لغتنامه دهخدا

مشخصات کتاب

سطح توصیف :پرونده
عنوان:ادبیات ـ لغت‌نامه دهخدا[سند]
منشا:سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
تاریخ /دوره ایجاد:۱۳۴۱ ـ ۱۳۴۲.
مشخصات ظاهری:۱۶۰ برگ.
دامنه و محتوا:مکاتبات سازمان برنامه و بودجه درمورد کمک به سازمان لغت‌نامه دهخدا ، تامین اعتبار بابت تدوین و چاپ و انتشار شش مجله از لغت‌نامه دهخدا ، صورت حق تالیف مولفان.
توصیفگر:دانشگاه تهران
سازمان برنامه و بودجه
توصیفگر:اجتماع
ادبیات
قرارداد ها
حق‌التالیف
طرح‌های توسعه
اعتبارات
شماره دستیابی: ۲۲۰/۱۷۶۹۰

حرف ژ

ژ.

(حرف) ژی یا زاء معقوده و یا زاء فارسی. نشانهء حرف چهاردهم از حروف تهجّی است و در حساب جُمَّل نمایندهء عدد نیست (مگر اینکه قائم مقام زاء باشد) و در حساب ترتیبی نشانهء عدد چهارده (14) است.
ابدالها:
این حرف به «ت» بدل شود:
ارژنگ = ارتنگ :
به قصر دولتم مانی و ارژنگ
طراز سحر می بستند بر سنگ.امیرخسرو.
اگر مانی شود زنده چو بیند نقش توقیعش
بمیرد باز از شرم نگارستان ارتنگش.
سیف اسفرنگی.
u و به «ج» تبدیل گردد:
ژدوار = جدوار.
لاژورد = لاجورد.
موژان = موجان.
نوژ = نوج.
کژ = کج.
هژده = هجده.
هژیر = خجیر و هجیر :
به شاه جهان گفت زردشت پیر
که در دین ما این نباشد هجیر.فردوسی.
نوروز فرخ آمد و نغز آمد و هژیر
با طالع سعادت و با کوکب منیر.منوچهری.
دست به می شاه را و دل به هژیران
دیده به روی نکو و گوش به قوّال.منوچهری.
لژن و لژند = لجن :
کردم تهی دو دیدهء خود را ز خون دل
تا شد ز اشکم آن زمی خشک چون لژن.
عسجدی.
خصمانش گر به زور چو شیران نر شوند
چون خوک خشت خورده بمیرند در لژند.
اثیرالدین اخسیکتی.
پیش دست تو مگر لاف صفا زد ورنه
بحر را بهر چه در حلق نهادند لجن.
رفیع الدین لنبانی.
دانژه = دانجه.
منیژه = منیجه.
کاژ = کاج :
ای تیغ زبان آخته بر قافلهء ژاژ
چشمت به طمع مانده سوی نان کسان کاژ.
ناصرخسرو.
غرض چمیدن و حمل است اگرنه بتراشد
ز کاژ و نوژ به یک روزه ده شتر نجار.
اثیرالدین اخسیکتی.
اخ اخی برداشتی ای گیج کاج
تا که کالای بدت یابد رواج.مولوی.
سرو و شمشاد و صنوبر بید و کاج و نارون
درنمی باید کنون چیزی بجز داروی دن.؟
باژ = باج :
به بیچارگی باژ و ساو گران
پذیرفت با هدیهء بی کران.فردوسی.
رسولان رسیدند با ساو و باج
همایون کنان شاه را تخت و تاج.نظامی.
فاژه = فاجه (به معنی دهن دره) :
ساقی به شیشه ریز ز ساغر شراب ناب
خصم نشاط، فاجه و خمیازه شد مرا.
ابونصر نصیرای بدخشانی.
اگر ندانی بندیش تا چگونه بود
که سبزه خورده به فاژه بهارگه اشتر.لبیبی.
کژک = کجک :
آن کژک بر تارک فیل از شکوه
بود تیغ کوه بر بالای کوه.امیرخسرو.
داد از پی ضبط فیل مستش
از قوس قزح کجک به دستش.هاتفی.
نوژ = نوج :
چو طوطی گشت شاخ بید و شاخ سرو و نوژ و گل
نشستند ارغنون سازان بزیر سایهء طوبی.
منوچهری.
زیب زمانه باد ز تاج و سریر تو
تا هست زیب بستان از سرو و بید و نوج.
مجد همگر.
نژند = نجند :
پیادهء سپه آرای او دویست هزار
چو پیل مست و پلنگ نژند و ببر بیان.
فرخی.
ناژو = ناجو :
چو بر ناژو سرایان گشت نارو
به صحرا شد گرازان گور و آهو.
عبدالمجید (از آنندراج).
ناجوی این باغ به وجد و خروش
بوده چو سکان فلک سبزپوش.
نظامی (از آنندراج).
u به «ر» بدل شود:
واژون = وارون.
به «ز» تبدیل گردد:
کوژ = کوز :
بدو گفت کای پشت بخت تو کوز
کسی از شما زنده مانده ست نوز.اسدی.
ژُکیدن = زُکیدن.
آژخ = آزخ.
ژیره = زیره.
به «س» مبدّل گردد:
تکژ = تکس.
به «ش» مبدل شود:
باژگونه = باشگونه.
دُژ = دُش.
دُژخدای = دُش خدای.
لژن = لَشن.
خاکژی = خاکشی.
به «ن» ابدال پذیرد:
ژاپن = نی پن.
به «ی» بدل شود:
ژاپن = یابان.
حرف «ژ» در تعریب به «ق» بدل شود:
قنذفیل(1) و قندویل = ژنده پیل.
و به «غ» بدل گردد:
اسطاژیرا = اسطاغیرا(2).
حرف «ژ» با «ز» قافیه آید، مانند:
جهان از بدان ویژه او داشتی
به رزم اندرون نیزه او داشتی.دقیقی.
و چون «نوز» و «سوز». رجوع به نوز شود.
(1) - ستور شگرف و سطبر.
(2) - مولد ارسطو.

ژآن.

[ژِ] (اِخ)(1) سلسلهء جبال واقعه در شمال بوهم(2) منشعب از الب(3). نام این کوه به آلمانی ریزن گبیرگ(4) و به زبان چک کرکنوشه(5) است.
(1) - Geants.
(2) - Boheme.
(3) - Elbe.
(4) - Riesengebirge.
(5) - Krknoshe.

ژائیر.

(اِخ)(1) همان یائیر است (به معنی کسی که خداوند او را منور کرده). رجوع به یائیر شود. نام مردی یهودی از اهل کفرنااوم(2) که رئیس مجمع یهودی و کنیسهء آن شهر بود و از مسیح طلب شفای دختر خود را که مشرف به موت بود کرد. در وقت رسیدن مسیح به خانهء وی آن دختر مرده بود ولی مسیح او را باز زنده کرد و به پدرش سپرد. (از لاروس) (از قاموس کتاب مقدس).
(1) - Jaire.
(2) - Capharnaum.

ژابس.

[بِ] (اِخ)(1) ژابش. همان یابیش جلعاد است که شهری بود در مشرق اردن که اسرائیلیان آن را خراب کردند... و ناحاش عمونی بقصد فتح آن برآمد لیکن شاؤل آن را مستخلص ساخت... و چون شاؤل و اولادش در جلبوع کشته شدند اهالی یابیش رفته نعش ایشان را از بیت شان به یابیش آورده سوزانیدند و استخوانها را در زیر درخت گزی در یابیش دفن کردند... و داود ایشان را بدین واسطه تبریک کرد... و از آن پس استخوانهای مذکور را به صیلع بن یامین نقل کرده و در قبر قیس پدر خود دفن کردند... روبنسون گمان دارد که یابیش جلعاد در نزدیک دیر است که به مسافت 23 میل به جنوب شرقی دریای جلیل بطرف جنوبی وادی یابیش واقع است، امّا مورل گمان میکند که آن نزدیک خرابه ای است که به مسافت هفت میل از فحل بطرف شمال وادی یابیش واقع میباشد. (قاموس کتاب مقدس).
(1) - Jabes de Galaad.

ژابش.

[بِ] (اِخ) رجوع به ژابس شود.

ژابلشکف.

[لُ کُ] (اِخ)(1) پُل. نام فیزیک دان روسی متولد در سردوبسک(2) که به مطالعات و آثار خود در مبحث الکتریک معروف است (1847 - 1894 م.).
(1) - Jablochkov, Paul.
(2) - Serdobsk.

ژابلنسکی.

[لُ] (اِخ)(1) پُل اِرنست. نام متألّه و زبانشناس آلمانی که بسال 1693 م. در برلن متولد شد و بسال 1757 در فرانکفرت سورلُدر(2) درگذشت. وی از استادان معروف دانشگاه فرانکفرت سورلُدر است. (از لاروس).
(1) - Jablonski, Paul Ernst.
(2) - Francfort-sur-L'Oder.

ژابلنک.

[لُ نِ] (اِخ)(1) رجوع به یابلنک(2)شود.
(1) - Jablonec.
(2) - Iablonec.

ژابوراندی.

[بُ] (فرانسوی، اِ)(1) گیاهی است از طایفهء سداب و بومی برزیل، معرق و مدر لعاب. (ناظم الاطباء).
(1) - Jaborandi.

ژابیز.

(اِ) رجوع به ژابیژ شود.

ژابیژ.

(اِ) داروئی است که آن را بوی مادران گویند. (برهان). رجوع به بوی مادران شود. || سرشک آتش و آن قطره های آب است که از هیزم تر در وقت سوختن می چکد. شرارهء آتش. ابیز. (برهان).

ژاپن.

[پُ] (اِخ)(1) کشور امپراطوری ژاپن یا دائی نیپون(2) که بمعنی مملکت شمس طالع است شامل چهار هزار جزیرهء خرد و بزرگ است که از شبه جزیرهء کامچاتکا تا سواحل جنوب شرقی چین امتداد دارد و قریب به 382447 کیلومتر مربع سطح آن است. مهمترین جزایر ژاپن جزایر بزرگ سه گانهء مرکزی است که بنامهای نی پون یا هندو(3) یا «اراضی اصلی» و شی ککو(4) یا «نواحی چهارگانه» و کیوشو(5) یا «نواحی نه گانه» معروف است. در شمال جزایر مرکزی نیز جزیرهء هوکائیدو(6) یا یزو(7) یعنی «سرزمین وحشیان» و نصف جنوبی جزیرهء کارافوتو(8)یا ساخالین(9) و مجمع الجزایر ریوکیو(10) واقع شده و در جنوب مجمع الجزایر کوریل(11) و جزیرهء بزرگ تائی وان(12) یا فرمز(13) است که در 1895 م. از چین منتزع شده است ولی در حال حاضر جزء ژاپن نیست.
حدود آن: جزایر ژاپن از مشرق متصل به اقیانوس کبیر و دریاهای غربی آن بحر اختسک و دریای ژاپن و دریای چین و تنگهء کره است.
وضع طبیعی جزایر ژاپن: از جزایر ژاپن در ساحل غربی اقیانوس کبیر سه قوس بزرگ پدید آمده که از شمال به جنوب سواحل شرقی آسیا را احاطه کرده است. اول قوس جزایر کوریل در شمال میان شبه جزیرهء کامچاتکا و جزیرهء هوکائیدو. دوم قوس مرکزی میان جزیرهء کارافوتو و جزیرهء کیوشو. سوم قوس ریوکیو در جنوب میان جزایر کیوشو و تائی وان. در میان این سه قوس بین سواحل آسیا و ژاپن دریاهای بزرگ سه گانهء اختسک و ژاپن و چین شرقی قرار دارد.
پستی و بلندی: جزایر ژاپن بطور کلی صخره ای و کوهستانی است و فقط یک هشتم از اراضی آن جلگه می باشد. وسیعترین جلگه های شرقی در جزیرهء هندو است که شهر توکیو در آن واقع شده است. کوههای ژاپن بیشتر از آثار دورهء سوم معرفة الارضی است. و در آن کشور دو رشتهء جبال عمده است: رشتهء اول از جنوب به شمال در جزیرهء هندو ممتد می باشد که سلسله های آئیچی(14)و آبوکوما(15) و کاتاکامی از مهمترین آنها بشمار میرود. رشتهء دیگر از شمال شرقی به جنوب غربی امتداد دارد و دنبالهء آن به جزایر کوریل و کامچاتکا منتهی میشود. مرتفع ترین قلل جبال ژاپن در جزیرهء فرمز قلهء موریسن(16) است که 4145 متر ارتفاع دارد. در مرکز جزیرهء هندو میان سلسلهء جبال شمالی و جنوبی زمینهای پستی است که از دریای ژاپن تا اقیانوس کبیر امتداد داشته و در حقیقت جزیرهء مزبور را به دو نیم کرده است و در این قسمت آتشفشانهای بسیار وجود دارد که از آنجمله یکی آتشفشان فوجی یاما(17)است. این آتشفشان از سال 1707 خاموش شده و 3750 متر ارتفاع دارد و همیشه مستور از برف است. فوجی یاما را مردم ژاپن مقدس میشمرند. بواسطهء وجود کوههای آتشفشان زلزله در جزایر ژاپن بسیار روی میدهد، چنانکه در سال 1888 بسبب آتشفشانی کوه باندائی سان(18) دوازده قریه بکلی ویران شد. در مدت چهارده سال از 1894 تا 1907 قریب 23340 زلزله در این کشور روی داد. قبل از آن نیز در سال 1891 زلزلهء سهمناکی باعث هلاک 7000 تن از اهالی و ویرانی 197000 خانه گردید و در 1896 بر اثر زلزله ای دیگر قریب 22000 تن هلاک شدند. سخت ترین بلای مهیب، زلزله و طوفان سختی بود که در ماه سپتامبر 1923 در حوالی شهر یوکوهاما روی داد. در این حادثه قریب 142000 تن معدوم و مفقود شدند.
سواحل و جزایر ژاپن: جزایر ژاپن بسبب وجود کوههای ساحلی و مجاورت با ژرف ترین اعماق اقیانوس کبیر که در اطراف قوس کوریل 8513 متر و در نزدیکی جزیرهء گوام در گودال معروف به نرو(19) 9635 متر عمق دارد دارای خلیجها و دماغه های فراوان است. بهمین سبب طول سواحل آن به یازده هزار کیلومتر میرسد. جزایر کوریل مشتمل بر شانزده جزیرهء کوچک میباشد ولی ژاپنی ها آن را فسیسیما(20) یعنی جزایر هزارگانه مینامند. جزیرهء بیزو بتوسط باب لاپروز(21) از ساخالین جدا شده و با جزیرهء هندو بواسطهء تنگهء فزوگار(22) ارتباط دارد و در جنوب غربی آن خلیج هاکودات(23) واقع شده است. تضاریس سواحل جزیرهء هندو از جزایر دیگر بیشتر است و مهمترین خلیج این جزیره خلیجی است که بنام پایتخت کشور به خلیج توکیو معروف شده و بندر یوکوهاما(24) هم در کنار این خلیج واقع است. بریدگی های جزیرهء شی ککو کمتر و بین آن و جزیرهء کیوشو تنگهء بوناگو(25) فاصله میباشد و تنگهء سیمونوزکی(26) بین جزیرهء هندو و کیوشو واقع است. جزیرهء کیوشو تضاریس بسیار دارد و در جنوب آن خلیج و بندر ناکازاکی(27)واقع و خلیج کاکوشیما(28) قرار دارد. جزایر ریوکیو نیز بشکل قوسی از جزیرهء کیوشو به جزیرهء فرمزا ممتد است و در مغرب جزیرهء اخیر جزایر پسکادرس(29) به ژاپن تعلق دارد.
رودهای ژاپن: از جهت کمی وسعت اراضی ژاپن رودهای آن کشور کوتاه و بی اهمیت است و طویل ترین آنها 350 کیلومتر طول دارد و عموماً جریان آنها تند و سیلابی است. رودهای بزرگ آن یکی رود ایشی کاری(30) در جزیرهء هوکائیدو و رودهای شی نانوگاوا(31) (350 کیلومتر) و تونه گاوا(32)(300 کیلومتر) و سومیداگاوا(33) (170 کیلومتر) در جزیرهء هندو و از رودهای سه گانهء اخیر دو رود اول قابل کشتی رانی است.
آب و هوای ژاپن: کلیةً آب و هوای ژاپن بحری است و اختلاف درجهء حرارات آن کم و چون بین 22 و 50 درجهء عرض شمالی واقع شده و طول آن 28 درجه است از اینرو آب و هوای مختلف در جزایر آن مشاهده میشود و اختلاف بین درجهء حرارت جزایر شمالی و جنوبی آن بسیار است. با وجود این جریان کوروشیو(34) و بادهای موسمی زمستانی هوای آن را معتدل کرده است. بادهای موسمی زمستانی از آغاز مهرماه (اواخر سپتامبر) در شمال غربی و شمال بر جزایر ژاپن میوزد. این بادها اصولاً خشک است ولی چون از دریای ژاپن میگذرد اندکی رطوبت می پذیرد و در سواحل غربی تولید باران میکند. وزش بادهای موسمی تابستانی از نیمهء فروردین آغاز میشود و باد از طرف جنوب شرقی میوزد و چون از اقیانوس کبیر عبور میکند رطوبت فراوان دارد و در سواحل ژاپن بارانهای شدید فرومی بارد. مهمترین جریان دریائی اقیانوس کبیر جریان گرم کوروشیو «رود سیاه» است. این جریان شعبه ای از جریان بزرگ اقیانوس کبیر است که در شمال خط استوا در سواحل شبه جزیرهء کالیفرنیا تولید میشود و بجانب فیلی پین می آید و در آنجا به دو شعبه منقسم میگردد، شعبهء بزرگ آن همان کوروشیو است. سرعت این جریان در زمستان در 24 ساعت از 24 تا 36 میل بحری نمیگذرد زیرا در این فصل وزش بادهای موسمی شمال غربی مانع سرعت جریان آن است، ولی در تابستان سرعت آن بواسطهء مساعدت بادهای موسمی جنوب شرقی در 24 ساعت به 42 میل میرسد. کوروشیو از سواحل جزایر تائی وان و جزایر ریوکیو و ساحل شرقی جزایر ژاپن میگذرد و در نواحی شمالی ژاپن با جریان آب سردی که از دریای برینگ(35) می آید بنام جریان اویاشیو(36) تلاقی میکند و در برابر جزایر آله ئوسی ین(37) بسوی آمریکای شمالی متوجه میشود.
نباتات ژاپن: کشور ژاپن بسبب بارندگی بسیار سبز و خرم است. در نواحی مرتفع جزایر بزرگ مرکزی خاصه در هوکائیدو جنگلهای سرو و کاج بسیار دیده میشود و در سایر نواحی جزایر مزبور جنگلهای بلوط و زیرفون(38) و آزاد(39) فراوان است. در جزیرهء تائی وان نیز جنگلهائی از نوع درختهای مناطق حاره مانند خیزران و کافور و سرخس(40) و امثال آن وجود دارد. از جمله اشجار ژاپن دو درخت را اهمیت مخصوص است: یکی درخت معروف به هی نوکی یا «درخت آفتاب» که در نظر مردم آن کشور مقدس است و چوب آن فقط در ساختن معابد و برخی از بناهای خاص بکار میرود. دیگر درخت سوقی(41) است که آن را کُنار ژاپنی(42)خوانند و بسیار بلند و انبوه میشود و طول آن به 35 تا 50 متر میرسد. دامنهء جبال ژاپن را جلگه های سبز و خرم که بزبان ژاپنی «هارا» میخوانند فراگرفته. در این جلگه ها انواع گلهای رنگارنگ مانند گل داودی که گل ملی ژاپن است و شقایق نعمان و زنبق و گلهای دیگر میروید که بوی عطر آن از دور به مشام مسافرین میرسد.
حیوانات ژاپن: حیوانات برّی ژاپن مانند نباتات آن بسیار و متنوع نیست، عمدهء آن گرگ و روباه و بوزینه و گراز است که در جنگلهای هندو یافت میشود.
جغرافیای سیاسی ژاپن
ملت ژاپن: دربارهء نژاد اصلی ملت ژاپن اطلاع درستی در دست نیست و آنچه مورخان ژاپنی در این خصوص نوشته اند مبتنی بر افسانه های ملی است. ظاهراً چندین قرن پیش از میلاد دسته ای از مهاجرین چین و کره به جزایر ژاپن رفته و آداب و اصول تمدن را به مردم آن جزایر آموخته اند. طوایف بومی و اصلی ژاپن آی نوس ها(43) بودند که از مائهء هفتم پیش از مسیح تا مائهء دوم میلادی در آنجا بحال توحش بسر میبردند. بعدها در مائهء دوم میلادی عده ای از مهاجرین چینی به آن جزایر هجوم آورده و بومیان را به نقاط و جزایر دوردست شمالی رانده و خود در جزایر هندو و اطراف آن اقامت گزیدند و ممالک ژاپن را تشکیل دادند. امروز جزایر ژاپن گذشته از وحشیان جزیرهء تائی وان و اقوام معروف به آی نوس که در نواحی غیرحاصلخیز هوکائیدو (یزو) مسکن دارند و از تمدن کمتر بهره مند شده اند مسکن ملت ژاپن است که قطعاً در آغاز امر از قارهء آسیا به این جزایر رفته و بر بومیان دست یافته اند. ژاپنی ها به اغلب احتمال از نژاد مغول هستند و به مردم کره بیش از اهالی چین بستگی و ارتباط نژادی دارند. نخستین میکادوی ژاپن بنا به روایات ژاپنی جیموتنو(44) است که در 660 ق.م. میزیسته و امروز روان او مورد پرستش ژاپنی ها است. تاریخ ژاپن در قرون قبل از میلاد تاریک و آمیخته به افسانه میباشد. ملت ژاپن از دو طبقهء مشخص تشکیل شده است: یکی طبقات عالیه که قد بلند و چهرهء کشیده و بینی باریک دارند و چشمان ایشان در جنس ذکور عادی و در جنس اناث پیچیده است. دیگر طبقات پست که کوتاه قد و درشت پیکرند و صورت و بینی پهن و چشمان پیچیده و دهان فراخ دارند و از تمدن کمتر بهره مند شده اند. نخستین مسافر اروپائی که از ژاپن در سفرنامهء خود نام میبرد مارکوپولو(45) از مردم ونیز است که در قرن هفتم هجری سفری به چین کرد و به دربار قوبیلای قاآن خان مغول رفت. مارکوپولو ژاپن را سی پانگو(46) نامیده است. باید دانست که محاط بودن به دریا ژاپن را از هجوم تاتارها نجات داد. از ملل اروپائی نخستین قومی که به ژاپن راه یافتند تجار پرتقالی بودند که در اواسط قرن شانزدهم (1543) به آن جزیره رفتند و پس از ایشان جمعی از مبلغان مسیحی نیز به ژاپن سفر کرده و به تبلیغات دینی پرداختند و کم کم در امور سیاسی نیز مداخله کردند. بهمین سبب دولت ژاپن در آغاز قرن هفدهم اروپائیان را از سرزمین خود بیرون کرد و ورود بیگانگان را به ژاپن ممنوع ساخت. از آن پس فقط دسته ای از تجار هندی و چینی میتوانستند به جزیرهء کوچکی مقابل بندر ناکازاکی آمده امتعه و محصولات ژاپن را بخرند. از سال 1854 بسبب مداخله و سختگیری کشورهای متحدهء آمریکا باب تجارت ژاپن به دولت مزبور و دول بزرگ اروپائی مانند انگلستان و فرانسه و روسیه باز شد و دولت ژاپن ورود تجار این دولت را به جزایر خود آزاد کرد، ولی این امر میان سرداران ژاپن اختلافی پدید آورد و به جنگ داخلی کشید (1864). ژاپنی ها از مائهء ششم تا مائهء هفتم تمدن چینی را اتخاذ کرده و مؤدّب به آداب و رسوم چینی گردیدند. پادشاهان ژاپن از قدیم ملقب به میکادو بودند و در سابق قدرت مطلقه داشتند. در 794 م. میکادو کوامو(47)، کیوتو را پایتخت قرار داد. در مائهء دوازدهم رفته رفته از جهت سستی و ضعف امپراطوران قدرت و تسلط آنان را اعیان مخصوص خود کرده و صاحب اختیار مطلق گردیدند. و قدرت و حکومت میکادو اسمی بلارسم گردید و عنان امور کشور به دست سئی ای توئی شگون(48) یعنی «سردار مأمور تسخیر کشور وحشیها» و شاهزادگان یا «دائی میوس»(49)ها بود و همهء قشون دولتی که موسوم به سامورائی بودند اطاعت از شگون و طبقات عالی نظامیان میکردند. سامورائیها از طفولیت شمشیر دوسر بکار برده و در زمرهء طبقات نظامی و ادب دوست ژاپن بشمار می آمدند و این دو شغل را مختص به خود میدانستند. در سال 1868 مردم کشور مخصوصاً سامورائیها و دائی میوسها از بیداد و ستم شگون به تنگ آمده و به استظهار میکادو موتسوهیتو امپراطور ژاپن بر او شوریده و بفرمان امپراطور سپهسالار کل شگون(50) از مقام خود خلع و میکادو مجدداً صاحب اختیارات مطلق گردید. از این تاریخ اصلاحات در ژاپن شروع گشته و به فرمان میکادو پایتخت از شهر کیوتو(51) اقامتگاه قدیم امپراطوران قدیم به شهر یدو(52) و مقر سپهسالار کل منتقل شد و آن را توکیو(53) یعنی «پایتخت شرقی» خواندند. موتسوهیتو(54) در بدو اصلاحات خود ترتیب ملوک الطوایفی را که تا آن زمان در ژاپن معمول بود متروک کرده و امتیازات سامورائیها را از ایشان انتزاع کرد. وی برای اصلاح امور کشوری و لشکری و سیاسی مملکت مستشارانی از ممالک اروپا طلب کرد و جمعی از طلاب ژاپنی را به اروپا فرستاد و در سراسر ژاپن دبستانها و دبیرستانها و دانشکده ها تأسیس کرد و از سال 1870 به کشیدن خطوط آهن و تلگراف و ساختن سفاین جنگی همت گماشت و خدمت نظام را اجباری کرد و در اندک زمانی 400000 سپاهی آماده ساخت. در سال 1889 نیز قانون اساسی تازه ای وضع کرد و قوهء مقننهء کشور را به دو مجلس اعیان و مبعوثان سپرد و قوهء مجریه را خویشتن در دست گرفت. این دورهء درخشان در تاریخ ژاپن به عصر میجی معروف است. جنگ سال 1900 بین ژاپن و چین و فتح ژاپن ترقی و برتری نظامی ژاپن را ظاهر ساخت و باعث عقد اتحاد بین انگلیس و آن کشور در 1902 گردید. در نتیجهء این جنگ جزیرهء فرمز به دست ژاپنیها افتاد. پس از آن مهمترین جنگ ژاپن نبرد آن کشور در سال 1904 - 1905 با دولت تزاری روس است که بالاخره به فتح ژاپن و شکست روس منتهی گشت. در این جنگ شبه جزیرهء کره را ژاپن ضمیمهء خود ساخت و دولت ژاپن بر اثر این پیروزی در ردیف دول معظمهء جهان محسوب شد. در جنگ بزرگ 1914 - 1918 برخلاف جنگ اخیر از کشورهای متفق و از مخالفین آلمان بود و از غراماتی که بر آلمان تعلق گرفت برخوردار شد و کیااوچو را تصرف کرد و بعدها بر منچوری و مغولستان دست یافت و آن را در دسامبر 1941 از کشور چین مجزا ساخت.
ژاپن در جنگ اخیر از دول محور و مخالفین آمریکا و انگلیس و متفقین آنها بود و با حملهء ناگهانی در پیرل هاربور بر سفاین آمریکا مخالفت خود را با متفقین علنی ساخت و تا 1942 فتوحات وی در مشرق آسیا به منتهای عظمت خود رسید ولی پس از شکست آلمان قوای او رو به ضعف نهاد و سرانجام بر اثر افکندن بمب اتمی در دو شهر هیروشیما و ناکازاکی و کشتن تمامی مردم بی گناه آن از صغیر و کبیر در 1945 مجبور به تسلیم بلاشرط گردید و سرزمین هائی را که از کشور چین تصرف کرده بود دولت چین بازگرفت و از جمله جزیرهء فرمز را که پنجاه سال پیش از چین گرفته بود و همچنین منچوری را مجدداً دولت اخیر متصرف شد.
وضع حکومت ژاپن: حکومت ژاپن از سال 1889 مشروطه شده و قوهء مجریه در دست امپراطور یا میکادو است و اعلان جنگ و عقد معاهدات صلح و انتخاب وزراء و انحلال مجلس مبعوثان و تعیین جلسات مجلس اعیان از جملهء اختیارات اوست. امپراطور را در مواقع رسمی میکادو خوانده و ملت او را پسر آسمان خطاب می کنند. وی بموجب قانون اساسی، غیرقابل عزل و دارای قدرت مطلقه می باشد و وزراء ژاپن مسئول امپراطور میباشند و در مقابل پارلمان مسئولیتی ندارند. دی یت(55) ژاپن مرکب از دو مجلس است: یکی مجلس اعیان و دیگری مجلس مبعوثان. مجلس اعیان مرکب از شاهزادگان و اعضاء ارشد خانوادهء سلطنتی و عده ای از اعیان و رجال بزرگ کشور است که قسمتی از جانب شخص امپراطور و قسمتی از طرف مردم انتخاب میشوند و عدهء ایشان در حدود چهارصد تن است و باید لااقل سی سال داشته باشند. دورهء وکالت برخی از اعضاء این مجلس تمام عمر و دورهء وکالت بعض دیگر هفت سال است. وکلای مجلس مبعوثان از جانب عامهء مردم انتخاب میشوند و باید لااقل سی سال داشته باشند. مدت وکالت نمایندگان این مجلس چهار سال است. امروز عدهء نمایندگان مجلس مبعوثان ژاپن در حدود چهارصد و شصت تن (یک نماینده از طرف 128200 تن) است. آزادی مذهب و مطبوعات و اجتماعات و عدم عزل قضاة از اصول قوانین اساسی ژاپن میباشد. در ژاپن مذهب رسمی وجود ندارد و همهء مذاهب آزاد است ولی مردم بیشتر پیرو یکی از سه دین شنتوئی(56) و بودائی(57) و کنفوسیوسی(58) هستند. دین بودائی و کنفوسیوسی از راه چین به ژاپن داخل شده است، ولی مذهب شنتوئی دین ملی ژاپنی هاست و زمانی دین بودائی و کنفوسیوسی بر آن مذهب غلبه کرده بود ولی در عهد تجدید قدرت میکادوهای ژاپن این مذهب باز حیات و قوت خود را در آن کشور از سر گرفت. اصول این مذهب پرستش ارواح نیاکان و قوای طبیعت است.
جمعیت ژاپن: جمعیت ژاپن خاص بنا به احصائیهء رسمی سال 1930، 64450000 تن بوده است و چون مساحت ژاپن بدون متصرفات آن دولت 382300 کیلومتر مربع است پس در هر کیلومتر مربعی قریب 169 تن زندگی میکنند. از سال 1925 تا 1930 یعنی در ظرف پنج سال قریب 4710900 تن بر جمعیت ژاپن افزوده شده و احصائیهء سال 1932 نیز جمعیت ژاپن خاص را قریب 66317000 تن تعیین کرده است. احصائیهء جمعیت ژاپن تا 1946 قریب به 73000000 تن بوده است. علت افزایش جمعیت ژاپن فزونی عدهء متولدین بر متوفیات است. بهمین سبب مردم ژاپن ناگزیرند که یا به سایر نواحی عالم مهاجرت کنند و یا با تصرف اراضی تازه و توسعهء تجارت مملکت وسائل زندگانی و آسایش خود را فراهم سازند.
شهرهای ژاپن: از جمعیت ژاپن جمع کثیری روستائی و زارعند که در دهکده ها و مزارع و شهرهای کوچک بسر میبرند. از سال 1868 که ژاپن راه ترقی و تمدن پیش گرفت کم کم شهرهای صنعتی بزرگ نظیر شهرهای صنعتی اروپا و آمریکا در آن کشور پدید آمد. نخستین شهر بزرگ ژاپن توکیو است که در کنار خلیج بزرگی بهمین نام قرار دارد. بنا به احصائیهء سال 1930 جمعیت این شهر در حدود 2070500 تن (با توابع 5311000 تن) بوده و وسعت آن 24009 هکتار است. در جنوب خلیج توکیو بندر بزرگ یوکوهاما واقع شده و فاصلهء آن از پایتخت سی کیلومتر است. شهر کیوتو هم که مدت یازده قرن پایتخت ژاپن بود با آنکه جمعیت فراوانی ندارد از لحاظ صنعت خالی از اهمیت نیست. بندر اُزاکا(59) یگانه شهری است که صورت قدیمی خود را کاملاً محفوظ داشته. کوچه های این شهر بیشتر تنگ و عمارات آن گذشته از کارخانه ها و مراکز صنایع، قدیمی است و چون در اطراف دلتائی بنا شده و ترعه های متعدد از میان آن میگذرد آن را نظیر شهر ونیز شمرده اند. این بندر بزرگترین مرکز صنایع ژاپن است. در کنار خلیج ازاکا بندر معروف دیگری است بنام کبه(60) که در مغرب ازاکا واقع شده و مرکز ورود امتعهء خارجی به ژاپن است. در جنوب غربی جزیرهء کیوشو بندر بزرگ ناکازاکی مرکز روابط تجارتی ژاپن با ممالک آسیائی مخصوصاً چین و چزن (کُره) و هند است. بندر هاکوداته(61) در جنوب جزیرهء هوکائیدو (یزو) نیز از بنادر مهم ماهی گیری است.
شهرهای بزرگ ژاپن که جمعیت آنها از 150 هزار متجاوز است بقرار ذیل میباشد:
بندر توکیو 2070500 تن پایتخت کشور.
بندر ازاکا 2453500 " در جنوب هندو.
بندر ناگویا(62) 907400 " در جنوب هندو.
بندر کبه(63) 787500 " در کنار خلیج ازاکا.
شهر کیوتو 765000 " در جنوب دریاچهء بیوا.
بندر یوکوهاما 620200" در کنار خلیج توکیو.
بندر هیروشیما(64) 270000 " در جنوب هندو.
بندر فوکواوکا(65) 228200 " در شمال غربی کیوشو.
بندر ناکازاکی 204000 " در مغرب کیوشو.
بندر هاکوداته 197200 " در جنوب هوکائیدو.
بندر کوره(66) 190200 " در جنوب بندر هیروشیما.
بندر سن دائی(67) 190000 " در ساحل شرقی هندو.
شهر ساپورو(68) 168500 " در جزیرهء هوکائیدو.
شهر یاواتا(69) 168200 " در شمال کیوشو.
شهر کوماموتو(70) 164400 " در مغرب کیوشو.
بندر کانازاوا(71) 157300 " در ساحل غربی هندو.
علاوه بر این، جمعیت دوازده شهر دیگر بیش از صد هزار و جمعیت 79 شهر از سی تا صد هزار است.
جغرافیای اقتصادی ژاپن
فلاحت چندی یگانه وسیلهء امرار معاش مردم ژاپن بود، چنانکه امروز هم از وسائل مهم زندگانی ایشان بشمار میرود. در ژاپن دوسوم از اهالی در مزارع بسر میبرند، معهذا در جزایر ژاپن اراضی قابل کشت و زرع نسبت به مساحت جزایر مزبور کم است و فقط شش ملیون هکتار زمین یعنی صدی پانزده از اراضی آن مملکت قابل زراعت است و تقریباً عموم خانواده ها مالک زمینی هستند و کمتر خانواده ای است که لااقل یک هکتار زمین نداشته باشد و قریب پنج ملیون هکتار مخصوص کشت غلات است و از این مقدار در سه ملیون هکتار تنها برنج میکارند. غیر از جزیرهء هوکائیدو که از جهت سرمای شدید قابل کشت برنج نیست، در سایر جزایر بزرگ عموماً کشت این محصول رائج است و محصول سالیانهء آن به یازده ملیون تن میرسد. غیر از ناحیهء جنوبی جزیرهء شی ککو که در سال دوبار حاصل میدهد، در سایر نواحی فقط سالی یک مرتبه برنج میکارند، ولی پس از آنکه در ماه آبان (نوامبر) محصول برنج برداشته شد بیدرنگ نیمی از مزارع گود برنج را از خاک نیم دیگر انباشته در کشت غلات دیگر یا شلغمهای بزرگی که غالباً طول آن به یک متر میرسد و بزبان ژاپنی دائی کن(72) نام دارد بکار میبرند. گذشته از برنج سایر غلات و حبوبی که در ژاپن کاشته میشود جو و گندم و ارزن و لوبیای قرمز است. جو و گندم را در نواحی کوهستانی مخصوصاً در جلگه های مرکزی جزیرهء هندو میکارند. کشت چای که مخصوص نواحی گرمسیر و مرطوب است تا سی و شش درجهء عرض شمالی متداول میباشد. کشت توتون هم که از قرن شانزدهم بتوسط تجار پرتقالی در ژاپن معمول شده جز در جزایر شمالی در سایر نواحی رونقی ندارد. ژاپنی ها در توسعهء زراعت پنبه کوشش بسیار کرده اند ولی باز محصول آن برای مصرف کارخانه های مملکت کافی نیست. نیشکر در جزایر جنوبی مانند شی ککو و کیوشو و مخصوصاً تائی وان کاشته میشود. تربیت کرم ابریشم در ژاپن بسیار رائج است و 95 درصد از ابریشم ژاپن از جزیرهء هندو حاصل میشود. محصول سالیانهء ابریشم ژاپن قریب 300 ملیون کیلوگرم پیله است. بهای صادرات ابریشم ژاپن در سال 1932 قریب 382366000 ین(73) یا 107483000 دلار بوده است و از این مقدار معادل 106188000 دلار به آمریکا صادر شده است.
گله داری: گله داری در ژاپن رونقی ندارد، چه مردم غالباً بنابر عقاید دینی خویش از خوردن گوشت احتراز میکنند و فقط گوشت خوک و طیور بکار میرود. عدهء اسبانی که در سال تربیت می کنند در حدود یک ملیون و نیم است و عدهء گاوانی که در امور فلاحتی بکار میبرند نیز از این مقدار بیشتر نیست.
ماهیگیری: در ژاپن ماهیگیری اهمیت بسیار دارد زیرا خوراک مردم آن بیشتر برنج و ماهی است. دریاهای اطراف ژاپن نیز بکثرت ماهی مشهور عالم است، چنانکه در هیچیک از نقاط دنیا ماهیگیری به پایهء سواحل جزیرهء کارافوتو (ساخالین) نمیرسد. در مقابل جزیرهء هوکائیدو چون محل تلاقی جریانهای دریائی سرد و گرم است انواع ماهیها مانند ماهی روغنی و ماهی آزاد و غیره به آسانی گرفته میشود.
صنایع ژاپن
با آنکه در ژاپن امور فلاحتی در ترقی است باز محصولات فلاحتی برای تغذیهء اهالی کافی نیست و ژاپن ناگزیر است که مقداری ماهی و برنج از هندوستان و هندوچین بخرد. پس برای جبران این امر و نیز برای اینکه حتی الامکان خود را از نفوذ اقتصادی ممالک اروپائی و آمریکائی محفوظ دارد ناچار به امور صنعتی متوجه شده و در ترویج و توسعهء آن کوشش فراوان کرده است. صنایع ژاپن بر دو گونه است: یکی صنایع ملی قدیمی و دیگر صنایع تازهء اروپایی. مقصود از صنایع ملی قدیمی صنایعی است که در ژاپن پیش از آنکه این کشور به تمدن اروپائی آشنا شود نیز متداول بوده است، مانند بافتن پارچه های ابریشمین بسیار لطیف و قالی و حصیرهای زیبا و ساختن ظروف چینی و بدل چینی با نقش و نگارهای دلپسند و بادبزنها و پرده های منقش و اشیاء دیگری از چوب هی نوکی یا از مینا یا از برنج و امثال آن. اینگونه صنایع هنوز هم در زندگانی اقتصادی ژاپن اهمیت و مقام خاص دارد و تا سال 1914 سی و پنج درصد از جمع مصنوعات کشور از اینگونه بود. صنایع تازهء اروپائی از اواخر قرن نوزدهم در ژاپن رواج یافت و چنان بسرعت ترقی کرد که امروز ژاپن از جملهء ممالک صنعتی بزرگ دنیا بشمار است. سبب ترقی فوق العادهء اینگونه صنایع کمی مزد کارگران و مداخلهء دولت و ترویج صنایع و کمک به مؤسسات صنعتی و ایجاد وسائل حمل و نقل و تلگراف و تلفن و امثال آن است. علاوه بر این دولت ژاپن از جنگ بین المللی اول نیز استفاده کرد و چون در جنگ مداخلهء مستقیم مؤثری نداشت از لحاظ اقتصادی سود فراوان برد (برخلاف جنگ اخیر).
محصولات معدنی ژاپن به پایهء چین و هند نمیرسد. معادن زغال سنگ در غالب جزایر موجود است، مخصوصاً در جزایر هندو و هوکائیدو و کیوشو که سه چهارم از محصولات زغال سنگ ژاپن از آنجاست، ولی چون زغال معادن داخلی برای کارخانه ها کافی نیست همه ساله مقداری زغال و کک از چین میخرند. معادن گوگرد ژاپن بسبب وجود کوههای آتشفشان بسیار است و از اینجهت پس از ایتالیا و آمریکا در مرتبهء سوم قرار دارد. محصول طلا و نقرهء ژاپن در قرون جدید معروف عالم بود و تجار پرتقالی از آن سرزمین طلای فراوان بردند، ولی امروز مهم نیست. در محصول مس نیز سرزمین ژاپن پس از ممالک متحدهء آمریکا و شیلی و کنگوی بلژیک و کانادا در مرتبهء پنجم است. ولی آهن قابلی ندارد. منگنز از معادن اطراف کیوتو و جزیرهء هوکائیدو بسیار استخراج میشود. محصول نفت ژاپن بسیار نیست و در حدود دوصدم از محصول نفت تمام دنیاست. در ژاپن از آبشارها استفادهء بسیار میکنند و پس از ممالک متحدهء آمریکا و کانادا هیچ کشوری در استفادهء از قوهء آب به پای ژاپن نمیرسد. از جمله مهمترین صنایع تازهء ژاپن نساجی است که از زمان جنگ بین المللی اول ترقی بسیار کرده و مخصوصاً بافتن پارچه های ابریشمی و پشمی و پنبه ای چنان رونق یافت که ژاپن در ممالک آسیای شرقی و حتی در هندوستان از جملهء رقیبان بزرگ انگلیس گشت. ژاپن پشم خام را از استرالیا وارد کرده و در کارخانه های داخلی برای بافتن مهیا می سازد و همه ساله مقدار کثیری آهن و فلزات دیگر از ممالک بیگانه وارد میکند و در نواحی مرکزی هندو در شهرهای ازاکا و یوکوهاما، موروران(74)کارخانه های پولادکاری بزرگ برپاست و در بنادر ناکازاکی و کوبه و یوکوهاما و ازاکا کارخانه های کشتی سازی بسیار است. شهر ازاکا و نواحی اطراف آن مرکز صنایع تازهء ژاپن است. در این شهر کارخانه های پارچه بافی و نخ تابی بقدری است که آن را منچستر ژاپن خوانده اند. علاوه بر این شهر مزبور دارای ضرابخانه و قورخانه و کارخانه های بزرگ شیشه سازی و کاغذسازی و کبریت سازی و امثال آن است. شهر توکیو نیز مرکز بافتن پارچه های ابریشمین و شهر ساکائی(75) (در جنوب ازاکا) محل بافتن فرشهای کنفی و پارچه های پنبه ای است. گذشته از کارخانه های سابق الذکر کارخانه های بزرگی نیز برای کاغذسازی و ساختن اسباب بازیهای گوناگون و مواد شیمیائی وجود دارد و اجناس مزبور از جملهء صادرات ژاپن میباشد. از زمانی که صنایع ژاپن رو به ترقی نهاد دایرهء روابط تجارتی آن کشور نیز با ممالک دیگر توسعه یافت و در سال 1886 جمع واردات و صادرات ژاپن فقط 300 ملیون فرانک فرانسه بود، ولی تا سال 1927 حد متوسط تجارت سالیانهء آن به ده هزار ملیون فرانک طلا رسید. از اینروی میتوان به ترقی فوق العادهء تجارت آن مملکت پی برد. روابط تجارتی ژاپن با ممالک متحدهء آمریکا بیش از سایر دول عالم است، چه از ممالک مزبور همه ساله مقدار کثیری پنبه و مصنوعات فلزی میخرد و مقدار بسیاری از ابریشم و چای خود را به آن ممالک می فروشد. ژاپن قسمت مهمی از تجارت چین و هند و ممالک شرقی آسیا را پیش از جنگ اخیر به خود منحصر کرده بود، چنانکه همیشه مقدار کثیری زغال سنگ و آهن و چدن و فولاد و پنبهء خام از چین و هند میخرید و مصنوعات کارخانه های خود مانند ماشینهای گوناگون و کاغذ و کبریت و پارچه های پنبه ای را در آن ممالک و هندوچین بفروش میرسانید. توسعهء تجارت ژاپن در چین و هند و استرالیا موجب شکست فاحش تجارت انگلستان و ممالک متحدهء آمریکا گردید. برای تسهیل امر تجارت دولت ژاپن در ساختن خطوط آهن و توسعهء نیروی دریائی تجارتی کوشش بسیار کرده است. امروز طول مجموع خطوط آهن ژاپن متجاوز از 27400 کیلومتر است و عدهء کشتیهای تجارتی آن در سال 1932، 3338 کشتی با گنجایش 3894819 تن بوده. امروز کشتیهای شرکتهای بزرگ کشتیرانی ژاپن مانند توگوکیزن کائیشا(76) و نی پون یوشن کائیشا(77) و ازاکاچزن کائیشا(78)مرتباً در اقیانوس کبیر و اقیانوس هند و حتی در دریاهای اروپائی سیر میکنند، چنانکه پیش از جنگ اخیر از جمع واردات ژاپن شصت درصد و از جمع صادرات آن هفتاد و سه درصد توسط کشتیهای ژاپنی حمل و نقل میشد.
نیروی دریائی ژاپن بموجب احصائیهء سال 1936 بقرار ذیل بوده است:
نوع کشتی عده گنجایش
زره دار 11 307070 تن
حامل هواپیما 6 88470 تن
رزم ناو (طبقهء 1) 13 116440 تن
رزم ناو (طبقهء 2) 26 144325 تن
ناوشکن 115 145583 تن
زیردریائی 62 80284 تن
که جمعاً 233 کشتی بظرفیت 882172 تن میباشد.
جمع واردات ژاپن در سال 1933، 1861046000 تن و جمع صادرات آن کشور در همان سال 1917220000 تن بوده است.
متصرفات ژاپن پیش از جنگ جهانی اول: ترقی ناگهانی ژاپن و افزایش دائمی جمعیت آن کشور دولت ژاپن را به تهیهء مهاجرنشینها و مستعمراتی برانگیخت. مهاجرین ژاپنی نخست به جزایر اقیانوس کبیر و زمینهای آمریکا متوجه شدند. جزایر هاوائی در نیمهء دوم قرن نوزدهم مرکز مهاجرت مردم ژاپن شده بود و دولت ژاپن در صدد بود که رسماً بتصرف آن قیام کند ولی ممالک متحدهء آمریکا پیش دستی کرد و ناگهان جزایر مزبور را در سال 1898 بتصرف درآورد و از اینجا اختلاف سیاسی شدیدی بین ممالک متحدهء آمریکا و ژاپن که عدهء مهاجرینش در جزایر هاوائی متجاوز از صدهزار بود پدید آمد. در نواحی غربی ممالک متحدهء آمریکا نیز امروز قریب 111000 مهاجر ژاپنی مسکن دارند که عدهء ایشان در سال 1900 فقط 24000 تن بوده است. دولت کالیفرنیا زمانی در صدد تبعید مهاجرین ژاپنی برآمد ولی سایر دول متحده با این امر موافقت نکردند، اما بموجب قانون مهاجرت که از سال 1927 اجرا شده مهاجرت مردم ژاپن به ممالک مزبور دشوار گردیده است. دولت ژاپن پس از آنکه از جانب مشرق مأیوس گشت به زمینهای شرقی آسیا متوجه شد و نخست با دولت چین بر سر شبه جزیرهء کره از در جنگ درآمد (1894-1895) و جزیرهء فرمزا را با برخی جزایر کوچک دیگر از آن دولت گرفت، سپس بر سر منچوری با روسیه به جنگ پرداخت و چون بر آن دولت غالب شد ناحیهء کوان تونگ(79) را در جنوب منچوری با نصف جزیرهء ساخالین تصاحب کرد و شبه جزیرهء کره را نخست تحت الحمایهء خود ساخت و در سال 1910 آن را رسماً تصرف کرد. جزیرهء فرمزا که به ژاپنی تائی وان گفته میشود از حیث محصولات منطقهء حاره مخصوصاً خیزران و کافور و موز و قهوه و چای اهمیت فراوان دارد و مرکز آن شهر تائی هوکو(80) است. جزیرهء کارافوتو (ساخالین) دارای جنگلهای سرو و کاج و زمینهای قابل زرع و گله داری بسیار و معادن زغال سنگ و طلاست و از ماهیگیری در سواحل آن استفادهء فراوان میکنند. سرزمین چزن (کره) برای زراعت و گله داری و ماهیگیری استعداد کافی دارد و مهمترین محصول آن برنج و باقلا و پنبه است. تربیت کرم ابریشم را نیز دولت ژاپن در آنجا ترویج کرده است و معادن آهن و مس و گرافیت و طلا هم در آن فراوان است. مرکز چزن (کره) شهر کی جو(81) است که سابقاً سئول نام داشت. سرزمین کوان تونگ در انتهای جنوبی شبه جزیرهء لیائوتونگ(82) واقع شده و از سال 1905 در تصرف دولت ژاپن است. دولت ژاپن مهاجرین خود را بیشتر به مستعمرات سابق الذکر و جزیرهء هوکائیدو که جمعیت آن از سایر جزایر کمتر است میفرستد، ولی چون جمعیت مستملکات ژاپن از حد عادی گذشته بود دولت ژاپن متوجه اراضی منچوری و سیبری شرقی گردید و در 1932 منچوری را از چین جدا کرد و استقلال داد. در سال 1914 که جنگ بین المللی اول شروع شد دولت ژاپن نیز بنابر معاهدات سرّی که با متفقین بسته بود بر ضد آلمان قدم به میدان نهاد و شهر و خلیج کیائوچئو(83) را که از متصرفات آلمان در مشرق چین بود تصرف کرد و این شهر را تا 1922 در تصرف داشت. در این سال به موجب قراردادهائی که پس از جنگ در اروپا بسته شد کیائوچئو را به دولت چین بازدادند ولی دولت ژاپن در مدت حکمروائی خود در این ناحیه بندر تسینگ تائو(84) را که در کنار خلیج کیائوچئو واقع است و در حقیقت بندرگاه شهر کیائوچئو است از جملهء مراکز صنعتی خویش ساخت و پس از بازدادن کیائوچئو باز هم قدرت اقتصادی ژاپن در آن ناحیه باقی ماند. در سال 1919 مجمع اتفاق ملل از مستعمرات سابق آلمان در اقیانوس کبیر آنچه را که در شمال خط استوا بود به دولت ژاپن بخشید. از جمله مستعمرات مذکور یکی مجمع الجزایر ماریان(85) است و دیگر مجمع الجزایر کارولین(86)شرقی و غربی و مجمع الجزایر مارشال(87) و جزایر پالائوس(88). محصول این جزایر بیشتر نیشکر و فسفات است.
برخی از ممیزات تمدن ژاپن
حقیقت و روح تمدن ژاپن در دو عبارت طبیعی بودن و واقعی بودن، خلاصه میشود. در ژاپن چیز غیرطبیعی و یا نظری محض بهیچوجه یافت نمیشود و اصول مجرد و مبهم وجود ندارد و سادگی و طبیعی بودن از ممیزات تمدن ژاپن است. مثلاً در فن معماری ژاپنی ها هیچگاه کاخهای باعظمت و کوه آسائی مانند اهرام مصر و ابنیهء بابل و روم نساخته اند زیرا ذوق آن ملت با معماری باعظمت سازگار نیست. معماری ژاپنی بسیار ساده و منحصر به خانه های مسکونی و یا معابد است و ذوق ژاپنی ها در ساختن ابنیهء خود متوجه چوبهائی است که در ساختمانها مادهء اصلی شمرده میشود. دیگر از شواهد طبیعی بودن تمدن و فرهنگ ژاپن آن است که ادبیات ژاپن با آثار زنان آغاز شده و زنان در ادبیات آن ملت موقعیت و مقامی مخصوص دارند. مسئله ای که قابل اهمیت میباشد این است که تمایل و علاقهء مفرط این نویسندگان به طبیعت پرستی است. در دورهء ظهور ادبیات ملی ژاپن تحصیل علوم فکری و نظری منحصر به مردان بود و آنان آن علوم و ادبیات را از زبان چینی فرامیگرفتند و نتیجهء تحقیقات و تتبعات خود را بخط چینی مینوشتند. خط ژاپنی فقط در مباحث ساده و عامیانه مورد استعمال بود ولی زبان چینی در ژاپن بمنزلهء زبان علمی بشمار میرفت. چون خط تصویری چینی از بیان حقیقی و طبیعی افکار ژاپنی قاصر بود از این لحاظ مردان آن زمان برای بیان اندیشه ها و احساسات خود فاقد هرگونه وسیله بودند، بعکس زنان برای اظهار افکار و خاطرات خود روش نیکوتر و آسان تری در دست داشتند و در نوشته های خود حروف کوچک و ساده و صداداری را که کانا نامیده میشود بکار میبردند و زنان به این ترتیب به شیوهء مخصوص خود که روش ساده و عامیانه بود به نگارش کتابهای تاریخ و وقایع روزگار خود اقدام نمودند. این تقسیم کار نشان میدهد که حروف کانا منحصر به زنان بوده و مدت دو قرن این تمایز در میان زنان و مردان باقی بود. ادبیات ژاپن بیشتر جنبهء رآلیسم داشته و از حقیقت و طبیعت سرچشمه میگیرد، مثلاً کتاب مانی اسیو مجموعه ای است مشتمل بر پنجهزار شعر که از آغاز قرن چهارم تا اواسط قرن هشتم بتوسط زنان و مردان چندی سروده شده و امتیاز آن از آن جهت است که در این دیوان همان طور که اشعار امپراطوران و بزرگان ضبط شده آثار طبع روستائیان و شکارچیان نیز در آن درج گردیده است.
در ژاپن برای نوشتن سه قسم خط بکار برده میشود: اول، حروف تصویری چینی که فراگرفتن آن بسیار دشوار است. دوم، خط کانا یا حروف ساده و صدادار که عدد حروف آن کمتر و آسانتر است. سوم، مخلوطی از این دو نوع. این طرز در ژاپن کنونی بیشتر از دو نوع مزبور مورد استعمال است.
در خاتمه گوئیم که ملت ژاپن از آغاز تاریخ تمدن خود فرهنگ و آداب ملل بیگانه را که عالی تر از تمدن او بوده است فراگرفته و با آداب و رسوم خود تلفیق داده و خصوصیات و ممیزات ملی و نژادی و تمدنی خود را نیز در آن داخل کرده و تمدن ممتاز و نوی بوجود آورده است.
(1) - Japon.
(2) - Dai Nippon.
(3) - Hando.
(4) - Shikoku.
(5) - Kyushu.
(6) - Hokkaido.
(7) - Yeso.
(8) - Karafuto.
(9) - Sakhaline.
(10) - Ryukyu.
(11) - Kouriles.
(12) - Taiwan.
(13) - Formosa.
(14) - Aichi.
(15) - Aboukouma.
(16) - Morisson.
(17) - Fouji-Yama.
(18) - Bandai-san.
(19) - Nero.
(20) - Fsisima.
(21) - Laperouse.
(22) - Fsougar.
(23) - Hakodate.
(24) - Yokohama.
(25) - Bonnago.
(26) - Simonoseki.
(27) - Nagasaki.
(28) - Kagoshima.
(29) - Pescadores.
(30) - Yshicari.
(31) - Shinano-gawa.
(32) - Tonegawa.
(33) - Sumida-gawa.
(34) - Kouro-sivo.
(35) - Bering.
(36) - Oyashiueo.
(37) - Les iles Aleoutiennes.
(38) - Tilleul.
(39) - Hetre.
(40) - Fougere.
(41) - Soughi.
(42) - Cedre du Japon.
(43) - Ainos.
(44) - Jimmu Tenno.
(45) - Marco Polo.
(46) - Cipangu.
(47) - Kuammu.
(48) - Sei-I-Toishogoun.
(49) - Daimios.
(50) - Shogoun.
(51) - Kyoto.
(52) - Yedo.
(53) - Tokyo.
(54) - Mutsu-Hito.
(55) - Diete.
(56) - Shintoisme.
(57) - Boudhisme.
(58) - Confucianisme.
(59) - Osaka.
(60) - Kobe.
(61) - Hakodate.
(62) - Nagoya.
(63) - Kobe.
(64) - Hiroshima.
(65) - Fukuoka.
(66) - Kure.
(67) - Sendai.
(68) - Sapporo.
(69) - Yawata.
(70) - Kumamoto.
(71) - Kanazawa.
(72) - Daikon. (73) - ین (Yen) پول ژاپن است.
(74) - Muroran.
(75) - Sakai.
(76) - Togo Kisenkaicha.
(77) - Nippon Youchenkaicha.
(78) - Osaca Tchosenkaicha.
(79) - Kuantung.
(80) - Taihoku.
(81) - Keijo.
(82) - Liautung.
(83) - Kiaou-tcheou.
(84) - Tsingtao.
(85) - Mariannes.
(86) - Carolines.
(87) - Marshall.
(88) - Palaos.

ژاپن.

[پُ] (اِخ)(1) نام دریائی منشعب از اقیانوس کبیر که محدود است به سیبری و منچوری و کره و جزایر ژاپن.
(1) - Mer du Japon.

ژاپون.

(اِخ) ژاپن. رجوع به ژاپن شود.

ژاپه.

[پِ] (اِخ)(1) نام یکی از تیتان ها(2) پسر اُرانوس(3) و گِآ(4) برادر کرونوس(5) و پدر پرومته(6) و اطلس(7) و اپی مته(8) و منتیوس(9).
(1) - Japet.
(2) - Titans.
(3) - Ouranos.
(4) - Gaea.
(5) - Kronos.
(6) - Promethee.
(7) - Atlas.
(8) - epimethee.
(9) - Menetios.

ژاتیوا.

[تی] (اِخ)(1) نام شهری است به اسپانیا بر مصب مونت سا(2) و در طرف راست ژوکار(3). این شهر را سان فلیپ دوژاتیوا(4) نیز گویند.
(1) - Jativa.
(2) - Montesa.
(3) - Jucar.
(4) - San Felipe de Jativa.

ژاد.

(اِخ)(1) نام خلیجی از خلیجهای آلمان در دریای شمال که بندر ویلهلمشافن(2) بر ساحل آن است.
(1) - Jahde.
(2) - Wilhelmshaven.

ژادوس.

(اِخ)(1) یدوع. پسر یوناتان از قبیلهء لاوی. رجوع به یدوع شود.
(1) - Jaddus.

ژارتیر.

[رِ یِ] (اِخ)(1) نام طبقه ای از سواران که بسال 1348 م. در انگلستان تأسیس شد بدین کیفیت که ادوارد سوم با کنتس سالیس بوری(2) رقص میکرد، بند جوراب کنتس بیفتاد، شاه آن را برگرفت و به وی داد. درباریان از آن به خنده افتادند. شاه گفت: لعنت بر بداندیش باد! آنکه امروز بدین بند می خندد فردا به نشان آن مباهی نخواهد بود. و پس از آن بر فور طبقهء ژارتیر را تأسیس کرد. سواران که عدهء ایشان 26 تن است آن بند را بر زانوی چپ بندند و ملکه بر دست. خود شاه پیشوای آنان است. (از لاروس).
(1) - Jarretiere.
(2) - Salisbury.

ژارژو.

[ژُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت «لوآره»(2) از شهرستان اورلئان(3) بر ساحل چپ رود لوآر(4) دارای 1855 تن سکنه. ژاندارک در سال 1429 م. بدانجا بر انگلیسها غلبه کرد.
(1) - Jargeau.
(2) - Loiret.
(3) - Orleans.
(4) - Loire.

ژارسلو.

[رُ لَ] (اِخ)(1) نام شهری به «گالیسی»(2) واقع بر ساحل نهر سان(3) شعبهء یمین رود ویستول(4) دارای قریب 18065 تن سکنه.
(1) - Jaroslaw.
(2) - Galicie.
(3) - San.
(4) - Vistule.

ژارناژ.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت «کروز»(2) از شهرستان گِرِه(3) که قریب 605 تن سکنه دارد.
(1) - Jarnages.
(2) - Creuse.
(3) - Gueret.

ژارناک.

(اِخ)(1) کرسی بخش در ایالت شارنت(2) از شهرستان کُنیاک(3) بر ساحل راست رود شارنت، دارای 3796 تن سکنه. آنجا مرکز عمدهء دستگاههای تقطیر عرق و کنیاک است. فیروزی کاتولیکها به قیادت دوک آنژو (هانری سوم)(4) بر پروتستانها بسال 1569 م. در این شهر بود.
(1) - Jarnac.
(2) - Charente.
(3) - Cognac.
(4) - Le duc d'Anjou (Henri III).

ژارناک.

(اِخ)(1) گی شابو، کنت دو. نام کاپیتن فرانسوی متوفی بعد از سنهء 1572 م. وی همان است که شاتینیره(2) را بسال 1547 در جنگ تن بتن(3) بکشت. (از لاروس).
(1) - Jarnac, Guy Chabot (comte de).
(2) - Chataigneraie.
(3) - Duel.

ژارناک.

(اِخ)(1) فیلیپ فردینان اگوست دو روهان شابو، کنت دو. نام سیاستمدار فرانسوی متولد در ایرلند بسال 1815 م. و متوفی در لندن بسال 1875 م. (از لاروس).
(1) - Philippe Ferdinand Auguste de Rohan Chabot (comte de).

ژارو.

[رُ] (اِخ)(1) نام شهری به انگلستان (دورهام)(2) بر ساحل رود تاین(3) دارای قریب به 33700 تن سکنه.
(1) - Jarrow.
(2) - Durham.
(3) - Tyne.

ژارویل.

[ژارْ] (اِخ)(1) نام دهستان مورت و موزل(2) از ایالت نانسی(3) دارای راه آهن و 5270 تن سکنه. بدانجا کوره های مرتفعی برای ذوب فلزات هست.
(1) - Jarville-la-Malgrange.
(2) - Meurthe-et-Moselle.
(3) - Nancy.

ژاری.

(اِخ)(1) کرسی بخش در ایالت شارانت ماری تیم(2) از شهرستان لارشل(3)، دارای راه آهن و قریب 711 تن سکنه.
(1) - La Jarrie.
(2) - Charente-Maritime.
(3) - La Rochelle.

ژازن.

[زُ] (اِخ)(1) بقول پلوتارک نام بازیگری بود از مردم شهر ترال(2) که در پیشگاه اُرُد اشک سیزدهم اشکانی در جشنی که این پادشاه برای عروسی پسرش پاکروس با خواهر پادشاه ارمنستان برپا کرده بود بازی آگاوه(3) را موسوم به باکانت از تصنیفات اری پید(4) نمایش میداد و حضار با لذت و اعجابی هرچه تمامتر به سخنان او گوش فراداده بودند که ناگاه سر کراسوس سردار رومی را که به دست سورنا سردار ایرانی کشته شده بود سیلاس به مجلس آورده به پای شاهنشاه ایران انداخت. ژازن برای اینکه شاهنشاه را در این پیروزی بزرگ تهنیتی گفته باشد سر کراسوس را برداشته و بالمناسبة این اشعار را از زبان آگاوه بخواند: «از بلندی کوهستانهایمان این بچه شیر را که آفت دشتهای ماست به اینجا آورده ایم، از این صید که باعث سعادت است فاتح را مفتخر میدانیم». از این مناسب خوانی همهء حضار لذت بردند و نمایش دهندگان دنبالهء شعر مزبور را بخواندند، یعنی آنجائی را که آوازه خوانان میپرسند: «چه دستی او را زد؟» و آگاوه جواب میدهد: «دست من شرف این کار را داشت». ارد را این مناسب خوانی خوش آمد و او را یک تالان که تقریباً معادل بیست و هشت هزار ریال بود ارزانی داشت. (ایران باستان ج3 ص2325).
(1) - Jason.
(2) - Tralles.
(3) - Agavee.
(4) - Eurypide.

ژازن.

[زُ] (اِخ)(1) پسر اِزُن(2) پادشاه یلکس(3). وی بیاری سانتور شیرون(4)رفعت و مقام یافت و سپس به دست پلیاس(5)از تخت سلطنت که از پدر بمیراث برده بود خلع شد. او آرگونوت ها(6) را به گشادن گنج های کلشید(7) راهنمائی کرد و از این ممالک دور مدئه(8) را همراه آورد و او را بزنی گرفت، سپس وی را طلاق گفت و با کروز(9) دختر سی زیف(10) ازدواج کرد. کروز از ژازن دو فرزند آورد. ژازُن سرانجام تخت سلطنت یلکس را مجدداً به دست آورد و پس از حادثهء دیگری در سرگردانی و بدبختی بمرد.
(1) - Jason.
(2) - Eson.
(3) - Iolcos.
(4) - Le centaure Chiron.
(5) - Pelias.
(6) - Argonautes.
(7) - Colchide.
(8) - Medee.
(9) - Creuse.
(10) - Sisyphe.

ژاژ.

(اِ) گیاهی بود که آن را کنگر گویند و ترهء دوغ کنند. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). گیاهی باشد که اندر ترهء دوغ کنند. (لغت نامهء اسدی). گیاهی است که ترهء دوغ از وی سازند یعنی ریچال(1). (صحاح الفرس). از تعریف های فوق خوب پیداست که ژاژ، کاکوتی (ککلیک اوتی) معروف است که آن را نتوان جویدن، چه آب به خود نگیرد و آن گیاهی خرد است در صحرا چون خارهای خرد و با شاخهای خرد و معطر که برای عطر در دوغ و ماست کنند و هیچ مصرف دیگر جز این ندارد.
صاحب آنندراج گوید: گیاهی است شبیه به درمنه در نهایت بیمزگی و ناگواری که هرچند شتر آن را بخاید نرم نشود و بجهت بیمزگی فرونبرد و آن را به تازی غلیص خوانند. صاحب برهان گوید: بوتهء گیاهی باشد بغایت سپید و شبیه به درمنه در نهایت بیمزگی و هرچند شتر آن را بخاید نرم نشود و بسبب بیمزگی فرونبرد و بعضی مطلق ترهء دوغ را گفته اند یعنی آنچه از رستنی که در دوغ و ماست کنند و علفی را نیز گویند خاردار که در ماست کنند و آن را کنگر خوانند و جمعی گویند علفی است که بی تخم میروید و آن نوعی از درمنه است که بدان آتش افروزند و این بمعنی اول نزدیک است و بعضی گویند هر علفی که بی تخم روید و بعضی گفته اند علفی است که آن را شتر خورد و بعربی غلیص خوانند -انتهی. گیاهی است سفید و خاردار و سخت بدمزه که اشتر چندانکه بخاید به حلق فروبردن نتواند. (غیاث). غلیص. (مهذب الاسماء) : ملک بوقت بهار هر سال به دشت بیرون شدی با خاصگان خویش و آنجا خیمه زدی و تا گرم نشدی آنجا بودی و از آن چیزها که از زمین روید چون گیاهها و ژاژها از مفارج (؟) و مجه همی چیدندی و همی خوردندی. (ترجمهء طبری بلعمی).
ژاژ میخایم و ژاژم شده خشک
خار دارد همه چون نوک بغاز.ابوالعباس.
ای میر شاعرانت(2) همه آنک(3)
من ژاژ نی ولیکن فرغستم.لمعانی عباسی.
ژاژ داری تو و هستند بسی ژاژخوران(4)
وین عجب نیست که یازند(5) سوی ژاژ خران.
عسجدی.
|| کنایه از سخنان هرزه و یاوه و بی مزه و هذیان هم هست. (برهان). مجازاً بمعنی سخن بیهوده و گفتهء باطل و بیفایده و هرزه. اسدی در لغت نامه ذیل لغت یافه گوید: یافه و خله و ژاژ و لک، سخنان بیهوده بود. هرزه. هذیان. بیهده. بیهوده از سخن و غیر آن :
پس ار ژاژ و خوهل آوری پیش من
همت خوهل پاسخ دهد پیرزن (کذا).
ابوشکور.
چو برسم بدید اندرآمد به باژ
نه گاه سخن بود و گفتار ژاژ.فردوسی.
ایا ز بیم زبانم نژند گشته و هاژ
کجا شد آنهمه دعوی کجا شد آنهمه ژاژ.
لبیبی.
نامهء مانی با نامهء تو ژاژ است
شعر خوارزمی با شعر تو لامانی.فرخی.
من اینهمه ز طریق مطایبت گفتم
مگر نگوئی کاین ژاژ باشد و هذیان.فرخی.
شعر ژاژ از دهان من شکر است
شعر نیک از دهان تو پینو.طیان.
این مُشتی ژاژ است که بوالحسن و دیگران نبشته اند. (تاریخ بیهقی ص 661).
صد گونه ژاژ و بیخردی کرد و نیز گفت
بر هر کسی نثار و برو بند و گیر و دار.
سوزنی.
غرر سحر ستانید که خاقانی راست
ژاژ منحول به دزدان غرر بازدهید.خاقانی.
شعر استادان فرود ژاژهای خود نهم
سخت سخت آمد خرد را اینکه منکر منکرم.
خاقانی.
بر دشمن تو خندد گردون چو مرد عاقل
بر هزلهای جحی بر ژاژهای طیان.
پیغوملک.
وین چه ژاژ است دگرباره که ابیات مدیح
گر بود هفت فرستی به تقاضا هفتاد.
اثیر اومانی.
این چه ژاژ است و چه هرزه ای فلان
من حقیقت یافتم چبود نشان.مولوی.
این چه ژاژ است این چه کفر است و فشار
پنبه ای اندر دهان خود فشار.مولوی.
شهوتیّ است او و بس شهوت پرست
زان شراب زهرناک ژاژ مست.مولوی.
خادع دردند درمانهای ژاژ
ره زنند و زرستانان رسم باژ.مولوی.
|| قسمی از هیزم باشد که آتش بدان افروزند و برفور شعله اش فرونشیند و فروزینه هم گویند. (از فرهنگی خطی).
(1) - ن ل: ریحان.
(2) - ن ل: شاعر است.
(3) - شاید: ژاژند.
(4) - ن ل: خران.
(5) - ن ل: تازند.

ژاژخا.

(نف مرکب)(1) ژاژخای. بیهوده گوی. بیهده گوی. ول گوی. هرزه درای. هرزه گوی. هرزه سرای. هرزه لای. لک درای. خام درای. کسی که سخن بی معنی و بی فایده گوید. یافه گو. یاوه سرای. یاوه گو. || مِهْذار. هَذر. پرگوی. پرچانه. درازنفس. پُرنفس. مِکْثار. ورّاج (در تداول عوام) :
گفت ریمن مرد خام لک درای
پیش آن فرتوت پیر ژاژخای.لبیبی(2).
وی از خشم برآشفت و مردکی پُرمنش و ژاژخای و بادگرفته بود. (تاریخ بیهقی ص337).
گاو خاموش نزد مرد خرد
به از آن ژاژخای صد بار است.ناصرخسرو.
ز بهر چیز بیحاصل نرنجی به بود ایرا
بسی بهتر سوی دانا ز مرد ژاژخا ابکم.
ناصرخسرو.
پاک مردان چو ماهیند خموش
ژاژخایان خلق چون عصفور.ناصرخسرو.
ز خوشه چینی کشت نیاز هست عدوت
خمیده پشت و شکم خوار و ژاژخای چو داس.
کمال اسماعیل.
این سیاه اسرار تن اسپید را
بت پرستانه بگیر ای ژاژخا.مولوی.
جمع آمد صدهزاران ژاژخا
حلقه کرده پشت پا بر پشت پا.مولوی.
تأمل کنان در خطا و صواب
به از ژاژخایان حاضرجواب.
سعدی (بوستان).
روشن درون و تفته دل و گرم و ژاژخای
آتش نهاد و خاکی و معمور دودمان.
خواجو (در وصف حمام).
(1) - کلمهء ژاژ و ژاژخای با کلمهء Jaseur و Causeur از یک ریشه است و شاید اصل کلمهء «ژازر» فرانسوی همین کلمهء ژاژ باشد.
(2) - این بیت را به رودکی نیز نسبت کرده اند.

ژاژخا.

(اِخ) ژاژخای. لقب طَیّان شاعر. رجوع به طیّان شود :
صبح حَسّان مصطفائی کو
تا ثناهای غم زدا آرد
زانکه مقبول مصطفی نشود
آنچه طیان ژاژخا آرد.انوری.

ژاژخائی.

(حامص مرکب) علک خائی. برغست خائی. بیهوده گوئی. لک درائی. هرزه درائی. ژاژدرائی. یاوه سرائی. یافه سرائی. هرزه سرائی. هرزه لائی. حرف مفت زنی. خام درائی. ول گوئی :
خیره روئی ز تیره رائی به
بیزبانی ز ژاژخائی به.سنائی.
هر سخن را به جایگاه نهد
نکند ژاژخائی برخیر.سوزنی.
جان کنند از ژاژخائی تا به گرد من رسند
کی رسد سیرالثوانی در نجیب ساربان.
خاقانی.
ز ژاژخائی هر ابلهی نرنجم از آنک
هنوز در عدم است آنکه همقران من است.
خاقانی.
حاسد ز قبول این روائی
دور از من و تو به ژاژخائی.نظامی.
ژاژخائی میکند با ما رقیب
ما چه غم داریم گو میخای ژاژ.
؟ (از محمودنامه از آنندراج).

ژاژ خائیدن.

[دَ] (مص مرکب)(1) ژاژخائی کردن. علک خائیدن. برغست خائیدن. بیهوده و لغو گفتن. جفنگ گفتن. حرف مفت زدن. سخنان بی مزه گفتن. هرزه درائیدن. لک درائیدن. یاوه گفتن. یافه سرائی کردن :
اندی(2) که امیر ما بازآمد پیروز
مرگ از پس دیدنش روا باشد و شاید
پنداشت همی حاسد کو بازنیاید
بازآمد تا هر شفکی ژاژ نخاید.رودکی.
همه دعوی کنی و خائی ژاژ
در همه کارها حقیری و هاژ.ابوشکور.
گر کسی گوید مانندهء او هیچ شده ست
گو برو خام درائی مکن و ژاژ مخای.فرخی.
طعن دگر بدو نتواند زدن عدو
جز آن که ژاژ خاید و گوید که نیست پیر.
فرخی.
اگر ابلهی ژاژ خاید مر او را
پشیمان کند خسرو از ژاژخائی.فرخی.
در این وقت ملطفه ها رسید از منهیان بخارا که علی تکین البته نمی آساید و ژاژ میخاید و لشکر میسازد. (تاریخ بیهقی ص 343). گفت [ حسنک ] زندگانی خواجه دراز باد، بروزگار سلطان محمود بفرمان وی در باب خواجه ژاژ میخائیدم که همه خطا بود، از فرمانبرداری چه چاره داشتم. (تاریخ بیهقی ص182). زمین بوسه داد و بایستاد [ ابوالفتح بستی ]. خواجه گفت: از ژاژ خائیدن توبه کردی؟ گفت: ای خداوند مشک و ستوربانی مرا توبه آورد. (تاریخ بیهقی ص165). میشنویم تنی چند به باب ایشان [ اریارق و غازی ] حسد مینمایند و ژاژ میخایند، از آن نباید اندیشید. (تاریخ بیهقی ص 223).
چون مؤذنت بخواند زی مسجد
تو اوفتاده ژاژ همی خائی.ناصرخسرو.
اگر ننالم گویند نیست حاجتمند
وگر بنالم گویند ژاژ میخاید.مسعودسعد.
بزیر بار هجو من خرک ژاژی همی خاید
به تیز آورده ام او را(3) و خارشگاه میخارم.
سوزنی.
قول حق را هم ز حق تفسیر جو
هین مخا ژاژ از گمان ای یاوه گو.مولوی.
مصطفی مه می شکافد نیمه شب
ژاژ میخاید ز کینه بولهب
آن مسیحا مرده زنده می کند
و آن جهود از خشم سبلت می کند.مولوی.
زین منی چون نفس زائیدن گرفت
صد هزاران ژاژ خائیدن گرفت.مولوی.
بر دلبر ما هیچ کسی را مفزائید
مانندهء او نیست کسی، ژاژ مخائید.مولوی.
مثال مجلست را چون بسلک اندر کشم لؤلؤ
شنیدم ژاژ خاید دیوخوئی اندر آن محفل.
ملک الشعراء کاشی.
(1) - Jaser. Deblaterer. (2) - یعنی: شکر. الحمد. منت خدای را. المنة.
(3) - ن ل: خر را.

ژاژخای.

(نف مرکب) رجوع به ژاژخا شود :
دل به بیهوده ای مکن مشغول
که فلان ژاژخای می خاید.ناصرخسرو.

ژاژخای.

(اِخ) لقب طیان شاعر. رجوع به ژاژخا و طیان شود.

ژاژخوار.

[خوا / خا] (نف مرکب)بیهوده گو. یاوه گو. ژاژخای در همهء معانی :
کارهای شیرمردان کردی و از رشک تو
حاسدانت یاوه گو هستند و جمله ژاژخوار.
فرخی.

ژاژدرائی.

[دَ] (حامص مرکب) ژاژخائی. بیهوده گوئی. رجوع به ژاژخائی شود :
شعر تو ژاژ است، مگر سوی تو
فضل همه ژاژدرائیستی.ناصرخسرو.

ژاژ درائیدن.

[دَ دَ] (مص مرکب) بیهوده گفتن. ژاژ خائیدن. رجوع به ژاژ خائیدن شود :
کسی که ژاژ دراید به درگهی(1) نشود
که چربگویان آنجا شوند کندزبان.(2)فرخی.
چرا گر چون من است او همچو من بر صدر ننشیند
وگر نی چون بجوید نان و خیره ژاژ بدراید.
ناصرخسرو.
(1) - ن ل: به درگهش.
(2) - ن ل: که خوب گویان این جا شوند گنگ زبان.

ژاژدرای.

[دَ] (نف مرکب) بیهوده گو. یاوه گوی. ژاژخای :
کسی که گوید من چون توام بفضل و هنر
سبک خرد بود و یاوه گوی و ژاژدرای.
فرخی.

ژاژک.

[ژُ] (اِ) در بعض لغت نامه ها آن را به لوبیا ترجمه کرده اند. (حاشیهء لغت نامهء اسدی). و بیت زیرین در ذیل کلمهء کوم در فرهنگ اسدی آمده است و معنی کلمه چنانکه معنی تمام شعر معلوم نیست :
ماه کانون است ژاژک نتوانی بستن
هم از این کومک بر خشک و همی بند آن را.
ابوالعباس.
رجوع به ژاژمک و ژاژومک شود.

ژاژ گفتن.

[گُ تَ] (مص مرکب) بیهوده و هزل گفتن. رجوع به ژاژ خائیدن شود :
همه گویندهء فسق و فجوریم
ز هزل و ژاژ گفتن ابکمی کو.سنائی.

ژاژ لائیدن.

[دَ] (مص مرکب) بیهوده و یاوه گفتن. ژاژ خائیدن :
آن خبیث از شیخ می لائید ژاژ
کژنگر باشد همیشه عقل کاژ.مولوی.

ژاژلن.

[ژِلْ لُ] (اِخ)(1) نام خانواده ای از مردم لیتوانی که بر لهستان (از 1386 تا 1572 م.) و بوهم و هنگری سلطنت کردند و مؤسس آن لادیسلاس ژاژلن(2) بود.
(1) - Jagellons.
(2) - Ladislas Jagellon.

ژاژمک.

[ژُ مَ] (اِ) دانهء لوبیا را گویند. و آن مخفف ژاژومک است.

ژاژوک.

(اِ) در بعض فرهنگها بدان معنی لوبیا داده اند و آن ظاهراً غلط و صحیح ژاژومک باشد چنانکه در فرهنگ جهانگیری، سروری، برهان، سراج و غیاث اللغات آمده است.

ژاژومک.

[مَ] (اِ) لوبیا را گویند و آن تخمی است که بعربی لیاء(1) خوانند. (برهان). رجوع به لوبیا شود.
(1) - در لغت نامه های عرب لیاء ککتاب آمده است و می نویسند: نوعی از حبوب باشد مانند نخود، نیک سپید و بدان زنان را صفت کنند به سپیدی، فیقالُ: کأنها لیاءة.

ژاژه.

[ژَ / ژِ] (اِ) ژاژ. علف بیمزه. || سخنان هرزه. (برهان).

ژاژیدن.

[دَ] (مص) ژاژ خائیدن. هرزه گفتن. (کذا فی تحفة السعادة) :
خواری از او بس بود آن کت کند
رنجه به ژاژیدن بسیار خویش.ناصرخسرو.
شعر ژاژیدن لهاشم تست
علک خائیدن لهاشم خر.سوزنی.
|| نشخوار کردن. || عوعو کردن مثل سگ. (آنندراج).

ژاسمن.

[مَ] (اِخ)(1) ژاک بوئه. نام شاعری از مردم گاسکنی، متولد و متوفی در آژان(2)(1798 - 1864 م.). وی پسر خیاطی بود و چندی در مدرسهء علوم روحانی و مذهبی(3)گذرانید و سپس دکهء حلاّقی و مزینی باز کرد و مشغول کار شد، از این جهت او را «پروکیه»(4) گویند. وی پس از بیست وچهار سال اولین منظومهء خود را به لهجهء گاسکنی بنام «مرا باید مرد»(5) انتشار داد و بسال 1835 م. بهترین آثار خود را که به لهجهء محلی سروده شده بود فراهم آورده در مجلّدی بنام «لاس پاپی یوتس»(6) منتشر ساخت.
(1) - Jasmin, Jacques Boe.
(2) - Agen.
(3) - Seminaire.
(4) - Le Perruquier.
(5) - Il me faut mourir.
(6) - Las Papillotos.

ژاسی.

(اِخ)(1) رجوع به یاشی(2) شود.
(1) - Jassy.
(2) - Iashi.

ژاشت.

(اِخ) ناحیتی است از حدود ماوراءالنهر اندر کوهها و شکستگی ها و اندر میان بتمان و ختلان نهاده، با روستاها و کشت و برز بسیار و مهتران این ناحیت را دهقان ژاشت خوانند. (حدود العالم چ طهران ص72). از اقلیم پنجم است. (التفهیم ص 199).

ژاعو.

(اِ) ژاغو. صاحب ذخیره گوید: چون علت رجا که زنان را پدید آید و آن گوشت پاره ای باشد بی روح که اندر جسم تولید کند و چون ژاعو که اندر فرغانه و بعض نواحی خوارزم همی باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی نسخهء خطّی مؤلف ورق 43 صفحهء دست چپ سطر ده). و ظاهراً این همان چیزی است که مثل بادنجان بزرگ از گلو آویزد.(1)
(1) - Goitre.

ژاغر.

[غَ] (اِ) چینه دان. به تازی آن را حوصله خوانند. کژار. چینه دان مرغ :
خورند از آنچه بماند ز من ملوک زمین(1)
تو از پلیدی و مردار پر کنی ژاغر.
عنصری (خطاب باز سپید به زاغ).
وگر مرغکی کوچک آید فراز
دهدش آب و چینه بروز دراز
چو از بس چنه پر شود ژاغرش
گرد زورمندی تن لاغرش.اسدی.
از خون دلیران بدشت، شیران
از نیزهء او پر کنند ژاغر.قطران.
از کشتگان هنوز طیور و سباع را
پر گوشت ژاغر است و پر از استخوان شکم.
معزی.
کبوتری است که بر چنگ و مخلب شاهین
براه دیده ز ژاغر برافکند ارزن.ازرقی.
مرغ توام مرا پر فرمان ده و بپران
که الاّ سزای دانهء تو ژاغری ندارم.خاقانی.
از دل و رخسارشان خوردند چندان کرکسان
کز شبه منقار و از زرنیخ ژاغر ساختند.
خاقانی.
دائم از چینه های انعامش
پر بود مرغ آز را ژاغر.لطیفی (از شعوری).
(1) - ن ل: جهان.

ژاغو.

(اِ) رجوع به ژاعو شود.

ژافا.

(اِخ)(1) در تداول مردم اروپا یافا را گویند. رجوع به یافا شود.
(1) - Jaffa.

ژافا.

(اِخ) نام پرده ای بزرگ در موزهء لوور(1)که مبتلاشدگان به مرض طاعون را در شهر یافا در حالی که بناپارت با ژنرال های خود در بیمارستانی به عیادت ایشان رفته است نشان میدهد (1804 م.).
(1) - Louvre.

ژافنا.

(اِخ)(1) نام شهر و بندر سیلان(2) و آن دارای 45000 سکنه است.
(1) - Jaffna.
(2) - Ceylan.

ژافه.

[فَ / فِ] (اِ) نوعی گیاه بدبو. || خارپشت. (آنندراج). رجوع به زافه شود.

ژافه.

[فِ] (اِخ)(1) پسر سوم نوح. یافث. رجوع به یافث شود.
(1) - Japhet.

ژاک.

(اِخ)(1) شارل امیل. نقاش و گراورساز فرانسوی، متولد و متوفی به پاریس (1813 - 1894 م.). وی را بهترین نقاشی های آب ورنگی هست و موضوع آنها غالباً زندگانی روستائی است.
(1) - Jacque, Charles emile.

ژاک.

(اِخ)(1) (قدیس) او را ژاک لوماژور(2) نیز گویند. از حواریون مسیح، پسر زبده(3) و برادر یوحنای انجیلی(4) متولد به بیت سعید (جلیله) مقارن سال 12 ق.م. او در سال 44 م. در شهر اورشلیم به شهادت رسید. ذکران و یادکرد او در بیست وپنجم ژوئیه است.
(1) - Jacques (Saint).
(2) - Jacques le Majeur.
(3) - Zebedee.
(4) - Jean l'evangeliste.

ژاک.

(اِخ) ملقب به شهید، معاصر بهرام پنجم ساسانی. وی از عیسویانی است که از انکار دیانت خود امتناع کردند و بفرمان شاهنشاه ساسانی به مجازات «نُه مرگ» محکوم شدند زیرا در مقابل محکمهء شاهی جسورانه تذکر داده بودند که یزدگرد اول نیز چون از رفتار نیک خود نسبت به عیسویان دست کشید در حالی مرد که همه از او کناره کرده بودند و بعد از مرگ نیز جسد او را در مدفن قرار ندادند. (ایران در زمان ساسانیان ترجمهء رشیدیاسمی ص 217).

ژاک.

(اِخ) (قدیس) نام اسقف نصیبین از علمای عالیقدر کلیسای سریانی (270 - 350 م.).

ژاک.

(اِخ) یا جیم اول. پادشاه میورقه(1)(1243 - 1311 م.). وی پسر ژاک اول پادشاه آراگون بود.
(1) - Majorque.

ژاک.

(اِخ) یا جیم دوم. پادشاه میورقه، پسر کوچک ژاک جیم اول (1315 - 1349 م.).

ژاک.

(اِخ) یا جیم سوم. پادشاه اسمی میورقه (1336 - 1375 م.).

ژاکا.

(اِخ)(1) شهر و قلعهء اسپانیا (آراگون)(2)دارای 5000 تن سکنه. پایتخت قدیم کشور سوبرارب(3).
(1) - Jaca.
(2) - Aragon.
(3) - Sobrarbe.

ژاکارد.

(اِخ)(1) ژُزف ماری. مکانیسین فرانسوی، متولد در لیون. مخترع دستگاه بافندگی که باعث شهرت نام او گردید (1752 - 1834 م.).
(1) - Jacquard, Joseph Marie.

ژاکاند.

(اِخ)(1) کلودیوس. نام نقاش فرانسوی، متولد به لیون و متوفی به پاریس (1805 - 1878 م.).
(1) - Jacquand, Claudius.

ژاک اول.

[کِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) استوارت. متولد بسال 1406 م. پادشاه اکُس(2) از 1423 تا 1437 م.
(1) - Stuart.
(2) - ecosse.

ژاک اول.

[کِ اَوْ وَ] (اِخ) متولد بسال 1208 م. او را جیم(1) اول و فاتح(2) نیز نامند. وی پادشاه آراگون(3) بود (از 1231 تا 1276 م.).
(1) - Jayme.
(2) - Le conquerant.
(3) - Aragon.

ژاکب.

[کُ] (اِخ)(1) کرتین. نام زبانشناس آلمانی، متولد در گتا(2) (1764-1847 م.). او مؤلف کتاب «منتخبات یونانی»(3) است.
(1) - Jacobs, Chretien.
(2) - Gotha.
(3) - L'Anthologie grecque.

ژاکب.

[کُ] (اِخ)(1) ماکس. نویسندهء فرانسوی، متولد در کیمپر(2)، متوفی در درانسی(3) (1876-1944 م.).
(1) - Jacob, Max.
(2) - Quimper.
(3) - Drancy.

ژاک بنم.

[بُ نُ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1)نامی که گاهی در مقام تحقیر دهقان فرانسوی را دهند و غرض از آن کسی است که تن به هر بندگی و بیگاری و حقارت دهد.
(1) - Jacques Bonhomme.

ژاکبی.

[کُ] (اِخ)(1) شارل گوستاو ژاکب. ریاضی دان آلمانی، متولد در پوتسدام(2)(1804-1851 م.).
(1) - Jacobi, Charles Gustave Jacob.
(2) - Potsdam.

ژاکبیت.

[کُ] (اِخ)(1) یعقوبیه. رجوع به یعقوبیه و یعقوبیان شود.
(1) - Jacobites.

ژاکبیت.

[کُ] (اِخ) نامی است که پس از انقلاب 1688 م. در انگلستان به طرفداران ژاک دوم و خانوادهء استوارت(1) دادند.
(1) - Stuarts.

ژاکبین.

[کُ] (اِخ)(1) نام یکی از معروفترین انجمن های سیاسی انقلاب فرانسه. این انجمن متشکل بود از دسته ای از انقلابیون که جلسات خود را در صومعهء قدیمی ژاکوبین واقع در کوچهء سنت هونره(2)در شهر پاریس منعقد میساختند و آن در اکتبر سال 1789 م. به دست عده ای از انقلابیون پرشور تأسیس شد و تا سال 1794 برپا بود.
(1) - Jacobins.
(2) - Saint-Honore.

ژاک پنجم.

[کِ پَ جُ] (اِخ) پادشاه اِکُس از 1513 تا 1542 م. متولد بسال 1512 و متوفی بسال 1542. وی اتحاد با فرانسه را اعلام کرد. و او پدر ماری استوارت(1) است.
(1) - Marie Stuart.

ژاکپن داتدی.

[کُ پُ تُ] (اِخ)(1) نام عارف و شاعر ایتالیائی، متولد به تُدی (1230-1306 م.).
(1) - Jacopone da Todi.

ژاکت.

[کِ] (فرانسوی، اِ)(1) نام نوعی از لباس مردانه که در مواقع رسمی پوشند. || نام قسمی از لباس زنانه.
(1) - Jaquette.

ژاکتت.

[کُ تُ] (اِخ)(1) ژان ژُزِف. عالم تعلیم و تربیت فرانسوی، متولد در دیژن(2). او موجد روش تعلیمات عمومی(3) است. (1770-1840 م.).
(1) - Jacotot, Jean Joseph.
(2) - Dijon.
(3) - La methode d'enseignement universel.

ژاک چهارم.

[کِ چَ رُ] (اِخ) پادشاه اِکُس از 1488 تا 1513 م. متولد بسال 1473 و متوفی بسال 1513.

ژاک دولپه.

[دُ لِ پِ] (اِخ)(1) رجوع به سنت ژاک دولپه(2) شود.
(1) - Jacques de l'epee.
(2) - Saint-Jacques de l'epee.

ژاک دوم.

[کِ دُوْ وُ] (اِخ) ملقب به عادل.(1) پادشاه آراگون (1260 - 1327 م.).
(1) - Le Juste.

ژاک دوم.

[کِ دُوْ وُ] (اِخ) پادشاه اِکُس(1)از 1437 تا 1460 م. متولد بسال 1430 و متوفی بسال 1460.
(1) - ecosse.

ژاک دوم.

[کِ دُوْ وُ] (اِخ) پسر شارل اول. متولد در قصر سن جیمز(1) بسال 1633 و متوفی در سن ژرمن(2) بسال 1701 م. وی بسال 1685 پادشاه انگلیس شد. او سلطانی مستبد و جبار بود و با احساسات ملی انگلیسیان. او با موافقت کردن با کاتولیکها و عقد اتحاد با لوئی چهاردهم مخالف بود. وی به دست گیوم ناسو(3) شاهزادهء ارانژ(4) از تخت سلطنت خلع گردید و زندگانی خود را در فرانسه در قصر سن ژرمن واقع در لی(5) به پایان رسانید.
(1) - Saint-James.
(2) - Saint-Germain.
(3) - Guillaume de Nassau.
(4) - Orange.
(5) - Laye.

ژاک دووراژین.

[دُ وُ] (اِخ)(1) ملقب به سعید.(2) مؤلف احوال اولیاء ایتالیائی. متولد در وراژین نزدیک ژن(3). نویسندهء داستانهای طلائی (1228-1298 م.).
(1) - Jacques de Voragine.
(2) - Le bienheureux.
(3) - Genes.

ژاک دوویتری.

[دُ] (اِخ)(1) اُسقف و مورّخ و خطیب فرانسوی (1180 - 1240 م.).
(1) - Jacques de Vitry.

ژاکسن.

[سُ] (اِخ)(1) اندریو. نام مردی از مردم ممالک متحدهء آمریکای شمالی، متولد در واکس هاو(2) کارولین شمالی(3) بسال 1767 و متوفی بسال 1845 م. وی از 1829 تا 1837 رئیس جمهور آمریکا بوده است.
(1) - Jackson, Andrew.
(2) - Waxhaw.
(3) - Caroline du Nord.

ژاکسن ویل.

[سُ] (اِخ)(1) نام شهری از ممالک متحدهء آمریکای شمالی در فلورید(2)بر ساحل رود سنت جون، دارای 173000 تن سکنه.
(1) - Jacksonville.
(2) - Floride.

ژاک سوم.

[کِ سِوْ وُ] (اِخ) پادشاه اِکُس از 1460 تا 1488 م. تولد وی بسال 1451 و مرگش بسال 1488 بوده است.

ژاک سوم.

[کِ سِوْ وُ] (اِخ) یا ژاک فرانسیس ادوارد استوارت(1). یا شوالیه دسن ژرژ(2). پسر ژاک دوم انگلیسی، متولد در لندن بسال 1688 و متوفی در آلبانو(3)بسال 1766 م. وی برای به دست آوردن تخت سلطنت مشقات بسیار متحمل شد و سرانجام نیز به مقصود نائل نگردید.
(1) - Jacques Francis edouard Stuart.
(2) - Chevalier de Saint-Georges.
(3) - Albano.

ژاک ششم.

[کِ شِ شُ] (اِخ) پسر ماری استوارت. متولد بسال 1566 در ادیمبورگ(1)و متوفی بسال 1625 م. پادشاه اِکُس در 1567 و پادشاه بریتانی کبیر از 1603 تا 1625. این پادشاه در انگلستان به ژاک اول موسوم است. وی با سلطه و نفوذ مذهبی خود فرمان به آزار و تعقیب انقلابیون و آزادیخواهان انگلیس داد.
(1) - Edimbourg.

ژاکلین.

[کِ] (اِخ)(1) کنتس هِنوت و هلند و زلاند(2) متولد به لاهه (1401-1436 م.).
(1) - Jacqueline.
(2) - Comtesse de Hainaut, de Hollande et de Zelande.

ژاکلیو.

[کُ یُ] (اِخ)(1) متولد بسال 1843 در سنت-ژان-سولی میو (لوآر)(2) و متوفی در پاریس بسال 1886 م. او راست کتاب «سه ماه در کنار گنگ و برهماپوترا».
(1) - Jacolliot.
(2) - Saint-Jean-Soleymieux (Loire).

ژاکلیو.

[کُ یُ] (اِخ)(1) لوئی. نویسندهء فرانسوی، متولد در کارُل(2) (سائون اِلوآر)(3)بسال 1837 و متوفی بسال 1890 م.
(1) - Louis.
(2) - Charolles.
(3) - Saone-et-Loire.

ژاکمار.

[کِ] (اِخ)(1) ژول فردینان. گراورساز فرانسوی، متولد در پاریس بسال 1837 و متوفی بسال 1880 م.
(1) - Jacquemart, Jules Ferdinand.

ژاکمل.

[مِ] (اِخ)(1) نام بندر جمهوری هائیتی(2) دارای 10000 تن سکنه.
(1) - Jacmel.
(2) - Haiti.

ژاکمن.

[مُ] (اِخ)(1) ویکتور. رحاله و طبیعی دان فرانسوی. وی بجهت اکتشافات خود در هندوستان انگلیس و تبت مشهور است (1801-1832 م.).
(1) - Jacquemont, Victor.

ژاکو.

[کُ] (اِخ)(1) ژرژ. نام مجسمه ساز فرانسوی از مردم نانسی(2) (1794-1874 م.).
(1) - Jacquot.
(2) - Nancy.

ژاکو.

(اِخ)(1) فرانسوا سیژیسموند. طبیب فرانسوی، متولد به ژنو (1830-1913 م.).
(1) - Jaccoud, Francois Sigismond.

ژال.

(اِ) ژاله. رجوع به ژاله شود :
بر ایشان ببارید چون ژال(1) میغ
چه تیر از کمان و چه پولاد تیغ.فردوسی.
در بعض فرهنگها این صورت و شاهد از بیت مذکور آمده است ولی ظاهراً بر اساسی نیست.
(1) - ن ل: ژاله.

ژال.

(اِخ)(1) اگوستن. دانشمند فرانسوی نویسندهء لغت نامهء انتقادی(2) و قاموسی در اصطلاحات کشتی رانی(3) متولد به لیون (1795-1873 م.).
(1) - Jal.
(2) - Dictionnaire critique.
(3) - Glossaire nautique.

ژالابر.

[بِ] (اِخ)(1) شارل فرانسوا. نام نقاش فرانسوی متولد در نیم(2) بسال 1819 و متوفی بسال 1901 م.
(1) - Jalabert, Charles Francois.
(2) - Nimes.

ژالاپا.

(اِخ)(1) نام شهری از مکزیک دارای 28000 تن سکنه، واقع در شمال وراکروز(2).
(1) - Jalapa.
(2) - Veracruz.

ژالق.

[لَ] (اِخ) نام حصنی به سیستان.زالق، جالق، صالق، جالقان و صالقان نیز ضبط کرده اند. رجوع به زالق شود. (تاریخ سیستان ص29).

ژالکه.

[کَ / کِ] (اِ) نام گیاهی است دوائی شبیه به انگشتان چلپاسه و زغن. (برهان).

ژالو.

(اِخ)(1) اِدمُن. نام داستان نویس و نقاد فرانسوی، متولد به مارسی به سال 1878 م. وی عضو فرهنگستان فرانسه و نویسندهء کتاب «بقیه خاموشی است»(2) است.
(1) - Jaloux, Edmond.
(2) - Le Reste est silence.

ژاله.

[لَ / لِ] (اِ) تگرگ را گویند و سبب آن چنان است که چون بخار بهوا رود و سرما در او اثر کند غلیظ شود و قطرهء باران گردد و در محل فرودآمدن فعل برودت در او زیاده تأثیر کند او را بفشرد و یخ بندد. (برهان). ژاله را بتازی برد گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). (کذا در لغت نامهء مقامات حمیدی). حب الغمام. سنگچه. یخچه. سنگک. (حاشیهء نسخهء اسدی نخجوانی). تگرگ را نیز گویند. (اسدی) :
چون ژاله به سردی اندرون موصوف
چون غوره به خامی اندرون محکم.منجیک.
پدید آمدی منجنیق از برش
چو ژاله همی کوفتی بر سرش.فردوسی.
|| باران. سرشک هوا. || شؤبوب. (زمخشری) (دهار). سرشک صافی و شبنم که بر کشت افتد. (نسخهء اسدی نخجوانی). شبنم و آن چون قطرهء باران باشد که بامدادان از خنکی بر چیزها نشیند. (صحاح الفرس). شبنم را نیز گویند و سبب آن چنان باشد که که شدت سرما هوای صافی را غلیظ کند و بخار سازد و از زمین اندکی بلند شود و بر برگهای نباتات نشیند و از آن قطره ها پدید گردد. (برهان). رطوبتی که در هوای صحو بر گیاه و درخت نشیند و بسته نباشد خلاف شبنم. قطرهء آب که از سردی صبح بر برگ نشیند. || قطرهء آب که بر برگ گل و جز آن پیدا آید که روان و سیال است و بمعنی صقیع و پشک نیست :
زمانی برق پرخنده زمانی باد پرناله
چنان مادر ابر سوک عروس سیزده ساله
و گشته زین پرند سرخ(1) شاخ بیدبن ساله
چنان چون اشک مهجوران نشسته ژاله بر ژاله(2).
رودکی.
یاقوت وار لاله، بر برگ لاله ژاله
کرده بر او حواله، غواص در دریا.کسائی(3).
گل شنبلیدش پر از ژاله گشت
زبان و روانش پر از ناله گشت.فردوسی.
سرشک سر ابر چون ژاله گشت
همه کوه و هامون پر از لاله گشت.فردوسی.
شده ژاله در گل چو می در قدح
همی تافت از چرخ قوس قزح.فردوسی.
ز بس کو همی شیون و ناله کرد
همه خلق را چشم پرژاله کرد.فردوسی.
پدید آمدی منجنیق از برش
چو ژاله همی کوفتی بر سرش.فردوسی.
بدرّید آواز گوش هزبر
تو گفتی همی ژاله بارید ابر.فردوسی.
ز دیوارها خشت و از بام سنگ
به کوی اندرون تیغ و تیر خدنگ
ببارید چون ژاله ز ابر سیاه
کسی را نبد بر زمین جایگاه.فردوسی.
بر ایشان ببارید چون ژاله میغ
چه تیر از کمان و چه پولاد تیغ.فردوسی.
ز بس نیزه و گرز و کوپال و تیغ
تو گفتی هوا ژاله بارد ز میغ.فردوسی.
به گرد اندرون نیزه چون ژاله بود
همه دشت از آن خستگان ناله بود.
فردوسی.
تو گفتی هوا ژاله بارد همی
به سنگ اندرون لاله کارد همی.فردوسی.
همه شهر پر زاری و ناله گشت
به چشم اندرون آب چون ژاله گشت.
فردوسی.
همه شهر ایران پر از ناله بود
به چشم اندرون آب چون ژاله بود.
فردوسی.
بشست آسمان روی گیتی به قیر
ببارید چون ژاله از قیر تیر.فردوسی.
کوه پرلاله و لاله همه پرژاله
دشت پرسنبل و سنبل همه پرسوسن.فرخی.
وز سر بالا چون ژاله روان کردی تیر
هرکه را گفتی بر دیده برم تیر بکار.فرخی.
ژاله باران زده بر لالهء نعمان نقط
لالهء نعمان شده از ژالهء باران نگار.
منوچهری.
هر قمریکی قصد به باغی دارد
هر لاله گرفته ژاله ای در بر تنگ.منوچهری.
لاله به شمشاد برآمیختند
ژاله به گلنار درآویختند.منوچهری.
چون بردرید بر کف صحرا قباله ها
بارانها چکید و ببارید ژاله ها.منوچهری.
ژاله بر رخ فتاده چون عرقی
که به رخسار یار من باشد.بهرامی.
بگفت این و گل برگ پرژاله کرد
ز خونین سرشک آتشین لاله کرد.اسدی.
دلش گشت دریای درد و دریغ
شدش دیدگان ژاله بارنده میغ.اسدی.
کمان آزفنداک شد ژاله تیر
گل غنچه پیکان(4) زره آبگیر.اسدی.
دیوستان شد زمین و خاک خراسان
زانکه همی ز ابر جهل بارد ژاله.
ناصرخسرو.
تو سحاب سخا و مکرمتی
جود تو ژاله کز سحاب آید
زر و سیم است ژالهء تو سحاب
آنچه در وزن و در حساب آید.سوزنی.
کفّ جواد تو چون ابر بهار است راست
زو زده بر شوره زار ژاله چو بر کشتمند.
سوزنی.
سعد ملک ای وزیر دریادل
کف راد تو ابر پرژاله
روید از ژالهء کف رادت
بر رخ سائلان تو لاله.سوزنی.
ژاله خورشید شعله بارد اگر
درجهد برق خاطرش به غمام.انوری.
چون نم ژاله ز خایه از تف خورشید
جان حسود از تف حسام برآمد.خاقانی.
مائده سالار صبح، نزل سحرگه فکند
از پی جلاب خاص، ریخت ز ژاله گلاب.
خاقانی.
ژاله به آن شمع ریخت روغن طلق از هوا
تا نرسد شمع را زآتش لاله عذاب.خاقانی.
تا شکل حباب از مدد ژاله نماید
چون خرگه بی روزن و بی در بشمر بر.
سیف اسفرنگ.
ژاله بر لاله فرودآمد هنگام سحر
راست چون عارض گلبوی عرق کردهء یار.
سعدی.
اگر ژاله هر قطره ای دُر شدی
چو خرمهره بازار از او پُر شدی.سعدی.
فراقت کُشت خسرو را که بیمش بد ز روز بد
ملخ زد کشت دهقان را که می ترسید از ژاله.
امیرخسرو.
خوی کرده میخرامد و بر عارض چمن
از شرم روی او عرق ژاله میرود.حافظ.
باد بهار میوزد از بوستان شاه
وز ژاله آب در قدح لاله میرود.حافظ.
بهار شد چه بجا خشک مانده ای، ای ابر
سزای خرقهء تقوی بسنگ ژاله بده.
صائب.
|| خیکی پرباد که بدو از آب بگذرند. (لغت نامهء اسدی نسخهء نخجوانی). خیک باددمیده باشد که بدان از آبهای بزرگ عبره کنند. (صحاح الفرس). بمعنی جاله و آن چیزی باشد که از چوب و علف سازند و مشکهای پرباد بر آن بندند و بر آن نشسته از آب گذرند و بعضی آن مشکهای پرباد را و مشکی را که شناوران بر پشت بندند ژاله گویند. (برهان قاطع).
چنانکه در فوق گذشت یکی از معانی که به ژاله میدهند (و پیش از همه ظاهراً در لغت اسدی آمده است) خیکی است که پرباد کنند و بر آب بدان بگذرند، ولی شاهد آن تنها دو شعر فرخی است در یک قصیده و اولی بضبط نسخهء اسدی نخجوانی این شعر است :
سر ملوک عجم چون بنزد کوه رسید
صف سپاه عدو دید با سکون و قرار
ز ریدکان سرائی چو ژاله بر سر آب
بدان کنار فرستاد ریدکی سه چهار.
در اینجا فرخی ریدک شناور را به ژاله تشبیه میکند و ظاهراً کلمه معنی حباب میدهد. و شاهد دوم آن بیت دیگر فرخی است در این شعر :
بدان ره اندر بگذشت ز آبهای بزرگ
چه آبهائی تا گنگ رفته از کهسار
چو آب سیلی کز ژاله برگرفتی مرد
چو آب جوئی کز پیل درربودی بار.
و چنانکه مشهود است این شعر به این صورت معنی ندارد و در نسخهء چاپی عبدالرسولی بیت دوم این است :
چه آب گوئی از پیل برگرفتی سر
چه آب گوئی کز ژاله برفکندی بار.
و نسخه بدل «برگرفتن بار» است. ولی چون نسخهء اسدی نخجوانی اقدم می باشد باید شعر را بحدس و تصحیح قیاسی اینطور خواند :
چو آب سیلی گر ژاله برگرفتی مرد
چو آب جوئی گر پیل وار بردی بار.
آن وقت باز ژاله بمعنی حباب میشود و فاعل برگرفتی آب سیل و مفعول مرد است؛ یعنی اگر آب سیل ژاله اش مردی بودی چنانکه در مصراع ثانی فاعل بردی آب جوی و مفعول بار پیل وار میباشد.
بنابر آنچه در بالا گذشت اگر شاهد این دو شعر فرخی است تنها آن برای این معنی یعنی خیک باداندردمیده کافی نیست زیرا بطوری که گفتم کلمهء ژاله در آن دو شاهد اقرب به معنی کوهله و حباب است تا به خیک باداندردمیده.
(1) - ن ل: سبز.
(2) - ن ل: لاله.
(3) - ن ل: فرخی.
(4) - ن ل: ترگ و.

ژاله.

[لِ] (اِخ)(1) ژان لوئی نیکلا. مجسمه ساز فرانسوی متولد در پاریس بسال 1802 و متوفی بسال 1866 م.
(1) - Jaley, Jean Louis Nicolas.

ژالیسکو.

[کُ] (اِخ)(1) نام شهری در مکزیک که آن را اکسالیسکو(2) نیز خوانند. در این شهر آثار سفالین و اشیاء عتیق و بقایای ابنیهء قدیمه یافت شده است که مربوط به تمدن باستانی بومیان اصلی مکزیک است.
(1) - Jalisco.
(2) - Xalisco.

ژالین یی.

(اِخ)(1) نام کرسی حکومت از ایالت آلیر(2) در شهرستان ویشی(3) واقع بر ساحل رود ببر(4) دارای 954 تن سکنه. و بدانجا معدن مرمر سفید و کوره های آهک است.
(1) - Jaligny.
(2) - Allier.
(3) - Vichy.
(4) - Besbre.

ژالیو.

[یُ] (اِخ)(1) نام دهستانی از ایالت ایزر(2) در شهرستان لاتوردوپن(3) دارای 5377 تن سکنه. آنجا مرکز مقواسازی است.
(1) - Jallieu.
(2) - Isere.
(3) - La-Tour-du-Pin.

ژامائیک.

(اِخ)(1) جامائیکا. نام یکی از جزایر آنتیل(2) در جنوب کوبا(3) متعلق به دولت انگلیس. مساحت آن 11525 کیلومتر و دارای قریب 1121000 تن سکنه. مرکز آن کینگستون(4) و محصولات عمدهء آن شکر و موز و رُم است.
(1) - Jamaique.
(2) - Les Antilles.
(3) - Cuba.
(4) - Kingston.

ژامبلیک.

(اِخ)(1) نام داستان نویس یونانی متولد به شام در قرن دوم میلادی.
(1) - Jamblique.

ژامبلیک.

(اِخ)(1) نام فیلسوفی از طریقهء افلاطونیون جدید(2) در قرن چهارم میلادی.
(1) - Jamblique.
(2) - Neo-platoniciennes.

ژامن.

[مَ] (اِخ)(1) آمادیس. نام شاعر فرانسوی، متولد به شاورس(2) (اوب)(3)شاگرد گزیدهء رونسار(4) (1538-1585 م.).
(1) - Jamyn, Amadis.
(2) - Chaource.
(3) - Aube.
(4) - Ronsard.

ژامن.

[مَ] (اِخ)(1) ژول سلستن. نام طبیعی دان فرانسوی، متولد به ترم آردن(2)(1818-1886 م.).
(1) - Jamin, Jules Celestin.
(2) - Terme Ardennes.

ژان.

(اِخ) امپراطور حبشه. او را دجه کاسائی(1) گویند. وی در حدود سال 1832 متولد شد و بسال 1889 م. درگذشت.
(1) - Dedjah Kassai.

ژان.

(اِخ) کنت انگولم(1). امیر و ادیب فرانسوی متولد در اورلئان(2) بسال 1404 و متوفی در کنیاک(3) بسال 1467 م.
(1) - Comte d'Angouleme.
(2) - Orleans.
(3) - Cognac.

ژان.

(اِخ) دوک دآلنسن(1). متولد در 1409 و متوفی در پاریس بسال 1476 م.
(1) - Duc d'Alencon.

ژان.

(اِخ)(1) نام پادشاه دانمارک و سوئد و نروژ (1455-1513 م.).
.(دانمارکی)
(1) - Hans

ژان.

(اِخ) کنت آرمانیاک(1). رجوع به آرمانیاک شود.
(1) - Comte d'Armagnac.

ژان.

(اِخ) مورخ فرانسوی در قرن دوازدهم میلادی. او را آثار بسیاری به زبان لاتین است.

ژان.

(اِخ) یا ژان گری(1). رجوع به گری شود.
(1) - Jeanne Grey.

ژان.

(اِخ) ملکهء فرانسه (1326-1360 م.). دختر گیوم سیزدهم(1) کنت دُوِرنی(2) و بولنی(3).
(1) - Guillaume XIII.
(2) - Comte d'Auvergne.
(3) - Boulogne.

ژان.

(اِخ) کنتس فلاندر(1) و هنو(2) دختر بودوآن نهم(3) کنت فلاندر و امپراطور قسطنطنیه، متوفی در 1249 م.
(1) - Comtesse de Flandre.
(2) - Hainaut.
(3) - Baudoin IX.

ژان.

(اِخ) او را پره مونتره(1) نامند. نام رئیس طرفداران عقاید مذهبی در پراگ(2)(1370-1421 م.).
(1) - Le Premontre.
(2) - Prague.

ژان.

(اِخ)(1) اتو. عالم فقه اللغه و باستان شناس و مورخ آلمانی (1813 - 1869 م.).
(1) - Johann, Otto.

ژان.

(اِخ)(1) باتیست ژزف فابیان سه باستیان. آرشیدوک اطریش(2) متولد در 1782 و متوفی در 1859 م.
(1) - Jean, Baptiste Joseph Fabien Sebastien.
(2) - Archiduc d'Autriche.

ژان.

(اِخ)(1) شارل ماری ایزیدر. نام شاهزادهء بوربونی(2) (1824-1887 م.).
(1) - Jean, Charles Marie Isidore.
(2) - Prince de Bourbon.

ژان.

(اِخ)(1) فردریک لوئی. نویسندهء وطن خواه آلمانی متولد در لانز(2). وی در 1813 م. آلمانها را بر فرانسویان بشورانید. (1778-1852 م.).
(1) - Jean, Frederic Louis.
(2) - Lanez.

ژان.

(اِخ) او را کاتولیکوس(1) می نامند. مورخ ارمنی متوفی در 925 م. او تاریخ ارمنستان را به روایت موسی خورنی(2) و الیزه(3) و دیگر مورخان ارمنی نوشته است.
(1) - Catholicos.
(2) - Moise de Khoren.
(3) - Elisee.

ژان.

(اِخ)(1) نپوموسن ماری ژزف. پادشاه ساکس(2) متولد در 1801 و متوفی در 1873 م.
(1) - Jean, Nepomucene Marie Joseph.
(2) - Saxe.

ژان اول.

[نِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) پادشاه آراگون(2) متولد در 1350 و متوفی در 1395 م.
(1) - Jean 1er.
(2) - Aragon.

ژان اول.

[نِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) نام پادشاه کاستیل(2) (1358-1390 م.).
(1) - Jean 1er.
(2) - Castille.

ژان اول.

[نِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) پادشاه پرتقال از 1385 تا 1433 م. و مؤسس سلسلهء آویز(2). مولد بسال 1357 در لیسبن(3) و وفات 1433 م.
(1) - Jean 1er.
(2) - Aviz.
(3) - Lisbonne.

ژان اول.

[نِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) پادشاه سوئد (1201 - 1222 م.).
(1) - Jean 1er.

ژان اول.

[نِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) ملکهء ناپل از سال 1343 تا 1382 م. (1326 - 1382 م.).
(1) - Jean 1er.

ژان اول.

[نِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) یا ژان البرت(2). پادشاه لهستان(3) (1459-1501 م.).
(1) - Jean 1er.
(2) - Jean 1er. Jean Albert.
(3) - Pologne.

ژان اول.

[نِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) دوک لورن(2)متولد در 1339 و متوفی در 1390 م.
(1) - Jean 1er.
(2) - Duc de Lorraine.

ژان اول.

[نِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) (قدیس) پاپ مسیحی از سال 523 تا 526 م.
(1) - Jean 1er (Saint).

ژان اول.

[نِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) تزیمیسس. پادشاه یونان. متولد در ارمنستان بسال 925 م. وی از سال 969 تا 976 م. در یونان پادشاهی کرده است.
(1) - Jean 1er Tzimisces.

ژان اول.

[نِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) لوپستم. پادشاه فرانسه. متولد در پاریس بسال 1316 م. وی بعد از مردن پدرش لوئی دهم لوهوتن(2) زائیده شده و چند روز بیش نزیست.
(1) - Jean 1er Le Posthume.
(2) - Louis X Le Hutin.

ژان اول.

[نِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) لورو. دوک برتانی(2) از 1237 تا 1286 م.
(1) - Jean 1er Le Roux.
(2) - Duc de Bretagne.

ژان ایتالس.

[لُ] (اِخ)(1) نام فیلسوف یونانی در قرن یازدهم میلادی. وی در ایتالیا متولد شد و در قسطنطنیه نشو و نما یافت. فلسفه و آثار افلاطون و ارسطو و فرفوریوس(2) و ژامبلیک(3) و پرکلوس(4) را شرح کرد ولی متهم به بددینی گشت و تکفیر شد.
(1) - Jean Italos.
(2) - Porphyre.
(3) - Jamblique.
(4) - Proclos.

ژان باتیست.

[ژامْ] (اِخ)(1) رجوع به یحیی تعمیددهنده شود.
(1) - Jean-Baptiste.

ژان بن سنت آندره.

[ژامْ بُ سَ رِ](اِخ)(1) یا آندره ژان بون(2). او را بارون(3) نیز میگفتند. وی عضو مجلس کنوانسیون(4)فرانسه بود (1749-1813 م.).
(1) - Jean Bon Saint-Andre.
(2) - Andre Jeanbon.
(3) - Baron.
(4) - Convention.

ژان بیستم.

[نِ تُ] (اِخ)(1) وی چند ماهی در سال 1044 م. پاپ غیرقانونی بود.
(1) - Jean XX.

ژان بیست ودوم.

[نِ تُ دُوْ وُ] (اِخ)(1)ژاک دوئز(2). پاپ مسیحی از 1316 تا 1334 م. در زمان این پاپ الملک الناصر پادشاه مصر که معاصر با ابوسعید بهادر مغول بود در سال 720 ه . ق. جمعی از سرداران خود را امر به هجوم به ارمنستان صغیر و غارت شهر سیس پایتخت کیلیکیه داد و آنان از نیمهء ربیع الاَخر این سال به بعد آن شهر را غارت کردند و از نهر جیحان گذشتند و سراسر ارمنستان را به باد غارت دادند. پادشاه صغیر آن مملکت لئون پنجم که ده سال بیش نداشت و اتابک ارمنی او چاره ای ندیدند جز آنکه از پاپ ژان بیست ودوم استمداد کنند و عالم عیسویت را به کمک بطلبند. پاپ در جواب نوشت که سلاطین اروپا گرفتار جنگ با یکدیگرند و نمیتوانند به مدد او بیایند، ولی خود او قشونی به کمک ارمنستان میفرستد. رسیدن این خبر الملک الناصر را بر ارمنستان خشمناک کرد و بار دیگر آن مملکت را به باد غارت داد و به بلاد عیسوی نشین تاخت و شهر ادانه به دست مصریان بسوخت و قریب بیست هزار تن از ارامنه به اسیری گرفتار شدند. از شنیدن این اخبار پاپ بار دیگر به خیال یاری ارمنستان افتاد و این بار علاوه بر اعانه ای که جهت پادشاه آن مملکت جمع آوری کرد و فرستاد مراسله ای به تاریخ 13 ژویهء 1322 م. /27 جمادی الثانی 722 ه . ق.) از شهر آوین یون(3) به ابوسعید پادشاه مغول در ایران نوشت و سیاست سابق ایلخانان ایران و اجداد او را به یاد او آورد و او را به کمک ارمنستان دعوت کرد و نامه ای دیگر خصوصاً به ایلخان نوشت و او را به قبول مذهب مسیح خواند. چند سال بعد از بنای شهر سلطانیه یعنی در تاریخ 718 پاپ بموجب فرمانی در آن شهر کنیسه ای دایر کرد و یکی از روحانیون عیسوی را که فرانسوا دوپروز(4) نام داشت به ریاست و خلیفگی عیسویان رعیت ایران و ممالک مجاور آن فرستاد و این روحانی تا سال 724 این مقام را دارا بود، ولی چون ایلخانان ایران قبول اسلام کرده بودند دیگر عیسویان به آن درجه از نفوذ و اقتدار که در عهد هولاکو و اباقا و ارغون داشتند نرسیدند. لئون پادشاه ارمنستان هم در این تاریخ از ابوسعید مدد خواست و ابوسعید با وجود معاهده ای که با سلطان مصر داشت 20000 سپاهی بمدد او روانه کرد و ضمناً سلطان مصر را به عقد صلح با پادشاه ارمنستان خواند اما قبل از آنکه سپاهیان ابوسعید برسند قشون مصریان چنان ارامنه را از پا درآورده بودند که خلیفهء ارمنستان به ملاقات الملک الناصر رفت و با او معاهده ای بمدت پانزده سال در ترک جنگ با ارمنستان بست و لئون در سال 729 رسماً قبول تبعیت از الملک الناصر کرده خلعت و تشریف او بپوشید و ارامنه با قبول این خواری از آزار قشون مصری رهائی یافتند. (از تاریخ مغول اقبال صص 347 - 348).
(1) - Jean XXll.
(2) - Jacques Duese (Dueze).
(3) - Avignon.
(4) - Francois de Peruse.

ژان بیست وسوم.

[نِ تُ سِوْ وُ](اِخ)(1) (بالتازار کسا)(2) پاپ مسیحی. وی در سال 1410 م. به مقام پاپی رسید و در 1415 م. از آن مقام خلع شد و بسال 1419 درگذشت.
(1) - Jean XXIII.
(2) - Balthazar Cossa.

ژان بیست ویکم.

[نِ تُ یِ کُ] (اِخ)(1)(پیر ژولیانی)(2) پاپ مسیحی از سال 1276 تا 1277 م. در عهد وی دو تن نماینده از طرف دربار اباقا پادشاه مغول در ایران عازم شهر رم شدند و عیسویان را به پس گرفتن بیت المقدس و فلسطین از دست مسلمین دعوت کردند و از جانب اباقا به ایشان وعدهء مساعدت شد و پاپ آنان را نزد سلاطین فرانسه و انگلیس فرستاد و دو نمایندهء مزبور که از عیسویان گرجی بودند از طرف آباقا اظهار داشتند که او و قوبیلای قاآن مائلند که قبول دیانت عیسوی کنند. پاپ برای تحقیق مطلب و تبلیغ آئین مسیح تصمیم گرفت که پنج تن از روحانیون را به دیار مشرق فرستد، ولی چون در همان اوان یعنی سال 676 ه . ق. بمرد تصمیم او عملی نشد، فقط نیکلای سوم پاپ جدید سال بعد نامه ای به اباقا و قوبیلای نوشت و از مساعدت ایشان دربارهء عیسویان اظهار مسرّت کرد. (از تاریخ مغول اقبال ص204).
(1) - Jean XXI.
(2) - Pierre - Juliani.

ژان بیوگر.

[یُگْ] (اِخ)(1) رجوع به ایوان شود.
(1) - Jean Biogr.

ژان پانزدهم.

[نِ دَ هُ] (اِخ) پاپ مسیحی از سال 985 تا 996 م.

ژان پلانتاژنه.

[نِ پِ ژِ نِ] (اِخ) نام ملکهء سیسیل و کنتس تولوز(1) متوفی در سال 1200 م.
(1) - Comtesse de Toulouse.

ژان پنجم.

[نِ پَ جُ] (اِخ) پادشاه پرتقال از 1707 تا 1750 م. متولد در لیسبن بسال 1689 و متوفی بسال 1750 م.

ژان پنجم.

[نِ پَ جُ] (اِخ) پاپ مسیحی از سال 685 تا 686 م.

ژان پنجم.

[نِ پَ جُ] (اِخ) پاله الگ(1). نام امپراطور بیزانس(2) از 1341 تا 1376 و از 1379 تا 1390 م.
(1) - Paleologue.
(2) - Byzance.

ژان پنجم.

[نِ پَ جُ] (اِخ) لُویان(1). نام دوک برتانی(2) متولد در 1338 و متوفی در 1399 م.
(1) - Jean V. Le Vaillant.
(2) - Duc de Bretagne.

ژانتس.

(اِخ)(1) فردریک. نام نویسندهء سیاسی و عالم سیاست پروسی (1764-1832 م.).
(1) - Jentz.

ژانتی یی.

(اِخ)(1) مرکز تجارتی لاسن(2)در ایالت سو(3) در ساحل رود بیور، دارای 15623 تن سکنه و راه آهن. در آنجا دباغخانه های بسیار است.
(1) - Gentilly.
(2) - La Seine.
(3) - Arr. de Sceaux.

ژان چهاردهم.

[نِ چَ دَ هُ] (اِخ) پاپ مسیحی از سال 983 تا 984 م.

ژان چهارم.

[نِ چَ رُ] (اِخ) دومونت فر(1). دوک برتانی. وی پس از مرگ برادر خود ژان سوم در سال 1341 م. به دوکی نشست و در 1345 وفات یافت.
(1) - Jean IV De Montfort.

ژان چهارم.

[نِ چَ رُ] (اِخ)لاسکاریس(1). امپراطور یونان از 1258 تا 1259 م. وی از مردم نیسه بود.
(1) - Jean IV Lascaris.

ژان داراس.

(اِخ)(1) نام نثرنویس فرانسوی در قرن چهاردهم میلادی و دبیر ژان دوک دوبری(2) برادر شارل پنجم(3).
(1) - Jean d'Arras.
(2) - Jean, duc de Berry.
(3) - Charles V.

ژان داراس.

(اِخ)(1) مشهور به کارون(2). نثرنویس فرانسوی در قرن پانزدهم میلادی.
(1) - Jean d'Arras.
(2) - Caron.

ژان داراگن.

[گُ] (اِخ) پسر صلبی فردینان(1) اول پادشاه ناپل. متوفی در 1577 م. رفائیل نقاش را از او تصویری است در موزهء لوور.
(1) - Ferdinand.

ژاندارک.

(اِخ)(1) (قدّیسه) او را دارک(2)یا آرک(3) و دوشیزهء ارلئانی(4) نیز نامند و ژان اسم اوست. وی قهرمان ملی فرانسه است و بسال 1412 م. در دمرمی(5) پای به عرصهء وجود گذارد. زنی بغایت دیندار و متقی و اهل مکاشفه و مراقبه و مدعی نوعی وحی بود و میگفت که الهاماتی غیبی از جانب قدیس میشل(6) و کاترین(7) به او میشود که وی را به قیام برای نجات فرانسه از سلطهء انگلیسیان میخوانند. وی به وساطت ربر دوبدریکور کاپیتن دوکولر(8) در هنگام محاصرهء ارلئان (1429 م.) در شینن(9) بین درباریان به حضور شارل هفتم پادشاه فرانسه رسید و او را به اصرار بسیار راضی کرد که وی را بر گروهی از لشکریان خود سردار کند. ژاندارک با این عدهء قلیل انگلیسیان را مجبور به ترک محاصرهء ارلئان کرد و در جائی بنام پاتی(10) بر ایشان ظفر یافت. و در ریمس(11) تشریفات تاجگذاری شارل هفتم را بجای آورد. سپس قصد تسخیر پاریس کرد ولی بعد از مجروح شدن در نبردی که به دروازهء سن هنره(12) روی داد به امر پادشاه از این قصد بازایستاد. ظاهراً وی بعلت خیانت بعضی از حواشی و اطرافیان خود در ظاهر شهر کمپین(13) به دست بورگینیون ها افتاد و سپس کنت لوکزامبورگ او را به انگلیسیان فروخت و آنان وی را در محکمهء کلیسائی که بریاست اسقف بوه(14) بنام پیر کوشن(15) تشکیل شد محاکمه کردند. ژاندارک با کمال سادگی و شجاعت و جسارت از خود دفاع کرد. سرانجام محکمه او را تکفیر و به الحاد و ارتداد و فساد عقیدت متهم و به زنده سوختن محکوم ساخت. او را در میدان ویومارشه(16)واقع در روئن(17) زنده بسوختند (1431 م.).
(1) - Jeanne d'Arc (Sainte).
(2) - Darc.
(3) - Arc.
(4) - La Pucelle d'Orleans.
(5) - Domremy.
(6) - Michel.
(7) - Catherine.
(8) - Robert de Baudricourt Capitaine de Vaucouleurs.
(9) - Chinon.
(10) - Patay.
(11) - Reims.
(12) - Saint-Honore.
(13) - Compiegne.
(14) - Beauvais.
(15) - Pierre Cauchon.
(16) - Vieux-Marche.
(17) - Rouen.

ژاندارم.

(فرانسوی، اِ)(1) کلمه ای است فرانسوی مستعمل در زبان فارسی اخیر که در اصطلاح امروز بمعنی فردی از امنیه و پلیس خارج شهر است.
(1) - Gendarme.

ژاندارمری.

[مِ] (فرانسوی، اِ)(1) کلمه ای است فرانسوی که در زبان فارسی اخیر بمعنی ادارهء امور وظایف ژاندارمها بکار میرود.
(1) - Gendarmerie.

ژان دالبره.

[رِ] (اِخ)(1) نام ملکهء ناوار(2). وی زوجهء آنتوان دوبوربون(3) و مادر هانری چهارم(4) است. بسال 1528 در پاریس متولد شد و در 1572 م. در همان شهر درگذشت.
(1) - Jeanne D'Albret.
(2) - Navarre.
(3) - Antoine de Bourbon.
(4) - Henri IV.

ژان داماسن.

[سِ] (اِخ)(1) (قدیس) عالم روحانی کلیسای یونانی متولد در دمشق و متوفی بعد از سال 754 م. وی با بدعت تصویرپرستی مبارزه میکرد. ذکران او ششم مارس است.
(1) - Jean Damascene (Saint).

ژان دانتیوش.

[یُشْ] (اِخ)(1) ملقب به اسکلاستیک(2) بطریق قسطنطنیه از 564 تا 578 م.
(1) - Jean d'Antioche.
(2) - Scolastique.

ژان دانتیوش.

[یُشْ] (اِخ) وقایع نگار و مورخ بیزانسی که به احتمال برخی در اوائل قرن هفتم میلادی میزیسته است. او را تاریخی است عمومی که در آن وقایع تاریخ را از اول خلقت تا سال 610 م. به رشتهء تحریر آورده است.

ژان دبرگام.

[دُ بِ] (اِخ)(1) (قدیس) اسقف برگام (656 - 683 م.).
(1) - Jean de Bergame (Saint).

ژان دبوربن.

[دُ بُ] (اِخ)(1) ملکهء فرانسه دختر پیر اول(2) متولد بسال 1338 و متوفی بسال 1378 م.
(1) - Jeanne de Bourbon.
(2) - Pierre 1er.

ژان دبورگنی.

[دُ گُنْیْ] (اِخ)(1) دختر روبرت دوم(2) دوک بورگنی. (1293 - 1348 م.).
(1) - Jeanne de Bourgogne.
(2) - Robert II.

ژان دبورگنی.

[دُ گُنْیْ] (اِخ)(1) ملکهء فرانسه و زوجهء فیلیپ پنجم(2) متوفی بسال 1325 م.
(1) - Jeanne de Bourgogne.
(2) - Philippe V.

ژان دپاری.

[دُ] (اِخ)(1) یکی از افراد دمینیکن(2) و دکتر دانشگاه پاریس.
(1) - Jean de Paris.
(2) - Dominicain.

ژان دپاری.

[دُ] (اِخ)(1) نام شخصی اساطیری پسر یکی از پادشاهان فرانسه که در رهگذار خویش زر و سیم میریخت.
(1) - Jean de Paris.

ژان دپانتیور.

[دُ یِوْرْ] (اِخ)(1) برادرزادهء ژان سوم(2) دوک برتانی(3) و زن شارل دوبوآ.(4)
(1) - Jeanne de Penthievre.
(2) - Jean III.
(3) - Duc de Bretagne.
(4) - Charles de Bois.

ژان دپراگ.

[دُ پْرا / پِ] (اِخ)(1) نام اسقف الموتز (مراوی)(2) متولد بسال 1360 و متوفی بسال 1430 م.
(1) - Jean de Prague.
(2) - Olmutz (Moravie).

ژان دپرتوگال.

[دُ پُ] (اِخ)(1) ملکهء کاستیل دختر ادوار(2) پادشاه پرتقال، متولد بسال 1438 و متوفی به 1475 م.
(1) - Jeanne de Portugal.
(2) - Edouard.

ژان دپیفانی.

[دِ] (اِخ)(1) مورخ بیزانسی(2) در نیمهء دوم قرن ششم میلادی. او تاریخی در حوادث سال 571 - 572 تا حوادث سال 592 - 593 م. گرد آورده و در آن از جنگهای روم شرقی با ایران بحث کرده است.
(1) - Jean d'epiphanie.
(2) - Byzantin.

ژان دتری.

[دُ رُ] (اِخ)(1) مورخ فرانسوی در قرن پانزدهم میلادی.
(1) - Jean de Troyes.

ژان ددیو.

[دُ یُ] (اِخ)(1) (قدیس) مؤسس طریقهء شاریته (برادران سن ژان دودیو)(2) است. مولد او پرتقال (1495 م.) و ذکران وی در هشتم مارس است (متوفی بسال 1550 م.).
(1) - Jean de Dieu (Saint).
(2) - Ordre de la Charite (Freres de Saint-Jean de Dieu).

ژاندره.

[رِ] (اِخ)(1) کرسی دهستان ژورا(2) از ایالت دُل(3) دارای راه آهن و قریب 387 تن سکنه.
(1) - Gendrey.
(2) - Jura.
(3) - Dole.

ژان دزانتمر.

[دِ تُ مُ] (اِخ)(1) نام یکی از اشخاص مذکور در کتاب رابله(2). راهبی بزم آرای و رزمجوی بود و او همان است که گارگانتوآ(3) دستور داد برای وی معبد تلم(4)را بنا کنند.
(1) - Jean des Entommeures.
(2) - Rabelais.
(3) - Gargantua.
(4) - Theleme.

ژان دسالیسبوری.

[دُ] (اِخ)(1) نام فیلسوف اسکولاستیک(2) انگلیسی، بطریق شارتر(3) و دوست سن توماس بکه(4) (1110 - 1180 م.).
(1) - Jean de Salisboury.
(2) - Scolastique.
(3) - Chartres.
(4) - Thomas Becket.

ژان دسوآب.

[دُ] (اِخ)(1) او را لوپاریسید(2) (پدرکش) گویند. وی شاهزادهء خانوادهء اطریش است و بسال 1290 م. متولد شده است اما تاریخ وفات او معلوم نیست.
(1) - Jean de Souabe.
(2) - Le parricide.

ژان دفرانس.

[دُ] (اِخ)(1) دوشس داورلئان(2) دختر لوئی یازدهم(3) پادشاه فرانسه و مارگریت دساووآ(4) (1464 - 1505 م.).
(1) - Jeanne de France.
(2) - Duchesse d'Orleans.
(3) - Louis XI.
(4) - Marguerite de Savoie.

ژان دفز.

[دِ فِ] (اِخ)(1) او را ژان دازیر(2)نیز گویند. مورخ سریانی در قرن ششم میلادی، متولد در حدود سنهء 506 م. وی نخست در شهر آمد راهب بود و امپراطور ژوستی نین(3) و تئودرا(4) او را محترم میداشتند. او از مونوفیزیت ها(5) یعنی از پیروان فلسفهء اتحاد لاهوت و ناسوت در وجود عیسی مسیح بشمار میرفت. در زمان ژوستین(6) دوم به امر وی به زندان افتاد و در حدود سال 585 م. جهان را بدرود گفت. او راست: تاریخ کلیسائی در وقایع عالم که در آن از خلقت تا 584 م. را به رشتهء تحریر درآورده است.
(1) - Jean d'Ephese.
(2) - Jean d'Asir.
(3) - Justinien.
(4) - Theodora.
(5) - Monophysites.
(6) - Justin.

ژان دفلاندر.

[دُ] (اِخ)(1) زن ژان چهارم(2) کنت دُمونت فرت(3) و دوک برتانی(4).
(1) - Jeanne de Flandre.
(2) - Jean IV.
(3) - Comte de Montfort.
(4) - Duc de Bretagne.

ژان دکاپادس.

[دُ دُ] (اِخ)(1) نام رئیس دادگاه ژوستی نی ین. وی مردی باهوش و جاه طلب و حریص بود و امپراطور او را گرامی میداشت. و از جهت سوءرفتار خود منفور مردمان بود.
(1) - Jean de Cappadoce.

ژان دکاپو.

[دُ] (اِخ)(1) نام مترجم ایطالیائی است که او را به زبان لاتین ژنس دکاپوا(2) میگفتند. وی در قرن سیزدهم میلادی میزیست و در بدایت حال یهودی بود و سپس به دین مسیح درآمد. اثر مهم او ترجمهء کتاب کلیله و دمنه است که آن را از ترجمهء عبری ربان جوعل به زبان لاتین درآورد.(3) ربان جوعل(4) آن کتاب را از متن سانسکریت به زبان عبری ترجمه کرده بود. ترجمهء لاتینی مزبور در حدود سال 1408 م. بطبع رسیده است.
(1) - Jean de Capoue.
(2) - Joannes de Capua.
(3) - Directorium humanae vitae, alias parabolae antiquorum sapientium.
(4) - Rabbin Joel.

ژان دکاستیل.

[دُ] (اِخ)(1) دختر ژان پرتقال(2). او ملقبه به لابلترانژا(3) است (1462 - 1530 م.).
(1) - Jeanne de Castille.
(2) - Jeanne de Portugal.
(3) - La Beltraneja.

ژان دگیسکالا.

[دُ] (اِخ)(1) نام یکی از شجعان یهود متوفی در 75 م.
(1) - Jean de Giscala.

ژان دلاتران.

[دُ] (اِخ)(1) رجوع به لاتران شود.
(1) - Jean de Latran.

ژان دلارشل.

[دُ رُ شِ] (اِخ)(1) عالم کلامی فرانسوی که در حدود سنهء 1205 در رشل متولد شد و در 1245 م. به پاریس درگذشت.
(1) - Jean de la Rochelle.

ژان دلاکروا.

[دُ] (اِخ)(1) (قدیس) رجوع به کروآ شود.
(1) - Jean de la Croix.

ژان دلوکزامبورگ.

[دُ] (اِخ)(1)پادشاه بوهم(2) متولد بسال 1296 و متوفی بسال 1346 م.
(1) - Jean de Luxembourg.
(2) - Boheme.

ژان دلید.

[دُ لَ] (اِخ)(1) او را ژان بوکلس زون(2) نیز گویند. وی رئیس تعمیدنایافتگان(3) مونستر(4) بود و به طرز فجیعی در 1536 م. مثله و کشته گردید.
(1) - Jean de Leyde.
(2) - Johannes Beukelszoon.
(3) - Anabaptistes.
(4) - Munster.

ژان دماتا.

[دُ] (اِخ)(1) (قدیس) مؤسس نظام تثلیثیون که ملتزم بازخرید اسیران بودند. مولد او در فکن(2) (1160-1213 م.) و ذکران وی هشتم فوریه است.
(1) - Jean de Matha (Saint).
(2) - Faucon.

ژان دمدا.

[دُ مِ] (اِخ)(1) (قدیس) مولد او مدا نزدیک میلان. در اواخر قرن یازدهم میلادی متولد شد و بسال 1159 م. به همان شهر درگذشت و ذکران او بیست وششم سپتامبر است.
(1) - Jean de Meda.

ژان دمن.

[دُ مُ] (اِخ)(1) ژان کلوپینل.(2)نویسندهء فرانسوی متولد در حدود 1240 و متوفی پیش از سنهء 1305 م.
(1) - Jean de Meung.
(2) - Jean Clopinel.

ژان دناوار.

[دُ] (اِخ)(1) ملکهء فرانسه و ناوار، زن فیلیپ لوبل(2) (1273 - 1305 م.).
(1) - Jeanne de Navarre.
(2) - Philippe Le Bel.

ژان دنیکین.

[دُ یُنْ] (اِخ)(1) مورخ بیزانسی در نیمهء دوم قرن هفتم میلادی. او را تاریخی است که در آن وقایع عالم را از اول خلقت تا اواسط قرن هفتم میلادی به یونانی نوشته و نیز از تاریخ مصر در قرن هفتم و فتح آن کشور بدست عرب بحث کرده است.
(1) - Jean de Nikion.

ژان دنیول.

[دُ نی وِ] (اِخ) پسر بزرگ ژان دوم، ملقب به دُمونت مورنسی(1).
(1) - Jean II de Montmorency.

ژان دوازدهم.

[نِ دَ دَ هُ] (اِخ)(1) پاپ مسیحی از سال 955 تا 964 م.
(1) - Jean XII.

ژان دودین.

(اِخ)(1) نام نقاش ایتالیائی که در 1494 در اودین متولد شد و در 1564 م. به روم درگذشت.
(1) - Jean d'Udine.

ژان دوم.

[نِ دُوْ وُ] (اِخ)(1) پادشاه پرتقال از سال 1481 تا 1495 م. (1455-1495 م.).
(1) - Jean II.

ژان دوم.

[نِ دُوْ وُ] (اِخ) نام کنت ریشمونت(1) از 1239 تا 1286 م. و دوک برتانی(2) از 1286 تا 1305 م.
(1) - Comte de Richemont.
(2) - Duc de Bretagne.

ژان دوم.

[نِ دُوْ وُ] (اِخ) پادشاه آراگن(1)(1397-1479 م.). او را نیز عنوان پادشاهی ناوار بود.
(1) - Aragon.

ژان دوم.

[نِ دُوْ وُ] (اِخ) پاپ مسیحی از سال 532 تا 535 م.

ژان دوم.

[نِ دُوْ وُ] (اِخ)(1) او را ژانل(2)نیز گویند. ملکهء ناپل (1371-1435 م.).
(1) - Jeanne II.
(2) - Jeannelle.

ژان دوم.

[نِ دُوْ وُ] (اِخ) پادشاه کاستیل(1) متولد در 1405 و متوفی در 1454 م.
(1) - Castille.

ژان دوم.

[نِ دُوْ وُ] (اِخ) او را لوبن(1)میگفتند که به اصطلاح زمان وی بمعنی مرد دلیر باشد. از 1350 تا 1364 م. پس از فیلیپ ششم دووالوآ(2) پادشاه فرانسه بود. مولد او قصرِ گه دملوئی(3) نزدیک مانس(4) بوده است.
(1) - Jean II Le Bon.
(2) - Philippe VI de Valois.
(3) - Gue-de-Maului.
(4) - Mans.

ژان دوم.

[نِ دُوْ وُ] (اِخ)(1) کازیمیر پنجم. پادشاه لهستان پسر سی ژیسموند(2) سوم (1609-1672 م.).
(1) - Jean II (Casimir V).
(2) - Sigismond.

ژان دوم.

[نِ دُوْ وُ] (اِخ) کمنن(1). امپراطور یونان از 1118 تا 1143 م.
(1) - Comnene.

ژان دهتویل.

[دُ هُ تِ] (اِخ)(1) یا هانتویل(2). نام شاعر نورماندی در اواخر قرن دوازدهم میلادی.
(1) - Jean de Hauteville.
(2) - Jean de Hantville.

ژان دهته سی.

[دُ هُ تِ سِی ی] (اِخ)(1)نویسندهء لاتینی در قرن دوازدهم میلادی، راهب هوته سی وُژ(2).
(1) - Jean de Hauteseille.
(2) - Vosges.

ژان دهلیوود.

[دُ هُ لی] (اِخ)(1) در لاتین او را ژن دساکرو-بسکو(2) گویند. نام راهب و ریاضی دان انگلیسی متولد به هولیوود در حدود سنهء 1190 و متوفی در حدود سال 1250 م.
(1) - Jean de Holywood.
(2) - Joannes de Sacro-Bosco.

ژان دهم.

[نِ دَ هُ] (اِخ) پاپ مسیحی از سال 914 تا 928 م.

ژانرن.

[رُ] (اِخ)(1) فیلیپ اگوست. نقاش فرانسوی (1810 - 1877 م.).
(1) - Jeanron, Philippe Auguste.

ژانزه.

[زِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش ایل-اِ-ویلن(2) از شهرستان رن(3) دارای قریب 4087 تن سکنه و راه آهن از آن گذرد.
(1) - Janze.
(2) - Ille-et-Vilaine.
(3) - Rennes.

ژان ژاک روسو.

[سُ] (اِخ)(1) رجوع به روسو شود.
(1) - Jean-Jacques Rousseau.

ژان ژئومتر.

[ژِ ءُ مِ] (اِخ)(1) شاعر بیزانسی در قرن دهم میلادی. او یکی از شخصیت های برجستهء ادبیات بیزانس است.
(1) - Jean Geometre.

ژان ژرژ اول.

[ژُ ژِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) الکتور ساکس(2). متولد بسال 1585 و متوفی بسال 1656 م.
(1) - Jean Georges 1er.
(2) - electeur de Saxe.

ژان ژرژ چهارم.

[ژُ ژِ چَ رُ] (اِخ)(1)الکتور ساکس. متولد بسال 1668 و متوفی بسال 1694 م.
(1) - Jean Georges IV.

ژان ژرژ دوم.

[ژُ ژِ دُوْ وُ] (اِخ) الکتور ساکس. متولد بسال 1613 و متوفی بسال 1680 م.

ژان ژرژ سوم.

[ژُ ژِ سِوْ وُ] (اِخ)(1)الکتور ساکس. متولد بسال 1647 و متوفی بسال 1691 م.
(1) - Jean Georges III.

ژان سان پور.

[سامْ پُرْ] (اِخ)(1) دوک دُبورگنی(2) مولد بسال 1371 در دیژن(3)پسر فیلیپ لوهاردی(4) و نوهء ژان لوبون(5)مقتول در 1419 م.
(1) - Jean sans Peur.
(2) - Duc de Bourgogne.
(3) - Dijon.
(4) - Philippe le Hardi.
(5) - Jean le Bon.

ژان سان تر.

[تِ] (اِخ)(1) چهارمین پسر هانری دوم(2) و اِله اونر داکیتن(3). او به استظهار فیلیپ اگوست پادشاه فرانسه در شورشی که بر ضد پدر او برپا شده بود شرکت کرد و بعد از مرگ برادر خود ریشارد کُردُلیُن(4) (ریشارد شیردل) برادرزادهء وی آرتور دوبرتانی(5) را برای به دست آوردن سلطنت به قتل رسانید (1202 م.) و از سال 1199 تا 1216 م. در انگلستان پادشاهی کرد (1167 - 1216 م.).
(1) - Jean sans Terre.
(2) - Henri II.
(3) - eleonore d'Aquitaine.
(4) - Richard coeur de Lion.
(5) - Arthur de Bretagne.

ژانسن.

[سِ] (اِخ)(1) آبراهام. نقاش فلاماندی(2) (1575 - 1632 م.).
(1) - Janssens.
(2) - Flamand.

ژانسن.

[سِ] (اِخ) ژان. مورخ کاتولیک آلمانی. مولد وی کسانتن(1) و مؤلف تاریخ ملت آلمان است (1829 - 1891 م.).
(1) - Xanten.

ژانسن.

[سِ] (اِخ)(1) ژول. عالم طبیعی و ستاره شناس فرانسوی (1824 - 1907 م.).
(1) - Jules.

ژانسنیوس.

[سِ] (اِخ)(1) کرنه لیوس ژانسن(2). نام عالم کلامی هلندی بطریق ایپرس(3). مولد او له اردام(4). اثر مهم وی اگوستینوس(5) است که در آن نظریهء غفران سنت اگوستن(6) را مطابق رأی و نظر خود در امر عفو و غفران و اختیار و قدر شرح داده است و همین نظریهء اوست که بنام وی به ژانسه نیسم معروف است (1585 - 1638 م.).
(1) - Jansenius.
(2) - Cornelius Jansen.
(3) - eveque d'Ypres.
(4) - Leerdam.
(5) - Augustinus.
(6) - Saint Augustin.

ژان سوم.

[نِ سِوْ وُ] (اِخ)(1) نام پاپ مسیحی از سال 559 تا 573 م.
.
(1) - Jean III

ژان سوم.

[نِ سِوْ وُ] (اِخ) وی نخست امارت آلبره داشت(1) و سپس پادشاه ناوار(2)شد و در 1484 م. کاترین دوفوآ(3) دخترعم لوئی دوازدهم را به زنی گرفت. وفات او بسال 1516 م. است.
(1) - Sire d'Albret.
(2) - Navarre.
(3) - Catherine de Foix.

ژان سوم.

[نِ سِوْ وُ] (اِخ) پادشاه سوئد پسر گوستاو(1) وازا(2) متولد در قصر استژبرگ(3) و متوفی در استکهلم (1537 - 1592 م.).
(1) - Gustave.
(2) - Vasa.
(3) - Stegeborg.

ژان سوم.

[نِ سِوْ وُ] (اِخ) پادشاه پرتقال (1521 - 1557 م.). متولد بسال 1502 م.

ژان سوم.

[نِ سِوْ وُ] (اِخ)(1) لوبُن. دوک دُبرتانی(2) از سال 1312 تا 1341 م.
(1) - Jean III Le Bon.
(2) - Duc de Bretagne.

ژان سوم.

[نِ سِوْ وُ] (اِخ)(1) واتاتزس. امپراطور یونان. وی از مردم نیسه(2) بود و از سال 1222 تا 1254 م. سلطنت راند.
(1) - Jean III. Vatatzes.
(2) - Nicee.

ژانسه.

[سِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش «وین»(2) از شهرستان مونت مریین(3) دارای قریب 10650 تن سکنه.
(1) - Gencay.
(2) - Vienne.
(3) - Montmorillon.

ژانسه نیسم.

[سِ] (اِخ)(1) رجوع به ژانسنیوس شود.
(1) - Jansenisme.

ژان سیزدهم.

[نِ دَ هُ] (اِخ)(1) پاپ از سال 965 تا 972 م.
(1) - Jean XIII.

ژان سیمور.

(اِخ)(1) ملکهء انگلستان. سومین زن هانری هشتم(2)، تولد او در حدود سال 1509 و وفات در 1537 م.
(1) - Jeanne Seymour.
(2) - Henri VIII.

ژانسیو.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش «کروز»(2)از ایالت ابوسن(3) واقع در پلاتو دژانسیو(4)دارای 885 تن سکنه.
(1) - Gentioux.
(2) - Creuse.
(3) - Aubusson.
(4) - Plateau de Gentioux.

ژان شانزدهم.

[نِ شا دَ هُ] (اِخ)(1) پاپ مسیحیان از سال 985 تا 996 م.
(1) - Jean XVI.

ژان ششم.

[نِ شِ شُ] (اِخ)(1) ماری ژزف لوئی.(2) پادشاه پرتقال. وی نخست در زمان جنون مادر، نایب السلطنهء پرتقال بود و در سال 1807 م. کشور وی به دست فرانسویان افتاد و پس از آن واقعه به برزیل رفت و در 1821 بازگشت و اساس حکومت مشروطه را در پرتقال بنا نهاد (1769 - 1826 م.).
(1) - Jean VI.
(2) - Marie Joseph Louis.

ژان ششم.

[نِ شِ شُ] (اِخ) پاپ مسیحی از سال 701 تا 705 م.

ژان ششم.

[نِ شِ شُ] (اِخ) کانتاکوزن(1). امپراطور بیزانس(2) از سال 1341 تا 1355 م.
(1) - Cantacuzene.
(2) - Byzance.

ژان ششم.

[نِ شِ شُ] (اِخ) لوساژ(1). دوک برتانی(2) متوفی در 1442 م.
(1) - Le Sage.
(2) - Duc de Bretagne.

ژانطیوس.

(اِخ) پادشاه ایلیری و این آن کس است «که گویند که اول بار خواص جنطیانا را بشناخت و نام خود بدین گیاه داد».(1) و نام او را در کتب مفردات، جنطین الملک می نویسند.
(1) - On dit que le premier qui la decouvrit Gentius roi des Illyriens,
est et que de la lui est venu son nom.
(از ترجمهء فرانسهء مفردات ابن بیطار تحت کلمهء جنطیانا).

ژان فردریک اول.

[فْرِ / فِ رِ دِ کِ اَوْ وَ] (اِخ) لومانیانیم(1). الکتر ساکس(2) متولد بسال 1503 و متوفی به 1554 م.
(1) - Jean Frederic 1er Le Magnanime.
(2) - electeur de Saxe.

ژان فردریک دوم.

[فْرِ / فِ رِ دِ کِ دُوْ وُ] (اِخ)(1) دوک ساکس(2) متولد بسال 1529 و متوفی بسال 1595 م.
(1) - Jean Frederic II.
(2) - Duc de Saxe.

ژان فیلوپونس.

[لُ پُ نُ] (اِخ)(1) عالم صرف و نحو و فیلسوف یونانی در قرن ششم میلادی به اسکندریه.
(1) - Jean Philoponos.

ژان کازیمیر.

(اِخ)(1) کنت پالاتن(2). پسر الکتر فردریک سوم متولد بسال 1543 و متوفی بسال 1592 م.
(1) - Jean Casimir.
(2) - Comte Palatin.

ژان کریزستم.

[کْری / کِ زُ تُ] (اِخ)(1)(بوش دُر) (قدیس) یکی از آباء کلیسا و بطریق قسطنطنیه (347 - 407 م.). وی به شکنجه و جفای امپراطریس اودکسی(2)گرفتار گشت. ژان به فصاحت و بلاغت مشتهر و مواعظ وی مورد اعجاب و تحسین است. ذکران وی در 27 ژانویه است.
(1) - Jean Chrysostome (Bouche d'or)
(Saint).
(2) - Eudoxie.

ژان گالبرت.

[بِ] (اِخ)(1) یکی از قدّیسین در فلورانس(2). وی بسال 999 تولد یافت و بسال 1073 م. رحلت کرد. ذکران وی روز دوازدهم ژوئیه است.
(1) - Jean Gualbert (Saint).
(2) - Florence.

ژان لافل.

[فُ] (اِخ)(1) ملکهء کاستیل از 1504 تا 1555 م. متولد در طُلیطلة(2)(1479 م.) و متوفی در تردزیلاس(3) (1555 م.).
(1) - Castille.
(2) - Tolede.
(3) - Tordesillas.

ژان لژنر.

[لُ ژُ نُ] (اِخ)(1) بطریق قسطنطنیه (582 - 595 م.). این بطریق را در امپراطور موریس(2) نفوذ کلمه بسیار بود.
(1) - Jean le Jeuneur.
(2) - Maurice.

ژان لوانژلیست.

[لِ ژِ] (اِخ)(1) (قدیس) یوحنّا القدیس(2). نام یکی از دوازده حواری عیسی و شاگرد محبوب آن حضرت. در جلیلهء بیت سعید تولد یافت و از جوانی به عیسی مسیح پیوست و ظاهراً پیش از آن درک محضر یحیی تعمیددهنده کرده بود و از شاگردان او بشمار میرفت. وی نویسندهء انجیل یوحنّا است. رجوع به یوحنّا شود.
(1) - Jean l'evangeliste.
(2) - Saint.

ژان لوسیلانسیو.

[لُ لا یُ] (اِخ)(1)(قدیس) اسقف کلنی(2) متولد به نیکوپولیس(3) (ارمنستان) در حدود سال 454 و متوفی به سال 558 م.
(1) - Jean le Silencieux (Saint).
(2) - Coloni.
(3) - Nicopolis.

ژان لوکنستانت.

[لُ کُ] (اِخ)(1) الکتر ساکس(2) (1468 - 1532 م.).
(1) - Jean Le Constant.
(2) - electeur de Saxe.

ژان لومنیه.

[مُ یِ] (اِخ) (قدیس) بطریق اسکندریه. مولد او قبرس و وفاتش بسال 617 م. بوده است.

ژانلیس.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش «کت در»(2) از شهرستان دیژن(3) دارای راه آهن و قریب 1276 تن سکنه.
(1) - Genlis.
(2) - Cote-d'Or.
(3) - Arr. de Dijon.

ژانلیس.

(اِخ)(1) مادمازل استفانی فلیسیته. نام معلمهء اطفال دوک دأرلئان(2) و فیلیپ اِگالیته(3) مؤلف تألیفات مشهور راجع به تعلیم و تربیت. مولد در حوالی اتن(4) (1746 -1830 م.).
(1) - Genlis, Mme Stephanie Felicite.
(2) - Duc d'Orleans.
(3) - Philippe-egalite.
(4) - Autun.

ژان مامی گنین.

[گُ یَ] (اِخ)(1)مورخی ارمنی در قرن هفتم میلادی. وی سالنامه های مورخ دیگری را بنام زِنوب گِلاگی(2) دنبال کرده است، از این نظر کتاب او هم به تاریخ دارون که نام نوشته های مورخ مزبور است موسوم میباشد. وی در کتاب خود اشاراتی به دورهء ساسانی و تاریخ آن سلسله میکند ولی نوشته های او چندان مورد توجه و اعتماد نیست زیرا گذشته از اینکه دارای اشتباهات بسیاری است کاتبان قرون بعد مطالبی در کتاب او داخل کرده اند. (ایران باستان ج 1 ص 97 و ج 2 ص 2603).
(1) - Jean Mamigonien.
(2) - Zenob de Glag.

ژان ماین.

[یِ] (اِخ)(1) نام جزیرهء آتشفشانی قطبی در اقیانوس منجمد شمالی، دارای 550 کیلومتر مساحت. آن را هلندیها در اوایل قرن هفدهم کشف کردند.
(1) - Jan Mayen.

ژانن.

[نَ] (اِخ)(1) ژول گابریل. نام ادیب و نویسنده و نقاد فرانسوی. مولد سن-اتین (لوآر)(2) و وفات در پاریس (1804 - 1874 م.).
(1) - Janin, Jules Gabriel.
(2) - Saint-etienne (Loire).

ژان نوزدهم.

[نِ دَ هُ] (اِخ) پاپ مسیحی از سال 1024 تا 1033 م.

ژان نهم.

[نِ نُ هُ] (اِخ) پاپ مسیحی از سال 898 تا 900 م.

ژانوس.

(اِخ)(1) بر طبق اساطیر کهن، وی اولین پادشاه شهر ژانی کولوس واقع بر ساحل رود تیبر مقابل شهر رم بوده است. رومیان او را چون خدائی پرستش میکردند و گمان داشتند که مراسم دینی را او بنیان نهاده است. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ ص 480).
(1) - Janus.

ژانویل.

[ژانْ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش اور-اِ-لوار(2) ولایت شارتر(3) دارای راه آهن و 1192 تن سکنه.
(1) - Janville.
(2) - Eure-et-Loir.
(3) - Chartres.

ژانویه.

[ژانْ یِ] (فرانسوی، اِ)(1) نام اولین ماه سال گریگوری(2) یا نخستین ماه سال میلادی فرنگی که آغاز آن تقریباً برابر هفدهم دیماه جلالی است و سی ویک روز دارد.
(1) - Janvier.
(2) - Gregorienne.

ژانویه.

[ژانْ یِ] (اِخ)(1) فرمانی که در تاریخ 17 ژانویهء 1562 م. کاترین دمدیسی(2) به پرتستانها داده و امتیازاتی به آنان اعطا کرد.
(1) - Janvier.
(2) - Catherine de Medicis.

ژانویه.

[ژانْ یِ] (اِخ)(1) (بُن اُم) نام شخص اساطیری که بنا به افسانه های کودکانه برای اطفال در شب اول سال میلادی بازیچه ها آرد. وی به هیئت سن نیکلا(2)، پیرمردی با ریش سپید که با خود بازیچهء بسیار دارد تصویر میشود.
(1) - Janvier (Bonhomme).
(2) - Saint Nicolas.

ژانویه.

[ژانْ یِ] (اِخ) (قدیس) نام اسقف بنه وان(1) مولد حدود سنهء 250 م. و شهادت در سال 305 م. ذکران وی روز 19 سپتامبر است.
(1) - Benevent.

ژانه.

[نِ] (اِخ)(1) پُل. نام فیلسوف فرانسوی (1823-1899 م.).
(1) - Janet.

ژان هانریکز.

[کِ] (اِخ)(1) ملکهء ناوار و آراگُن. مولد حدود سال 1425 و وفات بسال 1468 م.
(1) - Jeanne Henriquez.

ژان هجدهم.

[نِ هِ دَ هُ] (اِخ) پاپ مسیحی متوفی بسال 1009 م.

ژان هشتم.

[نِ هَ تُ] (اِخ) پاپ مسیحی. مولد حدود سال 820 و وفات بسال 882 م.

ژان هشتم.

[نِ هَ تُ] (اِخ) پالئولگ(1). امپراطور مشرق (1425 - 1448 م.)، متولد بسال 1390 م. پسر مانوئل.
(1) - Paleologue.

ژان هفتم.

[نِ هَ تُ] (اِخ) پاپ مسیحی از سال 705 تا 707 م.

ژان هفتم.

[نِ هَ تُ] (اِخ) امپراطور بیزانس. مولد بسال 1360 و وفات بسال 1410 م. پسر آندرُنیک و نبسهء ژان پنجم.

ژان هفدهم.

[نِ هِ دَ هُ] (اِخ) پاپ مسیحی. وفات بسال 1003 م.

ژان هفدهم.

[نِ هِ دَ هُ] (اِخ) مردی یونانی فیلاگات نام(1). وی از مخالفین پاپ بشمار میرفت و بسال 997 م. دعوی پاپی کرد و خویشتن را ژان هفدهم خواند و سرانجام او را مُثله و محبوس کردند و در زندان درگذشت.
(1) - Philagathe.

ژان هوس.

(اِخ)(1) نام یکی از روحانیون چک مولد هوزی نتز(2) (بوهم). وی در باب تعلیمات ویکلیف(3) مبنی بر اصلاح مذهب مسیح و اعتراض بر پاره ای از پاپها خطابه هائی بسال 1398 م. در دارالفنون پراگ انشاد کرد و پیروانی بسیار یافت، بدین مناسبت پاپ به تشکیل شورائی در شهر کنستانس فرمان داد و اعضاء این شوری که از سال 1414 تا 1418 م. طول کشید ژان هوس را به محاکمه دعوت کردند و در سال 1415 زنده بسوختند و برای دفع پیروان او حکم جهاد دادند. نیز رجوع به هوس شود.
(1) - Jean Huss.
(2) - Husinetz.
(3) - Wyclif.

ژان هیرکانوس.

(اِخ)(1) نام سردار لشکری از یهود که بیاری آنتیوخُس سلوکی به جنگ فرهاد دوم اشکانی شتافت. (ایران باستان ج 3 ص 2238).
(1) - Jean Hyrcanus.

ژان یازدهم.

[نِ دَ هُ] (اِخ) پاپ مسیحی متولد بسال 906 و متوفی بسال 936 م. به رُم.

ژانی سر.

[سِ] (اِ)(1) مصحف ینی چری عثمانیان. رجوع به ینی چری شود.
(1) - Janissaires.

ژانی کول.

(اِخ)(1) نام یکی از تپه های هفتگانهء رم بساحل رود تیبر.
(1) - Janicule.

ژانین.

(اِخ) نام دریاچه ای به اپیر یونان.در قدیم پئوم بوتی نیز میگفته اند. (ایران باستان ج2 ص1212).

ژانینا.

(اِخ) رجوع به یانینا شود.

ژاو.

(ص، اِ) خالص و خلاصهء هر چیز را گویند. (برهان).

ژاوا.

(اِخ) (دریای...) دریای جاوه. نام قسمتی از اقیانوس هند میان جزیرهء جاوه و سوماترا و برنئو. رجوع به جاوه شود.

ژاوا.

(اِخ) (جزیرهء...) جاوه. جاوه در تداول اروپائیان. رجوع به جاوه شود.

ژاور.

[وَ] (ص) زفت و بخیل باشد :
کمربستگانند و بیچارگان
ابی شکانند(1) و بی ژاوران(2).
رودکی (از فرهنگ اوبهی).
(1) - ظ: ابی توشگانند.
(2) - اصل شعر این است:
جگرخستگانند و بی توشگان
و بیچارگانند و بی زاوران.
یا: بی زاورا. و ژاور در شعر متن بمعنی ممسک و بخیل بهیچوجه مناسبتی ندارد و اصل آن ظاهراً زاور باشد بمعنی خدمتکار و پرستار، چنانکه زوار.

ژئورژی.

[ژِ ئُرْ] (اِخ)(1) گروزیا(2). گرجستان. رجوع به گرجستان شود.
(1) - Georgie.
(2) - Grousia.

ژاوژا.

[وَ] (اِ) خارپشت. ژَاُوژا :
گر سایهء عمود تو افتد بفرق او
سر درکشد به سینه عدویت چو ژاوَژا.
عمادالدین یوسف (از فرهنگ نظام).

ژاوژا.

[ژَ] (اِ) ژاوَژا. خارپشت :
روز دگر چو شعر تقاضای من شنید
سر درکشید همچو ژَاُوژا ز ترس و بیم.
عمادالدین یوسف (از فرهنگ نظام).
رجوع به ژیژ شود.

ژاوی.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش باس-آلپ(2) از ولایت دینی(3) دارای قریب 321 تن سکنه.
(1) - Javie.
(2) - Basses-Alpes.
(3) - Digne.

ژاویدن.

[دَ] (مص) جاویدن. نشخوار کردن. || ژاژیدن (؟). (آنندراج). || زاریدن. زنوبیدن. (معانی این کلمه از شعوری نقل شده و ظاهراً بر اساسی نیست).

ژاهل.

[هِ] (اِخ)(1) ژائیل. یاعیل. نام زوجهء حابرقینی (سِفْرِ داوران 4:17). زنی که میخی در شقیقهء سیسرا که به چادر وی پناهنده شده بود کوفت بدانگونه که از جانب دیگر به زمین نشست و سیسرا را بکشت. نیز رجوع به یاعیل شود.
(1) - Jahel.

ژئه لنگ.

[ژِ ءِ لُ] (اِخ)(1) نام شهری به استرالیا (در ویکتوریا) دارای 42000 تن سکنه. مرکز کارخانه های پشم بافی و بندری تجارتی است.
(1) - Geelong.

ژب.

[ژِ] (اِخ)(1) ریچارد کلاورهوز. نام دانشمند انگلیسی عالم زبان و ادبیات یونان (1841 - 1905 م.).
(1) - Jebb, Richard Claverhouse.

ژبا.

[ژِ] (اِخ)(1) نام رودخانه ای به افریقای غربی در گینهء پرتقال که به اقیانوس اطلس ریزد.
(1) - Geba.

ژبر.

[ژُ بِ] (اِخ)(1) پیر آمده امیلین پرب. نام خاورشناس رحالهء فرانسوی و عالم فاضل جغرافیا (1779 - 1847 م.). وی جغرافیای ادریسی را به زبان فرانسه در دو جلد ترجمه کرد و در پاریس به چاپ رسانید. و نیز تاریخ فرغانه را ترجمه کرده و مقالات بسیاری دربارهء مشرق در مجلهء آسیائی نشر داده است. کتابی هم به عنوان سفر ارمنستان و ایران(2) دارد که در پاریس بسال 1821 م. بچاپ رسیده است. او مدتی رئیس دانشکدهء السنهء شرقی پاریس بود و شاگرد سیلوستر دوساسی است.
(1) - Jaubert, Pierre Amedee Emilien Probe.
(2) - Voyage en Armenie et en Perse.

ژبون.

[ژُ] (اِ) نفع. سود. رباخواری (از مجعولات شعوری است و صحیح کلمه ربون است).

ژبهارت.

[ژِ] (اِخ)(1) اِمیل. ادیب فرانسوی. مولد نانسی بسال 1839 و وفات بسال 1908 م. مؤلف آثاری نیکو راجع به ایتالیای عهد تجدّد(2).
(1) - Jebhart.
(2) - Travaux remarquables sur l'Italie de la Renaissance.

ژپه.

[ژُ پِ] (اِخ)(1) نام قدیم شهر یافا به فلسطین. رجوع به یافا شود.
(1) - Joppe.

ژپید.

[ژِ] (اِخ)(1) نام طایفه ای از ژرمن که در داسی مستقر گردیده بودند و هم آنجا به تحریک ژوستی نین به دست لُمباردها در قرن پنجم میلادی قتل عام شدند و از میان رفتند.
(1) - Gepides.

ژت.

[ژِ] (اِخ) طائفه ای از سیتهای اروپا. مسکن ایشان نخست در ساحل یمین رود دانوب بود. داریوش کبیر پادشاه ایران با آنان حرب و اسکندر مقدونی با ایشان اتحاد کرد. سرزمینی که سابقاً مسکن ژتها بود امروز به ترانسیلوانی و والاشی و مُلداوی و بسارابی معروف است. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ص 480).

ژتا.

[ژِ] (اِخ)(1) نام امپراطور روم پسر سِپتیمِ سِوِر(2). مولد میلان بسال 189 م. وی برادر کاراکالا(3) و شریک سلطنت وی بود و سرانجام بسال 212 م. به دست وی کشته شد.
(1) - Geta.
(2) - Septime Severe.
(3) - Caracalla.

ژتسمانی.

[ژِ سِ] (اِخ)(1) نام قریه ای نزدیک اورشلیم و بدانجا باغهای زیتون بسیار بوده است. رجوع به جتسیمانی شود.
(1) - Gethsemani.

ژتن.

[ژِ تُ] (فرانسوی، اِ)(1) قطعهء عاجین یا فلزین یا کائوچوکی و غیره که بجای پول در قمارها یا کافه ها بکار دارند.
(1) - Jeton.

ژتول.

[ژِ] (اِخ)(1) نام طایفه ای از بربرهای افریقای باستانی. کابیل های(2) کنونی شاید از نژاد آنان باشند.
(1) - Getules.
(2) - Kabyles.

ژتولی.

[ژِ] (اِخ)(1) نام سرزمینی مسکن قوم ژِتول به افریقا در جنوب اقیانوس اطلس بروزگار قدیم.
(1) - Getulie.

ژخ.

[ژَ] (اِ) نالهء زار و حزین. (لغت نامهء اسدی). آواز حزین و آهسته. زاری و ناله. (برهان). || بانگ و آواز. (صحاح الفرس). هیاهو. هیابانگ. هلالوش :
بوی برانگیخت گل چو عنبر اشهب
بانگ برآورد مرغ با ژخ طنبور.منجیک.
شاید اینجا ژخ صورتی از زخ مخفف زخم بمعنی ضرب باشد. || طعن. گواژه :
چون کشف انبوه غوغایی بدید
بانگ و ژخ مردمان خشم آورید.رودکی(1).
|| مخفف آژخ، دانه ای باشد سخت و بی درد که در اعضای آدمی بهم میرسد و آن را به عربی ثؤلول گویند. (برهان). زگیل. پالو. (جهانگیری). کار. گوجَه.
(1) - این بیت از کلیله و دمنهء منظوم رودکی و راجع به حکایت سنگپشت و ماهیخوار (ظ: بطان) است. (حاشیهء لغت نامهء اسدی).

ژخار.

[ژِ] (اِ) بانگ و نعره. || سختی. (برهان). رجوع به ژغار شود.

ژخش.

[ژَ] (اِ) برق. درخش. (آنندراج). || قوس قُزَح. آژفنداک. (این کلمه با دو معنی آن از مجعولات شعوری و شمس فخری است و مصحف درخش و رخش است).

ژد.

[ژَ] (اِ) صمغ و آن چیزی است چسبنده که از ساق درخت برمی آید. (برهان). اَنگم. کتیرا.

ژداغا.

[ژَ] (اِ) بت پرست(1).
(1) - ظ. مصحف ژواغار، نامی از نامهای مغان است.

ژدئون.

[ژِ دِ ئُنْ] (اِخ)(1) جدعون. رجوع به جِدعون شود.
(1) - Jedeon.

ژدپم.

[ژُ دُ پُ] (اِخ)(1) (سرمان دو...) نام سوگندی است که در بیستم ژوئن 1789 م. وکلاء طبقهء سوم خوردند که تا قانون اساسی را به تصویب نرسانند از یکدیگر جدا نشوند. چون ایشان را از دخول در تالار منو(2) که معمولاً در آنجا به مذاکره میپرداختند منع کرده بودند آنان ناگزیر به تالاری در جوار آن موسوم به ژدپم که آنجا بازی پم میشد رفتند و مذاکرات خود را دربارهء قانون اساسی ادامه دادند. این واقعه موضوع تابلوی معروف نقاش مشهور فرانسوی داوید (1792) است.
(1) - Jeu de paume (serment du).
(2) - Menus.

ژدرزی.

[ژِ رُ] (اِخ)(1) نام ناحیتی از ایران باستان میان فارس و بلوچستان که امروز مکران نامیده میشود. آمین مارسلن اغلب ولایاتی را که بروزگار وی تحت حکمرانی بیدخش ها و پادشاهان جزء و ساتراپ ها اداره میشد نام برده است و منجمله ژدرُزی را از ایالات ایران شمرده است. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان ص 85).
(1) - Gedrosie. Gedrosia.

ژدس.

[ژِ دِ] (اِخ)(1) نام شهری به ممالک متحدهء امریکای شمالی (نیویورک) (در قلمرو اُنندُگا)، دارای چهارهزار تن سکنه.
(1) - Geddes.

ژدل.

[ژُ دِ] (اِخ)(1) اتین. نام شاعر درام نویس فرانسوی عضو پله ایاد(2) و معاصر هانری دوم (1532 - 1573 م.).
(1) - Jodelle, etienne.
(2) - Pleiade.

ژدله.

[ژُ دِ لِ] (اِخ)(1) ژولین بدو. نام هنرپیشهء فرانسوی متولد بسال 1590 و متوفی بسال 1660 م.
(1) - Jodelet, Julien Bedeau.

ژدلین.

[ژِ] (اِخ)(1) نام ناحیتی به انگلستان (در قلمرو نوتینگهام)، دارای 3350 تن سکنه.
(1) - Gedling.

ژدن.

[ژِ دَ] (مص) مخفف آژدن :
بنزدیک آن گرگ باید شدن
همه چرم او را به پیکان ژدن.
فردوسی (از جهانگیری).
(در لغت نامهء ولف این کلمه نیامده و ظاهراً اصل آن، به تیر آژدن بوده).

ژدنی.

[ژِ] (اِخ)(1) نام دهستانی به انگلستان (در قلمرو لینکلن)(2)، دارای 2480 تن سکنه.
(1) - Gedney.
(2) - Lincoln.

ژدوار.

[ژَدْ / ژُدْ] (اِ) جدوار است که ماه پروین باشد و آن داروئی است مشهور و جدوار معرّب آن است. (برهان). جدوار. (مخزن الادویه). رجوع به جدوار شود.

ژده.

[ژِ دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از ژدن، از مصدر آژدن. مخفف آژده است. (برهان). سوزن زده و آژینه بسنگ آسیا زده.

ژدیمن.

[ژِ مَ] (اِخ)(1) نام امیر لیتوانی از سال 1315 تا 1337 م.
(1) - Gedymin.

ژدین.

[ژِ دُ] (اِخ)(1) نیکلا. نام کشیش و نویسندهء فرانسوی. مولد ارلئان بسال 1667 و وفات بسال 1744 م.
(1) - Gedoyn.

ژر.

[ژِ] (اِخ) از قلل جبال پیرنه نزدیک کوههای اوبن(1) (پیرنهء سفلی)، به ارتفاع 2612 گز.
(1) - Eaux-Bonnes.

ژرا.

[ژِ] (اِخ) نام ناحیتی کوچک از حبشه بین هارار(1) و سرزمین اوگادن(2). رودی که از سومالی گذشته و به دریای هند میریزد نیز همین نام دارد.
(1) - Harrar.
(2) - Ogaden.

ژرا.

[ژِ] (اِخ) نام شهری به آلمان دارای 42207 تن سکنه، بر کنار رود الستربلان(1)کرسی ناحیهء باس تر(2).
(1) - Elster blanc.
(2) - Basse-terre.

ژرا.

[ژُ] (اِخ)(1) نام قسمت جنوب غربی فلات سویس که میان دریاچه های لمان(2) و نُشاتل(3) واقع است.
(1) - Jorat.
(2) - Leman.
(3) - Neuchatel.

ژرار.

[ژِ] (اِخ)(1) یا ژِرارا. نام شهری به فلسطین باستان. بدانجا ابراهیم پیغمبر فرمان یافت که فرزند خویش را قربان کند. رجوع به جرار شود.
(1) - Gerar. Gerara.

ژرار.

[ژِ] (اِخ)(1) نام نخستین دوکی که امارت لورن را بسال 1048 م. به ارث برد (1024 - 1070 م.).
(1) - Gerard.

ژرار.

[ژِ] (اِخ) نام یکی از مارشالهای فرانسوی. مولد دامویله(1) بسال 1773 و وفات به پاریس در 1852 م. وی معاصر ناپلئون بناپارت و از سرداران او بود.
(1) - Damvillers.

ژرار.

[ژِ] (اِخ) آلکساندر. نام صاحب منصب و جهانگرد انگلیسی. متولد و متوفی به آبردین(1) (1792 - 1840 م.). وی را در مغولستان و چین و تبت جنوبی کشفیاتی است.
(1) - Aberdeen.

ژرار.

[ژِ] (اِخ) بالتازار. نام متعصبی دینی که گیوم درانژ(1) را بسال 1584 م. به قتل رسانید.
(1) - Guillaume d'Orange.

ژرار.

[ژِ] (اِخ)(1) پیر اُگوست فلوران. نام عالم حقوق و مورخ بلژیکی. مولد بروکسل بسال 1800 و وفات در ایکسل(2) بسال 1882 م.
(1) - Pierre Auguste Florent.
(2) - Ixelles.

ژرار.

[ژِ] (اِخ) (لوبین ئورو)(1) نام یکی از قدیسین مسیحی. مولد بسال 1040 و وفات در حدود سال 1121 م. ذکران وی نهم ژوئن است.
(1) - Le Bienheureux.

ژرار.

[ژِ] (اِخ)(1) سسیل ژول بازیل. نام صاحب منصبی فرانسوی، مولد پینیان(2) بسال 1817 و وفات به افریقا بسال 1864 م. شهرت وی در شکار شیر بوده است، بدینجهت او را شیرکش(3) نامند.
(1) - Cecile Jules Basile.
(2) - Pignans.
(3) - Le Tueur de lions.

ژرار.

[ژِ] (اِخ) شارل فردریک. نام شیمی دان فرانسوی متولد در استراسبورگ بسال 1816 و متوفی بسال 1856 م.

ژرار.

[ژِ] (اِخ) (قدیس) نام اسقف تول(1)متولد در کلنی(2) بسال 935 م. ذکران وی روز 23 آوریل است.
(1) - Toul.
(2) - Cologne.

ژرار.

[ژِ] (اِخ) (قدیس) نام اسقف شُناد(1) در هنگری، متوفی بسال 1047 م. مولد وی در ایالت ونیز و ذکران او 24 سپتامبر است.
(1) - Chonad.

ژرار.

[ژِ] (اِخ) (قدیس) نام رُهبان صومعهء برنی(1) متولد در قلمرو نامور(2) (890 - 959 م.). ذکران وی سوم اُکتبر است.
(1) - Brogne.
(2) - Namur.

ژرار.

[ژِ] (اِخ) لوبارون فرانسوا. نام مصور و رسّام تاریخ فرانسه. متولد در رُم بسال 1770 و متوفی در پاریس بسال 1837 م. نویسندهء کتاب «جنگ اُسترلیتز»(1).
(1) - La Bataille d'Austerlitz.

ژرار.

[ژِ] (اِخ) میشل. نام سیاستمداری از مردم فرانسه. مولد سن مارتَن (1737 - 1815 م.). او را پِرژرار می نامیدند. وی از طبقهء برزگران بود و در فرانسه نمایندگی مجلس مبعوثان داشت.

ژرار دسابیونتا.

[ژِ دُ سابْ بیُ نِتْ تا](اِخ)(1) نام منجم و طبیب ایتالیائی در قرن سیزده میلادی. مولد سابیونتا.
(1) - Gerard de Sabbionetta.

ژرار دکرمون.

[ژِ دُ رِ مُنْ] (اِخ)(1) نام مترجم ایتالیائی. مولد کرمون (لُمباردی) بسال 1114 و وفات بسال 1187 م. وی برای آموختن زبان عرب و علوم عربیه به طلیطله رفت و پس از تبحّر در آن زبان المجسطی بطلمیوس و بعض کتب فارابی را بزبان لاتین ترجمه کرد. و از خود نیز تألیفاتی دارد.
(1) - Gerard de Cremone.

ژرار دنروال.

[ژِ دُ نِرْ] (اِخ) نام ادیب فرانسوی. مولد پاریس بسال 1808 و وفات بسال 1855 م. به همانجا. وی را ژرار لابرونی(1) نیز گویند. او را آثار و تحقیقات و تتبعاتی در ادبیات فرانسه است.
(1) - Labrunie.

ژرارمه.

[ژِ مِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش وُژ(2) از ولایت سن دیه(3) دارای 8811 تن سکنه و کارخانهء پنیرسازی. و راه آهن از آن گذرد. و دریاچهء زیبای ژرارمه بدانجاست.
(1) - Gerardmer.
(2) - Vosges.
(3) - Saint-Die.

ژراس.

[ژِ] (اِخ) نام شهری به ایتالیا نزدیک دریای ایونی، دارای 9320 تن سکنه.

ژراغن.

[ژَ غَ] (اِ) ریگستان. (آنندراج) :
زمینی ژراغن بسختی چو سنگ
نه آرامگاه و نه آب و گیا.
بهرامی (از فرهنگ شعوری).
این بیت در لغت نامهء اسدی بشاهد لغت زراغن (با زاء یک نقطه) آمده است به همین معنی. رجوع به زراغن شود.

ژراغنگ.

[ژَ غَ] (اِ) زمین ریگناک. (آنندراج) :
زمین ژراغنگ و راه درازش
همه سنگلاخ و همه شوره یکسر.
عسجدی (از فرهنگ شعوری).
این بیت را اسدی در لغت نامه بشاهد لغت زراغنگ (با زاء یک نقطه) آورده است. رجوع به زراغنگ شود.

ژراغنگ.

[ژَ غَ] (اِ) زمینی پر از سنگ چخماق. || جاها از صدمهء باران ترکیده. (آنندراج). این صورت و دو معنی آن ظاهراً مجعول است.

ژرام.

[ژُ] (اِخ) نام پسر بزرگ و خلیفهء یهوشافاط. وی از سال 850 - 842 ق.م. مدت هشت سال سلطنت کرد و عتلیا دختر عموی شهریار اسرائیل را به زنی گرفت. رجوع به یهورام شود.

ژرام.

[ژُ] (اِخ) نام پسر آحاب از زوجهء وی ایزابل. او از سال 853 تا 842 ق.م. بر اسرائیل شهریاری داشت. رجوع به یهورام شود.

ژراندو.

[ژِ دُ] (اِخ)(1) ژزف ماری بارن دُ. نام عالم و فیلسوف فرانسوی پیرو طریقهء کندیاک(2) مولد لیون و وفات به پاریس (1772 - 1842 م.).
(1) - Gerando, Joseph Marie Baron de.
(2) - Condillac.

ژربر.

[ژِ بِ] (اِخ)(1) اِرنست لودویگ. دانشمند موسیقی شناس آلمانی متولد و متوفی به سوندرشوزن(2) (1746 - 1819 م.).
(1) - Gerber.
(2) - Sondershausen.

ژربر.

[ژِ بِ] (اِخ)(1) مارتن. بارن دوهرنو(2)پرنس آبّه دُسنت بلز(3). دانشمند موسیقی شناس آلمانی. مولد هرب(4) و وفات به سنت بلز (1720-1793 م.).
(1) - Gerbert.
(2) - Baron de Hornau.
(3) - Prince abbe de Saint-Blaise.
(4) - Horb.

ژربرژ.

[ژِ بِ] (اِخ)(1) نام ملکهء استرازی(2)، بورگونی(3) و پرُونس(4)، زوجهء کارلمان برادر شارلمانی. مولد حدود سال 750 و وفات بعد از 774 م.
(1) - Gerberge.
(2) - Austrasie.
(3) - Bourgogne.
(4) - Provence.

ژربرژ.

[ژِ بِ] (اِخ)(1) نام ملکهء فرانسه. مولد حدود سال 913 و وفات 969 م. خواهر اتون اول پادشاه آلمان. وی در سال 939 بعقد ازدواج لوئی چهارم درآمد.
(1) - Gerberge.

ژربرن.

[ژِ بِ رُ] (اِخ) گابریل. عالم فرانسوی. مولد سنت کاله (من)(1) بسال 1628 و وفات در سنت دنی(2) بسال 1711 م.
(1) - Saint-Calais (Maine).
(2) - Saint-Denis.

ژربوام.

[ژِ رُ] (اِخ)(1) نام پسر ناباط. اولین پادشاه اسباط عشره. وی از سال 931 تا 909 ق.م. سلطنت کرد و از سبط افرائیم بود. رجوع به یربعام شود.
(1) - Jeroboam.

ژربه.

[ژِ بِ] (اِخ)(1) فیلیپ اُلمپ. کشیش و نویسندهء فرانسوی. اسقف پرپینیان(2) (1798 - 1864 م.).
(1) - Gerbet, Philippe Olympe.
(2) - Perpignan.

ژربه ویله.

[ژِ بِ لِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش مورت-اِ-موزل(2) از ولایت لونه ویل(3)دارای راه آهن و 1596 تن سکنه.
(1) - Gerbeviller.
(2) - Meurthe-et-Moselle.
(3) - Luneville.

ژربیون.

[ژِ بی یُنْ] (اِخ)(1) ژان فرانسوا. نام کشیش و مبلغ مسیحی از آباء یسوعیین به چین. مولد سال 1654 و وفات در پکن بسال 1707 م.
(1) - Gerbillon.

ژربیه دژن.

[ژِ یِ دُ ژُ] (اِخ) نام قلهء ویواره(1)در جنوب مزانک(2). رود لوآر در پای آن جاری و ارتفاع آن 1554 متر است.
(1) - Gerbier-de-Jonc. Vivarais.
(2) - Mezenc.

ژرپوز.

[ژَ] (اِ)(1) کلاکموش. موش دشتی. موش صحرائی. موش دوپا. یربوع.
(1) - Gerboise.

ژرترود.

[ژِ] (اِخ)(1) (قدیسه) نام راهبهء نیول در برابان. دختر پپن دُلاندن(2). ذکران وی 17 مارس است.
(1) - Gertrude (Sainte).
(2) - Pepin de Landen.

ژرترویدن برگ.

[ژِ دِمْ بِ] (اِخ)(1) نام شهری به هلند، دارای 1980 تن سکنه.
(1) - Gertruydenberg. Gertruidenberg.

ژرد.

[ژَ] (اِمص) بسیار خوردن. پرخوری. (برهان). بسیارخوری. (آنندراج). صاحب غیاث اللغات گوید: ظاهراً لغت ژرد مشترک است به زبان عربی و فارسی، مگر تفاوت اینقدر باشد که در عربی به زای عربی و در فارسی به زای فارسی است.

ژردان.

[ژُ] (اِخ)(1) کامیل. سیاستمدار فرانسوی. مولد لیون (1771 - 1821 م.).
(1) - Jordan, Camille.

ژردانس.

[ژُ نِ] (اِخ)(1) نام مورخ گتی در قرن ششم میلادی.
(1) - Jordanes.

ژرز.

[ژِ رِ] (اِخ)(1) نام شهری به اسپانیا (در ایالت کادیکس)، دارای 65000 تن سکنه.
(1) - Jerez. Herez. Kerese.

ژرژ.

[ژُ] (اِخ) نام ناحیتی به افریقای جنوبی از مستعمرات انگلیس، دارای 10095 تن سکنه.

ژرژ.

[ژُ] (اِخ) نام دوکِ ساکس. او را باربو(1)گفتندی (1471-1539 م.).
(1) - Barbu.

ژرژ.

[ژُ] (اِخ) (نشان قدیس...)(1) نام نشان روسیه. آن را کاترین دوم ملکهء روسیه به منظور سپاسداری از ابراز لیاقت بسال 1769 م. باب کرد. روبان این نشان را هفت راه، چهار زرد و سه سیاه است.
(1) - Ordre de Saint.

ژرژ.

[ژُ] (اِخ)(1) داوید للوید. سیاستمدار انگلیسی. مولد بسال 1863 م. در منچستر. وی رئیس حزب آزادی خواهان و نخست وزیر کابینهء ائتلافی از 1916 تا 1922 بود.
(1) - Lloyd.

ژرژ.

[ژُ] (اِخ) (قدّیس) نام امیر کاپادوکیه. او بسال 303 م. بفرمان دیوکلسین کشته شد. وی بالخصوص مورد افتخار و تقدیس انگلیسیان و مردم روسیه و ذکران او روز 23 آوریل است.

ژرژ.

[ژُ] (اِخ) (قدّیس) نام مردی مروّج دین مسیح. اسقف وُلای(1). عصر زندگی و احوال وی مبهم است، برخی او را از مردم قرن اول و گروهی قرن چهارم میلادی دانسته اند. ذکران او روز دهم نوامبر است.
(1) - Velay.

ژرژ.

[ژُ] (اِخ) (گیورگیس) رجوع به مهران گشنسب شود.

ژرژ.

[ژُ] (اِخ) مادموازل مارگریت ژزفین ویمر.(1) هنرپیشهء فرانسوی. مولد بایو(2)بسال 1787 و وفات بسال 1867 م.
(1) - Weimer.
(2) - Bayeux.

ژرژ.

[ژُ] (اِخ) ملقب به متاتسمیندل(1). یکی از قدیسات ارمنی. وی به تیالت(2) (در گرجستان) در حدود سال 1014 م. متولد شد و بسال 1072 درگذشت.
(1) - Mthatsmindel.
(2) - Thialet (Georgie).

ژرژ.

[ژُ] (اِخ) هانری. نویسنده و سیاستمدار امریکائی. مولد بسال 1839 در فیلادلفیا و وفات در نیویورک بسال 1899 م.

ژرژ.

[ژُ] (اِخ) یگُر(1) ولادیمیرُویچ(2) ملقب به دُل گوروکی(3) یا درازدست. امیر شهر کیف و امیر اعظم روسیه. وی بسال 1157 م. پس از آغاز بنای مسکو درگذشت.
(1) - Yegor.
(2) - Vladimirovitch.
(3) - Delgorouki.

ژرژ اسکولاریوس.

[ژُ اِ کُ یُسْ] (اِخ)(1)نام یکی از نوع پروران (هومانیست ها) بیزانسی در قرن پانزدهم میلادی. وفات بین سالهای 1468 و 1464 م.
(1) - Scholarios.

ژرژ اول.

[ژُ ژِ اَوْ وَ] (اِخ) پادشاه یونان پسر کریستیان نهم پادشاه دانمارک. وی بسال 1845 در کپنهاگ متولد شد و در سال 1863 تاجگذاری کرد و بسال 1913 م. در سالونیک به قتل رسید.

ژرژ اول.

[ژُ ژِ اَوْ وَ] (اِخ) (جُرج اول) نام امیر منتخب (الکتور) هانور(1) و پادشاه انگلیس و سرسلسلهء خاندان هانور که تاکنون در انگلستان پادشاهی دارند. مولد اُسنابروک(2) بسال 1660 و وفات بسال 1727 م. وی بسال 1714 به شاهی نشسته است.
(1) - electeur de Hanovre.
(2) - Osnabruck.

ژرژ پنجم.

[ژُ ژِ پَ جُ] (اِخ) (جرج پنجم) پادشاه انگلیس پسر ادوارد هفتم. وی بسال 1865 م. در لندن تولد یافت و بسال 1910 به پادشاهی نشست و بسال 1917 سلسلهء خود را ویندسور نامید و بسال 1936 درگذشت.

ژرژ پیزیدس.

[ژُ دِ] (اِخ)(1) نام شاعر کلامی و فلسفی بیزانسی در قرن هفتم میلادی معاصر هرقل امپراطور رُم. وی جنگهای این سلطان را با ایران و آوارها بنظم آورده است.
(1) - Pisides.

ژرژتون.

[ژُ تَ] (اِخ)(1) جرج تون. نام قصبه ای به اتازونی (در کلرادو) قلمرو کلرکریک(2) واقع در پنجاه کیلومتری دانور. و بدانجا معادن نقره بسیار باشد.
(1) - Georgetown.
(2) - Clear-Creek.

ژرژتون.

[ژُ تَ] (اِخ) نام کرسی گویان انگلیس، دارای 53000 تن سکنه.

ژرژتون.

[ژُ تَ] (اِخ) جرج تون. نام شهری به اتازونی (در کنتوکی) کرسی ناحیهء اسکوت، دارای 3570 تن سکنه.

ژرژتون.

[ژُ تَ] (اِخ) جرج تون. نام شهری به ممالک متحدهء امریکا (در ایالت کلمبیا) کنار رود پتوماک، دارای 17000 تن سکنه.

ژرژتون.

[ژُ تَ] (اِخ) جرج تون. نام شهری به اتازونی (در کارولین جنوبی) کرسی بخش ژرژتون، دارای 4310 تن سکنه.

ژرژتون.

[ژُ تَ] (اِخ) جرج تون. یا سن ژرژ. پایتخت جزیرهء گرناد(1)، یکی از جزایر آنتیل کوچک، دارای قریب 5000 تن سکنه. آنجا مقر حکومت انگلیس است.
(1) - Grenade.

ژرژ چهارم.

[ژُ ژِ چَ رُ] (اِخ) (جرج چهارم) نام پادشاه انگلستان پسر بزرگ ژرژ سوم. وی بسال 1762 م. در لندن تولد یافت و بسال 1830 در ویندسور(1) درگذشت و در 1810 نایب السلطنهء انگلستان شد و در 1820 به شاهی نشست. به عهد او کشور ایرلند استقلال یافت.
(1) - Windsor.

ژرژ داندن.

[ژُ دَ] (اِخ) نام پیسی فکاهی (کمدی) به نثر در سه پرده از آثار مولیر که در سال 1668 م. نوشته شده است.

ژرژ دانیل ویچ.

[ژُ لُ] (اِخ)(1) نام امیر روسیه (1319 - 1325 م.) پسر کوچک آلکساندر نوْسکی. مولد سال 1281 م.
(1) - Danilovitch.

ژرژ دتربیزند.

[ژُ دُ رِ زُ] (اِخ)(1) نام هومانیست بیزانسی در قرن پانزدهم میلادی. وی بسال 1396 م. متولد شد و بسال 1486 در رُم درگذشت. از آثار مترجم این مرد المجسطی بطلمیوس و فن خطابهء ارسطو است.
(1) - Georges de Trebizonde.

ژرژ ددانمارک.

[ژُ دُ نِ] (اِخ) نام شاهزادهء دانمارکی. مولد سال 1653 در کپنهاگ و وفات بسال 1708 م. در کنسینگتن(1). پسر فردریک سوّم پادشاه دانمارک.
(1) - Kensington.

ژرژ دشیپر.

[ژُ دُ] (اِخ)(1) نام جغرافیادان بیزانسی در اوائل قرن هفتم میلادی مؤلف تاریخ عمومی امپراطوری روم.
(1) - Chypre.

ژرژ دلاادیسه.

[ژُ دُ اُ سِ] (اِخ) نام یکی از مبدعان در دین مسیح در قرن چهارم میلادی. وی روزگاری اُسقف لااُدیسه بوده است، از اینرو او را بدان شهر نسبت داده اند.

ژرژ دنیکمدی.

[ژُ دُ کُ مِ] (اِخ) نام اسقف الاساقفهء نیقوسه. متوفی در حدود سال 890 م. وی قبل از نیقوسه اسقف الاساقفهء سن سوفی قسطنطنیه بوده است.

ژرژ دوم.

[ژُ ژِ دُوْ وُ] (اِخ) نام پادشاه یونان. پسر بزرگ کنستانتین شاه یونان و ملکهء سوفی شاهزادهء پروس. مولد سال 1890 م. در تاتوئی.

ژرژ دوم.

[ژُ ژِ دُوْ وُ] (اِخ) (جرج دوم) پادشاه انگلیس فرزند ژرژ اول. وی بسال 1683 در هانور متولد شد و بسال 1760 م. در کنسینگتن درگذشت.

ژرژ دوم.

[ژُ ژِ دُوْ وُ] (اِخ) وسولودویچ.(1)نام امیر ولادیمیر و سوزدال(2) و امیر روسیه. مولد میان سالهای 1187 و 1189 و وفات بسال 1238 م.
(1) - Vsevolodovitch.
(2) - Souzdal.

ژرژ سوم.

[ژُ ژِ سِوْ وُ] (اِخ) (جُرج سوم) پادشاه انگلیس. مولد لندن بسال 1738 و وفات در ویندسر بسال 1820 م. پسر فردریک امیر گال. در زمان وی مستعمرهء آمریکا از تصرف انگلیس خارج گشت.

ژرژ ششم.

[ژُ ژِ شِ شُ] (اِخ) (جرج ششم) نام پادشاه انگلیس پسر دوم ژرژ پنجم. وی بسال 1895 م. در ساندرینگهام(1) متولد شد و بسال 1936 پس از استعفای برادر مهتر خود ادوارد هشتم به سلطنت نشست و اینک نیز شاه انگلستان است.
(1) - Sandringham.

ژرژل.

[ژُ ژِ] (اِخ)(1) آبه ژان فرانسوا. سیاستمدار فرانسوی متولد و متوفی در برویر (وُژ)(2) (1731-1813 م.).
(1) - L'abbe Jean Francois.
(2) - Bruyeres (Vosges).

ژرژ لوسینسل.

[ژُ لُ سِ] (اِخ)(1) نام مورخ بیزانسی در نیمهء دوم قرن هشتم میلادی. وی را تاریخی است که از خلقت جهان آغاز میشود و به مرگ دیوکلسین (284 م.) خاتمه میپذیرد.
(1) - Georges Le Syncelle.

ژرژ لوموان.

[ژُ لُ] (اِخ)(1) غالباً او را ژرژ هامارتل(2) یا پِشُر(3) گفته اند. نام مورخ بیزانسی در قرن نهم میلادی. وی در اواخر سلطنت میشل سوم (842-867 م.) میزیست. او را تاریخی عمومی است واز خلقت جهان آغاز کرده و به مرگ تئوفیل (842 م.) پایان داده است.
(1) - Georges Le Moine.
(2) - Hamartole.
(3) - Le Pecheur.

ژرژی.

[ژُ] (اِخ) (تلفظ انگلیسی: جُرجیا) نام یکی از کشورهای ممالک متحدهء امریکا دارای 2900000 تن سکنه. کرسی آن آتلانتاست.

ژرس.

[ژِ] (اِخ) نام رودخانه ای بطول 178 کیلومتر به فرانسه که از فلات لانمزان سرچشمه گیرد و از ایالت ژرس گذرد و به رود کارون پیوندد.

ژرس.

[ژِ] (اِخ) نام ایالتی به فرانسه متشکل از قسمتی از گاسکنی قدیم، دارای سه ایالت و 29 ولایت و 466 دهستان و 191134 تن سکنه. این ناحیه بنام رودی که از آنجا گذرد موسوم گشته است.

ژرس.

[ژُ رِ] (اِخ)(1) بنژامن. نام امیرالبحر فرانسوی. مولد پاریس بسال 1823 و وفات بسال 1889 م.
(1) - Jaures.

ژرس.

[ژُ رِ] (اِخ)(1) ژان لئون. پسرعم ژُرس امیرالبحر فرانسوی. مولد کاستره(2)بسال 1859 و مقتول بسال 1914 م. در پاریس. وی از سیاستمداران و ناطقین و از سران حزب سوسیالیست فرانسه بشمار است.
(1) - Jaures.
(2) - Castres.

ژرسدرف.

[ژِ دُ] (اِخ)(1) نام دو محل به آلمان (در قلمرو ساکس) سرحد بوهم: ژرسدرف قدیم، دارای 3966 تن سکنه؛ و ژرسدرف نو، دارای 4972 تن سکنه.
(1) - Gersdorf.

ژرسن.

[ژِ سُ] (اِخ)(1) ژان شارلیه. نام عالم کلامی فرانسوی. مولد در قریهء ژرسن شامپانی بسال 1362 و وفات در لیون بسال 1428 م. او را ژان دُژرسن نیز گویند.
(1) - Gerson, Jean Charlier.

ژرسو.

[ژِ سَ] (اِخ)(1) نام قصبه ای به سویس (در کانتون شویتز)(2) دارای 1817 تن سکنه.
(1) - Gersau.
(2) - Schwytz.

ژرسی.

[ژِ] (اِخ)(1) نام بزرگترین جزیرهء آنگلونرماند، دارای 52000 تن سکنه و کرسی آن سنت هلیه(2) است.
(1) - Jersey.
(2) - Saint Helier.

ژرسی سیتی.

[ژِ] (اِخ) نام شهری به اتازونی (در نیوجِرسی) بر کنار هودسن و روبروی نیویورک، دارای 325000 تن سکنه.

ژرف.

[ژَ] (ص) عمیق است مطلقاً خواه دریا باشد و خواه چاه و خواه رودخانه و حوض و امثال آن. (برهان). دورتک. دوراندرون. نُغُل.(1) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). گود. بعیدة القعر. قعیر. چال. دور. (فرهنگ اسدی). دورفرود. سخت گود. بغایت عمیق. دوراندر بود چون مغاکی و چاهی. (لغت نامهء اسدی) :
چو آمد بنزدیک آن ژرف چاه
یکایک نگون شد سر و تخت شاه(2).
فردوسی.
گهی چاه ژرف و گهی بندگی
به ذل و به خواری سرافکندگی.فردوسی.
که بیچاره بیژن در آن ژرف چاه
نبیند شب و روز و خورشید و ماه.
فردوسی.
کسی کو بره برکند ژرف چاه
سزد گر کند خویشتن را نگاه.فردوسی.
بر آن رای واژونه دیو نژند
یکی ژرف چاهی بره بر بکند.فردوسی.
پس ابلیس واژونه این ژرف چاه
به خاشاک پوشید و بسپرد راه.فردوسی.
وزان پس بپرسید فرخنده شاه
از آن ژرف دریا و تاریک چاه.فردوسی.
یکی ژرف دریاست بن ناپدید
در گنج رازش ندارد کلید.فردوسی.
تو نشنیده ای داستان پلنگ
بدان ژرف دریا که زد با نهنگ.فردوسی.
ز شهر برهمن به جائی رسید
یکی بیکران ژرف دریا بدید.فردوسی.
سوی ژرف دریا همی راندند
جهان آفرین را همی خواندند.فردوسی.
چو چشمه بر ژرف دریا بری
به دیوانگی ماند این داوری.فردوسی.
ز پستی بیامد به کوهی رسید
یکی بیکران ژرف دریا بدید.فردوسی.
بباید گذشتن به دریای ژرف
اگر خوش بود روز اگر باد و برف.فردوسی.
سپهدار چون پیش لشکر کشید
یکی ژرف دریای بی بن بدید.فردوسی.
که از مرغ آن کشته نشناختند
به گرداب ژرف اندر انداختند.فردوسی.
بویژه دلیری چو من روز جنگ
که از ژرف دریا برآرم نهنگ.فردوسی.
چو بگذشت از آن آب جائی رسید
که آمد یکی ژرف دریا پدید.فردوسی.
سوی ژرف دریا بیامد به جنگ
که بر خشک بر بود ره بادرنگ.فردوسی.
فریدون چو بشنید شد خشمناک
از آن ژرف دریا نیامدش باک.فردوسی.
اگر سلم در ژرف دریا شود
وگر بر فلک چون ثریا شود
به چنگ آرمش سر ببرّم ز تن
بسازم ورا کام شیران کفن.فردوسی.
به جائی یکی ژرف دریا بدید
همی کوه بایست پیشش برید.فردوسی.
به دریای ژرف اندر انداختش
چنان چون شنیدش دگر ساختش.فردوسی.
چنین تا بنزدیکی ژرف رود
رسیدند با جوشن و درع و خود.فردوسی.
چنین تا بیامد یکی ژرف رود
سپه شد پراکنده بی تاروپود.فردوسی.
دشمن از شمشیر او ایمن نباشد ور بود
در حصاری گرد او از ژرف دریا پارگین.
فرخی.
آنکه اندر ژرف دریا راه برده روز و شب
بر امید سود از این معبر بدان معبر شود.
فرخی.
بگذرانیدی سپاه از روی دریا بی قیاس
ژرف دریا باشد اندر جنب آن هر یک قلیل.فرخی.
چونان که گر خواهی در بادیه
سازی از او ژرف چهی را رسن.فرخی.
تکاوری که به یک شربت آب ماند راست
به دستش اندر دریای ژرف پهناور.
منشوری.
گمان بردی از سهم آن ژرف رود
که آمد مجرّه ز گردون فرود.اسدی.
یکی چاه تاریک ژرف است آز
بنش ناپدید و سرش پهن باز.اسدی.
درخشنده شمعی است این جان پاک
فتاده در این ژرف جای مغاک.اسدی.
جهان ژرف چاهی است پر بیم و آز
از او کوش تا تن کشی بر فراز.اسدی.
به دریای ژرف آنکه جوید صدف
ببایدش جان برنهادن به کف.اسدی.
وگرنه بدان سر نداند رسید
در این ژرف دریا شود ناپدید.اسدی.
چو از دامن ژرف دریای قار
سپیده برآمد چو سیمین بخار.اسدی.
دست خدای گیر و از این ژرف چه برآی
گر با هزار جور و جفا و مظالمی.
ناصرخسرو.
بر سایش ما را ز جنبش آمد
ای پور در این زیر ژرف دریا.ناصرخسرو.
هر روز به مذهبی دگر باشی
گه در چه ژرف و گاه بر بامی
گر ناصبیت برد عمر باشی
ور شیعی خواندت علی نامی.ناصرخسرو.
خرد پرّ جان است اگر نشکنیش
بدو جانت زین ژرف چه برپرد.ناصرخسرو.
آبی است جهان تیره و بس ژرف بدو در
زنهار که تیره نکنی جان مصفا.ناصرخسرو.
یکی دریای ژرف است اینکه هرگز
نرستست از هلاکش یک سفینه.
ناصرخسرو.
چون بغم معده درافتاده ای
معده ترا ژرف چه بیژن است.ناصرخسرو.
ای بحر نبوده چون دلت ژرف
ای ابر نبوده چون کفت راد.مسعودسعد.
یکی آنکه جویها ژرف نبود... و دیگر آنکه جویها [ در شمشیر ] ژرف باشد. (نوروزنامه). غلامانش چاهی ژرف کندند. (مجمل التواریخ والقصص).
فرخا اقبال یاری کو در این دریای ژرف
ترک جان گفت و سر آن نفس حیوان برگرفت.
عطار.
علم در علم است این دریای ژرف
من چنین جاهل کجا خواهم رسید.عطار.
کشتی هرکس از این دریای ژرف
هیچ کس را جست تا اکنون جهد.عطار.
شه از بازی آن طلسم شگرف
گراینده شد سوی دریای ژرف.نظامی.
چون برآیند از تک دریای ژرف
کشف گردد صاحب درّ شگرف.مولوی.
این همه جوها ز دریائی است ژرف
جزء را بگذار و بر کل دار طرف.مولوی.
صدهزاران ماهی از دریای ژرف
در دهان هر یکی درّی شگرف.مولوی.
هرآنچ آفریدی در این جوی ژرف
نهفتی در آن کیمیای شگرف.امیرخسرو.
بحر لجی؛ دریای ژرف. (دهار). جمة الماء؛ جای ژرف از آب. جوائف النفس؛ درون ژرف قرارگاه روح. (منتهی الارب). تعمیق؛ ژرف گردانیدن. تعمق؛ ژرف شدن. (مقدمة الادب). قعارة؛ ژرف شدن چاه. دورتک گردیدن چاه. عماقة؛ ژرف شدن. دورتک و دراز گردیدن. (منتهی الارب). اِقعار؛ ژرف کردن. اِعماق؛ ژرف کردن. (تاج المصادر). || بسیار. بی نهایت :
زین عصا تا آن عصا فرقی است ژرف
زین عمل تا آن عمل راهی شگرف.مولوی.
زین حسن تا آن حسن فرقی است ژرف.
مولوی.
زانکه درویشان و رای گنج و مال
روزیی دارند ژرف از ذوالجلال.مولوی.
|| مهمّ. مشکل :
بدل گفت پیران که ژرف است کار
ز توران شدن پیش آن شهریار.فردوسی.
جاهل نرسد در سخن ژرف تو آری
کف بر سر بحر آید و دردانه به پایاب.
خاقانی.
|| بزرگ. عظیم. کبیر :
اگر پیل ژرف است و گر گرگ و شیر
قراری کند چون شکم گشت سیر.؟
|| دور :
کدام است مرد پژوهنده راز
که پیماید این ژرف راه دراز.فردوسی.
|| (اِ) عمق. گودی. قعر :
ز ژرف زمین تا به چرخ بلند
ز خورشید تا تیره خاک نژند.فردوسی.
به سنگ و به گچ باید از ژرف آب
برآورد تا چشمهء آفتاب.فردوسی.
(1) - در اصطلاح نجاران یعنی پهنای درون دولابچه و گنجه و غیره.
(2) - ن ل: یکایک نگون شد سر و بخت شاه.

ژرفا.

[ژَ] (اِ) عمق. (برهان). قعر. گودی. یکی از سه بُعد جسم، مقابل درازا و پهنا :(1) بعدهای جایگاه چه چیزند؟ سه گونه اند: یکی درازا و دیگر پهنا و سه دیگر ژرفا. (التفهیم). || غور. || عمیق بودن. (برهان).
(1) - Profondeur.

ژرفایابی.

[ژَ] (حامص مرکب)(1) سنجیدن گودی چیزی. عمق یابی. تحقیق عمق. غوررسی.
(1) - Sondage.

ژرف اندیش.

[ژَ اَ] (نف مرکب) نعت فاعلی از ژرف اندیشیدن. متعمق. دقیق. ژرف بین.

ژرف اندیشی.

[ژَ اَ] (حامص مرکب)تعمق. دقت. غوررسی.

ژرف بین.

[ژَ] (نف مرکب) متعمق. باریک بین. غوررس. عمیق. نافذالنظر. تیزچشم. تیزبین. ژرف اندیش. ژرف نگاه. ژرف نگر :
چه بیند بدین اندرون ژرف بین
چه گوئی تو ای فیلسوف اندر این.
ابوشکور(1).
یکی ژرف بین است شاه یمن
که چون او نباشد به هر انجمن.فردوسی.
ز هر کشوری مردم ژرف بین
که استاد یابی بدین برگزین.فردوسی.
چو نیکو ببیند دل ژرف بین
در این نیست جز حکم جان آفرین.
فردوسی.
یکی چاره آورد از دل بجای
که بد ژرف بین او به تدبیر و رای(2).فردوسی.
(1) - در شاهنامهء فردوسی نیز بیتی بدین صورت آمده است:
چه گوید در این مردم ژرف بین
چه دانی تو ای کاردان گزین.
(2) - ن ل: که او ژرف بین بد به تدبیر و رای.

ژرف بینی.

[ژَ] (حامص مرکب) تعمق. باریک بینی. غوررسی. ژرف اندیشی. ژرف دررفتن در چیزی. تعمق کردن و غوررسی در امری.

ژرف دیدن.

[ژَ دی دَ] (مص مرکب) به تعمق نگریستن. به عمق دیدن. تعمق.

ژرفنا.

[ژَ] (اِ مرکب) ژرفنای. ژرفا. ژرفای. ژرفی. جای ژرف.

ژرفنای.

[ژَ] (اِ مرکب) ژرفنا. رجوع به ژرفنا شود.

ژرف نگاه.

[ژَ نِ] (ص مرکب) باریک بین. (آنندراج). غوررس. نظرعمیق کننده. ژرف بین. به تعمق نگرنده. ژرف نگر.

ژرف نگاه کردن.

[ژَ نِ کَ دَ] (مص مرکب) نظر عمیق کردن. ژرف بینی. ژرف نگریستن. غوررسی کردن. باریک بینی :
پرستنده باشی و جویند راه
به فرمانها ژرف کردن نگاه.فردوسی.
چو در کارتان ژرف کردم نگاه
ببندد همی بر خرد دیو راه.فردوسی.
به بخشایش امید و ترس از گناه
به فرمانها ژرف کردن نگاه.فردوسی.
ز هول رزمگهش خانیان ترکستان
اگر کنند به کوه و به دشت ژرف نگاه
به کوه مرد نماید به چشمشان نخجیر
به دشت پیل نماید به چشمشان روباه.
فرخی.
زلف مشکین تو زان عارض تابنده چو ماه
به سر چاه زنخدان تو آید گه گاه
از پی آنکه یکی بسته بدو رسته شود
گرد میگردد و در چاه کند ژرف نگاه.
فرخی.

ژرف نگر.

[ژَ نِ گَ] (نف مرکب) متعمق. باریک بین : مجرب، ژرف نگر؛ رازدار. (التفهیم).

ژرف نگری.

[ژَ نِ گَ] (حامص مرکب)تعمق. باریک بینی. ژرف بینی. ژرف اندیشی. غوررسی.

ژرف نگریستن.

[ژَ نِ گَ تَ] (مص مرکب) تعمق کردن. دقت کردن. بتعمق نگاه کردن. ژرف نگری. ژرف بینی. دقیق شدن در کاری :
بگفتم همه گفتنی سربسر
تو ژرف اندر این پندنامه نگر.دقیقی.
اگر داد بیند بر این کار ما
یکی بنگرد ژرف سالار ما.فردوسی.
ولیکن بدین رای هشیار من
یکی بنگرد ژرف سالار من.فردوسی.
برمز این مرا گفت(1) آن شکرین لب
که ای شاعر اندر سخن ژرف بنگر.فرخی.
زی هر گلی که ژرف بدو در تو بنگری
گوئی که زر دارد یک پاره در میان.
منوچهری.
دعوی کنند گرچه براهیم زاده ایم
چون ژرف بنگری همه شاگرد آزرند.
ناصرخسرو.
در اینها به چشم دلت ژرف بنگر
که این را به چشم سرت دید نتوان.
ناصرخسرو.
(1) - ن ل: هوازی مرا گوید...

ژرفی.

[ژَ] (ص نسبی) منسوب به ژرف. || (حامص، اِ) عمق(1). گودی. غور. یکی از ابعاد سه گانه مقابل درازی و پهنی. (برهان). ژرفا : به روستای ارغان چاهی آب است ژرفی آن همهء جهان نتواند دانست. (حدود العالم).
اگر خون آن کشتگان را ز خاک
بژرفی برد رای یزدان پاک
همانا که دریای قلزم شود
که لشکر بخون اندرون گم شود.فردوسی.
بدان دادگر کو سپهر آفرید
بلندی و ژرفی و مهر آفرید.فردوسی.
بسوی باز شدن سوی او چنان تازند
چو سوی ژرفی خاشاکها بر آب روان.
فرخی.
همانجا یکی سهمگین چاه بود
که ژرفیش صد شاه رش راه بود.
اسدی (گرشاسب نامه).
- بژرفی؛ با کمال دقت. با تأمل. با تعمّق :
بژرفی نگه دار هنگام را
بروز و بشب گاه آرام را.فردوسی.
پژوهش فزای و(2) بترس از کمین
سخن هرچه باشد بژرفی ببین.فردوسی.
همه رازها بر تو باید گشاد
بژرفی ببین تا چه آیدت یاد.فردوسی.
سپه ران بیاری سالار خویش(3)
بژرفی نگه دار پیکار خویش.فردوسی.
برهنه دگرباره بگذارشان
بژرفی نگه دار بازارشان.فردوسی.
وزان پس بدو گفت رو کار خویش
بژرفی نگه دار و مگریز بیش.فردوسی.
بژرفی نگه دار گفتار من
مبادا که خوار(4) آیدت کار من.فردوسی.
بژرفی بدین خواب من گوش دار
گزارش کن این را و هم هوش دار(5).
فردوسی.
- بژرفی نگه کردن؛ به تعمق نگریستن. بژرفی دیدن در. تعمق در آن. دقت در آن :
بژرفی نگه کن که با یزدگرد
چه کرد این برافراخته هفت گرد.فردوسی.
نهفته همه رازها بازجست
بژرفی نگه کرد کار از نخست.فردوسی.
بژرفی نگه کن سراپای اوی
همان کوشش و دانش و رای اوی.فردوسی.
پرستنده باشی و جوینده راه
بژرفی به فرمانش کردن نگاه.فردوسی.
به لشکر بترسان بداندیش را
بژرفی نگه کن پس و پیش را.فردوسی.
بژرفی نگه کن چنان هم که هست
به گفتار و دیدار و جای نشست.فردوسی.
(1) - Profondeur. (2) - ن ل: نمای و.
(3) - ن ل: سپه را بیارا ز سالار خویش. و جای دیگر چنین آمده است:
سپه خواه یاور ز سالار خویش
بژرفی نگه دار پرگار خویش.
(4) - ن ل: خرد.
(5) - ن ل: گذارش کنم یک بیک هوش دار.

ژرف یاب.

[ژَ] (نف مرکب) آنکه اندازه گیرد عمق چیزی را. || متعمق. دقیق. دقیق النظر. باریک بین. با فراست و بصیر :
چراغ جهان یوسف ژرف یاب
شتابید هم در زمان سوی آب.
شمسی (یوسف و زلیخا).
چنین داد جبریل فرخ جواب
به پیغمبر تازی ژرف یاب.
شمسی (یوسف و زلیخا).
جدا کرد پس یوسف ژرف یاب
ز پیش زلیخا بشب جامه خواب.
شمسی (یوسف و زلیخا).

ژرف یابی.

[ژَ] (حامص مرکب)اندازه گیری عمق چیزی. || تعمق.

ژرفین.

[ژُ] (اِ) زرفین. (شعوری). رجوع به زرفین شود.

ژرگوی.

[ژِ گُ وی] (اِخ)(1) نام شهری به کشور گل قدیم واقع در شش کیلومتری جنوب کلرمون فرّان. مردم این شهر بسال 53 ق.م. در مقابل لشکر سزار سردار روم دفاع دلیرانه ای کردند.
(1) - Gergovie.

ژرم.

[ژِ رُ] (اِخ)(1) ژان لئون. نام نقاش و پیکرساز فرانسوی. مولد بسال 1824 در وسول و وفات در پاریس بسال 1904 م.
(1) - Gerome, Jean Leon.

ژرم.

[ژِ رُ] (اِخ)(1) ژرم کلاپکا. نام نویسندهء فکاهی انگلیسی. وی بسال 1859 در والسال متولد شد و در 1927 م. به نورتهامپتون درگذشت.
(1) - Jerome, Jerome Klapka.

ژرم.

[ژِ رُ] (اِخ)(1) (قدیس) اب و دستور کلیسای لاتینی. مولد استریدُنا در حدود سال 331 و وفات به بیت اللحم در 420 م. وی تورات سبعینی(2) یونانی را با تورات عبری مطالعه و موازنه و به زبان لاتین ترجمه کرد. ذکران او سی ام سپتامبر است.
(1) - Jerome.
(2) - La Bible des septante.

ژرمانی.

[ژِ] (اِخ) نام قسمت بزرگی از اروپای قدیم و کشور آلمان کنونی. رجوع به آلمان شود. رومیان مملکتی را که در شرق رن تا ویستول و در شمال دانوب تا دریای بالتیک واقع بود ژرمانی مینامیدند. امروز از منطقهء مذکور دولتهای هلند، آلمان، دانمارک، چکسلواکی، لهستان و رومانی تشکیل یافته است. ژرمن ها به گلواها شباهت داشتند. تاسیت میگوید: «چشمهای آبی و خشمناک و موهای قرمز و قد بلند دارند». طوایف مذکور تا دیر زمانی چادرنشین بودند و در قرن چهارم اغلب آنها در یک جا بسر برده و به زراعت زمین میپرداختند. اراضی مال تمام قبیله بود و هر سال آن را بین خانواده های مختلف تقسیم میکردند. در مملکت ژرمانی شهر وجود نداشت، فقط قصباتی یافت میشد که از کلبه های گرد یا مربع تشکیل گشته بود و هر یک باغ کوچکی داشت که دیوارهای کوتاه بر آن احاطه میکرد.
ملل عمدهء ژرمن: هرگاه کسی از مصب رود رن شروع میکرد و در ساحل آن پیش میرفت اول به فرانک ها برمیخورد که به دو دسته تقسیم میشدند: یکی فرقهء سالین(1) که قسمتی از خاک بلژیک را متصرف بود، و دیگری طایفهء ری پوئر(2) که در دنبالهء رودخانه تا شهر مایانس منزل داشت. در کنار رودخانهء سن که شعبه ای است از رن، بورگندها و واندال ها سکنی گرفته و در جنوب آن در مقابل آلزاس آلامانها رحل اقامت افکنده بودند. در طول رود دانوب قبیلهء مارکمان که اخیراً سوئو(3)معروف بود سکنی داشت. بعض قبایل واندالها در مجارستان فعلی بودند و بالاخره در کنار دانوب سفلی و ساحل شمال دریای سیاه ویزیگت ها و اُسترگت ها مقیم بودند. در داخلهء ژرمانی مهمترین طوایف لمباردها بودند و انگل ها و ساکسن ها سواحل بحر شمال را از دانمارک تا رن در تصرف داشتند. (ترجمهء تاریخ رم آلبر ماله ص 334).
(1) - Saliens.
(2) - Ripuaires.
(3) - Sueves.

ژرمانیا.

[ژِ] (اِخ) نام ستاره ای است که جز بکمک تلسکوپ دیده نمیشود و آن را لوتر(1)بسال 1884 م. کشف کرد.
(1) - Luther.

ژرمانیکوس.

[ژِ] (اِخ) نام سردار رومی از خاندان اگوست، پسر بزرگ دروزوس(1) برادر تیبریوس(2) قیصر روم، معاصر اردوان سوم اشکانی و پدر آگری پین و پدربزرگ نرون. وی بسال 18 م. بنابه فرمان عموی خود قیصر روم به فرمانفرمائی کل آسیای رومی (از داردانل تا فرات) گماشته شد و چون پیش از آن بجهت شورش ژرمن ها به کشور ایشان لشکر کشیده و پیروز گردیده بود ژرمانیکوس یعنی فاتح ژرمن ها لقب یافته بود. بنابه روایت مورخین رومی، وی مردی دلیر و مؤدب و سربازی باتقوی و محبوب القلوب بود و رفتاری نجیبانه داشت. ولی تیبریوس باطناً با او مخالف بود و در سال 19 م. پیزون والی سوریه را مأمور کشتن او کرد و وی او را مسموم ساخت. (ایران باستان ج 3 ص 2394).
(1) - Drusus.
(2) - Tiberius.

ژرمانیه.

[ژِ یَ] (اِخ) نام کشور ژرمنها. رجوع به ژرمانیا و آلمان شود.

ژرم امیلیانی.

[ژِ رُ اِ] (اِخ) (قدیس) از قدّیسان مسیحی. مولد در حدود سال 1481 و وفات بسال 1537 م. ذکران وی بیستم ژوئیه است.

ژرم دپراگ.

[ژِ رُ دُ پْرا / پِ] (اِخ) نام شاگرد ژان هوس(1) مولد در پراگ حدود سال 1374 م. وی را بسال 1416 م. در کنستانس به تهمت الحاد زنده سوختند و او با کمال شهامت و مردانگی جان داد.
(1) - Jean Huss.

ژرم دمراوی.

[ژِ رُ دُ مُ] (اِخ) نام راهب و عالم موسیقی. مولد مُراوی در قرن هجدهم میلادی.

ژرمن.

[ژِ مَ] (اِخ) نامی که به ساکنین ژرمانی یا آلمان اطلاق می شود. این قوم چنانکه از اخلاق و زبان و صورت ظاهر آنان پیداست از نژاد آریائی هندواروپائی هستند که در حدود قرن هفتم یا ششم پیش از میلاد بنابه روایتی از آسیا مهاجرت کرده و از طریق درهء دانوب به اروپا راه یافته اند و آنان یکی از شعب هشتگانهء ملل هندواروپائی بشمار می روند. نام ژرمن شامل آلمان های غربی و شرقی اروپا و انگلوساکسونها و اسکاندیناویها نیز می شود. دین قدیم آنان پرستش مظاهر طبیعت بود و در نظام اجتماعی ایشان هر فردی آزادی تام و تمام داشت.

ژرمن.

[ژِ مَ] (اِخ) اگوست. نام مورخ و رمان و نمایشنامه نویس فرانسوی. مولد پاریس بسال 1862 و وفات در همانجا بسال 1915 م.

ژرمن.

[ژِ مَ] (اِخ) اگوست ژان. نام کنتِ مونت فرت و سیاستمدار فرانسوی. مولد پاریس بسال 1786 و وفات در همانجا بسال 1821 م.

ژرمن.

[ژِ مَ] (اِخ) الکساندر شارل. نام مورخ فرانسوی. مولد بسال 1809 در پاریس و وفات بسال 1887 م. در مونت پلیه. او را آثار بسیاری است.

ژرمن.

[ژِ مَ] (اِخ) پیر ژرمن اول. نام زرگر معروف فرانسوی (1647-1684 م.).

ژرمن.

[ژِ مَ] (اِخ) پیر دوّم. نام زرگر معروف فرانسوی (1722-1797 م.). وی را بسبب اقامت در رُم رومی گویند. رسالتی در اصول فن زرگری دارد.

ژرمن.

[ژِ مَ] (اِخ) سوفی. نام ریاضی دان فرانسوی. مولد پاریس بسال 1776 و وفات در همانجا بسال 1831 م.

ژرمن.

[ژِ مَ] (اِخ) (قدیس) نام اسقف اکسر(1)و متولد در همان شهر در حدود سال 390 و متوفی در راوِن بسال 448 م. ذکران او روز 31 ژوئیه است.
(1) - Auxerre.

ژرمن.

[ژِ مَ] (اِخ) (قدیس) نام اسقف پاریس. مولد در نزدیکی اُتُن بسال 496 و وفات در پاریس بسال 576 م. ذکران وی روز 28 ماه مه است.

ژرمن.

[ژِ مَ] (اِخ) (قدیس) او را ژرمن کوزَن گویند. وی در پیبراک نزدیکی تولوز بسال 1579 م. متولد شد و بسال 1601 در همانجا درگذشت. مقبرهء او زیارتگاه مردم است.

ژرمن.

[ژِ مَ] (اِخ) میشل. از مردم فرانسه. بِنه دیکتن سنت مور(1) و عالم به خطوط قدیمه. مولد بسال 1645 در پرون و وفات بسال 1694 م. در پاریس.
(1) - Benedictin de Saint-Maur.

ژرمن.

[ژِ مَ] (اِخ) هانری. نام سیاستمدار و متخصص در امور مالی فرانسوی. مولد لیون بسال 1824 و وفات در پاریس بسال 1905 م. او را آثاری چند است.

ژرمن دپره.

[ژِ مَ دِ رِ] (اِخ)(1) (فوار دُسن(2) ...) یکی از قدیمترین و مشهورترین نقاط پاریس. در آغاز هر سال میلادی و پانزده روز بعد از عید پاک (فصح) این بازار گشاده شود و مدت آن سه هفته کشد.
(1) - Germain-des-Pres.
(2) - Foire de Saint.

ژرمن دپره.

[ژِ مَ دِ رِ] (اِخ) (اِگلیز سن...) نام یکی از کلیساهای مشهور و بسیار قدیم پاریس که تاکنون برپاست. این کلیسا را شیلدبر اول بسال 558 م. بنا کرده است. بنای خارجی آن که بطرز رومی و گتی می باشد معرف فن معماری در قرن یازدهم میلادی است.

ژرمن لوکسروآ.

[ژِ مَ لُکْ سِ] (اِخ)(1)(کلیسای مقدس) نام کلیسائی قدیمی در پاریس مقابل لوور. اساس ساختمان آن در قرن ششم میلادی گذارده شده است.
(1) - Germain-L'Auxerrois.

ژرمنی.

[ژِ مَ] (ص نسبی) منسوب به ژرمن. رجوع به ژرمن شود.

ژرمه.

[ژِ مِ] (اِخ) (قدیس) یا ژِرمار. نام یکی از قدّیسین بووِزی(1) مولد سال 610 و وفات بسال 658 م. ذکران وی 28 سپتامبر است.
(1) - Beauvaisis.

ژرمی.

[ژِ رِ] (اِخ) یکی از چهار پیغمبر اسرائیل و دومین پیغمبر اعظم عهد عتیق. مولد حدود سال 650 و وفات در حدود سال 590 ق.م. رجوع به اَرمیا شود.

ژرن.

[ژِ رُ] (اِخ)(1) نام شهری به اسپانیا در کاتالونی، دارای 18000 تن سکنه و آنجا کرسی ایالت باشد.
(1) - Gerone. Gerona.

ژرن.

[ژِ رُ] (اِخ) (سابقاً: باروک) نام قصبه ای به مجمع الجزایر فیلیپین (در جزیرهء لوسَن)، دارای 7805 تن سکنه.

ژرنه.

[ژِ نِ] (اِخ) دِزیره. نام فیزیک دان فرانسوی. مولد والنسین (1834 - 1910 م.). وی را در غلیان(1) و تبلور(2) و قوهء حرکت وضعیه(3) مطالعاتی است.
(1) - L'ebullition.
(2) - La cristallisation.
(3) - Le pouvoir rotatoire.

ژرو.

[ژِ رُ] (اِخ)(1) نام مرزبان آلمانی به مرز شرقی. وی میان سالهای 900 - 965 م. میزیست و از قهرمانان روزگار خود بود.
(1) - Gero.

ژروزالم.

[ژِ لِ] (اِخ)(1) اورشلیم. رجوع به اورشلیم شود.
(1) - Jerusalem.

ژروزالم.

[ژِ لِ] (اِخ) الیز. نام زنی ادیبه از مردم آلمان. نام مستعار الیز ویداکوویخ(1). او بسال 1877 م. در وین متولد شد و در بوئنوسایرس اقامت داشت.
(1) - Elise Widakowich.

ژروزالم.

[ژِ لِ] (اِخ) ژان فردریک گیوم. عالم کلامی پرتستانی مذهب از مردم آلمان. مولد بسال 1709 در اسنابروک و وفات بسال 1789 م. در برونسویک.

ژروزالم دلیوره.

[ژِ لِ دِ وْ رِ] (اِخ)(1) نام منظومه ای حماسی که آن را لوتاس در بیست قطعه سروده است (1575 م.).
(1) - Jerusalem delivree.

ژروزز.

[ژِ زِ] (اِخ)(1) ژان باتیست فرانسوا. نام ادیب فرانسوی. مولد ریمس بسال 1764 و وفات بسال 1830 م.
(1) - Geruzez.

ژروکس.

[ژِرْ وِ] (اِخ)(1) هانری. نام نقاش فرانسوی استاد در ترسیم موضوعات تاریخی. مولد پاریس بسال 1852 و وفات در همانجا بسال 1929 م.
(1) - Gervex.

ژروه.

[ژِرْ وِ] (اِخ)(1) آلفرد آلبرت. نام امیرالبحر فرانسوی. مولد بسال 1837 در پروونس و وفات بسال 1921 م.
(1) - Gervais.

ژروه.

[ژِرْ وِ] (اِخ) پل. نام طبیعی دان فرانسوی. مولد و وفات در پاریس (1816-1879 م.).

ژروه.

[ژِرْ وِ] (اِخ) شارل هوبر.(1) نام ترانه ساز(2) فرانسوی. مولد پاریس بسال 1671 و وفات در همانجا بسال 1744 م.
(1) - Hubert.
(2) - Compositeur.

ژروه.

[ژِرْ وِ] (اِخ) (سن...) نام کلیسائی به پاریس بدانسوی هتل دوویل. این کلیسا از قرن ششم میلادی برپاست و به «ژروه» و «پروته» دو برادر شهید اهداء شده است.

ژروه دکانتوربری.

[ژِرْ وِ دُ تُرْ بِ](اِخ)(1) نام راهب و مورخ انگلیسی. مولد حدود سال 1141 و وفات در حدود سال 1210 م.
(1) - Gervais de Cantorbery.

ژروه و پروته.

[ژِرْ وِ وَ پْرُ / پُ رُ تِ](اِخ)(1) نام دو برادر مسیحی که در زمان امپراطوری نِرُن در شهر میلان به شهادت رسیدند. ذکرانشان 19 ژوئن است و کلیسای سن ژروه بدیشان اهداء شده است.
(1) - Gervais et Protais (Saints).

ژروینوس.

[ژِرْ] (اِخ)(1) ژُرژ گدفری. نام تاریخ دان و سیاستمدار آلمانی. مولد دارمستاد بسال 1805 و وفات بسال 1871 م. وی مؤلف تاریخی است در حوادث قرن نوزدهم، پس از عهدنامهء وین تا 1831 م.
(1) - Gervinus.

ژره گی ای آگیلار.

[ژُ رِ] (اِخ)(1) نام شاعر و نقاش اسپانیائی. مولد سویل بسال 1570 و وفات بسال 1640 م.
(1) - Jauregui y Aguilar (Juan).

ژره گیبری.

[ژُ رِ بِ] (اِخ)(1) ژان برنارد. نام فلاح فرانسوی. مولد بایون و وفات به پاریس (1815 - 1887 م.).
(1) - Jaureguiberry.

ژریکل.

[ژِ کُ] (اِخ)(1) ژان لوئی آندره تئودر. نام نقاش فرانسوی. مولد او در روئن سال 1791 و وفات در پاریس بسال 1824 م.
(1) - Gericault.

ژریکو.

[ژِ کُ] (اِخ)(1) نام شهری قدیمی به فلسطین در 23کیلومتری اورشلیم.
(1) - Jericho.

ژریون.

[ژِ یُنْ] (اِخ)(1) نام غولی در اساطیر یونان دارای سه سر و سه تن و سه پا. وی به دست هرکول به قتل رسید.
(1) - Geryon.

ژری ویل.

[ژِ] (اِخ)(1) نام دهستانی مختلط در الجزیره جزء ناحیهء آئین سفرا(2) در جنوب ایالت اوران، دارای 54843 تن سکنه.
(1) - Geryville.
(2) - Ain-sefra.

ژزابل.

[ژِ بِ] (اِخ) نام زن آحاب پادشاه اسرائیل. رجوع به ایزابل شود.

ژزافات.

[ژُ] (اِخ) نام رودباری است. رجوع به وادی یهوشافاط شود.

ژزپن.

[ژُ زِ پَ] (اِخ)(1) نام نقاش ایتالیائی. مولد آرپینو از قلمرو ناپل بسال 1560 و وفات در رُم بسال 1640 م.
(1) - Josepin. Joseppin.

ژزف.

[ژُ زِ] (اِخ) آرشیدوک و پالاتنِ اتریش پسر لئوپلد دوّم. مولد فلورانس بسال 1776 و وفات در پست بسال 1872 م.

ژزف.

[ژُ زِ] (اِخ) نام رئیس سرخ پوستان قبیلهء هندیان «نزپرسه»(1) مولد بسال 1831 و وفات در واشنگتن بسال 1904 م. او را ناپلئون هندیان می گفتند.
(1) - Nez-perces.

ژزف.

[ژُ زِ] (اِخ) نام آرشیدوک اتریش. مولد بسال 1872 م. وی در جنگ بین المللی نخستین شرکت داشته است.

ژزف.

[ژُ زِ] (اِخ) شارل لوئی. نام آرشیدوک و زبانشناس مجارستانی. مولد بسال 1833 و وفات بسال 1905 م. در فیوم.

ژزف.

[ژُ زِ] (اِخ)(1) فرانسوا لوکلرک دوترامبلی، مشهور به لوپر. نام راهب و سیاستمدار فرانسوی ملقب به امینانس گریز(2) پسر بزرگ ژان دوترامبلی. مولد سال 1577 در پاریس و وفات بسال 1638 م.
(1) - Francois Le Clerc du Tremblay, dit Le Pere.
(2) - L'Eminence Grise.

ژزف.

[ژُ زِ] (اِخ) فردریک اِرنست ژرژ شارل. نام دوکِ «ساکس-آلتنبورگ». مولد بسال 1789 و وفات در آلتنبورگ بسال 1868 م.

ژزف.

[ژُ زِ] (اِخ) لوروآ. رجوع به بناپارت شود.

ژزف.

[ژُ زِ] (اِخ) یوسف. رجوع به یوسف پسر یعقوب پیغمبر شود.

ژزف.

[ژُ زِ] (اِخ) نام جاثلیقی بعهد خسرو اول، انوشیروان. (ایران در زمان ساسانیان ص 299).

ژزف اوپتن.

[ژُ زِ تُ] (اِخ) نام خاورشناس معاصر مدیر موزهء متروپولیتن. وی از ایرانشناسان و کاوش کنندگان پرسپلیس (تخت جمشید) است و اکتشافات بسیاری در آثار تاریخی آنجا کرده و برخی از تحقیقات خود را در آن باب انتشار داده است. (فرهنگ خاورشناسان ص190).

ژزف اول.

[ژُ زِ فِ اَوْ وَ] (اِخ) امپراطور آلمان پسر بزرگ لئوپلد اول. مولد وین بسال 1678 و وفات در همانجا بسال 1711 م. سلطنت وی از سال 1705 تا 1711 بوده است.

ژزف اول.

[ژُ زِ فِ اَوْ وَ] (اِخ) پادشاه پرتقال از 1750 تا 1777 م. پسر ژان پنجم و ماری آن دتریش. مولد بسال 1715 در لشبونة و هم بدانجا نیز وفات کرده است.

ژزف برینگاس.

[ژُ زِ بْری / بِ] (اِخ) نام سیاستمدار بیزانسی در مائهء دهم میلادی از معتمدین قسطنطین هفتم. وفات بسال 971 م.

ژزف دوم.

[ژُ زِ فِ دُوْ وُ] (اِخ) نام امپراطور آلمان پسر بزرگ فرانسوای اول و ماری ترز. مولد و وفات در وین (1741-1790 م.). وی از سال 1765 تا 1790 در آلمان سلطنت کرده است.

ژزف دوناکسس.

[ژُ زِ دُ سُ] (اِخ)سیاستمدار پرتقالی. مولد اوائل قرن شانزدهم میلادی در پرتقال و وفات بسال 1579 م. در قسطنطنیه.

ژزف فردینان.

[ژُ زِ فِ] (اِخ) نام آرشیدوک اطریش. مولد سالزبورگ بسال 1872 م. وی در جنگ بین المللی نخستین شرکت داشته است.

ژزف فلاویوس.

[ژُ زِ فْلا / فِ] (اِخ) نام مورخ یهود. مولد بسال 307 م.(1) وی پس از تبحر در عبری و یونانی برای دفاع بعض روحانیون یهود به روم رفت و سپس در موقع جنگ وسپاسیان سردار روم با یهود تسلیم شد. چون پیش بینی کرد که وسپاسیان و پسر او تیتوس به امپراطوری روم خواهند رسید و چنین شد مورد توجه دو امپراطور مزبور گردید. تیتوس پس از تسخیر بیت المقدس تمام کتب مذهبی یهود را به اختیار او گذاشت و او سنوات آخر عمر خود را در دربار روم گذرانید و کتبی راجع به تاریخ یهود و خراب شدن اورشلیم نوشت. کتابهای او از اینقرار است: 1- هفت کتاب راجع به وقایعی که دنبالهء آن جنگهای رومیان با یهود و خراب شدن بیت المقدس است. 2- کتاب دیگر که حاوی بیست فصل و راجع به عهد عتیق یهود است. این کتاب را چنانکه خود فلاویوس گوید با این مقصود نوشته که یونانیان با تاریخ یهود آشنا شوند و رومیان بدانند که ملت او گذشته های طولانی داشته اند و چیزهائی که نویسندگان رومی راجع به این ملت منتشر می کنند صحیح نیست. در این تألیف تا فصل هفتم کتاب یازدهم نوشته های او موافق توراة است. بعد از سلطنت کورش بزرگ تاریخ یهود را دنبال کرده و وقایع دورهء بطالسه و سلوکیها را به تفصیل شرح داده و سپس فروتر شده و به دورهء رومیان رسیده است. 3- کتابهائی نیز در شرح احوال خود نوشته که در واقع دنبالهء کتاب مذکور است. 4- کتابی در قدمت ملت یهود. و این کتاب در واقع امر برای دفاع از ملت مزبور تألیف شده است. توضیح آنکه آپیون یکی از نحویّون اسکندرانی را یونانیان به روم فرستاده بودند و او در نزد کالی گولا امپراطور روم از یهود بدگوئی کرده و گفته بود که آنان امپراطور مزبور را خدا نمی دانند. در این کتاب فلاویوس از تاریخ نویسی یهودیان و دیگر مورخین مشرق زمین دفاع کرده گوید که آنان بهتر از مورخین یونانی از عهده برآمده اند، سپس از مان تُن مورّخ مصری و سایر مورّخینی که نوشته اند مسقط الرأس یهودیان مصر است انتقاد و پس از آن در مقابل آپیون از ملت یهود و موسی و قانونگذاری او دفاع کرده است. 5- کتابی هم به دست آمده موسوم به حکومت عقل که بعض محققین آن را به فلاویوس نسبت می دهند. مصنف این کتاب می خواسته است فلسفهء یونانی را با نوشته های توراة وفق دهد. اهمیت نوشته های این مورخ از اینجا مشاهده می شود که نویسندگان معتبر کلیسای (مسیحی) مانند تئوفیل و کلمان اسکندرانی و اسویوس(2) و غیره به او استناد کرده اند. انشاء آن چنانکه گویند فصیح و روشن است، ولی مورّخ مذکور همه جا بیطرفانه قضاوت نکرده و راجع به رومیان بیان او متملقانه است و جاهائی هم که از خود دفاع کرده قلم او تابع احساسات شخصی شده است. (ایران باستان ج 1 صص 80 - 81).
(1) - سال 307 ظاهراً غلط و 37 صحیح است. در لاروس بزرگ نیز 37 (یا 38) ضبط و تصریح شده که وی مورخ قرن اول میلادی است.
(2) - Eusevius.

ژزفو باربارو.

[ژُ زِ] (اِخ) نام یکی از سفراء و فرستادگان کشور ونیس به دربار اُوزون حسن پادشاه آق قوینلو. (ترجمهء تاریخ ادبیات برون ج4 ص7 و ج3 ص435).

ژزفین.

[ژُ زِ] (اِخ)(1) ماری ژُزف رُز تاشه دولاپاژری. نام امپراطریس فرانسه. مولد مارتینیک بسال 1763 و وفات در مالمزن بسال 1814 م. وی در 1779 به زوجیت ویکنت آلکساندر بوهارنه درآمد و پس از مرگ وی با ژنرال بناپارت در 1796 ازدواج کرد و در سال 1804 به امپراطریسی فرانسه رسید. ناپلئون او را در 1809 طلاق گفت و وی در 1814 درگذشت.
(1) - Josephine, Marie Josephe Rose Tascher de La Pagerie.

ژزوئیت ها.

[ژِ] (اِخ)(1) آباء یسوعیین. کشیشان پیرو طریقت ایگناس. رجوع به آباء یسوعیین شود.
(1) - Jesuites. Compagnie de Jesus.

ژست.

[ژِ] (فرانسوی، اِ)(1) حرکت و جنبش تن عموماً و دست خصوصاً گاه سخن گفتن و اشاره. حالت و حرکت یا حرکات خاص که به دست یا سر یا تن دهند.
(1) - Geste.

ژسلن.

[ژُ سِ لَ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش مُرْبیهان از ولایت پُن تیوی، دارای 2099 تن سکنه.
(1) - Josselin.

ژسن.

[ژِ سِ] (اِخ) نام سرزمینی به مصر سفلی. آنجا تا زمان اِکسود اقامتگاه اسرائیلیان بود.

ژسنه.

[ژِ نِ] (اِخ) سالمون. نام شاعر و دورنماساز سویسی. مولد و وفات به زوریخ (1730-1788 م.).

ژسنه.

[ژِ نِ] (اِخ)(1) کنراد. نام طبیعی دان و فیلسوف سویسی. مولد سال 1516 در زوریخ و وفات بسال 1565 م.
(1) - Gessner. Gesner.

ژسنه.

[ژِ نِ] (اِخ) ماتیا. نام زبان شناس آلمانی. مولد روت بسال 1691 و وفات بسال 1761 م.

ژغار.

[ژَ] (اِ) سختی. (برهان). مقابل سستی. استحکام. درشتی. صلابت. || سختی و محنت. (آنندراج). || گیاهی که بدان جامه رنگ کنند. (برهان). زغار. (آنندراج). رجوع به زغار شود. || غازه. (آنندراج). || زنگ و چرک فلزات :
توشان زیر زمین فرسوده کردی
زمین داده مر ایشان را ژغارا.رودکی.
این بیت در لغت نامهء اسدی شاهد برای زغار با زاء موحده آمده است بمعنی نم و تری و زنگ و صدأ و تبدیل ژ به ز در فارسی مطرد است و ظاهراً این بیت از قصیده ای است از رودکی که مطلعش این است:
درنگ آر ای سپهر چرخ وارا
کیاخن ترت باید کرد کارا.
|| نعره و فریاد و بانگ سهمناک و آواز بلند که آن را کوکا نیز گویند. (جهانگیری). بانگ تیز و سخت. غوغا. رجوع به زغار شود :
به یکی زخم تپانچه که بدان روی کریه
بزدم جنگ چه سازی چه کنی بانگ [ و ] ژغار(1).
بوالمثل.
در شاهد یکانه که در لغت نامهء اسدی و صحاح الفرس آمده در هر دو جا «... چه کنی بانگ ژغار» آورده اند بطریق اضافهء بانگ به ژغار نه بطور عطف. احتمال قوی می دهم که چون بیت فوق در مزاح و هجوی گفته شده ژغار صورتی از شکال و شغال باشد نه بمعنی بانگ سخت، مگر شواهد دیگری آن را تأیید کند. و در بیت ذیل نیز ژغار ظاهراً بمعنی نم و تری و آهار آمده است :
به ایر ماند چون پی نهاد و نعره گشاد
بود زکام درخش از ژغار تندر او.
امیر معزی (در صفت اسب).
(1) - ن ل: به یکی گرم طپانچه که بر آن آلر تو
برزدم جنگ چه سازی چه کنی بانگ ژغار.
در صحاح الفرس: به یکی... که بدان روی کروت...

ژغاره.

[ژَ رَ / رِ] (اِ) نان ارزن. (برهان) :
رفیقان من با می و ناز و نعمت
منم آرزومند یک تا ژغاره.ابوشکور.
گروهی از من امید سور می دارند
مرا تحیّر نان ژغاره قیرینش.(1)
سوزنی (از جهانگیری).
|| سرخی و غازه که زنان بر روی مالند. || ناف حیوانات عموماً و ناف گاو خصوصاً. || فریاد و فغان. (برهان). رجوع به ژغاله شود.
(1) - در جهانگیری چ مشهد: فرنیش (؟).

ژغاله.

[ژَ لَ / لِ] (اِ) نان ارزن. (برهان). رجوع به ژغاره شود :
رفیقان من با می و ناز و نعمت
منم آرزومند یک تا ژغاله.
ابوشکور (از فرهنگ شعوری).
|| ناف حیوانات. || سرخی زنان. (برهان). سرخی و غازه که زنان بر روی مالند. سرخاب.

ژغاو.

[ژَ] (اِ) زن فاحشه و قحبه. || قحبه خانه. (برهان).

ژغژغ.

[ژَ ژَ] (اِ صوت) آوازی که در محل چیزی خوردن و جاویدن و خائیدن چیزی از دهان... از دندانها برآید. || صدای بهم خوردن دندانها بسبب بسیاری سرما و کثرت قهر و غضب. (برهان). دندان غرچه :
ژغژغ دندان او دل می شکست
جان شیران سیه میشد ز دست.مولوی.
|| صدا و آواز برهم خوردن گردکان و بادام و امثال آنها وقتی که در جوال یا جائی دیگر بریزند و برهم خورد. (برهان) :
گر دهد خود کی دهد آن پرحیل
جوز پوسیده ست و گفتار دغل
ژغژغ آن مغز و عقلت را برد
صدهزاران عقل را یک نشمرد.مولوی.
گرنه خوش آوازی مغزی بود
ژغژغ آواز قشری که شنود.مولوی.
ژغژغ آن زان تحمل می کنی
تا که خاموشانه بر مغزی زنی.مولوی.
چون بادامها را در کف جمع کنی و بجنبانی بانگی و ژغژغی می کند. (بهاءالدین ولد).

ژغند.

[ژَ غَ] (اِ) بانگ تند بود که ددی چون یوز و پلنگ برزند و گویند بانگی سهمگین و بیم زده نیز باشد. (لغت نامهء اسدی). بانگ یوز. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). بانگ تند بود که ددی بزند بزودی در روی جانوران چون یوز و پلنگ. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). بانگ ددان. هرّا. بانگ مخصوص یوز. (صحاح الفرس). آواز بلند و مهیب و سهمناک باشد که سباع و بهایم بوقت گرفتار شدن در دام کنند. (برهان) :
کرد روبه یوزواری یک ژغند(1)
خویشتن را زان میان بیرون فکند(2).
رودکی (سندبادنامهء منظوم).
|| آواز گردباد. || سختی. صلابت. مقابل سستی.
(1) - در بعض نسخ زغند است به زاء موحده و مخصوص است به بانگ یوز. گمان میکنم ژغند و زغند و فغند مصحف یکدیگر و بمعنی جست و خیز و جهش و جه باشد.
(2) - ن ل: خویشتن را شد بدر بیرون فکند.

ژغنگ.

[ژَ غَ] (اِ) فواق. سکسکه :
مرا رفیقی پرسید کاین غریو ز چیست
جواب دادم کز غرو نیست هست ژغنگ.
شاکر بخاری(1).
و بعید نیست که کلمه مرکب از «ز» مخفف «از» و غنگ باشد. اسدی در لغت نامه بیت فوق را بشاهد لغت زغنگ (به زاء یک نقطه) آورده است. رجوع به زغنگ شود. || آروغ.
(1) - در فرهنگ جهانگیری این بیت با مختصر اختلافی به سوزنی نسبت داده شده است.

ژف.

[ژَ] (ص) تر. برابر خشک. (برهان). ضد خشک. نمناک.

ژفت.

[ژَ] (ص)(1) تناور. (آنندراج). فربه. || لاغر. (آنندراج). نحیف (از لغات اضداد است) :
برو بزیر رکابش چو اسب تازی چست
مباش در ره حکمش چو گاو کاهل ژفت.
؟ (از شعوری).
(1) - ظ. تصحیف زفت (به زاء یک نقطه) است.

ژفت.

[ژُ] (ص)(1) بخیل و ممسک :
با او چگونه گشت زبان ژفت یا جواد
با او چگونه رفت فلک نرم یا درشت.
؟ (از شعوری).
(1) - ظ. تصحیف زفت (به زاء یک نقطه) است.

ژفته.

[ژِ تِ] (اِخ)(1) نام یکی از قضات بنی اسرائیل در قرن دوازدهم قبل از میلاد.
(1) - Jephte.

ژفر.

[ژُ] (اِخ)(1) ژُزف ژاک سِزِر. مارشال فرانسوی. مولد بسال 1852 در ریوزالت و وفات بسال 1931 م. وی در تُنکن و ماداگاسکار و سودان تحصیل شهرت کرد و از سال 1914 تا 1916 سپهبد سپاه فرانسه و فاتح نبرد اول مارن (سپتامبر 1914) بود.
(1) - Joffre.

ژفرسن.

[ژِ فِ سُ] (اِخ) جفرسن. تُماس. نام سومین رئیس جمهور ممالک متحدهء آمریکای شمالی. مولد شادوِل بسال 1743 و وفات در مُنتی سلو بسال 1826 م. وی یکی از مؤسسین حزب دموکرات آمریکاست. رجوع به جفرسُن شود.

ژفرسن باراک.

[ژِ فِ سُ] (اِخ) یا ژِفِرسن لِکازِرن. نام شهری به اتازونی در ایالت میسوری ناحیهء سن لوئی، دارای 9000 تن سکنه.

ژفرسن سیتی.

[ژِ فِ سُ] (اِخ)(1) نام شهری به اتازونی، کرسی ایالت میسوری، دارای 6742 تن سکنه. رجوع به جفرسن سیتی شود.
(1) - Jefferson City.

ژفرسن ویل.

[ژِ فِ سُ] (اِخ)(1) نام شهری به اتازونی، در ایندیانا، دارای 10660 تن سکنه.
(1) - Jeffersonville.

ژفرن.

[ژُ رَ] (اِخ)(1) مادموازل ماری ترز.(2)نام زنی با ذکاء و هوشی وافر. مولد پاریس بسال 1699 و وفات بسال 1777 م. خانهء او مجمع فیلسوفان وقت بود.
(1) - Geoffrin.
(2) - Marie Therese.

ژفروای اول.

[ژُ یِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) دوکِ برتانی از سال 992 تا 1008 م. متوفی بسال 1008 م.
(1) - Geoffroi.

ژفروای اول.

[ژُ یِ اَوْ وَ] (اِخ) دوکِ آنژو از سال 958 تا 987 م.

ژفروای چهارم.

[ژُ یِ چَ رُ] (اِخ) ملقب به پلانتاژنه(1) از سال 1129 تا 1151 م. دوکِ آنژو و بسال 1144 دوکِ نُرماندی. وی داماد هانری اول و پدر هانری دوم پادشاه انگلستان است.
(1) - Plantagenet.

ژفروای دوم.

[ژُ یِ دُوْ وُ] (اِخ) مارتل. وی از سال 1040 تا 1060 م. دوکِ آنژو بود.

ژفروای دوم.

[ژُ یِ دُوْ وُ] (اِخ) سومین پسر هانری دوّم پادشاه انگلیس. مولد بسال 1158 م. دوک برتانی از سال 1178 تا 1186 م.

ژفروای سوم.

[ژُ یِ سِوْ وُ] (اِخ) کنت آنژو از سال 1060 تا 1068 م.

ژفره.

[ژَ رَ / رِ] (اِ) غلبه در قمار و لعب و بازی. (این لغت در فرهنگ ناظم الاطباء آمده است و در کتب لغتی که در دسترس ما بود دیده نشد).

ژفره.

[ژُ رَ / رِ] (اِ) پیرامن دهان. (برهان). صاحب آنندراج گوید: پیرامن دهان، در برهان آورده و ظن آن است که زفر یعنی دهان را زفره خوانده باشد.

ژفری.

[ژِ رُ] (اِخ)(1) اِدمُن امه فلورانتن. هنرپیشهء درام و نقاش فرانسوی. مولد مگنله (اوآز)(2) بسال 1804 و وفات در سن پیر-له-نمور بسال 1895 م.
(1) - Geffroy.
(2) - Maignelay (Oise).

ژفری.

[ژِ] (اِخ)(1) ژرژ لرد. نام شانسلیهء انگلستان در زمان سلطنت شارل دوم و ژاک دوم. مولد بسال 1648 در آکتن و وفات بسال 1689 م. در حومهء لندن.
(1) - Jeffreys.

ژفری.

[ژِ رُ] (اِخ)(1) گوستاو. نام ادیب و نقاد فرانسوی. مولد بسال 1855 م. در پاریس.
(1) - Geffroy.

ژفری.

[ژِ رُ] (اِخ)(1) ماتیو اگوست. مورّخ فرانسوی. مولد پاریس بسال 1820 و وفات در بی اِور(2) بسال 1895 م.
(1) - Geffroy.
(2) - Bievre.

ژفری.

[ژِ رُ] (اِخ)(1) اتین فرانسوا. نام پزشک و شیمی دان فرانسوی. متولد بسال 1672 در پاریس و متوفی بسال 1731 م.
(1) - Geoffroy, etienne Francois.

ژفری.

[ژُ رُ] (اِخ) ژان ماری میشل. نام هنرپیشهء فرانسوی. متولد بسال 1813 و متوفی به پاریس بسال 1883 م.

ژفری.

[ژُ رُ] (اِخ) ژولین لوئی. نام نقاد شهیر فرانسه. متولد بسال 1743 در رن و متوفی بسال 1814 م.

ژفری دلانگلی.

[ژُ رُ دُ] (اِخ)(1) نام سفیر انگلیس به دربار غازان خان ایلخان مغول. (ترجمهء ادبیات ایران تألیف برون ج3، از سعدی تا جامی ص 46).
(1) - Geoffroy de Langley.

ژفری سن هیلر.

[ژُ رُ سَ لِ] (اِخ)(1) اتین. نام طبیعی دان فرانسوی. متولد در اتامپ(2)بسال 1772 و متوفی به پاریس بسال 1844 م. وی در بیست ویک سالگی به استادی حیوان شناسی موزئوم(3) منصوب شد و نخستین کرسی این فن را در فرانسه افتتاح کرد. او در سفر مصر همراه بناپارت بود. پسر وی ایزی دور(4) (1805-1861 م.) نیز کارهای علمی و تتبعات پدر را ادامه داده است.
(1) - Geoffroy Saint-Hilaire.
(2) - etampes.
(3) - Museum.
(4) - Isidore.

ژفک.

[ژَ] (اِ) چرک کنجهای چشم است خواه تر باشد خواه خشک و در عربی رمص چرک خشک و غمص چرک تر را گویند. (برهان). رمص. غمص. پیخ. پیخالِ چشم. خِم. (زمخشری). خیم. (فرهنگ اسدی نخجوانی). قی (در چشم). کیغ. کیخ. اشک ستبرگشته و رنگ گردانیده در گوشهء چشم و بر مژه. ژفک آب. (آنندراج). ژفکاب :
چشم و مژگان ز ژفک گندیده
عنکبوتی به گوه غلطیده.طیان.

ژفکاب.

[ژَ] (اِ مرکب) آب و چرکی که در گوشهء چشم جمع شده باشد خواه تر باشد خواه خشک. (برهان). پیخ. قی (در چشم). رمص. غمص. ژفک. رجوع به ژفک شود.
-ژفکاب از چشم پاک کردن؛ شوخ از چشم ستردن و زدودن آن(1).
(1) - Degluer les yeux.

ژفکر.

[ژَ کَ] (ص) شکیبا. (فرهنگ رشیدی)(1).
(1) - در سراج گفته این تصحیف است و صحیح ژکفر است (بتقدیم کاف بر فا) چنانکه در تحفه و جهانگیری و فرهنگ قوسی است و مصحح قلب استعمال است پس برای آن سند میباید. (حاشیهء فرهنگ رشیدی ص 368).

ژفکناک.

[ژَ] (ص مرکب) چشمی خِم ناک. قی گرفته. چشم قی آلود.

ژفکیدن.

[ژَ دَ] (مص) خیم گرفتن چشم.

ژفکیده.

[ژَ دَ / دِ] (ن مف / نف) قی آلود. خِم ناک (چشم).

ژفگاب.

[ژَ] (اِ مرکب) ژفکاب. رجوع به ژفکاب شود.

ژفگن.

[ژَ گِ] (ص نسبی) خِم ناک. قی آلود :غمیصا بایستاد بر فراق سهیل می گریست تا چشمش ژفگن شد. (تفسیر ابوالفتوح ج5 ص 188). عینٌ اغمص؛ چشمی ژفگن. غمص؛ ژفگن شدن. (تاج المصادر بیهقی).

ژفگین.

[ژَ] (ص نسبی) قی آلود. خِم ناک. ژفگن: عینٌ اغمص؛ چشمی ژفگین.

ژفیدن.

[ژَ دَ] (مص) تر شدن و خیسیدن، بعربی ترشف گویند. (برهان).

ژفیده.

[ژَ دَ / دِ] (ن مف / نف) ترشده و خیسیده. (برهان). به آب ترشده (به زای تازی نیز گفته اند یعنی زفیده) :
از آن دم که دیده رخت را ندیده
شده جمله گیتی ز اشکم ژفیده(1).
روحی شارستانی(2) (از جهانگیری).
(1) - ن ل: شده جملگی زار و بیم و ژفیده. (فرهنگ شعوری ص 15). در نسخه ای از جهانگیری:
از آن دم که دیده رخت را ندیده
شده جمله گیتی ز ارسم ژفیده.
(2) - در جهانگیری: شیارستانی.

ژک.

[ژَ / ژُ] (اِ)(1) کسی بود که با خود همی دندد نرم نرم و خشم آلود گویند میژکد. (لغت نامهء اسدی). سخنی که از روی غضب و خشم در زیر لب گویند. کسی که با خود همی تندد. در شیراز و خراسان لُنْد گویند. (برهان). سخنی بود که از روی خشم و اعراض در زیر لب گویند و آن را دندنه نیز خوانند و ژکیدن مصدر آن است. (جهانگیری). کسی بود که با خود می تندد و میگرید نرم نرم به تندی و خشم آلودگی گویند همی ژکد و سودائی مزاج بود که با خود گوید و گرید. زُک. لُند. لُندشِ زیر لب. لُندلُند. غر و لُند. || (فعل امر) امر به ژکیدن. (برهان).
(1) - Grognon.

ژک.

[ژَ] (اِ) گردبرگرد دهن. (اوبهی) :
ز برما [ ز سرما؟ ] ژک و پوز سگ بسته بود
بز و میش بر جای بربسته بود [ کذا ].
عسجدی.
شاید اصل دک باشد (دک و پوز).

ژکائی.

[ژُ] (اِخ) مریس. نام رمان نویس و نویسندهء مجارستانی. مولد کمارُم بسال 1825 و وفات بسال 1904 م.

ژکارندگی.

[ژَ رَ دَ / دِ] (حامص) ستیزه. لجاج. لجّ.

ژکاره.

[ژَ رَ / رِ] (ص)(1) لجوج. ستیهنده. کینه ور. گران. (لغت نامهء اسدی). ستیزه کار. خیره. ستیزنده. عنود. شوخ. شوخ چشم. شوخ دیده. چشم سفید. خیره چشم. یک دنده. یک پهلو. سمج. خودرای. رجوع به لجوج شود :
تا(2) روز پدید آید آسایش یابم(3)
زین علت مکروه و ستمکار و ژکاره.
خسروانی.
ز خشم این کهن گرگ ژکاره
ندارم جز درت اندخسواره.لبیبی.
و در بیت ذیل اگر مصحف نباشد معنی غیر ستیهنده دارد :
مگر پروین ز دردم شد ژکاره
که گرد آمد بهم چندین ستاره.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
(1) - Entete. (2) - ن ل: چون.
(3) - ن ل: ...گیرم.... باشم.... آید و آسایش گیرد.

ژکاریدن.

[ژَ دَ] (مص) لجاج کردن. ستهیدن.

ژکاژ.

[ژَ] (اِ) نوعی از آهن میخ کوب. || کلنگ نوک تیز. || بیل نوک تیز. || آئینهء کوچک. || تندی و تیزمزاجی. گردنکشی. تمرد. لج و عناد. (شعوری)(1).
(1) - معانی اول کلمهء ژکاژ جائی دیده نشد و در معنی اخیر نیز کلمه مصحف ژکار و ژکاره است و ظاهراً از مجعولات شعوری است.

ژکاسه.

[ژُ سَ / سِ] (اِ) قنفذ. خارپشت. (دهار). ژکاشه. اما این کلمه ظاهراً به این صورت تصحیف ریکاسه است.

ژکاشه.

[ژُ شَ / شِ] (اِ) قنفذ. خارپشت. خارپشت تیرانداز.(1) جانوری است خزنده که به تازی قنفذ گویند و ژکاسه نیز گفته اند. (آنندراج). اما کلمه ظاهراً تصحیف ریکاسه است.
(1) - برهان قاطع این لغت را در حرف زاء یک نقطه آورده است.

ژکال.

[ژُ] (اِ) زغال. فحم. انگشت. ژگال. صاحب برهان گوید این لغت گویند ارمنی است.

ژکان.

[ژَ / ژُ] (نف)(1) در حال ژکیدن. آنکه ژکد. کسی که با خود دمدمه کند از دلتنگی. (لغت فرس). آنکه با خود دَندد از خشم و نرم نرم گرید. (صحاح الفرس). کسی که از درد و رنج با خود سخنی می گوید و می تندد. (اوبهی). از خود رمیده و شخصی که از روی اعراض در زیر لب خود به خود آهسته سخن گوید و در صفاهان این نوع را لندیدن گویند. (فرهنگ خطی) :
هشیوار از تخمهء گیوکان
که بر درد و سختی نگردد ژکان.فردوسی.
برفتند از ایوان(2) ژکان و دژم
دهان پر ز باد و روان پر ز غم.فردوسی.
بیامد فرخزاد آذرمکان
دژم روی با زیردستان ژکان.فردوسی.
چو دلو گران برنیامد ز چاه
بیامد ژکان زود شاپورشاه.فردوسی.
همی رفت رنجیده زو پهلوان
به ره بر بزرگان خروشان نوان
بیامد ژکان از بر شاه او
همه تیره دید اختر و گاه او.فردوسی.
(1) - Grondeur. (2) - ن ل: ایران.

ژکر.

[ژُ کِ] (فرانسوی، اِ)(1) ورقی است از اوراق بازی قمار که صورت شیطانکی بر آن است و به فارسی آن را شوخ نامند.
(1) - Joker.

ژکس.

[ژَ کَ] (صوت) این لفظ در مقام معاذالله گفته میشود. (برهان). معاذالله. العیاذبالله. پناه بر خدا. (ظاهراً این کلمه تصحیف پرگس و پرگست است).

ژکفر.

[ژَ فَ] (ص) شکیبا. صبور. (برهان). رجوع به ژفکر شود.

ژکفری.

[ژَ فَ] (حامص) شکیبائی. (برهان). صبر. شکیب.

ژکندگی.

[ژَ / ژُ کَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی ژکنده.

ژکنده.

[ژَ / ژُ کَ دَ / دِ] (نف)(1) کسی که همی ژکد و زیر لب از روی اِعراض سخن گوید. لندلندکننده. غرغرکننده. ژکان.
(1) - Grogneur.

ژکور.

[ژَ] (ص) زُفت و بخیل و دون بود. (لغت نامهء اسدی). سفله و دون همت باشد. (لغت نامهء اسدی نسخهء نخجوانی)(1). ممسک. فرومایه. پست. خسیس. (برهان). رجوع به زکور شود :
چرخ فلک هرگز پیدا نکرد(2)
چون تو یکی سفله(3) و دون و ژکور
خواجه ابوالقاسم از ننگ تو
برنکند سر به قیامت ز گور.رودکی.
زمانه مدح تو را جاودان همی دارد
از آنکه سخت عزیز است و اوست سخت ژکور.
لامعی جرجانی.
اگر زر نگیرم نه زاهد خسیسم
وگر می ننوشم نه تائب ژکورم.سنائی.
بوهم هیچ حکیمی نبود از این حکمت
که سال سفله و زفت و بخیل و سخت ژکور (کذا).
سوزنی (از جهانگیری).
|| دزد. (صحاح الفرس) (برهان). راهزن. قطاع الطریق. (برهان). || پیچیده. || گرفته. (برهان).
(1) - در لغت نامهء اسدی چ طهران ژگور با گاف فارسی آمده است.
(2) - ن ل: چرخ نه پرورده و پیدا نکرد.
(3) - ن ل: دزد. ننگ.

ژکور.

[ژُ] (اِخ)(1) آرنه فرانسوا مارکی. نام سیاستمدار فرانسوی. مولد تورنان (سِن-اِ-مارن) بسال 1757 و وفات در پرسله (سن-اِ-مارن) بسال 1852 م.
(1) - Jaucourt, Arnail....

ژکور.

[ژُ] (اِخ) لوئی شوالیه دو. نام دانشمند فرانسوی و یکی از نویسندگان دائرة المعارف. مولد پاریس بسال 1704 و وفات بسال 1779 م.

ژکه.

[ژُ کِ] (فرانسوی، اِ)(1) کلمه ای است انگلیسی و دخیل در زبان فرانسه و در فارسی بمعنی سوارکار و شخصی که حرفه اش تاختن اسبهای مخصوص مسابقه است.
(1) - Jockey.

ژکه کلوب.

[ژُ کِ کُ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1)کلمه ای است انگلیسی و دخیل در زبان فرانسه بمعنی کانون و محل اجتماع سوارکاران. و آن در آغاز جمعیتی بود که بسال 1833 م. برای اصلاح نژاد اسب پدید آمد.
(1) - Jockey club.

ژکیدن.

[ژَ / ژُ دَ] (مص)(1) با خویشتن دمدمه کردن از دلتنگی. (لغت نامهء اسدی). در خود همی تندیدن و همی گفتن نرم نرم به تندی و خشم آلودگی. (لغت نامهء اسدی نسخهء نخجوانی). با خود همی دندیدن نرم نرم و خشم آلود. (لغت نامهء اسدی). آهسته سخن گفتن در زیر لب از روی خشم و قهر و غضب. (برهان). کسی که با کسی همی تندد و همی دراید گویند همی ژکد. از درد یا غمی با خود سخن گفتن و تندیدن. با خود همی دندیدن و درائیدن. غرولند زدن. لندیدن. لندلند کردن. زکیدن :
ای طبع سازوار چه کردم ترا چه بود
با من همی نسازی و دایم همی ژکی.
کسائی.
از او شاه ایران فراوان ژکید
برآشفت و از روزبه لب گزید.فردوسی.
همه ره ز دانا همی لب مکید
فرودآمد از اسب و چندی ژکید.فردوسی.
بگفت این و تیغ از میان برکشید
ز خون سیاوش فراوان ژکید.فردوسی.
سخن همه سخن غازی بود... و پدریان را نیک از آن درد می آمد و می ژکیدند تا آخر بیفکندندش. (تاریخ بیهقی ص58). و این قوم را سخت ناخوش می آمد وی را در درجه ای بدان بزرگی دیدن، چه خرد دیده بودند می ژکیدند و می گفتند. (تاریخ بیهقی ص134). ژکیدن و گفتار آن قوم به حاجب میرسانیدند و او میخندیدی و از آن باک نداشتی. (تاریخ بیهقی ص 134). خواجه [ احمد حسن ] آغازید هم از اول به انتقام مشغول شدن و ژکیدن. (تاریخ بیهقی ص 155). بوسهل زوزنی بر خشم خود طاقت نداشت برخاست نه تمام و بر خویشتن می ژکید. (تاریخ بیهقی ص181). و یوسف چه دانست که دل و جگر معشوقش بر وی مشرفند به هر وقتی و بیشتر در شراب می ژکید و سخنان فراختر میگفت که این چه بود که همگان کردیم. (تاریخ بیهقی).
ای پیشه کرده نوحه بدرد گذشته عمر
با خویشتن همیشه همیدون همی ژکی.
لؤلؤئی (از لغت نامهء اسدی نسخهء نخجوانی).
(1) - Grommeler. Gronder.

ژگال.

[ژُ] (اِ) زغال. ژکال. فحم. اَنگِشت.

ژگور.

[ژَ] (ص) زفت. بخیل. دون. زکور. رجوع به زکور شود.

ژگون.

[ژِ] (اِخ) نام کرسی بخش ژِر از ولایت اُش، دارای راه آهن و قریب 1063 تن سکنه.

ژلا.

[ژِ] (اِخ) نام شهری یونانی نشین در جنوب سیسیل قدیم مستعمرهء رُدِس. آنجا به دست آمیلکار تسخیر و غارت گردید.

ژلاتین.

[ژِ] (فرانسوی، اِ)(1) اصل آن به زبان لاتین ژلاسیو به معنی انجماد و یخ بستن است و آن ماده ای است شبیه به لرزانک میوه که از الیاف نسوج حیوانات گرفته میشود و برای ساختن چسب ها بکار میرود و در چاپ نیز بکار است.
(1) - Gelatine.

ژلاتینی شکل.

[ژِ شَ / شِ] (ص مرکب)چیزی که شکل و طبیعت ژلاتین دارد. رجوع به ژلاتین شود.

ژلاز اول.

[ژِ زِ اَوْ وَ] (اِخ) (قدیس) پاپ رُم از سال 492 تا 496 م.

ژلاز دوم.

[ژِ زِ دُوْ وُ] (اِخ) پاپ رم از سال 1118 تا 1119 م.

ژلاشیش دبوزیم.

[ژِ دُ] (اِخ)(1) ژُزف بارون دُ. نام ژنرال اتریشی. مولد سال 1801 در پترواراد (اسلاوُنی) و وفات بسال 1859 م. در اگرام.
(1) - Jellachich de Buzim. Jellacic.

ژلاطین.

[ژِ] (فرانسوی، اِ) رجوع به ژلاتین شود.

ژلبوئه.

[ژِ ءِ] (اِخ) نام کوهی به فلسطین. رجوع به جلبوع شود.

ژلس.

[ژِ لُ] (اِخ) نام دهستانی در پیرنهء سفلی ولایت پو، دارای 1720 تن سکنه. محصول عمدهء آن شراب است.

ژلگاوا.

[ژِ] (اِخ) نام کنونی شهر میتو در لتونی، پایتخت قدیم کورلاند روسیه، دارای 28000 تن سکنه.

ژلن.

[ژِ لُ] (اِخ)(1) نام جبار ژِلا و سیراکوز از 490 تا 478 ق.م. وی بر کارتاژیها در هیمر ظفر یافت.
(1) - Gelon.

ژلن.

[ژِ لُ] (اِخ) نام مردم سارماتی از اقوام اروپای قدیم. رجوع به سارماتی شود.

ژله.

[ژِ لِ] (فرانسوی، اِ)(1) لرزانک. رجوع به لرزانک شود.
(1) - Gelee.

ژله.

[ژِ لِ] (اِخ)(1) کلود. رجوع به لورن شود.
(1) - Gelee.

ژلیکو.

[ژِ کُ] (اِخ)(1) ژُن. نام امیرالبحر انگلیسی. مولد سوتامپتن(2) بسال 1859 و وفات بسال 1935 م. وی فرمانده سفاین بریتانیا در جنگ دریائی ژوتلاند(3) (1916) بود.
(1) - Jellicoe.
(2) - Southampton.
(3) - Jutland.

ژلیمر.

[ژِ مِ] (اِخ) نام آخرین پادشاه واندالهای آفریقا. وی پس از دو سال سلطنت به دست بِلیزر در 534 م. مغلوب گشت.

ژلیوت.

[ژِ یُتْ] (اِخ)(1) پیر. نام خُنیاگر یعنی آوازه خوان فرانسوی. مولد لاسوب و وفات در اِستل (1713 - 1797 م.).
(1) - Jeliotte. Jelyotte.

ژلیه.

[ژُ یِ] (اِخ) نام شهری در اتازونی (ایلی نوآ) بر کنار رود پلنز(1) دارای 23365 تن سکنه.
(1) - Plaines.

ژم.

[ژَ] (اِ) قابله. (آنندراج). ماما. ماماچه. || دایه. (آنندراج). در جای دیگر دیده نشد. || در بعض نسخ شاهنامه، کلمهء زم در ابیات ذیل به تصحیف ژم شده است :
ز انبوه پیلان و شیران ژم
گذرهای جیحون پر از باد و دم.
به اشکش بفرمود [ کیخسرو ] تا سوی ژم
برد لشکر و پیل و گنج و درم.فردوسی.
رجوع به زم شود.

ژماروغ.

[ژَ] (اِ) زماروغ. سماروغ. سماروخ. گیاهی است سفید که در برشکال(1)از جاهای نمناک روید. (آنندراج). قارچ. کَمْء. چمه. رجوع به زماروغ و سماروغ شود(2). و ظاهراً سماروغ طملانِ ترکی و دنبلان و کشنج فارسی باشد.
(1) - لغت هندی است بمعنی برسات، موسم، بسارة .
(Mousson)
(2) - در برهان قاطع این لغت در حرف زاء معجمهء تازی ضبط شده است (Truffe).

ژموزاک.

[ژِ مُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش شارانت-اَنْفِریور از شهرستان سَنت، دارای راه آهن و 2378 تن سکنه.
(1) - Gemozac.

ژمه لی.

[ژُ مِ] (اِخ)(1) نیکلا. نام ترانه ساز ایتالیائی ملقب به «گلوک دلیتالی»(2). مولد بسال 1714 در آورسا و وفات بسال 1774 م.
(1) - Jommelli.
(2) - Le Gluck de l'Italie.

ژمینی.

[ژُ] (اِخ) هانری. نام ژنرالی رئیس ارکان حرب مارشال نی. مولد پایرن بسال 1779 و وفات در پاریس بسال 1869 م.

ژمیه.

[ژِ یِ] (اِخ)(1) فیرمن. نام بازیگر و هنرپیشهء فرانسوی. مولد اُبرویه بسال 1869 و وفات بسال 1933 م.
(1) - Gemier, Firmin.

ژن.

[ژَ] (ص) زشت. بدهیئت. (آنندراج). در زبان پهلوی زشت باشد. (فرهنگ شعوری ج 2 ص 51). فرومایه. دون. (ظاهراً از مجعولات شعوری است).

ژن.

[ژِ] (اِخ)(1) (ایتالیایی: جِنُوا(2)) نام شهری در ایطالیا پایتخت لیگوری، بندری بر ساحل خلیج ژِن از فروع دریای مدیترانه، دارای 630000 تن سکنه و آن شهری باشکوه و دارای قصور عالیه و موزه های پرنفایس و بندری تجارتی است و بدانجا کارخانه های صنعتی و کشتی سازی و نساجی و فلزکاری هست و شراب و ابریشم و روغن صادرات آن است. این شهر را در قرون وسطی لیگورها و ژن ها بنا کردند و پایتخت کشور جمهوری ژن که مردم آن در تجارت با مردم «ونیز» رقابت میکردند گردید. این بندر در 1684 م. بفرمان لوئی چهاردهم پادشاه فرانسه بمباران شد و بسال 1798 پایتخت جمهوری لیگورین گردید و در سال 1805 به امپراطوری فرانسه ملحق گشت.
(1) - Genes.
(2) - Genova.

ژن.

[ژُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش لاند از ولایت مُن-دو-مارسان، دارای 608 تن سکنه.
(1) - Geaune.

ژناپ.

[ژِ] (اِخ)(1) نام شهری در بلژیک بر ساحل چپ رود دیل، دارای 1886 تن سکنه.
(1) - Genappe.

ژناتان.

[ژُ] (اِ) نبز، یعنی لقب استهزائی که به مردم اتازونی داده اند. سام. رجوع به سام شود.

ژناترپین.

[ژِ رُ] (فرانسوی، اِ)(1) نام داروئی که در طب بکار است. دانشمندانی چون ماکس، یولونوسکی و نیتزبرگ به کشف ژنالکالوئیدها(2) موفق شدند. این داروها تمامی خواص آلکالوئیدها را دارا هستند ولی سمیت آنها بسیار کمتر است. ژناتروپین تمام خواص آتروپین را داشته و بخوبی تحمل میشود. مقدار استعمال آن نیم تا شش میلی گرم است. این دارو را بصورت محلول و حب از راه معده و بصورت محلول قابل تزریق زیرجلدی بکار میبرند. (درمانشناسی ج1 ص140).
(1) - Genatropine.
(2) - Genalcaloides.

ژنبر.

[ژَمْ بَ] (اِ) سبدی که بدان خس و خاشاک و خاکروبه بردارند. (آنندراج). رجوع به زنبر شود.

ژن خان.

[ژَ] (اِخ) تولی خان. (دیوان رودکی ج1 ص 187).

ژند.

[ژَ] (ص، اِ) پاره. کهنه. (برهان). جامهء مندرس. خرقه. (برهان). ژنده. دلق. مطلق کهنه و پاره. رکو. فلرز. (فرهنگ رشیدی).
- ژندژند؛ پاره پاره :
از بهر من نوند همی سوخت روزگار
اکنون مرا بر آتش غم سوخت چون نوند
هم خامهء مآثر من کرده ریزریز
هم جامهء مفاخر من کرده ژندژند.
شهاب الدین بغدادی (از جهانگیری).
|| (اِ) آتش زنه. چخماق. (برهان). زند. || نفیر(1). (صحاح الفرس). || (ص) بزرگ و عظیم همچون ژندپیل. (آنندراج). بزرگ و مهیب. (جهانگیری).(2) || (اِخ) نام کتاب زردشت که به زند اشتهار دارد. (برهان). صاحب آنندراج گوید: کتاب زردشت... و همانا که فقره به فقره و پاره به پاره و سوره به سوره بوده همانا که این نام یافته است. رجوع به زند شود.
(1) - گمان میکنم نفیر تصحیف تفسیر و ژند صورتی از زند است.
(2) - جهانگیری ژند را بدین معنی بکسر اول آورده است. و در معنی پاره و کهنه نیز باید بکسر اول باشد چنانکه امروز متداول است.

ژند.

[ژَ] (اِخ) مخفف ژنده رزم :
به شایسته کاری برون رفت ژند
گوی دید برسان سرو بلند.فردوسی.
ز فتراک زین برگشایم کمند
بخواهم از ایرانیان کین ژند.فردوسی.

ژندباف.

[ژَ] (اِ مرکب) زندباف. صاحب آنندراج گوید: بمعنی بلبل و قمری و مثل آن و صاحب جهانگیری و مؤید به زای عربی نوشته و کسی وجه تسمیهء این بیان نکرده و شاید که چون پرهای بلبل و قمری و فاخته و کبک و کبوتر و دراج چندان خوش رنگ و لطیف نباشد ژندباف میگفته باشند. رجوع به زندباف شود -انتهی. و این گفته بر اساسی نیست.

ژندرود.

[ژَ] (اِخ) زاینده رود. زنده رود اصفهان. (آنندراج).

ژندژند.

[ژَ ژَ] (ص مرکب) پاره پاره. (برهان). قطعه قطعه :
هم خامهء مآثر من کرده ریزریز
هم جامهء مفاخر من کرده ژندژند.
شهاب الدین بغدادی (از جهانگیری).
رجوع به ژند شود.

ژندگی.

[ژَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی ژند و ژنده. پارگی. کهنگی. (غیاث). رثاثت :
سیه گلیم خری ژنده جل و پشماکند
که ژندگیش نه درپی پذیرد و نه رفو.
سوزنی.

ژند و است.

[ژَ دُ اُ] (اِخ) زند و اُست. زند و استا. زند و اوستا. اوستا کتاب مقدس زرتشتیان و ژند یا زند شرح آن است. رجوع به هر یک از این دو کلمه شود :
یکی ژند و است آر با برسمت
بزمزم یکی پاسخی پرسمت(1).فردوسی.
برآمد همی گرد مرد و بجست
یکی موبدی دید با ژند و است.فردوسی.
پدرْم آن خردمند مهران ستاد
به پیری بسی چیز دارد بیاد
به کنجی نشسته ست با ژند و است
از امید گیتی شده پیر و سست.فردوسی.
به آن آب روشن سر و تن بشست
همی خواند اندر نهان ژند و است.فردوسی.
که دین مسیحا ندارد درست
ره گبرگی ورزد و ژند و است.فردوسی.
(1) - ن ل: بگو پاسخ از هرچه واپرسمت.

ژند و استا.

[ژَ دُ اُ] (اِخ) ژند و اُست. اوستا نام کتاب مقدس زرتشتیان و ژند یا زند شرح آن است. رجوع به هر یک از این دو کلمه و «ژند و اُست» شود :
به فرهنگیان ده مرا از نخست
چو آموختم ژند و استا درست.فردوسی.
بجائی که دانست آتشکده است
دگر ژند و استا و جشن سده است.فردوسی.
بیاراید این آتش زردهشت
بگیرد همی ژند و استا به مشت.فردوسی.
یکی کودکی مهتر اندر برش
پژوهندهء ژند و استا سرش.فردوسی.
اگر نیستی اندر استا و ژند
فرستاده را زینهار از گزند.فردوسی.
بیامد بیاورد [ تباک ] استا و ژند
چنین گفت کز کردگار بلند
بریده ست بی مایه جان تباک
اگر دل ندارد سوی شاه پاک.فردوسی.

ژنده.

[ژَ / ژِ دَ / دِ] (ص، اِ)(1) پاره. پاره پاره. ژند. کهنه. لته. دلق. رُکو. خرقه. جامهء دریده و کهن گشته. مندرس. جامهء پاره پاره. کهن. (حاشیهء لغت نامهء اسدی). خَلَق. خَلَق شده. فرسوده. مستعمل. پینه دار. دریده و کهن گشته و خَلَق باشد و آن جامه ای باشد که قلندران پوشند از لباس نکنده(2) کرده. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). خُلقان. پاره های جامهء کهنه که از راه چینند و آن شخص را نیز ژنده چین و کهنه چین گویند. (فرهنگ رشیدی) :
این سَلَب من بین در ماه دی
ژنده چو تشلیخ در کیسیان.(3)
ابوالعباس (از صحاح الفرس).
چو گل گرچه او ژنده پیراهن است
ولی بوی او از دگر گلشن است.
منجیک (از شعوری).
تا پای نهند بر سر حرّان(4)
با کون فراخ گنده و ژنده.عسجدی(5).
گر کسی دیبا پوشد تو چرا نازی
چون خود اندر سَلَب ژندهء خلقانی.
ناصرخسرو.
مردمان بر تو بخندند ای برادر بی گمان
چون پلاس و ژنده را سازی به دیبا آستر.
ناصرخسرو.
دید وقتی یکی پراکنده
زنده ای زیر جامهء ژنده.سنائی.
سیه گلیم خری ژنده جل و پشماکند
که ژندگیش نه درپی پذیرد و نه رفو.
سوزنی.
زو دلم چون مرقع صوفی است
پاره بر پاره ژنده بر ژنده.سوزنی.
جز به نظم سخن کجا یابی
آگهی از درست و ژندهء من.
سوزنی (از جهانگیری).
آسمان را بجای دلق کبود
ژنده ای تازه تر ندوخته اند.خاقانی.
یا دلم ده باز تا چند از بلا
یا نه یاری ژنده کفشی ده مرا.
عطار (از رشیدی).
نقل است که روزی بر لب دجله نشسته بود و خرقهء ژندهء خود پاره میدوخت، سوزنش در دریا افتاد. کسی از او پرسید که ملکی چنان از دست بدادی چه یافتی؟ اشاره کرد به دریا که سوزنم بازدهید. هزار ماهی از دریا برآمد هر یکی سوزنی زرّین به دهان گرفته. (تذکرة الاولیاء).
چونکه بازش کرد آن که میگریخت
صدهزارش ژنده اندر ره بریخت.مولوی.
یک فقیهی ژنده ها برچیده بود
در عمامهء خویش درپیچیده بود.مولوی.
زان عمامهء زفت نابایست او
ماند یک گز ژنده اندر دست او.مولوی.
ظاهر درویشی جامهء ژنده است و موی سترده. (گلستان).
مزن طعنه ای خواجه بر ژنده ام
که من هم خدا را یکی بنده ام.
سعدی (بوستان).
نه سلطان خریدار هر بنده ای ست
نه در زیر هر ژنده ای زنده ای ست.
سعدی (بوستان).
- ژنده شدن؛ پاره و کهنه و مندرس گشتن.
- ژنده کردن؛ محکم کاری نکردن. بد کار کردن: سفسف العمل؛ بد کرد کار را و محکم نکرد آن را (لم یحکمه) و ژنده کردش. (زمخشری).
-امثال: ژنده باش گنده مباش. رجوع به کتاب امثال و حکم دهخدا شود.
|| (ص) کلمهء ژنده در بیت ذیل معلوم نیست در چه معنی استعمال شده است، شاید: پیر :(6)
سر ژندهء زال چون برف گشت
ز خون یلان خاک شنگرف گشت.فردوسی.
|| مُتکبر. || زنده. عظیم. بزرگ. (برهان). شگرف. مهیب. (برهان). مُنکر. کلان. ضخم. رجوع به قندفیل و گنده پیر شود. این کلمه در معنی اخیر غالباً در صفت پیل آمده است و گاه در صفت برخی از درندگان مانند گرگ و شیر :
از سهم و از سیاست نادرگزار تو
بر گرگ ژنده(7) پوست بدرّد سگ شبان.
سوزنی.
و نیز رجوع به ژنده پیل شود.
(1) - Chiffon. (2) - اصل: نکذّه. تصحیح قیاسی.
(3) - کذا فی الاصل. نمیدانم کلمه چیست. آیا کنشتا بوده است؟
(4) - ن ل: هران.
(5) - در دو نسخه از لغت نامهء اسدی بیت مزبور به عنصری نسبت داده شده است.
(6) - وُلف هم معنی پیر بدان داده است.
(7) - ن ل: دیزه.

ژنده.

[ژَ دَ] (اِخ) مخفف ژنده رزم. رجوع به ژنده رزم و ژند شود :
زمانی همی بود سهراب دیر
نیامد بنزدیک او ژنده شیر.فردوسی.
چو بشنید سهراب برجست زود
بیامد بر ژنده برسان دود.فردوسی.

ژنده پوش.

[ژَ / ژِ دَ / دِ] (نف مرکب)کهنه پوش. خرقه پوش. مُتَحشف :
ز فرمان سر آزاده و ژنده پوش
ز آواز بیغاره آسوده گوش(1).فردوسی.
با عقل پای کوب که پیری است ژنده پوش
بر فقر دست کش که عروسی است خوش لقا.
خاقانی.
پس بگفتی تاکنون بودی خدیو
بنده گردی ژنده پوشی را بریو.مولوی.
ز ویرانهء عارفی ژنده پوش
یکی را نباح سگ آمد به گوش.
سعدی (بوستان).
چندان بمان که جامهء ازرق کند قبول
بخت جوانت از فلک پیر ژنده پوش.حافظ.
قانعی ژنده پوش ناگاهی
درمی یافت در سر راهی.مکتبی.
(1) - ن ل:
ز فرمان سر آزاده چون ژنده پوش
وز آواز بیغاره آسوده گوش.

ژنده پیل.

[ژَ دَ / دِ] (اِ مرکب) پیل بزرگ. فیل بزرگ. فیل کلان. فیل مست و خشمگین. معرب آن زندفیل است. (از تاج العروس). کلثوم :
رده برکشیده سپاهش دو میل
به دست چپش هفتصد ژنده پیل.فردوسی.
گرازان سواران دمان و دنان
به دندان زمین ژنده پیلان کنان.فردوسی.
خروشیدن کوس با کرّنای
همان ژنده پیلان و هندی درای.فردوسی.
یکی پهلوان است گرد و دلیر
به تن ژنده پیل و به دل نرّه شیر.فردوسی.
یکی ژنده پیلی بیاراستند
بر او تخت زرین بپیراستند.فردوسی.
مبارز چو شیروی درنده شیر
چو شاپور یل ژنده پیل دلیر.فردوسی.
بدل گفت پیکار با ژنده پیل
چو غوطه است خوردن به دریای نیل.
فردوسی.
نبرد کسی جوید اندر جهان
که او ژنده پیل اندرآرد ز جان.فردوسی.
پس لشکرش هفت صد ژنده پیل
خدای جهان یاور و جبرئیل.فردوسی.
ز لشکرگه پهلوان بر دو میل
کشیده دورویه رده ژنده پیل.فردوسی.
بزیر اندرش بارهء گامزن
یکی ژنده پیل است گوئی بتن.فردوسی.
به پیش سپاه اندرون پیل و شیر
پس ژنده پیلان یلان دلیر.فردوسی.
سوی سام نیرم نهادند روی
ابا ژنده پیلان پرخاشجوی.فردوسی.
به رزم اندرون ژنده پیل بلاست
به بزم اندرون آسمان وفاست.فردوسی.
به یک دست بربسته شیر و پلنگ
به دست دگر ژنده پیلان جنگ.فردوسی.
ابا کوس و با ژنده پیلان مست
همان گرزهء گاوپیکر به دست.فردوسی.
همی رفت شاه از بر ژنده پیل
بر آن تخت پیروزه برسان نیل.فردوسی.
به تن ژنده پیل و به جان جبرئیل
به کف ابر بهمن به دل رود نیل.فردوسی.
همی رفت تازان سوی ژنده پیل
خروشنده مانند دریای نیل.فردوسی.
وزان ژنده پیلان هندی چهار
همه جامه و فرش کردند بار.فردوسی.
سه دیگر فرستادن تخت عاج
بر این ژنده پیلان و پیروزه تاج.فردوسی.
مرا خیره گشتی سر از فرّ شاه
وزان ژنده پیلان و چندین سپاه.فردوسی.
یکی تخت بر کوههء ژنده پیل
ز پیروزه تابان بکردار نیل.فردوسی.
به گرد اندرش ژنده پیلان دویست
تو گفتی به گیتی جز او شاه نیست.
فردوسی.
ز هاماوران بود صد ژنده پیل
یکی لشکری ساخته تا دو میل.فردوسی.
تهمتن بپوشید ببر بیان
نشست از بر ژنده پیل دمان.فردوسی.
تو گفتی هر زمانی ژنده پیلی
بلرزاند ز رنج پشگان تن.منوچهری.
بارکش چون گاومیش و حمله بر چون نره شیر
گامزن چون ژنده پیل و بانگ زن چون کرگدن.
منوچهری.
از ننگ آنکه شاهان باشند بر ستوران
بر پشت ژنده پیلان این شه کند سواری.
منوچهری.
پر خوری ژنده پیل باشی تو
کم خوری جبرئیل باشی تو.سنائی.
|| کنایه از پهلوان بسیار نیرومند و دلیر :
بگفتا دریغ از چنین ژنده پیل
که بودی خروشان چو دریای نیل.فردوسی.
تن ژنده پیل اندرآمد به خاک
جهان گشت از این درد ما را خباک.
فردوسی.

ژنده چین.

[ژَ / ژِ دَ / دِ] (نف مرکب) آنکه پاره های جامهء کهنه از راهها و کوچه ها چیند. (رشیدی). رجوع به کهنه چین شود.

ژنده رزم.

[ژَ دَ رَ] (اِخ) ژند. ژنده. نام خالوی سهراب پسر شاه سمنگان از پهلوانان تورانی. او به یک مشت رستم کشته شد. فردوسی داستان وی را در شاهنامه چنین آورده است:
بدانگه که سهراب آهنگ جنگ
نمود و گه رفتن آمدش تنگ
همی خواند پس مادرش ژنده رزم
که او دیده بد پهلوان گاه بزم
بد او پور شاه سمنگان زمین
همان خال سهراب باآفرین
بدو گفت کای گرد روشن روان
فرستمت همراه این نوجوان
که چون نامور سوی ایران رسد
بنزدیک شاه دلیران رسد
چو تنگ اندرآید سپه روز کین
پدر را نمائی به پور گزین...
چو خورشید گشت از جهان ناپدید
شب تیره بر روز لشکر کشید
تهمتن بیامد بنزدیک شاه
میان بستهء رزم و دل کینه خواه
که دستور باشد مرا تاجور
کز ایدر شوم بی کلاه و کمر
ببینم که این نو جهاندار کیست
بزرگان کدامند و سالار کیست
بدو گفت کاوس کین کار تست
که روشن روان بادی و تندرست...
تهمتن یکی جامهء ترکوار
بپوشید و آمد نهان تا حصار
بیامد چو نزدیکی دژ رسید
خروشیدن و بانگ ترکان شنید
بدان دژ درون رفت مرد دلیر
چنان چون سوی آهوان نره شیر
یکایک سران را نگه کرد و دید
ز شادی رخانش چو گل بشکفید
چو سهراب را دید بر تخت بزم
نشسته به یک دست او ژنده رزم
به دیگر چو هومان سوار دلیر
دگر بارمان نامبردار شیر
تو گفتی همه تخت سهراب بود
بسان یکی سرو شاداب بود...
ز گردان به گرد اندرش صد دلیر
جوان و سرافراز چون نره شیر
پرستار پنجاه با دست بند
به پیش دل افروز تخت بلند...
همی بود رستم بدانجا ز دور
نشسته نگه کرد مردان تور
به شایسته کاری برون رفت ژند
گوی دید برسان سرو بلند
بدان لشکر اندر چنو کس نبود
بسودش بتندی و پرسید زود
چه مردی بدو گفت با من بگوی
سوی روشنی آی و بنمای روی
تهمتن یکی مشت بر گردنش
بزد تیز و برشد روان از تنش
بدان جایگه خشک شد ژنده رزم
سرآمد بر او روز پیکار و بزم
زمانی همی بود سهراب دیر
نیامد بنزدیک او ژنده شیر
نگه کرد سهراب تا ژنده رزم
کجا شد که جایش تهی شد ز بزم
برفتند و دیدندش افکنده خوار
برآسوده از بزم و از کارزار
به سهراب گفتند شد ژنده رزم
سرآمد بر او کار پیکار و بزم
چو بشنید سهراب برجست زود
بیامد بر ژنده برسان دود
ابا چاکر و شمع و خنیاگران
بیامد ورا دید مرده چنان
شگفت آمدش سخت و خیره بماند
دلیران و گندآوران را بخواند
بدیشان چنین گفت سهراب شیر
که ای بخردان و ردان دلیر
یک امشب شما را نباید غنود
همه شب سر نیزه باید بسود
که گرگ اندرآمد میان رمه
سگ و مرد را دید در دمدمه
ربود از دلیران یکی گوسفند
بزاری و خواریش چونین فکند
اگر یار باشد جهان آفرین
چو نعل سمندم بساید زمین
ز فتراک زین برگشایم کمند
بخواهم از ایرانیان کین ژند...
که گر گم شد از تخت من ژنده رزم
نیاید همی سیر جانم ز بزم...

ژنده شیر.

[ژَ دَ / دِ] (اِ مرکب) شیر بزرگ. شیر کلان. شیر خشمناک. رجوع به ژنده شود :
زمانی همی بود سهراب دیر
نیامد بنزدیک او ژنده شیر.فردوسی.

ژنده فروش.

[ژَ / ژِ دَ / دِ فُ] (نف مرکب)کهنه فروش. نجّاد. (زمخشری).

ژنر.

[ژِ نِ] (اِخ)(1) جِنِر. ادوارد. نام طبیب معروف انگلیسی مخترع واکسن. مولد و وفات در برکلی از ناحیهء گلوسستر (1749-1823 م.).
(1) - Jenner, Edward.

ژنرال.

[ژِ نِ] (فرانسوی، اِ)(1) یکی از درجات نظامی. سرتیپ.
(1) - General.

ژنرال قنسول.

[ژِ نِ قُ] (فرانسوی، اِ مرکب) یا ژنرال کنسول. سرکنسول و کارپرداز اول. آنکه تعهد امور ابناء کشور خویش را در مملکت بیگانه کند.

ژنرال گاردان.

[ژِ نِ] (اِخ) رجوع به گاردان شود.

ژنرالیف.

[ژِ نِ] (اِخ) نام قصر پادشاهان مغاربه(1) نزدیکی الحمراء واقع در غرناطه و آن نمونهء بارزی از فن معماری عرب و دارای باغهای دلکش و باشکوه است.
(1) - Des Rois Maures.

ژنز.

[ژُ] (اِخ)(1) جُنز. اینیگو. نام معماری انگلیسی. مولد سال 1573 در اسمیت فیلد و وفات بسال 1652 م. وی ملقب به «لوپالادیو آنگله»(2) و اصلاً اسپانیولی است.
(1) - Jones, Inigo.
(2) - Le Palladio Anglais.

ژنز.

[ژُ] (اِخ) جُنز. ژان پل. نام ملاح و دریاداری از مردم اکس. مولد کیرک بان بسال 1747 و وفات در پاریس بسال 1792 م. وی در جنگ استقلال امریکا سمت امیرالبحری سفاین آن کشور را داشت.

ژنز.

[ژُ] (اِخ) جُنز. ویلیام. نام مستشرق هندشناس انگلیسی. مولد لندن بسال 1746 و وفات در کلکته بسال 1794 م.

ژنزارت.

[ژِ نِ رِ] (اِخ)(1) نام دریاچه ای است به فلسطین. رجوع به تیبریاد شود.
(1) - Genesareth.

ژنزاک.

[ژُ] (اِخ) نام کرسی ولایت شارانت سفلی، دارای راه آهن و 3142 تن سکنه. محصولات عمدهء آنجا شراب و عرق و احجار ساختمانی است.

ژنس.

[ژِ] (اِخ) (قدیس) نام اسقف کلرمن. وی در حدود سالهای 600 تا 662 م. می زیسته و ذکران او سوم ژوئن است.

ژنسریک.

[ژِ سِ] (اِخ) نام پادشاهی از واندالها(1) فاتح افریقا و مؤسس سلطنت وسیعی در آنجا و مخرّب یونان و روم. (428-477 م.).
(1) - Vandales.

ژنسن.

[ژُ سُ] (اِخ)(1) جانسن. اندریو. نام رئیس جمهوری اتازونی در سال 1865 م. وی پس از کشته شدن لینکلن به مقام ریاست جمهور رسید (1808-1875 م.).
(1) - Johnson, Andrew.

ژنسن.

[ژُ سُ] (اِخ)(1) جانسن. بنژامن. نام یکی از بهترین شعرای درام نویس انگلیس. مولد وِستمینستر بسال 1572 یا 1573 و وفات بسال 1637 م. وی را بِن ژنسن نیز میگفتند.
(1) - Jonson, Benjamin.

ژنسن.

[ژُ سُ] (اِخ) جانسن. سموئل. نام نویسنده و نقّاد انگلیسی متولد در لیشفیلد و متوفی در لندن (1709-1784 م.). مؤلف کتاب تذکرهء زندگانی شعرای انگلیس.

ژنسیر.

[ژُ یِ] (اِخ)(1) رسینیل دوژنسیر. نام ترانه سازی از اهالی فرانسه. مولد پاریس بسال 1839 و وفات بسال 1903 م.
(1) - Joncieres.

ژنک.

[ژُ] (فرانسوی، اِ)(1) نامی است اصلاً چینی و مستعمل در زبان فرانسه بمعنی کشتی مخصوص بادبان داری که برای حمل و نقل های تجارتی یا امور نظامی و جنگی در شرق اقصی بکار میرود و تا حدود 400 تن ظرفیت دارد. ژاپنی ها این نوع کشتی را در کشنشین بکار میبرند. جُنْگ. رجوع به جُنْگ شود.
(1) - Jonque.

ژنکپینگ.

[ژُ کُ] (اِخ) نام شهری در سوئد بر کنار وِتِر، دارای 30000 تن سکنه. آنجا مرکز کارخانه های کبریت سازی است.

ژنگ.

[ژَ] (اِخ) کتاب مانی نقاش و آن مشتمل بوده بر تصویرات و نقشهائی که اختراع اوست. (برهان). ارژنگ. کتاب منسوب به مانی و ظاهراً ژنگ مخفف این کلمه باشد :
آن صحن چمن که از دم دی
گفتی دم گرگ یا پلنگ است
اکنون ز بهار مانوی طبع
پر نقش و نگار همچو ژنگ است.
(منسوب به رودکی از جهانگیری).
|| (اِ) چین و شکنجی که بر روی و اندام مردم پدید آید از پیری. (برهان). آژنگ. و ظاهراً ژنگ بدین معنی مخفف این کلمه است. || قطرهء باران. (جهانگیری) (برهان). و به این معنی در بعض فرهنگها با اول مکسور و یاء معروف مرقوم است. || صاحب آنندراج گوید: بمعنی جلاجل نیز هست لیکن در نسخهء لسان الشعرا که نزد کاتب است نیست اما زنگ با زای تازی بمعنی جلاجل آمده است :
سواران و پیلان بدر بر بپای
خروشیدن ژنگ و هندی درای(1).فردوسی.
|| زنگ. زنگار. زنگی که در فلزات بر اثر رطوبت و غیره پیدا شود. رجوع به ژنگار شود :
به می بر پراکند مشک و گلاب
شد آن طشت بی ژنگ چون آفتاب.
فردوسی.
مدارید کردار او بس شگفت
که روشن دلش ژنگ(2) آهن گرفت.
فردوسی.
(1) - ن ل: زنگ با کره نای.
(2) - ن ل: زنگ.

ژنگا.

[ژُ] (اِ) سُم شکافتهء آهو و گاو و امثال آن. (آنندراج از انجمن آرا)(1).
(1) - اصل کلمه زنگله است نه ژنگا و به احتمال قوی در ضبط آن اشتباه شده است.

ژنگار.

[ژَ] (اِ) زنجار. زنگار. زنگ. ژنگ. زنگی که در فلزات از اثر رطوبت و غیره پیدا شود. بعض فرهنگها ژنگار یا زنگار را بخصوص به رنگ سبز که بر فلز نشیند اطلاق کرده اند :
بشستن بدین بِه و آب پاک
وز او دور شد گرد و ژنگار(1) و خاک.
فردوسی.
«هرگاه که صیقل بر آنجای نهی و صیقل زنی البته آن ژنگار از وی زائل گرداند... لاجرم سزای آن را ژنگار طبع و ختم بر آنجا نهاد». (کتاب المعارف).
(1) - ن ل: زنگار.

ژنگارزده.

[ژَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)زنگارخورده. ژنگارگرفته. ژنگ زده. ژنگ بسته. زنگ خورده. ژنگ خورده. زنگ زده. زنگ گرفته.

ژنگاری.

[ژَ] (ص نسبی) زنگاری. برنگ زنگار. زنگ زده.

ژنگدان.

[ژَ] (اِ) زنگدان. زنگ. زنگله. جلاجل. ژنگدن. (برهان). زنگوله. زنگهای کوچک اطراف دورویه.

ژنگدن.

[ژَ دَ] (اِ) ژنگدان. رجوع به ژنگدان شود.

ژنگ کیند.

[ژُ] (اِخ)(1) ژهان بارتلد. نام نقاش و گراوورساز هلندی، متولد در لاتروپ بسال 1819 و متوفی بسال 1891 م.
(1) - Jongkind.

ژنگله.

[ژَ گُ لَ / لِ] (اِ) سُمی که شکافته باشد همچون سُم آهو و گاو و گوسفند و امثال آن. (برهان). ظِلف. (مهذب الاسماء). زنگله. کفشک. (التفهیم).

ژنگلیچه.

[ژَ گُ چَ / چِ] (اِ مصغر) نوعی از جلاجل که دهانش فراخ باشد. (آنندراج). زنگولهء دهان گشاده.

ژنگوی.

[ژَ] (اِخ) نام یکی از بزرگان چین :
به چین اندرون بود حسنوی(1) نام
دگر سرکشی بود ژنگوی(2) نام.فردوسی.
(1) - ن ل: به چین مهتری بود چینوی نام.
(2) - ن ل: زنگوی.

ژنگه.

[ژَ گَ / گِ] (اِ) آفتی که به غله رسد و آن چنان باشد که خوشهء غله از دانه خالی گردد و زرد شود. (برهان). زنگ(1).
(1) - Ergot de seigle.

ژنلهاک.

[ژِ نُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش گارد از ولایت آلِس نزدیک گارُدِنت، دارای راه آهن و 1009 تن سکنه.
(1) - Genolhac.

ژنن.

[ژِ نُ] (اِخ) فرانسوا. نام عالم فرانسوی متولد در آمین بسال 1803 و متوفی بسال 1856 م.

ژنو.

[ژِ نِوْ] (اِخ)(1) نام شهری در سویس و کرسی بخشی به همین نام بر کنار دریاچهء لِمان، دارای 135000 تن سکنه. این شهر را دانشگاهی است که کالوَن بنا نهاده و نیز در آنجا مؤسسات بزرگی از قبیل موزه و کتابخانهء عمومی و کارخانه های ساعت سازی و صنایع ظریفه و شیمیائی وجود دارد. شهر ژنو از جهت صفا و جودت هوا گردشگاه ملل خارجی است. جامعهء ملل سابقاً در این شهر تشکیل میشد. کانتون ژنو را قریب 180000 تن سکنه است.
(1) - Geneve.

ژنو.

[ژِ نِوْ] (اِخ) (دریاچهء...) نام دیگر دریاچهء لِمان در جنوب غربی سوئیس شمال آلپ های ساووآ و به زیبائی منظر شهره است. این دریاچه قریب 375 متر از سطح دریا ارتفاع دارد و طول آن هفتاد کیلومتر و عرضش دوازده کیلومتر و عمق ژرفترین جای آن 330 متر است.

ژنود.

[ژِ] (اِخ)(1) آبه آنتوان اُژِن. نام عالم کاتولیک فرانسوی. مولد مُنتلیمار بسال 1792 و وفات در جزایر هیر بسال 1849 م.
(1) - Genoude.

ژنور.

[ژِ نِوْرْ] (اِخ)(1) نام گردنه ای است در آلپهای کوتین(2) مابین بریانسن و سوز، دارای 1860 متر ارتفاع.
(1) - Genevre.
(2) - Cotiennes.

ژنوسکوپولامین.

[ژِ نُسْ کُ پُ](فرانسوی، اِ)(1) یا اینوکسیداسکوپولامین از ژنالکالوئیدهاست. سمیت آن از اسکوپولامین کمتر و اثر آن کاملاً مشابه است. مقدار استعمال آن روزی یک تا سه میلی گرم از حبهای نیم میلی گرمی محلولات خوراکی که هر بیست قطرهء آن برابر یک میلی گرم است و آمپولهای نیم تا یک میلی گرمی. (درمانشناسی ج 1 ص148).
(1) - Genoscopolamine.

ژنوی یو.

[ژِ نِ وی یِوْ] (اِخ)(1) نام قدیسهء متولد در نانتر بسال 420 و متوفی در پاریس بسال 512 م. ذکران وی سوم ژانویه است. او با آتیلای خونخوار معروف معاصر بود و سکنهء پاریس را امیدوار ساخت که از خطر هجوم وی مصون خواهند ماند و از قضا این پیش بینی به صحت پیوست.
(1) - Genevieve.

ژنوی یو.

[ژِ نِ وی یِوْ] (اِخ) (آبِیْ دوسنت...) این بنا در سال 508 م. بوسیلهء کلویس بر روی تپه ای در پاریس (محل کنونی مدرسهء هانری چهارم) تأسیس شد. جمعیت شانوای سنت ژنوی یو که بنام ژِنُوِفَن(1) نیز خوانده میشود در سال 1634 م. به دست کاردینال لارشفوکو(2) به شکل دیگر درآمد. کتابخانهء ژِنُوِفَن ها در 1791 بسته شد و سپس بصورت کتابخانهء عمومی سنت ژنوی یو درآمد.
(1) - Genovefains.
(2) - La Rochefoucauld.

ژنه.

[ژَ نَ / نِ] (اِ)(1) نیش سوزن. || نیش جانوران گزنده مانند زنبور و پشه و امثال آن. (برهان). صاحب آنندراج گوید تبدیل زنه است.
(1) - Dard.

ژنه.

[ژِ نِ] (اِخ)(1) (قدیس) نام آرتیست و ممثل رومی معاصر دیوکلسین امپراطور روم. او در سال 286 یا 303 م. به جرم نصرانیت به شهادت رسید. وی قهرمان تراژدی «رُترو» است و ذکران او 26 اوت است.
(1) - Genest. Genes (Saint).

ژنی.

[ژِ] (فرانسوی، ص)(1) داهیه. نابغه. داهی.
(1) - Genie.

ژنیان.

[ژِنْ] (اِ) نانخواه و آن تخمی باشد که بر روی خمیر نان ریزند. (برهان). همان زنیان است به زای تازی که نانخواه باشد. (آنندراج).

ژنیان.

[ژِ] (اِخ) (خانهء... یا خان...) نام منزلی و دهی است نزدیک به شیراز. (آنندراج) (انجمن آرا).

ژنی دزار.

[ژِ دِ] (اِخ)(1) (لو...) نام حجاری خفته رسته ای از آنتونن مِرسیه که اینک در موزهء لوور است.
(1) - Genie des Arts (le).

ژنیوس.

[ژِ] (اِخ)(1) نام یکی از خدایان شهر ازمیرنا. رجوع به ازمیرنا شود. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دُکولانژ ص 481).
(1) - Jenius.

ژو.

[ژَ / ژُو] (اِ) دریا بود. (لغت نامهء اسدی) :
مرد ملاح تیز اندک رو(1)
راند بر باد کشتی اندر ژو.عنصری.
(1) - شاید: مرد ملاح پیر اندک گو.

ژو.

(اِخ)(1) نام قلعهء دوب در مرز فرانسه و سویس در چهارکیلومتری پونتارلیه.
(1) - Joux.

ژو.

[ژُوْ] (اِخ)(1) پُل. نام مورخ ایتالیائی. مولد کُم(2) (1483-1552 م.).
(1) - Jove.
(2) - Come.

ژوآن.

(اِخ)(1) نام خلیجی در جنوب غربی ایالت آلپ ماری تیم. ناپلئون اول در بازگشت خود از جزیرهء اِلب در این خلیج از کشتی پیاده شد.
(1) - Jouan. Juan.

ژوآن دتریش.

[دُ] (اِخ)(1) نام پسر صلبی شارل کن متولد در راتیسبن و متوفی به نامور (1547-1578 م.). وی حاکم هلند بود.
(1) - Juan d'Autriche.

ژوآن دتریش.

[دُ] (اِخ) نام پسر غیرقانونی فیلیپ چهارم پادشاه اسپانی، متولد در مادرید بسال 1629 و متوفی بسال 1679 م. وی وزیر شارل دوم بود.

ژوآن ژوآن.

(اِخ)(1) نام طایفه ای از ترکان آسیای مرکزی در قرن ششم هجری. (دیوان رودکی ج 1 ص 179).
(1) - Juan Juan.

ژوآن فرنانده.

[فِ دِ] (اِخ)(1) نام جزیره ای در اقیانوس کبیر در مغرب شیلی، دارای 300 تن سکنه.
(1) - Juan Fernandez.

ژوآن له پن.

[لِ پَ] (اِخ)(1) نام محلی از آلپهای ماری تیم (واقع در کمون آنتیب)، دارای راه آهن و یکهزار تن سکنه.
(1) - Juan-les-Pins.

ژوآنویل.

[آنْ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش هُت-مارن، دارای 3662 تن سکنه.
(1) - Joinville.

ژوآنویل.

[آنْ] (اِخ) ژان دو. نام مورّخ فرانسوی و مشاور سن لوئی. متولد در ژوآنویل (هت مارن) بسال 1224 و متوفی بسال 1317 م. نوشته های او راجع به تاریخ زندگی سن لوئی و جنگهای صلیبی از مدارک و منابع گرانبها بشمار میرود.

ژوآنویل.

[آنْ] (اِخ) فرانسوا دوک دُرلئان پرنس دو. نام ملاح فرانسوی و سومین پسر لوئی فیلیپ پادشاه فرانسه. متولد در نویی(1)بسال 1818 و متوفی در پاریس بسال 1900 م.
(1) - Neuilly.

ژوآنویل لوپن.

[آنْ لُ پُ] (اِخ)(1) نام کمونی از ایالت «سِن» ولایت سو(2)، کنار رود لامارن، دارای 13425 تن سکنه.
(1) - Joinville-le-Pont.
(2) - Sceaux.

ژوآنیی.

[آنْ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش یُن، واقع در 25کیلومتری شمال غربی اُکسر، دارای راه آهن و 6671 تن سکنه.
(1) - Joigny.

ژوارز.

[رِ] (اِخ)(1) بِنیتو. نام رئیس جمهور مکزیک. مولد سان پابلوگلاتائو در سال 1806 و وفات به مکزیکو در سال 1872 م.
(1) - Juarez, Benito.

ژواغار.

[ژَ] (اِخ) نام مُغی است. (لغت نامهء اسدی). نام مغی می فروش است. نام یکی از بت پرستان بوده است. (برهان) :
گفتا که یکی مشکی است نی مشک تبتی
کاین مشک حشونقبی است از خم ژواغار(1).
ابوالعباس.
رجوع به خشوفغن شود. و اینکه بعض لغت نامه ها و شمس فخری کلمه را معنی مطلق مغ و غیره داده اند غلط است :
ز یُمن اهتمام او در اسلام
عجب نبود ز ایمان ژواغار.
شمس فخری (از جهانگیری).
(1) - کذا فی الاصل و شاید:
گفتا که بلی مشک است نی مشک تبت کاین مشک
از مشک خشوفغن است از خُمّ ژواغارا.

ژواله.

[ژَ لَ / لِ] (اِ) گلوله. مهره. غالوک. زواله. رجوع به زواله شود.

ژوئن.

[ءَ] (فرانسوی، اِ)(1) نام ماه ششم از سال مسیحی.
- ژوئن 8481 (ژورنه دو)؛ شورشی که بر اثر اخراج 120000 تن کارگر از کارخانه های ملی در پاریس اتفاق افتاد و مدت چهار روز آن شهر به خاک و خون کشیده شد و سرانجام به دست ژنرال کاوینیاک بار دیگر آرامش و نظم برقرار گردید.
(1) - Juin.

ژوئوردویلن.

[ئُرْ دُ یُ لُ] (اِخ)(1) نام شاهکار هنری رافائل در قصر سیارا در رُم.
(1) - Joueur de violon.

ژوئوزدسله.

[ئُزْ دُ سِ لِ] (اِخ)(1) نام مجسمه ای عتیق در موزهء لوور. || نام مجسمه ای عتیق در موزهء برلن.
(1) - Joueuse d'osselets (la).

ژواه.

[ژِ] (اِ) زواه. رجوع به زواه شود.

ژوئی.

(اِخ) ویکتور ژُزف اِتین. نام ادیب درام نویس فرانسوی متولد در ژوئی-آن-ژزاس (1764-1846 م.).

ژوئی آن ژزاس.

[آ ژُ] (اِخ)(1) نام کمونی در «سن-اِ-اُواز» از ولایت ورسای بر کنار بیور به فرانسه، دارای 2029 تن سکنه.
(1) - Jouy-en-Josas.

ژوئیف.

(اِخ)(1) نامی که در عصر یونانی-رومی به قومی که از نسل ابراهیم بودند و خدای یهود و اسرائیل را می پرستیدند داده می شد.
(1) - Juifs.

ژوئیف اران.

[اِ] (اِخ)(1) یهودی سرگردان.
(1) - Juif errant.

ژوایوز.

[یُزْ] (اِخ)(1) آن دوک دو. نام ندیم هانری سوم و دریاسالار فرانسه. متولد بسال 1561 و مقتول در جنگ کوترا بسال 1587 م.
(1) - Joyeuse.

ژوایوز.

[یُزْ] (اِخ) فرانسوا دو. نام کاردینال فرانسوی. برادر ژوایوز (آن دوک دو) (1562-1615 م.).

ژوایوز.

[یُزْ] (اِخ) هانری دو. نام مارشال فرانسوی. برادر ژوایوز (آن دوک دو) (1567-1608 م.).

ژوئیه.

[یِ] (فرانسوی، اِ)(1) نام ماه ششم از سال مسیحی.
(1) - Juillet.

ژوئیه.

[یِ] (اِخ) ژوئیه (ژورنه دوکانُرز...) نخستین شورشی که مردم پاریس در ابتدای انقلاب فرانسه کردند و آن منتهی به گرفتن باستیل گشت.

ژوئیه.

[یِ] (اِخ) ژوئیهء 1830 (رولوسیون...، یا ژورنه دو) نام روزی که مردم پاریس بر شارل دهم بشوریدند.

ژوئیه.

[یِ] (اِخ) (کُلن دو...) نام ستونی از برنز به ارتفاع 50 متر که به یادگار انقلاب ژوئیهء 1830 جای زندان باستیل در پاریس برپا شده است و مجسمه ای از برنز که نمایندهء فرشتهء آزادی است بر آن قرار دارد.

ژوئیی.

(اِخ)(1) نام کمونی در سن-اِ-مارن، از ولایت مو، دارای 1050 تن سکنه و مدرسهء مشهوری که بسال 1638 م. تأسیس شده است.
(1) - Juilly.

ژوبای اول.

[یِ اَوْ وَ] (اِخ) نام پادشاه نومیدی(1) از قسمت پمپه. متوفی بسال 42 ق.م.
(1) - Numidie.

ژوبای دوم.

[یِ دُوْ وُ] (اِخ) نام پسر ژوبای اول و پادشاه مریتانی. متوفی بسال 18 م. وی را بزبان یونانی تصانیفی در باب تاریخ است.

ژوبر.

[بِ] (اِخ)(1) بارتلمی. نام ژنرال فرانسوی متولد به پُن-دُ-وُ(2) مقتول در جنگ نُوی(3) (1769 - 1799 م.).
(1) - Joubert.
(2) - Pont-de-Vaux.
(3) - Novi.

ژوبر.

[بِ] (اِخ) پیتروس ژاکوبوس. نام ژنرالی از مردم ترانسواآلی. متولد در کانگو (ناتال) بسال 1831 و متوفی بسال 1900 م. وی بواسطهء جنگهای 1881 و 1899 خود علیه انگلیس مشهور است.

ژوبر.

[بِ] (اِخ) ژُزف. نام دانشمند علم الاخلاق فرانسوی. متولد در مُنْتینیاک بسال 1754 و متوفی بسال 1824 م.

ژوبین.

(اِ) زوبین. ژوپین. رجوع به هر دو کلمه شود.

ژوبین زن.

[زَ] (نف مرکب) رجوع به ژوپین زن شود.

ژوبین کش.

[کَ / کِ] (نف مرکب) رجوع به ژوپین کش شود.

ژوبین ور.

[وَ] (ص مرکب) رجوع به ژوپین وَر شود.

ژوپیتر.

[تِ] (اِخ)(1) ژوپیتر یا زئوس بنابر افسانه های یونان قدیم پسر کیوان(2) است که یونانیان و رومیان او را پدر و خدای خدایان می پنداشتند. ژوپیتر نخست پدر را از آسمانها بزیر افکند، پس از آن دریاها و دوزخ را به برادران خود نپتونوس و پلوتو (رجوع به این دو نام شود) سپرده خود سلطنت آسمانها و زمین را اختیار کرد. زن ژوپیتر ژونو نام داشت و خواهر وی بود که از او وولکانوس و مارس (رجوع به این دو نام شود) بوجود آمدند. نویسندگان یونان و روم قدیم را دربارهء ژوپیتر افسانه ها و داستانهای بسیار است. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دُکولانژ ص 481).
(1) - Jupiter.
(2) - Saturne.

ژوپیتر.

[تِ] (اِخ) مشتری. برجیس. سعد اکبر.

ژوپی تر آمون.

[تِ] (اِخ) یکی از القاب اسکندر کبیر، و شرح آن چنین است: زمانی که اسکندر کبیر در مقدونیه بود خود را پسر زئوس یا ژوپیتر که بنابر افسانه های قدیم یونان خدای خدایان بود می دانست. از اینرو بعدها که از مصر به معبد آمون رفت کاهن آنجا از راه چاپلوسی و تملق، او را ژوپی تر آمون خواند و از آن ببعد فکر پسر خدا بودن بقدری در مغز اسکندر قوت یافت که می خواست او را پسر خدا خطاب کنند. (ایران باستان ج 2 ص 1740).

ژوپیتر ا آنتیوپ.

[تِ اِ یُپْ] (اِخ)(1) نام تصویر تیتان در موزهء مونیخ. || نام همان تصویر در موزهء لوور. || نام تصویری از آثار رافائل در رُم. || نام تصویری از آثار پوسن(2)در تالار ملی.
(1) - Jupiter et Antiope.
(2) - Poussin.

ژوپیتر المپین.

[تِ اُ لَ یِ] (اِخ) نام مجسمه ای باستانی از شاهکارهای فیدیاس مجسمه ساز معروف یونانی که از عجایب سبعهء عالم به شمار است.

ژوپین.

(اِ)(1) حربه ای است که در قدیم بدان جنگ می کردند. (آنندراج). صورتی از زوبین است. نصلان. نیزهء کوتاه قد، و آن حربه ای بود که بجانب دشمن می افکندند. قسمی از نیزهء کوچک که اهل هند آن را سیل (به یاء مجهول) گویند. (غیاث). نیزهء کوچک که بر سر آن دو شاخه باشد. (غیاث). ژوبین. زوبین. رجوع به زوبین شود. عَنَزَة. نیزه چه. مزراق(2). نیزهء خرد : آن دیالم از سر کوه تیر و ژوپین روان کردند و سنگ همی انداختند و مسلمانان بر سر کوه نتوانستند شدن بازگشتند. (بلعمی ترجمهء تاریخ طبری).
ز پنهان بدان شاهزاده سوار
بینداخت ژوپین زهرآب دار
گذاره شد از خسروی جوشنش
به خون تر شد آن شهریاری تنش.دقیقی.
همان تیز ژوپین زهرآبدار
که بر آهنین کوه آرد گذار.
دقیقی (از شاهنامه).
درفشیدن خشت و ژوپین ز گرد
چو آتش پس پردهء لاجورد.فردوسی.
کنون خوردنت زخم ژوپین بود
تنت را کفن چنگ شاهین بود.فردوسی.
ز توران بسیجیده آمد دمان
به ژوپین گودرز بودش زمان.فردوسی.
چو شیر ژیان اندرآمد بسر
به ژوپین پولاد خسته جگر.فردوسی.
بینداخت ژوپین به پیران رسید
زره در برش سربسر بردرید.فردوسی.
بینداخت ژوپین بکردار تیر
برآمد به بازوی سالار پیر.فردوسی.
گرفته سپر پیش و ژوپین به دست
به بالا نهاده سر از جای پست.فردوسی.
به قلب اندرون شاه مکران بخست
به ژوپین و زان خستگی هم نرست.
فردوسی.
درخشیدن تیغ و ژوپین و خشت
تو گفتی زمین بر هوا لاله کشت.فردوسی.
ز پیکان و از گرز و ژوپین و تیر
زمین شد بکردار دریای قیر.فردوسی.
دهید ار به گرز و به ژوپین دهید
سران را ز خون تاج بر سر نهید.فردوسی.
به ژوپین و خنجر به گرز و کمان
همی رزم جویند با بدگمان.فردوسی.
چنان دان که او سنگ و آهن خورد
همان تیر و ژوپین بر او نگذرد.فردوسی.
به نستیهن گرد و گلباد گفت
که ژوپین و خنجر بباید نهفت.فردوسی.
بفرمود تا تخت زرین نهند
به میدان پرخاش ژوپین نهند.فردوسی.
برآمد خروش ده و دار و گیر
چو باران ببارید ژوپین و تیر.فردوسی.
کمانهای چاچی و تیر خدنگ
سپرهای چینی و ژوپین جنگ.فردوسی.
یلان را به ژوپین و خنجر زنید
سر سرکشان را ز تن برکنید.فردوسی.
به ژوپین گراز و تذروان به باز
بگیریم یکسر بروز دراز.فردوسی.
پیاده شد از اسب ژوپین به دست
همی رفت پویان بکردار مست.فردوسی.
همه رزم را دل پر از کین کنیم
تن دشمنان جای ژوپین کنیم.فردوسی.
سپهدار توران برآراست جنگ
گرفتند کوپال و ژوپین بچنگ.فردوسی.
چو سی وسه جنگی ز تخم پشنگ
که ژوپین بدی سازشان روز جنگ.
فردوسی.
ورا نام گستهم گژدهم خوان
نترسد ز ژوپین و از استخوان.(3)فردوسی.
بر او تیر و ژوپین نیاید بکار
سزد گر پیاده کند کارزار.فردوسی.
به یارانش فرمود کاندرنهید
به تیر و به ژوپین و خنجر دهید.فردوسی.
هزار و صد و شصت خسروپرست
پیاده همی رفت ژوپین به دست.فردوسی.
برفتند شمشیر و ژوپین بکف
کشیده سپه بر سه فرسنگ صف.فردوسی.
همه شب همی لشکر آراستند
همه تیغ و ژوپین بپیراستند.فردوسی.
درآورد بر چنگ ژوپین جنگ
بینداخت بر رستم تیزچنگ.فردوسی.
سواران به میدان بکردار گرد
به ژوپین گرفتند ننگ و نبرد.فردوسی.
دو رویه سپه برکشیدند صف(4)
همه نیزه و تیغ و ژوپین بکف.فردوسی.
ز باران ژوپین و باران تیر
زمین شد ز خون چون یکی آبگیر.فردوسی.
ز بس تیر و ژوپین و نوک سنان
نداند کنون گو رکاب از عنان.فردوسی.
خروشی برآمد ز طلحند و گو
که از باد ژوپین من دور شو.فردوسی.
(1) - Javeline.
(2) - Javelot. (3) - ن ل: که ترسان از او شیر را استخوان.
(4) - ن ل: سپاه از دو رویه کشیدند صف.

ژوپین زن.

[زَ] (نف مرکب) آنکه ژوپین افکند. نیزه زن. رجوع به زوبین زن شود :
سپه بود بر میمنه چل هزار
سواران ژوپین زن(1) و نیزه دار.فردوسی.
راوت (؟) ژوپین زن خاراشکاف
پشت به پشت از پی روز مصاف.
امیرخسرو (از آنندراج).
(1) - ن ل: ژوپین ور و در این صورت شاهد اینجا نیست.

ژوپین کش.

[کَ / کِ] (نف مرکب) حامل زوبین. نیزه دار. رجوع به زوبین کش شود :
بیامد سپردار و ژوپین کشان
بجستند از آن تازیانه نشان.فردوسی.

ژوپین ور.

[وَ] (ص مرکب) حامل نیزه. سنان دار. نیزه دار. بردارندهء زوبین. رجوع به زوبین ور شود :
چو دربان بدید آن سپاه گران
سپردار بسیار و ژوپین وران.فردوسی.
صفی برکشیدند پیش سوار
سپردار و ژوپین ور(1) و نیزه دار.فردوسی.
پیاده سپردار ژوپین وران
شده انجمن لشکر بی کران.فردوسی.
همه دشت ژوپین ور و نیزه دار
به یک سو پیاده به یک سو سوار.فردوسی.
سپر برگرفتند ژوپین وران
بگشتند با خشتهای گران.فردوسی.
سپه بود بر میمنه چل هزار
سواران ژوپین ور نیزه دار.فردوسی.
برفتند آنگاه ژوپین وران
ابا جوشن و خشتهای گران.فردوسی.
(1) - ن ل: ژوپین زن و در این صورت اینجا شاهد نیست.

ژوتلند.

[لَ] (اِخ)(1) نام جزیره ای از جزایر دانمارک در شمال شلسویک، دارای 1500000 تن سکنه. ویبورگ، آالبورگ، آارهوس، راندرس، هورسنس از شهرهای آن است.
(1) - Jutland.

ژوتورن.

(اِخ)(1) نام الههء رومی نگهبان آبها و معشوقهء ژوپیتر. چشمه ای در کنار فروم (رُم) بنام او خوانده شده است.
(1) - Juturne.

ژوده.

[دِ] (اِخ)(1) نام ناحیتی از فلسطین. رجوع به یهودیه شود.
(1) - Judee.

ژودیت دباویر.

[دُ یِ] (اِخ)(1) نام دومین زن لوئی لودِبُنِر(2) و مادر شارل لوشوْ(3) وفات در تور بسال 843 م.
(1) - Judith de Baviere.
(2) - Louis le Debonnaire.
(3) - Charles le Chauve.

ژودیک.

(اِخ)(1) آنّا. نام زنی از هنرپیشگان فرانسه و بازیگر اُپرِت. مولد سومور بسال 1850 و وفات بسال 1911 م.
(1) - Judic.

ژودیکائل اول.

[ءِ لِ اَوْ وَ] (اِخ) نام پادشاه برِتُن. متوفی در 658 م.

ژورا.

[ژُ] (اِخ)(1) اتین. نام نقاش فرانسوی. مولد وِرْمانتون بسال 1699 و وفات بسال 1789 م.
(1) - Jeaurat, etienne.

ژورا.

(اِخ) نام یکی از ایالات فرانسه، دارای سه ولایت و 32 بخش و 585 دهستان و 220800 تن سکنه.

ژورا.

(اِخ)(1) نام سلسلهء جبالی بین فرانسه و سویس بطول 300 کیلومتر.
(1) - Jura.

ژورانسن.

[سُ] (اِخ)(1) نام کُمونی در پیرنهء سفلی از شهرستان پو، دارای 4029 تن سکنه و شراب های معروف.
(1) - Jurancon.

ژوردان.

(اِخ)(1) ماتیو ژوو. نام یکی از قسی ترین تروریست های پرونس. متولد در سن ژوست بسال 1749 م. وی بسال 1794 در پاریس به دار آویخته شد. او را «ژوردان کوپ تِت»(2) نیز گویند.
(1) - Jourdan, Mathieu Jouve.
(2) - Jourdan Coupe-Tete.

ژوردان.

(اِخ) نام مترجم یکی از نمایشنامه های فارسی و شرح آن چنین است که: در 1291 ه . ق./ 1874 م. در تهران هفت بازی فارسی در یک مجلد چاپ سنگی شد و با یک مقدمه در فوائد تعلیمی نمایش بقلم میرزا جعفر قراچه داغی انتشار یافت. این بازیها را میرزا فتحعلی دربندی بدواً به ترکی آذربایجانی نوشته و در حدود سال 1861 م. در تفلیس چاپ کرده بود. پنج فقره از این نمایشها را با حواشی و ترجمه و نت های بسیار مجدداً در اروپا به طبع رسانیدند. (یکی از این فقرات را) مسیو ژوردان با ترجمه و نُت و غیره (ناشر، ا. وارموند، وین-لیپزیک 1889) ترجمه کرد و منتشر ساخت. (تاریخ ادبیات ایران ج4 ترجمهء رشید یاسمی ص310).

ژوردان.

(اِخ) ژان باتیست. نام مارشال فرانسوی، فاتح فلوروس بسال 1794 م. متولد در لیموژ بسال 1762 و متوفی در پاریس بسال 1833 م.

ژوردن.

[دَ] (اِخ)(1) شارل بِرشیله. نام فیلسوف فرانسوی متولد در پاریس بسال 1817 و متوفی بسال 1886 م.
(1) - Jourdain.

ژورک.

[ژَ / ژُو رَ] (اِ) پرنده ای است سرخ رنگ به بزرگی گنجشک و بعضی گویند پرنده ای است که سر و گردن او سرخ میباشد و او را سرخاب گویند. (برهان). پرنده ای است سرخ فام به مقدار گنجشکی. (جهانگیری). ژولک. سُرخاب :
شارک چو مؤذن به سحر حلق گشوده
وان ژورک(1) و آن صعوه از آن(2) داده اذان را.
سنائی (از آنندراج).
رجوع به ژوژک شود.
(1) - ن ل: ژولک.
(2) - صحیح: اُذُن.

ژورنال.

(فرانسوی، اِ)(1) روزنامه و در زبان فارسی غالباً به مجلاتی که در آن صور متنوع و اشکال مختلف البسه رسم شده و در خیاطی بکار است اطلاق می شود.
(1) - Journal.

ژوری شامبرتن.

[ژِوْ بِ تَ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت «کت دُر» از ولایت دیژُن واقع در دامنهء کت دُر، دارای راه آهن و 1518 تن سکنه و شرابهای مشهور.
(1) - Gevrey-Chambertin.

ژورین دلاگراویر.

[یَ دُ یِ] (اِخ)(1)ژان پیر اِدمُن. نام ملاح و نویسندهء فرانسوی متولد در برست بسال 1812 و متوفی در پاریس بسال 1892 م. وی را تألیفاتی مشهور در تاریخ و فن بحرپیمائی است.
(1) - Jurien de la Graviere.

ژوریو.

[یُ] (اِخ)(1) پیر. نام عالم کلامی پرتستانی از مردم فرانسه متولد در مِر بسال 1637 و متوفی در رتردام بسال 1713 م.
(1) - Jurieu.

ژوزنکور.

[زِ نِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت هت-مارْن از ولایت شُمُن(2)، دارای 219 تن سکنه.
(1) - Juzennecourt.
(2) - Chaumont.

ژوژ.

(اِ) خارپشت. (لغت نامهء اسدی در کلمهء خارپشت). خارپشت خُرد. جوجه تیغی. کوله. گوله. (برهان). رجوع به خارپشت شود.

ژوژک.

[ژَ] (اِ) در برخی از نسخ فرهنگ جهانگیری و بعض کتب لغت در معنی این کلمه آمده: بمعنی پرندهء سرخ فام که بقدر گنجشک است و آن را سرخاب نیز گویند. بنابراین ظاهراً ژوژک همان ژورک است. رجوع به ژورک شود. || هیئت باستانی کلمهء ژوژه. رجوع به ژوژه شود.

ژوژه.

[ژَ / ژِ] (اِ) ژوژ. کوله. خارپشت. (برهان). رجوع به ژوژ و کوله شود. ژوژه که هیئت باستانی آن ژوژک است در تفسیر پهلوی (زند) کتاب وندیداد دوژک است که به ژوژک گردانیده شده و مراد از آن اطلاقی است که مردم زشت گفتار (بدزبان) به ونگهاپر، سگ ترسو و بلندپوزه کرده اند. ژوژه یا «ژوژه خارپشت» که جانوری است دشمن مور و مار و ایرانیان کشتن آنها و همهء جانوران زیان بخش (خرفستران) را نیک میدانستند بسیار گرامی و ارجمند بوده است. در نامهء پهلوی بندهش در فصل 14 فقرهء 19 دَه جنس سگ برشمرده شده و در میان آنها از ژوژه نیز نام برده است و گوید آن را خارپشت خوانند. در فصل 19 همین نامه در فقرهء 29 آمده: ژوژه که خارپشت خوانند دشمن مور دانه کش است چنانکه گویند ژوژه در سوراخ مور که بشاشد هزار مور بکشد. در نامهء دیگر پهلوی بنام شایست نشایست فصل 1 فقرهء 31 و فصل 12 فقرهء 20 همین مطلب بندهش یاد شده است و نیز میگوید: و هرکه در سر راه خود ژوژه بیند باید برگیرد و به جائی برد که از آسیب برکنار باشد. (فرهنگ ایران باستان تألیف پورداود ص 213).

ژوست.

(اِخ)(1) (قدیس) نام یکی از شهدای اسپانیا در حدود قرن چهارم میلادی. ذکران او روز ششم اوت است.
(1) - Just (Saint).

ژوست.

(اِخ) نام خانوادهء حجاران بومی حوالی فلورانس. آنها پس از جنگهای ایتالیا به تورن آمدند. ژان و آنتوان ژوست مشهورترین افراد آنانند که مقبرهء لوئی دوازدهم را در سن-دنیس حجاری کردند. آنان را لِه بتی(1) نیز گویند.
(1) - Les Betti.

ژوستن.

[تَ] (اِخ) نام مورخ لاتینی در قرن دوم میلادی. زمان زندگانی این مورخ درست معلوم نیست و تصور میکنند که در زمان آنتونن ها(1) بخصوص آنتونن لوپیو (مقدس) زندگانی میکرده است (یعنی تقریباً بین 138 و 161 م.). با وجود این راجع به زمان او بعضی تا قرن چهارم میلادی. پائین می آیند. اسم او هم درست معلوم نیست ولی غالباً او را به زبان لاطین یوستی نوس می نامند. ژوستن در واقع مورخ مستقلی نیست. وی کتابهای تروگ پمپه (رجوع به این نام شود) را خلاصه کرده و چیزی از خود بر آن نیفزوده است. تروگ پمپه تاریخی در باب عالم نوشته بوده که 44 کتاب از آن گم شده است و فقط از خلاصه های ژوستن معلوم میشود که تروگ پمپه از ادوار گذشتهء کدام ملل یاد کرده است. بنابراین از فهرست ژوستن نه فقط بطور خلاصه به نوشته های تروگ پمپه پی می بریم بلکه درمی یابیم که مورخ مزبور از کدام یک از مورخین قدیم استفاده کرده است. باید دانست که نویسندگان قرون بعد دربارهء خلاصه کنندگان خوشبین نبوده اند زیرا عقیده داشتند که آنان پس از خلاصه کردن کتابها اصل کتب را معدوم میکردند. این تهمت را هم بعضی به ژوستن زده و گفته اند که وی اصل کتاب تروگ پمپه را در آتش انداخته و سوخته است. ولی چنین بنظر می آید که ژوستن چنین اتهامی را پیش بینی کرده بوده است زیرا در مقدمه و چند جای کتاب خود از تروگ پمپه و کتب او سخن میراند. مثلاً در مقدمه گوید: «چنانکه بعض رومیان تاریخ روم را به زبان یونانی نوشته اند تروگ پمپه میخواست که تاریخ یونان و سایر ملل را به زبان لاطین بنویسد... و من کتابهای او را گلچین کرده دستهء گلی ترتیب داده ام...». اختلافاتی که در نوشته های ژوستن و سایر مورخین راجع به وقایع زمان اسکندر دیده میشود از تروگ پمپه است و نیز این نکته که ژوستن افسانه ها را حقایقی دانسته نیز از مورخ مذکور ناشی شده است. کلیهء ترتیب نوشته های ژوستن و نقائص آن از کتب اصل است، از جمله اینکه بعض وقایع مهم را به سکوت گذرانیده و حال آنکه از مطالبی که چندان اهمیت نداشته مشروحاً سخن رانده است. اسلوب انشاء ژوستن را رویهمرفته بد نمیدانند و بعض جاها نیز عالی است، گرچه نمیتوان دانست که این طرز انشاء از خود اوست یا از تروگ پمپه اقتباس شده است. در خاتمه باید گفت که هرچند نوشته های ژوستن سواد مختصری است از کتب تروگ پمپه با وجود آن سواد مزبور با نقائصی که دارد سواد پردهء نقاشی بزرگی است. عدهء کتابهای ژوستن به عدهء کتابهای تروگ پمپه 44 کتاب است. و جایهای بسیاری از کتب او با تاریخ ایران قدیم ارتباط دارد. (ایران باستان ج1 ص87).
(1) - Antonins (هفت تن از قیاصرهء روم به این نام معروفند و زمان سلطنت ایشان از 96 تا 192 م. بوده است).

ژوستن.

[تَ] (اِخ) (قدیس) نام نویسندهء رسالهء دفاع از دین مسیحی. وی بسال 165 م. به شهادت رسید. ذکران او سیزدهم آوریل است.

ژوستن اول.

[تَ نِ اَوْ وَ] (اِخ) نام امپراطور روم شرقی از 518 تا 527 م. وی عموی ژوستی نین و اصلش از ایلیری(1) است.
(1) - Illyry.

ژوستن دوم.

[تَ نِ دُوْ وُ] (اِخ) نام امپراطور روم شرقی از 565 تا 578 م. برادرزاده و جانشین ژوستی نین.

ژوستن ماک کارتی.

[تَ] (اِخ)(1) نام یکی از مترجمین غزلیات حافظ.
(1) - Justin McCarthy.

ژوستین.

(اِخ) نام امپراطریس رومی زوجهء والنتین اول، متوفی بسال 388 م.

ژوستین.

(اِخ) نام قدیسه ای از مردم پارو. وی در زمان دیوکلسین بسال 304 م. به شهادت رسید. ذکران او بیست وششم سپتامبر است.

ژوستین.

(اِخ) نام قدیسه ای متولد در انطاکیه. وی در حدود سال 304 م. در نیکومدی(1) به شهادت رسید. ذکران او هفتم اُکتبر است.
(1) - Nicomedie.

ژوستی نیانوس.

(اِخ)(1) یا ژوستی نین. نام امپراطور روم شرقی متولد در 484 م. وی پس از استعفای ژوستی نوس از 527 تا 565 م. حکمرانی کرد و چندین بار در زمان سلطنت قباد و انوشیروان با دولت ایران بجنگید، لیکن با وجود داشتن سردار قابلی مانند بلیزاریوس هر بار شکست یافت (528 - 532 م.) و مبالغی به دولت ایران غرامت جنگ پرداخت. در افریقا نیز با واندالها جنگ کرد و ژلیمر شاه آنان را اسیر کرد. همچنین با استروگتهائی که ایطالیا را در تصرف داشتند به جنگ پرداخت و بر ایشان غالب آمد. و قسمتی از سواحل شرقی اسپانیول را نیز از ویزیگتها بگرفت. در زمان ژوستی نیانوس انتخاب کنسولها موقوف شد و قوانین قضائی روم ساده و مدوّن گشت. مجموعهء قوانینی که در زمان وی جمع آوری و تدوین شده به مجموعهء قوانین ژوستی نیانوس معروف است. ابنیهء عظیم و رفیعی در روم از جمله سنت سوفی در قسطنطنیه منسوب به اوست. (تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ص 481).
(1) - Justinianus.

ژوستی نین اول.

[نیَ نِ اَوْ وَ] (اِخ)رجوع به ژوستی نیانوس شود.

ژوستی نین دوم.

[نیَ نِ دُوْ وُ] (اِخ) نام امپراطور روم شرقی. وی در سال 685 م. به تخت نشست و در سال 695 به دست لئونس از سلطنت خلع و بسال 705 دوباره پادشاه شد و سرانجام در 711 م. به قتل رسید.

ژوسه.

[سِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت «هت-سائون» از ولایت وِسول، دارای راه آهن و قریب 2564 تن سکنه.
(1) - Jussey.

ژوسیو.

[یُ] (اِخ)(1) آنتوان دو. نام عالم گیاه شناس فرانسوی متولد در لیون بسال 1686 و متوفی بسال 1758 م.
(1) - Jussieu.

ژوسیو.

[یُ] (اِخ) برنارد. برادر عالم مزبور نیز از نبات شناسان معروف فرانسه است، متولد در لیون و متوفی در پاریس (1699-1777 م.).

ژوسیو.

[یُ] (اِخ) ژزف. برادر آنتوان دوژوسیو نیز از نبات شناسان فرانسه است، متولد در لیون به سال 1704 و متوفی به سال 1779 م.

ژوسیو.

[یُ] (اِخ) آنتوان لوران. برادرزادهء آنتوان دوژوسیو نیز از نبات شناسان معروف است، متولد در لیون بسال 1748 و متوفی بسال 1836 م.

ژوسیو.

[یُ] (اِخ) آدریان. پسر آنتوان دوژوسیو، متولد در پاریس بسال 1797 و متوفی بسال 1853 م.

ژوش.

(ص) تند و تیز و سخت و زودخشم بود :
کردمت بانگ ای مه سیمین
ژوش خواندم ترا که هستی ژوش.
رودکی (از لغت نامهء اوبهی).
زوش. رجوع به زوش شود.

ژوش.

(اِخ) زوش. سمعانی گوید: قریه ای از قراء بخاراست و گمان میکنم نزدیک نور باشد. (الانساب سمعانی ورق 281).

ژوشت.

(اِخ) نام رُستاقی از رساتیق سیستان. «و آن (با واو مجهول) شاید همان چشت باشد که از نواحی زرنگ است و در تاریخ هرات و حواشی بیهقی ضبط شده است و بلاذری در فتوح البلدان آن را زوشت ضبط کرده است و گوید: از کرکویه بسوی زرنج رفت و از هندمند عبور کرد و از وادی نوق گذشته به زوشت رفت بر سه میلی زرنج. (بلاذری چ قاهره ص401). اصطخری و یاقوت آن را نیاورده اند». (از حاشیهء تاریخ سیستان ص28).

ژوشی.

(ص نسبی) زوشی. منسوب به ژوش، از قراء بخارا. (سمعانی ورق 281).

ژوفری.

[رُ] (اِخ)(1) تئودور. نام فیلسوف فرانسوی متولد در پُنتت (دوب) بسال 1796 و متوفی در پاریس بسال 1842 م.
(1) - Jouffroy.

ژوفری دابانس.

[رُ] (اِخ)(1) کلود فرانسوا، مارکی دو. نام مخترع کشتی بخار متولد در رُش-سور-رُنیون (هُت-مارن) بسال 1751 و متوفی بسال 1832 م.
(1) - Jouffroy d'Abbans.

ژوفلورو.

[ژُفْ لُ رُ] (اِخ)(1) نام آکادمی تولوز موزّع جوائز اشعار در هر سال. این آکادمی را تروبادورها(2) در 1323 م. تأسیس کردند و آن را کلژ دُلاگِ سیانس(3) نامیدند و چون در آنجا به بهترین اشعاری که در لهجهء لانگ دک(4) یعنی لهجه های جنوبی فرانسه سروده میشد جوایزی از گلهای متنوع زرّین و سیمین داده میشد از اینرو بدانجا نام ژوفلورو دادند.
(1) - Jeux floraux.
(2) - Troubadours.
(3) - College de la gaie science.
(4) - Langue d'oc.

ژوکاست.

[ژُ] (اِخ)(1) نام زن لائیوس پادشاه تِب و مادر اُدیپ در اساطیر یونانی. وی پس از کشته شدن شوهر خود لائیوس به دست اُدیپ، ندانسته به زوجیت قاتل شوی خویش که در حقیقت پسر خودش و لائیوس بود درآمد.
(1) - Jocaste.

ژوکفسکی.

[کُ] (اِخ)(1) والنتین. نام خاورشناس معروف روسی از شاگردان ویکتور رُزن. وی در امر مدفن فردوسی تتبعاتی کرده و آن را در حوالی مشهد طوس تمیز داده و محلی که آرامگاه فعلی فردوسی آنجا بنا شده ظاهراً همانجاست که این مستشرق یافته است. (فرهنگ خاورشناسان ص190). وی را مقالهء بسیار نفیس بدیعی در ترجمهء حال عمر خیام است. (چهارمقالهء عروضی ص212). و هم تصنیفها (سرودها و اغانی) فارسی را بنام «تصنیفهای فارسی» گرد آورده و به روسی ترجمه کرده و در سن پطرزبورغ در سال 1902 م. بطبع رسانیده است. (ترجمهء تاریخ ادبیات فارسی براون ج4 ص147). کشف المحجوب هجویری را نیز تصحیح و طبع کرده است.
(1) - Jukovsky, Valentin.

ژوکفسکی.

[کُ] (اِخ)(1) واسیلی. نام شاعر روسی متولد در نزدیکی تولا بسال 1783 و متوفی در بادِن-بادن بسال 1852 م.
(1) - Joukovsky.

ژوگن.

[گُ] (اِخ)(1) نام کرسی کانتن در ایالت کُت-دو-نُر از شهرستان دینان، دارای 444 تن سکنه.
(1) - Jugon.

ژوگورتا.

(اِخ)(1) نام پادشاه نومیدی(2) و برادرزادهء می سیپا. متوفی به رُم. وی با رومیان به جنگ برخاست و مغلوب ماریوس شد (در حدود 154-105 ق.م.).
(1) - Jugurtha.
(2) - Numidie.

ژوگه.

[گِ] (اِخ) نام صاحب کتاب شاهنشاهی مقدونی و بسط آداب و رسوم یونانی در مشرق. (ایران باستان ج2 ص2159).

ژول.

(ص) پریشان و درهم. (جهانگیری). پریشان و درهم و آن را ژولیده گویند و ژولیدن مصدر آن است. (آنندراج). || (اِ) چین و شکنج و ناهمواری. (برهان).

ژول.

(فرانسوی، اِ)(1) واحد عمل الکتریکی است و آن عملی است که یک کولن با اختلاف سطح یک ولت انجام میدهد.
(1) - Joule.

ژول.

(اِخ)(1) جِیمز پرِسْکُت. نام فیزیک دان انگلیسی، متولد در سالفرد (1818-1889 م.).
(1) - Joule, James Prescott.

ژولاندن.

[دَ] (مص) پریشان کردن.

ژولانیدن.

[دَ] (مص) پریشان کردن.

ژول اول.

[لِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) (قدیس) پاپ مسیحی از 337 تا 352 م. ذکران وی دوازدهم آوریل است.
(1) - Jules I.

ژولپ.

[لِ] (اِ)(1) ژولپ از کلمهء عربی جُلاب (معرب از گلاب) گرفته شده که مخلوطی از عسل و آب بوده است. امروز این نام را به پوسیونهائی مرکب از شربت و آب مقطر و یا به پوسیون های صاف و شفافی که دارای صمغ باشد اطلاق میکنند. تمامی ژولپ ها از محصولات ماژیسترال هستند. معروفترین ژولپ ها که بعنوان حامل در پوسیونها بکار میروند عبارتند از: 1- ژولپ ساده: شربت ساده 30 گرم. آب بهارنارنج 20 گرم. آب مقطر 100 گرم. 2- ژولپ صمغ: گرد صمغ عربی 10 گرم. شربت ساده 30 گرم. آب بهارنارنج 10 گرم. آب مقطر 100 گرم. (درمانشناسی ج1).
(1) - Julep.

ژول دوم.

[لِ دُوْ وُ] (اِخ) ژولین دولا رُوِر.(1) پاپ مسیحی از 1503 تا 1513 م. متولد در حوالی ساون(2) بسال 1443 و متوفی در رم بسال 1513 م. وی قدرت سیاسی پاپها را در ایتالیا که از دست رفته بود از نو زنده کرد.
(1) - Julien de la Rovere.
(2) - Savone.

ژول سزار.

[سِ] (اِخ) رجوع به سزار شود.

ژول سوم.

[لِ سِوْ وُ] (اِخ) پاپ مسیحی از سال 1550 تا 1555 م.

ژولک.

[لَ] (اِ) نام پرنده ای است سرخ رنگ. رجوع به ژورک شود.

ژول گانتن.

[تَ] (اِخ) از خاورشناسان فرانسوی طابع تمام باب چهارم تاریخ گزیده در تاریخ سلاطین اسلامی ایران با اصل فارسی بضمیمهء ترجمهء فرانسوی در سال 1903 م. در پاریس. (ترجمهء ادبیات برون ج3 ص116).

ژول لابوم.

(اِخ)(1) خاورشناس معاصر، عالم به علوم و احکام اسلامی و باخبر از دقایق و رموز قرآن که فهرستی مفید برای قرآن کریم ترتیب داده و آیات قرآنی را بر حسب موضوعات مختلف تقسیم کرده و آن را در 18 فصل مبوب کرده است. وی این فهرست را به فرانسه نوشته و دانشمند معاصر مصری محمد فؤاد عبدالباقی آن را با اصل آیات از فرانسه به عربی گردانیده وتفصیل الاَیات نام داده است. فصول کتاب بدینگونه است: تاریخ. محمد. تبلیغ. بنی اسرائیل. توراة. نصاری. ماوراء طبیعت. توحید. قرآن. دین. عقاید. عبادات. شریعت و قوانین. نظام اجتماعی. علوم و فنون. تجارت. علم تهذیب اخلاق. موفقیت و فیروزی. و تحت هر فصلی فروعی قرار داده که شمارهء آنها به 350 فرع میرسد و تحت هر فرعی آیات نازلهء قرآنی و پهلوی هر آیه اسم سوره ای است که در آن آیهء مذکور نازل شده است.
(1) - Jules Labume.

ژول مهل.

[مُ] (اِخ) نام خاورشناس فرانسوی مترجم شاهنامهء فردوسی به زبان فرانسه و طابع آن از سال 1838 تا سال 1878 م. رجوع به موهل شود.

ژول ورن.

[وِ] (اِخ)(1) نام رمان نویس فرانسوی (1828-1905 م.).
(1) - Jules Verne.

ژولوس.

(اِخ)(1) نام سرسلسلهء خانوادهء ژول سزار (قیصر). (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ ص481).
(1) - Julus.

ژوله.

[لَ / لِ] (اِ) نام مرغی است که آن را چکاوک خوانند و به عربی قبره گویند. (برهان). چکاوک. قبره. ابوالملیح.

ژولی.

(اِخ) ژولیا. نام دختر ژول سزار و زن پمپه، متوفی بسال 54 ق.م. رجوع به ژولیا شود.

ژولی.

(اِخ)(1) نام دختر اگوست قیصر رُم، متولد بسال 39 ق.م. و متوفی بسال 14 م. وی شهره به زیبائی و هوسرانی است و متوالیاً به زوجیت مارسلوس و آگریپا و تیبر درآمده است.
(1) - Julie.

ژولی.

(اِخ) ژولیا لیویلا. نام جوانترین دختر آگریپین و ژرمانیکوس، متولد بسال 18 و متوفی بسال 43 م.

ژولی.

(اِخ) نام دختر آگریپا و ژولی دختر اگوست که فوقاً شرح زندگانیش گذشت. متولد بسال 18 ق.م. و متوفی بسال 28 م.

ژولی.

(اِخ) نام دختر امپراطور تیتوس و ماریکا فورنیلا. متولد در حدود سال 65 م. وی زوجهء فلاویوس سابینوس پسر کهتر وسپازیان(1) بود.
(1) - Vespasien.

ژولی.

(اِخ) نام یکی از قدیسات مسیحی. وی بسال 439 م. به شهادت رسید. ذکرانش در 22 مه است.

ژولیا.

(اِخ) ژولی. نام دختر قیصر (ژول سزار) و کورنلیا (رجوع به این دو اسم شود) و زن پمپه. وی چندی پدر و شوهر خویش را از مخالفت کردن با یکدیگر بازداشت. وفات بسال 55 ق.م. (تمدن قدیم فوستل دکولانژ ص 481).

ژولیا.

(اِخ) ادوار. نام ریاضی دان فرانسوی و عضو فرهنگستان علوم فرانسه. مولد سیدی-بل-آبه بسال 1893 م.

ژولیا.

(اِخ) (ژنس) نام خانوادهء معتبری از رومیان. ژول سزار منسوب بدان است.

ژولیا دمنا.

[دُ] (اِخ) نام امپراطریس رومی زن سِپتیم سِوِر و مادر کاراکالا. متولد به اِمز(1)از بلاد شام در حدود سال 158 و متوفی بسال 217 م.
(1) - emese.

ژولیا مامه آ.

[مِ] (اِخ) نام مادر آلکساندر سِوِر. این زن را به کیش مسیحی میلی وافر بود و در سال 235 م. با پسرش به قتل رسید.

ژولیا مزا.

[مِ] (اِخ) نام خواهر زن امپراطور سپتیم سِوِر. متولد در اِمِز و متوفی در حدود سال 225 م.

ژولیان.

(اِخ)(1) کامیل. نام مورخ فرانسوی مؤلف کتاب مهمی راجع به تاریخ سرزمین گل. مولد مارسی بسال 1859 و وفات بسال 1933 م.
(1) - Jullian.

ژولیانی.

(ص نسبی، اِ) نام تقویم ژولین که ژول سزار در سال 46 ق.م. آن را بر روی حساب سزیژن(1) بنا نهاد. سال ژولیانی 365 روز داشت (بجای 365 روز و یک ربع) و هر چهار سال یک بار سال را 366 روز حساب می کردند یعنی یک روز بعنوان کبیسه بدان می افزودند. این ترتیب تا اصلاح گریگوری که در سال 1582 م. انجام گرفت برجای بود.
(1) - Sosigene.

ژولیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی ژولیده. پریشانی. رجوع به پریشانی شود.

ژولیدن.

[دَ] (مص) تند و درهم شدن و آن را جولیدن گویند. (جهانگیری). درهم شدن و درهم رفتن و پریشان گردیدن. (برهان). مختلط و مشوش گشتن. آشفته شدن. کالیدن. درهم کشیدن. درهم و پریشان شدن عموماً و پریشان شدن موی خصوصاً. (رشیدی). کالیده و پریشان و پراکنده و وِژگال شدن موی. وِشکال شدن موی.(1)
(1) - Decheveler.

ژولیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) درخور ژولیدن.

ژولیده.

[دَ / دِ] (ن مف / نف) درهم رفته. درهم شده. آمیخته. به دست مالیده. پریشان. و این معنی را بیشتر در زلف و کاکل استعمال کنند. (برهان). خلاف خوارکرده (در موی). گوریده. آشفته. بهم شوریده. کالیده: جغبوت؛ سخت ژولیده (در موی). هدمل؛ بسیارموی ژولیده سر. هِدَبّْل؛ ژولیده موی که شانه نکند. شَعر مشعون؛ موی پراکندهء ژولیده. تَفَث؛ چرکین و ژولیده گردیدن موی. شعثان الرأس؛ ژولیده موی غبارآلوده سر. جُفول؛ پراکنده شدن موها و ژولیده گردیدن. (منتهی الارب) :
مانده گشتم ز پا و از دیده
شانه نو بود و موی ژولیده.سنائی.
تو نیز مه چهارده بنمای
بردار ز روی زلف ژولیده.سنائی.
نگارم دوش ژولیده درآمد
چو جان من بشولیده درآمد.عطار.
همی گفت ژولیده دستار و موی
کف دست شکرانه مالان به روی.(بوستان).

ژولیده بیان.

[دَ / دِ بَ] (ص مرکب) آنکه بیان و گفتار او درهم و مشوش باشد. (آنندراج).

ژولیده شدن.

[دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب)درهم و پریشان شدن. رجوع به ژولیدن شود.

ژولیده کردن.

[دَ / دِ کَ دَ] (مص مرکب)پراکنده کردن. پریشان کردن موی.

ژولیده موی.

[دَ / دِ] (ص مرکب)پریشان موی. آنکه موی و زلف آشفته و درهم دارد: اَشوع، اشعث؛ مرد ژولیده موی. شَعْثاء؛ زن ژولیده موی. (منتهی الارب). منتفش الشعر و منتفشة الشعر؛ ژولیده موی :
همی رفت ژولیده دستار و موی
کف دست شکرانه مالان به روی.سعدی.
-ژولیده موی شدن؛ پریشان موی شدن. زلف درهم شدن. شَعَث. (منتهی الارب).

ژولیس.

(اِخ)(1) خاورشناس اواخر قرن شانزدهم میلادی. وی در ادبیات عرب براعتی حاصل و قصیدهء لامیة العجم ابواسماعیل طغرائی را به زبان لاتین ترجمه کرد و در سال 1707 م. به طبع رسانید.
(1) - Julis.

ژولین.

[یَ] (اِخ) استانیسلاس. نام چین شناس فرانسوی. مولد اورلئان بسال 1799 و وفات در پاریس بسال 1873 م.

ژولین.

[یَ] (اِخ) پیر. نام حجار و مجسمه ساز فرانسوی حجّار مجسمهء لابنیوز(1) متولد در سن پولین (هُت لوآر) بسال 1731 و متوفی بسال 1804 م.
(1) - La Baigneuse.

ژولین.

[یَ] (اِخ) کنت. نام شخصیتی موهوم که گویند فرماندار آندالوزی بود. وی بر اثر حس کینه کشی در سال 711 م. مدخل اسپانیا را به روی مُرها(1) بگشود.
(1) - Maures.

ژولین.

[یَ] (اِخ) از قدیسین متولد به وین در دُفینه. وی بسال 304 م. در بریود(1) به شهادت رسید. کلیسای «سن ژولین لوپور» در پاریس بنام او و ذکرانش 28 اوت است.
(1) - Brioude.

ژولین.

[یَ] (اِخ) (قدیس) نام رئیس اسقفهای تُلد (طلیطله) از 680 تا 690 م. متولد و متوفی در همان شهر (620-690 م.). ذکران وی هشتم مارس است.

ژولین لاپستات.

[یَ پُ] (اِخ) نام امپراطور روم از 361 تا 363 م. متولد بسال 331 م. وی برادرزادهء کنستانتن بود و چون نخست در حجر مسیحیت تربیت شده و سپس از آن دین خارج گردیده بود می خواست بت پرستی را بار دیگر در روم برقرار سازد، از اینرو او را لاپُستات یعنی مارق و مرتد لقب دادند. وی در جنگی که با شاپور دوم ساسانی کرد در بین النهرین به قتل رسید.

ژولین لسپیتالیه.

[یَ لُ تا یِ] (اِخ) نام قدیسی مورد احترام مخصوصاً در اسپانیا و سیسیل (صقلیه). از او جز اساطیری در دست نیست. ذکران وی 29 ژانویه است.

ژولیوس لیپه.

[پِ] (اِخ)(1) از خاورشناسان هلندی که در آثار اسلامی تتبع کرده و تاریخ الحکماء قفطی را با مقدمه ای که به آن نوشته بسال 1903 م. در لیپزیک انتشار داده و نیز کتاب الفلک فرغانی و عجایب المقدور فی احوال تیمور ابن عربشاه را منتشر ساخته است.
(1) - Julius Lipper.

ژولیوس ها.

(اِخ)(1) نام اخلاف قیصر (ژول سزار). (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ ص 481).
(1) - Les Julius.

ژولیه.

[یِ] (اِخ)(1) شهری از پروس در ایالت رِنان. این شهر سابقاً کرسی دوک نشینی به همین نام بوده است و 8600 تن سکنه دارد.
(1) - Juliers.

ژومن.

[ژُ مُ] (اِخ)(1) نام دهستانی در بخش نُر از ولایت آوِسن(2) کنار رود سامبر، دارای راه آهن تا مرز بلژیک و 6642 تن سکنه.
(1) - Jeumont.
(2) - Avesnes.

ژومو.

[مُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت پوی-دو-دوم(2) از ولایت ایسوار(3) کنار آلیه(4)، دارای 824 تن سکنه.
(1) - Jumeaux.
(2) - Puy-de-Dome.
(3) - lssoire.
(4) - Allier.

ژومه.

[مِ] (اِخ)(1) نام بخشی از بلژیک به هِنو(2)، دارای 28000 تن سکنه. آنجا محل استخراج فلزات و کارخانه های شیشه سازی است.
(1) - Jumet.
(2) - Hainaut.

ژومیده.

[دَ / دِ] (ن مف) کشت و زراعت آب زده. (برهان). مزرعه و کشت زار آب داده شده.

ژومیژ.

[یِ] (اِخ)(1) نام دهستان سِنِ سفلی از ولایت روئن کنار سن، دارای 870 تن سکنه. بدانجا خرابه های دیری است که بسال 654 م. سن فیلبر یا فیلیبر بنا کرده است.
(1) - Jumieges.

ژومیلیاک لگراند.

[لُ] (اِخ)(1) نام بخش در دُردُنی(2) از ولایت نُنْتْرُن کنار ایسلنسانت، دارای 2464 تن سکنه.
(1) - Jumilhac-le-Grand.
(2) - Dordogne.

ژون.

(اِ) بت. صنم. (برهان). زون. رجوع به بت شود.

ژون.

(اِخ) نام سلسلهء بیست وسوم سلاطین چین. این سلسله مغول بوده اند و صد و نه سال سلطنت رانده اند.

ژون.

[ژُ وَ] (اِخ)(1) نام یکی از نجبای کشور گل. وی بسال 411 م. به امپراطوری و در سال 412 به قتل رسید.
(1) - Jovin.

ژونت.

(اِخ)(1) نام خاندان مشهوری از امپراطوران ونیزی در قرن شانزدهم میلادی. شعبهء دوّمی از آنان در فلورانس و شعبهء سوّمی در لیون بودند.
(1) - Junte (les).

ژونن.

[نَ] (اِخ)(1) نام شهری در کشور پرو واقع در سلسلهء کوههای آند و مشرق لیما، دارای 8000 تن سکنه.
(1) - Junin (Hounin).

ژونن.

[نَ] (اِخ)(1) نام شهری در جمهوری آرژانتین در ایالت مندزا، دارای 38000 تن سکنه.
(1) - Junin (Hounin).

ژونن.

[نُ] (اِخ)(1) نام یکی از الهه های بزرگ روم و بنا به اساطیر قدیم دختر ساتورن(2) و رِآ(3) و زن ژوپیتر. وی را ملکهء آسمان و الههء روشنی و زناشوئی می خواندند و از دیرباز با هرا(4) الههء یونانی یکی دانسته و بنام او معابدی بنا میکردند.
(1) - Junon.
(2) - Saturne.
(3) - Rhea.
(4) - Hera.

ژونن.

[نُ] (اِخ) نام سیاره ای تلسکوپی. این سیاره را در سال 1804 م. هاردینگ(1) کشف کرد و نام اساطیری ژونُن بدان داد.
(1) - Harding.

ژونو.

[نُ] (اِخ)(1) آندُش. دوک دابرانتس(2)ژنرال فرانسوی. مولد بوسی-لُ-گراند(3)(کت-دُر) بسال 1771 م. وی در نبرد ایتالیا آجودان ناپلئون اول بود و با هیئت اعزامی به مصر رفت و لیسبن را در 1807 بگرفت و سرانجام در سال 1813 خود را کشت.
(1) - Junot.
(2) - Duc D'Abrantes.
(3) - Bussy-le-Grand.

ژونی ویل.

(اِخ) نام مرکز بخش در ایالت آردن از ولایت رِتِل(1)، دارای 780 تن سکنه.
(1) - Rethel.

ژوودان.

[ژِ وُ] (اِخ)(1) نام سرزمینی است باستانی از فرانسه در ایالت لالُزِر(2) بین لامارگرید و لگوآل(3).
(1) - Gevaudan.
(2) - La Lozere.
(3) - L'Aigoual.

ژوونال.

[وِ] (اِخ)(1) نام شاعر هجاگوی لاتینی. مولد آکینوم در حدود سال 42 و وفات بسال 125 م.
(1) - Juvenal.

ژوونال دزورسن.

[وِ دِ سَ] (اِخ)(1)ژان. نام قاضی فرانسوی متولد در تروی(2)بسال 1360 م. وی بسال 1388 به منصب قضاوت بلدی پاریس رسید و در 1408 نیابت سلطنت ناحیهء ایزابو از باویر بدو محول شد. و در سال 1431 درگذشت.
(1) - Juvenal des Ursins.
(2) - Troyes.

ژوونال دزورسن.

[وِ دِ سَ] (اِخ) ژان دوم. نام پسر ژان مذکور در فوق. قاضی و اسقف و مورخ فرانسوی متولد به پاریس در سال 1388 و متوفی در سال 1473 م. او را تاریخی است در باب شارل ششم. وی در دادرسی ژاندارک نیز تجدید نظر کرده است.

ژوونال دزورسن.

[وِ دِ سَ] (اِخ) گیوم. نام برادر ژوونال دزورسن (ژان دوم). وی در روزگار لوئی یازدهم مهردار فرانسه بود و در پاریس تولد و وفات یافت (1400-1472 م.).

ژوونالیس.

[وِ] (اِخ) نام یکی از شعرای باستانی روم، متولد در حدود سال 42 و متوفی در حدود سال 125 م. این شاعر غالباً در اشعار خویش نقائص اخلاقی مردم روم و قبایح اعمال بزرگان آن سرزمین را تشریح کرده است. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ ص 481).

ژوونه.

[وِ نِ] (اِخ) ژان. نام نقاش تاریخ فرانسه. متولد در روئن و متوفی به پاریس (1644 یا 1647-1717 م.).

ژوویزی سورارژ.

[اُ] (اِخ)(1) نام دهستانی در «سِن-اِ-اواز» از شهرستان کربی(2)، دارای راه آهن و 8143 تن سکنه.
(1) - Juvisy-sur-Orge.
(2) - Corbeil.

ژووینیی.

[وینْ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت مانش از ولایت آورانش(2)، دارای 650 تن سکنه.
(1) - Juvigny.
(2) - Avranches.

ژووینیی سوزاندن.

[وینْ دِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت «اُرن» از ولایت آرژانتان، دارای راه آهن و 917 تن سکنه.
(1) - Juvigny-sous-Andaine.

ژوهیدن.

[دَ] (مص) چکیدن آب باشد از سقف خانه بسبب باران باریدن. (برهان). چکه کردن طاق از باران.

ژوی.

(اِخ)(1) ویکتور ژزف اتین. نام درام نویس فرانسوی. مولد ژوی-آن ژُزا و وفات به سن ژرمن آن لی (1764-1846 م.).
(1) - Jouy, Victor Joseph etienne, dit de.

ژویاک.

[ژوییا] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت کُرز(2) از ولایت بریو(3)، دارای 1833 تن سکنه.
(1) - Juillac.
(2) - Correze.
(3) - Brive.

ژوین.

[ژُ ویَ] (اِخ)(1) فلاویوس کلودیوس ژُویانوس. نام یکی از امپراطوران روم (از 363 تا 364 م.)، مولد پانونی در حدود سال 331 و متوفی در سال 364 م. وی را با شاپور دوم ساسانی عهدنامهء ننگینی است.
(1) - Jovien.

ژوینبل.

[ژویمْ بُ] (اِخ)(1) تئودور گیوم ژان. نام خاورشناسی از مردم هلند، متولد در رُتردام بسال 1802 و متوفی بسال 1861 م. وی علاوه بر فن شرق شناسی مردی مذهبی و عالمی روحانی و در لغت عرب بارع و در علوم اسلامی متتبّع بود و تعلیم و تدریس زبان عربی را در دانشگاه لیدن بعهده داشت و قصاید متنبّی و شعرای معاصر او را که از مدیحه سرایان سیف الدولهء حمدانی بودند با ترجمهء لاتینی انتشار داد و کتاب مراصدالاطلاع و معجم البلدان یاقوت را بسال 1859 م. در لیدن به طبع رسانید و کتاب «النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهرة» ابوالمحاسن تغری بردی و الخراج ابن آدم را طبع و دربارهء ابن سریح تتبع و هم در باب ابن قاسم عتیقی و کتاب المدونة تحقیق دارد. کتابی هم بنام هندلینگ(2) در اصول فقه نوشته و معلوماتی مختصر از آراء شایعه با تعلیقات تاریخی نگاشته که دائرة المعارف اسلام آن را جزء مصادر خود قرار داده است و نیز وی را رساله ای است بنام قواعد اسلامی که در آن قسمتی از عبادات و آداب مذهبی اسلامی را نگاشته و در موضوع حج تفصیل داده است.
(1) - Juynboolle.
(2) - Hand leing.

ژوینبل.

[ژویمْ بُ] (اِخ) ویلیام (1833 - 1887 م.). نام فرزند تئودور گیوم ژوینبل. وی کتاب التنبیه فقه شافعی ابواسحاق شیرازی را با ترجمهء لاتینی نشر داده و کتاب البلدان یعقوبی و رسالهء الجواز الدّینی منسوب به ابی لیث نصربن محمد سمرقندی را به طبع رسانیده است.

ژه.

[ژَ / ژِ] (پسوند) علامت تصغیر است مانند چه و «زه» در: نایژه، و دریاژه : هفتم دریاژه کاندر حد سروشنه است که از چهار رود پیوندد که از بتمان گشاید اندر میان کوههاست از او رودی بگشاید که آب سمرقند و بخارا و سغد از آنجاست مقدار چهار فرسنگ اندر چهار فرسنگ. (حدود العالم ص11).

ژه.

[ژَ] (اِخ) ظاهراً نام شکارگاه و جایگاهی بوده است در نزدیکی غزنین که بدانجای به نخجیر رفتندی : امیر گفت ما به شکار ژه خواهیم رفت و روزی بیست کار گیرد. (تاریخ بیهقی ص260). پس از نماز سوی ژه رفت به شکار با عدتی و آلتی تمام و خواجهء بزرگ و عارض و صاحب دیوان رسالت به غزنین ماندند. (تاریخ بیهقی ص260). امیر از شکار ژه به باغ صدهزار بازآمد. (تاریخ بیهقی ص 263). شانزدهم شعبان امیر رضی الله عنه به شکار ژه رفت و پیش یک هفته کسان رفته بودند فرازآوردن حشر را از بهر نخجیر و شکاری سخت نیکو رفت و امیر به باغ محمودی بازآمد. (تاریخ بیهقی ص418). پنجم شوال امیر به شکار ژه رفت با خاصگان لشکر و ندیمان و مطربان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص509).

ژهام ژان.

[ژُ] (اِخ) نام خاورشناس عربی دان. وی لغت نامه ای به زبان عربی و لاتین نوشته است.

ژهانسبورگ.

[ژُ نِ] (اِخ)(1) نام شهری در افریقای جنوبی، دارای 310000 تن سکنه.
(1) - Johannesburg.

ژهان سن.

[ژُ سِ] (اِخ)(1) نام یکی از خاورشناسان. وی ناشر قسمتی از آثار نویسندگان اسلامی است و کتاب «بغیة المستفید» ابن ربیع شیبانی را که در احوال بنی طاهر و غیره تألیف شده به چاپ رسانیده و این نسخه را با مقدمه و تعلیقات از نسخهء خطی ناقص کتابخانهء کپنهاگ به لاتین نقل کرده است.
(1) - Johansen.

ژهانو.

[ژُ نُ] (اِخ)(1) آلفرد. نام نقاش فرانسوی، متولد در اُفن باخ (هس) بسال 1800 و متوفی بسال 1837 م.
(1) - Johannot.

ژهانو.

[ژُ نُ] (اِخ)(1) تونی. برادر آلفرد، متولد در افن باخ. او نیز مصور بود (1803 - 1852 م.).
(1) - Johannot, Tony.

ژهو.

[ژِ] (اِخ)(1) نام پادشاهی از بنی اسرائیل از 864 تا 819 ق.م.
(1) - Jehu.

ژهو.

[ژِ] (اِخ)(1) (کمپانیی دو) نام گروهی از آدمکشان سلطنت طلب. اینان بعد از نُهم ترمیدور(2) از دستهء مخالف خود جمهوری خواهان با کمال شقاوت انتقام میکشیدند.
(1) - Jehu (Gompagnie de). .(27 ژوئیهء 1794)
(2) - Thermidor

ژه هو.

[ژِ] (اِخ) نام ایالتی از ایالات چین به مساحت صد و نود و سه هزار کیلومتر مربع، دارای سه ملیون و پنجاه و پنج هزار تن سکنه. کرسی آن چن ده است.

ژی.

(اِ)(1) آبگیر. آبدان. شَمَر. (لغت نامهء اسدی). جائی که آب در آن جمع شده باشد. (برهان). غفچی. کوژی. تالاب. غدیر. اوشال. ژیر. آژیر. شاید این کلمه صورت دیگری از کلمهء جوی باشد :
ای آنکه من از عشق تو اندر جگر خویش
آتشکده دارم صد و بر هر مژه ای ژی(2).
رودکی (از لغت نامهء اسدی).
می ستد باید بدین گه کاین زمین(3) همچون ستی
آب چون مهتاب و بر ماهی چو زندان گشته ژی.
ابوشکور.
بسی ژی در آن مرغزار و شکار
بیاسود خسرو در آن مرغزار.فردوسی.
رخ اعداش چو نی باد و سرش سبز چو سرو
سال عمرش بعدد باد فزون از الفی
ناصحش باد سرافراز چو در بستان سرو
حاسدش باد فرو گل شده چون نی در ژی.
سوزنی (از آنندراج).
در شبنم هوای درش قطره ای است چرخ
وز قطرهء سحاب کفش شبنمی است ژی.
سیف اسفرنگ (از جهانگیری).
(1) - در شعوری بفتح اول ضبط شده است.
(2) - ن ل: بر هر مژه صد ژی.
(3) - ن ل: زمی.

ژی.

(اِ) نام زاء سه نقطهء فارسی. رجوع به «ژ» شود.

ژی.

(اِ) صورتی از زی و جی، ریشهء زیستن و زندگی کردن. رجوع به زی و جی و زیستن شود.

ژی.

(اِخ) نام قریه ای است در اصفهان و در آنجا بنگ خوب حاصل میشود. (برهان).

ژیاکار.

(اِخ)(1) نام خاورشناس عربی دان انگلیسی، مترجم کتاب حیوة الحیوان دمیری به انگلیسی و طابع آن از 1906 تا 1908 م. در بمبئی.
(1) - Jyakar.

ژیان.

(ص) خشم آلود بود چون شیر و دد و دام و آنچه بدین ماند. (لغت نامهء اسدی). ددان تند را خوانند. سباع درندهء جنگی. خشم آلود بود چون دد و پیل و اژدها و مانند اینها. تند (در ددان). (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). خشمین. خشمگین. خشم آلود. خشم آلوده. خشمناک. تند و خشمناک و قهرآلود و درنده را گویند از انسان و هر یک از حیوانات دیگر از چرنده و پرنده و درنده که در ایشان صفت غضب و خشمناکی باشد. (برهان). خشمناک و تندخو و اطلاق این لفظ بر جمیع درندگان و طائر شکاری کنند و بعضی انسان را نیز داخل کرده اند. (غیاث).
(در صفت اژدها)، اژدهای ژیان :
تهمتن بپوشید ببر بیان
نشست از بر اژدهای ژیان.فردوسی.
(در صفت ببر)، ببر ژیان:
در این بیشه زین بیش مگذار گام
که ببر ژیان دارد اندر کنام.
اسدی (از دقائق الحقائق) (از شعوری).
(در صفت پلنگ)، پلنگ ژیان:
بسان پلنگ ژیان بد بع خوی
نکردی جز از جنگ هیچ آرزوی.فردوسی.
پلنگ ژیان گرچه باشد دلیر
نیارد شدن پیش چنگال شیر.فردوسی.
نباشد جز از راستی در میان
نباید بدن چون پلنگ ژیان.فردوسی.
از آن هرکه بستی یکی بر میان
نکردی پلنگ ژیانش زیان.
اسدی (گرشاسب نامه).
(در صفت پیل)، پیل ژیان:
ز پای اندرآمد نگون گشت طوس(1)
تو گفتی ز پیل ژیان یافت کوس.فردوسی.
بیفکند گوری چو پیل ژیان
جدا کرد از او چرم و پای و میان.فردوسی.
برآورد خرطوم پیل ژیان
بدان تا به رستم رساند زیان.فردوسی.
درآمد بکردار پیل ژیان
به بازو کمان و کمر بر میان.فردوسی.
زدم بر زمینش چو پیل ژیان
که او را همه خرد شد استخوان.فردوسی.
از این دو هنرمند پیل ژیان
بباید ببندد به مردی میان.فردوسی.
بیفکند پیل ژیان را به خاک
نه شرم آمدش زان سپهبد نه باک.فردوسی.
فکندی بدان گرز پیل ژیان
که جاوید بادی تو ای پهلوان.فردوسی.
تو گفتی دو پیلند هر دو ژیان
گشاده به کین دست و بسته میان(2).فردوسی.
چو پیل ژیان شاهزاده دو شاه
براندند هر دو ز قلب سپاه.فردوسی.
همی رفت بر سان شیر دمان
ابا لشکر گشن و پیل ژیان.فردوسی.
به بندی ببستش دو دست و میان
که نگشاید آن بند پیل ژیان.فردوسی.
که ساسان به پیل ژیان برنشست
گرفته یکی تیغ هندی به دست.فردوسی.
هزار پیل ژیان پیش کرد وز پس کرد
ولایتی چو بهشتی و باره ای چو بهار.
فرخی.
نیامد گزندی به گرد دلیر
همانگه ز پیل ژیان جست زیر.
اسدی (گرشاسب نامه).
(در صفت دیو):
جهانی نظاره بدیدار گرگ
چه گرگ، آن ژیان نرّه دیو سترگ.فردوسی.
(در صفت شیر): کویر؛ شیر ژیان. (لغت نامهء اسدی):
چو خسرو چنان دید با اندیان
چنین گفت کای نره شیر ژیان
بر آن پیل بر تیرباران کنید
کمان را چو ابر بهاران کنید.فردوسی.
ز بیشه دو شیر ژیان آوریم
همه تاج را در میان آوریم.فردوسی.
ببندیم شیر ژیان بر دو سوی
کسی را که شاهی کند آرزوی.فردوسی.
سیاوش بیامد کمر بر میان
سخن گفت با من چو شیر ژیان.فردوسی.
کنون نزد او جنگ شیر ژیان
همان است و نخجیر و آهو همان.فردوسی.
هنر نزد ایرانیان است و بس
ندارند شیر ژیان را بکس.فردوسی.
ببستند گردان رومی میان
بر آن جنگ یکسر چو شیر ژیان.فردوسی.
شهنشاه ایران چو تنها بماند
چو شیر ژیان سوی لشکر براند.فردوسی.
بدینسان بود فر و برز کیان
به نخجیر آهنگ شیر ژیان.فردوسی.
دو شیر ژیان پیش آن بیشه دید
کمان را بزه کرد و اندرکشید.فردوسی.
کنون سال چون پانصد اندرگذشت
سر و تاج ساسانیان سرد گشت
کنون تخت و دیهیم را روز ماست
سر و کار با بخت پیروز ماست
چو بینیم چهر تو [ چهر بهرام چوبینه ] و بخت تو
سپاه و کلاه تو و تخت تو
برآریم سر کار ساسانیان(3)
چو آهخته شیری(4) که گردد ژیان(5).فردوسی.
پس پشت شاه اندر ایرانیان
دلیران و هریک چو شیر ژیان.فردوسی.
بران تا از این هر دو شیر ژیان
کرا پیشتر خواهد آمد زیان.فردوسی.
شما هر دو بر سان شیر ژیان
به کینه ببندید یکسر میان.فردوسی.
دو شیر ژیان چون دمور و گروی
که بودند گردان پرخاشجوی.فردوسی.
برخنه درآورد یکسر سپاه
چو شیر ژیان رستم کینه خواه.فردوسی.
به کین سیاوش کمر بر میان
ببست و بیامد چو شیر ژیان.فردوسی.
به رزم ریزد، ریزد چه چیز، خون عدو
به صید گیرد، گیرد چه چیز، شیر ژیان.
فرخی.
از پشه عنا و الم پیل بزرگ است
وز مور فساد بچهء شیر ژیان است.
منوچهری.
بر آن چشمه کاسب من افشاند گرد
نیارد ژیان شیر از آن آب خورد.
اسدی (گرشاسب نامه).
چو شیر ژیان جست از افراز تخت
گرفتش گلوبند و بفشارد سخت.
اسدی (گرشاسب نامه).
این دهر باستیزه چو بستیزد
شیر ژیان به دام درآویزد.ناصرخسرو.
به انصاف او شاخ آهوبره
ز شیر ژیان برکند چنگ و ناب.سوزنی.
گوزنی بر ره شیر آشیان کرد
رسن در گردن شیر ژیان کرد.نظامی.
سگ کیست روباه نازورمند
که شیر ژیان را رساند گزند.نظامی.
یا دم الحیضی که از خرگوش ریخت
بر سر شیر ژیان خواهم فشاند.خاقانی.
زادهء طبع منند اینان که خصمان منند
آری آری گربه است از عطسهء شیر ژیان.
خاقانی (از جهانگیری).
در یک سر ناخن از دو دستش
صد شیر نر ژیان ببینم.خاقانی.
از صهیل اسب شیرآشوب او خرگوش وار
بس دم الحیضا که شیران ژیان افشانده اند.
خاقانی.
گر سواران خنگ توسن در کمند افکنده اند
من کمند افکنده و شیر ژیان آورده ام.
خاقانی.
مورچگان را چو بود اتفاق
شیر ژیان را بدرانند پوست.سعدی.
(در صفت عقاب)، عقاب ژیان:
همی تا نسوزد به آب اندر آذر
نگیرد عقاب ژیان را کبوتر
جهان گیر و کینه کش از بدسگالان
ملک باش و از نعمت ملک برخور.
عنصری.
(در صفت غُرم)، غُرم ژیان:
که با آهوئی گفت غُرم ژیان
که گر دشت گردد همه پرنیان
ز دامی که پای من آزاد گشت
نپویم بدین سو ترا باد دشت.فردوسی.
مرا گر بخواهی ز شاه جهان
چو غُرم ژیان با تو آیم دمان(6).فردوسی.
بیاورد فرزند را چون نوند
چو غُرم ژیان سوی کوه بلند.فردوسی.
(در صفت گرگ)، گرگ ژیان:
پس آنگه درآمد چو گرگ ژیان
زریر سپهبد جهان پهلوان.دقیقی.
(در صفت گور)، گور ژیان(7):
کسی را که بگرفت از ایشان میان
چو شیری که یازد به گور ژیان.فردوسی.
همی مژده دادش که جنگی پلنگ
ز گور ژیان کرد کوتاه چنگ.فردوسی.
بیامد هم اندر زمان اردوان
بدیدارِ افکنده گور ژیان.فردوسی.
نبد شیر درنده را خوابگاه(8)
نه گور ژیان یافت بر دشت راه.فردوسی.
گرفت او به تندی یکی را میان
چو شیری که یازد به گور ژیان.فردوسی.
یکی گور دید اندر آن مرغزار
کز آن خوب تر کس نبیند نگار
پس اندر همی راند بهرام نرم
بر او بارگی را نکرد ایچ گرم
در آن بیشه بد جای نخجیرگاه
به پیش اندر آمد یکی تنگ راه
ز تنگی چو گور ژیان برگذشت
پدید آمد آنجای باغی بدشت.فردوسی.
بودم ژیان گور(9) بدشت فساد و فسق
تازنده و مراغه گر و بارناپذیر.سوزنی.
جهد باد صبا بر کوهساران
چرد گور ژیان در مرغزاران.؟
(در صفت گوزن)، گوزن ژیان:
بدان ایزدی فر و جاه کیان
ز نخجیر گور و گوزن ژیان
جدا کرد گاو و خر و گوسفند
بورز آورید آنچه بد سودمند.فردوسی.
(در صفت مرغ)، مرغ ژیان:
چو مرغ ژیان [ سیمرغ ] باشد آموزگار
چنین کام دل خواهد از روزگار.فردوسی.
(در صفت هزبر)، هزبر ژیان:
برفت از پس شاه غسانیان
سرافراز طایر هزبر ژیان.فردوسی.
بکوشید و اندر میان آورید
خروش هزبر ژیان آورید.فردوسی.
شکیبا و با هوش و رای و خرد
هزبر ژیان را بدام آورد(10).فردوسی.
زمین پر ز جوش و هوا پرخروش
هزبر ژیان را بدرید گوش.فردوسی.
بیامد [ منوچهر ] کنون چون هزبر ژیان
بکین پدر تنگ بسته میان.فردوسی.
بدو گفت شاه ای هزبر ژیان
از این آزمایش ندارم زیان.فردوسی.
به گرشاسب گفت ای هزبر ژیان
چه گوئی بدین جنگ بندی میان.
اسدی (گرشاسب نامه).
(1) - ن ل: ز ناگه بروی اندر افتاد طوس.
(2) - ن ل: گشاده برو دست و بسته میان.
(3) - ن ل: برآرم بسر کار ساسانیان. بیازیم بدین کار...
(4) - شیر آهیخته بمعنی شیر رام است. (ولف).
(5) - شاهنامهء بروخیم ج 9 ص 2695.
(6) - ن ل: بندم میان.
(7) - در چند مثال این ترکیب ژیان بمعنی خشمناک نمی تواند باشد. شاید از مادهء زی و ژی و جی ریشهء زیستن و بمعنی زنده و سرزنده است؟
(8) - ن ل: جایگاه.
(9) - چنین است در نسخهء قدیم. در نسخهء تازه بجای «ژیان گور»، «دوان چو گور» آمده است.
(10) - ن ل: هژبر از بیابان بدام آورد.

ژیبرال تار.

(اِخ)(1) مصحف جبل الطارق. رجوع به جبل طارق شود.
(1) - Gibraltar.

ژیبن.

[بُ] (اِخ)(1) گیبن. ادوارد. نام مورّخ انگلیسی مؤلف «تاریخ انحطاط و سقوط امپراطوری روم». متولد در پوتنی بسال 1737 و متوفی در لندن بسال 1794 م. و نیز او را کتابی است دربارهء اساس سلطنت عثمانی.
(1) - Gibbon.

ژی تمیر.

[تُ] (اِخ)(1) نام شهری در شمال غربی اوکراین، دارای 77000 تن سکنه.
(1) - Jitomir.

ژیتیون.

[یُنْ] (اِخ)(1) یا «ماراتونیزی». نام بندری در یونان واقع در پِلوپونِز، دارای هفت هزار تن سکنه.
(1) - Gythion.

ژیر.

(اِ)(1) بمعنی آژیر است که آبگیر و تالاب و گوی باشد که آب باران و غیره در آن جمع شود. (برهان). حوض. ژی. آبدان. شَمَر. آبگیر. برکه. غدیر. اوشال.
(1) - etang.

ژیرار.

(اِخ)(1) ژان باتیست. او را در اصطلاح کلیسا لوپر گره گوار(2) گویند. نام عالم علم تعلیم و تربیت سویسی، متولد در فریبورگ بسال 1765 و متوفی بسال 1850 م.
(1) - Girard, Jean Baptiste.
(2) - Le Pere Gregoire.

ژیرار.

(اِخ) (فیلیپ دو) نام یکی از مخترعین فرانسوی، متولد در لورمارن (ولکوز). وی به دعوت الکساندر اول امپراطور روسیه به لهستان رفت و نزدیک شهر ورشو کارخانهء ریسندگی تأسیس کرد و مهندس نامی کارخانه های لهستان گردید (1775-1845 م.).

ژیرار.

(اِخ) لابه گابریل. نام دستوردانی از مردم فرانسه، متولد در مونت فراند (پوی-دو-دوم)(1) (1677-1748 م.).
(1) - Puy-de-Dome.

ژیرار داس وس.

[دُ اُ وُ] (اِخ) نام خاورشناسی طابع کتاب التنازع و التخاصم بین بنی امیة و بنی هاشم با مقدمه ای به زبان آلمانی بسال 1888 م. وی در تاریخ اسلامی مطالعهء بسیار کرده و زبان عربی را نیز فراگرفته بوده است.

ژیرار دکریمن.

[دُ مُ] (اِخ) نام دانشمندی دوستدار آثار اسلامی. وی در قرن هجدهم میلادی می زیسته و کتاب طب خلف بن عباس(1) را به لاتینی ترجمه کرده است.
(1) - خلف بن عباس ابوالقاسم زهراوی، طبیب بزرگ معروف قرن پنجم اسلامی که اروپائیان او را ابوکازس گفته اند و صاحب کتاب التصریف در طب است.

ژیراردن.

[دَ] (اِخ)(1) امیل دو. نام جریده نگار و سیاستمدار فرانسوی پسر الکساندر دوژیراردن، متولد و متوفی در پاریس (1806-1881 م.).
(1) - Girardin.

ژیراردن.

[دَ] (اِخ) دلفین گی مادام امیل دو. زن ژیراردن مذکور در فوق، از نویسندگان فرانسه، متولد در اِکْس لاشاپل و متوفی در پاریس (1804-1855 م.).

ژیراردن.

[دُ] (اِخ)(1) فرانسوا. نام حجار و مجسمه ساز فرانسوی، متولد در ترُی و متوفی در پاریس (1628-1715 م.).
(1) - Girardon.

ژیردانو.

[یُ نُ] (اِخ)(1) لوکا. نام نقاش ایطالیائی از اهالی ناپل. و او را ایل فاپرستو(2)نامند. مولد و وفاتش به ناپل بود (1632-1705 م.).
(1) - Giordano, Luca.
(2) - Il Fa presto.

ژیردلن.

[رُ دُ لِ] (اِخ)(1) لوئی گاسپار آمِدِه. نام قاضی و سیاستمدار فرانسوی، دارای عنوان پر دفرانس، متولد در ژکس (1781-1847 م.).
(1) - Girod de l'Ain.

ژیرده تری یوزن.

[رُ دِ تْری / تِ یُ زُ](اِخ)(1) رجوع به ژیرده دروسی شود.
(1) - Girodet-Trioson.

ژیرده دروسی.

[رُ دِ دُ] (اِخ)(1) نام نقاش فرانسوی، متولد به مونتارژی(2) و متوفی به پاریس (1767-1824 م.). وی در پرده ای دعوت بقراط طبیب یونانی را به ایران از جانب اردشیر درازدست پادشاه هخامنشی تصویر کرده است. این تصویر نشان می دهد که فرستادهء اردشیر مالی برای بقراط آورده است و وی آن را رد می کند. این پردهء نقاشی اکنون در شعبهء طب دارالعلوم پاریس است. (ایران باستان ج2 ص945).
(1) - Girodet de Roussy.
(2) - Montargis.

ژیرژه.

[ژِ] (اِخ)(1) نام شهری در مصر علیا کنار نیل نزدیک شهر قدیم آبیدُس، دارای 19900 تن سکنه.
(1) - Girgeh.

ژیرل دوویویه.

[رُ وی ویِ] (اِخ)(1)شارل پیر. نام عالم و دستورزبان دان فرانسوی، متولد در پاریس بسال 1765 و متوفی بسال 1832 م. او را کتابی است بنام دستور دستورهای زبان.
(1) - Girault-Duvivier.

ژیرمانیی.

[رُ مانْ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در خطهء بِلفُر کنار رود ساور، دارای 3734 تن سکنه و راه آهن و کارخانهء پنبه ریسی.
(1) - Giromagny.

ژیرند.

[رُ] (اِخ) نامی که به رود گارن پس از پیوستن به رود دُردُنی دهند.

ژیرند.

[رُ] (اِخ) نام ایالتی به فرانسه. این ایالت اساساً از سرزمین گوین(1) تشکیل شده و دارای چهار شهرستان و پنجاه بخش و 554 دهستان و 852768 تن سکنه و کرسی آن شهر بُردو است.
(1) - Guyenne.

ژیرندن.

[رُ دَ] (اِخ)(1) نام حزب سیاسی مشهور در انقلاب 1789 فرانسه.بریسوتن(2)نیز گویند.
(1) - Girondins.
(2) - Brissotins.

ژیره.

[رَ / رِ] (اِ)(1) زیره. زیره است که به عربی کمون خوانند و بهترین آن کرمانی باشد. (برهان). بلغت یونانی زیره را سنبوت گویند. (برهان). کمون، معرب خامون کرمانی و فارسی و شامی و نبطی بود. (منتهی الارب). زیرهء سیاه و زیرهء سبز از اقسام زیره است.
(1) - Cumin sauvage.

ژیره.

[رِ] (اِخ) نام دیهی از ناحیهء شاپور فارس به عهد باستانی. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان ص 63).

ژیری.

(اِخ)(1) آرتور. نام محقق فرانسوی، متولد در تره وو(2) مؤلف کتابی در سیاست (1848-1899 م.).
(1) - Giry, Arthur.
(2) - Trevoux.

ژیزدره.

[رَ] (اِخ)(1) نهری از آبراهه های رود «اوکه» واقع در ایالت کالوگای روسیه که از دوازده کیلومتری شمالی قصبهء همنام خویش سرچشمه گیرد و نخست بجانب جنوب و سپس بسوی شمال شرقی جریان یابد و به رود اوکه ریزد. وسعت حوضهء این رود 8729 کیلومتر مربع است و رودهای رژته ویتب و سرته بدو پیوندد و قابل سیر سفائن نیست. تنها در بعض قسمتهای آن قایق رانی ممکن است.
(1) - Jizdra.

ژیزدره.

[رَ] (اِخ) نام شهری در روسیهء مرکزی (در قلمرو کالوگا) همنام رودی از آب راهه های رود اوکه، دارای 12000 تن سکنه.

ژیزر.

[زُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در اور(2) از شهرستان آندِلی کنار رود لِپت، دارای راه آهن و 5868 تن سکنه.
(1) - Gisors.
(2) - Eure.

ژیزل.

[زِ] (اِخ) نام دختر شارل لوسمپل. مولد حدود سال 908 م.

ژیزن.

[زِ] (اِخ)(1) پیر. نام نقاش فلاماندی. مولد آنورس (1836-1900 م.).
(1) - Gyzen. Gysen.

ژیزه.

[زِ] (اِخ)(1) (در تداول مصریان: جیزه). نام شهری در مصر به جنوب قاهره کنار نیل و نزدیک اهرام بزرگ و خرابه های مِمفیس، دارای 16500 تن سکنه.
(1) - Gizeh.

ژیژ.

(ص، اِ) مردار. (جهانگیری). پلشت. نجس. (برهان). لاش. چرکین. در صحاح الفرس ژیژ و ریژ آمده و ناچار یکی تصحیف دیگری است. صاحب فرهنگ رشیدی آرد: ژیژ، ژیژا، ژاوژا، ژأوژا (هر چهار لغت) مرادف جیز و جیژ است یعنی خارپشت.

ژیژاووس.

(اِخ)(1) نام خاورشناس عربی دان ایتالیائی. مؤلف چهار مجلد لغت عربی و لاتین است و آن را در میلان به طبع رسانیده است.
(1) - Jijavous.

ژی ژیس.

(اِخ) نام زنی که به دستور پروشات مادر اردشیر دوم استاتیرا زوجهء او را مسموم کرد. شرح آن واقعه چنین است: پروشات که از دیرگاهی قصد کشتن استاتیرا زن اردشیر را داشت بالاخره به دسایس و حیل نیت خود را اجرا کرد. او زنی در خدمت خود داشت ژی ژیس نام که مورد اعتماد تام ملکه و بر وی بسیار مسلط بود و همین زن بقول «دی نُن» آلت اجرای خیال فاسد پروشات گردید. شرح قضیه موافق نوشته های «دی نن» و کتزیاس و پلوتارک (زندگانی اردشیر فصل 21) با جزئی اختلاف چنین است: هر دو ملکه از چندی قبل آشتی کرده و ظاهراً نشان می دادند که منازعات و سوءظن های دیرینه را فراموش کرده اند ولی باطناً از یکدیگر بیمناک بودند و غذا را از یک ظرف و از همان خوراک می خوردند. بعد پلوتارک گوید: در پارس مرغی هست که فضله ندارد و روده هایش پر از چربی است بنابراین تصور می کنند که غذای این مرغ از باد و شبنم است. این مرغ را رین تاسیس نامند، ولی کتزیاس این مرغ را رین داوس نامیده چنین گوید: پروشات در سر میز یکی از این مرغها را برداشته با کاردی که یک طرف آن را مسموم کرده بود به دو نیم تقسیم کرد، نیمی را که مسموم نشده بود خود برداشت و نیم مسموم را به استاتیرا داد. دی نُن گوید ملان تاس نامی مرغ را بریده قسمت مسموم را به استاتیرا داد. بهرحال از درد شدید و تشنج هائی که بعد برای ملکه حاصل شد او یقین کرد که مسموم گشته است و بفاصلهء چند ساعت درگذشت. شاه هم سوءظن نسبت به پروشات حاصل کرد، زیرا درجهء کینه و شقاوت او را خوب می دانست و برای اینکه در این باب حقیقت مطلب را بداند فرمود تمام خدمه و صاحب منصبان مادرش را توقیف و زجر کنند، ولی پروشات ژی ژیس را مدتها در منزل خود نگاه داشت و امتناع ورزید از اینکه او را به شاه تسلیم دارد، بالاخره این زن روزی اجازه گرفت به خانه اش برود و قراولان شاهی او را گرفتند و موافق قوانین پارسی که برای زهردهندگان مقرر است با زجر بکشتند، یعنی سرش را روی سنگ پهنی گذارده با سنگی دیگر چندان کوبیدند تا خرد شد و صورتش مسطح گردید. چنین است عقیدهء دی نن، ولی کتزیاس گوید که ژی ژیس آلت اجرای قصد پروشات نبود و فقط بر خلاف میل خود از قضیه اطلاع داشت. (ایران باستان ج2 ص1096).

ژیسکن.

[کُ] (اِخ)(1) نام سردار کارتاژی. وی بسال 241 ق.م. هنگام شورش و طغیان سربازان مزدور به قتل رسید.
(1) - Giscon.

ژیغ ژیغ.

(ق مرکب) مبدل ژیگ ژیگ است که بمعنی قطره قطره باشد. (غیاث). || (اِ صوت) اسم صوت بمعنی صدای باز شدن در :
صد دریچهء در سوی مرگ لدیغ
می کند اندر گشادن ژیغ ژیغ.مولوی.

ژیک.

(اِ) قطرهء باران. (برهان). قطره باشد و در بعض فرهنگها بجای یای تحتانی نون مرقوم است. (جهانگیری) (رشیدی). ژنگ. || بمعنی خارپشت هم آمده است لیکن اشاره به حرکتش نشده. (برهان).

ژیکاسه.

[سَ / سِ] (اِ) خارپشت. (رشیدی). رجوع به ریکاسه و ژکاسه و ژکاشه شود.

ژیکلر.

[لُ] (فرانسوی، اِ)(1) کلمه ای است فرانسوی از اصطلاحات هواپیمائی. بجای آن در فرهنگستان ایران لغت «سوخت پاش» وضع شده و آن آلتی است که بنزین را در موتور هواپیما پراکنده کند تا بتواند با هوا مخلوط شود.
(1) - Gicleur.

ژیگ.

(اِ) ژیغ. قطره.
-ژیگ ژیگ؛ ژیغ ژیغ. قطره قطره. (غیاث).

ژیگس.

[گِ] (اِخ)(1) نام نیزه دار سادیارتس آخرین پادشاه لیدی از سلسلهء هرقلی ها. وی عاشق زن پادشاه شد و او را بکشت و بجایش نشست و دولت لیدی را نیرو بخشید، مخصوصاً سواره نظامی تشکیل کرد که در تمام مشرق زمین معروف بود. پس از آن چون دید که قوی است بعض مستعمرات یونانی را در آسیای صغیر تابع کرد و با برخی دیگر قراردادهائی بست. هرودوت داستان عشق ژیگس و زن پادشاه را چنین روایت کرده است (کتاب اول بند 8 - 12): کاندولا آخرین پادشاه سلسلهء هرقلی ها زنی داشت که از حیث جمال بی نظیر بود و پادشاه بسیار او را دوست می داشت. کاندولا نیزه داری داشت موسوم به ژیگس که بسیار مورد اعتماد او بود. روزی پادشاه به او گفت من هرچه از زیبائی زن خود تعریف میکنم می بینم که تو باور نمی کنی، این است که می خواهم تو او را در خوابگاه وقتی که رختهای خود را کنده و می خواهد بخوابد ببینی. نیزه دار استیحاش کرد ولی کاندولا چندان اصرار ورزید تا سرانجام قرار شد پادشاه او را در خوابگاه مخفی بدارد و او ملکه را برهنه ببیند. بعد چنین کرد و زن دریافت که این قضیه بی دخالت شوهرش ممکن نبوده است روی دهد و برای کشیدن انتقام چنین افتضاحی از شوهر خود، روز دیگر نیزه دار را خواست و به او گفت از دو راه یکی را باید انتخاب کنی، یا پادشاه را کشته ملک او و مرا به دست آری یا به امر من کشته شوی. ژیگس پس از اینکه دید ملکه در عزم خود راسخ است شق اول را قبول کرد و در پشت همان در پنهان شد و شبانه پادشاه را در خواب بکشت. بعد ملکه را گرفت و به تخت نشست و بانی سلسلهء مِرمِنادها گردید. معلوم است که هردوت قضیه را بشکل داستان شنیده و ضبط کرده است، اصل قضیه چنین بوده: ژیگس زن کاندولا را جلب کرده است، بعد پادشاه را کشته و به تخت او نشسته. (از ایران باستان ج1 ص195).
(1) - Gyges.

ژیگس.

[گِ] (اِخ)(1) نام پدر میرسوس سردار پارسی بعهد داریوش بزرگ. (ایران باستان ج1 ص651).
(1) - Gyges.

ژیگو.

(اِخ)(1) ژان. نام نقاش وقایع تاریخی و مصور فرانسوی. مولد بزانسون و وفات در پاریس (1806 - 1894 م.).
(1) - Gigoux.

ژیگولت.

[گُ لِ] (فرانسوی، ص، اِ)(1)تأنیث ژیگولو. زنِ خودآرا که پیوسته در لهو و لعب و مجالس رقص وقت بگذراند.
(1) - Gigolette.

ژیگولو.

[گُ لُ] (فرانسوی، ص، اِ)(1) مرد خودآرا که پیوسته در لهو و لعب و مجالس رقص وقت بگذراند.
(1) - Gigolo.

ژیل.

(اِخ)(1) ل. ا. گوسه دُگین. نام کاریکاتوریست فرانسوی. مولد پاریس و وفات در شارانتون (1840 - 1885 م.). او را آندره نیز نامند.
(1) - Gill, L. A. Gosset de Guines.

ژیلا.

(اِخ) نام رودی در اتازونی که در نووومکزیک و آریزونا جریان دارد و به رود کلرادو پیوندد.

ژیلبر.

[بِ] (اِخ)(1) (قدیس) نام راهبی متولد در اُوِرنی(2) در حدود سال 1060 و متوفی بسال 1152 م. وی در جنگهای صلیبی همراه لوئی هفتم بود. ذکران او هفتم ژوئن است.
(1) - Gilbert.
(2) - Auvergne.

ژیلبر.

[بِ] (اِخ) نیکلا ژزف لورن. نام شاعر فکاهی فرانسوی. مولد فن تنی-لو-شاتو (وُژ)(1). وی در هتل دیو(2) (پاریس) بر اثر سقوط از اسب درگذشت (1751-1780 م.). قطعات وداعیهء او از زندگی مشهور است.
(1) - Fontenoy-le-Chateau (Vosges).
(2) - L'Hotel-Dieu.

ژیلبر ا الیس.

[بِ اِ اِ] (اِخ)(1) (جزائر...) نام مجمع الجزایر کوچکی در پلینزی(2) ازآنِ انگلستان، دارای 30000 تن سکنه. محصول عمدهء آن فسفات و نارگیل است.
(1) - Gilbert et Ellice.
(2) - Polynesie.

ژیلد.

(اِخ)(1) نام شرکتی است تعاونی که در قرون وسطی از بین اصناف و کارگران و تجار یا صناع تشکیل یافت.
(1) - Gildes. Ghildes. Guildes.

ژیلداس.

(اِخ) (قدیس) بنیانگذار صومعهء سن ژیلداس در مُربیهان. وفات بسال 565 م. ذکران وی 29 ژانویه است.

ژیلدن.

[دِ] (اِخ) هوگو. نام منجم سوئدی. مولد هلسینگ فر (1841-1896 م.).

ژیله.

[لِ] (اِخ)(1) کلود کازیمیر. عالم گیاه شناس فرانسوی. مولد دُرمان(2) و وفات در آلنس (1806-1896 م.).
(1) - Gillet.
(2) - Dormans.

ژیله.

[لِ] (اِخ)(1) لوئی. نام عالم تاریخ صنایع از مردم فرانسه و عضو آکادمی فرانسه. مولد پاریس بسال 1876.
(1) - Gillet.

ژیلیپ.

(اِخ)(1) نام سردار اسپارتی در اواخر قرن پنجم قبل از میلاد. وی برابر شهر سیراکوز بر دو سردار آتنی بنام نیسیاس و دموستن ظفر یافت و سپاه آنان را منهزم ساخت (413 ق.م.) و پس از تسخیر شهر آتن بفرمان لیزاندر مأمور حمل غنائم جنگ به اسپارت شد ولی به اتهام اختلاس قسمتی از آن اموال ناگزیر به جلای وطن گردید.
(1) - Gylippe.

ژیلیکوه.

(اِخ) نام کوهی در مشرق ناحیهء سرحدی ایران که از شمال به جنوب ممتد است. ارتفاع آن از 1664 تا 2976 متر تغییر می کند و به زمستان بیشتر قلّه های آن را برف پوشد. (از جغرافیای طبیعی کیهان ص 56).

ژیمن.

[مُ] (اِخ)(1) نام شعبه ای از رود گارُن در فرانسه بطول 133 کیلومتر.
(1) - Gimone.

ژیمن.

[مُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت ژرس(2) از ولایت اُش، کنار رود ژیمن، دارای راه آهن و 2218 تن سکنه.
(1) - Gimone.
(2) - Gers.

ژیمناستیک.

(فرانسوی، اِ)(1) ورزش بدنی با اسبابهای مختلف از قبیل پارالل و بارفیکس و دارحلقه و غیره.
(1) - Gymnastique.

ژیمنس.

[مِ نِ] (اِخ)(1) نام کاردینال و سیاستمدار اسپانیولی اسقف شهر تُلِد (طلیطله). مولد ترلاگونا(2) (1436 - 1517 م.). وی با آنکه سیاستمداری عظیم بود بزرگترین مفتش عقاید و از قاضیان خونخوار محکمهء محنت عقاید مذهبی اسپانیا بشمار میرفت.
Jimenes. .
(1) - Ximenes
(2) - Torrelaguna.

ژین.

[یَ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در لواره از ولایت مونتارژی واقع در کنار رود لوار، دارای 8257 تن سکنه.
(1) - Gien.

ژینسنه.

[سُ نِ] (اِخ)(1) آرماند. نام وکیلی از وکلای مجلس کنوانسیون از دستهء ژیروندن(2). مولد بردو. وی در پاریس به دار آویخته شد (1758-1793 م.).
(1) - Gensonne, Armand.
(2) - Girondin.

ژینیاک.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت «هِرُل» از ولایت مُنت پلیه، دارای راه آهن و 2587 تن سکنه.
(1) - Gignac.

ژیور.

[ژی وُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت «رُن» از ولایت لیون، کنار رود رُن، دارای 14687 تن سکنه.
(1) - Givors.

ژیوری.

[وْ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت «سائون-اِ-لوآر»(2) از ولایت شالن سورسائون، دارای راه آهن و 1946 تن سکنه. محصول عمدهء آن شراب است.
(1) - Givry.
(2) - Saone-et-Loire.

ژیوه.

[ژی وَ / وِ] (اِ)(1) جیوه. سیماب. معرب آن زیبق و بعربی فَرّار گویند. (برهان).
(1) - Vif-argent.

ژیهلاوا.

(اِخ)(1) نام شهری به چکسلواکی در «مُراوی»، دارای 32000 تن سکنه.
.(املای آلمانی)
(1) - Jihlava. Iglau

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».