیش مورد بحث قرار گرفت همگی درباره مقدمات دوستی و موجباتی بود که انسان را در به دست آوردن دوستان و کسب محبوبیت در میان آنان یاری می دهد . اکنون در مباحثی که بزودی خواهد آمد از آنچه این پیوند روحی را می گسلد و این رابطه مقدس را می برد سخن گفته خواهد شد .

پیامبر گرامی (ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) که این کتاب ما بر پایه راهنماییهای درست وآموزشهای صحیح آنها استوار است به هر چیزی که بر دوستی و وداد بیفزاید و نهال محبت و برادری را در سرزمین دلها بنشاند دعوت و بدان مردم را ارشاد و تشویق کرده اند و به همین گونه از هر چیزی که در نفوس کینه و دشمنی پدید آورد مردم را برحذر داشته و به زیانها و خطرهایی که در این راه است هشدار داده اند ، خطرهایی که به هر خردمندی واجب است از آنها دوری جوید تا بتواند با دوستانش در زندگی سراسرتوام با رفاه و سرور که شادیها آن را احاطه کرده دوستی و وفاداری آن را فرا گرفته باشدبه سر برد .

1- چاپلوسی

تملق و چاپلوسی جرثومه مرگباری است که پیوسته پیکره دوستی را می پوساند تا آنگاه که آن را از بن براندازد و پایه های آن را منهدم سازد ، چه دوستی اگر بر اخلاص صحیح قلبی و مودت روحی صادقانه و بی شایبه تکیه نداشته باشد چیزی جز یک نوع دوستی ظاهری نیست که نه امیدی به سود آن است و نه فایده ای از آن به دست می آید .

از این

روپیامبر گرامی (ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) ما را به اخلاص در دوستی امر کرده و از تملق وچاپلوسی پرهیز داده و از عواقب وخیم آن برحذر داشته اند .

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : هنگامی که مردم اظهار علم و دانش کنند در حالی که عمل به آن را ضایع سازند و به زبان دوستی کنند در صورتی که به دل ، با یکدیگر دشمن باشند ، و قطع رحم می کنند خداوند آنها را لعن می کند و کر و کورشان می گرداند . ((686)) امام باقر(ع ) فرموده است : چاپلوسی از اخلاق مؤمن نیست ((687)) .

امام هادی (ع ) فرموده است : چاپلوسی زیاد موجب بدگمانی است ، هنگامی که مورداعتماد دوست خود قرار گرفتی از تملق به حسن نیت باز گرد . ((688)) امام عسکری (ع ) فرموده است : بد بنده ای است آن که دارای دو چهره و دو زبان است دوستش را در حضور می ستاید و در غیاب از او بد می گوید ، اگر چیزی به دوستش عطاشود به او رشک می برد ، و اگر گرفتار شود او را یاری نکرده و خوار می کند . ((689))

2- خیانت به دوستان

خیانت از زشت ترین گناهها و ناپسندترین رذیله ها و نشانه پلیدی باطن و پستی اخلاق است ، و هرگاه خیانت نسبت به دوستان صورت گیرد جرمی سخت تر و گناهی بزرگتراست چه علاوه بر قبح ذاتی موجب از میان رفتن حرمت دوستی و تعدی به حقوق آن وسبب گسیختن پیوند رفاقت و بریدن رشته مودت و برادری است .

از این رو ائمه اهل

بیت (ع ) اهتمام بسیار به این امر داشته و جامعه اسلامی را از آلودگی به این خوی زشت هشدار داده و بر حذر داشته اند .

امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : مؤمن برادر (دینی ) خود را سرزنش نمی کند ، و به اوخیانت نمی ورزد ، و او را متهم نمی سازد ، و وی را خوار نمی کند ، و از او بیزاری نمی جوید . ((690)) امام صادق (ع ) فرموده است : مسلمان برادر مسلمان است به او ستم نمی کند و او راخوار نمی سازد ، و به او خیانت نمی کند . ((691)) نیز : مؤمن برادر مؤمن است به او ستم نمی کند ، خوارش نمی گرداند ، فریبش نمی دهد ، از او بدگویی نمی کند ، به او خیانت نمی ورزد ، و به وی دروغ نمی گوید . ((692)) نیز : با مردم غش به کار مبر که بی دوست می مانی ((693)) و غش شعبه ای از خیانت است .

نیز : مسلمان برادر مسلمان است به او خیانت نمی کند و فریبش نمی دهد ، و ستم به اونمی کند ، و به وی دروغ نمی گوید ، و از او بدگویی نمی کند . ((694)) هرگاه نسبت به برادر دینی خود قصد بدی در دل داشته باشی به او خیانت کرده ای ، چنان که امام باقر(ع ) فرموده است : بر شما باد تقوای الهی و این که در دل خود نسبت به برادر مؤمن خویش چیزی را پنهان نکنید که آن را برای خود دوست ندارید چه هربنده ای چیزی

را درباره برادر مؤمنش در دل پنهان بدارد که آن را برای خود دوست نمی دارد خداوند آن را سبب بروز نفاق در دلش قرار می دهد .

هرگاه برادر دینیت تو را بر رازی امین دانست چنانچه آن را افشا کنی به او خیانت کرده ای ، چنان که امام باقر(ع ) فرموده است : از خیانت است که از راز برادر دینی خودسخن گویی ((695)) .

هرگاه برادر دینیت با تو مشورت کند و تو او را به راهی راهنمایی کنی که در آن زیان اوست به او خیانت کرده ای ، چنان که پیامبر خدا(ع ) فرموده است : کسی که برادر دینی خود را به امری راهنمایی کند و بداند صلاح او در غیر آن است به وی خیانت کرده است ((696)) .

از خیانت به دوست آن است که برخی از لغزشهایش را در خاطر نگهداری کنی تا او رامیان مردم رسوا گردانی بلکه این عمل به کفر نزدیکتر است ، چنان که پیامبر خدا(ص )فرموده است : کمترین کفر آن است که انسان از برادر دینی خود سخنی بشنود و آن رادر خاطر نگهدارد و بخواهد به وسیله آن او را مفتضح سازد ، آنان (در آخرت ) بهره ای نخواهند داشت ((697)) .

نیز از خیانت است که چیزی درباره او بگویی که از قدرش بکاهد و به حرمت او زیان رساند ، چنان که پیامبر گرامی (ص ) فرموده است : هر کس از برادر (دینی ) خود چیزی نقل کند و منظورش از میان بردن عدالت و مروت او باشد و از او عیبجویی کند خداوندبه کیفر گناهش او را

هلاک خواهد کرد تا آنگاه که از عهده آنچه گفته است برآید و هرگزنخواهد توانست از عهده آن برآید . ((698)) از خیانت است آن که به او دروغ بگویی در حالی که او تو را راستگو می پندارد ، چنان که امام صادق (ع ) فرموده است : خیانت بزرگی است که تو به برادر (دینی ) خود مطلبی بگویی که او تو را در آن صادق می داند در حالی که تو در آن به او دروغ می گویی ((699)) .

از خیانت است آن که مشاهده کنی که برادر دینی تو کار زشتی انجام می دهد و تو او را بازنداری ، چنان که امام صادق (ع ) فرموده است : کسی که ببیند برادر (دینی ) وی مرتکب کاری است که ناخوشایند اوست و وی را از آن باز ندارد به او خیانت کرده است ((700)) .

از خیانت است این که در دل برادر (دینی ) خود را دوست بداری لیکن او را از آن خبرندهی و آگاهش نکنی ، چنان که پیامبر خدا(ص ) فرموده است : کسی که نسبت به برادرمسلمانش در دل خود احساس دوستی کند و او را بدان آگاه نسازد به وی خیانت ورزیده است ((701)) .

از خیانت آن است که برادر دینی تو در حاجتی از تو کمک بخواهد و تو در برآوردن حاجتش با تمام توان خود نکوشی ، چنان که امام صادق (ع ) فرموده است : هر مردی ازاصحاب ما که یکی از برادرانش در حاجت خود از او کمک بخواهد و او با تمام توان خوددر برآوردن حاجتش نکوشد به خدا و

پیامبرش و مؤمنان خیانت کرده است ((702)) .

کسی که دلش را پاک و درونش را نسبت به برادران مؤمن خود اصلاح کند و کینه و نیت بدی از آنها به دل نداشته و در دوستی و محبت خود اخلاص داشته باشد زندگانی خودرا به اتفاق آنان با سعادت و خوشبختی سپری خواهد کرد و پس از مرگ به مقامات عالی دست خواهد یافت چنان که از حدیث زیر روشن خواهد شد .

انس بن مالک نقل کرده که : نزد پیامبر خدا(ص ) نشسته بودیم ، آن حضرت فرمود : همین حالا مردی از اهل بهشت بر شما وارد می شود پس از آن مردی از انصار در حالی که قطره های آب وضویش از محاسنش می چکید و نعلین خود را به دست چپش آویزان کرده بود وارد شد .

فردای آن روز نیز پیامبر(ص ) همان سخن را تکرار فرمود ، و همان مردمانند بار نخست ظاهر گردید .

چون روز سوم شد پیامبر(ص ) همان کلمات را تکرار کرد ، وآن مرد مانند بار نخست وارد شد .

هنگامی که پیامبر خدا(ص ) از جا برخاست عبداللّه بن عمر به دنبال آن مرد رفت و به او گفت : من با پدرم کشمکش داشتم به همین سبب سوگند یاد کردم که تا سه روز بر او وارد نشوم اگر صلاح بدانی مرا نزد خود سکنا ده تااین سه روز بگذرد .

آن مرد گفت : آری .

انس گفته است : عبدااله نقل می کرد که این سه شب را نزد او به سر بردم و ندیدم که درساعتی از شب برای عبادت برخیزد و تنها هنگامی که

در بستر خود تغییر وضع می دادذکر خدا می گفت تا آنگاه که برای ادای نماز صبح بر می خاست .

عبداللّه گفته است : اما من در این مدت جز خوبی از او نشیندم .

هنگامی که آن سه شب سپری شد و نزدیک بود عمل او را حقیر بشمارم به او گفتم : ای بنده خدا! میان من و پدرم درگیری و هجرتی واقع نشده است لیکن از پیامبر خدا(ص ) شنیدم که سه بار می فرمود : همین الان مردی از اهل بهشت بر شما وارد می شود و در هر سه بار تو وارد می شدی ازاین رو خواستم نزد تو به سر برم تا بنگرم عملت چیست تا به تو اقتدا کنم ، و ندیدم عمل بزرگی انجام دهی پس چه چیزی تو را به آن جا رسانده که پیامبر خدا(ص ) درباره ات چنین فرموده است ؟

پاسخ داد : جز آنچه دیدی عملی ندارم .

عبداللّه گفته است : هنگامی که بر می گشتم مرا صدا کرده و گفت : من غیر از آنچه دیدی نیستم جز این که دردرون خود نسبت به احدی از مسلمانان کینه ندارم ، و به کسی که خداوند خیری را به او عطاکرده است حسد نمی ورزم .

عبداللّه گفت : این همان چیزی است که تو را به این مرتبه رسانده است .

شایسته ذکر است که انسان خردمند تنها با کسی دوستی می وزد که در محبت با اخلاص و در برادری وفادار باشد و هرگز دوستی و محبت را در غیر مورد خود به کار نمی بردچنان که امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : با

کسی که وفا ندارد دوستی مکن ((703)) .

3- جدال و ستیز

گمان مکن برای ویران کردن پایه های دوستی و تیره کردن صفای برادری میان مردم چیزی از جدال و کشمکش مؤثرتر باشد هر چند جدال کننده در عمل خود بر حق باشد . این امری ملموس و برای هر کسی که با مردم آمیختگی و معاشرت دارد و به امور آنهاآگاه است محسوس می باشد ، از این رو احادیث متواتری از پیامبر گرامی (ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) وارد شده که مردم را به ترک جدال و کشمکش تشویق می کند و نتایج بد وعواقب وخیم آن را که موجب زیانهای بزرگ و ایجاد کینه و دشمنی در دلهاست توضیح می دهد .

از ابی امامه باهلی نقل شده که گفته است : پیامبر خدا(ص ) بر ما وارد شد در حالی که ما بایکدیگر در مجادله بودیم ، آن حضرت در خشم شد و فرمود : جدال را که خیرش اندک است رها سازید و کشمکش را که سودش ناچیز است ترک کنید چه آن دشمنی را درمیان برادران و دوستان برمی انگیزد . ((704)) نیز : با برادر (دینی ) خود مجادله و شوخی مکن و به او وعده ای مده که در آن تخلف کنی ((705)) .

نیز : جدال راترک کنید چه حکمتی از آن فهمیده نمی شود و از فتنه آن ایمنی نیست ((706)) .

نیز : هیچ بنده ای حقیقت ایمانش را کامل نمی گرداند مگر آنگاه که جدال را ترک کند هرچند بر حق باشد .

نیز : از جدال و دشمنی بپرهیزید چه آن دلها را نسبت به دوستان

بیمار می کند و نفاق درآنها می رویاند . ((707)) امیرمؤمنان (ع ) در وصیت خود به کمیل بن زیاد نخعی فرموده است : ای کمیل از مجادله و کشمکش بپرهیز چه تو با این عمل بی خردان را بر خود می شورانی ((708)) .

امام حسین (ع ) فرموده است : با افراد بردبار و اشخاص بی خرد مجادله مکن چه بردبار باتو دشمن می شود و بی خرد تو را نابود می کند . ((709)) امام صادق (ع ) فرموده است : با افراد بربار و اشخاص بی خرد جدال مکن چه بردبار با تودشمن می شود و بی خرد به تو آزار می رساند . ((710)) به مؤمن طاق وصیت فرمود که : ای پسر نعمان اگر می خواهی دوستی تو با برادر دینیت صاف و پیوسته از تیرگی مصون باشد با او شوخی و جدال و مخاصمه و فخر فروشی مکن ((711)) .

نیز : از دشمنی بپرهیزید چه دل را به خود مشغول می سازد و نفاق ایجاد می کند و کینه هاپدید می آورد . ((712)) امام هادی (ع ) فرموده است : جدال دوستیهای کهن را تباه می کند ، و پیوندهای محکم رامی گسلد ، و کمترین چیزی که در آن است غلبه جویی است و آن اساس از هم گسیختگی است ((713)) .

امام عسکری (ع ) فرموده است : ستیز مکن تا شکوه تو از میان برود . ((714)) دیل کارنگی بخشی از آن را زیر عنوان مجادله مکن به این موضوع اختصاص داده که از جمله در آن آمده است : من در آن هنگام که کودک

بودم آماده بودم که در هر چیزی به کشمکش و مباحثه پردازم و چون وارد دانشگاه شدم منطق را فرا گرفتم تا به کمک آن بربحث و مجادله توانایی یابم و سرانجام در مناظراتی که تشکیل می شد در هر موضوعی که بود شرکت می کردم .

بر من لازم بود میل به خود نمایی و اظهار وجود را که در من بود به هر قیمتی که باشداشباع کنم و سرانجام در نیویورک به فرا گرفتن دانش مناظره و طرق مجادله پرداختم وروزی فرا رسید - و از گفتن آن بسیار شرمنده ام - که کتابی در این موضوع فراهم کردم من از همه این کار و کوششها یک نتیجه به دست آوردم و آن این که برای پیروزی درمجادله تنها یک راه وجود دارد و آن دوری جستن از آن است به همان گونه که از مارخوش خط و خال یا زلزله ویرانگر دوری می شود .

سپس بحث خود را با این گفتار پایان می دهد : برای آن که مردم را به سمت دیدگاههای خود جلب کنی از قاعده شماره 1 پیروی کن : مجادله مکن و بدان که بهترین راه برای پیروزی در مجادله دوی جستن از آن است .

4- تکلف با دوستان

انسان خوش دارد که در رفتار با دوستش از آزادی خویش برخوردار باشد خواه درنشستن یا لباس پوشیدن و یا سخن گفتن و این که پایبند قیدها و رسمهایی نباشد که جامعه بر او تحمیل کرده است ، چه آزادی از این قیود از حفظ آداب و شرم ، در دوستی گویاتر و به محبت نزدیکتر است .

اما هرگاه از دوستش رودربایستی داشته

باشد به همان گونه که نسبت به دیگر مردم داردو در برابر او پایبند آداب و رسوم باشد همان طور که در برابر جامعه پایبند است هرگز دراین دوستی لذت و حلاوتی نخواهد یافت بلکه سنگینی بار آن را بر دوش خود احساس خواهد کرد و بسا این احساس او را به انصراف از دوستی و قطع آن بکشاند .

از این روپیامبر گرامی (ص ) فرموده است : بدترین دوستان کسی است که برای او به رنج بیفتی ((715)) .

امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : شرط همدمی ترک تعارفات است .

((716)) نیز : هرگاه مؤمن با دوستش کمرویی کند از او جدا شده است ((717)) .

نیز : بدترین دوستان کسی است که برای او به رنج افتد و بهترین آنها کسی است که دیدارش برایت اطمینان آور و غیبت او برایت آرامش بخش باشد . ((718)) امام صادق (ع ) فرموده است : سنگین ترین دوستان بر من کسی است که به خاطر من خودرا به رنج اندازد و سبکترین آنها بر دل من کسی است که با او چنان باشم که در تنهایی هستم ((719)) .

متکلف و تعارفی را با نشانه هایی که پیامبر خدا(ص ) ذکر کرده است می توان شناخت ، فرموده است : انسان متکلف را سه نشانه است : در حضور تملق می گوید ، در غیاب غیبت می کند ، و در هنگام مصیبت شماتت و شادکامی می کند . ((720)) یکی از حکیمان گفته است : بریدن مردم از همدیگر به سبب تکلفات و تعارفات است .

5 - دوری گزیدن از دوستان

از آنچه گذشت اهمیت دوستی و آثار گسترده آن در زندگی

انسان و شدت اهتمام پیامبر(ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) در این باره بخوبی دانسته شد تا آن جا که آنان برقراری رابطه دوستی را از برترین اعمال و مقرب کننده ترین آنها به خداوند شمرده اند ، به همین سبب دوری از دوست گناهی است که عقل سالم آن را زشت می شمارد ، و وجدان زنده و بیدار از آن سرباز می زند ، و پیامبر(ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) مردم را از آن برحذرداشته اند ، چه این عمل به بروز کینه منجر می شود و رشته مودت و پیوند برادری ودوستی را در معرض قطع و گسیختگی قرار می دهد .

پیامبر خدا(ص ) در وصیت خود به اباذر فرموده است : ای اباذر از دوری جستن از برادر(دینی ) خود بپرهیز چه با دوری جستن (از برادر دینی ) عمل مورد قبول واقع نمی شود . ای اباذر من تو را از هجران نهی می کنم و اگر از آن ناگزیری بیش از سه روز دوری مجوی زیرا کسی که در حال هجران ازبرادر دینی خود بمیرد دوزخ برایش سزاوارتراست ((721)) .

نیز : هر کس بیش از سه روز از برادر (دینی ) خود دوری کند وارد دوزخ می شود . ((722)) نیز : اعمال انسان در هر دوشنبه و پنجشنبه به پیشگاه خداوند عرضه می شود و حق تعالی همه کسانی را که به او شرک نورزیده اند می آمرزد جز کسی که میان او و برادر(دینی ) وی دشمنی باشد ، خداوند می فرماید : این دو را ترک کنید تا آشتی کنند .

((723)) امام باقر(ع ) فرموده است : دو تن مؤمن که بیش از سه روز از همدیگر جدایی گزینند من از آنها بیزاری می جویم ((724)) .

امام صادق (ع ) فرموده است : دو تن از همدیگر دوری اختیار نمی کنند جز این که یکی ازآنها سزاوار بیزاری و لعنت است و بسا هر دو سزاوار آن باشند .

یکی از اصحاب آن حضرت عرض کرد : فدایت شوم ، ستمکار مستحق آن است لیکن ستمدیده چرا ؟

فرمود : برای آن که ستمدیده برادرش را به حفظ پیوند با خود دعوت نکرده و از گفتار اوچشم نپوشیده است از پدرم شنیدم که می فرمود : هرگاه دو تن با همدیگر نزاع کنند ویکی دیگری را ترک کند باید مظلوم به رفیقش مراجعه کند و به او بگوید : ای برادر! من ستمکارم ، تا بدین گونه جدایی میان آنها بر طرف شود ، چه خداوند متعال داوری دادگراست و حق ستمدیده را از ستمکار می گیرد . ((725)) ائمه اهل بیت (ع ) به ما دستور داده اند که با برادران دینی خود پیوند و ارتباط برقرار کنیم هر چند به وسیله سخنانی خوش باشد .

امام صادق (ع ) فرموده است : با برادران (دینی )خود بپیوندید و به آنها نیکی و احسان کنید هر چند منحصر به سخنانی خوش و ادای پاسخ باشد . ((726)) بازگشت دو برادر مؤمن که از همدیگر جدا شده اند به حالت صفا و یکدلی کار دشواری نیست بلکه بسیار آسان است و تنها به اندگی شیرین زبانی و گشاده رویی و چشمپوشی از بدیها و گذشت از گناهها نیاز

دارد ، در این صورت رجوع پس از مفارقت و وصل پس ازهجران برای آنان آسان می شود ، چنان که امام صادق (ع ) فرموده است : سرعت الفت دلهای نیکان به هنگامی که همدیگر را دیدار می کنند - هر چند دوستی خود را به زبان اظهار نکنند - مانند سرعت آمیختگی آب باران با آب رودخانه هاست ، و دوری الفت دلهای فاجران و بدکاران در وقتی که یکدیگر را دیدار می کنند - هر چند به زبان اظهاردوستی کنند - مانند دوری حیوانات از عواطف و مهربانی به یکدیگر است اگر چه مدتهای طولانی از یک آخور علوفه خورده باشند . ((727)) اگر میان دو برادر دینی جدایی و قطع رشته دوستی اتفاق افتد آن که برتر و محبوبتر نزدخداوند است یکی از آن دو تن است که در برقراری رابطه برادری و گشودن باب گفتگوسبقت گیرد ، چنان که پیامبر خدا(ص ) فرموده است : هر دو تن مسلمان که از یکدیگردوری گزینند تا سه روز بگذرد و آشتی نکنند از اسلام خارج می شوند و میان آنهادوستی و پیوندی نیست اما هر کدام از آنها در گفت و شنود با برادر خود سبقت گیرد درروز حساب در رفتن به بهشت پیشی خواهد گرفت ((728)) .

هر قدر جدایی و دوری از یکدیگر طولانیتر باشد گناه آنها بزرگتر خواهد بود ، پیامبرخدا(ص ) فرموده است : دوری گرفتن انسان از برادر (دینی ) خود تا مدت یک سال به منزله ریختن خون اوست ((729)) .

یکی از شاعران گفته است :

و لاتقطع اخا من اجل ذنب

فان الذنب یغفره الکریم ((730))

و به سبب

آن که دوری گزیدن دوستان از یکدیگر و بریدن رشته دوستی آنها موجب بروز زیانهای بزرگ برای آنان است .

پیامبر خدا(ص ) و ائمه اهل بیت (ع ) تفرقه اند از آن میان دوستان را گنهکارترین مردم در پیشگاه خداوند به شمار آورده اند ، چنان که پیامبرخدا(ص ) فرموده است : آیا شما را به بدترین مردم آگاه نکنم ؟

عرض کردند : چرا ای پیامبر خدا ، فرمود : آنها کسانی هستند که در راه سخن چینی و تفرقه افکنی میان دوستان گام برمی دارند و در جستجوی معایب پاکانند . ((731)) همچنین ایجاد الفت میان برادران دینی را در صورت نفرت از یکدیگر و فراهم کردن نزدیکی میان دوستان را به هنگام دوری از هم از بزرگترین و بافضیلت ترین اعمال شمرده اند .

پیامبر خدا(ص ) به ابی ایوب انصاری فرموده است : ای ابا ایوب ! آیا تو را راهنمایی نکنم به عملی که خدا را خشنود می کند .

عرض کرد : چرا ای پیامبر خدا ، فرمود : مردم را بایکدیگر آشتی ده به هنگامی که رابطه آنها تباه شود و آنها را دوست یکدیگر گردان دروقتی که با هم دشمن شوند . ((732)) نیز : کسی که در راه اصلاح میان دو تن گام بردارد تا زمانی که باز می گردد فرشتگان خدابر او درود می فرستند و پاداش شب قدر به او داده می شود . ((733)) امام باقر(ع ) فرموده است : خدا رحمت کند کسی را که میان دو تن از دوستان ما الفت ودوستی ایجاد کند ای گروه مؤمنان با هم الفت گیرید و نسبت به

همدیگر مهربان باشید . ((734)) شارع مقدس به سبب کثرت اهتمام نسبت به الفت دادن دلهای متنفر از همدیگر دروغ گفتن را در این راه مباح کرده است چه زیانی که از پراکندگی و جدایی برادران دینی از هم ناشی می شود و آثار نامطلوب آن از دروغ بیشتر و خطر آن بزرگتر است از این رو در این مورد دروغ جایز شمرده شده است .

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : کسی که میان دو تن آشتی برقرار می کند دروغگونیست ((735)) .

نیز : هر دروغی بر فرزند آدم نوشته می شود جز کسی که دروغی می گوید تا میان دو تن را اصلاح اصلاح کند . ((736)) امام صادق (ع ) فرموده است : هر دروغی مورد باز خواست قرار می گیرد جز در سه جا : مردی که در جنگهایش حیله به کار می برد ، این گناه از او برداشته شده است ، و کسی که میان دو تن را آشتی می دهد و دیدار او با یکی غیر از دیدار او با دیگری است ومنظورش اصلاح میان آنهاست ، و کسی که به همسرش وعده ای می دهد و نمی خواهدآن را انجام دهد . ((737))

6- دشمنی دوست و دوستی دشمن

از جمله چیزهایی که تحمل آن بسیار دشوار و وقوع آن برای انسان مشقت بار می باشدآن است که مشاهده کند دوست او با دشمنش همگام است و وی را دیدار و با او دوستی و برادری می ورزد ، این امر در انسان ایجاد درد و اندوه می کند ، و گاهی این درد و اندوه به نفرت و دشمنی تبدیل ، و پس

از آن به قطع رشته دوستی و کناره گیری از هم منجرمی گردد ، و سرانجام به برخوردها و درگیریهایی می رسد که عواقب آنهاپسندیده نیست ، چه دوستی با دشمن عواطف دوست را جریحه دار می کند و دلش را به درد می آورد و به دوستی و برادری آسیب می رساند .

همچنین اگر مشاهده کنی کسی با دوست وفادار و عزیز تو دشمنی می کند و یا حیله ومکری را نسبت به او در ضمیر خود می پروراند بی شک تو رنجیده و بیگانه وار با اوروبرو می شوی و دلت را درباره او پر از خشم می یابی ، زیرا کسی که نسبت به دوست توبدی کند مانند آن است که به تو بدی کرده ، و آن که با او دشمنی کند چنان است که با تودشمنی ورزیده است ، چه تو و او در درک و احساس یک روح هستید هر چند کالبدتان اختلاف دارد .

از این رو بر همه دوستان لازم است که هر یک از آنها دوست دوست خودرا دوست بدارد و با او دشمنی نکند ، همچنین دشمن دوست خود را دشمن خویش بشمارد و با او دوستی نکند .

ائمه اهل بیت (ع ) از این امر که در زندگی دوستان دارای اهمʘʠبسیار است غفلت نورزیده بلکه نسبت به آن هشدار داده اند تا مردم در امور خودروشن و آگاه شوند و در زندگی خویش دارای بصیرت و بینایی باشند .

امیرمؤمنان (ص ) به فرزندش امام حسن (ع ) فرموده است : دشمن دوستت را به دوستی مگیر که با دوستت دشمنی می کنی ((738)) .

نیز :

هرگاه به دوست خود وثوق و اطمینان داری مال و توان خود را در راه او صرف کن وبا دوست او دوست و با دشمنش دشمن باش ((739)) .

نیز : دوستان و دشمنان تو هر کدام سه دسته اند ، دوستانت عبارتند از : دوست و دوست دوست ، و دشمن دشمن ، اما دشمنانت عبارتند از : دشمن ، و دشمن دوست ، و دوست دشمن ((740)) .

یکی از شاعران این معنا را گرفته و گفته است :

صدیق عدوی داخل فی عداوتی

و انی لمن ود الصدیق ودود ((741))

دیگری گفته است :

تود عدوی ثم تزعم اننی

صدیقک ان الرای عنک لعازب ((742))

7- شماتت (سرکوفت زدن ) به دوست

از ستمهای بزرگ است که تو کسی را که به دوستش شماتت و در رنج او شادی می کنددوست بنامی بلکه او دشمنی است که لباس دوست را به تن کرده است .

و این برای انسان از دشمنی که متظاهر به دشمنی است بسیار زیانبارتر است ، چه انسان می تواند ازدشمن خود دوری گزیند و از او بگریزد تا از آزار او مصون بماند لیکن دشوار است که انسان بتواند از این دشمن پنهان شده در لباس دوست احتراز کند و خود را از شر اومحفوظ بدارد ، زیرا وی ، مانند دوستان در کنار او قرار می گیرد و همچون اخلاصمندان وفادار با او معاشرت می کند اما در درون خود مکر و خشمی را نسبت به او پنهان کرده که اگر وی بر آن آگاه شود بی درنگ به او پشت می کند و از او می گریزد و سراسر وجود او پراز ترس و بیم می شود .

به همین مناسبت

شاعر گفته است :

و من نکد الدنیا علی الحر ان یری

عدوا له ما من صداقته بد ((743))

براستی دوست هرگز دوست نمی شود جز آنگاه که هر چه را برای خود می خواهد برای دوستش بخواهد و در دل خود هرگز نیت بدی نسبت به او نداشته باشد و گرنه از مرزدوستی بیرون رفته بلکه وی دشمنی پلید است .

امام باقر(ع ) فرموده است : بر شما باد به تقوای الهی مبادا کسی از شما نسبت به برادردینی خود چیزی را در دل پنهان کند که آن را برای خود دوست نمی دارد چه هر بنده ای که چیزی درباره برادر دینی خود در دل پنهان کند که آن را برای خود نمی پسندد خداوندهمان را سببی برای بروز نفاق در قلب او قرار می دهد .

معنای شماتت این است که انسان از بلا و مصیبتی که بر دوستش وارد شده است شادمانی یا وانمود کند که دوستش به سبب عمل و کردار بدش سزاوار چنین رویدادی است .

در این صورت هنگامی که دوستش بر این شماتت او آگاه شود گمان می کنی چه برداشتی از آن خواهد کرد ؟

آیا بر دوستی و اخلاص خود باقی خواهد ماند ؟

هرگز و هرگز . . .

بلکه دلش از خشم وکینه او لبریز خواهد شد از این رو ائمه اهل بیت (ع ) ما را از داشتن این خوی زشت پرهیزداده و به ما دستور داده اند که دارای قلب سلیم باشیم .

امام صادق (ع ) فرموده است : سه چیز مایه جلب دوستی است : انصاف در معاشرت ، مواسات در سختی ، و داشتن قلب سلیم .

نیز

: به برادر دینی خود شماتت مکن که خدا او را می آمرزد و شماتت را بر تو واردمی کند . ((744)) نیز : کسی که برادر دینی خود را به سبب مصیبتی که بر او وارد شده شماتت کند از دنیابیرون نمی رود تا آنگاه که عذاب شود . ((745))

8- آزار رسانیدن به دوست

بسیاری از مردم به خود اجازه می دهند که دوستانشان را به دست یا به زبان بیازارند ومی پندارند که کار خوبی انجام می دهند .

گاهی دیده می شود که شخصی سخت ترین واژه ها و گزیده ترین آنها را متوجه دوست خود می کند و به او می نگرد که چگونه ازسخنان او به خود می پیچد و او هیچ اعتنایی به حال او ندارد بلکه این کار را مایه تفریح وخوشحالی خود قرار داده است .

دیگری رامی بینی که گاهی دوستش را با ضرباتی دردناک می زند و هنگامی که دوستش اظهار ناراحتی می کند از او پوزش می طلبد به این که شوخی و مزاح می کند .

کسان دیگری دیده می شوند که گاهی از دوستشان بدون آگاهی او چیزی را برمی دارند ووی را رها می کنند که برای یافتن آن همه جا را جستجو کند ، و این جا و آن جا را بکاود درحالی که آن چیز ممکن است گرانقیمت و یا نزد او امانت باشد و در نتیجه فقدان آن بشدت دچار اضطراب و آزردگی شود ، و برای یافتن آن تلاش و وقت وسیعی را صرف کند .

و در همین حال دوستان سخت دل و بدرفتار او به وی می نگرند و به او می خندند

تاآنگاه که خوشمزگی و خوشحالی خود را به پایان برسانند ، در این هنگام گمشده اش را به او می دهند واو آن را می گیرد درحالی که او با اندوه فراوان ازاین که گرفتار این گونه دوستان شده است دلش دچار سوزش است ، و هرگاه ناخشنودی و رنجیدگی خود را به آنها اظهار کند پاسخ خواهند داد که ما با تو قصد شوخی داشته ایم و جز خیر و خوبی تورا نمی خواهیم .

براستی در این روزگار و در جامعه ما این قبیل دوستان فراوانند و در میان آنها دارندگان انصاف بسیار اندکند ، چنان که امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : اندکی ازدوستان دارای انصافند ((746)) به همین سبب است که در میان مردم اثری از برادری صحیح و دوستی صادقانه نمی یابیم زیرا مردم از حقیقت اسلام و تعالیم آن دور و بیگانه اند .

اینک قرآن که قانون اساسی اسلام است فریاد می زند : ولاتعتدوا ان اللّه لایحب المعتدین ((747)) .

پیامبر اکرم (ص ) تصریح می کند که : مسلمان کسی است که مردم از دست و زبان او ایمن باشند . ((748)) امیرمؤمنان علی (ع ) دوستی را مشروط به خالی بودن آن از اذیت و آزار دانسته و فرموده است : به دوستی کسی که از آزار او ایمن هستی راغب باش ((749)) .

برای آن که دوستان دچار این گونه نتایج بد و عواقب وخیم دوستی نشوند پیامبر خدا(ص )و ائمه اهل بیت (ع ) ما را از آزار و تعدی به دوست نهی فرموده و آن را تجاوز به حقوق دوستی و از میان بردن حرمت آن

به شمار آورده اند .

پیامبر خدا(ص ) فرموده است : برای مسلمان روا نیست که به برادر دینی خود نگاهی اندازد که موجب آزار او شود . ((750)) نیز : هرکس از برادر (دینی ) خود چیزی نقل کند و منظورش از میان بردن عدالت ومروت او باشد و از او عیبجویی کند خداوند به کیفر گناهش او را هلاک خواهد کرد تاآنگاه که از عهده آنچه گفته است برآید و هرگز نخواهد توانست از عهده آن برآید . ((751)) امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : هرکس برای برادر (دینی ) خود چاهی کند خودش در آن خواهد افتاد . ((752)) نیز : در کمال آدمی تو را همین بس که آنچه را بدان ستوده نمی شود ترک کند .

تا آن جاکه می فرماید : و از حسن مصاحبت اوست که زحمت آزارش را از دوستش بردارد ، و ازدوستی وی کثرت موافقت و سازگاری اوست ((753)) .

امام صادق (ع ) فرموده است : برای برادر (دینی ) خویش چاه مکن تا در آن بیفتی زیراهمان گونه که می دهی داده می شوی ((754)) .

نیز : هرگاه انسان به برادر (دینی ) خود اف بگوید پیوند ولایت آنها منقطع می شود ، وهرگاه به او بگوید : تو دشمن منی یکی از آن دو کافر می شودو و هرگاه او رامتهم کندایمان در دل او مانند نمک در آب حل می گردد . ((755)) نیز : هرکس برادر (دینی ) خود رابا سرزنش دیدار کند خداوند او را در دنیا و آخرت سرزنش خواهد کرد . ((756)) اسلام به سبب کثرت اهتمام خود به این

که دوستان به یکدیگر بدی و آزار نرسانند کسی را که به برادر دینی ، خود آزار رساند در دوستی دروغگو شمرده و کسی را که با دروغ خود به برادر (دینی ) خویش سود رساند راستگو دانسته است و همین دلیل تو را بس است .

امام صادق (ع ) فرموده است : انسانی که به دوستش راست می گوید لیکن دوستش ازسخن راست او دچار زیان و مشقت می شود در نزد خداوند دروغگو به شمار می آید ، همچنین انسانی که به دوستش دروغ می گوید و می خواهد به او منفعتی برساند در نزدخداوند راستگو به حساب می آید . ((757)) نیز سختگیری در احقاق تمام حق خود ازبرادر دینی خویش آزار رسانیدن و بدی کردن به اوست ، چنان که امام صادق (ع ) به یکی از اصحابش فرموده است : چرا برادر (دینی )تو از تو شکایت می کند ؟

عرض کرد : از این که حق خود را به تمامی از او بگیرم از من شکایت می کند .

امام (ع ) در حالی که خشمگین بود نشست و سپس فرمود : گویا تصورمی کنی هرگاه حق خود را به تمامی از او بگیری به او بدی نکرده ای ؟

به من خبر ده آنچه را خداوند درباره گروهی نقل می کند که از بدی حساب در روز قیامت می ترسند آیا ازاین حیث می ترسند که خداوند به آنان ستم کند ؟

نه هرگز لیکن از آن می ترسند که خداوند در حساب سختگیری و موشکافی کند ، و خداوند آن را سوءالحساب نامیده است .

بنابراین هر کس در حساب تعمق و

سختگیری کند بدی کرده است .

. ((758)) آری ائمه اهل بیت (ع ) دستور می دهند که زندگی دوستان بر پایه انصاف و احسان و ترحم قرار داده شود و هیچ کس به دیگری بدی نکند و به یکدیگر حسد نورزند .

امام صادق (ع ) فرموده است : دوستی به سه چیز نیاز دارد اگر آنها به کار گرفته شونددوستی برقرار خواهد بود و گرنه منجر به جدایی و دشمنی خواهد شد : انصاف ، ترحم ، و نداشتن حسد . ((759)) نیز : سه چیز دوستی را جلب می کند : انصاف در معاشرت ، مواسات و همیاری درسختیها و داشتن قلب سلیم ((760)) .

9- خودپسندی

خودپسندی صفت نفرت انگیزی است که هر انسانی آن را زشت می شمارد لیکن انسانهایی که از این خوی تهی باشند اندکند .

در تعریف آن گفته اند انسان خودپسندپیوسته برای وجود خودش کوشش واهتمام دارد نه دیگران و درباره مصالح جز خودش نمی اندیشد .

عالیترین چیزی که در زندگی مورد نظر اوست وجود خود و بلندترین آرزوی وی در دنیا حفظ مصالح خویش است .

اسلام با این خوی زشت نبردی آشتی ناپذیر دارد ، چه این آیین آسمانی مبادی عالی وتعلیمات الهی خود را بر پایه مصالح عامه و منافع متبادل میان مردم قرار داده و بنیان خودرا براساس قاعده بزرگی که پیامبر اکرم (ص ) آن را بیان داشته متمرکز ساخته که فرموده است : هیچ یک از شما ایمان نمی آورد مگر آنگاه که آنچه را برای خودش دوست می دارد برای براد مؤمنش دوست بدارد . ((761)) همنشینی با انسان خودخواه قابل تحمل نیست و معاشرت

با او گوارا نمی باشد ، چه اوآن گونه که درباره خود فکر می کند نسبت به دوست خود نمی اندیشد و آنچه را برای خود دوست می دارد برای او نمی خواهد ، و آنچه را برای خودش ناپسند می داند برای اوناپسند نمی شمارد .

آنچه شایسته این گونه انسانهاست بریدن و دوری گرفتن از آنهاست .

از این رو پیامبر خدا(ص ) فرموده است : در مصاحبت آن کس سودی نیست که برای تونمی خواهد آنچه را برای خودش می خواهد . ((762)) ائمه اهل بیت (ع ) دوستان را به منزله روح واحد می شمرده اند که هر کدام از آنان به همان گونه که در راه مصالح خود می کوشد در راه مصلحت دوستان تلاش می کند و همان طورکه برای حفظ منافع خود حرص می ورزد در حفظ منافع دوست خویش حریص است بلکه علاوه بر این دستور داده اند که انسان برادر دینی خود را بر خودش ترجیح دهد ومنافع او را بر مصالح خویش مقدم بدارد تا میان دوستان همدلی و همفکری و هماهنگی روحی پدید آید .

و این معانی بلند ضمن بحثهای گذشته بخوبی روشن شده و شایدبرجسته ترین چیزی که این همدلی و نزدیکی را میان دوستان مجسم می سازد همان است که امام زین العابدین (ع ) ما را بدان فراخوانده است در آن هنگام که به مردی فرمود : آیا کسی از شما دستش را در جیب یا کیسه برادر (دینی ) خود می کند و بی اجازه او آنچه را می خواهد از آن برمی دارد ؟

عرض کرد : نه ، فرمود : شما

برادر نیستید . ((763)) از امام صادق (ع ) پرسیدند : کمترین حق مؤمن بر برادر (مؤمن ) او چیست ؟

فرمود : این که چیزی را که برادر مؤمنش از او بدان محتاجتر است برای خود برنگزیند . ((764)) از داستانهای لطیفی که نقل شده این است که اباسلیمان دارانی گفته است : در عراق دوستی داشتم که در سختیها نزد او می رفتم و به او می گفتم : از دارایی خود چیزی به من بده ، و او کیسه اش را به سوی من می انداخت و من آنچه را می خواستم از آن برمی داشتم .

یک روز نزد او رفتم و گفتم : به چیزی نیازمندم ، گفت : چه مقدارمی خواهی ؟

پس از آن شیرینی برادری او از دلم بیرون رفت .

10- فراموش کردن دوست

شاید از بزرگترین جفاها و بدرفتاریها نسبت به دوست آن است که او را به هنگامی که غایب شود فراموش کنی ، زیرا فراموشی تو نشانه عدم استحکام پیوند میان تو و اوست ، چه اگر دوستی مستحکم و برادری راسخ و استوار و محبت پابرجا بود می باید صورت دوست در هر جا که باشی و به هر سو روآوری در پیش روی تو مجسم و نصب العین توباشد ، نه تو او را فراموش کنی و نه او تو را از یاد برد هر چند زمانه میان شما جدایی انداخته و یکی از شما را از دیگری دور کرده باشد .

از این رو حکیمان فراموش کردن دوست را جفای به او شمرده اند ، و جفا بزرگترین ویران کننده بنای دوستی و مهمترین عامل جدایی افکن میان

دوستان است .

از این رو ائمه اهل بیت (ع ) به ما دستور داده اند به این که دوست پیوسته جویای حال دوست خود باشدو او را فراموش نکند .

امام صادق (ع ) فرموده است : سزاوارترین دوست تو که باید او را به یاد داشته باشی کسی است که تو را فراموش نمی کند و شایسته ترین کس برای آن که به او توجه کنی کسی است که سودش برای تو و زیانش متوجه دشمن توست ، و سزاوارترین کس به این که دربرابر او شکیبایی ورزی کسی است که نسبت به وی چاره ای جز کنار آمدن با او نداری .

ترک رسیدگی به حال دوست به سبب دوری از او موجب قطع پیوند برادری است ، چنان که امیرمؤمنان (ع ) فرموده است : ترک رسیدگی به احوال دوست انگیزه بریدن ازاوست ((765)) .

از آن حضرت درباره مروت و جوانمردی پرسیدند فرمود عبارت است از اطعام طعام ، رسیدگی به حال دوستان و خودداری از آزار رسانیدن به همسایگان ((766)) .

11- طبقه بندی دوستان

مردم از حیث آغاز و پایان با همدیگر برابر و همچون دندانه های شانه اند همه از آدم (ع ) وآدم از خاک آفریده شده است .

لیکن از نظر مواهب و ویژگیها و ملکات درجات و طبقات آنها مختلف است .

دسته ای از عالمان و حکیمان و پرهیزگارانند که بالاترین طبقاتند .

دسته دیگر نادانان و فاسقان و اشرارند که در پایین ترین طبقات جای دارند .

میان این دو طبقه درجات متعدد و مراتب بسیاری است .

قرآن کریم بر این تفاوت و اختلاف تصریح فرموده است : یرفع اللّه الذین آمنوا منکم والذین

اوتوا العلم درجات ((767)) .

نیز : انظر کیف فضلنا بعضهم علی بعض وللاخره اکبر درجات واکبر تفضیلا . ((768)) نیز : ام نجعل المتقین کالفجار . ((769)) نیز : هل یستوی الذین یعلمون والذین لایعلمون ((770)) .

نیز : افمن کان مؤمنا کمن کان فاسقا لایستوون .

((771)) اکنون درباره آنچه در برابر دوستان بر انسان واجب است گمان تو چیست ؟

آیا به طور برابر با آنها رفتار کند یا اختلاف را در نظر گیرد .

اگر به طور برابر رفتار کندبی شک حق بلندپایه را انکار کرده یا به فرومایه چیزی را که استحقاق ندارد بخشیده است .

و اگراختلاف را در نظر گیرد کینه هایی بر ضد خود در دل یاران و دوستانش برانگیخته است .

بنابراین برای اصلاح این امر راه حل صحیح و رای درست چیست ؟

بی شک رای درست آن است که میان دوستان از حیث محبت قلبی تفاوت قایل شود ، چه این تفاوت برحسب صفات محبوب و ویژگیها و خصایص او امری اجتناب ناپذیر است .

همچنین از حیث ارزش و بزرگواری و احترام شخصی باید اختلاف میان آنها را در نظرگرفت و هر کدام را در حد استحقاقی که دارد مورد اکرام و احترام قرار داد .

آری اگر دوستان همه در یک جا گرد هم آمده باشند شایسته است در حفظ مظاهردوستی و روکردن و خوشامدگویی به آنها و سخن گفتن با آنان و شنیدن گفتارشان و امثال اینها که از لوازم دوستی و حقوق برادری است میان آنها تساوی را برقرار کرد .

اما اگر باهر یک از دوستان به طور جداگانه دیدار کند باید آنچه را در خور است بی کم و

کاست رعایت و حق او را ادا کند .

امام صادق (ع ) در این حدیث به همین نکته دقیق اشاره کرده و فرموده است : هرگاه افرادحاضر سه تن از مؤمنان باشند دو نفر از آنها به سخنگویی بیخ گوشی نپردازند چه این امردوست آن دو را غمگین می سازد . ((772)) نیز فرموده است : پیامبر خدا (ص ) نگاههای خود را میان اصحابش تقسیم می فرمود ، وبه این و آن به تساوی نظر می کرد . ((773)) امام موسی بن جعفر(ع ) فرموده است : هر گاه سه نفر در خانه ای باشند دو نفر از آنهابتنهایی سخن بیخ گوشی نگویند چه این امر رفیق آنها را غمگین می کند . ((774))

وصیت امیرمؤمنان (ع ) به فرزندش امام حسن (ع )

درباره معاشرت با دوستان سزاوار است ما این را به بخشی از وصیت جاوید امیرمؤمنان (ع ) به فرزندش امام حسن (ع ) پایان دهیم .

به خدا سوگند که آن بزرگترین دستور اجتماعی و برترین قانون اخلاقی است که همه مبانی عالیترین نمونه دوستی را در برگرفته و برای برقراری برادری و دوستی صادقانه راهی روشن ترسیم کرده به طوری که هر کس خواهان زندگی اجتماعی سعادتمندانه است از تدبر در معانی و عمل به محتوای آن بی نیاز نیست .

فرموده است : خود را وادار کن بر پیوستن به دوست خویش به هنگام جدایی او ، و برمهربانی و دوستی به هنگام روی گردانیدن او ، و بر بخشش در وقت بخل ورزی او ، و برنزدیکی به هنگام دوری جستن او ، و بر نرمی هنگام درشتی کردن او ، و بر عذر در وقت بدکرداری او تا

آن جا که گویا تو او را بنده ای و او را بر تو نعمتی است .

و زنهار از این که این روش را در غیر جای خود به کار بری یا نسبت به کسی که شایستگی آن را ندارد به جا آوری .

دشمن دوستت را به دوستی مگیر تا به دوست خود دشمنی کرده باشی .

خدعه و فریب به کار مبر که این خوی فرومایگان است .

برای دوستت پند را خالص وبی آلایش کن خواه (اندرز تو نزد او) نیکو باشد یا زشت .

و در همه احوال به او کمک کن .

و با او باش در هر جا که باشد .

خواهان مجازات دوست خود مباش هر چند بر دهنت خاک بپاشد .

به دشمنت احسان و نیکی کن که آن شیرین تر از پیروزی است .

خشم راکم کم فرو ده چه من آشامیدنی شیرینتر و گواراتر از آن در پایان ندیدم .

با شک از دوستت مبر و پیوندت را با او بی آن که خشنودی او را بخواهی قطع مکن .

در برابر کسی که با تودرشتی می کند نرم باش چه زود باشد که با تو از در نرمی درآید .

چقدر زشت است بریدن پس از پیوند ، و جفا و بدرفتاری پس از رفاقت و برادری ، و دشمنی پس از دوستی ، و خیانت نسبت به کسی که تو را امین دانسته ، و عمل بر خلاف گمان کسی که به توامیدوار بوده است ، و خیانت به کسی که به تو اعتماد کرده است .

و اگر خواستی ازدوست خود ببری جای مقداری از دوستیت را باقی گذار که اگر روزی مایل شود

بدان بازگردد و کسی که به تو گمان نیکی دارد گمان نیک او را تحقق ده .

و حق دوست خود رابه اطمینان دوستی میان تو و او تباه مکن زیرا آن که حقش را تباه کرده ای دوست تونیست .

و نباید خانواده ات به سبب تو بدبخت ترین مردم باشند ، و به کسی که از تو دوری می جوید رغبت مکن ، و از آن که به تو رغبت دارد در صورت امکان معاشرت از اودوری مجوی ، و نباید دوستت بر بریدن از تو و بدی کردن به تو و بخل ورزیدن نسبت به تو و کوتاهی در فضل و بخششش از تو تواناتر باشد به این که به او بپیوندی و به وی احسان کنی و درباره او بذل و بخشش روا داری .

نباید ستم ستمکار بر تو گران آید چه او به زیان خود و سود تو می کوشد و پاداش کسی که تو را خشنود می کند بدی کردن به او نیست ((775)) .

در این جا زمام قلم را می کشیم چه گمان می کنیم ما خواننده عزیز را به گنجینه علمی وثروت اخلاقی بی مانندی آگاه کرده ایم که پیش از این در لابه لای کتابها پراکنده و بر روی صفحات کتب دستخوش تباهی بوده است .

این سرمایه بزرگ یکی از آثار خیر خاندان پاک پیامبر(ص ) و احسان آنها بر امت اسلامی بلکه همه جوامع بشری است ، و چقدر آثارخیر آنها زیاد و احسان آنها بسیار و حق آنها بزرگ است ، اما بیشتر مردم ناسپاسند ، و اگربه حق آنها ایمان آورند و از مخالفت با

آنان بپرهیزند خداوند ابواب برکات خود را ازآسمان و زمین به روی آنها خواهد گشود ، لیکن آنها را تکذیب کردند و خداوند آنها را به کیفر اعمالشان مجازات کرد .

و آخر دعوانا ان الحمد للّه رب العالمین ((776))

منابع

قرآن کریم ، کتاب جاوید خداوند .

نهج البلاغه ، امام امیرالمؤمنین (ع ) .

رساله حقوق ، امام زین العابدین (ع ) عیون اخبارالرضا(ع ) ، شیخ صدوق .

مصادقه الاخوان ، شیخ صدوق .

ثواب الاعمال و عقاب الاعمال ، شیخ صدوق .

بحارالانوار ، مجلسی .

مکارم الاخلاق ، ابی نصرحسن طوسی .

مشکاه الانوار ، ابی الفضل علی طبرسی .

کنز الفوائد ، کراجکی .

جامع السعادات ، نراقی .

احیاء العلوم ، غزالی .

ارشاد القلوب ، دیلمی .

جامع الاحادیث ، ابی محمد قمی .

وافی ، ملامحسن فیض .

تحف العقول ، ابی محمد حسن حرانی الصداقه والصدیق ، ابی حیان توحیدی .

کشف الغمه ، ابی الفتح اربلی .

مجمع البحرین ، شیخ فخرالدین طریحی .

المواعظ العددیه ، سید محمد حسینی عاملی .

الدرر اللامعه ، سید محمد باقر موحدابطحی .

الاصول السته عشر ، گروهی از دانشمندان .

خصائص الشیعه ، سید محمد مهدی قزوینی .

اعیان الشیعه ، سید محمد امین .

انیس النفس ، شیخ نظرعلی حائری .

جوامع الاداب ، شیخ جمال الدین دمشقی .

لباب الاداب ، اسامه بن منقذ .

الاخلاق والواجبات ، شیخ عبدالقادر غربی .

الامام الصادق (ع ) ، شیخ محمد حسین مظفر الحسن بن علی (ع ) کامل سلیمان .

الخلق الکامل ، محمداحد جادالمولی .

اخلاق آل محمد(ص ) شیخ موسی سبتی .

خلق المسلم ، محمد غزالی .

حکم الامام علی (ع ) ، لکورینلوس .

السعاده والسلام ، لرد افبری .

آئین دوست یابی ، دیل

کارنگی .

پی نوشتها

1-100

1- حجرات /10: مؤمنان برادر یکدیگرند, میان دو برادر خود صلح برقرار سازید, و تقوای الهی پیشه کنید تامشمول رحمت او شوید.

2- آل عمران /103: و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید و نعمت (بزرگ ) خدا را بر خودتان به یاد آورید که چگونهع دشمن یکدیگر بودید و او در دلهای شما الفت ایجاد کرد و به برکت نعمت او برادرشدید, و شما بر لب حفره ای از آتش بودید و خداوند شما را از آن رهایی داد.

3- انفال /62 و 63: ...او همان کسی است که تو را با یاری خود و مؤمنان تقویت کرد و در میان دلهای آنهاالفت برقرار ساخت , اگر همه آنچه را در روی زمین است صرف می کردی که در میان دلهای آنها الفت نیفکنی نمی توانستی لیکن خداوند میان آنها الفت ایجاد کرد.

4- فصلت /34: ...بدی را با نیکی دفع کن تا دشمنان سرسخت همچون دوستان گرم و صمیمی شوند.

5- زخرف /67: دوستان در آن روز دشمن یکدیگرند جز پرهیزگاران .

6- آل عمران /159:.. .و اگر خشن و سخت دل بودی از پیرامون تو پراکنده می شدند.

7- این کتاب به نام آئین دوستیابی به فارسی ترجمه شده است .

8- حجرات / 13: ای مردم ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و تیره ها و قبیله ها قرار دادیم تا یکدیگر رابشناسید, هرآینه گرامیترین شما نزد خداوند پرهیزگارترین شماست .

9- مائده / 2: و در راه نیکی و پرهیزگاری به یکدیگر کمک کنید.

11- انفال / 46: و نزاع نکنید که سست می شوید و قدرت و شوکت شما از

میان می رود.

12- حجرات / 10: مؤمنان برادر یکدیگرند بنابراین میان دو برادر خود صلح برقرار سازید.

13- احزاب 33/: جز این نیست که خداوند می خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملا شما راپاک سازد.

14- مستدرک , 8/451, بحارالانوار, 74/149.

15- مستدرک الوسائل , 8/323, احیاء علوم الدین , 2/110.

16- مستدرک , 8/450, جامع السعادات , 2/255 و 3/196.

17- بحارالانوار, 69/240, بحارالانوار, 74/152.

18- بحارالانوار, 69/242, جامع السعادات , 3/183.

19- احیاء علوم الدین , 2/109.

20- زخرف /67: دوستان در آن روز دشمن یکدیگرند جز پرهیزگاران .

21- بحارالانوار, 74/167.

22- بحارالانوار, 78/56.

23- بحارالانوار, 69/238.

24- بحارالانوار, 78/252.

25- بحارالانوار, 74/397.

26- بحارالانوار, 78/232.

27- مصادقه الاخوان , 1/41, بحارالانوار, 74/152.

28- بحارالانوار, 71/398 و 69/250.

29- بحارالانوار, 69/250.

30- جامع السعادات , 275.

31- اصول کافی , 2/102.

32- الحکم من کلام امیرالمؤمنین , 1/484.

33- الحکم , 1/484.

34- بحارالانوار, 74/164.

35- بحارالانوار, 71/275.

36- من لایحضره الفقیه , 1/176.

37- بحارالانوار, 75/251.

38- اصول کافی , 2/179.

39- الحکم , 1/137, نهج البلاغه صبحی صالح /470.

40- تحف العقول /213.

41- بحارالانوار,78/175.

42- شعراء/ 101: (افسوس که امروز) شفاعت کنندگانی برای ما نیست و نه دوست گرم و پرمحبتی .

43- مصادقه الاخوان / 46.

44- بحارالانوار, 78/232.

45- بحارالانوار, 58/167.

46- مصادقه الاخوان /46.

47- مصادقه الاخوان /46.

48- مصادقه الاخوان /46.

49- مصادقه الاخوان /74.

50- نهج الفصاحه /624.

51- بحارالانوار, 71/282.

52- بحارالانوار, 75/358.

53- ثواب الاعمال و عقاب الاعمال /182, مسندالامام الرضا(ع ), 299.

54- اصول کافی , 2/192.

55- مصادقه الاخوان , /34.

56- الحکم , 1/470.

57- بحارالانوار, 74/234 و 71/237.

58- بحارالانوار, 75/231.

59- تا می توانی دوستان خود را زیاد کن , همانا آنها گنجها و پشتوانه اند به هنگامی که از آنها کمک خواسته شود.

60- هزار دوست و

رفیق زیاد نیست و یک دشمن بسیار زیاد است .

61- مصادقه الاخوان /42.

62- تحف العقول /28.

63- بحارالانوار, 1/175.

64- تحف العقول , /205.

65- بحارالانوار, 75/202.

66- بحارالانوار, 71/186.

67- بحارالانوار, 74/100, الزخرف /47.

68- بحارالانوار, 74/84.

69- بحارالانوار,71/185.

70- بحارالانوار, 70/311.

71- بحارالانوار, 74/189,71/189.

72- اصول کافی ,2/239.

73- تحف العقول /25, بحارالانوار, 77/140.

74- بحارالانوار, 1/160.

75- الحکم , 2/7.

76- الحکم , 2/322.

77- الحکم ,2/322.

78- الحکم , 1/547.

79- الحکم , 1/453.

80- الحکم , 1/83.

81- الحکم , 2/553.

82- اصول کافی , 2/638.

83- الحکم , 1/407 .

84- بحارالانوار 33/586.

85- بحارالانوار, 32/539.

86- تحف العقول / 205.

87- مصادقه الاخوان , ج /50, 1/050 .

88- امالی الصدوق /27.

89- اصول کافی , 1/39.

90- تحف العقول /274 , بحارالانوار, 71/186.

91- بحارالانوار, 76/267.

92- بحارالانوار, 71/186.

93- نهج الفصاحه , /624.

94- بحارالانوار, 71/186.

95- اصول کافی , 2/637.

96- شعراء /100: برای ما هیچ شفاعت کننده ای نیست و؟ نه دوست گرم و پرمحبتی .میزان الحکمه 1/44.

97- ثواب الاعمال و عقاب الاعمال , /182.

98- بحارالانوار, 71/199 مضمون .

99- بحارالانوار, 75/10 و 78/10.

100- بحارالانوار, 71/194.

101-200

101- اصول کافی , 2/375.

102- نهج الفصاحه , /624.

103- بحارالانوار, 71/195.

104- بحارالانوار, 71/192.

105- بحارالانوار, 42/203.

106- بحارالانوار,71/191.

107- بحارالانوار, 71/191.

108- بحارالانوار, 71/191.

109- بحارالانوار, 75/367.

110- الحکم , 1/570.

111- همان ماخذ,/177.

112- همان ماخذ /178.

113- بحارالانوار, 75/82.

114- الحکم , 1/557, الغرر/203 .

115- الحکم ,2/178,الغرر332.

116- بحارالانوار, 71/187.

117- الحکم , 2/23.

118- الحکم , 2/322 , تحف العقول /151 ,بحارالانوار, 77/291.

119- بحارالانوار,77/271 و 78/64.

120- مصادقه الاخوان , 1/78.

121- بحارالانوار, 75/190.

122- تحف العقول /116.

123- مصادقه الاخوان /80.

124- الحکم ,1/318 ,الغرر/75.

125- تحف العقول /250مصادقه الاخوان /78.

126- پس با نادانان رفاقت مکن و سخت از او بپرهیز.

127- چه بسا نادان که هرگاه که دانا با او رفاقت کرد دانا را نابود ساخت .

128- انسان

با انسانی که با او گام بر می دارد سنجیده می شود.

129- و برای انسان با انسان دیگر معیارها و شباهتهایی است .

130- و دل را بر دل دلیل و راهنمایی است به هنگامی که او را دیدار می کند.

131- محمد /22: اما اگر روگردان شوید آیا جز این انتظار می رود که در زمین فساد و قطع رحم کنید .آنها کسانی هستند که خداوند از رحمت خویش دورشان ساخته گوشهایشان را کر و چشمهایشان را کور کرده است .

132- رعد /25: آنها که میثاق الهی را پس از محکم کردن می شکنند و پیوندهایی را که خدا دستور برقراری آن راداده قطع و در روی زمین فساد می کنند لعنت و بدی (و مجازات ) سرای آخرت برای آنهاست .

133- بقره /27: آنانی که پیمان خدا را پس از آن که محکم ساختند می شکنند و پیوندهایی را که خدا دستور داده برقرار سازند قطع و در جهان فساد می کنند آنها زیانکارانند.

134- بحارالانوار, 71/197.

135- امالی شیخ مفید, 1/203.

136- بحارالانوار71/192.

137- بحارالانوار, 74/196.

138- بحارالانوار,71/196.

139- اختصاص شیخ مفید, 1/230.

140- بحارالانوار, 72/367.

141- تحف العقول ,235.

142- بحارالانوار, 84/ 103

143- تحف العقول , /233.

144- بحارالانوار,1/145 مستدرک , 12/197.

145- الکافی ,8/168.

146- بحارالانوار,97/88.

147- منافقون /4: خداوند آنان را بکشد چگونه روی می گردانند و از حق منصرف می شوند.

148- بحارالانوار, 1/155.

149- الحکم , 2/143.

150- تنهایی انسان بهتر است از این که نزد او همنشین بد باشد.

151- و همنشین راستین بهتر از نشستن به تنهایی است .

152- مجموعه ورام , 2/25.

153- مجادله /22: هیچ گروهی را که ایمان به خدا و روز قیامت دارد نمی یابی که با دشمنان خدا و پیامبرش

دوستی کنند هر چند پدران یا فرزندان یا برادران یا خویشاوندان آنها باشند.

154- نجم /29: پس از آنهایی که از ذکر ما روی می گردانند و جز زندگی مادی دنیا را نمی طلبند اعراض کن .

155- با انسان مورد اعتماد همنشین باش تا از مصاحبت با او بهره مند شوی , چه طبع از هر همنشین کسب تاثیرمی کند.

156- و آن مانند باد است که بر هر چه بوزد از آن می گیرد, چه متعفن و بدبو و چه پاکیزه و خوشبو.

157- اگر در میان گروهی باشی با نیکان آنها رفاقت کن , و با فرومایه همنشین مباش که با پست پست می شوی .

158- از چگونگی مرد مپرس و از این که همنشین او کیست بپرس , زیرا هر همنشینی به همنشین خود تاسی می کند.

159- مصادقه الاخوان , /30.

160- دوستان به هنگام رفاه و آسودگی بسیارند, و هرگاه دچار گرفتاری شدی اندک خواهند بود.

161- در همه عمر به رشته دوستی او چنگ زن , و چقدر او ازنظر برادری و دوستی گرامی است .

162- فروع کافی ,5/258.

163- وسائل الشیعه , 12/210.

164- بحارالانوار,74/87.

165- تحف العقول , /55.

166- امالی شیخ طوسی ,1/120.

167- وسائل الشیعه , 8/540.

168- روضه کافی ,8/23.

169- بحارالانوار, 78/111.

170- فروع کافی ,4/286.

171- بحارالانوار,1/116.

172- بحارالانوار,71/231.

173- خصال شیخ صدوق ,2/351.

174- الحکم ,2/235 ,الغرر/351.

175- بحارالانوار, 41/53 و 71/157.

176- تحف العقول /191.

177- مستدرک الوسائل , 9/40.

178- جامع السادات , 2/190.

179- اصول کافی , 2/169.

180- مصادقه الاخوان , /30.

181- مصادقه الاخوان , /38.

182- وسائل الشیعه , 12/122.

183- اصول کافی ,2/169.

184- مستدرک الوسائل ,7/212.

185- بحارالانوار,80/246.

186- بحارالانوار.71/192.

187- مصادقه الاخوان , 1/42.

189- بحارالانوار,10/97.

190- بحارالانوار, 74/414.

191- الحکم , 2/95.

192- اصول کافی ,

2/166.

193- بحارالانوار, 71/268.

194- بحارالانوار,71/224.

195- اصول کافی ,2/167.

196- کنزالعمال , جلد 1/149.

197- بحارالانوار, 71/265.

198- مصادقه الاخوان 48.

199- بحارالانوار,71/177.

200- الحکم , 1/33, بحار, 71/165.

201-310

201- بحارالانوار, 74/168.

202- مصادقه الاخوان , /82, تحف العقول /265, بحار, 72/173.

203- از دشمنت یک بار بپرهیز, و از دوستت هزار بار بر حذر باش .

204- چه بسا دوستت دگرگون شود, پس به آنچه تو را زیان می رساند داناتر است .

205- فرقان /34:.. .آنها بدترین محل را دارند و گمراهترین افرادند.

206- و دوستی دارم که دوستی او همانند پیچش شکم است , با من دوستی می کند مانند دوستی گرگ باچوپان .

207- مرا می ستاید خدابه او پاداش خیر دهد, ستایش او مانند ستایش هند از روح بن زنباع است .

208- مصادقه الاخوان /30.

209- تحف العقول /178.

210- بحارالانوار, 78/238.

211- بحارالانوار, 78/239.

212- بحارالانوار, 75/105.

213- الحکم , 2/161, الغرر /334.

214- الحکم , 2/171, الغرر /332.

215- الحکم , 2/435 .این حدیث در نهج البلاغه بدین گونه آمده است : فی تقلب الاحوال علم جواهرالرجال (دردگرگونی احوال گوهر مردان دانسته می شود).

216- بحارالانوار, 71/164.

217- روضه کافی , 8/176.

218- تحف العقول , /297, بحارالانوار, 1/155.

219- شناخت من نسبت به مردم و آزمایش درازمدت من از رفیقان یکی پس از دیگری , مرا به مردم بی رغبت کرده است .

220- روزگار دوستی به من نشان نداد جز این که او در آغاز مرا خرسند و در پایان غمگین و بدحال ساخت .

221- و او را برای رفع بلیه ای از بلاهای روزگار فرا نخواندم جز این که او خود یکی از بلاهای روزگارم گردید.

222- تحف العقول /215.

223- بحارالانوار, 71/182.

224- تحف العقول , /233.

225- بحارالانوار, 75/235.

226- تحف العقول ,

/265.

227- بحارالانوار, 71/173.

228- تحف العقول , /274.

229- بحارالانوار, 75/239.

230- بحارالانوار, 71/180.

231- بحارالانوار, 71/165.

232- اصول کافی , 2/672, مصادقه الاخوان , /36.

233- بحارالانوار, 75/10.

234- بحارالانوار, 94/291.

235- بحارالانوار, 71/182.

236- بحارالانوار, 71/182.

237- تحف العقول , /265.

238- بحارالانوار, 75/80.

239- بحارالانوار, 75/380, 71/182, 71/180, 75/379, 75/371.

240- بحارالانوار, 71/355.

241- بحارالانوار, 71/354.

242- اصول کافی , 2/177.

243- بحارالانوار, 71/350.

244- اصول کافی , 2/186.

245- وسائل الشیعه , 14/586.

246- مصادقه الاخوان , 1/56.

248- اصول کافی , 2/175.

249- اصول کافی , 2/176.

250- مصادقه الاخوان , /56.

251- مصادقه الاخوان , /58.

252- بحارالانوار, 75/201.

253- اصول کافی , 2/181, بحارالانوار, 76/28.

254- تحف العقول , /38.

255- مصادقه الاخوان , /58.

256- اصول کافی , 2/180.

257- بحارالانوار, 73/27.

258- بحارالانوار, 76/28.

259- بحارالانوار, 68/15.

260- وسائل الشیعه , 12/223.

261- اصول کافی , 2/182, بحارالانوار, 76/42.

262- بحارالانوار, 76/33.

263- بحارالانوار, 5/323.

264- ق /18.

265- بحارالانوار, 76/35.

266- بحارالانوار, 72/45.

267- بحارالانوار, 7/44.

268- بحارالانوار, 77/166.

269- فروع کافی , 5/143.

271- بحارالانوار, 74/108 و 84/3.

272- فصلت /34:.. .تا آن که میان تو و او دشمنی است همچون دوستی کریم و صمیمی شود.

273- تحف العقول /32.

274- اصول کافی , 2/643.

275- اصول کافی , 2/642.

276- اصول کافی , 2/103.

277- مصادقه الاخوان , /78.

278- بحارالانوار, 71/288.

279- الحکم , 1/351, تحف العقول , /202.

280- الحکم , 1/351, الغرر /24.

281- بحارالانوار, 75/57.

282- وسائل الشیعه , 1/589.

283- بحارالانوار, 75/176.

284- مصادقه الاخوان , /52.

285- بحارالانوار, 77/234.

286- بحارالانوار, 71/171.

287- اصول کافی , 2/103.

288- مصادقه الاخوان , /52 .اصول کافی , 2/206.

289- مستدرک الوسائل , 8/32.

290- اصول کافی , 2/638.

291- بحارالانوار, 75/176.

292- من مشتاق سایه دوستی هستم , که اگر بر او خشم آورم همدردی و همدلی کند.

293- من معذورم از انسانی که چه جفا کنم بر او و چه فرمانبردار او

شوم با من صفا و همدلی ندارد.

294- این کتاب به نام آیین دوست یابی به فارسی ترجمه شده است .

295- بحارالانوار, 78/229.

296- جامع السعادات , 1/360.

297- بحارالانوار, 78/9.

298- بحارالانوار, 78/9.

299- جامع السعادات , 1/361.

301- جامع السعادات , 1/364.

302- جامع السعادات , 1/362, بحارالانوار, 72/117.

303- بحارالانوار, 7/167.

304- بحارالانوار, 71/187, 72/196.

305- الحکم , 2/231.

306- بحارالانوار, 75/176.

307- اصول کافی , 2/170.

308- اصول کافی , 2/361.

310- حجرات /12: ای کسانی که ایمان آورده اید از بسیاری از گمانها بپرهیزید, چه برخی از گمانها گناه است .

311-420

311- الحکم , 2/418, الغرر /271.

312- الحکم , 2/466.

313- مصادقه الاخوان , /72.

314- الحکم , 1/33, الغرر, /45.

315- الحکم , 2/161, الغرر, /333.

316- اصول کافی , 2/672.

317- بحارالانوار, 72/172.

318- بحارالانوار, 77/91.

319- الحکم , 2/161, الغرر, /333.

320- بحارالانوار, 74/89.

321- نور /19: کسانی که دوست دارند زشتیها در میان مردم با ایمان شیوع یابد عذاب دردناکی برای آنها در دنیاو آخرت است .بحارالانوار, 72/255, 72/214.

322- الحکم , 2/201, الغرر, /341.

323- تحف العقول , /214.

324- وسائل الشیعه , 12/23.

325- بحارالانوار, 71/177.

326- از دشمنت یک بار بپرهیز و از دوستت هزار بار برحذر باش .

327- چه بسا دوستت دشمن شود, پس به آنچه تو را زیان می رساند داناتر است .

328- بپرهیز از دوستی منافق که تلخی را با شیرینی می آمیزد.

329- او در روزگار دوستی گناهانت را برای دشمنی با تو ضبط می کند.

330- بحارالانوار,84/166 و 74/166.

331- مصادقه الاخوان /72.

332- کنزالفوائد, 1/98, بحارالانوار, 71/166.

333- بحارالانوار, 74/181.

334- بحارالانوار, 71/166.

335- اصول کافی , 2/643.

336- بحارالانوار, 44/139.

337- مصادقه الاخوان , /82.

338- مصادقه الاخوان , /82.

339- مصادقه الاخوان , /82.

340- بحارالانوار, 72/214.

341- و کیست که همه خویهای او رضایت بخش

باشد, برای بزرگواری انسان همین بس که عیبهایش را بشمارد.

342- احیاء علوم الدین , 2/138.

343- بحارالانوار, 75/278.

344- آیا در جستجوی دوستی هستی که در او عیبی نباشد و کدام کس است که در او عیبها نیست .

345- اصول کافی 2/651.

346- بحارالانوار, 10/97.

347- بحارالانوار, 75/65.

348- الرعد /22: با نیکی بدی را دفع می کنند.

349- الحکم , 2/5.

350- الحکم , 1/132.

351- الحکم , 1/50.

352- بحارالانوار, 71/180.

353- الحکم , 1/50.

354- بحارالانوار, 75/369.

355- بحارالانوار, 74/192.

356- اصول کافی , 2/355.

357- همان ماخذ /355.

358- همان ماخذ /652.

359- بحارالانوار, 75/71.

360- بحارالانوار, 78/379.

361- دوستت را بر گناهانش معذور بدار, و بر عیبهایش پرده بکش .

362- بر بهتان نابخردان شکیبا باش , همچنین در برابر زمانه و حوادث آن .

363- از راه بخشش از دادن پاسخ خودداری کن , و ستمکار را به کسی که حسابگر اوست واگذار.

364- من از دوست دوری می گزینم , و به او نشان می دهم که اسبابی موجب دوری گرفتن من از اوست .

365- درباره او معتقدم که اگر به او گله کنم او را گستاخ کرده ام , و نظرم نسبت به او این است که ترک گله گله است .

366- هرگاه به نادانی زورگو دچار شوم , که کارهای ممنوع را درست و خوب می داند.

367- من با خاموشی خود به اوکمک می کنم و بسا, خاموشی از پاسخ پاسخ باشد.

368- من با کینه توز مسالمت کرده او را مغلوب می کنم , و با تحمل عفو بار سنگینی بر دوش او می نهم .

369- کسی که بدیهای دشمنش را با احسان دفع نمی کند, از سرچشمه والایی گفتار اخذ نکرده است .

370- و هنگامی که

دوستم بخواهد بر من خشم گیرد و بر اثر کینه توزی آب دهنم را گلوگیرم کند.

371- من گناهانش را می بخشم و از او در می گذرم , از بیم آن که مبادا بدون دوست زندگی کنم .

372- هر گاه تو در همه کارها از دوستت گله کنی , کسی را نخواهی یافت که از او گله نکنی .

373- پس تنها زندگی کن و یا به دوستت بپیوند, چه او گاهی گناه و گاهی از آن دوری می کند.

374- عذر نزد مردم بزرگوار پذیرفته است .بحارالانوار, 74/213.

375- احیاءعلوم الدین , 2/129.

376- بحارالانوار, 38/144.

377- اصول کافی , 2/369.

378- اصول کافی , 2/369, تحف العقول , /20.

379- الحکم , 1/167, تحف العقول , /112.

380- هر گاه از سوی دوستی نسبت به تو لغزشی روی داد, تو برای لغزش او عذری را چاره جویی کن .

381- اگر روزی دوستی از تقصیر خود برادرانه , اقرار به کوتاهی خود پوزش خواست .

382- او را از جفای خود مصون بدار و عفو کن , چه عفو روش هر آزاده ای است .

383- بحارالانوار, 71/180 و 74/180.

384- وسائل الشیعه , 11/573.

385- مصادقه الاخوان , /60.

386- مصادقه الاخوان , /62.

387- مصادقه الاخوان , /62, بحارالانوار, 74/194.

388- اصول کافی , 2/188.

389- مصادقه الاخوان , /62.

390- بحارالانوار, 75/280.

391- مستدرک الوسائل , 12/24.

392- بحارالانوار, 71/284, ثواب الاعمال , /181.

393- مصادقه الاخوان , /62.

394- بحارالانوار, 71/305.

395- امالی شیخ مفید, /238.

396- وسائل الشیعه , 1/123.

397- نجدت هم به معنای دلیری و هم به معنای کمک کردن و یاری دادن است .

398- بحارالانوار, 73/44.

399- بحارالانوار, 72/22 و 72/20.

400- وسائل الشیعه , 12/293.

401- بحارالانوار, 74/98.

402- جامع السعادات , 2/299.

403-

بحارالانوار, 74/89.

404- جامع السعادات , 2/299.

405- فتح /23 .هرگز در سنت الهی تغییری نخواهی یافت .

406- الحکم , 2/78 و غرر /125 .ن مضمون

407- الحکم , 2/78, الغرر, /225.

408- الحکم , 1/72.

409- الحکم , 1/134, بحارالانوار, 77/419.

410- چقدر دوستان به هنگامی که آنها را می شماری زیادند و لیکن آنها در بلاها و بدبختیها اندکند.

411- خداوند به سختیها همه نوع خوبی را پاداش دهد که من به وسیله آنها دوست را از دشمن شناختم .

412- هیچ خوبی در دوستی انسان متلون نیست , او به هر سو که باد می وزد مایل می شود.

413- مصادقه الاخوان , /82.

414- شعراء /101: (افسوس که امروز) شفاعت کنندگانی برای ما وجود ندارد و نه دوست گرم و با محبتی .

415- فرقان /28 و 29: ای وای بر من کاش فلان (شخص گمراه ) را دوست خود انتخاب نکرده بودم , او مرا از یادحق گمراه ساخت پس از آن که آگاهی به سراغ من آمده بود.

416- بحارالانوار, 71/285.

417- مصادقه الاخوان , /38.

418- اصول کافی , 2/193 وبحارالانوار, 74/192.

419- امالی شیخ مفید, 2/493.

420- حجرات /10: مؤمنان برادر یکدیگرند.

421-530

421- بحارالانوار, 74/311.

422- ثواب الاعمال و عقاب الاعمال /339.

423- ثواب الاعمال و عقاب الاعمال /320.

424- ثواب الاعمال و عقاب الاعمال /341.

425- ثواب الاعمال و عقاب الاعمال /178.

426- مصادقه الاخوان /55 و تحف العقول /26.

427- کنزالعمال خ /737, میزان الحکمه 9/35.

428- الحکم , 2/185, الغرر /335.

429- بحارالانوار, 74/363.

430- الحکم , 2/19, تحف العقول /204.

431- مصادقه الاخوان /68, بحار, 71/315, وسائل الشیعه , 10/550.

433- تحف العقول /158 , 434- بحارالانوار, 75/121.

435- مصادقه الاخوان /62.

436- اصول کافی , 2/195.

437- مصادقه الاخوان /36.

438- بحارالانوار /324.

439-

بحارالانوار, 71/332.

440- اصول کافی , 2/196.

441- تحف العقول /119.

442- بحارالانوار, 75/281.

443- بحارالانوار, 78/239.

444- مصادقه الاخوان /52.

445- اصول کافی , 2/ 193

446- مصادقه الاخوان /68, بحار, 71/334.

447- بحارالانوار, 7/287.

448- اصول کافی , 2/672.

449- ثواب الاعمال و عقاب الاعمال /179.

450- بحارالانوار, 71/322 و 74/322.

451- انبیاء, /103, و فرشتگان به استقبالشان می روند (و می گویند) این همان روزی است که به شما وعده داده می شد.

452- مصادقه الاخوان , 78.

453- اصول کافی ,2/198.

454- بحارالانوار, 78/12.

455- اصول کافی , 2/366.

456- تحف العقول /368.

457- بحارالانوار, 71/166.

458- بحارالانوار, 71/238 و 71/238.

459- کسی که بزرگان را احترام کند او را احترام خواهند کرد, و آن که بزرگان را تحقیر کند هرگز احترام نخواهدیافت .

460- من لایحضره الفقیه , 4/16.

461- اصول کافی , 2/206.

462- ثواب الاعمال و عقاب الاعمال , 2/339.

463- بحارالانوار, 71/225.

464- اصول کافی , 2/173.

465- بحارالانوار, 71/287.

466- اصول کافی , 2/672, بحار, 75/253.

467- بحارالانوار, 71/227, بحارالانوار, 72/138.

468- بحارالانوار, 75/249 و 78/249.

469- بحارالانوار, 71/287.

470- بحارالانوار, 78/233.

471- تحف العقول , /223.

472- بحارالانوار, 75/127 و 75/8, احیاءعلوم الدین , 2/142.

473- الحکم , 1/45, الغرر /66.

474- بحارالانوار, 75/127 و 75/8.

475- فصلت /35:

476- بحارالانوار, 75/127 و 75/8, احیاءعلوم الدین , 2/142.

477- برادر راستین تو کسی است که با تو باشد, و کسی است که به خودش ضرر زند تا به تو سود رساند.

478- و کسی است که هرگاه حوادث زمانه رخنه در کارت پدید آورد, در راه تو نابسامان شود تا به وضع تو سامان دهد.

479- الحکم , 1/477, تحف العقول , /477, بحار, 75/64 و 78/64.

480- الحکم , 2/497, تحف العقول 173 , 481- اصول کافی , 2/148.

482- وسائل الشیعه , 12/122.

483- بقره /207:

برخی از مردم جان خود را در برابر خشنودی خدا می فروشند و خداوند نسبت به بندگانش مهربان است .

484- حشر /9:.. .و آنها را بر خود مقدم می دارند هر چند سخت فقیر باشند.

485- بحارالانوار, 19/39 و 6/19.

486- حشر, /9: و کسانی که در دارالهجره و در خانه ایمان (سرزمین مدینه ) پیش از مهاجران مسکن گزیدند آنهاکسی را که به سویشان هجرت کرده دوست می دارند و در دل خود نیازی به آنچه به مهاجران داده شده احساس نمی کنند و آنها را بر خود مقدم می دارند هر چند سخت فقیر باشند.

488- تحف العقول /368.

489- بحارالانوار,71/270.

490- بحارالانوار, 71/282.

491- مجموعه ورام , 2/25.

492- بحارالانوار, 71/160.

493- اصول کافی , 2/163, بحارالانوار, 71/358.

494- الحکم , 2/359, الغرر /266.

495- تحف العقول , /55.

496- بحارالانوار,74/287.

497- اصول کافی , 2/638.

498- بحارالانوار, 72/66 و 72/175 و 72/183.

499- اصول کافی , 2/208.

500- اصول کافی , 2/362.

501- تحف العقول , /193.

502- بحارالانوار, 71/187.

503- تحف العقول , /340, بحارالانوار, 78/358.

504- تحف العقول /193.

505- بحارالانوار, 65/65,65/80, 65/149 و 75/281.

506- بحارالانوار, 75/101 و 91/254.

507- بحارالانوار, 1/155 و 72/105.

508- بحارالانوار, 75/212, اصول کافی , 2/263.

509- بحارالانوار, 75/212, اصول کافی , 2/263, و 72/104 و 74/192.

510- تحف العقول , /193.

511- بحارالانوار, 2/25.

512- وسائل الشیعه , 12/42.

513- بحارالانوار, 1/155, 75/313 و 78/313.

514- تحف العقول ,/193.

515- علل الشرایع , 2/559.

516- بحارالانوار, 75/102 و 91/253.

517- فروع کافی , 4/63.

518- بحارالانوار,71/182, (مضمون ) و 71/179, احیاءعلوم الدین , 2/125.

519- مکارم الاخلاق , /470.

520- مصادقه الاخوان , /72.

521- بقره /260:. .پروردگارا به من نشان بده چگونه مردگان را زنده می کنی : فرمود: مگر ایمان نیاورده ای , عرض کرد چرا,

ولی می خواهم دلم آرامش یابد...

522- اصول کافی , 2/644.

523- الحکم , 1/558, الغرر /25.

524- احیاءعلوم الدین , 2/130.

525- وسائل الشیعه , 7/109, احیاءعلوم الدین , 2/130.

526- ثواب الاعمال و عقاب الاعمال /184, وسائل الشیعه , 7/109.

527- اصول کافی , 2/507.

528- بحارالانوار, 74/47.

529- بحارالانوار, 71/222.

530- جامع السعادات , 2/255.

531-640

531- مصادقه الاخوان /38.

532- اصول کافی /175.

533- اصول کافی , 2/187.

534- مصادقه الاخوان , /34.

535- بحارالانوار, 71/355.

536- تحف العقول , /307.

537- مصادقه الاخوان , /32, بحارالانوار, 71/260.

538- بحارالانوار, 71/280 و 75/140.

540- بحارالانوار,72/43.

541- بحارالانوار, 77/160.

542- وسائل الشیعه , 20/39.

543- بحارالانوار, 74/248 و 77/249.

544- بحارالانوار, 41/139 و 44/139.

545- بحارالانوار, 71/155.

546- بحارالانوار, 1/108.

547- بحارالانوار, 72/43 و 72/44.

548- بحارالانوار, 78/379.

549- الحکم , 2/453, بهج البلاغه ابن ابی الحدید, 20/311.

550- المواعظ, /126.

551- بحارالانوار,73/295.

552- نحل /90: خداوند به عدل و احسان ...فرمان می دهد.

553- نحل /128: خداوند با کسانی است که تقوا پیشه می کنند و کسانی که نیکوکارند.

554- آل عمران /134: و خداوند نیکوکاران را دوست می دارد.

555- مصادقه الاخوان ,55, تحف العقول , /26.

556- بحارالانوار, 74/411.

557- به مردم نیکی کن تا دلهای آنها را بنده خود سازی , دیر زمانی است که احسان انسان را به بندگی گرفته است .

558- رعد /22:.. .و با نیکی بدی را از میان می برند.

559- فصلت /34: بدی را با نیکی دفع کن تا دشمنان سر سخت همچون دوستان گرم و صمیمی شوند.

560- بحارالانوار,43/343 و 40/343.

561- اعراف /200 و 201:.. .و هرگاه وسوسه ای از شیطان به تو رسد به خدا پناه بر که او شنونده و داناست .همانا پرهیزگاران هنگامی که گرفتار وسوسه های شیطان شوند به یاد (خدا و پاداش و کیفرا

و) می افتند و بینامی گردند, ولی (ناپرهیزگاران ) برادرانشان (یعنی شیاطین ) آنان را پیوسته در گمراهی پیش می برند و بازنمی ایستند.

562- یوسف /92:.. .امروز ملامتی بر شما نیست خداوند شما را می بخشد و او از همه مهربانان مهربانتر است .

563- انعام /124: خداوند آگاهتر است به این که رسالتش را در کجا قرار دهد.

564- بحارالانوار,46/99 و 43/99.

565- بحارالانوار, 46/289.

566- انعام /124: خداوند داناتر است به این که رسالتش را در کجا قرار دهد.

567- بحارالانوار,48/102.

568- بحارالانوار,71/168 و 77/212.

569- الحکم , 1/132, الغرر /60.

570- بحار, 71/168, الحکم , 1/67, الغرر,/44.

571- الحکم , 2/5.

572- بحارالانوار, 74/171.

573- بحارالانوار, 77/213 و 74/213.

574- وسائل الشیعه , 12/293.

575- الحکم , 2/235, الغرر/351.

576- بحارالانوار, 75/127 و 72/262.

577- جامع السعادات , 2/190 , بحارالانوار, 75/196.

578- اختصاص شیخ مفید, 1/231.

579- الکافی , 8/ 162

580- بحارالانوار, 72/226.

581- جامع السعادات , 2/299.

582- بحارالانوار,64/314.

583- بحار, 69/294 و 78/108.

584- و هرگاه جوانمرد در نزدیک دوستش نیکو باشد, به هنگام دوری دوستش را چند برابر می کند.

585- و من در حالی که میان ما فاصله باشد از او حیا می کنم , همان گونه که در هنگامی که مرا می بیند از او حیامی کنم .

586- بقره /83: و به مردم نیک بگویید.

588- وسائل الشیعه , 12/158.

589- بحارالانوار, 75/186.

590- بحارالانوار, 74/166.

591- تحف العقول , /35.

592- علل الشرایع ,2/523.

593- اصول کافی , 2/206.

594- اصول کافی , 2/119.

595- وسائل الشیعه , 11/214.

597- وسائل الشیعه , 11/213.

598- اصول کافی , 2/669 , وسائل الشیعه , 11/215, احیاءعلوم الدین , 2/121.

599- اصول کافی , 2/119 , وسائل الشیعه , 11/214.

600- اصول کافی ,2/119 , وسائل الشیعه , 11/214.

601- تحف العقول

, /12, بحارالانوار, 77/69.

602- الحکم , 2/449, الغرر /273.

603- الحکم , 1/471, الغرر /182.

604- بحارالانوار, 74/209 و 77/211.

605- بحارالانوار, 8/118 و 69/369.

606- بحارالانوار, 8/118, 69/369 و 76/2.

607- بحارالانوار, 72/56.

608- اصول کافی , 2/ 27

609- بحارالانوار,72/64 و 72/56.

610- اصول کافی , 2/27.

611- بحارالانوار, 71/226, احیاءعلوم الدین , 2/142.

612- بحارالانوار, 77/173.

613- بحارالانوار, 74/67.

614- اصول کافی , 2/146.

615- الحکم , 1/45, الغرر /66.

616- الحکم , 1/210, تحف العقول /173.

617- تحف العقول , /60 , بحارالانوار, 71/165.

618- بحارالانوار,77/173, 78/111 و 75/112.

619- بحارالانوار, 67/195.

620- تحف العقول /191, بحار, 67/194.

621- بحارالانوار, 71/198.

622- بحارالانوار, 78/261 و 75/261.

623- بحارالانوار, 11/257, 75/38 و 93/63.

624- بحارالانوار, 75/365.

625- مصادقه الاخوان , /42.

626- الحکم , 1/72 , الغرر, /29.

627- چه قدر دوستان به هنگامی که آنها را می شماری زیادند, و لیکن آنها در مصیبتها و سختیها اندکند.

628- در دوستی انسان متلون سودی نیست , او به هر سویی که باد می وزد مایل می شود.

629- بحارالانوار, 71/264.

630- بحارالانوار, 71/264.

631- هزار دوست و رفیق بسیار نیست , و یک دشمن بسیار است .

632- تهذیب , 4/96.

633- دوست تو کسی است که اگر با شمشیر قصد زدن او کنی در دوستی به تو خیانت نمی کند.

634- و اگر نزد او روی و او را به مرگ فرا خوانی تو را رد نمی کند و این برای آن است که تو باقی بمانی .

635- بحارالانوار, 78/230.

636- بحارالانوار, 47/25 و 75/10.

637- بحارالانوار, 75/10.

638- بحارالانوار, 75/230.

639- تحف العقول , /272.

640- بحارالانوار, 1/183.

641-720

641- بحارالانوار, 75/82 و 75/210 و 77/169.

642- اصول کافی , 2/166.

643- تحف العقول , /64.

644- بحارالانوار, 71/164.

645- تحف العقول , /165.

646- المواعظ, /54.

647- بحارالانوار, 75/92.

648- کجاست انسانی که هرگاه

او را به خشم آورم , و نادانی کنم حلم و بردباری پاسخ او باشد.

649- و هرگاه به شراب میل کنم از اخلاق او, بنوشم و از آداب او سرمست شوم .

650- می بینی او با دل و گوش به سخن گوش , می دهد در حالی که شاید او به آن داناتر باشد.

651- بحارالانوار, 2/62.

653- در دنیا هشت تن سزاوار ملامتند, که هرگاه یکی از آنها سیلی خورد ملامتی متوجه کسی نیست .

654- کسی که از مردمان فرو مایه خواهان نیکی شود, و آن که از دشمنانش طمع خیر و خوبی داشته باشد.

655- و آن که سخن بگوید برای کسی که شنونده او نیست , و میهمانی که برای برتریجویی به صاحبخانه امر ونهی کند.

656- و آن که حاکمی را با وجود خطر تحقیر کند, و آن که فضولی کرده در راز میان دو تن وارد شود.

657- و آن که در مجلسی جایی بنشیند که جای او نیست , و آن که به طور طفیلی وارد خانه ای شود که بدان دعوت نشده است .

658- اصول کافی , 2/144, بحارالانوار, 66/400 و 72/29.

659- اصول کافی , 2/145, بحارالانوار, 74/62.

660- بحارالانوار, 72/25, وسائل الشیعه , 11/213.

661- بحارالانوار, 41/133 و 38/133.

662- امالی شیخ مفید, 1/88, اصول کافی , 2/144.

663- اصول کافی , 2/146.

664- اصول کافی , 2/147.

665- بحارالانوار, 75/236.

666- بحارالانوار, 71/366.

667- اصول کافی , 2/202.

668- بحارالانوار, 71/375.

669- ثواب الاعمال و عقاب الاعمال , /164.

670- اصول کافی , 2/203.

671- اصول کافی , 2/201, بحارالانوار, 71/362.

672- بحارالانوار, 75/104.

673- ای مردی که دیگران را تعلیم می دهی , چرا تعلیم دهنده نفس خویش نیستی .

674- دارو را برای رنجور

و بیمار توصیف می کنی , تا بدان بهبود یابد در حالی که خودت بیماری .

675- تو را می بینیم که پیوسته خردهای ما را اصلاح می کنی , در حالی که تو از رشد و صواب بی بهره ای .

676- از نفس خود آغاز کن و از گمراهیش باز دار, چه اگر از گمراهی باز ایستاد تو حکیمی هستی .

677- در این صورت آنچه میگویی شنیده و به گفتار تو,هدایت می شود و تعلیم و آموزش سود می بخشد.

678- از خویی نهی مکن که تو مانند آن را می آوری , ننگ بر تو هرگاه چنین کار بزرگی را مرتکب شوی .

679- اصول کافی , 2/460.

680- الحکم , 1/580.

681- جامع السعادات , 2/306.

682- الحکم , 2/463.

683- بحارالانوار, 72/49.

684- الحکم , 2/159, الغرر, /335.

685- بحارالانوار, 72/29, 75/29.

687- تحف العقول /218.

688- بحارالانوار, 70/295 و 73/295.

689- اصول کافی , 2/343.

690- الحکم , 2/496, تحف العقول , /112.

691- مستدرک الوسائل , 8/380.

693- بحارالانوار, 71/273.

694- بحارالانوار, 71/248, مستدرک الوسائل , 8/380.

695- بحارالانوار, 74/89.

696- بحارالانوار, 79/202.

697- بحارالانوار, 74/193.

698- بحارالانوار, 74/193.

700- بحارالانوار, 74/190 و 75/65.

701- بحارالانوار, 36/15.

702- اصول کافی , 2/362.

704- احیاءعلوم الدین , 2/125.

705- بحارالانوار, 74/152.

706- تحف العقول , /333.

707- بحارالانوار, 2/138.

708- بحارالانوار, 74/268.

709- بحارالانوار, 75/127.

710- بحارالانوار, 75/127.

711- تحف العقول , /230, بحارالانوار, 75/291.

712- بحارالانوار, 73/408.

713- بحارالانوار, 78/369.

714- تحف العقول , /365.

715- بحارالانوار, 71/165.

716- الحکم , 1/538.

717- بحارالانوار, 71/165.

718- بحارالانوار, 74/165.

719- مستدرک الوسائل , 9/146, احیاءعلوم الدین , 2/132.

720- بحارالانوار, 77/52, 77/66.

721-776

721- بحارالانوار, 74/89.

722- کنزالعمال ح /24793 (مضمون ).

723- بحارالانوار, 72/186 (مضمون ).

724- بحارالانوار, 75/188.

725- بحارالانوار, 72/184.

726- بحارالانوار, 75/261.

727- بحارالانوار, 75/257.

728- اصول کافی , 2/345.

729- بحارالانوار 75/257.

730- از دوست

خود به سبب گناهی که کرده است مبر, چه انسان کریم گناه را می بخشد.

731- المواعظ /50, بحارالانوار, 72/212.

732- بحارالانوار, 73/44.

733- ثواب الاعمال و عقاب الاعمال , 2/339.

734- اصول کافی , 2/345.

735- جامع السعادات , 2/325.

736- جامع السعادات , 2/335.

737- اصول کافی , 2/342.

738- الحکم , 2/159, غررالحکم , /337.

739- بحارالانوار, 67/193.

740- بحارالانوار, 71/164.

741- دوست دشمنم در دشمنی با من دست دارد, و من کسی را که با دوستم دوستی کند دوست می دارم .

742- با دشمنم دوستی می کنی سپس می پنداری که من , دوست تو هستم , این رای بسیار دوری است .

743- و از بدبختیهای دنیا برای انسان آزاده آن است که ببیند, دشمنی دارد که از دوستی با او ناگزیر است .

744- بحارالانوار, 72/216.

745- بحارالانوار, 72/216.

746- الحکم , 2/101, غررالحکم /234.

747- سوره البقره .

748- المواعظ/25, جامع السعادات ,2/215.

749- بحارالانوار,71/166.

750- جامع السعادات , 2/215.

751- بحارالانوار, 74/193.

752- الحکم , 2/393, غررالحکم /288.

753- بحارالانوار, 75/80 و 78/80.

754- بحارالانوار, 72/249.

755- اصول کافی , 2/170.

756- اصول کافی ,2/356.

757- وسائل الشیعه ,12/255.

758- تحف العقول , /277.

759- تحف العقول , /229.

760- بحارالانوار, 75/82.

761- بحارالانوار, 71/226.

762- تحف العقول , /274, بحارالانوار, 71/198.

763- بحارالانوار, 75/185.

764- بحارالانوار, 74/391 و 71/391.

765- بحارالانوار, 74/421 و 77/423.

766- اصول کافی , 2/660, بحارالانوار, 75/75.

767- مجادله /11:.. .خداوند آنها را که ایمان آورده اند و کسانی را که از علم بهره دارند درجات بزرگی می بخشد.

768- اسرا /21: ببین چگونه بعضی را بر بعضی دیگر برتری بخشیده ایم , درجات آخرت و برتریهایش از این هم بیشتر است .

769- ص /28: یا پرهیزگاران را همچون فاجران قرار می دهیم .

770- زمر /9: بگو آیا کسانی

که می دانند با کسانی که نمی دانند یکسانند؟

771- سجده /18: آیا کسی که با ایمان باشد همچون کسی است که فاسق باشد؟ نه هرگز این دو برابر نیستند.

772- اصول کافی , 2/660.

773- اصول کافی , 2/671.

774- اصول کافی , 2/660.

775- تحف العقول , /54.

776- و آخرین سخن ما این که ستایش ویژه خداوند است که پروردگار جهانیان است .

درباره مركز

بسمه تعالی

هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ

آیا کسانى که مى‏دانند و کسانى که نمى‏دانند یکسانند ؟

سوره زمر/ 9

مقدمه:

موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان، از سال 1385 هـ .ش تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن فقیه امامی (قدس سره الشریف)، با فعالیت خالصانه و شبانه روزی گروهی از نخبگان و فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.

مرامنامه:

موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان در راستای تسهیل و تسریع دسترسی محققین به آثار و ابزار تحقیقاتی در حوزه علوم اسلامی، و با توجه به تعدد و پراکندگی مراکز فعال در این عرصه و منابع متعدد و صعب الوصول، و با نگاهی صرفا علمی و به دور از تعصبات و جریانات اجتماعی، سیاسی، قومی و فردی، بر مبنای اجرای طرحی در قالب « مدیریت آثار تولید شده و انتشار یافته از سوی تمامی مراکز شیعه» تلاش می نماید تا مجموعه ای غنی و سرشار از کتب و مقالات پژوهشی برای متخصصین، و مطالب و مباحثی راهگشا برای فرهیختگان و عموم طبقات مردمی به زبان های مختلف و با فرمت های گوناگون تولید و در فضای مجازی به صورت رایگان در اختیار علاقمندان قرار دهد.

اهداف:

1.بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام)

2.تقویت انگیزه عامه مردم بخصوص جوانان نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی

3.جایگزین کردن محتوای سودمند به جای مطالب بی محتوا در تلفن های همراه ، تبلت ها، رایانه ها و ...

4.سرویس دهی به محققین طلاب و دانشجو

5.گسترش فرهنگ عمومی مطالعه

6.زمینه سازی جهت تشویق انتشارات و مؤلفین برای دیجیتالی نمودن آثار خود.

سیاست ها:

1.عمل بر مبنای مجوز های قانونی

2.ارتباط با مراکز هم سو

3.پرهیز از موازی کاری

4.صرفا ارائه محتوای علمی

5.ذکر منابع نشر

بدیهی است مسئولیت تمامی آثار به عهده ی نویسنده ی آن می باشد .

فعالیت های موسسه :

1.چاپ و نشر کتاب، جزوه و ماهنامه

2.برگزاری مسابقات کتابخوانی

3.تولید نمایشگاه های مجازی: سه بعدی، پانوراما در اماکن مذهبی، گردشگری و...

4.تولید انیمیشن، بازی های رایانه ای و ...

5.ایجاد سایت اینترنتی قائمیه به آدرس: www.ghaemiyeh.com

6.تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و...

7.راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی

8.طراحی سیستم های حسابداری، رسانه ساز، موبایل ساز، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک، SMS و...

9.برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم (مجازی)

10.برگزاری دوره های تربیت مربی (مجازی)

11. تولید هزاران نرم افزار تحقیقاتی قابل اجرا در انواع رایانه، تبلت، تلفن همراه و... در 8 فرمت جهانی:

1.JAVA

2.ANDROID

3.EPUB

4.CHM

5.PDF

6.HTML

7.CHM

8.GHB

و 4 عدد مارکت با نام بازار کتاب قائمیه نسخه :

1.ANDROID

2.IOS

3.WINDOWS PHONE

4.WINDOWS

به سه زبان فارسی ، عربی و انگلیسی و قرار دادن بر روی وب سایت موسسه به صورت رایگان .

درپایان :

از مراکز و نهادهایی همچون دفاتر مراجع معظم تقلید و همچنین سازمان ها، نهادها، انتشارات، موسسات، مؤلفین و همه بزرگوارانی که ما را در دستیابی به این هدف یاری نموده و یا دیتا های خود را در اختیار ما قرار دادند تقدیر و تشکر می نماییم.

آدرس دفتر مرکزی:

اصفهان -خیابان عبدالرزاق - بازارچه حاج محمد جعفر آباده ای - کوچه شهید محمد حسن توکلی -پلاک 129/34- طبقه اول

وب سایت: www.ghbook.ir

ایمیل: Info@ghbook.ir

تلفن دفتر مرکزی: 03134490125

دفتر تهران: 88318722 ـ 021

بازرگانی و فروش: 09132000109

امور کاربران: 09132000109