لغتنامه دهخدا

مشخصات کتاب

سطح توصیف :پرونده
عنوان:ادبیات ـ لغت‌نامه دهخدا[سند]
منشا:سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
تاریخ /دوره ایجاد:۱۳۴۱ ـ ۱۳۴۲.
مشخصات ظاهری:۱۶۰ برگ.
دامنه و محتوا:مکاتبات سازمان برنامه و بودجه درمورد کمک به سازمان لغت‌نامه دهخدا ، تامین اعتبار بابت تدوین و چاپ و انتشار شش مجله از لغت‌نامه دهخدا ، صورت حق تالیف مولفان.
توصیفگر:دانشگاه تهران
سازمان برنامه و بودجه
توصیفگر:اجتماع
ادبیات
قرارداد ها
حق‌التالیف
طرح‌های توسعه
اعتبارات
شماره دستیابی: ۲۲۰/۱۷۶۹۰

حرف ش

ش.

(حرف) حرف شانزدهم از الفبای فارسی و سیزدهم از حروف هجای عرب و بیست و یکم از حروف ابجد و در حساب ترتیبی نمایندهء عدد شانزده است و به حساب جُمَّل آن را به سیصد دارند. نام آن در فارسی و عربی شین است. در تهجی عبرانی که اصل تهجّی عربی است نام این حرف شین است که در آن زبان بمعنی دندان است و حرف مذکور بشکل دندان هم هست. (از فرهنگ نظام). و آن را شین منقوطه و معجمه و قرشت نیز نامند. در تجوید از حروف ملفوظی زائدالسکون، مجزوم، شمسیه، زمانیّه، مهموسه، شجریّه، رخوه، منفتحه، منخفضه، مصمته و غیر علّه بشمار میرود و اهل جفر آن را از حروف ظلمانیه یا خَلق و جزو قسم ادنی از این نوع و هم از حروف ترابیّه یا ارضیّه خوانند.(1) و از حروف غیر منفصله است و با حرف سین متشابه و متزاوج باشد در نوشتن و علامت اختصاری است برای شمال.
ابدالها:
در فارسی بر حسب لهجه های گوناگون و قواعد ابدال به ت، ج، چ، خ، ر، ژ، س، غ، ک، گ، ل، ه، بدل شود یا از آنها بدل آید:
گاه به «ت» بدل شود:
بخش = بخت (بخت و بخش بمعنی حصّه و نصیب). (آنندراج).
رخش = رخت. (رخت با اول مفتوح به ثانی زده، اسب را نامند). مولانا نظامی راست :
گره بر دوال کمر کرد سخت
به جنگ دوالی روان کرد رخت.
(فرهنگ جهانگیری).
u گاه به «ج» بدل شود:
پخش = پخج. (لغت نامه ذیل پخج).
جخش = جخج (جخج تخمه باشد که در گلو آید و خرک نیز گویند). (لغت فرس). جخش چیزی است که بگردن اهل فرغانه و ختلان بر آید چون بادنجانی و درد نکند. لبیبی گوید :
آن جخش ز گردنش بیاویخته گویی
خیکی است پر از باد بیاویخته از بار.
(لغت فرس).
جخج و جخش با اول مفتوح به ثانی زده... نام علتی است که از بادنجان بزرگتر شود و از زیر گلوی مردم آویزان شود. (فرهنگ جهانگیری).
شا = جا، بمعنی مکان. (لغت نامه ذیل جا و شا).
شِپِش = سِپِج.
و به جیم تازی (بدل شود) چون: سرآغوش = سرآغوج (گیسوپوش زنان). (آنندراج). رجوع به فرهنگ جهانگیری ذیل سراغج و سراغوج شود.
غرشستان = غرجستان. یاقوت آرد: غرجستان غالباً به صورت غرشستان و غرستان نوشته میشود و اغلب با غورستان که ناحیه ای در خاور غرجستان است اشتباه میگردد. (سرزمینهای خلافت شرقی ص442).
کاش = کاج.
کاشکی = کاجکی :
که ای کاجکی دیده بودی مرا
که یزدان رخ او نمودی مرا.
(شاهنامه چ بروخیم ج 1 ص 95 بیت 614).
کاج... بمعنی کاشکی بود خواجه حافظ شیرازی راست :
چرا شکست دهی جان من ز سنگدلی
دلی ضعیف که هست او ز نازکی چو زجاج
فتاد در دل حافظ هوای چون تو شهی
کمینه بندهء خاک در تو بودی کاج.
(فرهنگ جهانگیری).
کشکول = کجکول، خجکول. با اول مفتوح به ثانی زده و کاف مضموم و واو معروف گدا را نامند و کاسهء خجکول کاسهء گدا را نامند و آن را کجکول و کشکول نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری).
کنکاش = کنگاج،(2) کنگاج و کنگاش. با اول مکسور و به ثانی زده و کاف عجمی مشورت باشد. حکیم نزاری قهستانی نظم نموده:
در این مصالحه کنگاش رفت با اصحاب
بجمع گفتند القصه سوی خانه گرای.
هم او گوید :
خسروا طرفه قصه ای دارم
که به سمع رضا کنی اصغاش
گرچه رخصت نمیدهد عقلم
هرچه با او بود کنی کنگاش
لیک چون فکر میکنم درهم
میشوم همچو طرهء جماش.
(فرهنگ جهانگیری).
u گاه به «چ» بدل شود:
پاشان = پاچان.
پاشیدن = پاچیدن.
گلاب پاش = گلاب پاچ. پاچان به معنی پاشان و پاشیدن بود. حکیم ناصرخسرو راست :
طاعت ارکان ببین مرچرخ و انجم را بطبع
تا بطاعت چرخ و انجم شان همی پاچان کنند.
پاچیدن مصدر آن است. (فرهنگ جهانگیری).
پخش = پخچ. رجوع کنید به لغت نامه، پخش بمعنی پخچ که مرقوم شد. حکیم فردوسی راست :
بسوی طلایه برانگیخت رخش
بگرزی سواری همی کرد پخش.
(فرهنگ جهانگیری).
پخچ با اول مفتوح بثانی زده پهن را گویند و آن را پخش نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری).
پوشال = پوچال. رجوع کنید به لغت نامه.
شبان = چوپان.
شپش = سپچ.
شلتوک = چلتوک.
کریش = کریچ.
کریشک = کریچک. رجوع کنید به فرهنگ نظام.
نیشو = نیسو.
نَیشه = نَیچه. نَیشه (مبدل نیچه) نی خورد (خرد) که شبانان نوازند، خاقانی گوید :
زآن نی که از آن نیشه کنی ناید جلاب.
و له :
با ساز باربد چه کنی نَیشهء شبان.
(فرهنگ نظام).
به رسم شبانان از او نیشه ساخت
نخستش بزد زخم و آنگه نواخت.نظامی.
لخشه = لخچه. رجوع کنید به لغت نامه. لاخشه = لاکچه. رجوع کنید به لغت نامه. لوش = لوچ. لوش، کژدهان باشد. طیّان گوید :
زن چو این بشنید شد(3) خاموش بود
کفشگر کانا و مردی لوش بود.(لغت فرس).
لوچ احول بود. خطیری گوید :
آن تویی کور و تویی لوچ و تویی کوچ و بلوچ
و آن تویی گول و تویی دول و تویی بابت لنگ.
(لغت فرس).
هیش = هیچ با اول مکسور و یای مجهول بمعنی هیچ آمده. زنده پیل احمد جام نوّرالله مرقده نظم نموده :
هر که آمد هر که آید بگذرد
این جهان محنت سرائی بیش نیست
دیگران رفتند و ما هم میرویم
کیست کو را منزلی در پیش نیست
احمد جامی ترا پندی دهد
آخرت را باش دنیا هیش نیست.
(فرهنگ جهانگیری).
u گاه به «خ» بدل شود:
افراشتن = افراختن. فراختن بمعنی بلند کردن و آن را افراختن نیز گویند حکیم سوزنی فرماید :
ای افتخار من بتو ای افتخار من
وز تو فراخته ست مرا فخر و فر مرا.
(فرهنگ جهانگیری).
فراشتن با اول مفتوح بمعنی بلند کردن بود و آن را افراشتن نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری).
سارشک = سارخک. سارخک و سارشک با راء مفتوح به خاء زده در لغت اول و در ثانی بسین منقوطهء زده پشه باشد. شیخ فریدالدین عطار نظم نموده :
به پیش آفتاب نام بردار
چه سارخک و چه پیل آید پدیدار
نئی خود پیل اگر خود پیل گیری
چو نمرودی به سارخکی بمیری.
اثیرالدین اخسیکتی گفته :
سارشک پیل را بسنان برزمین زند
لیکن نه مرد پنجه و بازوی صرصر است.
(فرهنگ جهانگیری).
سارشکدار = سارخکدار. سارخکدار و سارشکدار نام درختی است که آن را اغال پشه و کژم پشه دار و سده و لامشکر و ناژبن و دردار و پشه خانه و پشه غال و کنجک نیز خوانند و به تازی شجرة البق نامند. (فرهنگ جهانگیری).
فراشا = فراخه.
فراشیدن = فراخیدن. مو بر بدن برخاستن است. (فرهنگ جهانگیری). فراشا... حالتی را گویند که آدمی را پیش از بهم رسیدن تب واقع میشود، و آن خمیازه و بهم کشیده شدن پوست بدن و راست شدن موی بر اندام باشد و آن حالت را به عربی قشعریره خوانند. فراشیدن. بمعنی لرزیدن و خود را بهم کشیدن در ابتدای تب باشد و آن را فراشا و به عربی قشعریره خوانند. (برهان قاطع). فراخه لرزه و لرزش و رعشه و ارتعاش و هول و وحشت و ترس. (ناظم الاطباء).
و گاه بدل به «ر» شود:
انباشتن، انباریدن: انبار... بمعنی پر و مملو آمده است، ظهیرالدین فاریابی راست :
به یک سخن دهن آز را فروبندی
به یک سخا شکم آز را بینباری.
(فرهنگ جهانگیری).
انگاشتن = انگاردن، انگاریدن، انگاردن. انگاریدن، انگاشتن با اول مفتوح بثانی زده و کاف عجمی، پنداشتن و تصور نمودن و گمان بردن باشد مولوی گفته :
زشت باید دید انگارید خوب
زهر باید خورد انگارید قند.
(فرهنگ جهانگیری).
کاشتن = کاریدن. کاریدن... کاشتن و زراعت کردن و عمل کردن و کار کردن و واره کردن. (ناظم الاطباء).
گزاشتن = گزاردن، گزاریدن :
به استاد گفت این شکار من است
گزاریدن خواب کار من است.
(شاهنامه چ بروخیم ج8 بیت 1011).
گذاشتن = گذاردن، گذاریدن. گشتن، گردیدن. گماشتن، گماریدن. گماریدن، در اصل بمعنی گماشتن کسی است به کاری و وادار کردن او بدان کار، اما در ادبیات مجازاً بمعنی نشان دادن چیزی است بصیغهء متعدی و گاه نمایش داده شدن چیزی است بصیغهء لازم و درین کتاب [ جهانگشای جوینی ] این هر دو وجه مجاز آمده است. مثال اول: غنچه بهار دهان از زفان (ظ زفان ازدهان) بگمارید. (جهانگشای جوینی ج 2 ص 29). مثال دوم: اول نوبهار و هنگام گماریدن ازهار. (جهانگشای جوینی ج 2 ص 136). (سبک شناسی چ 1 ج 3 ص 85). نبشتن، نوشتن، نوردیدن. نگاشتن، نگاریدن. نگاریدن... نگاشتن و نقش کردن و کشیدن صورت و خط و رنگارنگ کردن و رسم کردن و نوشتن. (ناظم الاطباء).
گاه بدل به «ز» شود:
افراشتن = افرازیدن. افرازیدن... بلند ساختن و افراختن و آراستن و زیب دادن و خوش کردن. (ناظم الاطباء).
دریوش = دریوز و دریوزه بمعنی درویزه است که مرقوم شد. حکیم سوزنی فرماید :
کنون ای قلتبان زان در بدین در
همی رو چون گدایان تو به دریوز.
مولانا عبدالرحمن جامی نظم نمود :
ای خدا کمترین گدای توام
چشم بر خوان کبریای توام
میرسم بر در که هر روزه
شی ء لله زنان به دریوزه.
دریوش درویش را گویند. حکیم سوزنی فرماید. بیت :
ای بخلق بشر بخُلق سروش
مهتری جود ورز و دانش کوش
به توانگر دلی و کف جواد
نخوهی ماند درجهان دریوش.
(فرهنگ جهانگیری).
دندان آپریش = دندان آپریز.
دندان آفریش = دندان آفریز.
دندان پریش = دندان پریز.
دندان فریش = دندان فریز.
دندان آپریز = دندان اپریش.
دندان افریز = دندان افریش. دندان کاو، دندان پریز، این نامهای خلال است. (فرهنگ جهانگیری).
روشن = روزن : و رسول علیه الصلوة والسلام گفته است دل چهار است، اول دلی پاک روشن که در وی چراغی افروخته بود و آن دل مؤمن است. (مصباح الهدایة ص 99). و از روشنِ قلب روشن نظارهء مناظر دلگشای عالم مشهود گردیده. (درهء نادره ص 6 چ تهران).
شُفت = زفت. رجوع کنید به حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل شُفت با اول مفتوح... فربه و گنده باشد. (فرهنگ جهانگیری).
شنگله = زنگله. شنگله با اول مفتوح بثانی زده و کاف عجمی مفتوح دو معنی دارد اول خوشهء خرما را گویند. حکیم ناصرخسرو فرماید :
درخت خرما صد خشک خار داد درشت(4)
اگر دو شنگله خرمای خوب تر دارد.
دویم ریشه بود که بر سر دستار و هر دو سر معجر و امثال آن بدوزند. (فرهنگ جهانگیری). شنگله... مطلق خوشه را گویند اعم از خوشهء خرما و انگور و گندم و جوو بمعنی ریشه باشد از ابریشم و غیره که بر سر دستار و روپاک و امثال آن دوزند. (برهان قاطع). زنگله... خوشهء کوچکی را گویند از انگور که جزو خوشهء بزرگ باشد. (برهان قاطع).
لخشه = لغزه.
لخشیدن = لغزیدن. رجوع کنید به لغت نامه.
مریش = مریز :
مرا خود دلی دردمند است ریش
تو نیزم نمک بر جراحت مریش.
(بوستان چ فروغی ص111).
u گاه به «ژ» بدل شود :
باشگونه = باژگونه.
باشگونگی = باژگونگی: باشگونه باز گردانیده باشد و به تازی مقلوب بود. خسروی گوید :
فغان ز بخت من و کار باشگونه جهان
ترا نبایم و تو مر مرا چرا بایی.
شهید گفت :
ای کار تو ز کار زمانه نمونه تر
او باشگونه و تو از او باشگونه تر.
(لغت فرس).
باشگونه با شین منقوطه موقوف و کاف عجمی و واو معروف بمعنی باژگونه بود. عبدالواسع جبلی راست :
گشته است با شگونه همه رسمهای خلق
زین عالم نبهرهء گردون بی وفا.
(فرهنگ جهانگیری).
باشگونگی باژگونگی باشد. کمال اسماعیل راست :
زین باشگونگی که ترا رسم و عادت است
خود را چو باشگونه کنی رسم اولیاست.
(فرهنگ جهانگیری).
خاکشی = خاکژی: خاکشی... بمعنی خاکشو است که بزرالخمخم باشد و علف آن را به شتر دهند. (برهان قاطع). خاکژی... تخمی باشد که آن را با کافور در چشم کنند و در عربی بزرالخمخم و بزر الجنه خوانند. (برهان قاطع).
دُش = دژ.
دش خدای = دُژخدای.
گاه بدل به «س» شود:
بُست = پُشت: پُشت نام قریه ای هم هست از ولایت بادغیس در خراسان. (برهان قاطع). مراد بست است. رک: بُست. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
خروش = خروس. خروش برآوردن. خروشیدن. خروس (= خرَئوس) واژهء اوستائی خرئوس در فارسی خروس شده، مرغی که از برای خروشیدن و بانگ زدن چنین نامیده شده است. برگشتن سین اوستا بشین در فارسی مثال بسیار دارد چون سرسک در فارسی سرشک. اَرَسک در فارسی رشک. سکنَد در فارسی شکستن وجز آن. (یادداشت های پنج گاتها بقلم پورداود صص 377 - 378).
خشو = خسو. جغرافی نویسان قدیم رونیز را بصورت رونیج (یاروینج) نوشته اند و دور نیست که همان خسویا کسوی امروز باشد. حمدالله مستوفی گوید کرم و رونیز دو شهرند که هوای گرم و آب فراوان دارند. بگفتهء مقدسی ولایت خسو (یا خشو) از طرف مشرق وسعت و امتداد زیادی داشته است... حمدالله مستوفی خسو را از توابع دارابجرد شمرده است. (سرزمینهای خلافت شرقی ص312).
ریکاشه = ریکاسه. ریکاشه خارپشت بود. عنصری گوید :
نتوان ساخت از کدو گوداب(5)
نه ز ریکاشه جامهء سنجاب.
هم عنصری گوید:
گُسی کرد نتوان ز زهر انگبین
نسازد ز ریکاشه کس پوستین.(لغت فرس).
«س ون»(6) (در حاشیه): ریکاسه خارپشت بود. (حاشیهء لغت فرس). ریکاسه با اول مکسور و یای مجهول خارپشت را گویند. (فرهنگ جهانگیری). جهانگیری این لفظ را ریکاسه (با سین مهمله) ضبط کرده و رشیدی ریکاشه (باشین معجمه) (فرهنگ نظام).
سالوش = شالوس، سالوس (چالوس) : و به همین فاصله در سمت باختر ناتل شهر سالوس یا شالوس واقع بود. (سرزمینهای خلافت شرقی ص 398) نام این شهر به صورت سالوش هم ضبط گردیده. (ایضاً ص398).
شاتل = ساتل. ساتل بر وزن قاتل، دارویی است مانند کمای خشک شده و به شیرازی روشنک خوانند. و با شین نقطه دار هم آمده است و معرب آن ساطل است. (برهان قاطع).
شارک = سارک. شارک [ در چ(7): سارک ]مرغی است خوش آواز و کوچک، زینبی گوید :
الا تا درآیند طوطی و شارک
الا تا سرایند قمری و ساری.(لغت فرس).
شارک نام جانوری است مشهور که آن را شار نیز گویند حکیم اسدی گفته :
پراکنده با مشک دم سنگخوار
خروشان بهم شارک و کبکسار.
امیرخسرو راست:
اگر شاهین زبون گردد ز شارک
کله گلمرغ را زیبد به تارک.
(فرهنگ جهانگیری).
سارک با رای مفتوح نام جانوری است سیاه رنگ که نقطه های سفید دارد و خوش آواز بود و آن را سار نیز گویند. زراتشت بهرام گفته :
خروشان بر سر کهسار سارک
که بادا جشن نوروزی مبارک.
(فرهنگ جهانگیری).
... و به سین مهمله (بدل شود)... شارک و سارک بفتح رای مهمله نام جانوری است که در هندوستان بهم میرسد و سارج به جیم تازی مبدل و سار مخفف آن است. بهرام راست :
خروشان بر سر کهسار سارک
که بادا جشن نوروزی مبارک.
(آنندراج).
شارو = سارو. سارو... با واو مجهول نام جانوری است سیاه رنگ که در هندوستان پیدا شود و مانند طوطی سخن گوید وشار و شارک نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). شاره = شار،
ساره = ساری: ساره با رای مفتوح... نوعی از فوطه و میزر باشد که از ملک هندوستان آورند و آن را در آن ملک بیشتر زنان لباس سازند و ساری خوانند حکیم اسدی راست :
فصول سال همه خادمند از آنکه بوقت
لباس آرد و هر یک تو را بدیع نگار
سپید ساره زمستان دو رنگ حله تموز
حریر زرد خزان دیبه لطیف بهار.
حکیم ناصرخسرو فرماید :
تن همان خاک گران سیه است ارچند
ساره زربفت کنی کرته و شلوارش.
(فرهنگ جهانگیری).
شاره با رای مفتوح - دو معنی دارد:
اول دستار اهل هند باشد و آن را به هندی چیره گویند. حکیم فردوسی راست :
ز سر شارهء هندوی برگرفت
برهنه شد و دست بر سر گرفت.
هم او گوید:
ز گفتار او ماند شنگل شگفت
ز سر شارهء هندوی بر گرفت.
دویم چادری باشد رنگین که بغایت تنک و نازک بود و زنان بیشتر از آن لباس سازند و کرته فانوس هم کنند و آن را شار نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری).
شاماخچه = شاماکچه، ساماخچه، ساماکچه: شاماخچه و شاماکچه همان ساماخچه است که در فصل سین از همین باب مرقوم شد. (فرهنگ جهانگیری). ساماخچه و ساماکچه در لغت اول با خای موقوف و در ثانی باکاف و در هر دو لغت با جیم عجمی مفتوح و اخفای ها سینه بند زنان است. (فرهنگ جهانگیری).
شاماکی = ساماکی. شاماکی... سینه بند زنان باشد. (برهان قاطع).
شبورغان = سبورغان. شبرقان که اشبورقان و اشبرقان و شبورقان و شبورغان و سبورغان هم نوشته اند هنوز باقی است و در قرن سوم هجری یک بار مرکز و کرسی ولایت جوزجان واقع گردید. (سرزمینهای خلافت شرقی ص 452).
شِپش = سِپج، سِپش، سِبش. سپچ،
شفل = سفل
سپل = شفل با اول و ثانی مفتوح ناخن شتر باشد. (فرهنگ جهانگیری). شغل بفتح اول بروزن کفل ناخن شتران بارکش را گویند. سپل بفتح اول و ثانی بروزن اجل، سم شتر و ناخن فیل را گویند. (برهان قاطع).
شتاغ = ستاغ. شتاغ با اول مکسور هر زن و هر ماده حیوان باشد که شیر بسیار دهد. (فرهنگ جهانگیری). ستاغ با اول مکسور... در بعضی از فرهنگها بمعنی شتران شیرده نیز نوشته اند. (فرهنگ جهانگیری).
شتاک = ستاک، ستاخ. سِتاک شاخ نو باشد که از بن ریاحین بر آید و درخت تازه بود و نازک :
آسمان خیمه زد از بیرم و دیبای کبود
میخ آن خیمه ستاک سمن و نسترنا.
منوچهری (دیوان ص 1).(8)
کسائی گوید (در نسخهء سعید نفیسی که فقط مصراع آخر را دارد آن را به اسم شاکر بخاری ضبط کرده):
سوسن لطیف و شیرین چون خوشه های سیمین
شاخ و ستاک نسرین چون برج ثور و جوزا.
(لغت فرس).
شتاگ... شاخ تازه و نازک باشد که از بیخ و بن درخت و از شاخ درخت سرزند و بیرون آید. (برهان قاطع). ستاک... هر شاخهء نو رستهء تازه و نازک را گویند که از بیخ درخت بجهد عموماً. (برهان قاطع). ستاخ با اول مکسور شاخ درخت نوچه را گویند که بس نازک و لطیف رسته باشد. سیف اسفرنگی راست :
ستاخ درختانش نفس معین
هوای گلستانش جان مصوّر.
(فرهنگ جهانگیری).
شجام = سجام.
شجائیده = شجائیدن، شجائیده،
شجیدن = سجائیده، سجائیدن، سجائیده، سجیدن
شجد = سجد.
شجن = سجن.
شجام سرمای سخت بود. دقیقی گفت :
سپاهی که نوروز گرد آورید
همه نیست کردش ز ناگه شجام.
(لغت فرس).
شجد سرمای سخت باشد، اگر کسی را سرمایی بزند گویند شجیده باشد. دقیقی گفت :
صورت خشمت ار ز هیبت خویش
ذره ای را بخاک بنماید
خاک دریا شود بسوزد آب
بفسرد آفتاب و بشجاید.(لغت فرس).
شجام، شجد، شجن با اول و ثانی مفتوح سرمای سخت باشد. استاد دقیقی گفته :
سپاهی که نوروز گرد آورید
همه نیست کردش بنا گه شجام.
و شجائیده کسی را گویند و چیزی را که به سبب سرمای سخت از حال خود گشته باشد. هم استاد دقیقی گوید :
صورت خشمت ار ز هیبت خویش
ذره ای را به دهر بنماید.
خاک دریا شود بسوزد آب
بفسرد نار و برق بشجاید.
و بعضی از صاحب فرهنگان به سین نیز مرقوم ساخته اند. (فرهنگ جهانگیری). سجام سرمای سخت را گویند. و با سین نقطه دار هم آمده. (برهان قاطع). سجانیدن... بمعنی سرد کردن چیزهای گرم باشد. (برهان قاطع). سجانیده... کسی را یا چیزی را گویند که بسبب سرمای سخت از حال خود گشته باشد. (برهان قاطع). سجد... سرمای سخت را گویند، و به این معنی با شین نقطه دار هم آمده است. (برهان قاطع).
شُخ = سَخ، شخ با اول مضموم مخفف شوخ است بمعنی چرک. (فرهنگ جهانگیری). شخ بضم اول مخفف شوخ است که بمعنی چرک بدن و جامه باشد. (برهان قاطع). سخ بفتح اول بمعنی شوخ است که چرک بدن و جامه باشد و به عربی وسخ گویند:(9) (برهان قاطع).
شَخش = سخش. شخش کهنه بود چون پوستین و غیر اینها. ابوالعباس گوید :
بپنج مرد یکی شخش پوستین بَرتان
بپنج کودک نیمی گلیم پوشد نی.
(لغت فرس).
شخش با اول مفتوح بثانی زده... جامه و پوستین و امثال آن را گویند که کهنه بود. شمس فخری :
بجایی رسیده ست حال عدوش
که پیشش به از شرب مصری است شخش.
(فرهنگ جهانگیری).
سخش به فتح اول... کهنه پوستین و کهنه جامه و کهنه کلاه و امثال اینها را گویند، و به این معنی با شین نقطه دار هم آمده است. (برهان قاطع).
شدکیس = سدکیش، سد کیس. سد کیس قوس قزح باشد. بوالمؤید گفت :
میغ مانندهء پنبه ست و ورا باد نداف
هست سد کیس درونه که بدو پنبه زنند.
(فرهنگ اسدی).
شدکیس به فتح اول... قوس قزح را گویند و آن را کمان رستم نیز خوانند. (برهان قاطع). سدکیس... قوس قزح را گویند، و حرف آخر نقطه دار هم آمده است که سدکیش باشد. (برهان قاطع).
شما = سما. در زبان فارسی... بیشتر حرف ش را به س بدل کنند مانند شما و سما و شار و سار. (ناظم الاطباء).
شنج = سنج. شنج سرین مردم و چهار پای بوده. منجیک گفت :
پیری و درازی و خشک شنجی
گویی بگه آلوده لتره غنجی.(لغت فرس).
شنج و سنج بالفتح کفل و سرین. ناصرخسرو گفته :
اندیشه کن از بنده امروز که بندت
پیش تو بپایست و تو بنشسته بشنجی.
(آنندراج در ابدال ش به س).
شنیز = سنیز، سینیز : سینیز شهری است بر کران دریا با نعمت بسیار و هوای درست و همه جامهای سینیزی از آنجا برند. (حدود العالم). بعد از مهروبان و در مشرق آن در کنار خلیج، سنیز یا شنیز واقع است که بقایای آن در محل بندر دیلم کنونی است. (سرزمینهای خلافت شرقی ص 295). شوشتر = سوستر :اما کرسی دوم خوزستان که اعراب آن را تستر و ایرانیان شوستر یا شوشتر می گفتند بر خلاف اهواز شهری خوش نام بود. (سرزمینهای خلافت شرقی ص 252).
شهار = سهار. استوارترین دژ دودمان قارن که از دورهء ساسانیان در تصرف آنان بود فرم (فریم) نام داشت و آبادترین شهر آنها شهر سهار یا شهار بود و مسجد جامع منحصر بفرد آن ناحیه در این شهر جای داشت. (سرزمینهای خلافت شرقی ص 398).
شیرجان = سیرجان : سیرجان شهری است میان کرمان و فارس. (معجم البلدان). شیرجان و من آن را جز سیرجان نمی پندارم که قصبهء کرمان است و اگر جز آن باشد امر آن بر من روشن نیست. عمرانی گفته است شیرجان موضعی است و زیاده بر این چیزی نیاورده و شیر در زبان فارسی بدو معنی است لبن الحلیب و اسد. (معجم البلدان). سیرگان قصبهء کرمان است و مستقر پادشاست و شهری بزرگ است و جای بازرگانان ست و آبشان از کاریز است و آب روستاهای ایشان از چاههاست و جایی کم درخت است. (حدود العالم). سیرجان کرسی اسلامی قدیم کرمان، در زمان ساسانیان نیز شهر عمدهء آن ایالت بود و جغرافی نویسان عرب آن را السیرجان و الشیرجان (با «ال» تعریف) نوشته اند. (سرزمینهای خلافت شرقی ص322).
شیم = سیم: شیم ماهی بود سپید و برود جیحون بسیار بود و نیز گویند نام رودی است. معروفی گوید :
می بر آن ساعدش از ساتگنی سایه فکند
گفتی از لاله پشیزستی بر ماهی شیم.
(لغت فرس).
سیم...و نام ماهیی هم هست درم دار که ماهی شیم هم میگویند با شین نقطه دار. (برهان قاطع).
فراشترو = فراشتروک، فراشتک، فراشتوک، فراستوک، پرستوک پرستو: فراستوک پرستوک باشد. زرین کتاب گوید :
ای قحبه چه یازی بدف ز دوک
مسرای چنین چون فراستوک.(لغت فرس).
فراشتک... بمعنی فراشتروک است که پرستوک و خطاف باشد و آن را فراشتوک هم می گویند. (برهان قاطع). فراشترو... بمعنی پرستوک است و آن پرنده ای باشد که بیشتر در سقفهای خانها آشیان کند و به عربی خطاف گویند. (برهان قاطع).
فراشیون = فراسیون. فراسیون... گندنای کوهی باشد. (برهان قاطع). فراشیون... گیاهی است که آن را... به فارسی گندنای کوهی گویند. (برهان قاطع). فراسیون، فراشیون، فارسیون. (دزی ج 2 ص 236): ... فراسیون نقل از یونانی prasionاست. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
فرشته = فرسته. فرسته رسول بود. فردوسی گوید :
فرسته چو از پیش ایوان رسید
زمین بوسه داد آفرین گسترید.
دقیقی گوید :
ای خسروی که نزد همه خسروان دهر
بر نام و نامهء تو نوا و فرسته شد.
(لغت فرس).
رجوع به حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل فرسته شود.
کریشک، کریشنگ = گریسنگ. کریشنک ... مغاک و گو را گویند. گَریسنگ... بمعنی مغاک و گو باشد. کریشک... به معنی مغاک و گودال هم بنظر آمده است. (برهان قاطع).
کس = کش. این محل ظاهراً در ایام فتوحات اولیهء مسلمین بوسیلهء بلاذری ذکر شده است، زیرا وی از شهری گفتگو می کند که آن را رودبار سیستان می گفتند و سر راه قندهار واقع بوده و نزدیک این رودبار شهر «کش» یا «کس» بوده است و بنظر میرسد که این کش همان محلی است که امروز موسوم است به کاخ یا کهیج. (سرزمین های خلافت شرقی ص 368).
کُشتی = کُستی. کستی و کشتی که چسبیدن دو حریف است بهم و سعی کردن هر یک که شانهء دیگری را بر زمین بیاورد که نشان غالب و مغلوب است. کمال الدین اسماعیل :
گردون که دایم آرد هر سختی ای برویم
آورده از طرفها در کار بنده سستی
... فریاد من رس کنون کز دستهای بسته
با چون فلک حریفی باید گرفت کستی.
(فرهنگ نظام).
لشتن، لیشتن = لیسیدن. لشتن بمعنی لیسیدن یعنی زبان بر چیزی مالیدن. (برهان قاطع). لشتن، لیشتن، لیسیدن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
ماشوره = ماسوره. ماشوره... نی میان تهی باشد که جولاهگان دارند و ریسمان را بر او پیچیده در میان ماکو نهند و جامه ببافند... اثیرالدین اخسیکتی راست :
خلیل سبکدست ماشوره کن
مسیح سخن باف مشتوزنش.
(فرهنگ جهانگیری).
ماشوره... مبدل ماسوره است. (فرهنگ نظام).
نیشو، نیشتر باشد، ابوالعباس گوید :
که من از جور یکی سفله برادر که مراست
ز بخارا برمیدم چو خران از نیشو.
نیشو... بمعنی نشتر حجام هم آمده است و عربان مبضع خوانند. (برهان قاطع). نیسو بر وزن گیسو، نشتر فصاد و حجام باشد و آن را نیسویا هم می گویند با تحتانی به الف کشیده درآخر. (برهان قاطع).
گاهی بدل به «غ» شود:
شنج = غنج. شنج به کسر اول و سکون ثانی کفل و سرین مردم و حیوانات دیگر را گویند و به این معنی بفتح اول هم گفته اند. با غنج مرادف ساخته اند. (برهان قاطع).
پیری و درازی و خشک شنجی
کوئی بگه آلوده لتری غنجی.
منجیک ترمذی (لغت فرس ص 270). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). غنج... بمعنی سرین و کفل حیوانات هم هست، و به این معنی بکسر اول نیز گفته اند. (برهان قاطع). غنج جوال بود. لبیبی گفت :
وان بادریسه هفتهء دیگر غضاره شد
و اکنون غضاره همچو یکی غنج پیسه گشت.
(لغت فرس).
و در سروری است غنج بغین معجمه جوال و شمس فخری مرادف شنج کرده و گفته :
بفرمانش حیوان و انس و پری
همه داغ دارند بر شنج و غنج.(آنندراج).
و گاه به غ (بدل شود) چون شنج و غنج بمعنی جوال. (ناظم الاطباء).
گاهی بدل به «ک» شود:
شالی = کالی (گالی) (رجوع کنید به حرف ک).
شولا = کولا (بارانی) :
در بیابان بدید قومی کُرد
کرده از موی، هر یکی کولا.
(لغت فرس ذیل کولا).
شولا... خرقهء درویشان. (ناظم الاطباء).
گاهی بدل به «ل» شود:
اسپگوش، اسپیوش = اسپگول، اسپغول. اسپغول بذر قطونا بود. بهرامی گوید :
بروز کرد نیارم بخانه هیچ مقام
از آنکه خانه پر از اسپغول جانور است.
(لغت فرس).
اسپغول، اسپیوش مبدل آن است. (بهار عجم).
و به لام (بدل شود) چون اسپغول مبدل اسپ گوش تخمی دوائی است که مانا است بگوش اسپ(10). (آنندراج). و گاه به ل بدل شود مانند اسپگوش و اسپگول بمعنی اسپغول و اسفرزه. (ناظم الاطباء). هشتن، هلیدن. و مثل تبدیل به لام در مضارع هشتن که هلد است. (فرهنگ نظام). هلیدن ... گذاشتن و ترک کردن و فروگذاشتن و نهادن. (ناظم الاطباء).
گاهی بدل به «ه» شود:
آماش (آماس) = آماه. و گاه به ه [ بدل شود ]مانند آماش و آماه بمعنی ورم. (ناظم الاطباء). پاشنگ، پاهنگ. و به ها [ بدل شود ] ... پاشنگ و پاهنگ خیاری که برای تخم نگاه دارند. منجیک راست :
آن سگ ملعون برفت این سند را از خویشتن(11)
تخم را مانند پاشنگ اندر آن(12) بر جای ماند.
(آنندراج).
رجوع کنید به پاشنگ.
خروش (خروس) = خروه، خُره: خروه، خروس باشد. عنصری گوید :
شب از حملهء روز گردد ستوه
شود پر زاغش چو پر خروه.(لغت فرس).
غرنبش = غرنبه. غُرنبه بانگ تشنیع بود چنانکه بهری بیرون و بهری اندرون گلو بود. عنصری گوید :
لشکر شادبهر درجنبید
نای رویین و کوس بغرنبید.
لبیبی گوید :
دو چیزش برکن و دو بشکن
مندیش ز غلغل و غرنبه.(لغت فرس).
غرنبه با اول و ثانی مضموم بنون زده و بای مفتوح بانگ و مشغله بود و آن را غریو نیز گویند. شمس فخری فرماید بیت :
ز فضل و بخشش و از کوشش او
ممالک سربسر دارد غرنبه.
(فرهنگ جهانگیری).
و به ها [ بدل شود ] چون غرنبش و غرنبه بضم غین معجمه و رای مهمله و تقدیم نون بر بای تازی بمعنی بانگ و فریاد... ملا عبدالله هاتفی گوید :
چو دریا برفتن غرنبش کند
زمین آسمان را ز جنبش کند.(آنندراج).
گزارش، گزارش نامه = گزاره، گزاره نامه. گزارش و گزارشن و گزاره با اول مضموم سه معنی دارد اول بمعنی تعبیر خواب... دوم شرح و تفسیر باشد... ناصرخسرو نظم نموده :
سخن حجت گزارد سخت زیبا
که لفظ است منطق را گزاره.
(جهانگیری).
و به ها [ بدل شود ] چون... گزارش و گزاره به ضم کاف فارسی تعبیر خواب گزارشن بنون بعد الشین مزید علیه آن. (آنندراج). ایضاً حرف شین تبدیل به ها که از حروف حلقی است(13) میشود مثل گزارش و گزاره. (فرهنگ نظام). یازش، یازه. و به ها: [ بدل شود ] چون یازش و یازه بتحتانی حرکت و جنبش و از این مرکب است تب یازه مرادف (تب لرزه) و شب یازه مرادف (شپرک) و دیریاز بمعنی زمان دراز. (آنندراج).
و در تعریب بدل به «ت» شود:
شُشتر = تستر :
و کان کتاب فیهم و نُبوة
و کانوا باصطخر الملوک و تسترا.
جریر (المعرب جوالیقی).
فعاطینا الافواة حتی کانما
شربنا براحٍ من أباریق تسترا.
فرزدق (المعرب الجوالیقی).
و گاه بدل به «ج» شود:
پشینه(14) = بجانه. (مقدمهء ابن خلدون ترجمهء پروین گنابادی ص 501).
خفشاخ = قبجاق. (مقدمهء ابن خلدون ترجمهء پروین گنابادی ص 154).
ماش = مج. (المعرب جوالیقی).
و گاه بدل به «ز» شود:
شنگبیل = زنجبیل :
کأنّ القرنفل و الزنجب
یل باتا بفیها و أریاًمشُوراً.
اعشی (از المعرب جوالیقی).
شنگرف = زنجرف. رجوع کنید به حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل شنگرف.
و گاه بدل به «س» شود:
ابریشم، ابریسم :
کانّما اعتمت ذُری الجبال
بالقز والابریسم الهلهال.
ذوالرمة (از المعرب جوالیقی).
باشگیر، باشکر = بسجیرت. (مقدمهء ابن خلدون ترجمهء پروین گنابادی ص 149و 153).
بنفشه = بنفسج :
کنا جُلسان حولها و بنفسج
و سیسنبر و المرزجوش منمنا.
اعشی (از المعرب جوالیقی).
عجبتُ لعطارٍ أتاناً یسومُنا
بِحبّانَة الدیرَینِ دُهنَ البنفسج.
مالک بن الریب التمیمی (از المعرب جوالیقی).
جِرجِشت = قِرقِس. القرقِس گِلی که به آن مهر زنند. فارسی معرب است و به فارسی آن را جِرجِشت گویند. (از المعرب جوالیقی).
گندیشاپور = جندیسابور. رجوع کنید به سرزمینهای خلافت شرقی ص 256.
چموش = شموس. چموش اسب و استرلگد زن و بد فعل را گویند و معرب آن شموس است. (برهان قاطع).
دُخت نوش = دَختنوس. دَختَنُوس، به فارسی دُخت نوسُ. و او دختر لَقیط بن زُرارة است. پدرش او را به نام دختر کسری نامید و هنگام تعریب شین آن به سین برگردانده شد و معنای آن بنت الهنی ء است. (از المعرب جوالیقی).
درفش = درفس. الدرفس، الرّایة، فارسی معرب است. (از المعرب جوالیقی).
دشت = دست :
قد علمت فارس و حمیر و ال
اعراب بالدست ایکم نزلا.
اعشی (المعرب جوالیقی).
شا = سا. (رجوع کنید به لغت شا).
شاپور = سابور :
این کسری کسری الملوک أنوشر
و ان(15) ام أین قبله سابور.
عدی بن زید (المعرب جوالیقی).
شاپورخره = سابورخره. (سرزمینهای خلافت شرقی).
شاپورخواست = شابرخواست، سابورخواست. (معجم البلدان) (سرزمینهای خلافت شرقی).
شبه = سبج. السبج، مهرهء سیاه. ازهری گوید: و آن معرب و اصل آن شَبه است. (المعرب جوالیقی).
شَبی = سبیج. ابن السکیت گوید: و السبیج، بقیرة (نوعی پیراهن) و اصل آن در فارسی شبی است. و در حدیث قَیْلة آمده است: أنها حَمَلَت بنت أختها و علیها سُبَیْح من صوفٍ. و از آن سبیج اراده شده و آن معرب است. عجّاج گوید: کالحبشی التفّ أو تسبجا. و آن سبیجه است و جمع آن سبائج. و سِباج. (المعرب جوالیقی). شوی بفتح اول و کسر ثانی و سکون تحتانی معروف، بمعنی پیراهن است و به عربی قمیص گویند.
شلغم = سلجم. السلجم کجعفر گیاهی است معروف و گفته اند قسمی از بقولات خوردنی است. شاعر گوید :
تسألنی برامتین سلجما
لو أنها تطلب شیئأ أمما.
و ابوحنیفه گوید که سلجم معرب است و اصل آن به شین است و در زبان عرب جز به شین گفته نشده و سیبویه نیز بر همین قول است. (تاج العروس).
شِوِذ = سِبِط، سِبِت ازهری گوید: و اما الشبث، سبزی معروف است و آن معرب است. همچنین گوید: و شنیده ام که مردم بحرین به آن سبت بسین غیر معجمه و تا می گفتند و اصل آن در فارسی شوذ است و در عربی بصورت سبط نیز آمده است. (المعرب جوالیقی).
شوش = سوس. السوس... شهری است در خوزستان که قبر دانیال نبی علیه السلام در آن است. حمزه گوید سوس معرب شوش است. (معجم البلدان).
شوک = سوق. شوک بلغت زند و پازند بمعنی بازار است که عربان سوق گویند(16). (برهان قاطع). شیلاو = سیراف. رجوع کنید به معجم البلدان ذیل سیراف که یاقوت در شرح آن داستان فرو افتادن کیکاوس را به سیراف نقل می کند و این کلمه را در اصل از شیر و آب مرکب میشمارد و می گوید سپس معربش کردند و شین را به سین برگرداندند و باء را به فاء و همچنین اضافه می کند که بازرگانان آن را شیلاو به کسر شین معجمه نامند.
طبرش (تفرش) = طبرس :
خسروا هست جای باطنیان
قم و کاشان و آبه و طبرش.
شمس الدین لاغری (از راحة الصدور ص395).
طشت = طست. ابوعبید از ابوعبیده نقل کرده است که از کلمات دخیل در زبان عرب طست و تور و طاجن است. و این کلمات فارسی اند. و فراء گوید: قبیلهء طی طست گویند و دیگران طس... و جمع آن را طسوت آورند. و در حدیث مروی از ابی بن کعب دربارهء شب قدر آمده است: «أن تطُلعَ الشمس غداتئذکانها طس لیس لها شُعاع». سفیان ثوری گوید: طس همان طست است لیکن در زبان عرب طس نامند. مقصود وی این است که در تعریب طس آورده اند و به طساس و طسوس جمع بسته شود. راجز گوید: ضرب یداللعابة الطسوسا... (المعرب جوالیقی).
کرمانشاهان = قرمیسین. قرمیسین... و آن تعریب کرمانشاهان است. (معجم البلدان).
کومش. قومس... و آن معرب کومس است. (معجم البلدان).
کُشب = کُسب.
کسبج = کسب، بمعنی کنجاره و فارسی است... و آن عصارهء روغن است. ابومنصور گوید: کسب معرب است و اصل آن به فارسی کُشب است. شین به سین قلب شده است... (لسان).
کنشت = کنیسه. کنیسه را بعضی از دانشمندان فارسی معرب شمرده اند. (از المعرب جوالیقی). کنشت از لغات آرامی است. رجوع شود به سبک شناسی ج 1 ص 280(17).
کُلشان = جُلسان. جُلسان دخیل است و آن به فارسی کُلشان است... اعشی گوید :
لنا جُلسان عندها و بنفسج
و سیسنبر و المرز جوش منمنما.
ایضاً گوید:
بالجلَّسان و طیّب أردانه
بالونّ یضربُ لی یَکُرُّ الاصبعا.
(المعرب جوالیقی).
کوشک = جوسق. الجوسق، فارسی معرب است. (المعرب جوالیقی).
گاومیش = جاموس. جاموس، لغت اعجمی است و گاهی عرب در سخن بکار برد. راجز گوید :
لیث یدق الاسد الهموسا
والا قهبین الفیل و الجاموسا.
(المعرب جوالیقی).
فارسی معرب و آن در عجمی کوامیش است. (لسان). رجوع شود به حاشیهء المعرب جوالیقی ص 104 چ قاهره.
گندیشابور، گندشاپور = جندیسابور، جندسابور. جُندیسابور شهری است به خوزستان که شاپور پسر اردشیر آن را بنا کرد... حمزه گوید جندیسابور معرب اندیوشافور است. (معجم البلدان).
گواشیر، بردشیر = بردسیر. بردسیر بزرگترین شهر کرمان است... و حمزهء اصفهانی گوید بردسیر معرب اردشیر است(18) و مردم کرمان آن را کواشیر نامند. (معجم البلدان).
مشک = مسک. مِسک. عطر و فارسی معرب است. (المعرب جوالیقی).
مَیشان = میسان. رجوع کنید به معجم البلدان ذیل دستمیسان. مذار در زمان فتوحات اسلامی شهری مهم و کرسی ولایت میسان بود که آن را دشت میشان هم میگفتند... کسکر و میسان دو ولایت قسمت خاوری بطائح بشمار می آمدند... در میسان، قبر عزیر یا عزرای پیغمبر وجود داشت. (سرزمینهای خلافت شرقی ص46 و 47).
نرماشیر = نرماسیر. شهری مشهور از شهرهای مهم کرمان. (معجم البلدان). نیشابور = نیسابور. نیسابور و عامه آن را نشاوور خوانند. (معجم البلدان).
گاه بدل به «ص» شود:
شاپور = صابور. (مقدمهء ابن خلدون ترجمهء پروین گنابادی ص118).
و گاه بدل از «ج» آید:
کفجلاز = قفشلیل. قفشلیل، مغرفة و آن معرب است. اصل آن در فارسی کفجلاز باشد.(19) (المعرب جوالیقی).
و گاه بدل از «چ» آید:
بهرام چوبین = بهرام شوبین : بهرام شوبین به مداین اندر آمد... بهرام شوبین بترسید. پنداشت که بهرام سیاوشان با همه سپاه بیعت کرده است برکشتن وی. (تاریخ بلعمی از سبک شناسی ج2 ص10 و 14).
چاچ = شاش. شاش بشین معجمه در ری واقع است. قریه ای است که آن را شاش نامند و منسوبین به آن اندکند لیکن آن شهرشاش که دانشمندانی از آن برخاسته اند و جمعی از روات و فصحاء بدان منسوبند در ماوراء النهر است. (معجم البلدان).
چادر = شوذر. ابوبکر گوید: شوذر بمعنی ملحفة است و من آن را فارسی معرب میشمارم و در گذشته گاهی آن را در سخن آورده اند. راجز گوید :
عُجّیزُ لطعاءِ درد بیس
أتتک فی شوذرها تمیس
احسن منها منظراً ابلیس.(المعرب جوالیقی).
چالوس = شالوس. شالوس به ضم لام و سکون و او و سین مهمله شهری است به جبال طبرستان. (معجم البلدان).
چاه بهار = شاه بهار. شابهار با باء مفتوح نام بتکده ای بود در نواحی کابل که در اطراف آن دشتی بس بزرگ واقع است. مسعودسعد فرماید :
همه شادی شابهار کزو
شد شکفته بهار دولت و فر.
استاد فرخی نظم نموده :
هر چه در هندوستان پیل مصاف آرا بود
پیش کردی و درآوردی بدشت شابهار.
(فرهنگ جهانگیری).
چرچیل = تشرشیل.
چغانیان = شغانیان. چوبک، شوبق. رجوع کنید به حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل چوبک و فرائد الدریه ص 1010.
چموش = شموس. چموش اسب و استر لگدزن و بدفعل را گویند و معرب آن شموس است. (برهان قاطع).
چهارسو = شهار سو. شهارسوج فارسی است معنای آن به عربی اربع جهات است. محله ای است در بصره که به آن چهار سوج بَجْلة بفتح باءِ موحده و سکون جیم گویند... (معجم البلدان).
خیارچنبر = خیارشنبر. خیارشنبر خیارچنبر معرب است و در اسکندریه و مصر بسیار روید. (منتهی الارب ذیل خ ی ر).
کوچک = قوش. قوش بمعنی صغیر و آن به فارسی کوچک است که آن را معرب ساخته اند.
و گاه بدل از «ز» آید:
تولوز(20) = طلوشه. (مقدمهء ابن خلدون ترجمهء پروین گنابادی ص 138). پیز(21) = بیش. (مقدمهء ابن خلدون ص 138).
و گاه بدل از «س» آید:
بارسلون(22) = برشلونه. (مقدمهء ابن خلدون ترجمهء پروین گنابادی ص137). بورگوس(23)= بُرغُشت. (مقدمهء ابن خلدون ص137 و 138).
ترتس(24) = طرطوشه. (مقدمهء ابن خلدون ص126).
سگوویا(25) = شقوبیه. (ایضاً ص137).
سالامانک(26) = شلمنکه. (ایضاً ص136).
سویل(27) = اشبیلیه. (ایضاً ص124).
کارکاسن(28) = قرقشونه (ایضاً ص127 و 137).
گاسکنْی(29) = غشگونیه. (ایضاً ص127، 137، 138).
لیسبن(30) = اشبونه. (ایضاً ص125 و 126)(31).
و گاه بدل از «ک» آید:
پرک = فراشه. بعضی پرهء قفل. رجوع کنید به لغت پرک. ملک الشعرای بهار در کتاب سبک شناسی ج 1 ص226 اظهار نظر نموده که اعراب از لغت چنگ، فعل تشنج ساخته اند.
و در زبان عربی با ت، ج، ر، س، ض و ک در ابدال برابر آید :
ت:
شوق = توق.
تاق الیه = اشتاق الیه. (اقرب الموارد). تاق الیه توقاً؛ آرزومند وی شد. شوق آزمندی نفس و میل خاطر. (منتهی الارب).
ج:
مدمج = مدمش. و گاهی بدل آید... از جیم چنانکه بجای مدمج گویند مدمش. (از تاج العروس).
ر:
اِشمَ = اِرِمَ: اَشِمَ بی علی فلان؛ دردناک شد. لغتی است در ارم. (منتهی الارب).
س:
جعوش = جعوس.
و شین گاهی بدل از سین آید چنانکه بجای جعوس، جعوش گفته اند. (تاج العروس) جشیکه = حسیکه. حشیکه جو که بستور دهند لغتی است در حسیکه. (منتهی الارب). شُحرور = سُحرور. مرغی است خوش آواز(32). رجوع به برهان قاطع چ معین ذیل سُحرور و شحرور و حاشیهء آن ذیل سحرور نقل از دزی ج 1 ص 732 و اقرب الموارد و منتهی الارب ذیل ش ح ر شود.
سِدّة = شدة.
طرفش = طرفس؛ نگریست و بشکست نگاه را. (منتهی الارب).
طرمش = طرمس. طرمش اللیل اذا ظلم. اطرمس اللیل اطرمساساً؛ تاریک شد شب. طرمشة؛ تاریک گردیدن شب طرمسه؛ ترنجیده و گرفته [ کذا ] شدن. (منتهی الارب).
ض:
تحریض = تحریش. تحریش بر افژولیدن قوم و سگ بر یکدیگر: حرضه تحریضا؛ برآغالانید و گرم کرد او را بر چیزی. (منتهی الارب).
ک:
و بدل آمدن آن [ شین ] از کاف خطاب لغت (لهجهء) بنی عمرو و تمیم است. و این ابدال مشروط نیست و آنکه آنرا بوقف مقید سازد خیال باطل پرورده چنانکه بیت(33) بر آن دلالت دارد... و ازهری سروده است :
تضحک منی ان رأتنی احترش
ولو حرشت کشفت لی عن حرش.
گویند مراد از آن (عن حرک) باشد. کاف خطاب را بجهت تأنیث به شین قلب کرده اند. (تاج العروس). بسیاری از مردم اسد و تمیم بجای کاف مؤنث در حالت وقف ش قرار میدهند مثلا بجای حرکْ؛ ای فرجِک حِرشْ میگویند و نیز در وصل مانند وقف «ش» ایراد مینمایند و بجای انک و علیک و بک انش و علیش و بش میگویند و نادت اعرابیة: تعالی الی مولاش ینادیش ای الی مولاک ینادیک. و قال بعضهم :
فعیناش عیناها و جیدش جیدها
سوی ان عظم الساق منش دقیق.
(ناظم الاطباء ذیل ش).
دیگ = دیش. و گاهی شین از کاف دیک بشرطی که مکسور باشد بدل آمده و دیش گفته اند. (تاج العروس).
|| ش در فارسی ضمیر شخصی متصل سوم شخص مفرد است که گاهی مفعول و گاهی مضاف الیه واقع شود:
1 - در حالت مفعولی: در این حالت ش گاهی مفعول صریح است و گاهی غیر صریح. اگر مفعول صریح باشد با (او را) برابر است و اگر غیرصریح باشد آن را معادل (به او) یا (برای او) و نظائر آنها میتوان گرفت. در باب ضمیر (ش) مفعولی اقوال ذیل در کتب فرهنگ و دستور آمده است: در اواخر افعال ضمیر غایب باشد چنانکه دادش و گفتش و می بردش و می دهدش. (المعجم فی معائیر اشعار العجم). در اواخر افعال بمعنی او را باشد چنانچه می گویندش. (فرهنگ جهانگیری). در آخر افعال بمعنی (او را) باشد همچو میگویندش و می آرندش (دیباچهء برهان قاطع). ضمیر متصل مفعولی است مثل گفتمش. (فرهنگ نظام). در شواهد زیر ضمیر (ش) مفعول صریح و با (او را) برابر است :
تهمتن ببردش به زابلستان
نشستنگهی ساخت در گلستان.فردوسی.
شهنشاه از آن پس گرفتش ببر
همی آفرین خواند بردادگر.فردوسی.
شه آن به که بردانش آرد شتاب
نباید که بفریبدش خورد و خواب.نظامی.
و در شواهد زیر که به فعل گفتن پیوسته مفعول غیرصریح و معادل (به او) است. زیرا فعل گفتن هرچند متعدی بشمار میرود مفعول صریح آن مقول قول است. چنانکه گوئیم: (این سخن را باو گفتم) که در این جمله سخن که مقول قول است مفعول صریح (بیواسطه) میباشد و (او) مفعول غیر صریح (بواسطه) است :
بگویش که من نامهء نغزناک
فراز آوریدستم از مغز پاک.عنصری.
یکی گفتش آخر نه مردی تو نیز
تحمل دریغ است از این بی تمیز.سعدی.
گفتمش در عین وصل این ناله وفریاد چیست
گفت ما را جلوهء معشوق بر این کار داشت.
حافظ.
بگفتمش به لبم بوسه ای حوالت کن
بخنده گفت کیت با من این معامله بود.
حافظ.
و در آخر افعال افادهء معنی برای او نیز کند ... چون زر اندوختش و قبا دوختش یعنی: زر اندوخت برای او، قبا دوخت برای او. (نهج الادب). همچنین در این بیت ضمیر (ش) مفعول بواسطه و معادل (برای او) است :
فرستادش اسبی به زرین ستام
یکی تیغ هندی به زرین نیام.فردوسی.
و اصل این است که ضمیر (ش) مفعولی به فعلی متصل شود که متمم آن است مانند :
برو باز گرد و بگویش که من
نه اندیشم از هرچه هست انجمن.فردوسی.
نه گشت زمانه بفرسایدش
نه این رنج و تیمار بگزایدش.فردوسی.
چو آمد بنزدیک اسفندیار
همانگه پذیره شدش نامدار.فردوسی.
صاحبا عمر عزیز است غنیمت دانش
گوی خیری که توانی ببر از میدانش.
سعدی.
کم مباش از درخت سایه فکن
هر که سنگت زند ثمر بخشش.
واعظ (از نهج الادب).
و در این بیت :
پشتم قوی به فضل خدایست و طاعتش
تا در رسم مگر به رسول و شفاعتش.
ناصرخسرو.
ضمیر (ش) به کلمهء طاعت پیوسته که مصدر عربی است. در فارسی مصادر عربی را معمو به جای اسم بکار میبرند و اگر بخواهند معنای مصدری به آن بدهند، مصدری فارسی نیز به آن ملحق و از ترکیب آندو مصدر مرکب میسازند مانند: عمل کردن، قرائت کردن، بنا کردن، ایجاد کردن و امثال آن. لیکن در شاهد مذکور طاعت بمعنای مصدری طاعت کردن استعمال شده و مصدر فارسی (کردن) در آن مقدر است. بنابراین «ش» در این شاهد متمم طاعت کردن به شمار میرود یعنی طاعت کردن از او و به جای خود نشسته است. و گاهی به جزء اول فعل مرکب ملحق میگردد. مثال :
سگ آن به که خواهندهء نان بود
چو سیرش کنی دشمن جان بود.فردوسی.
هیچ کس در عهد رخسار تو با گل خوب نیست
باغبان از دشمنی در زخم آبش میدهد.
دانش (از نهج الادب).
در جملات مقلوب «ش» ضمیر مفعولی بخلاف اصل از فعلی که متمم اوست جدا میشود و به اجزای دیگر جمله از ارکان (فاعل، مفعول، مضاف الیه) یا فروع می پیوندد و ملحق به، گاهی اسم است :
جمش گفت دشمن ندارمش نیز
شکیبد دلم گر نیابمش نیز.فردوسی.
سوی قیصرش برد سر پر ز گرد
دو رخ زرد و لبها شده لاجورد.فردوسی.
دو مرد است مردم توانا و دانا
جز این هر که بینی بمردمش مشمر.
ناصرخسرو.
هر که هست التفات برجانش
گو مزن لاف مهر جانانش.سعدی.
پشمینه پوش تندخو از عشق نشنیده ست بو
از مستیش رمزی بگو تا ترک هشیاری کند.
حافظ.
و گاهی به صفت، به جای موصوف اتصال یابد :
کسی را کش از بن نباشد خرد
خردمندش از مردمان نشمرد.فردوسی.
کدام آهن دلش آموخت این آیین عیاری
کز اول چون برون آمد ره شب زنده داران زد.
حافظ.
و گاهی به ضمیر منفصل یا ضمیر مشترک می پیوندد :
سر فروکردم میان آبخور
از فرنج منش خشم آمد مگر.
رودکی (احوال و اشعار رودکی ج 3 ص 1085).
رها نمیکند ایام در کنارمنش
که داد خود بستانم ببوسه از دهنش.سعدی.
همان کمند بگیرم که صید خاطر خلق
بدان همی کند و درکشم به خویشتنش.
سعدی.
از چنگ منش اختر بدمهر بدر برد
آری چه کنم دولت دور قمری بود.حافظ.
و به ادات استفهام نیز الحاق می یابد :
با دو کژدم نکرد زفتی هیچ
با دل من چراش بینم زفت.خسروی.
و گاهی آن را به عدد متصل میسازند :
من از چشم تو ای ساقی خراب افتاده ام لیکن
بلائی کز حبیب آید هزارش مرحبا گفتیم.
حافظ.
بلبلی خون دلی خورد و گلی حاصل کرد
باد غیرت به صدش خار پریشان دل کرد.
حافظ.
و گاهی آن را به قید متصل میسازند :
سرودی بآواز خوش بر کشید
که اکنونش خوانی تو داد آفرید.فردوسی.
نگذاشت خواهد ایدرش بر رغم او صورتگرش
جز خاک هرگز کی خورد آن را که خاک آمد خورش.
ناصرخسرو.
و گاهی پس از حرف ربط می آید :
ندادی ورا بار سالار بار
نه نیزش شدی هیچکس خواستار.فردوسی.
چند چو رعد از تو بنالید دعد
تاش بخوردی بفراق رباب.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 38).
این جزوکهاست چونش بشناسی
در کل دلیل گرددت اجزا.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص 182).
قدر تو بر افلاک سپه راند و پسش گفت
ما در تو نگنجیم که بس تنگ فضائی.
خاقانی.
گرش صد باغ بخشیدندی از نور
نبردی منت یک خوشه انگور.نظامی.
ورش همچنان روزگاری هلی
بگردونش از بیخ برنگسلی.سعدی.
متقدّمان ضمیر متصل ش را گاهی به قید اضافی «از» متصل ساخته و «ازش» استعمال کرده اند که بعدها منسوخ شده ولی در افواه باقی مانده: ازش گرفتم، بهش گفتم. در نثر پهلوی نیز هچش بمعنی ازش و پذش بمعنی بدش یا بهش... و مانند اینها بسیار متداول بوده است. (مقدمهء چهارمقالهء نظامی عروضی چ معین ص61) :
آنکه را کاین سخن شنید ازش
از پیش آر تا کند پژهش.رودکی.
و ازش بسیار نتوان خورد به سبب مائیتی که در او است. (چهارمقالهء عروضی چ معین ص 51). گاهی نیز ضمیر «ش» با فعل «بودن» که به تأویل «داشتن» می رود استعمال میشود و مرجع آن در واقع و نفس الامر مسندالیه بشمار است. چنانکه گوئیم: با وی نزاع بودش یعنی با وی نزاع داشت. در شواهد زیر نیز ضمیر ش به همین صورت به کار رفته است :
گنبدی نهمار بر برده بلند
نش ستون از زیر و نه بر سرش بند.رودکی.
بسر بر یکی تاج گوهرنگار
که بودش ز تهمورس آن یادگار.فردوسی.
هر که سودای تو دارد چه غم از هر دو جهانش
نگران تو چه اندیشه و غم از دگرانش.
سعدی.
شرم دارد چمن ازقامت زیبای بلندت
که همه عمر نبوده ست چنین سرو روانش.
سعدی.
مجمع خوبی و لطف است عذار چو مهش
لیکنش مهر و وفا نیست خدایا بدهش.
حافظ.
و با فعل آمدن و افتادن و نظائر آنها نیز که گاهی بصورت فعل معین در می آیند بوجهی که مذکور افتاد در موارد تبدیل فعل بکار میرود چنانکه گوئیم: با فلانش سرو کار افتاد. یعنی با فلان سر و کار پیدا کرد. در شواهد زیر ضمیر (ش) به همین وجه استعمال شده است :
خوش آمد هماناش دیدار اوی
دلش تیزتر گشت در کار اوی.فردوسی.
که خوش آمدش بجای پسندید، آمده است.
بباید بریدن ورا دست و کاک
که تا چون نیامدش از این کارباک.
فردوسی (از لغت فرس).
که باک نیامدش بجای باک نکرد، بکار رفته است.
رسم بدعهدی ایام چو دید ابر بهار
گریه اش بر سمن و سنبل و نسرین آمد.حافظ.
که در آن گریه آمدش بجای گریه کرد نشسته است. رجوع به را (در مورد تبدیل فعل) شود.
2 - در حالت اضافی. در باب ضمیر (ش) اضافی اقوال ذیل در کتب لغت و دستور و صناعات عروضی و بدیعی آمده است: در اواخر اسماء معنی اضافت بغایت دهد چنانک اسبش و مالش و غلامش. (المعجم فی معائیر اشعار العجم). «ش» در اواخر اسما فایدهء معنی ضمیر غایب واحد دهد و بمعنی او باشد چون اسبش و غلامش و آمدنش و رفتنش. (فرهنگ جهانگیری). و شین قرشت در آخر اسما فایدهء معنی ضمیر واحد غایب دهد و بمعنی او باشد همچو اسبش، غلامش (دیباچهء برهان قاطع). در آخر اسما افادهء ضمیر واحد غائب منصوب(34) متصل کند چون اسبش و غلامش، اسب او را و غلام او را(35) و بدین معنی او را، شان جمع آن است. (آنندراج). در حالت ثانی بمعنی او باشد و به اسم ملحق شود چنان که: رخش دلفریب و لبش جانفزای. (نهج الادب). نیز ضمیر متصل مضاف الیه است مثل پسرش و غلامش. شان جمع است و در پهلوی هم ش(36) بوده و در اوستا: شِ. (فرهنگ نظام).
و گاهی ضمیر (ش) در حالت اضافی با ضمیر مشترک (خود، خویش، خویشتن) برابر است و آن هنگامی است که مرجع ش مسندالیه یا فاعل جمله باشد، چنانچه گوئی: حسن کتابش را به من داد = حسن کتاب خود را بمن داد. که در این عبارت مرجع ش حسن مسندالیه و فاعل است و این معنی را فرهنگ نویسان متذکر گشته اند:
و از بعضی اشعار مستفاد میشود که بمعنی خود و خود را(37) نیز آید. مث مولوی در دفتر ششم در حکایت مرید شیخ ابوالحسن خرقانی فرماید:
چون بصد حرمت بزد حلقهء درش
زن برون کرد از در خانه سرش.
ملارونقی همدانی:
رفو کردیم چاک سینه اما رفت دل بیرون
چو آن مفلس که از بی رونقی بندد دکانش را.
ملاوحشی:
این عشق بلائی است شنیدی که چها دید.
یعقوب که دل در کف مهر پسرش داشت.
مولانا ساقی:
مردیم از لبش ننوازد بخنده ای
ما را که جان از آن لب خندان دریغ داشت.
(آنندراج).
و در بیت زیر نیز ضمیر «ش» به جای خود آمده است :
بجوشیدش از دیدگان خون گرم
به دندان همی کند از تنش چرم.فردوسی.
و اصل آن است که در حالت اضافی ش ضمیر به مضاف اصلی خود بپیوندد :
ز عود و چندن او را آستانه
درش سیمین و زرین بالکانه.رودکی.
نداند دل آمرغ پیوند دوست
بدانگه که با دوست کارش نکوست.
بوشکور بلخی.
یکی تیغ زد بر سر و گردنش
که تا سینه ببرید جنگی تنش.فردوسی.
سیاوش ز گفتار او شاد شد
نهانش ز اندیشه آزاد شد.فردوسی.
که دیو و دد و دام فرمانش برد
چو زورش سرآمد برفت و بمرد.فردوسی.
بد نسگالد بخلق بد نبود هرگزش
کانکه بدی کرد هست عاقبتش برندم.منوچهری.
آوخ ز وضع این کره و کارش
زین دایرهء بلا و ز پرگارش.ناصرخسرو.
چه بود این چرخ گردان را که دیگر گشت سامانش
ببستان جامهء زربفت بدریدند خوبانش.
ناصرخسرو.
از آن پس بندوی را خالش بکینهء پدر بکشت. (مجمل التواریخ و القصص). شیر گفت آری پدرش را بشناختم. (کلیله و دمنه).
و در شواهد مذکور مضاف اصلی «ش» اسم است و گاهی این مضاف مصدر یا مصدر مرخم است که در فارسی به جای اسم می نشیند :
سخن هر چه بر گفتنش روی نیست.
درختی بود کش بر او بوی نیست.فردوسی.
همه خوردش از دست شیرین بدی
که شیرین ز غمهاش غمگین بدی.
فردوسی.
و گاهی حرف اضافه است :
ز بار نمک برد پیشش بسی
بسی آفرین خواند بر هر کسی.فردوسی.
چو نزدیک جمشید شد نامه بر
به پیشش بر خاک بنهاد سر.فردوسی.
گاهی نیز بخلاف اصل در جملات مقلوب به غیر مضاف اصلی خود می پیوندد :
که چرخش نیارد کشیدن کمان
کمانداریش بگذرد از گمان.فردوسی.
بجای (کمانش).
یکی نیزه زد گیو را کز نهیب
برون آمدش هر دو پای از رکیب.فردوسی.
بجای (هر دو پایش).
چو بر منبر جد خود خطبه خواند
نشیندش روح الامین پیش منبر.
ناصرخسرو.
بجای (پیش منبرش).
بچهء بط اگرچه دینه بود
آب دریاش تا به سینه بود.سنائی.
بجای (تا به سینه اش).
پادشاهی پسر به مکتب داد
لوح سیمینش بر کنار نهاد.سعدی.
یعنی (بر کنارش).
ور چنین حور در بهشت آید
همه خادم شوند غلمانش.سعدی.
بجای (خادمش).
طوطیی را بخیال شکری دل خوش بود
ناگهش سیل فنا نقش امل باطل کرد.حافظ.
یعنی (نقش املش).
و (ش) ضمیر در حالت اضافی گاهی به اسم متصل شود :
جوانی همه پیکرش نیکوی
فروزان از و فرهء خسروی.فردوسی.
آمد از پرده بمجلس عرقش پاک کنید
تا نگویند حریفان که چرا دوری کرد.حافظ.
و گاهی به صفت پیوندد چنانکه در مثل گویند: فیل زنده اش هزار تومان است و مرده اش هم هزار تومان. (امثال و حکم).
3 - «ش» گاهی به آخر فعل ماضی درآید و از آن به ش فاعلی و ش زائد تعبیر کنند و امروز در تداول عامه بکار رود. فرهنگ نویسان متأخر به این نوع «ش» اشاره نموده اند. در آنندراج آمده است: «و در آخر اسماء فایدهء ضمیر واحد غائب منصوب متصل کند... و ضمیر منصوب(38) بعد از او را زائد هم باشد:
چو او را بدیدش جهان شهریار
نشاندش بر خویشتن نامدار.فردوسی.
و شین در فعل، زائد نیز آرند. فردوسی در بیان کردن حال سلم پیش فریدون گفته :
بگفتش بدان شاه کشته پسر
پیام دو فرزند بیدادگر.
ای، بگفت بدان شاه الخ و آنچه بعضی گمان برند که ضمیر مرفوع است(39) غلط است چون شین ضمیر مرفوع نباشد.» (آنندراج). و بمعنی فاعل درست نیست. مثال شینی که افادهء فاعلیت کند :
کردش ستمی بر من از راه جفاکاری
یعنی کرد او ستم بر من و این غلط محض است و این جا شین زائد است چنانکه در این قول سعدی :
چنین گفت دیوانه ای هوشیار
چو دیدش پسر روز دیگر سوار.
... و از تفصیل مزبور واضح گشت که... شین ضمیر فاعل نگردد... (نهج الادب ص 312).بعد از فعل ماضی غایب واحد(40) زاید می آید مثل گفتش یعنی گفت و دیدش یعنی دید. مثال شعری از فردوسی :
چو او را بدیدش جهان شهریار
نشاندش بر خویشتن نامدار.
اگرچه در تکلم امروز ایران شین زاید مذکور هست لیکن بیشتر در زبان بازاریهاست نه فصحا. (فرهنگ نظام). و ملک الشعرای بهار در کتاب سبک شناسی (ج1 ص404). می نگارد: گاهی شین اضافی یا مفعولی را بدون احتیاج در مورد فاعلی بفعل الحاق می نمودند. مثال از بلعمی : کیخسرو بعد از آن در گاه ایزد گرفتش و از پادشاهی دست بداشت. مثال دیگر از مجمل التواریخ ص 253. پیغامبر را هدیها فرستادش با پسر خویش. فردوسی هم این شین زاید را مکرر آورده است. چنانکه گوید:
گرفتش فش و یال اسب سیاه
ز خون لعل شد خاک آوردگاه.
و از این نوع است در شواهد ذیل(41):
نزد آن شاه زمین کردش پیام
داروئی فرمای زامهران بنام.رودکی.
سوی آسمان کردش آن مرد روی
بگفت ای خدا این تن من بشوی.
کردش اندر خبک دهقان گوسفند
و آمد از سوی کلاته دل نژند.دقیقی.
همه مرز چین با ختا و ختن
گرفتش به بازوی شمشیرزن.فردوسی.
بیامد بگفتش به افراسیاب
که ای شاه بادانش و فر و آب.فردوسی.
گرفتم رگ اوداج و فشردمش بدو چنگ
بیامد عزرائیل و نشست از بر من تنگ.
چنان منکر لفجی که برون آید از رنگ
بیاوردش جانم بر زانو ز شتالنگ.حکاک.
مرد را نهمار خشم آمد از این
غاوشنگی بر کف آوردش کزین.طیان.
سفری کردش و چون وعده فراز آمد
با دوصد کشی و با خوشی و ناز آمد.
منوچهری.
فرستادش به هر راهی سواری
به هر شهری بر هر شهریاری.
(ویس و رامین).
گرفتش جام زرین دست سیمین
چنان چون دست خسرو دست شیرین.
(ویس و رامین).
نه چندانکه او پلک بر هم زدش
شد و بستد و بازپس آمدش.
؟ (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
گاهی ش ضمیر بوجود قرینه حذف میشود. در نهج الادب آمده است: و گاهی بنا بر رعایت وزن از دو ضمیر یک جنس حذف ضمیر لاحق بر قرینهء ضمیر سابق جائز است چنان که... شین در قول ظهوری :
منادی است در کوچهء می فروش
که امروز در هرکه یابند هوش
گریبانش گیرند و دامن کشند
کشان تا به دیوان مستان برند.
(حذف شین در آخر دامن و کشان).
مغی را که با من سر و کار بود
نکو گوی و هم حجره و یار بود.
سعدی (بوستان).
(= مغی را که با منش سر و کار بود که بقرینهء وجود «را» ش حذف شده است). چون ضمیر «ش» به کلمه ای متصل شود حرف آخر آن کلمه اگر غیر از الف و واو و واو بیان ضمه وهای مختفی باشد عموماً مفتوح و در برخی از لهجه ها مکسور می گردد. و هر گاه یکی از این شش ضمائر متصله را به لفظی ملحق کنند باید که برای دفع اجتماع ساکنین حرف آخر این لفظ را اگر غیر الف و واو ساکن ما قبل مضموم و های مختفی بود بفتحه یا بکسره متحرک سازند چون اسبم و اسبت و اسبش و امثال آن. (نهج الادب) :
به زلفش اندر مشک و به مشکش اندر خم
بچینش اندرتاب و بتابش اندرچین.
قمری جرجانی.
کسی کو خرد را ندارد ز پیش
دلش گردد از کردهء خویش ریش.فردوسی.
چو شد ماه دلدار با شاه جفت
به باغ بهارش گل نو شکفت.فردوسی.
بر آن کوههء پیل بنشست شاه
ز باغش بیاورد لشکر براه.فردوسی.
چو تاج از سر شاه برداشتند
ز تختش نگونسار برگاشتند.فردوسی.
شه آن راز نگشاد بر دخترش
همی بود تا دختر آمد برش.فردوسی.
تربتش از دیده جنایت ستان
غربتش از مکه جبایت ستان.نظامی.
دیدمش خرم و خندان قدح باده بدست
و اندر آن آینه صدگونه تماشا میکرد.
حافظ.
لیکن گاهی در این حالت حرف آخر لفظی را که ش به آن ملحق گشته بضرورت شعری ساکن می آورند :
جهان همیشه چنین است گرد و گردانست
همیشه تا بود آئینش گرد گردان بود.
رودکی.
چونانش بسختی همی کشیدم
چون مور که گندم کشد بخانه.منطقی رازی.
چون ملک الهند است آن دیدگانش
گردش بر، خادم هندو دو رست.خسروی.
جهان همیشه بدو شاد و چشم روشن باد
کسی که دید نخواهدش کنده بادا کاک.
بوالمثل.
که آمد تهمتن بمانند ابر
نه بر سرش خود و نه بر تنش ببر.فردوسی.
چنان با دلش مهر با جنگ شد
که در جانش جای خرد تنگ شد.فردوسی.
چو رستم ورا دید بیتاب و توش
نه در تن روان و نه در سرش هوش.
فردوسی.
که گفته ست هر کاورد او به بند
به گنج و به کشور کنمش ارجمند.فردوسی.
چرا ناید آهوی سیمین من
که بر چشم کردمش جای چرا.غضایری.
و آن را که فلک به امر او گردد
ایزدش مگوی خیره ای شیدا.ناصرخسرو.
تا تو بدین فسونش ببر گیری
این گنده پیر جادوی رعنا را.ناصرخسرو.
مردم دانا مسلمان است نفروشدش کس
مردم نادان اگر خواهی ز نخاسان بخر.
ناصرخسرو.
ای تیغ ملک در کف رخشانش همانا
در چشمهء حیوان ورق زهر گیائی.خاقانی.
ندیده ای که چه سختی رسد بحال کسی
که از دهانش بدر میکنند دندانی.
سعدی (گلستان).
و اگر حرف آخر لفظی که ش به آن ملحق گشته «ی» باشد آن را گاه ساکن و گاه مفتوح می آورند :
به ماه ماندی اگر نیستیش زلف سیاه
به زهره ماندی اگر نیستیش مشکین خال.
استغنائی نیشابوری.
که چرخش نیارد کشیدن کمان
کمانداریش بگذرد از کمان.فردوسی.
روزیش خطر کردم و نانش بشکستم
بشکست مرا دست و برون کرد ز خیری.
مشفقی بلخی.
رخ مرد را تیره دارد دروغ
بلندیش هرگز نگیرد فروغ.فردوسی.
نخستین که آتش ز جنبش دمید
ز گرمیش پس سردی آمد پدید.فردوسی.
گرامیش کرد و فراوان ستود
بدیدار او خرم و شاد بود.فردوسی.
چون گشت جهان را دگر احوال عیانیش
زیرا که بگسترد خزان راز نهانیش.
ناصرخسرو.
نه فلک از دیده عماریش کرد
زهره و مه مشعله داریش کرد.نظامی.
ز استادیش استادان سخن ساز.
ظهوری (از نهج الادب).
و اگر حرف آخر لفظی که ش به آن پیوسته الف یا واو باشد، آخر ملحق به، یای وقایهء مفتوح می افزایند. و اگر الف باشد یای وقایهء مفتوحه یا مکسوره زیاده کنند. و اگر واو آمده باشد جائز است که مانند الف بعد از آن حرف «ی» زیاده نمایند چون مویم و گیسویت و رویش و بدون آن نیز جایز است چون موم و گیسوم و روم اما زیاده نمودن مستعمل تر است. (نهج الادب) :
جلفه با تحریک؛ بزهائی که مویش(42) کوتاه و بی نفع باشد. (منتهی الارب). یک پایش این دنیاست یک پایش آن دنیا.
که برزوی را در کمند آورید
سر و دست و پایش به بند آورید.فردوسی.
و گاه در این حالت بدون یای وقایه می آورند :
اگر ابروش چین آرد سزد گر روی من بیند
که رخسارم پر از چین است چون رخسار پهنانه.
کسائی مروزی.
من این شمار به آخر چگونه فصل کنم
که ابتداش دروغ است و انتهاش خجال.
کسائی مروزی.
بدان شارسان در یکی کاخ بود
که بالاش با ابر گستاخ بود.فردوسی.
درم برد با هدیه و نامه برد
سخنهاش بر شاه یکسر شمرد.فردوسی.
همی کشتشان ده ده و پنج پنج
که بازوش در جنگ نامد برنج.فردوسی.
چون داری نیکوش چو خود می نشناسیش
بشناس نخستینش پس آنگاه نکو دار.
ناصرخسرو.
و کشتن او روا نداشتند اما چشمهاش بسوختند و محبوس گردانیدند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 99).
همه ترکان چین بادند هندوش
مباد از چینیان چینی بر ابروش.نظامی.
دماغ دردمندم را دوا کن
دواش از خاک پای مصطفی کن.نظامی.
هر که با صورت و بالای تواش انسی نیست
حیوانیست که بالاش به انسان ماند.
سعدی (طیّبات).
آش با جاش.
آنکه آن کند که خواهد آنجاش برند که نخواهد.
و هر گاه یکی از این شش (ضمائر سته) را بلفظی که آخرش «ها» باشد ملحق کنند همزه ای مفتوح به میانش درآرند تا دو ساکن جمع نشود همچو «جامه اش» و «خامه اش». (برهان قاطع، دیباچهء مؤلف).
و اگر حرف آخر لفظ ملحقٌ به واو بیان ضمه یا های مختفی باشد همزهء وقایهء مفتوحه یا مکسوره بعد آن افزایند چنانکه جامه اش و خامه اش... (نهج الادب).
غمزهء نسرین نه ز باد صبا است
کز اثر خاک تواش توتیا است.نظامی.
معاشران گره از زلف یار باز کنید
شبی خوش است بدین قصه اش دراز کنید.
حافظ.
و گاه نیز به ضرورت شعری در این حالت بدون همزهء وقایه می آورند :
به پیش اندرون دوکدان سیاه
نهاد و هر آنچش فرستاد شاه.فردوسی.
زین آفریدگان چو مرا خواند بیگمان
با من ضعیف بنده ش کاریست ناگزیر.
ناصرخسرو.
گر درشوی بخانه ش بر خاکت
شمشاد و لاله روید و سیسنبر.ناصرخسرو.
حیله کرد انسان وحیله ش دام بود
آنکه جان پنداشت خون آشام بود.مولوی.
مخفی نماند که بعضی گویند الف این ضمایر سته اصلی است و بجهت کثرت استعمال محذوف گشته و وقت ضرورت آن الف را باز بیارند و جمعی گفته اند این کلمات بی الف موضوع اند و در ترکیب کردن با لفظی که «ها» دارد بجهت جمع شدن دو ساکن، الفی به میان درآوردند اما قول اخیر راجح تر مینمایند. (فرهنگ جهانگیری). و بعضی گویند الف در ضمایر سته اصلی است و بجهت کثرت استعمال محذوف شده است و در وقت ضرورت باز آن الف را بیاورند و بعضی دیگر گویند این کلمات بی الف موضوع اند و در ترکیب کردن با لفظی که «ها» دارد بجهت جمع شدن دو ساکن، الفی در میان آورند، و این قول بهتر است. (نهج الادب از دیباچهء برهان قاطع). و در الحاق ش به که بجای که اش، کش به کار میبرند :
چنان بود پدری کش چنین بود فرزند
چنان بود صدفی کش چنین بود گوهر.
عنصری.
جان مردم را دو قوت بینم از علم و عمل
چون درختی کش عمل برگست و ز علمست بر.
ناصرخسرو.
چنان کس کش اندر طبایع اثر
ز گرمی و نرمی بود بیشتر.
؟ (از کلیله و دمنه).
کر اصلی کش نبود آغاز گوش
لال باشد کی کند در نطق جوش.مولوی.
این جا شجری نشد برومند
کش باد فنا ز پا نیفکند.
فیضی (از نهج الادب).
و مؤلف قوانین دستگیری گوید که لفظ کش که مخفف که اش هست درین لفظ اگر همزه را بعد ازالت ها و نقل حرکت آن بر کاف حذف نمایند بفتح کاف ملفوظ گردد و اگر بعد دور کردن ها، آن را بغیر نقل حرکت بیندازند به کسر کاف خوانده شود پس هم کَش بفتح خواندن درست است و هم کِش بالکسر لیکن طریق تخفیف اول موافق قیاس است و بر خلاف ثانی چنانکه گفته اند :
میر همه دلبران کشمیر توئی
خرم دل آن سپاه کش میر توئی.
و از این شعر نیز تأیید طریق اول میشود زیرا که قافیه با کشمیر واقع شده و صنعت تجنیس بکار برده و کشمیر بروزن تقصیر ملکی است مشهور. (نهج الادب). ش ضمیر را به الف و نون جمع بندند:
هرگاه ش...را که... ضمیر واحد غایب است جمع کنند الف و نون به آخر آن لاحق گردانند خواه آن کلمه «ها» داشته باشد خواه نه، مثل جامه شان و اسپ شان و مولانا شهیدی قدس سره العزیز گوید :
گجراتیان همه نمکین، دل کباب شان
میخواره اند و خون شهیدی شراب شان.
(فرهنگ جهانگیری).
و هرگاه خواهند شین و تای قرشت که یکی ضمیر واحد غایب و دیگری ضمیر واحد حاضر است جمع کنند الف و نونی در آخر آنها ملحق سازند خواه آن کلمه «ها» داشته باشد خواه نداشته باشد همچو جامه شان و اسب شان و... (دیباچهء برهان قاطع). هر گاه با ضمیر... شین الف و نون ملحق گردد افادهء جمع کند چون... شان برای جمع غائب. سنائی گوید :
هوس دخل شان چو دوزخ شان
دفتر خرج شان چو مطبخ شان.
... بیشتر مضاف الیه واقع شود و ایشان (یعنی تان و شان) افادهء مفعولیت بی را و الف (را) نیز کنند چون... بردشان ای برد آن ها را. مولوی فرماید :
گر خدا خواهد نگفتند از بطر
پس خدا بنمودشان عجز بشر.
و صاحب انجمن آرای ناصری نوشته که لفظ«شان» مخفف ایشان است و مؤلف بهار عجم گفته اغلب که بجای خود کلمه ای است علیحده نه مخفف ایشان چنان که تان جمع تو لهذا (شان) بمعنی ایشان را نیز می آید چنانکه تان بمعنی شما را بخلاف ایشان. و صاحب خیابان آورده که شان را صاحب رشیدی مخفف ایشان گفته و به اعتقاد مؤلف ایشان در اصل این شان بوده است نه شان مخفف ایشان(43) لهذا (شان) بمعنی این ها را نیز می آید چنان که تان بمعنی شما را و مجدالدین علی قوسی گوید که شان نیز ضمیر غائب است چنانکه زرشان مال شان و نیز بمعنی ایشان و از این معلوم میشود که نزد او کلمه ایشان ضمیر جمع غائب است پس در اصل این شان باشد که نون بکثرت استعمال حذف شده و این خطاست چرا که در این صورت صیغهء جمع اسم اشاره باشد و این درست نیست چه اسم اشاره با مشارالیه جمع شود چنان که آن اسپ و این فعل و کلمهء ایشان با مشارالیه خود جمع نشود و نیز ایشان موافق جمیع لهجه ها غیر لهجهء عراقیان به یای مجهول است و اگر مخفف این شان می بود در جمیع لهجه ها به یای معروف می بود و گاهی برای جمع متکلم مایان برای جمع حاضر تانان نیز گویند :
ای غربتی بمایان زاهد کجا نشیند
او بند زهد و تقوی ما مردم قلندر.
اما ایشان را به الف و نون جمع آوردن پر نامأنوس و بی محاوره مینماید چنان که درین عبارت علامی شیخ ابوالفضل: بر مکامن خواطر بایعان و مشتریان و فنون آرایش و نکوهش ایشانان کالا را نظاره کرده سخنی چند با خود در میان آورد. لیکن در توجیه آن می توان گفت که چون بایعان فرقه ای است و ضمیر ایشان لایق است باو جمع شود و همچنین مشتریان نیز گروهی است و به طرف آن هم لایق است که ضمیر ایشان بگردانند، پس چون به طرف این هر دو فرقه ارجاع ضمیر مطلوب باشد ضمیر جمع به جمع آوردن لایق بود چه فارسیان برای تثنیه هم صیغهء جمع می آرند. سلمان گفت :
غمزه و چشم تو شوخ اند ولی آمده اند
ابروان تو به پیشانی از ایشان بر سر.
و از این قبیل است لفظ ناکسانان در این بیت حکیم سوزنی :
اندر ایام تو بر خوان غرور روزگار
ناکسانان کس شده خوردند در لوزینه سیر.
(نهج الادب).
و این شان چون به کلمه ای متصل شود حکم حرکت حرف آخر آن کلمه همان است که گذشت، مگر آنکه اگر حرف آخر ملحق به واو بیان ضمه یا های مختفی باشد موقع اتصال ش، همزهء وقایه در میان آورند لیکن در الحاق شان به زیاده آوردن همزهء وقایه حاجت نیست.
|| و از انواع ش آن را که افادهء معنی نسبت کند نیز یاد کرده اند. صاحب آنندراج نویسد: و افادهء معنی نسبت نیز کند چون پویش، به بای فارسی هر دو، هدهد. به استدلال پوپک و پوپو و پوپه بهمین معنی و پوپ کاکل مرغان باشد و آن پری چند است که از پرهای مقرری درازتر. شمس فخری فرماید :
بدارایی که از انعام عامش
بود طوق حمام و تاج پوپه.
بر شاخ ثنای تو اگر نیست نوازن
فرق سر او باد بده شاخ چو پوپو.
سراج قمری.
الا تا باز گویند از سلیمان
که با بلقیس وصلش داد پوپک.هندوشاه.
تا آخرش. بالش و بالین تکیه که زیر سر گذارند. اگر گفته شود که مأخوذ است از بال بمعنی پرهای بازوی مرغان چه آن را در اصل وضع از پرهای مذکور می آگندند و از حشو نمی آگندند، در این صورت بالش صحیح نمیشود مگر به مجاز پس بهتر آن است که گوئیم مأخوذ است از بالیدن بمعنی افزودن و گذاشتن آن زیر سر موجب افزایش خواب است و گندش بوزن و معنی گندک و رشیدی گوید ظاهراً هندی است و اغلب که مشترک است در هندی و گند بوی ناخوش را گویند و چربش و چربو آنچه بر سر شیر و لعاب و مانند آن بندد و چربی حیوانات. مولوی معنوی فرماید :
چربش آنجا دان که جان فربه شود
کار نا اومید آنجا به شود.
و گاهی بالش بمعنی مسند و بساط نیز مستعمل شود چنانکه در این بیت :
تا که بنشست خواجه بربالش
بالش آمد ز ناز در بالش.
و در فرهنگ نظام آمده است: علامت نسبت است مثل پوپش (هدهد) بمعنی منسوب به پوپ که کاکل مرغان است و مثل چربش بمعنی چربی و مثل بالش بمعنی منسوب به بال چه بالش در اصل آن بود که زیر بال (بازو) میگذاشتند و بعد در زیرسری و زیرپائی هم استعمال شده. در سنسکریت هم ش بهمین معنی آمده مثل بالیشه بمعنی بچه مانند. در طرح دستور زبان فارسی (اسم مصدر - حاصل مصدر) تألیف دکتر معین نظر صاحب نهج الادب در باب ش پوپش و بالش و چربش و مانند آنها که ش نسبت شمرده شده رد گشته و این ش اصلی دانسته شده است: باید دانست که پوپک، پوپه، پویش، پوپو و بوبو لغات همریشه است. برای هدهد که ک، ه، ش، و در آخر کلمات بیکدیگر تبدیل شده. (اسم مصدر - حامل مصدر ص 40). اما ش بالش (به معنی آنچه زیر سرنهند، متّکا) از سانسکریت برهیس(44). اوپَ برهَنَ(45). اوستا: برزیش(46). فارسی: بالش(47). استی: بز.(48) در پهلوی: بالشن(49)، بر اثر شباهت غلط (به اسم مصدرهای دیگر) ایجاد شده، برخلاف هُرن در اساس فقه اللغه ایرانی 1، 2 ص 183. (اسم مصدر حاصل مصدر ص 183). چربش؛ چربیش (یوستی بندهش 118)؛ چربش (بضم باء) (اسفا 1:2 ص 28، در پهلوی کرپشن(50)(تاوادیا. شایست نشایست ص 159). در اینجا نیز مانند بالش شین اسم مصدر در فارسی (وِ - شن در پهلوی) بتقلید اسم مصدرهای دیگر به کلمه افزوده شده. (اسم مصدر - حاصل مصدر صص 41-42)
|| و از انواع آن شین مصدری است. رجوع به اسم مصدر شود.
|| و در قوافی شینی ماه وش و حوروش بهم نشاید و خوش و ناخوش هوش و بیهوش شاید، اگر یکی بمعنی عقل (باشد) و یکی بمعنی مغمی علیه، و خویش و از آن خویش بهم شاید اگر یکی بمعنی خویشاوند باشد ویکی بمعنی خود، و کش و کشاکش بهم شاید و بیش و کم بیش نشاید (و کیش و بدکیش نشاید) الا که معنی مختلف [ باشد ] وجوش و سرجوش بهم شاید (و در پوش و سرپوش و شپوش بهم شاید) و بتراش و قلم تراش بهم شاید و پرورش و دهش بهم نشاید چنانکه کمال اصفهانی گفته است:
ای ز رایت ملک و دین در نازش و در پرورش
ای شهنشاه فریدون فر اسکندرمنش
تیغ حکمت آفتاب گرم رو را پی کند
تاب عزمت آورد خاک زمین را در روش.
مقتبس از شعلهء رایت شعاع آفتاب
مستعار از نفحهء خلقت نسیم خوش دهش
بر سرآمد گوهر تیغ تو در روز نبرد
بر سرآید هر کرا زان دست باشد پرورش.
و در بیشتر ابیات این شعر شین مصدر را روی ساخته است و اگر این جایز دارند [ پس ] نون مصدر نیز جایز باید داشت چنانک کردن و گفتن و نمودن و آوردن و مانند آن و اتفاق است کی این نونات را روی نشاید ساخت و اگر ضرورت افتد در هر قصیده یکی [ بیش نشاید ] چنانک انوری گفته است :
ای نهان گشته در بزرگی خویش
وز بزرگی ز آسمان در پیش
آفتاب این چنین بود که تویی
آشکار و نهان ز تابش خویش
ای توانگر ز تو بسیط زمین
وز نظیر تو آسمان درویش
شاد باش ای بمعجزات کَرم
مریمی از هزار عیسی بیش
تا نگوئی که شعر مختصرست
مختصر نیست تا تویی معنیش.
و چون در شعر به استعمال حرفی از حروف زواید احتیاج افتد هرآینه ماقبل آن را روی باید ساخت و آن را وصل شمرد. چنانک [ گفته اند ] :
ای (دل) نشدی دشمن سوداش هنوز
هم می بخری عشوهء فرداش هنوز
هم سیر نیامدی زغمهاش هنوز
تا از تو بمن چها رسد باش هنوز.
که در این شعر چون خواست که شین اضافت بیارد ماقبل آن را روی ساخت و شین باش [ را ] با آنک اصلی است همچون شینهاء زاید وصل گردانید و شاعر چون حرفی اصلی با زاید استعمال کند، حرف اصلی را حکم حرف زاید کنند چنانک [ باز ] نموده آید. (المعجم چ مدرس رضوی چ 1 صص 170 - 172). || بعضی از تازیان پس از کاف خطاب مؤنث در صورتی که ساکن باشد حرف ش ایراد کنند تا مشتبه به کاف مذکر ساکن نگردد مث در علیک و بک و اکرمتک در صورتی که کاف ساکن باشد علیکش و بکش و اکرمتکش گویند و هم چنین بجای کذاک کذاکش تلفظ نمایند و این جماعت ترک ش را علامت مذکر قرار میدهند یعنی در مذکر علیک و در مؤنث علیکش میگویند. (ناظم الاطباء).
(1) - از فرهنگ جهانگیری، تاج العروس، کشاف اصطلاحات الفنون، منتهی الارب، فرهنگ نظام و ناظم الاطباء.
(2) - از لغات مغولی است که در زبان فارسی وارد شده. رجوع کنید به سبک شناسی چ 2 ج 3 ص 242 و ج 1 ص 281.
(3) - ن ل: بس.
(4) - در حاشیهء برهان قاطع چ معین مصرع اول به این صورت شاهد آورده شده: درخت خرما صدخار زشت دارد و خشک. و در دیوان ناصرخسرو هم چنین آمده است.
(5) - در نسخهء مرحوم اقبال: گوزاب، و متن تصحیح مرحوم دهخدا است.
(6) - نسخهء سعید نفیسی و نسخهء نخجوانی.
(7) - لغت فرس نسخهء چاپی پاول هورن.
(8) - این بیت در فرهنگ جهانگیری به کسائی نسبت داده شده است.
(9) - سخ، ظاهراً مصحف «وسخ» عربی است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(10) - تبدیل نیست، بلکه غول خود بمعنی گوش است. رجوع به برهان قاطع چ معین مادهء «غول» شود.
(11) - ن ل: آن سگ ملعون برفت این سگ [ بماند؟ ] از خویشتن.
(12) - ن ل: ایدرش.
(13) - هاء در اینجا مختفی و غیر ملفوظ است و بجهت بیان حرکت ماقبل نوشته میشود و بنابرین حرف حلقی نیست.
(14) - pechine. (15) - در همین کتاب چ قاهره ص 194 و 282 در همین شعر بجای انوشروان، ابوساسان آمده است.
(16) - شوک در آرامی shoka و suka است. رجوع به حاشیهء برهان قاطع چ معین شود.
(17) - و رجوع به حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل «کنشت» شود.
(18) - بردسیر در اصل ویه اردشیر بوده است.
(19) - کفجلاز همان کفچلیز و کفلیز و گفلیزه است. رجوع ببرهان قاطع چ معین ذیل همین کلمات شود.
(20) - Toulouse.
(21) - Pise. اسپانیائی
(22) - Barcelona .
(فرانسوی Barcelone)
(23) - Burgos.
(24) - Tortose.
(25) - Segovie.
(26) - Salamanque.
(27) - Seville.
(28) - Carcassonne.
(29) - Gascogne.
(30) - Lisbonne. (31) - برای هر یک از اعلام مذکور رجوع به لغت اسپانی شود.
(32) - Merle noir. (33) - بیت اینست:
فعیناش عیناها و جیدش جیدها
ولکن عظم الساق منش دقیق.
(34) - مقصود بیان حالت اضافی است که اطلاق منصوب بدو دلیل در این مورد جایز نیست اول آنکه در زبان فارسی رفع و نصب و جر وجود ندارد دیگر آنکه در عربی نیز مضاف الیه مجرور است نه منصوب.
(35) - علامت «را» جزو معنی «ش» نیست بلکه مربوط است به مضاف یعنی اسب و غلام درصورتی که حالت مفعولی داشته باشند. از اینرو فی المثل در جملهء (اسبش تیزتک است) اسب او را معنی نمیدهد چون اسب مسندالیه واقع شده است.
(36) - sh. (37) - علامت «را» جزو معنی «ش» محسوب نیست بلکه مربوط به کلمهء مضاف است.
(38) - مقصود ضمیر مفعولی است و اتصاف آن به منصوب درست نیست چه در زبان فارسی رفع و نصب و جر وجود ندارد.
(39) - مقصود ضمیر فاعلی است و بدلیلی که پیشتر یاد شد تعبیر نادرست است.
(40) - بعد از صیغهء جمع غایب نیز آمده است.
پیاده شدندش ز لشکر سران
شهنشاه بر زین بیفشرد ران. فردوسی.
(41) - و در زبان اوستائی شینی بوده است علامت مسند الیه (Nominatif) که در بعضی اسامی خاص و کلمات بجا مانده از جمله در کوروش و داریوش و آتش (که بصورت آذر بدون «ش» نیز باقی است).
(42) - مرجع ضمیر «ش» بخلاف قیاس «بزها» و جمع است.
(43) - برای شناختن اصل ایشان به برهان قاطع چ معین ذیل «ایشان» رجوع شود.
(44) - barhis.
(45) - upabarhana.
(46) - barezish.
(47) - balish.
(48) - baz.
(49) - balishn.
(50) - Carpishn. شآبیب.
[شَ آ] (ع اِ) (از: ش أب) جِ شؤبوب. (اقرب الموارد) (دهار). رجوع به شؤبوب شود.

شآفة.

[شَ فَ] (ع مص) به خشم آوردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || بیرون آمدن ریش در پای. || ریش شدن ناخن پای. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ترس از رسیدن چشم زخم. || ترس از راه نمودن کسی را که خوش آیند نباشد دیگری را. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به شأفة شود.

شآم.

[شَ] (اِخ) نام کشوری است. (صحاح اللغة). تحریری از شام باشد. رجوع به شام شود. || (ص نسبی) منسوب به شام که شامی نیز خوانند. (از اقرب الموارد). رجوع به شامی شود.

شآمت.

[شَ مَ] (ع مص) شئامت. مأخوذ از شآمة عربی به معنی بدفالی و شومی و بدیمنی و نکبت. (ناظم الاطباء) (از اشتنگاس). شومی و بدی. (فرهنگ نظام). بدبختی. بدفالی. رجوع به شآمة شود.

شآمة.

[شَ مَ] (ع مص) بدفال شدن بر کسان. (از ناظم الاطباء). بدفالی. و بوسیلهء «علی» متعدی میشود: شؤم علیهم شآمة؛ بدفالی را برایشان آورد. (از اقرب الموارد).

شآمی.

[شَ می ی] (ص نسبی) صورتی از شامی و شأمی منسوب به شام باشد. (از اقرب الموارد). رجوع به شامی شود.

شآمیة.

[شَ یَ] (ع ص نسبی) مؤنث شآمی. یقال امرأة شآمیة؛ زن شامی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِ) سختی گرمی آفتاب و خط و ارتفاع آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پاره ای از ابر بزرگ. || قطره. (منتهی الارب). || بارانی است که بیک جای برسد و بیک جای نرسد. || بارانی که در آن ریزه های برف باشد. جمع در تمام معانی، شآبیب است. (از متن اللغة).

شا.

(اِ) شاه. (ناظم الاطباء). مخفف شاه است. رجوع به شاه و پادشاه شود.

شا.

(ترکی، اِ) چای یعنی رودخانه. (ناظم الاطباء).

شا.

(اِ) جای. جا. این معنی از زبان عبری است. (شعوری). || نام نوعی از درختان میوه دار است. و این معنی از زبان عبری است. (شعوری): «اصل» (موسی) بعبرانی موشا است. مو بمعنی آب است و شا بمعنی درخت(1). چه موسی را کنار آب و درخت یافتند. (المعرب جوالیقی ص 302)(2).
(1) - شا بشین معجمه در المعرب، و در قاموس و لسان با سین مهمله آمده است.
(2) - موسی در عربی بمعنی از آب کشیده شده است. (قاموس کتاب مقدس). و رجوع به موسی و حاشیهء ص 302 المعرب جوالیقی شود.

شا.

(ص) مختصر شاد است که از شادی باشد. (برهان). مختصر شادباش. (فرهنگ خطی). || گاه در اسماء اعلام جزء مؤخر را تشکیل دهد: احمشا، محمشا، فرخشا که در اصل: احمدشاد، محمدشاد، فرخشاد آمده است.

شاء .

(ع اِ) جِ شاة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به شاة شود.

شائب.

[ءِ] (ع ص) موی سپید. (دهار): شیب شائب مبالغه است مانند لیل لائل. (منتهی الارب). شیب شائب؛ مبالغه است یعنی پیری بسیار و موی بسیار سپید. (ناظم الاطباء). و صاحب تاج العروس آرد: اشیب موی سپید است بر وزن وصف معایب خلقی مانند اعمی و اعرج. سپیدی موی را از عیوب شمرده اند چنانکه حسن بن ابی علی الزوزنی گفته است :
کفی الشیب عیبا انّ صاحبه اذا
اردت به وصفاً له قلت اشیب
و کان قیاس الاصل لوقلت شائباً
و لکنه فی جملة العیب یحسب.
و شائب نادرست است و استعمال نکرده اند و از اشیب شیباء بر وزن فعلاء نیامده است. -انتهی. || مخلوط کننده. (از اقرب الموارد). آمیزنده. (ناظم الاطباء).

شائب.

[ءِ] (اِخ) ابوبکربن شائب. محدث است و متأخر. (منتهی الارب).

شائبه.

[ءِ بَ] (ع اِ) قذر. دنس. ج، شوائب. (از اقرب الموارد). چرک. (مقدمهء لغت میر سید شریف جرجانی). || آمیختگی. (آنندراج). آمیزش. (منتهی الارب). || آمیزش چیز بد در چیز بهتر. (غیاث). آلودگی. (منتهی الارب). || عیب. (از اقرب الموارد). || حادثهء دوران. (لغت نامهء مقامات حریری). هول. (اقرب الموارد). و رجوع به شائب و شایبه شود.

شائح.

[ءِ] (ع ص) مرد جدّ در هر کار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || صاحب غیرت. (منتهی الارب). غیور. || حازم. || حَذِر. (اقرب الموارد). پرهیزگار. (آنندراج).. || نرم رونده. اسب سخت نفس. (منتهی الارب).

شائح.

[ءِ] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب).

شائع.

[ءِ] (ع ص) سهم شائع؛ بهرهء بخش ناکرده. (منتهی الارب). مقابل مفروز. (اقرب الموارد). || آشکارا و فاش. (اقرب الموارد) (غیاث). رجوع به شایع شود.

شائق.

[ءِ] (ع ص) برابر است با تائق. به آرزوآورنده. || معشوق. || آرزومند. (منتهی الارب). آرزومند. مشتاق. شیّق. این کلمه را اغلب بمعنی مشتاق استعمال کنند. چنانکه گویند: به زیارتتان شائق بودم. ولی این استعمال خلاف نص لغت است و در زبان عربی بجای آن مشتاق و مشوق بر وزن مقول را بکار میبرند و شائق کسی را گویند که شخص به دیدن او مشتاق باشد. بطرس بستانی در محیط المحیط گوید: «شاقنی الحب الیه یشوقنی شوقاً هاجنی و حملنی علی الشوق فهو شائق وانا مشوق. و عبدالرحمان بن عیسی همدانی در کتاب الالفاظ الکتابیه چ بیروت 1898 م. ص149 گوید: الاشتیاق فعل المهتاج و الشوق فعل الهائج. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 6 و 7). و رجوع به شایق شود.

شائقهء فطری.

[ءِ قِ یِ فِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به الهام شود.

شائک.

[ءِ] (ع ص) خاردار(1). (اقرب الموارد). ج، شاکة. (اقرب الموارد) شجر شائک السلاح؛ شاکی السلاح. رجوع به نشوءاللغه ص 16و لغت شاکی شود. || رجل شائک السلاح؛ ای ذوشوکة وحدة فی سلاحه و یقال ایضاً شاک السلاح بالتشدید. (اقرب الموارد).
(1) - epineux.

شائکة.

[ءِ کَ] (ع ص) تأنیث شائک. شجرة شائکه؛ درخت خارناک. (منتهی الارب).

شائکة.

[ءِ کَ] (ع اِ) رجوع به جهودانه شود.

شائل.

[ءِ] (ع ص) ناقة شائل؛ شتر مادهء بی شیر دم برداشته جهت گشنی. (منتهی الارب). ج، شُوَّل، شُیَّل، شِیَّل، شِوّال. (اقرب الموارد). || بردارنده و بلندکننده و افرازنده. (ناظم الاطباء).

شائله.

[ءِ لَ] (ع ص) ماده شتر که شیر کم کرده باشد و هفت ماه بر حمل یا از نتاج آن گذشته باشد. ج، شَول بر غیر قیاس. ج ج، اشوال. || (اِ) پاره ای از گوسپندان. (منتهی الارب).

شائم.

[ءِ] (ع ص) رجل شائم؛ مرد شوم بدفالی آرنده. بدبخت و بدفال. (ناظم الاطباء). || نعت از شَیم. رجوع به شَیم شود.

شائن.

[ءِ] (ع ص) نعت قیاسی از شین. رجوع به شین شود.

شائه.

[ءِ هْ] (ع ص) رجل شائة البصر؛ مرد تیزبینائی. (منتهی الارب). || حاسد. ج. شُوَّه. (اقرب الموارد).

شائیدن.

[دَ] (مص) لائق بودن. (غیاث). رجوع به شاییدن شود.(1)
(1) - شاییدن درست است.

شاب.

(ع ص) مخفف شابّ بمعنی مرد جوان. (از آنندراج) (ناظم الاطباء). برنا. برناو. برناک مقابل شیخ. رجوع به جوان و برنا شود :
گرد رنج و غم که بر مردم رسد
زود تر می پیر گردد مرد شاب.ناصرخسرو.
وز زنانی که کسی دست برایشان ننهاد
همه دوشیزه و همزاده بیک صورت شاب.
ناصرخسرو.
چون شده ستند خلق غره بدوی
همه خرد و بزرگ و کودک و شاب.
ناصرخسرو.
تو چو یکی زنگی ناخوب و پیر
دخترکان تو همه خوش و شاب.
ناصرخسرو.
هوای روشن بگرفت تیره رنگ سحاب
جهانِ گشته خرف، گشت باز از سر شاب.
مسعودسعد.
بقات بادا در ملک تا به پیروزی
جهان چو هند بگیری بعمر و دولت شاب.
مسعودسعد.
خدایگان جهان سیف دولت آنکه از او
خدایگانی تازه شده ست و دولت شاب.
مسعودسعد.
کهل گشتی و همچنان طفلی
شیخ بودی و همچنان شابی.
سعدی.
بیا و کشتی ما در شط شراب انداز
خروش و ولوله در جان شیخ و شاب انداز.
حافظ.
در سرای مغان رفته بود و آب زده
نشسته پیر و صلایی بشیخ و شاب زده.
حافظ.

شاب.

(ع اِ) زاج و ژاک. (ناظم الاطباء). رجوع شود به شب و زاج. || خرمل است (فهرست مخزن الادویه). || اسم درخت ماهودانه است. (تحفهء حکیم مؤمن).

شاب.

[شاب ب] (ع ص) جوان از وقت بلوغ تا سی وچهار سال. (دهار). مرد جوان. شباب بفتح جمع و منه الحدیث: سیدا شباب اهل الجنة، و بجز این کلمه فاعل بر وزن فعال جمع بسته نمیشود. و به شبان به ضم و شبیه بتحریک نیز جمع بسته میشود. (منتهی الارب). و آن بزرگتر از غلام و کوچکتر از کهل باشد و آن از بیست ویک سالگی تا سی وپنج سالگی است. (مسعودی). کسی را گویند که سن او بین سی و چهل سال باشد و شیخ مرد بسیار سال را خوانند و آن پس از کهل آید و کهل کسی را گویند که روزگار شبابش سرآمده باشد و شاب شرعاً از پانزده سالگی یا از حد بلوغ است تا سی سالگی مادام که موی سپید نشده باشد و کهول از سی سالگی است تا پنجاه سالگی و شیخ شرعاً زیاده از پنجاه سالگی است. چنین آمده است در البیرجندی بنقل از المغرب. و در جامع الرموز در بیان نماز جماعت آمده است که شابه بتشدید لغةً دختری را گویند که سنش بین نوزده و سی وسه سال باشد و شرعاً از پانزده سالگی است تا بیست ونه سالگی. و در همان کتاب در باب ایمان آمده است که شاب لغة از نوزده سالگی و کهل از سی وچهارسالگی است و شیخ از پنجاه ویک سالگی تا پایان عمر. و چنین آمده است در التتمة، و در قاموس یاد شده است که همانا کهل از سی ویک سالگی است و شیخ از پنجاه سالگی تا پایان عمر. (کشاف اصطلاحات الفنون).

شاب.

[ب ب] (اِخ) الظریف. (661 - 688 ه . ق.). محمد بن عفیف. او را دیوانی است. (کشف الظنون). محمد بن سلیمان بن علی بن عبدالله التلمسانی معروف به شاب الظریف شاعری باریک اندیش و دارای اشعار پسندیده و لطیف بود. در قاهره تولد و در دمشق وفات یافت. او را دیوان شعری است که بطبع رسیده است. (اعلام زرکلی ج 3 ص 902 از فوات الوفیات ج2 ص211). محمد بن سلیمان بن علی (شمس الدین) التلمسانی بن الشیخ عفیف الدین التلمسانی. قاضی شهاب الدین در بارهء او گوید:... مردم روزگار وی خاصه اهل دمشق شیفتهء اشعارش بودند... جماعتی از دوستان او را دیدم که هیچیک از شاعران را از او برتر نمیشمردند و اشعار وی را با تعظیم و بزرگداشت روایت میکردند. بیشتر اشعارش از رشاقت لفظی بهره مند است. حفظ اشعار او آسان است و از لغات عامیانه خالی نیست... وی در جوانی بچنگال اجل گرفتار آمد... شیخ صلاح الدین گویند: شاعری است نیکوسخن، پسر شاعر نیکوسخن. در جوانی درگذشت. وفاتش در دمشق و تولدش در قاهره اتفاق افتاد. او را دیوانی است که در بیروت و مصر بنام دیوان الشاب الظریف بطبع رسیده و دیگر مقامه ای است که بنام مقامة ابن العفیف التلمسانی در دمشق چاپ شده است. (معجم المطبوعات ج 1 ص 186). و رجوع به ابن عفیف تلمسانی شود.

شابا.

(اِخ) از قرای مرو است. (معجم البلدان).

شابا.

(اِخ)(1) فرانسوا ژوزف. مصرشناس فرانسوی که در سال 1817 م. تولد یافت و در سال 1882 م. در ورسای درگذشت. ابتدا بازرگانی پیشه کرد. در سال 1852 با خواندن مقالات نستور لوت(2) شوق مصرشناسی در او برانگیخته شد. از سال 1855 با انتشار دو مقالهء کوتاه در «خاطرات انجمن تاریخ و باستان شناسی شالون - سور - سون(3)» کار خود را آغاز کرد. از آن پس آثار متعددی منتشر ساخت و بزودی با برجسته ترین باستانشناسان فرانسوی و خارجی ارتباط یافت. در سال 1837 دعوت شد که به جانشینی اِ. دو روژه(4) متوفی کرسی زبان و باستان شناسی مصر را در کولژ دو فرانس(5)اشغال کند. لیکن وی از ترک گفتن شهر شالون - سور سون سر باززد. در اواخر سال 1877 بر اثر ابتلای به بیماری ناگزیر از کار دست کشید و به ورسای نزد یکی از دخترانش آمد و تا پایان عمر در همانجا بسر برد. شابا یکی از پرکارترین و پراثرترین استادان مصرشناسی بشمار است و رموز بسیاری از پاپیروسها و کتیبه های حاوی متونی به خط هیرو گلیف و تندنویسی هیروگلیف را در آثار متعدد خود کشف کرده است. در بررسی تاریخ باستان بر اساس منابع مصری و تاریخ سلسله های باستانی مصر و مقیاسات و پول مصریان و در زمینهء مطالعات ما قبل تاریخی تألیفات مهمی دارد.
(1) - Francois - Joseph Chabas.
(2) - Nestor Lhote.
(3) - Memoires de la Societe d´histoire et dcarcheologie de Chalon - sur - Saone.
(4) - E. de Rouge.
(5) - College de France.

شابائی.

[] (اِخ) علی بن ابراهیم بن عبدالرحمان شابایی از قریهء شابا بود. (از معجم البلدان).

شاباب.

(اِ) نام درختی است. (شمس اللغات).

شابابج.

[بَ] (معرب، اِ) برنوف(1) شابابج. درختی است برگش شبیه بزعرور و مزغب و بمصر روید. بعضی او را شابابق نیز گویند و صهار بخت گوید که شابابک را عرب عبس گوید و قبیلهء بنوعبس را به او بازخوانند و بشر گوید او را بپارسی جوان اسپرم گویند و طایفه ای او را ریحان الشیطان گویند و به مثل این، تقریر کرده است رازی. (ترجمهء صیدنه). در طبع و در قوه به قیصوم ماند. گرم و خشک است در درجهء اول و صرع را سود دارد و لعابهای دهان ببرد خاصه لعاب دهان کودکان را و بدل آن در صرع و جز آن مرزنجوش است. (قانون ابوعلی سینا). بدانکه مرادف این لفظ (شابانک)، شابابک (است) که به جای نون بای تازی باشد. معرب آن شابابج نیز هست که به عربی برنوف خوانند چنانچه صاحب گولیس بسند مالایسع الطبیب جهله نوشته، و آن درختی است که برگش شبیه به برگ زعرور و مزغب و منبت آن مصر است. ولی باید دانست که معرب این کلمه شافانج و شابانک است، Conyza odora. (دزی ج1 ص714 و 716) و بنابراین متن صحیح است و آن مخفف شاه بانک است که بهمین صورت نیز تعریب شده. (دزی ج1 ص717) (حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل شابانک). رجوع به شاپاپک، شابانج، شابانک، شابانگ، شافانج، شاهبانج، شاهبانک شود.
Conyza (دزی ج 1 ص14 7 و 716)
(1)
odorata-Conyza.

شابابق.

[بَ] (معرب، اِ) رجوع به شابانک شود.

شاباتی.

(اِ) چاباتی. چاپاتی. گِرده. رغیف. رجوع به شاباطی و چاپاتی شود.

شابارلی.

(اِخ) سلستینو. نام مستشرق ایتالیائی بزبان عربی(1)، اخبار ایطالیا که با ترجمهء ایتالیائی بسال 1888 م. در رم به چاپ رسیده از آثار او است. (معجم المطبوعات).
(1) - C. Schiaparelli.

شاباش.

(جملهء فعلیه دعایی، صوت مرکب)مخفف شاد باش. (برهان). || (صوت مرکب) کلمهء تحسین باشد. (برهان). آفرین. احسنت. طوبی لک، دعای خیر و تحیّت :
گر سیم دهی هزار احسنت
ور زر بخشی هزار شاباش.سوزنی.
در جهان این مدح و شاباش و زهی
ز اختیار است و حفاظ و آگهی.(مثنوی).
گفت شاباش و بدادش خلعتی
گوهر از وی بستد آن شاه فتی.(مثنوی).
موی را نادیده میکرد آن لطیف
شیر را شاباش میگفت آن ظریف.(مثنوی).
شاباش زهی یارو شاخ گل بی خارو.
مولوی (از انجمن آرای ناصری).
و طفل را شاباش و تحسین کند که زهی پهلوان که توئی. (بهاءالدین ولد). فبکی ابوالفتح بکاء شدیداً ثم قال شاباش(1) یا ابت شاباش اکثر لی من هذا الجیش. (از دزی ج 1 ص 714). || (اِ مرکب) زری را نیز گویند که نثار کنند و به مطربان و رقاصان و بازندگان دهند. (برهان). (مخفف شادباش یا شاه باش) نثار: شاباش کردن بر داماد یا عروس؛ دینار، درم و شکر بر او نثار کردن :
به تحسین مستان کیوان کلاه
به شاباشهای زر مهر و ماه.
طغرا (از آنندراج).
کدامی سرو از یاد گل اندامی برقص آمد
که همچون غنچه ای مشت ازپی شاباش پرزر شد.
ملاتشبیهی (از آنندراج).
کشد زهره از گوش بی اختیار
بشاباش رقاصیش گوشوار.
ظهوری (از آنندراج) (فرهنگ نظام).
چین بر ابرو زد گمان ناز یار
جان و دل شاباش و پا انداز یار.
سلطانعلی بیگ رهی (از آنندراج).
|| نیاز و پیشکش و هدیه. (غیاث) (آنندراج) (فرهنگ نظام) :
خواهر گزری کرد تکلف به برادر
مادر دو طبق کوفته شاباش پسر کرد.
شفائی (از آنندراج).
در دهات یزد رسم است که در عروسی، دوستان داماد به او پولی، چیزی هدیه میدهند و بعد از هدیهء هر شخص، اهل محفل به هدیه دهنده میگویند: شاباش. گویا رسم مذکور در عصر صفوی در ایران عام بوده و مجازاً بمعنی مطلق هدیه وبخشش هم استعمال میشده که در اشعار شعرای آن عصر هست. (فرهنگ نظام).
.(دزی ذیل شاباش)
(1) - Bravo!

شاباش کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)(مخفف شاه باش یا شادباش). شاه یا شادباش گفتن. تهنیت کردن. گفتن به داماد یا عروس یا حاکم نو یا تازه واردی شاه باش یا شادباش :
بلیس کرد ورا دست بوسه و شاباش
نشست پیش وی اندر به حرمت و تعظیم.
سوزنی.
|| توسعاً، نثار کردن زر و سیم و شکر و گهر بر سر عروس یا داماد یا پادشاه یا حاکم و تازه واردی بزرگ. و رجوع به شاباش شود.

شاباش گفتن.

[گُ تَ] (مص مرکب)شادباش یا شاه باش گفتن. زنده باش گفتن، و رجوع به شاباش شود.

شاباشی.

(حامص مرکب) آفرین و تحسین و تعریف. (ناظم الاطباء).

شاباطی.

(اِ) جاباتی. چاپاتی. شاباتی. گرده. رغیف. نان فطیر. رجوع به چاپاتی شود : گفت ای خواجه بدین بازار بیرون شوید. شاباطی های نیکو می پزند، یکی شاباطی همچون روی خود بیار. (اسرار التوحید).

شابانج.

[نَ] (معرب، اِ) معرب شابانک. (برهان). مأخوذ از شابانک فارسی و بمعنی آن. (ناظم الاطباء). رجوع به شابانک و شاهبانک شود.

شابانک.

[نَ] (اِ مرکب) شافانج. (دزی ج1 ص714). دارویی است که آن را به عربی بنفسج الکلاب خوانند و بشیرازی تس سگ گویند و معرب آن شابانج است علت صرع را سود دارد. (برهان). گیاهی که در مصر به برنوف معروف است. (قاموس). گیاهی است به مصر معروف به برنوف. (منتهی الارب ذیل ش ب ک). دارویی که در صرع استعمال کنند و در مصر برنوف گویند. (ناظم الاطباء). عبس و رجوع به شابابک و شعوری ج 2 ص 126 ذیل شاهبانک شود.

شاباه.

(اِ) رجوع به شبه، شاباهی، شبهان شود.

شاباهان.

(اِ) رجوع به شبهان شود.

شاباهی.

(اِ) بقول الغافقی شبه و شبهان درختی است خاردار... و به سریانی آن را شاباهی نامند و آن به یونانی فالیورس(1) است. (ابن البیطار). به سریانی نام درختی است که حب آن شبیه به شهدانه است. رجوع به شبه و شبهان شود.
(1) - Paliure, Faliuros.

شابای.

(اِخ) از قرای مرو است. رجوع به شابا و معجم البلدان شود.

شابجن.

[جَ] (اِخ) قریه ای است از قرای سغد در نواحی سمرقند. (سمعانی).

شابجنی.

[جَ ] (ص نسبی) منسوب به شابجن که از قرای سغد سمرقند است. (از انساب سمعانی).

شابجنی.

[جَ ] (اِخ) ابوعلی حسن بن منصور شابجنی محتسب کوسج و لقب او خاقان بود که بدان شهرت داشت. وی از حفص بن ابی حفص الفرغانی کشی سماع کرد. از اصحاب سعیدبن ابراهیم بن معقل النسفی بود. (از انساب سمعانی).

شابر.

[بِ] (ع ص) رجل شابر المیزان؛ دزد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

شابرآباد.

[بَ] (اِخ) قریه ای است در پنج فرسنگی مرو. (انساب سمعانی). قریه ای است در پنج فرسنگی مرو و برخی از روات بدان منسوبند. (معجم البلدان).

شابرآبادی.

[بَ ] (اِخ) ابوالقاسم علی بن ابی النصر احمدبن ابی عبدالله عبدالرحمان بن ابی اللیث محمد بن احمد الشابر آبادی از رؤسا و مقدمان قریه شابرآباد و شیخ نیکوکار پاکدامنی بود. از ادیب ابومحمد کامکاربن عبدالرزاق سماع کرد. وی بسال پانصدوسی و اندی در قونیه درگذشت. (انساب سمعانی).

شابران.

[بُ] (اِخ) نام شهری و دربندی است از ولایت شروان و بمعنی ولایتی از شروان. (برهان). شابران و شروان نام دربند است. حکیم خاقانی گوید :
تا نه بس دیر از کمال عدل شاه
مصر و ری در شابران بینی بهم.
در بعض فرهنگها شابران نام ولایت و در بعض فرهنگها نام شهر است و آن را شاوران نیز گویند. حکیم خاقانی گوید :
هیبت او مالک آیین و زبانی خاصیت
دوزخ از دربند و ویل از شابران انگیخته.
(شعوری ج 2 ص 130).
نام دربند شیروان باشد. حکیم خاقانی فرماید :
شمشیرش از آسمان مدد یافت
فتح در بند شابران را.(جهانگیری).
نام شهری که آن را شاوران نیز گویند. (غیاث). نام ولایتی از شیروان. (انجمن آرا). و یاقوت آرد: از اعمال اران است که انوشیروان آن را بنا نهاد و گفته اند از اعمال دربند یا باب الابواب است. میان آن و شهر شروان در حدود بیست فرسنگ راه است. (معجم البلدان). انوشیروان عادل ساخت هوایش گرم است و آبش ناگوارنده، حاصلش غله و دیگر حبوبات نیکو باشد. (نزهة القلوب چ لیدن ج 3 ص 92). شهری است به ارمینیه. (فهرست نخبة الدهر دمشقی چ لایپزیک). و رجوع به متن نخبة الدهر ص 189 شود. مقدسی و دیگر مؤلفان قدیم دو شهر دیگر را در ایالت شروان نام برده اند که محل آنها معین نشده است: یکی شابران که اکثر اهالی آن عیسوی بوده اند و چنانکه نقل شده در بیست فرسخی دربند جای داشته است و دیگر شروان که در جلگه ای واقع و دارای مسجدی در بازار بوده و از جادهء در بند سه روز راه تا شماخی کرسی ایالت شیروان فاصله داشته است. (ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی ص 193).
گر شابران بهشت ارم شد بعهد او
شروان بفرش از حرم امسال درگذشت.
خاقانی.
و رجوع به شاوران و جامع التواریخ رشیدی و حبیب السیر چ تهران ج4 ص502 و از سعدی تا جامی تألیف ادوارد براون ترجمهء علی اصغر حکمت ص101 شود.

شابرج.

[بِ رَ] (اِ) دزی ذیل سابزج مینویسد که این کلمه به این هیئت لیکن براء بجای زاء در المستعینی و بعض نسخ خطی البیطار و در ابن الجزایر آمده است. رجوع به دزی ذیل شابزح و سابزج و لغت نامه ذیل لفاح، شابزج، شابیزک، شابیرج، سابزج، سابیزج، سابیزک شود. لفاح است. (از فهرست مخزن الادویه).

شابرخواست.

[بُ خوا / خا] (اِخ)یاقوت آرد: بسین نیز آمده است و در باب سین به لفظ سابور یاد شد و ذیل سابور خواست گوید: شهری است از ولایتی واقع در میان خوزستان و اصفهان. (از معجم البلدان). و رجوع به شاپورخواست و سابرخواست و سابورخواست و ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی ص209 شود.

شابرخواستی.

[بُ خوا / خا] (اِخ)ابوالقاسم علی بن الحسین بن احمدبن موسی از مردم شابرخواست بود. (از معجم البلدان).

شابرزان.

[بَ] (اِخ) شهری است از اعمال خوزستان بین شوش و طیب. (معجم البلدان).

شابرقان.

[بُ] (معرب، اِ) معرب شاپورگان. فولاد ذکر. اسطام. (دزی ج 1 ص 714) حدید الصلب. پولاد معدنی. پولاد طبیعی. ابوریحان بیرونی در الجماهر فی معرفة الجواهر می نویسد: معدن آهن دو قسم است. یکی نرم که به نرماهن موسوم است و آن را آهن ماده (انثی) لقب نهاده اند و دیگر سخت که به شابرقان موسوم است و بخاطر صرامت و تیزی آن را به آهن نر (ذکر) ملقب ساخته اند. و آن اندکی خمیدگی می پذیرد و قابل آب دادن است. و شمشیرهای رومیان و مردم روس و صقالبه از جنس شابرقان است. (ص 248). و از گروهی شنیدم که می گفتند روسها و صقلابیها شابرقان را به قطعات کوچک در می آورند و در آرد خمیر می کنند و بخورد بطان می دهند و سپس آن را از مدفوعات آنها جدا میسازند و این کار را چندین بار تکرار می کنند و سپس از تفتهء آن شمشیر میسازند. و رجوع به شابرن، شابوران، شابوراک. شابورق، شابورقان، شابورن، شابورگان، شاپورگان شود. و دُزی ذیل کلمهء شابرقان بنقل از نسخهء خطی ملخص ابن البیطار مینویسد که دو نوع آهن وجود دارد یکی سخت (شدید) که آن را به فارسی شابورقان و به عربی ذَکَر یا اِسطام نامند دیگری نرم (رخو) که آن را به فارسی نرماهن و به عربی اُنثی خوانند و در ابن البیطار نوع سومی نیز ذکر شده است که همان فولاد باشد و ابن بیطار شابرقان را فولاد طبیعی شمرده [ و این تعبیری نادرست است زیرا فولاد بصورت طبیعی وجود ندارد ] . (دزی ج 1 ص 714 و 715). || در عراق نام پیمانه ای است که آن را المختوم الجماحی و قفیز نیز نامند. (بلاذری) (دُزی ج 1 ص 715).

شابرقان.

[بُ] (اِخ) نام کتابی است از مانی. (ابن الندیم). رجوع به شاپورگان شود.

شابرن.

[بُ رَ](1) (اِ مرکب) فولاد معدنی است از اختیارات بدیعی نقل نموده شده.(2)(فرهنگ جهانگیری). نام فولاد معدنی باشد. (برهان قاطع). رجوع به شابرقان، شابرن، شابوراک، شابوران، شابورق، شابورقان شابورن، شابورگان و شاپورگان شود.
(1) - در برهان ضبط کلمه بضم حرف چهارم نیز آمده است.
(2) - در اختیارات بدیعی دیده نشد.

شابرنج.

[رِ] (اِخ) قریه ای است در سه فرسخی مرو در ریگزار. (سمعانی).

شابرنجی.

[رِ ] (ص نسبی) نسبت است به شابرنج. رجوع به شابرنج شود. شهرکی است [ به خراسان ] از عمل مرو و کشت و برز آن بر آب رود مرو است. (حدود العالم چ تهران ص 59).

شابرنجی.

[رِ] (اِخ) ابوالعباس احمدبن محمد بن العباس الشابرنجی. وی از ابوعیسی محمد بن عبادبن مسلم روایت کرد. ابوذرعة المسیحی در تاریخش از وی نام برده است. (انساب سمعانی).

شابرنجی.

[رِ] (اِخ) ابوالوفا داودبن محمد بن نصرالشابرنجی. وی از محمد بن عبدالکریم و علی بن حشرم و ابوحمزه یعلی بن حمزه و محمد بن عبده و احمدبن عبدالله و دیگران روایت کرده است. ابوالعباس احمدبن سعید المعدانی و ابوالحسن علی بن الحسن الکراعی و ابوالحرث علی بن القاسم الخطابی و دیگران از وی روایت کرده اند. (انساب سمعانی).

شاب رومی.

[بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فلفل سفید است. (نسخهء خطی تحفهء حکیم مؤمن متعلق به کتابخانهء مؤلف(1)) (اختیارات بدیعی) (فهرست مخزن الادویه)(2). فلفل سفید را گویند و آن بزرگتر از فلفل سیاه است و بهترین وی آن است که بزردی مایل باشد. گرم و خشک است و در سیم و چهارم. (برهان قاطع).
(1) - در نسخهء چاپی تحفهء حکیم مؤمن «شاه رومی» آمده و نادرست است.
(2) - در فهرست مخزن الادویه شاب روئی آمده است.

شابزج.

[بِ زَ] (اِ) شابیزج. شابیزگ. شابزج. سابیزج. سابیزگ. لفاح(1). یبروح. (دزی ج 1 ص 715) (ابن البیطار ذیل سابیزج).
(1) - Mandragore.

شابستی.

[بَ سَ] (ص نسبی) منسوب به شابسه. رجوع به شابسه شود.

شابستی.

[بَ سَ] (اِخ)... علی بن احمد یا محمد، مکنی به ابوالحسن از مشاهیر ادبا و در مصر ندیم و کتابدار عزیزبن معز از ملوک فاطمیه بوده و از تألیفات او است: 1 - التخویف 2 - التوقیف 3 - الدیارات که حاوی اخبار و وقایع و اشعار مصر و عراق و شام و جزیره میباشد. 4 - مراتب الفقهاء 5 - الیسر و العسر و در سال 390 یا 399 ه . ق. درگذشت. (ریحانة الادب محمدعلی تبریزی مدرس ج 2).

شابسة.

[بَ سَ] (اِخ) از قرای مرو و در دو فرسنگی آن است. (معجم البلدان).

شابشتی.

[بَ شَ] (اِخ) الکاتب نام پدر بجکم است. رجوع به بجکم و به الاوراق ص 144 شود.

شابشی.

[بَ] (اِخ) رجوع به شابستی و دائرة المعارف القرن تألیف محمد فرید و جدی ج 5 ص358 شود.

شابع.

[بِ] (ع ص) سیر و جز در شعر شنیده نشده و در نثر بکار بردن آن جائز نیست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). سیر ضد گرسنه. (ناظم الاطباء).

شابک.

[بِ] (ع ص) طریق شابک؛ راه درهم و مشتبه. و اسد شابک؛ شیر درهم دندان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

شابک.

[بِ] (اِخ) جائی است از منازل قضاعه در شام. (معجم البلدان) :
اتعرف بالصحراء شرقیّ شابک
منازل غزلان لها انس اطیبا
ظَللتُ اریها صاحبیّ و قداری
بها صاحبا من بین غرّ و اشیباً.
عدی بن الدقاع (از معجم البلدان).

شابل.

[بِ] (ع ص) شیر بیشه ای که دندانهای وی درهم آمده باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کودک پر بدن. تازه جوان. (منتهی الارب). کودکی که در ناز و نعمت پرورش یافته باشد. (ناظم الاطباء). پسرکی که از نعمت و جوانی سرشار باشد. (اقرب الموارد).

شابلوط.

[بَ] (اِ مرکب) شاه بلوط. (ناظم الاطباء).

شابن.

[بِ] (ع ص) کودک نازک اندام پرگوشت. (منتهی الارب).

شابود.

[بْ وَ] (اِ) بمعنی هاله و طوق و خرمن ماه باشد. (برهان). مصحف شایورد است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به شابورد و شایورد شود.

شابور.

(اِخ) مصحف شابوت. رجوع به شابوت و مجمل التواریخ و القصص ص 199 شود.

شابور.

(اِخ) مصحف شاور. رجوع به شاور و تاریخ جهانگشای جوینی ج 3 ص 183، 184، 371، 378 چ قزوینی شود.

شابور.

(اِخ) به قول عمرانی جایی است در مصر. (معجم البلدان).

شابوراک.

(اِ) شابرن و فولاد معدنی و طبیعی.(1) (ناظم الاطباء). و رجوع به شابرقان و شابرن شود.
(1) - فولاد طبیعی نمیتواند باشد. (دزی، ذیل شابرقان).

شابوران.

(اِ) شابرن و فولاد معدنی و طبیعی.(1) (ناظم الاطباء). و رجوع به شابرقان وشابرن شود.
(1) - فولاد طبیعی نمیتواند باشد. (دزی، ذیل شابرقان).

شابورتزه.

[تَ زَ] (اِخ) از قرای مرو است و عده ای از راویان بدان منسوبند. (معجم البلدان).

شابورتزی.

[تَ ی / ی ی] (ص نسبی)نسبت به شابورتزه است که قریه ای از قرای مرو است. (انساب سمعانی).

شابورتزی.

[تَ] (اِخ) ابوهریره سالم بن احرر. شیخی از اهالی قریهء شابورتزه بود. (انساب سمعانی).

شابورخواست.

[خوا / خا] (اِخ)شاپورخواست. رجوع به شابرخواست و شاپورخواست و تاریخ جهانگشای جوینی چ قزوینی ج 2 ص 153 شود.

شابورد.

[بْ وَ] (اِ) هاله را گویند و او را خرمن ماه نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). مصحف شایورد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

شابورق.

[رَ] (معرب، اِ) فولاد معدنی. (ناظم الاطباء). رجوع به شابرقان شود.

شابورقان.

[رَ] (معرب، اِ) اسم حدید ذکر است که فولاد باشد. (تحفهء حکیم مؤمن). فولاد معدنی. (ناظم الاطباء). رجوع به شابرقان شود.

شابورگان.

[رَ] (اِ) فولاد معدنی است. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به شابرقان شود. اسم فولاد است که حدید ذَکر باشد. (فهرست مخزن الادویه). و معرب آن شابورقان است. (برهان قاطع). رجوع به شابرقان شود.

شابورن.

[رَ] (اِ) فولاد معدنی است. (فرهنگ جهانگیری). فولاد است که حدید ذکر باشد. (فهرست مخزن الادویه). فولاد معدنی باشد. (برهان قاطع). رجوع به شابرقان شود.

شابوری.

(اِخ) ابوسلیمان داودبن سابورالمکی. از مجاهد و عطاء سماع کرد. ابن عیینه و داودبن عبدالرحمان از او روایت کرده اند. (انساب سمعانی از الاسماء).

شابوری.

(اِخ) عثمان بن شابور. از ابووایل شقیق بن سلمة روایت کرده است. (انساب سمعانی از الاسماء).

شابوری.

(اِخ) محمد بن شعیب بن شابور النیسابوری از اهل دمشق است. عده ای از محدثان شام از وی حدیث شنیده اند. رحیم و عباس بن ولیدبن مربد و دیگران از او روایت کرده اند. (انساب سمعانی).

شابة.

[شابْ بَ] (ع ص) زن جوان. ج، شواب و شوائب. (مهذب الاسماء). زن جوان. ج، شواب. (منتهی الارب). ج، شابات، شواب، شبائب. (اقرب الموارد). زن جوان از سیزده تا سی سالگی. (فرائد الدریه). (اقرب الموارد از جامع الرموز) و در مورد آتش افروخته شابة را نمیتوان نسبت آورد و صحیح مشبوبه است. (اقرب الموارد).

شابة.

[بَ] (اِخ) کوهی است در نجد و بعضی گفته اند در حجاز در دیار غطفان بین سلیله و ربذه و برخی گفته اند در مقابل شعیبه است. (معجم البلدان) :
ترکت ابن هبار لدی الباب مسنداً
و اصبح دونی شابة فأرومها
بسیف امری لااخبر الناس ما اسمه
و ان حقرت نفسی الی همومها.
قتال الکلابی (از معجم البلدان).
قوارض هضب شابة عن یسار
و عن ایمانها بالمحو قور.
کثیر (از معجم البلدان).

شابهار.

[بَ] (اِخ) نام بتکده ای بود در نواحی کابل که در اطراف آن دشتی بس بزرگ واقع است. (فرهنگ جهانگیری) :
هر چه در هندوستان پیل مصاف آرای بود
پیش کردی و درآوردی بدشت شابهار.
فرخی (از تاریخ بیهقی چ فیاض ص 255).
همه شادی شابهار کزو
شد شکفته بهار دولت و فر.
مسعودسعد (از جهانگیری).
و رجوع به تاریخ بیهقی چ فیاض ص 181 و 270 و 280 شود.
نام چمنی است در کابل که محل عرض لشکر و سپاه سلطان محمود غزنوی بوده چنانکه ابوالحسن فرخی در ابن باب گفته :
با من بشابهار بهم بود چاشتگاه
ماه من آنکه رشک برد زو دو هفته ماه
گفت این فراخ پهنا دشت گشاده چیست
گفتم که عرضه گاه شه بی عدو سپاه
گفت آن هزار و هفتصد و اند کوه چیست
گفتم هزار و هفتصدواند پیل شاه
اگر چه ممکن است که در قدیم در حوالی کابل بتکده بوده چه مذهب بودائی قرنها در افغانستان بوده و آثار آن هنوز بسیار است لیکن معنی شابهار را بتکدهء آنجا قرار دادن معلوم نیست از چه مأخذ است... شاید جهانگیری و دیگران شابهار را قیاس به نوبهار کردند که بمعنی بتکده آمده و نوبهار بلخ بتکدهء بودائیان بوده. (فرهنگ نظام). رجوع به مادهء ذیل شود.

شابهار.

[بُ] (اِخ) به قول سمعانی قریه ای است از قرای بلخ و عده ای از راویان بدان منسوبند. (معجم البلدان). و رجوع به انساب سمعانی و مادهء قبل شود.

شابهاری.

[بُ ] (ص نسبی) نسبت است به شابهار. رجوع به شابهار شود.

شابهاری.

[بُ ] (اِخ) ابوعثمان شدادبن معاذ الشابهاری. وی از عبدالعزیزبن الاویسی و ابراهیم الفرا روایت کرده است. (انساب سمعانی).

شابیزج.

[زَ] (معرب، اِ) معرّب سابیزک و آن لفّاح است. (تحفهء حکیم مؤمن). مردم گیاه. (ناظم الاطباء). رجوع به شابزج و شابیزک شود.

شابیزک.

[زَ] (اِ مرکب) مردم گیاه. (ناظم الاطباء). شابیزک یا بلادن، آتروپا بلادنا(1) که میوه های آن بنفش و تیره و دارای مادهء سمی آتروپین(2) است که بعنوان مخدّر بکار میرود و مهرگیاه ماندرا گورا(3) که مادهء سمّی آن در ریشه های ضخیم جمع میشود و در میان تمام ملل در موضوع ریشهء آن افسانه هائی شایع است و آن را سگ کن نیز میگویند. (گیاه شناسی حسین گل گلاب ص 239).
(1) - Atropa belladona.
(2) - Atropine.
(3) - A. mandragora.

شاپاپک.

[پَ] (اِ) گیاهی از جنس نعناع که سیسنبر نیز گویند. (ناظم الاطباء).

شاپرک.

[پَ رَ] (اِ مرکب) لغتی است در شب پره.

شاپرن.

[پُ رَ] (اِ) شابرن. (فرهنگ نظام). رجوع به شابرن شود.

شاپکا.

(روسی، اِ) روسی شاپکا.(1) نوعی کلاه مردم روس.
(1) - Chapka. (قیاس شود با Chapska - چاپکا - لهستانی)

شاپور.

(اِ مرکب) پسر شاه. مرکب از شاه و پور. در پهلوی شاه پوهر. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به شاهپور شود.

شاپور.

(اِخ) نام مصوری که واسطه بود میان شیرین و خسرو. (برهان قاطع) :
ندیمی خاص بودش(1) نام شاپور
جهان گشته ز مغرب تا لهاور
ز نقاشی به مانی مژده داده
بر سامی در اقلیدس گشاده
قلمزن چابکی صورتگری چست
که بی کلک از خیالش نقش میرست.
نظامی (خسرو و شیرین چ 2 وحید ص48).
رجوع به حاشیهء برهان قاطع چ معین شود.
(1) - خسرو پرویز را.

شاپور.

(اِخ) (در داستانها) نام یکی از اعیان مملکت فریدون. (ناظم الاطباء) : نیشابور از ناحیت ابر شهر است به خراسان. و آن را بنا شاپور سپهبد کرده ست بگاه افریدون و در آن خلاف است، توان بود که زیادتِ عمارت کرده. (مجمل التواریخ و القصص ص 64).رجوع به شاپور نستوه شود.

شاپور.

(اِخ) پهلوان ایرانی زمان کیکاوس و کیخسرو. (فهرست ولف) :
چو بهرام و چون زنگهء شاوران
چو گیو و چو شاپور و گندآوران.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج3 ص608).
چو طوس و چو گودرز و گیو دلیر
چو شاپور و فرهاد و بهرام شیر.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج3 ص681).
چو شیدوش و فرهاد و گرگین و گیو
چو رهام و شاپور وخراد نیو.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج3 ص685).
چو گودرز کشواد و فرهاد و گیو
چو گرگین میلاد و شاپور نیو.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج4 ص1068).

شاپور.

(اِخ) پهلوان ایرانی زمان خسرو پرویز. (فهرست ولف) :
چو گردوی و شاپور و چون اندیان
سپهدار ارمینیه رادمان.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج9 ص2682).
چو خراد برزین و گستهم شیر
چو شاپور و چون اندیان دلیر
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج9 ص2707).

شاپور.

(اِخ) نام پدر یزدانداد یکی از مؤلفان مستقیم شاهنامهء منثور. رجوع به یزدانداد و مزدیسنا تألیف دکتر معین چ 1 ص 386 شود.

شاپور.

(اِخ) موبد زمان پادشاهی انوشیروان. (فهرست ولف) :
سر موبدان و ردان اردشیر
چو شاپور و چون یزدگرد دبیر.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج8 ص2391).
ابا موبد موبدان اردشیر
چو شاپور و چون یزدگرد دبیر.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج8 ص2416).

شاپور.

(اِخ) رازی. یکی از دو تن مقتدرترین نجبای ایران در زمان پادشاهی پیروز یزدگرد ساسانی. ایران سپاهبد و سپاهبد سواد در زمان پادشاهی قباد پسر پیروز. (فهرست ولف): در زمان پیروز مقتدرترین نجبای ایران دو تن بودند، یکی زرمهر یا سوخرا(1) از خانوادهء بزرگ قارن، که اصلاً شیرازی و حکمران ایالت سکستان بود و لقب هزارفت داشت، دیگر شاپور، که از مردم ری و خاندان مشهور مهران بود. لازار فرپی حکایت می کند که این دو سردار با لشکر بسیار در ایبری و ارمنستان بجنگ مشغول بودند و همین که خبر مرگ پیروز به آنان رسید معج به تیسفون شتافتند، تا نفوذ خود را در انتخاب پادشاه جدید بکار برند. بلاش برادر پیروز انتخاب شد و در زمان سلطنت این پادشاه فرمانروای حقیقی ایران زرمهر بود. (ایران در زمان ساسانیان ص 317 و 318) در سالهای نخستین سلطنت قباد، زرمهر (سوخرا) کماکان مرتبت خود را حفظ کرد و حائز مقام نخستین در میان اشراف بود. اما قباد پیوسته در دل داشت که خود را از تسلط و استیلای این مرد جاه طلب و خطرناک نجات دهد. پس رقابتی را که در میان زرمهر و شاپور مهران افتاده بود مغتنم شمرد، شاپور را، که در این وقت منصب ایران سپاهبذ داشت (طبری)، و در عین حال سپاهبذ ناحیهء سواد نیز بود (نهایه)، در نهان با خود یار کرد و زرمهر رابهلاکت رسانید. این واقعه در سرتاسر کشور شهرت عظیم یافت و مبدأ ضرب المثلی شد به این عبارت «باد سوخرا از وزیدن فرو ماند و بادی از جانب مهران وزیدن گرفت». (طبری ص 885). یا بنا بر روایت نهایه: «آتش سوخرا فرو مرد و باد شاپور وزید.» (نهایه ص 226). با وجود این در تاریخ ذکری از این شاپور مهران نیست. گویا پس از رقیب خود دیری نزیسته است. (ایران در زمان ساسانیان صص 360 - 361). و رجوع به شاپوربن بهرام شود :
چو شاپور رازی بیاید ز جای
بدرّد دل بدکنش سوفرای.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج8 ص2291).
به نزدیک شاپور رازی شود
بر آواز نخچیر بازی شود.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج8 ص2291).
چو برخواند آن نامهء کیقباد
بخندید شاپور مهرگ نژاد.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج8 ص2291).
چو بنشست شاپور با سوفرای
فراوان زدند از بد و نیک رای
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج8 ص2292).
و داستان عاقبت زرمهر (سوخرا) در شاهنامهء فردوسی به این شرح آمده است:
چو بشنید شاپور پایش ببست
بزد نای رویین و خود بر نشست
بیاوردش از پارس پیش قباد
قباد از گذشته نکرد ایچ یاد
بفرمود کو را بزندان برند
بنزدیک ناهوشمندان برند
ز شیراز فرمود تا هر چه بود
زرنج وز گنج وز کشت و درود
بتازید یکسر سوی طیسفون
سپارد بگنجور او رهنمون.
فردوسی (شاهنامه ج 8 ص 2293 ابیات 99ببعد).
(1) - در شاهنامه «سوفرا» و «سوفرای» سوخرا بمعنی سرخ وسرخاب و سهراب هیئتهای دیگری از آن است. رجوع شود به فهرست ولف و فرهنگ شاهنامه دکتر رضازاده شفق و شاهنامهء فردوسی چ بروخیم و رجوع بحاشیهء برهان قاطع چ معین (سوفرا) شود.

شاپور.

(اِخ) (زردشتی) نام یکی از زردشتیان که در دیوان کاتبی نیشابوری شاعر قرن نهم از او نام برده شده. رجوع به از سعدی تا جامی ص 550 و فهرست اعلام آن کتاب شود.

شاپور.

(اِخ) (کشیش) نام کشیشی در زمان پادشاهی یزدگرد اول ساسانی. وی یکی از نجبا را که موسوم به آذرفرنبغ بود بدین عیسوی درآورد تا از مرضی که داشت شفا یابد. آذرفرنبغ آن کشیش را دعوت کرد که بقریهء او آمده کلیسائی در آنجا بنا کند. شاپور قبلا قبالهء مالکیت محل مزبور را گرفت و کلیسا را بنا نهاد. آنگاه موبدی آذربوزی نام قضیه را، که نمونهء ارتداد یکی از نژادگان بود، به عرض شاه رسانید و یزدگرد بموبد مزبور اجازه داد که برای اعادهء آن شخص بدیانت زردشتی هر تدبیری که میتواند بکار برد، فقط احتیاط کند که او را بهلاکت نرساند. باری آذرفرنبغ بدیانت سابق خود بازگشت و رد ملک خود را خواستار شد. لکن شاپور بتحریک نرسی، که یکی از روحانیان عیسوی بود، از دادن آن امتناع ورزید و قباله را برداشته بگریخت. سپس آن کلیسا به آتشکده تبدیل یافت، لکن نرسی آتش را خاموش کرد و مراسم دعا و عبادت به آیین نصاری در آن آتشکده برپا کرد. موبد محلی، چون این گناه عظیم را ملاحظه کرد، اهل قریه را خبر داد، تا نرسی را سخت مضروب کردند و مغلو به تیسفون فرستادند. آذربوزی به او اطمینان داد که اگر آتشکده را مرمت کند از مجازات او صرف نظر خواهد کرد. نرسی، امتناع نمود و به زندان افتاد و پس از امتناع مجدد محکوم به اعدام شد. (ایران در زمان ساسانیان صص296 - 297).

شاپور.

(اِخ) آقا... از اکابر طهران من اعمال ری است و همشیرزادهء ملا امیدی. و جعفرخان که در هند کمال اعتبار داشت همشیره زادهء آقا شاپور است. در فن قصیده کمال دست دارد. بعنوان تجارت به هندوستان رفته اسبابی بهمرسانیده به ایران آمد. موزونان بعضی توقع ها ازاو داشتند چون بفعل نیامد او را اهاجی رکیک کردند چنانچه ملاطبقی قطعه ای گفته که این بیت از آن قطعه است:
بسکه دلگیر ز همکاسه بود میشکند
کاسه ای را که در او صورت آدم باشد.
الحق فراخور استطاعت خست بسیار داشت. فریبی تخلص میکرد اما دیوان که بنظر فقیر رسید شاپور تخلص داشت. تخمیناً چهار هزار بیت بود. شعرش این است:
نمیگویم که از زندان غم آزاد کن ما را
اگر جائی گرفتاری ببینی یاد کن ما را
تفاوت نیست جور و لطف و یکسانست نزد ما
تو میدانی به هر نوعی که دانی شاد کن ما را.
بذوقی میکنم تکرار حرف دلستانی را
که دل در سینه پندارد که میبوسم دهانی را
نمی دانم تو خواهی بود یا گردون ولی دانم
که دامن گیر گردد خون من نامهربانی را.
(تذکرهء نصرآبادی چ وحید دستگردی ص237).
از اولاد مولانا امیدی طهرانی است. دیوانی تمام کرده. اول فریبی(1) تخلص داشته آخرالامر به اسم تخلص کرده. دو بار به هند رفته در آنجا از دولت سلطان سلیم و امرای عظام خصوص میرزاجعفر آصف خان قزوینی رتبهء مصاحبت یافته و به انعامات او سرافراز گشته. بعد از مراجعت به وطن چندی بوده تا آنکه به دار بقا شتافته. از اشعار اوست:
یار نسازد بما کاش گذاریم باز
ما غم او را به او، او دل ما را به ما.
دلدار نداند دل یار از دل اغیار
داند که دل است، اینکه دل کیست، نداند.
شاپور کوش تا غمی از دل برون کنیم
از تو حدیث دوری و از من گریستن.
(از آتشکدهء آذر چ سیدجعفر شهیدی ص219).
از اولاد امیدی طهرانی بوده در عهد سلطان سلیم به هندوستان رفته بماند و در آنجا فوت شد. شاعری غزلسرا بوده است. (مجمع الفصحاء چ سنگی تهران ص 23).
(1) - در چاپ عکسی ص 219 قریبی است.

شاپور.

(اِخ) مولانا... از شعرای صاحب دیوان کاشان است. این مطلع از اوست :
طریق ماهرخان غیر بیوفائی نیست
خوشا کسی که به این قومش آشنائی نیست
(تحفهء سامی چ وحید دستگردی ص155).

شاپور.

(اِخ) (برج...) عسکر مکرم است که در قرن چهارم شهری بود بر دو جانب نهر مسرقان و جانب غربی آن بزرگتر بود و بوسیلهء دو جسر بزرگ که از قایقهای بهم بسته تعبیه شده بود بجانب دیگر اتصال داشت. شهر دارای بازاری باشکوه بود که با مسجد جامع هر دو در جانب غربی واقع بودند. از جملهء عیوب عسکر مکرم وجود عقربهای سمی در آن شهر بود که هیچکس از گزند آنان بی نصیب نمی ماند... وجه تسمیهء عسکر مکرم این است که حجاج عامل معروف بنی امیه در عراق یکی از سرکردگان عرب را بنام مکرم برای خاموش کردن فتنه ای به خوزستان گسیل داشت و سردار مزبور نزدیک خرابه های شهری که به فارسی رستم گواد نام داشت و اعراب آن را رستاقباذ نامیدند مستقر شد و این مکان بعدها به عسکر مکرم، یعنی اردوگاه مکرم، معروف گردید. اکنون نام عسکر مکرم در نقشه ها دیده نمی شود ولی جای آن خرابه های بندقیر است که در آنجا آب گرگر (مسرقان) به کارون میریزد. (ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی ص 255). عسکر مکرم از اقلیم سیم است طولش از جزایر خالدات فدک و عرض از خط استوا لامه. شاپور ذوالاکتاف تجدید عمارتش کرد و بورج(1) شاپور خوانند بر دو جانب آب دودانگهء تستر نهاده است و در اول به لفظ لشکر خواندند و لشکر ابن طهمورث دیوبند ساخته شهری بزرگ است، از همه ولایت خوزستان هوای آن خوشتر است اما در او عقارب قتال بسیار است. (نزهة القلوب چ لیدن ص 112).
(1) - ن ل: برج.

شاپور.

(اِخ) شهر... نام یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش مرکزی شهرستان کازرون است. حدود و مشخصات آن به قرار زیر است: از شمال ارتفاعات چنار شاهیجان و سلبیز و نودان، از جنوب کوه کمارج و دهستان حومه، از خاور ارتفاعات دوان، از باختر ارتفاعات ناحیهء ماهور و میلاتی. موقعیت آن جلگه و دامنه است و رودخانهء شاپور از وسط دهستان می گذرد. این دهستان در شمال باختر بخش واقع است. هوای آن گرم و مالاریایی است. آب مشروب و زراعتی آن از رودخانهء شاپور و چشمه و قنات است. محصولات آن عبارت است از: غلات، برنج، تریاک و محصولات صیفی. شغل اهالی زراعت است. زبان مردم شهر، فارسی و شیعهء دوازده امامی اند از بیست و پنج آبادی تشکیل شده و نفوس آن در حدود 4300 تن است و قراء مهم آن عبارتند از: اردشیری، تل گاوک، جدس، حسین آباد، خداآباد، زنگنه. خرابه های شهرشاپور و غار معروف آن در این دهستان است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7). در شاپور چنانکه مقدسی گوید ده نوع عطر روغنی بعمل می آمد: عطر بنفشه، عطر نیلوفر، عطر نرگس، عطر کارده، عطر سوسن، عطر زنبق، عطر مورد، عطر مرزنجوش، عطر بادرنگ و عطر بهارنارنج و به کشورهای مشرق زمین فرستاده میشد. (ترجمهء سرزمین های خلافت شرقی ص 315). بزرگترین حجاری ساسانی در شاپور است که اندکی خارج از جادهء شیراز به بوشهر قرار دارد. (تاریخ صنایع ایران ص 105). و رجوع به ترجمهء مقدمهء ابن خلدون ص 118، مجمل التواریخ و القصص ص 2، 32، 32 ح، 39، 84، 337، ابن اثیر ج 1 ص 134 و شاپوربن اردشیر و رجوع به بیشابور شود.

شاپور.

(اِخ) نهر... نام نهری در ولایات غندیجان فارس. (نزهة القلوب، مقالهء سوم ص 225). از وسط دهستان شاپور میگذرد. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ج 7 و شاپور (شهر) شود.

شاپور.

(اِخ) ابن ادران بن اشک. در مجمل التواریخ و القصص (ص 32) از پادشاهان سلسلهء اشکانی شمرده شده که با واقعیت تاریخی وفق نمیدهد(1). در جای دیگر همین کتاب (ص 58) از او بنام شاپوربن اشک یاد گشته و پادشاهی وی شصت سال ذکر گردیده است. ظاهراً (ادران) مصحف (اردوان) است و به اعتبار این که در افسانه های راجع به تولد شاپور پسر اردشیر، مادر شاپور را دختر اردوان آخرین پادشاه اشکانی دانسته اند این نام با وی تطبیق می کند. رجوع به شاپوربن اردشیر شود.
(1) - در مورد نامهای شاهان اشکانی رجوع به ترجمهء حماسهء ملی ایران تألیف نولدکه ص13 - 14 شود.

شاپور.

(اِخ) ابن اردشیر. نام دومین پادشاه سلسلهء ساسانی. معروف به شاپور اول است. داستان تولد او از دختر اردوان آخرین پادشاه سلسلهء اشکانی در شاهنامه و کتب تاریخ آمده است. حمدالله مستوفی این داستان را چنین روایت کرده است: (اردشیر) دختر (اردوان) را زن کرد. دختر بفریب برادر، اردشیر را زهر خواست داد. اردشیر فهم کرد، او را بوزیر داد تا بکشد. زن گفت حامله ام. چون اردشیر را پسر نبود وزیر او را زینهار داد و خود را خصی کرد. بعد از چند ماه شاپور از او متولد شد. وزیر او را بپرورد و در ده سالگی در حالت گوی باختن بر اردشیر ظاهر گشت وزیر احوال عرضه داشت. وزیر را نوازش کرد. (تاریخ گزیده ص 104). همچنین به شاهنامهء فردوسی و ابن اثیر ج 1 ص 134 و حبیب السیر ج 1 ص 224 ببعد و سایر تواریخ معتبر رجوع شود. با توجه به این که مدت سلطنت اردشیر بعد از واقعهء قتل اردوان چهارده سال بوده مشکل میتوان این حکایت را تصدیق کرد، چه از داستان چنین برمی آید که شاپور در این وقت که بر تخت نشست سیزده ساله بوده است. (تاریخ ایران ژنرال سرپرسی سایکس ترجمهء فخر داعی گیلانی ج 1 ص 544). پدرش اردشیر در زمان حیات خویش وی را در سلطنت با خود شریک کرد. (ایران از آغاز تا اسلام ص 293). در سکه های شاپور اول دو سجع مختلف دیده میشود یکی «شاه پوهری یزدانی» و دیگر «مزدیسن به شاه پوهر ملکان ملکا (شاهانشاه) ایران مینوچیتری من (هج) یزدان». چنان مینماید که سجع اول متعلق به دوره ای است که اردشیر زنده بود و هنوز شاپور به سلطنت نرسیده بود و حکمرانی یکی ازنواحی مهم ایران را داشت و بعنوان حکمران آن ناحیه سکه به اسم او زده اند. (تاریخ تمدن ایران ساسانی سعید نفیسی ص 342). اردشیر اول در سال 241 م. بدرود زندگی گفت. حجاری نقش رجب حاکی از جلوس پسر او شاپور اول است. تاجگذاری رسمی شاپور در سال 242 م. صورت گرفت. بنابر روایت ابن الندیم نخستین خطبهء مانی در روز جلوس شاپور، یعنی یکشنبهء اول نیسان که آفتاب در برج حمل قرار داشت، ایراد شد. اگر بتوان این روایت را قبول کرد تاریخ هر دو واقعه مطابق بیستم مارس سال 242 م. میشود. اما مانی در کتاب کفلایه گوید در عهد سلطنت اردشیر اول سفری به هند کرده و مردم را بدین خویش خوانده است و چون خبر مرگ اردشیر و جلوس شاپور را شنیده به ایران باز گشته، در خوزستان بحضور شاپور بار یافته است. (ایران در زمان ساسانیان پرفسور آرتور کریستن سن ترجمهء رشید یاسمی چ2 صص203 - 206). شاپور از پدر خود مملکتی را به ارث برد که در آن تشکیلات پارتی محفوظ مانده و مجدداً بر اصل تمرکز قوا تنظیم شده بود، بدون آنکه دستگاه ملوک الطوایفی از بین رفته باشد. شاهنشاهی با ایجاد قشونی با انضباط و تشکیلات اداری که طبق مبانی و اصول جدید کار می کرد، ثابت و مستقر گردید. این پادشاه از آغاز کار توجه خود را به مسائل خارجی معطوف داشت... از قرن اول مسیحی، تشکیل شاهنشاهی عظیم کوشان در سرحدهای شرقی ایران برای کشور اخیر خطری سیاسی و مزاحمتی اقتصادی فراهم کرده بود. شاپور از یک سو بین رومیان و کوشانیان گرفتار بود. و از سوی دیگر دایماً برای حل مسألهء ارمنستان میکوشید، و از جانب دیگر همواره تحت تهدید بدویانی بود که بر معابر قفقاز فشار وارد می آوردند. شاهنشاهی جدید ساسانی میبایست مافوق قوای خود خطر محاربهء ناگهانی را در همهء سرحدها احساس کند. شاهنشاهی کوشان از دو لحاظ توجه شاپور را به خود جلب میکرد: نخست آنکه کشور مزبور به واسطهء تجارت بین المللی ثروتمند شده بود، دیگر آنکه مخالف قدرت شاپور بود. شاپور از آغاز، مساعی خود را بدان سوی معطوف داشت. وی در کتیبه ای طولانی که در دیوارهای آتشگاه نقش رستم حک شده، نخستین پیشرفتهای خود را نقل میکند: سپاه فاتح او پیشاور، پایتخت زمستانی شاهان کوشان را متصرف شد، درهء سند را اشغال کرد و به سوی شمال راند، از هندوکش عبور کرد، ایالت بلخ را تسخیر نمود، از جیحون گذشت و به سمرقند و تاشکند درآمد. سلسلهء کوشان که کنیشکای(1)کبیر آنرا تأسیس کرده بود، منقرض شد. از این پس سلسله ای دیگر جایگزین آن میگردد که سلطنت ایران را میشناسد و بر مملکتی محدود حکومت میکند. (ایران از آغاز تا اسلام گیرشمن ترجمهء دکتر معین ص293). خبر فوت اردشیر چون به ارمنستان و هاترا رسید بنای شورش را گذاشتند. نائرهء شورش ارمنستان بزودی فرونشانده شد و قلعهء هاترا (الحضر) بدستیاری دختر پادشاه یاغی فتح گردید (240 م.) و شاپور که وعدهء تزویج او را داده بود بعهد خود وفا نکرد و دختر را بدست دژخیم سپرد. (تاریخ ایران، سرپرسی سایکس ج 1 ص 544). در کتب تاریخ دربارهء فتح قلعهء هاترا (الحضر) داستانی روایت شده که شاپور آن را چهار سال و برخی گویند دو سال در محاصره گرفت و نتوانست گشود. سرانجام نضیره دختر زیبای ضیزن، ملک عرب، بر شاپور شیفته شد و در ازای عهد شاپور به تزویج وی او را راهنمائی کرد که کبوتر طوقدار ماده ای بگیرد و بر پایش بخون حیض دوشیزهء کبود چشمی بنویسد و پرواز دهد تا بر برج حصار نشیند و برج فرو ریزد و آن طلسم مدینة الحضر بود. شاپور پس از فتح قلعه دختر را بزنی گرفت تا روزی دختر از برگ گلی که در بسترش بود برنج شد و چون شاپور دانست که پدرش او را به ناز پرورده درجهء ناسپاسی وی بشناخت و فرمان داد تا گیسویش را بدم اسب سرکشی بستند و اسب را تازاندند. رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص 63 و 64، حبیب السیر ج1 صص225 - 226 و دیگر تواریخ قدیم شود. و اندر شاهنامهء فردوسی چنان است که این حادثه شاپور ذوالا کتاف را افتاد و نام ضیزن، طایر گوید. در سیرالملوک چنان است که شاپور اردشیر بود. والله اعلم. (مجمل التواریخ و القصص ص 63). همچنین رجوع به ابن اثیر ج 1 ص 135 شود. بنابر مندرجات تاریخ اربل شاپور در نخستین سال پادشاهی خود با خوارزمیان و سپس با مادیهای کوهستانی محاربه کرد و آنان را مغلوب ساخت. از آنجا بقصد سرکوبی گیلها و دیلمیان و مردم گرگان تاخت. بموجب مندرجات کتاب پهلوی موسوم به شهرستانهای ایرانشهر شاپور در خراسان یک پادشاه تورانی پهلیزگ نام را مغلوب و مقتول ساخت و در محلی که محاربه روی داده بود، شهر مستحکم نیوشاپور را بنا کرد که کرسی ولایت ابرشهر شد. اردشیر به لقب شاهنشاه ایران قناعت کرده بود ولی شاپور پس از این فتوحات در کتیبه ها لقب مجلل تر «شاهنشاه ایران و انیران» گرفت. (ایران در زمان ساسانیان صص 245 - 246). در کتیبهء پهلوی نقش رجب عنوان پادشاهی شاپور چنین ذکر شده است: این پیکر مزداپرست خدایگان شاپور شاهنشاه ایران و انیران آسمانی نژاد از ایزدان پسر مزداپرست خدایگان اردشیر شاهنشاه ایران آسمانی نژاد پورساسان پاپک پادشاه. (تاریخ ایران، سرپرسی سایکس ج 1 ص 543). چون مسألهء مشرق منظم شد، شاپوربه سوی مغرب بازگشت. اینجا نیز اقبال با او یاری کرد، وی در سوریه پیش رفت و به انطاکیه رسید. شاپور پس از چند شکست آمادهء بازگشت بود. در این هنگام گردیانوس(2) کشته شد و جانشین او فیلفوس عرب(3) در انعقاد معاهدهء صلح عجله کرد و پرداخت خراجی هنگفت را متعهد گشت و بین النهرین و ارمنستان را به ایران واگذاشت (244 م.). (ایران از آغاز تا اسلام تألیف گیرشمن ترجمهء دکتر معین ص 294). همچنین رجوع به ایران در زمان ساسانیان ص 245 و تاریخ ایران، سرپرسی سایکس ص 545 شود. پس از پانزده سال، مجدداً محاربهء با روم آغاز شد، و آن با موفقیتی پرهیاهو توأم بود. شاپور عده ای معتنابه از شهرهای سوریه، منجمله انطاکیه را تسخیر کرد. وی نزدیک الرها(4) فتحی عظیم کرد و امپراطور والریانوس را با هفتاد هزار لژیونر رومی اسیر گرفت و آنان را به ایران رهسپار کرد (260 م.). (ایران از آغاز تا اسلام ص 293). قسمت اول کتیبهء کعبهء زردشت، که متأسفانه آسیب فراوان دیده، در بیان جنگهای شاپور با رومیان است. پیروزی شاپور بر والریانوس بطور اختصار در سطر 13-14 ذکر شده است. این عبارت ثابت میکند، که نبردی که به شکست والریانوس منجر شد، در الرها اتفاق افتاده است جنگ الرها را در تصویری، که در دورا کشف شده نمایش داده اند. (ایران در زمان ساسانیان ص 246). لژیونرهای رومی اسیر در شهرهائی که خود آنان بر طبق طرح اردوگاههای نظامی رومی بنا کردند استقرار یافتند. آنان بعنوان متخصص، معمار، مهندس و اهل فن در تحقق بخشیدن به کارهای عظیم عام المنفعه مخصوصاً بنای پلها، سدها، و طرق به ایرانیان مساعدت کردند و از خدمات آنان ایالت پر ثروت خوزستان فواید بسیار بر گرفت، و بعضی آثار و بقایای آن عهد هنوز در زمان ما قابل استفاده است. (ایران از آغاز تا اسلام ص294). پس از شکست والریانوس و اسارت او شاهنشاه ایران خود را سلطان مشرق و مغرب میدید. وی لقب امپراطور روم را در این موقع به یکی از پناهندگان رومی موسوم به کوریادس(5) داد. امّا او با وجود این نتوانست نامی از خود در تاریخ باقی گذارد. سرنوشت والریانوس معلوم نیست قدرمتیقن این است که در اسارت جان داد و گویا در شهر گندی شاپور در گذشت. روایات مورخین رومی از قبیل لاکتانسیوس و سایرین در باب بدرفتاری پادشاه ایران با والریانوس قابل تردید است. بموجب روایات شرقی شاپور او را مجبور کرد، که در ساختمان سد نزدیک شوشتر کار کند. بلاشک هم سد و هم جسر بزرگ (شادروان) شوشتر عمل مهندسین رومی است... در طی کاوشهای علمی شهر شاپور، ویرانه های کاخی از شاپور اول در جنب آتشکده و بنای دیگری از این پادشاه (که کتیبهء شهر شاپور در آنجا است) کشف شده است. سبک معماری و تزیینات این بنا کاملا یونانی است و این خود مایهء بسی شگفتی است، که چنین بنایی در قلب سرزمین پارس، یعنی مهد سلسلهء ساسانی، قرار دارد... شاپور پس از تاخت و تاز در سوریه و کاپادوکی قصد بازگشت به ایران کرد و در حین مراجعت مورد حملهء اذینه(6) امیر عرب که حکمرانی شهر پالمور(7)واقع در صحرای شام را داشت، قرار گرفت. این شهر مرکز تجارت شرق و غرب بود. دربارهء موفقیتهای اذینه در این موقع بیشک تاریخ نویسان گزافه گوئی بسیار کرده اند. ایرانیان بدون هیچ فایده تا سال 265 م. جنگ خود را با پالمور ادامه دادند. (ایران در زمان ساسانیان ص 246 و 250 - 251). همچنین به ایران از آغاز تا اسلام ص 294 و تاریخ ایران، سرپرسی سایکس رجوع شود. تاریخ نویسان مدت پادشاهی شاپور را بتفاوت، سی سال و پانزده روز و سی سال و بیست و هشت روز (مجمل التواریخ و القصص ص 63) و سی و دو سال و چهار ماه (مجمل التواریخ و القصص ص 87) و سی سال و پانزده روز و سی سال شش ماه و نه روز (ابن اثیر ج 1 ص 135) نوشته اند. تاریخ وفات او را کریستن سن و گیرشمن 272 م. و سرپرسی سایکس 271 م. ذکر کرده اند لیکن با توجه به تحقیقات آقای تقی زاده وفات شاپور در 273 م. روی داده است. (ایران از آغاز تا اسلام ص 296 حاشیهء 1 مترجم). بنابراین اگر مدت پادشاهی شاپور از تاریخ تاجگذاری او بحساب آید روایت سی ودو سال و چهار ماه که در مجمل التواریخ و القصص آمده در میان روایات قدیم اقرب بصحت بنظر میرسد. شاپور که شاهنشاهی بزرگی بوجود آورده بود به مانی توجه کرد و این مبدع دین «عمومی» را تحت حمایت گرفت. افکار مانی که از ادیان زرتشتی، بودایی و مسیحی اقتباس شده بود: پیروانی از اقوام آسیای غربی که دارای مذاهب مذکور بودند، برای پیامبر مزبور فراهم آورد. آیا شاپور، با جلب مانی به سوی خود با موافقت در تبلیغ آیین وی مقاصد سیاسی کمابیش دور و درازی داشته است؟ این فرضیه بعید بنظر نمی آید. (ایران از آغاز تا اسلام صص 295 - 296). بنابر مندرجات کفلایه گویا مانی در زمان اردشیر بابکان مورد توجه پسرش شاپور بوده است. بنابر روایات دیگر نخست دو تن از برادران شاپور، یعنی مهر شاه حاکم ولایت میشان و پیروز باو گرویده بودند. بنا بر روایت الفهرست فیروز بود که مانی را بحضور شاه دلالت کرد. در کتاب کفلایه، که مانی شرح حال خود را در آن نوشته، اطلاعات گرانبهائی راجع به روابط مانی و شاهنشاه شاپور مذکور است. مانی پس از ذکر مسافرت خود به هند و مراجعت به ایران چنین گوید: «بحضور شاپور شاه رفتم و او به احترام بسیار مرا پذیرفت و اجازهء مسافرت مرحمت کرد، تا کلمهء حیات را تبلیغ کنم. در موکب او سالیان دراز در ایران و در کشور پارت تا آدیب (آدیابن) و ممالکی که با دولت روم مجاور است، مسافرت نمودم». بنا بر روایات مانویه، که مأخوذ از تواریخ عربی است، در آخر شاپور با مانی بخصومت پرداخت. بنا بر قول یعقوبی، این پادشاه فقط ده سال کیش مانی داشت، پس از آن مانی از کشور ایران اخراج و قریب ده سال در ممالک آسیای مرکزی سرگردان بود. شمیدت نسبت به جزئیات این روایت ابراز شک کرده و بر آن است که هرگز مانی با شاپور معارضه ای نداشته است و چنین گوید: در هر حال فرار و نفی مانی به هند افسانه ای بیش نیست، زیرا این سفر قبل از جلوس شاپور باید واقع شده باشد. (ایران در زمان ساسانیان صص 219 - 221).
طبق روایت بیرونی مانی در ایام آوارگی، هند و تبت و چین را سیاحت کرد. پس از مرگ شاپور در سال 272 به ایران بازگشت. (تاریخ ایران، سرپرسی سایکس ص 552). در باب ظهور مانی به کتاب مانی و دین او تألیف آقای تقی زاده، تاریخ گزیده ص 109 و ابن اثیر ج 1 ص 135 و حبیب السیر ج 1 ص 228 و سایر تواریخ قدیم رجوع شود. گویند که شاپور کار پدر را در امر مرتب ساختن اوستا دنبال کرد و بدستور وی آنچه در اوستا، دربارهء علوم پزشکی، جغرافیا، ستاره شناسی و فلسفه در یونان و هندوستان و کشورهای دیگر متفرق بود به دست آورده به اوستای موجود افزودند. (مزدیسنا ص 6). شاپور در سالهای آخر سلطنت به آبادانی کشور پرداخت. از جملهء کارهای عمرانی او ساختمان سد شوشتر است. (تاریخ ایران، سرپرسی سایکس ص 550). شادروان شوشتر او کرد که از عجایب عالم است، و شهرهای بسیار کرد چون شاپور، و نیشابور، شادشاپور، اندیو شاپور، شاپور خواست، بلاش شاپور، پیروز شاپور. (مجمل التواریخ و القصص ص 63). در ابن اثیر آمده است: شهر نیشابور و شهر شاپور به فارس و فیروز شاپور که همان انبار است و جندیشاپور را او بنا کرد. (ج 1 ص 134) از آثار او بالاد شاپور فارس و نیشابور خراسان که طهمورث آغاز کرده و پیش از اتمام خراب شده شاپور آن را بر مثال رقعهء شطرنج هشت در هشت قطعه ساخته واکاسره را عادت بود که شهرها بر مثال جانوران میساختند چنانکه شوش را مثال باز و شوشتر بر مثال اسب و گویند چون اردشیر در بیابان شهری ساخت ونه اردشیر نام نهاد شاپور آن شهر ازو بخواست اردشیر مضایقه کرد گفت تو نیز یکی بساز شاپور غیرت کرد و نشابور ساخت و شاد شاپور (قزوین) (تاریخ گزیده ص 830 از کتاب التبیان) و جندشاپور خوزستان و به هر ولایت روستاها بسیار ساخت. (تاریخ گزیده ص 105 و 106). حمزه بنای نیشابور را به شاپور نسبت داده... بگفتهء طبری و ثعالبی نیشابور را شاپور دوم بنا کرده است. (ایران در زمان ساسانیان، حاشیهء ص 246). در رسالهء کوچک «شهرستانهای ایران» بزبان پهلوی که ظاهراً در قرن دوم هجری تدوین گشته ساختمان پوشنگ، نیشاپور، هیرت (حیره)، به شاپور در فارس، و ندیبوگ شاپور، ایران خوره کرد، اراسپ به شاپور اول نسبت داده شده. (تاریخ تمدن ایران ساسانی ص 87). در کتابخانه تاریخ و جغرافیا که از منابع دورهء ساسانی مطالبی در آنها مانده است. ساختمان شهرهای زیر را به شاپور اول نسبت داده اند: به از اندیو شاپور (یعنی شهر شاپور که بهتر از انطاکیه است) در خوزستان، شاذ شاپور در میسان، بلاش شاپور، پیروز شاپور در عراق نزدیک انبار، گندی شاپور، شوشتر، تکریت، شاپورآباد یا سابرآباد شاپورخواست در میان اصفهان و خوزستان، شهر شاپور در فارس، خسرو شاپور نزدیک واسط، نیشابور، فیروز در ناحیهء نصیبین، هنبوشاپور در مداین، و شهر مسرقان را در خوزستان و مناره ای را که در ده ونجر نزدیک همدان بوده و تازیان منارة الحوافر نامیده اند و شادروان شوشتر را نیز از آثار او میدانند. (تاریخ تمدن ایران ساسانی ص 88).
شاپور اول به پیروی از شیوهء پدرش اردشیر سکه های زیبائی ضرب نموده است. (تاریخ صنایع ایران ص 112). در کتیبهء کعبهء زردشت زنی بنام آذر اناهید و عنوان بانبشنان بانبشن. (ملکهء ملکه) ذکر شده که ظاهراً همسر شاپور است. نام این ملکه بستگی نزدیک و تعلق خاندان ساسانی را به معبد اناهید استخر بخاطر می آورد. (ایران در زمان ساسانیان ص 252). در شاهنامه داستانی روایت شده که طبق آن شاپور هنگام شکار بادختر مهرک روبرو میشود و بر او شیفته گشته ویرا بهمسری بر می گزیند. «بنا بر عقیدهء ایرانیان شاپور دارای وجاهت و صباحت منظر بوده و نقوش برجستهء موجود این عقیده را تأیید میکند» (تاریخ ایران، سرپرسی سایکس ص 554). (از حجاریهای ساسانی مربوط به دوران پادشاهی شاپور اول حجاری نقش رستم (اسارت والرین)، حجاری فیروزآباد فارس، حجاری شاپور (اندکی خارج از جادهء شیراز به بوشهر) را میتوان نام برد. (تاریخ صنایع ایران صص 103 - 106).
در شاهنامه و سایر آثار منظوم فارسی از این شاپور بنام شاپور و شاپور اردشیر و شاپوربن اردشیر نام برده شده است :
به نیروی شاپور شاه اردشیر
شود بی گمان آب در چاه شیر.فردوسی.
شهر گرگان نماند با گرگین
نه نشابور ماند با شاپور.
ناصرخسرو (دیوان ص 151).
زین سور بسی ز من بتر رفت
اسکندر و اردشیر و شاپور.
ناصرخسرو (دیوان ص 197).
من از پاک فرزند آزاد گانم
نگفتم که شاپوربن اردشیرم.
ناصرخسرو (دیوان ص 289).
(1) - Kanishka.
(2) - Gordianus.
(3) - Philippe l'Arabe. .اورفا، اورفه
(4) - Edesse
(5) - Cyriades. (6) - سبتیموس ادینافوس.
تدمر
(7) - Palmyr:

شاپور.

(اِخ) ابن اشک. «شاپوربن اشک، از جمله اشکانیان وی بوده است که بسیج غزو کرد و او پسر اذران بن اشغان بود، و در عهد [ او ] عیسی علیه السلام ظاهر شد و پس شاپور بروم رفت و غزا کرد و انطیخس سوم پادشاه روم بود بعد از اسکندر. و بسیار برده آورد از روم، و در کشتیها نشاند و پس بفرمود تا غرقه کردند بکینهء دارا، و بسیاری چیزها که سکندر بروم برده بود باز آورد، و نهرالملک او گشاد و از آن مال بس بر آن خرج کرد.» (مجمل التواریخ و القصص چ ملک الشعرای بهار ص 59). نخستین پادشاه اشکانی در روزگار ملوک الطوائفی اشک بود که 52 سال پادشاهی کرد... و ایرانیان معترفند به اضطراب و مشوش بودن تاریخ خود در ایام ملوک الطوائف... (ابن اثیر ج 1 ص 132). و رجوع به فهرست ولف، مجمل التواریخ و القصص ص 58 و شاپوربن ادران بن اشک شود :
نخست اشک بود از نژاد قباد
دگر گرد شاپور فرخ نژاد.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص1922 بیت52).

شاپور.

(اِخ) ابن بابک. نام پسر بابک و برادر اردشیر و نوهء ساسان که چون بابک از قصد پسر خود اردشیر که مایل بود پادشاه سرتاسر ایالت پارس شود هراسان گشت، نامه بحضور شاهنشاه اردوان (ارتبان پنجم). نوشت و رخصت طلبید که تاج گوچیهر (از سلسلهء بازرنگیان) را بسر فرزند ارشد خویش شاپور گذارد. شاهنشاه در پاسخ نوشت، که او بابک و پسرش اردشیر را یاغی میشناسد. بابک اندکی بعد از این واقعه بدرود حیات گفت و شاپور بجای او نشست. میان او و برادرش اردشیر نزاع در گرفت. اتفاقاً شاپور بطور ناگهانی وفات یافت و سبب را چنین نوشته اند که هنگام حمله به دارابگرد، شاپور در خانهء ویرانه ای فرود آمد، غفلة سنگی از سقف جدا شد و او را از پای در آورد. (ایران در زمان ساسانیان ص 106 و 107). و به ایران از آغاز تا اسلام ص 291 رجوع شود.

شاپور.

(اِخ) ابن بهرام. در زمان قباد اول (نهایة ص 226) دارای مقام ایران سپاهبذ بوده است. (ایران در زمان ساسانیان ص 151). و رجوع به شاپور (رازی) شود.

شاپور.

(اِخ) ابن شاپور. پسر شاپور ذوالاکتاف. برادرزاده و جانشین اردشیر دوم. مدت پادشاهی او پنج سال بود. «بعضی راویان چهار ماه زیادت گویند، و بهری پنجسال و پنجاه روز گفته اند.» (مجمل التواریخ و القصص ص 68). شاپور الجنود لقب داشت. (حبیب السیر ج 1 ص 232). کتیبهء پهلوی ساسانی که در سمت چپ کتیبهء شاپور دوم و در غار کوچک طاق بستان واقع شده حاوی نام و القاب این پادشاه و پدر و جد اوست. (ایران در زمان ساسانیان ص 71). این پادشاه، سیاست مودت آمیزی با امپراطور روم اختیار کرد. (ایران در زمان ساسانیان ص 292). در سال دوم جلوسش قراردادی با روم بست. درسال 383م . دولتین ایران و روم نزدیک بود باز بر سر ارمنستان داخل جنگ شوند. اما چون روم از ضربت سخت تزلزل آوری که از گوت ها در جنگ ادرنه در سال 378م. خورده بود هنوز سربلند نکرده بود و از این سو در ایران پادشاهانی سلطنت میکردند که تماماً دم از صلح میزدند و رزمجو نبودند لذا در 384 م. پیمان صلحی فیمابین بسته شد که بموجب آن قسمت اعظم شرقی ارمنستان ضمیمهء دولت ایران و قسمت غربی ارمنستان متعلق بروم گردید. در این دو قسمت نمایندگانی از خاندان قدیم اشکانی حکمرانی میکردند، ولی استقلال ملی ارمنستان بکلی معدوم گردید. (تاریخ ایران سرپرسی سایکس ص 585 - 586). بین شاپور و امپراطور جوویانوس موافقت نامه ای مبنی بر شرکت دو شاهنشاهی در دفاع معابر قفقاز مبادله شد. ایرانیان در آن حدود استحکاماتی بنا کردند که آنها را ساخلوهای ایرانی محافظت میکردند و دولت روم قسمتی از مخارج می پرداخت. (ایران از آغاز تا اسلام صص 300 - 301). شاپور بسر کوبی طایفه ای از اعراب موسوم به «ایاد» نیز لشکر کشید. (تاریخ ایران سرپرسی سایکس ص 585). اعیان دولت در زمان سلطنت جانشینان شاپور دوم از جمله همین شاپور سوم بآسانی اقتداری را، که در عهد ذوالا کتاف از دست داده بودند، بچنگ آوردند. (ایران در زمان ساسانیان ص 278). همین بزرگان و نژادگان بودند که شاپور سوم را بقتل رسانیدند. (ایران در زمان ساسانیان ص 130). وفات وی در سال 388 م. بوده است. (تاریخ ایران، سرپرسی سایکس ص 586). در مجمل التواریخ و القصص آمده است: وی بزمین میسان بمرد و در تاریخ جریر می گوید که سپاه بروی بشورید و طناب خیمه گسسته گشت، و فلکه بر سرش رسید، و از آن بمرد. (مجمل التواریخ و القصص چ ملک الشعرای بهار ص 68). و بقول طبری بعضی از عظماء فرس عمداً طنابهای خیمه را قطع کردند تا شاپور خرمن هستی را بباد فنا داد. (حبیب السیر ج 1 ص 232).
در فارس نامهء ابن البلخی آمده است: و چون (شاپوربن شاپور) به پادشاهی بنشست سپاهی و رعیت شاد شدند و سیرتی نیکو سپرد... در فسطاطی نشسته بود و بر سر او افتاد و فرمان یافت و قومی گفته اند که خویشان او طناب آن ببریدند و بر سر او افتاد و گذشته شد. (فارس نامه چ لیسترانج و نیکلسون ص 73). در کتاب صور پیراهن او وشی سرخ، و اندر زیرش دیگری زرد، و شلوار آسمان رنگ، تاج میان دو شرفهء زراندر برنگ سبز، ایستاده نگاشته است، قضیبی آهن صورت مرغی بر سرش بدست راست. و بدست چپ بر قبضهء شمشیر فراخمیده. (مجمل التواریخ و القصص ص 35).
چو شاپور بنشست بر جای عم
از ایران بسی شاد و چندی دژم.
فردوسی (شاهنامه ج 7 ص 2070 بیت 1).
چو شد سالیان پنج با چار ماه
بشد شاه روزی بنخچیرگاه
...ستاره زدند از بر خوابگاه
چو چیزی بخورد و بیاسود شاه
... بخفت او و از دشت برخاست باد
که کس باد از آنسان ندارد بیاد
فرو برده چوب ستاره بکند
بزد برسر شهریار بلند
جهانجوی شاپور جنگی بمرد
کلاه کیی دیگری را سپرد.
فردوسی (شاهنامه ج 7 ص 2071).

شاپور.

(اِخ) ابن شهریاربن قارن بن شروین. از آل باوند، شاخهء کیوسیه است که از سال 45 تا 397 ه . ق. در مازندران فرمانروایی داشتند. مدت پادشاهیش کوتاه بود. (مازندران و استرآباد، ترجمهء وحید مازندرانی ص 180). در تاریخ طبرستان آمده است: «اسفهبد شهریار بطبرستان درگذشت، فرزندان بسیار از او بماند، یکی از ایشان قارن بود که ابوالملوک است و یکی شاپور که مهتر بود و بپادشاهی نشست و از تهور و تهتک و بیسامانی، اتباع او بیشتر، از او متنفر شدند و بر گردیده و او را باز گذاشتند و پیش مأمون شکایتها از وی نبشتند تا مثال نوشت به محمد بن خالد که کهستان، او جمله باز ستاند. محمد خالد از ضعف حال خویش با او مقاومت نتوانست نمود. حال خلیفه را معلوم شد، کسی طلبید که برای مالش و استیصال شاپور به ولایت فرستد. منجم بزیست (بزیست بن فیروزان) حاضر بود، مازیار را ذکر کرد و گفت برای بندگی مواقف مقدسه طالع او موافق است، مأمون به کهستان او را نامزد کرد و موسی بن حفص را به هامون، و خلیفه بر موسی حفص خشم گرفته بود و او را از ولایتی معزول کرده، پیش مازیار آمد و با او عهد کرد بر موافقت و مخالصت تا او را درخواست کند، چون با همدیگر به طبرستان رسیدند بر مازیار خلایق جمع آمدند و بمدت نزدیک، سپاهی آراسته عرض داد و بطلب شاپور به پریم شد و با او مصاف داد و او را بگرفت و به سلاسل و اغلال ببست و پیش موسی فرستاد که ظفر یافتم و او را بند کرد. شاپور چون بدانست که مازیار او را بخواهد کشت پنهان بموسی قاصد فرستاد که مرا با دست خویش گیر تا ترا صد درهم خدمت کنم، موسی جواب داد که طریق خلاص تو آن است که گویی مسلمان شدم و موسی امیرالمؤمنین ام، و چون این پیام داد اندیشه کرد که از این حال مازیار وقوف یابد و پوشیده نماند و معاهدهء ایشان را نقض و انحلال شود و وحشتی و فتنه ای تولد کند، چون مازیار را دید از او باستنطاق سؤال کرد که اگر شاپور اسلام پذیرد و صدهزار درهم خدمت کند خلیفه را چه گویی، مازیار خاموش میبود و جواب این سخن نداد، از همدیگر جدا گشتند. آن شب سر شاپور، بر فرمود گرفت و بامداد پیش موسی فرستاد موسی بر او متغیر شد و او از آن اندیشه کرد که بعوض موسی خلیفه کسی دیگر را فرستد بقهر او، بعذر و استغفار پیش موسی آمد و خدمتیها آورد و عهد تازه کردند و چهارسال طبرستان بر این قرار بماند تا موسی فرمان یافت و محمد بن موسی بعوض پدر نشست و مازیار از او حسابی نگرفت و بکوه ودشت حکم او یکسان شد. (تاریخ طبرستان چ عباس اقبال ج 1 صص 207 - 208).

شاپور.

(اِخ) ابن کیوس بن قباد، برادر زادهء کسری انوشیروان دوم از آل کیوس که در مازندران فرمانروایی داشتند. (تاریخ طبرستان چ عباس اقبال ج 1 ص 147). کیوس پس از شکستن خاقان ترکستان از برادر کهتر خود خواستار گشت که تخت و تاجوری و خزاین پدر به او سپارد و انوشیروان در جواب وی را ملامت کرد و بر سر عقل خواند و او لشکر بر آراست و از طبرستان برخاست و به مداین شد و با برادر مصاف داد، نوشروان او را بگرفت و محبوس فرمود، بعد روزی چند پیش او فرستاد که ببارگاه آید و توبه کند و اقرار آورد بگناه تا موبدان بشنوند و فرمایم که بند بردارند و ولایت بتو سپارند. کیوس گفت کشتن از این مذلت و اعتراف به گناه اولیتر دانم، هم در آن شب او را بفرمود کشت و نفرین کرد بر تاج و تخت که چون کیوس برادری را برای او بباید کشت و شاپور را که پسر او بود به مداین داشت. (تاریخ طبرستان چ عباس اقبال ج 1 صص 147 - 150). به عهد هرمزد پسر انوشیروان فرمان یافت، به او نام پسری گذاشت. (ایضاً ص 152). و رجوع به حبیب السیر چ 2 ج 2 ص 401 شود.

شاپور.

(اِخ) ابن المرزبان. از سرداران آل بطیحه، در ماه صفر سال 412 ه . ق. صدقة بن فارس وی را با فوجی بدفع ابوالهیجا محمد بن عمران بن شاهین مأمور ساخت و شاپور مظفر و منصور گشته ابوالهیجا اسیر گردید. لاجرم مردم بطیحه بعد از فوت صدقه از روی صدق سر بمتابعت شاپور درآوردند و او به مشرف الدوله عریضه ای نوشته مالی قبول نمود که هر سال به خزانهء بغداد فرستد. (تاریخ حبیب السیر چ تهران چ کتابخانهء خیام ج 2 ص 545).

شاپور.

(اِخ) ابن هرمز. رجوع به شاپور ذوالا کتاف شود.

شاپور.

(اِخ) ابن هرمزد. رجوع به شاپور بن هرمز و شاپور ذوالاکتاف شود.

شاپور.

(اِخ) ابن یزدجرد الاثیم. رجوع به شاپوربن یزد گرد و فارسنامهء ابن البلخی چ لیسترنج و نیکلسون ص 25 شود.

شاپور.

(اِخ) ابن یزدگرد. نام پسر یزدگرد اول، برادر نرسی و بهرام پنجم (بهرام گور). وی را پدرش یزدگرد بپادشاهی قسمتی از ارمنستان که به ایران تعلق یافته بود، نصب کرد. (ایران در زمان ساسانیان ص 297).

شاپور.

(اِخ)... اردشیر. رجوع به شاپوربن اردشیر شود.

شاپور.

(اِخ) الجنود. شاپوربن اردشیر. پسر اردشیربن بابک و ولی عهد او بود و او را شاپورالجنود گفتندی از آنچ لشکردار بود و شاپور ذوالا کتاف بعد از وی بوده ست، و مانی زندیق در روزگار او پدید آمد و فتنه پدید آورد و سرهمه زندیقان و اول ایشان بود. (فارسنامهء ابن البلخی چ لیسترنج و نیکلسون ص 20). رجوع به شاپوربن اردشیر شود.

شاپور.

(اِخ) اورمزد. رجوع به شاپور ذوالاکتاف شود.

شاپور.

(اِخ) اول. رجوع به شاپوربن اردشیر شود.

شاپور.

(اِخ) جاماسب بخت آفرین. نسخهء اصلی نیرنگستان یا مراسم نامه از روی نسخهء قدیم تری در سال 840 یزدگردی (876 ه . ق. 1471 م.) به دست شاپور جاماسب شهریار بخت آفرین شهریار بهرام نوشیروان نوشته شده بود که از دست رفته است. همین شاپور جاماسب بخت آفرین در سال 847 م. یزدگری بنا به درخواست دستوران یزد چندین روایت نوشته از برای پارسیان هند فرستاد. رجوع شود به روایات داراب هرمزدیار چ بمبئی ج 1 ص 372 و 382 (خرده اوستا تفسیر و تألیف پورداود ص 75).

شاپور.

(اِخ)... دوم. رجوع به شاپور ذوالاکتاف و ایران باستان تألیف پیرنیا ج 2 ص 1590 و ج3 ص 2177 و 2609 شود.

شاپور.

(اِخ)... ذوالاکتاف. پسر هرمز دوم (هرمزبن نرسی). در مجمل التواریخ و القصص آمده است: «هنوز درشکم مادر بود که پدرش بفرمود تاج بر شکم مادرش نهادند، و او بمرد» (ص 34). بروایت ابن البلخی «چون پدرش کناره شد در شکم مادر بود تاج بر شکم مادرش نهادند. (فارسنامهء چ لیسترنج و نیکلسون ص 21). بعد از مرگ هرمز دوم پسرش هرمز وارث طبیعی او بود. لیکن نجبای مملکت که او را بواسطهء علاقه اش به فرهنگ یونان خوش نداشتند از انتخاب وی بسلطنت ابا کردند. در مقابل طفلی را که هنوز در شکم مادر و جنین بود پادشاه و صاحب تاج و تخت برگزیدند... مراسم تاجگذاری پس از اعلام موبد موبدان که جنین مزبور پسر است با شکوه تمام برگزار شد. (تاریخ ایران، سرپرسی سایکس ص561). بلعمی در ذکر پادشاهی شاپور ذوالاکتاف چنین آورده است: «هرمزبن نرسی بزندگانی پدر ولیعهد بود و بدخوی و ترشروی بود و مردمان را آزرم نداشت و نه سال بملک اندر بماند و پس بمرد و بوقت مرگ مردمان را وصیت کرد که اگر مرا پسری شود او را شاپور نام کردم و مملکت به وی دادم زیرا که او را هنوز هیچ پسر نبود و زنش آبستن بود و بچه در شکم داشت بدین جهت گفت که اگر از وی پسری آید ملک باشد پس او بمرد و ملک عجم ضایع شد. شش ماه هر امیری و وزیری آن ملک همی داشتند و کار همی راندند تا آن زن بزاد و پسری آورد و همه خلق شاد شدند و او را شاپور نام کردند و تاج از بر گهوارهء او همی داشتند و ملک بدو دادند و خبر او بجهان اندر پر گشت و آن وزیر کار همی راند و عمّال و امیران بر جای همی بودند و این شاپور ذوالاکتاف بود و خبر او به عالم درافتاد و ملک بر نام وی بماند و ملک ترک و ملک عرب و ملک روم را خبر شد که ملک عجم همه ضایع است و ایشان را ملک نیست و کودکی است به گهواره که ملک کرده اند ملک بر وی نگاه میدارند تا بزرگ شود و ندانند که بزرگ شود یا خرد بمیرد. پس این ملوک را که نام بردیم اندر ملک عجم طمع کردند و هر کسی از زمین عجم آنکه نزدیک بود بگرفت و از همه کسان بدین ملک اعراب بیش طمع کردند زیرا که از همه گرسنه تر بودند و جمعی بسیار از عرب گرد آمدند از بحرین اولاد عبدالقس و از هر جایی و حدود دریا به پارس آمدند و مردمان را خواسته ها ستانیدند و چهارپایان براندند و شهرها بگرفتند و کس ایشان را باز نداشت و سالی چند بماندند که ملک بنام کودکی بود و کس هیبت نداشت و هیچ سپاه گرد نیامد تا شاپور بزرگ شد پس چون پنج سال برآمد عقل و تدبیر اندرو بدیدند و نخستین خبری که از اثر عقل بر وی پدید آمد آن بود که یک شب اندر بام خفته بود تابستان به کوشک اندر به محلتی به نام او طیسفون و مداین بر لب دجله نهاده است و دجله بمیان شهر اندر همی رود نیمی از این سوی و نیمی از آن سوی همچون بغداد و این دجلهء مداین همان دجلهء بغداد است شاپور سحرگاه از خواب بیدار شد غلغلهء مردمان شنید گفت این چه فریاد است گفتند خلق به جسر گذر میکنند و انبوهی و رویاروی آیند یکی از این سوی و یکی از آن سوی برهم افتند و فریاد کنند. پس چون روز شد وزیر را بخواند و گفت جسری دیگر کن بر روی دجله تا بر یکی روند و بر یکی آیند تا انبوهی نکنند مردمان همه شاد شدند بر آن عقل وی و جسری دیگر بکردند هم اندر روز تا دیگر شب مردمان بر دو جسر همی گذشتند و آن فریاد و غلبه نبود و هر روز که شاپور بزرگتر شدی آن وزیر از کار ملک بر وی عرضه کردی تا همی دانستی و تدبیر همی کردی. یک روز وزیر مر شاپور را گفت که این سپاهها که به کنارهء مملکت بنشاندم، پس دشمنان آمدند از هر طرف چون ترک و روم و خزر و عرب و هند، این همه سپاه آنجای برفتند و ثغرها دست بازداشتند و دشمنان چیره شدند و فراتر آمدند و کنارهء پادشاهی همه گرفتند و غارت کردند و فساد و خون ریختن آغاز نهادند. شاپور گفت بر سر مملکت چون پادشاهی دانا و دادگر نباشد فتنه و بیدادی و فساد بسیار افتد. اکنون هیچ غم مخور و اندیشه مدار که این کار آسان است، نامه کن از من بدان سپاهها که از هر جانبند. که من آن خبر و حال شما پرسیدم و دیر است تا شما بدان ثغرها پیش دشمن اندر مانده اید هر که از شما خواهد که بشهر خویش باز شود رواست که دستوری دادم و هر که خواهد که برود بدل وی کسی فرستم و هر کسی که آنجا باشد من تدبیر وی کنم و حق وی بشناسم و پاداش وی بدهم و آن وزیر و همه دبیران شاد شدند و گفتند اگر کسی سالها تدبیر کند و ملک باشد تجربه ها کند او را چنین تدبیر یاد نیاید و نیکویی و رفق به از این نفرماید. پس نامه ها بنوشتند و آن سپاهها همه بیارامیدند و شرم داشتند آنجا ناکام بایستادند تا شاپور شانزده ساله شد و باسب بر نشست و سوار شد و سلاح بر گرفت و تمامت سپاه و مهتران رعیت و سپاه را گرد کرد و ایشان را خطبه کرد و آگاه کردشان که من بر آن مذهبم که پدر من بود، از عدل بر شما، و به آبادان کردن زمین، و دشمنان را از مملکت براندن. و از این همه دشمنان ما، عرب بدتراند، ایشان آمدند و به پادشاهی فارس فساد کردند، و خواسته ها و چهار پایان غارت کردند و مردمان را بکشتند، و من آهنگ ایشان خواهم کردن، و از همه سپاه چهار هزار مرد مرابس، چنانکه من برگزینم و با ایشان بروم تا پادشاهی راست کنم، و خلیفه بنشانم تا من باز آیم. مردمان همه برخاستند و او را ثنا کردند و گفتند ملک را از جای نباید رفت و سپاه بسیار دارد و سرهنگان بزرگوار هستند یکی را سپهسالار کند و با سپاه بفرستند. و خود بجای خویش باشد تا پادشاهی راست کند. ایشان را اجابت نکرد. پس گفتند همه سپاه با خویشتن ببر که بحضرت بکار است. هیچ پاسخ نداد و چهارهزار مرد بگزید از سپاه چنانکه هر مردی با صد مرد جنگ کردی و گفت من خواسته ها و غنیمت های ایشان بر شما حرام کردم مگر آنچه من دهم شما را. چون بجنگ اندر ظفر یابید خون ریزید و کس را زنده مگذارید و دست فراز خواسته مکنید. پس برفت و بکار پادشاهی پارس شد و به آن عرب تاخت کرد که به آنجا آمده بودند از بحرین از سوی دریا و آن شهرهای پارس گرفته بودند، ایشان را همه بکشت و هیچ کس را باز زنده نگذاشت. پس بدریا اندر نشست با آن چهار هزار مرد. و به بحرین آمد و بهر شهری که اندر شد نخست مهتر آن را بکشت و از عرب هر که را یافت میکشت و باز به شهر حجر شد و به حجر اندر، عرب بود از بنی تمیم و بکروائل همه را بکشت و عبدالقیس و همهء ایشان را بکشت خون بشهر اندر رفت چون رودی و کس از وی نجست و خون به دریا اندر شد. پس ببلاد عبدالقیس شد و هر عرب که آنجا یافت همه را بکشت و هر که بجست بریگ بادیه بمرد و کس دست فرا خواسته نکرد تا گرانبار نشود. پس ببادیه اندر شد و روی به یثرب نهاد و هر که را از عرب که در بادیه مییافت میکشت و بهر جانبی که بگذشت در بادیه که عرب از آنجا آب خوردندی ویران کرد و پر از خاک کرد. پس ازآنجا برفت بزمین شام و به تغلب بر گذشت و هر که را از عرب که مییافت میکشت و میان شام و عراق بیابانی است و آنجا قبایل عرب بسیار بودند از ایشان بسیار بکشت و بسواد عراق آمده بنشست و شهری بنا کرد نام آن بزرج شاپور و در اهواز دو شهر بنا کرد یکی را ایران خره شاپور نام کرد و دیگر را سوس نام کرد و به شام اندر شد و آنجا کشتن های بسیار کرد و غارتها. پس به پارس آمد و شهری بنا کرد و آن را به شابور نام نهاد و به عراق باز شد و به مداین. و اندر روم ملکی بود نام او الیانوس و از اهل قسطنطین بود بر دین ترسایی و دین خویش را دست بازداشت اهل روم را به بت پرستی خواند، همان دین که رومیان بر آن بودند پیش از عیسی علیه السلام و کلیساها به روم اندر ویران کرد و چلیپاها بشکست و چون به زمین روم آمد بکرانهء مملکت کشتن و ویرانی کرد و بگذشت. الیانوس سپاه گرد کرد از روم و از خزر و هر که در عرب از دست شاپور گریخته بودند همه به روم باز آمدند و از وی دستوری خواستند که با وی بروند و با شاپور حرب کنند. پس همه برفتند و کس فرستادند به زمین بحرین و بادیه و شام و هر کجا شاپور برگذشته بود همه را بخواند و سپاه گرد کردند و ملک روم از جای خود بیرون آمد با سپاهی که عدد ایشان خدای دانست و سپاه عرب عرض کرد صد و هفتاد هزار مرد آمد ایشان را برمقدمه کرد و سرهنگی رومی بر ایشان مهتر کرد نام او یوسانوس و او را بر مقدمه فرستاد با سپاه عرب و خود با سپاه روم و خزر بیرون آمد و بحد عراق اندر آمد و خبر بشاپور رسید،شاپور بترسید و هول آمدش به دل. جاسوسان بفرستاد بلشکر روم اندر تا او را خبر آورند تا عدد ایشان بداند. جاسوسان برفتند و خبرهای مختلف آوردند. شاپور بر آن دل ننشست و خود برخاست و از لشکر بیرون آمد با صد مرد از ثقات خویش بدان که خود به جاسوسی شود و از آن خبر پرسد. چون بنزدیکی لشکر روم رسید، یوسانوس بر مقدمه فروآمده بود و شاپور ده تن از آنان که با وی بودند به جاسوسی فرستاد. رومیان همه را بگرفتند و بنزدیک یوسانوس بردند، یکان یکان را پیش خود خواند و گفت اگر مقر آیید که شما که اید و از بهر چه آمده اید دست بازدارم و من شما را تنها از بهر آن خواندم تا درست کنم و اگر راست نگوئید یکی از شما که مقر آید او را رها کنم و دیگران را بکشم. از ایشان هیچکس مقر نیامد مگر یک تن به آخر مقر آمد و گفت ما را شاپور فرستاد به جاسوسی و شاپور خود آمده است از لشکر خویش به فلان جای با نود مرد و ما را به اینجا فرستاد. پس شاپور از این حال آگاه شد، از آنجا که بود بازگشت و به لشکرگاه خویش آمد. یوسانوس هزار مرد به تاختن بفرستاد بدانجای که آن مرد گفته بود، شاپور رفته بود و نیافتند و بازگشتند و آن نه تن را بکشت و گفت شما دروغ گفتید. الیانوس ملک کس فرستاد و همه سپاهها گرد آمدند و جنگ شاپور را بیاراستند هر چه عرب بودند همه گرد آمدند و پیش ملک آمدند و جنگ شاپور از وی خواستند و گفتند این جنگ ما را ده که ما را با شاپور کینه است. ملک اجابت کردشان و صد و هفتاد هزار عرب بر مقدمه آمدند. الیانوس با سپاه روم از پس ایشان، و عرب با شاپور جنگ کردند و شاپور را شکستند و مردمان او را برده کردند و الیانوس بیامد و همهء خزینه های شاپور برگرفت و شاپور بگریخت از طیسفون و به زمین عراق آمد و عرب از سپاه او بسیار بکشت و برده کرد و خزینه برگرفت به مداین بنشست و شاپور نامه ها کرد و هر چه در پادشاهی او سپاه بود از عراق و پارس و خراسان گرد کرد و باز بجنگ الیانوس شد و او را هزیمت کرد و طیسفون و مداین از وی باز گرفت والیانوس بازگشت و به لب دجله فرودآمد و سپاه بیرون برد و در برابر شاپور آمدند و همه آنجا بودند یک ماه، و رسولان همی فرستادند بیکدیگر برای صلح را، یکروز نماز دیگر الیانوس در سراپرده ایستاده بود بر اسب با خاصگان خویش برابر سپاه شاپور، و اندر ایشان همی نگریست، تیری از لشکر شاپور بر دل الیانوس آمد و از اسب بیفتاد و بمرد و سپاه متحیر بماندند. پس دیگر روز گرد آمدند که یوسانوس را ملک کنند او نپذیرفت و گفت من ترسایم و شما الیانوس از ترسایی بیرون آوردید و من ملکی شما نپذیرم. همهء ایشان سوگند خوردند که دین ما همه ترسایی است و ما از بیم الیانوس بظاهر دست باز داشته بودیم. پس ملک بپذیرفت و شاپور چون دانست که الیانوس هلاک شد پنداشت که آن سپاه از وی باز گردیدند. چون خبر آمدش که یوسانوس را ملک کردند، عجب آمدش، کس فرستاد بدیشان که خدای، ملکتان هلاک کرد و شما بدلیری ملکی دیگر نشاندید، امیدوارم که شما را هم اندر زمین عراق تشنه و گرسنه هلاک کند و یکی از شما بروم نرسد و نه از ماکس را شمشیر از نیام بر باید کشیدن. اگر ملکی دیگر کردید، عالمی سخنگوی بر من فرستید تا با وی سخن گویم، اگر صلح باید کرد صلح کنم واگر جنگ باید کرد جنگ کنم. یوسانوس گفت خود بر وی شوم. گفتند ای ملک ترا نباید شدن، کسی بفرست. وی فرمان نکرد و خود با هشتاد تن از بزرگان روم برفت و سوی شاپور آمد. شاپور چون بشنید که ملک بتن خویش آمد شاد شد و پیش وی بیرون آمد از میان لشکر با پنجاه تن از مهتران عجم. چون بهم رسیدند، از اسب فرودآمدند و بر یکدیگر سلام کردند و زمین بوسه دادند. شاپور بفرمود تا بمیان لشکر اندر بساطی بیفکندند و بنشستند و مطبخ شاپور بیاوردند و آنجا بخوردند. و رامش کردند، و چون دیگر روز بود، شاپور مریوسانوس را گفت اگر رومیان بجز تو کسی دیگر ملک کردندی، مرا با ایشان جز جنگ نبودی، اما از بهر آن صلح کردم و جنگ برگیرم. و من آهنگ جنگ شما نکرده بودم، آهنگ عرب کرده بودم، که ایشان بپادشاهی من اندر آمده بودند به وقت کودکی من و اکنون من بجنگ ایشان آمده ام و لیکن با شما صلح کردم. شما اندر زمین ملک من آمده اید، از چندین گاه باز فسادها کردید و درختها بزدید و کاریزها خشک کردید، یا قیمت این مرا دهید یا شهر نصیبین مرا دهید بعوض، و شهر نصیبین از پادشاهی اهواز بود ولیکن رومیان اجابت کردند که نصیبین باز دهند و صلح کنند و شرط کردند که عرب را با خویشتن ندارند و بزمین روم اندر نگذارند و سپاه روم بازگشت و نصیبین بشاپور دادند و عرب را از میان خویش بیرون کردند و مردمان نصیبین خالی بماند و شاپور ده هزار خانه درآورد از پارس و اصطخر و آنجا بنشاند و آهنگ عرب کرد و هر کجا یکی از عرب یافتی بکشتی یا هردو کتفش بینداختی و او را شاپور ذوالا کتاف خواندندی و خواست که به روی زمین، عرب نماند: و یوسانوس ملک روم بازگشت صلح کرده و ایمن شده و پنج سال به ملک اندر بماند پس بمرد و رومیان ملکی دیگر بنشاندند و شاپور عرب را طلب همی کرد و همه عرب از بیم او بگریختند و به روم اندرشدند و شاپور بسوی ملک روم کس فرستاد که من بارومیان صلح بدان کردم که عرب را به میان خویش راه ندهند و هر که را از من بگریزد رومیان او را نپذیرند، عرب را بیرون کنید و اگرنه جنگ را بیارایید. ملک روم عرب را بازنداد و شاپور سپاه عجم گرد کرد که به جنگ رومیان رود پس خواست که ملک را از هر حال بازداند و صورت وی بشناسد. کس را امین ندید که به زمین روم شود و این خبرها بازداند و باز آرد. خود تنها برفت و پادشاهی بخلیفه سپرد و کس را آگاه نکرد که کجا میروم و بمرقعه اندر شد بصورت درویشی و یک سال به روم اندر همی گشت تا همه خبرها بپرسید و بدانست و خبر شهرها و حصارها و سپاهها همه بشناخت و جاسوسان بیامدند و ملک روم را خبر دادند که شاپور از میان خلق نا پیدا شد و کس نداند که کجا شده است. ملک روم از وی بترسید و همی دانست که او بزمین روم اندر است. پس ملک رسولی بفرستاد و همه خلق روم از شریفان و مهتران را گرد کرد و شاپور نیز آنجا شد با درویشان تا ملک روم را ببیند و صورت او بداند. چون شاپور پیش تخت ملک ایستاد، در میان آن سرهنگان کسی بود که روز جنگ شاپور را دیده بود ملک را آگاه گردانید. ملک شاپور را بگرفت و بفرمود تا پوست از سر او باز کنند. وزیری داشت، گفت پادشاهان را ناگاه نکشند، در چرم باید دوخت. پوست گاو بیاوردند و هم در زمستان او را در پوست گرفتند و جز سرش پدید نبود و آن پوست بر اندام او خشک شد و نتوانست بیرون آمدن و ملک روم سپاه گرد کرد و بپادشاهی پارس و اهواز بیرون آمد و شاپور را با خویشتن بیاورد و همچنان در پوست میبود و شهرها بود که شاپور و اردشیر بنا کرده بودند ویران همی کرد و خلق بسیار بکشت و درختان میوه دار بزد و از پارس به اهواز آمد و آنجا نیز همچنان کرد و به شارستان جندشاپور حصاری بود که شاپوربن اردشیر کرده بود آن را ویران کرد و بیشتر مردم آنجا را بکشت و هر که اسیر شدی بموکلان شاپور سپردی و آن موکلان یک روز از شاپور غافل شدند و بنزدیک شاپور خیکهای روغن بود، شاپور آن بزرگان اهواز را که با وی بودند گفت از این روغن برین پوست من ریزید. ایشان آن خیکهای روغن بر شاپور ریختند. آن پوست نرم گشت. چون وقت سحرگاه بود، خویشتن را از آن پوست گاو بیرون کشیده بود و نرم نرم همی رفت تا در شارستان جندشاپور شد و آن دربان را گفت من شاپورم. ایشان دانستند که شاپور به لشکر روم اندر است بسته، چون او را بدیدند بشناختند، او را درشهر آوردند و خلق بر وی گرد آمدند و خروش کردند. ملک روم آگاه شد و تافته گشت و شاپور هر چه بشهر اندر سپاه بود همه را گرد کرد، چون روز ببود خویشتن را از شهر بیرون افکند و جنگ کرد و سپاه روم را هزیمت کرد و بسیار از ایشان بکشت و ملک روم را بگرفت و او را به آهن گران ببست و او را گفت تا هر کجا که ویران کرده بودند همه را آبادان کرد و ملک روم رومیان را بخواند تا آن همه آبادان کردند و بجای هر درختی که کنده بودند دو بنشاندند و آن درختان به بر آمد. آنگاه شاپورملک روم را بپذیرفت و از روم خاک (کذا)(1) آورد تا بنا کردند و ده ملک روم به دست شاپور اندر مانده بود. چون بناها تمام کرده شد و درختان به بر آمد شاپور ملک روم را بند برگرفت و پی پاشنهء هر دو ببریدند و بر خری نشاند و به روم باز فرستاد و شاپور به ملک اندر بنشست و عرب بزنهار وی آمدند و خلقی را زنهار داد. اکنون هر چه به کرمان عرب است از قبایل تغلب و بکروائل و عبدالقیس اندر همهء آن عرب، به کرمان، شاپور فرستاد، و ملک عرب به حیره اندر امرؤالقیس بود از فرزندان عمروبن عدی و شاپور از وی باژ نستده بود همچنانکه پدرانش کردند، و چون عمرو بمرد پسرش را امرؤالقیس را پادشاهی پدر داده بود بحیره و بادیه، همچنان که پدرش بود، و او بهمه پادشاهی شاپور بماند، و از پس شاپور نیز بعهد ملوک عجم تا سی سال بماند و هر که از ملوک عرب بتخت می نشست ملک عرب بر عمرو و فرزندان او میگذاشت. و شاپور هفتاد و دو سال اندر ملک بزیست پس بمرد و او را دو پسر ماند خرد، یکی را نام شاپوربن شاپور و دیگری بهرام بن شاپور. و شاپور را برادری بود بزرگتر اردشیر نام، و هرمز پدر شاپور این اردشیر را از خود بازداشتی، و آن را وصیت کرده بود که هنوز در شکم مادر بود، چون هرمز بمرد این اردشیر پنداشت که مهتران و موبدان عجم، ملک بدو دهند، که کسی دیگر نبود، که شاپور هنوز از مادر نزاده بود، ایشان نکردند، وصیت هرمز نگاه داشتند و صبر کردند تا شاپور از مادر بیامد و ملک بدو دادند. و اردشیر برادر شاپور بر آن مردمان عجم کینه داشت، پس چون شاپور بمرد، این اردشیر ملک بگرفت و بسیار از هر گروهی بر او گرد آمدند. زیرا که پسران شاپور هنوز خرد بودند، چون بزرگ شدند مهتران موبدان گرد آمدند و اردشیر را بخواستند. اردشیر بگریخت، پس شاپوربن شاپور به ملک بنشست او خرد بود و الله اعلم. (ترجمهء تاریخ طبری نسخهء خطی مؤلف ص 173 ببعد). و رجوع به فارسنامهء ابن البلخی چ لیسترنج و نیکلسون صص 66 - 73 شود. این پادشاه بطور فوق العاده مدت هفتاد سال (309 - 379 م.) سلطنت کرد. سلطنت طولانی وی میتواند حقاً او را در ردیف دو پادشاه نخستین سلسلهء ساسانی (اردشیر اول و شاپور اول) قرار دهد. (ایران از آغاز تا اسلام تألیف گیرشمن ترجمهء دکتر معین ص 297). وی معاصر باده امپراطور روم بوده اول آنها گالریوس و آخرین ایشان والن سی نین. (ترجمهء تاریخ ایران سرپرسی سایکس ص 561). کتیبهء پهلوی ساسانی، که به امر شاپور دوم در غار کوچک طاق بستان در کنار نقش او و پسرش شاپور سوم ساخته شده حاکی از اسامی و القاب وی و پدر و جد او است. (ایران در زمان ساسانیان ص 71). در زمان صغر شاپور مادرش بهمراهی بزرگان دولت سلطنت میکرد. در منابع شرقی حکایاتی راجع به شاپور آمده که از زیرکی و فطانت و تدبیر او حکایت میکند. وقتی در قصر تیسفون آرمیده بود که همهمه ای از برابر قصر برخاست. سبب پرسید گفتند علت این آشوب فشار جمعیت است که از دو طرف از روی پل میخواهند بگذرند. امر داد که در کنار آن پل جسری دیگر بر پا کنند تا آیندگان از پلی و روندگان از دیگر بگذرند. (ایران در زمان ساسانیان ص 260). در هنگام طفولیت وی، پادشاهی کوشان از اغتشاشات داخلی و ضعف قدرت ایران استفاده کرده بنظر میرسد که قدرت قدیم خویش را به دست آورده و حتی بعضی اراضی متعلق به دولت مجاور خود را متصرف شده باشد. اما همین که شاپور به سن بلوغ رسید، بتقلید همنام خویش (شاپور اول) عملیاتی ضد کوشانیان آغاز کرد. این بار شاهنشاهی اخیر در هم شکست و سرزمین کوشانیان به عنوان ایالتی جدید به ایران منضم شد، و از این پس حاکم آن از میان شاهزادگان ساسانی انتخاب میشد که مقر او بلخ بود. توسعهء سیاسی ایران متعاقب توسعهء فرهنگی وی انجام گرفت، و هنر ساسانی به زودی در مشرق - از طرفی که بر اثر عملیات نظامی کاملا مفتوح شده بود - نفوذ کرده به شهرهای دوردست ترکستان چین و حتی خود چین رسید. (ایران از آغاز تا اسلام ص 297). بنابروایت امیانوس مارسلینوس که در سال 330 تولد یافته و در سال 390 در حیات بوده و در جنگ روم به ضد شاپور دوم با قیصر ژولیانوس همراه و خود نگاهبان وقایع آن جنگ بوده شاپور دوم در اقصی حدود مملکت خود (در بلخ) در سال 356 با خیونها و کوشانیان در جنگ بوده است و پس از چندی با خیون ها و گیلانیها آشتی نموده و معاهدهء دوستانه بست. در موقع لشکر کشی شاپور دوم بضد روم پادشاه خیونها موسوم به گرومباتس از طرف دست چپ شاپور میراند. (یسنا تفسیر و تألیف پورداود صص 62 - 63). و رجوع به مزدیسنا تألیف دکتر معین ص 345 شود. حدس زده میشود که طی سی سال اول سلطنت، شاپور دوم در داخلهء مملکت دچار صعوبت و اشکال بوده و شاید کوششهای اول وی مصروف بر این بوده است، که پر و بال شهرداران و سپوهرانی را، که در زمان نیابت سلطنت قوت گرفته بودند، بریزد. این پادشاه جوان ظاهراً مشغول دفاع سرحدات عرب نیز بوده است. طبری و بعضی دیگر از مؤلفین شرقی بذکر فتوحات او در قبائل عرب پرداخته اند. تصرف بحرین واقع در ساحل خلیج فارس در زمان شاپور اتفاق افتاده است. ایرانیان او را ذوالاکتاف. (هوبه سنبا)(2)لقب داده اند زیرا که بنا بروایات، در جنگهای سختی، که با عرب میکرد، شانه های اسیران بدوی را سوراخ می کرد. (ایران در زمان ساسانیان ص 261). و رجوع به ذوالاکتاف و مجمل التواریخ و القصص ص 34، 66، 67 و حاشیه 2 ص 261 ایران در زمان ساسانیان تألیف کریستن سن ترجمهء رشید یاسمی شود، عاقبت شاپور پس از آنکه بنیان قدرت خود را مستحکم ساخت، در صدد جنگ باروم بر آمد. در آن مملکت وقایع مهمی رخ داده بود. قسطنطین کبیر بدین عیسی درآمده بود دخول دیانت عیسی در ارمنستان، که مقارن آن احوال بدست تردت و جانشینان او انجام گرفت، موجب شد، که بین روم و ارمنستان ارتباط محکمتری ایجاد گردد. اگرچه یولیانوس قیصر روم بمخالفت دین عیسی برخاست و از این رو او را مرتد(3) لقب داده اند، ولی کار او موقت بود و در اوضاع تغییری نداد. ارمنستان کمافی السابق کانون جنگهای ایران و روم بود. منازعات داخلی ارمنستان بهانه بدست شاپور داد تا جنگ را تجدید کند و چون از جانب دشمن شرقی آسوده خاطر گردید، در سمت مغرب به منظور شستن لکهء ننگ دو صلحی که با رومیان بوسیلهء بهرام دوم و نرسی منعقد شده و در نتیجه قسمت اعظم ایالات غربی از دست ایران خارج گردیده بود، جنگ را آغاز کرد. (ایران در زمان ساسانیان ص 261) (ایران از آغاز تا اسلام ص 297). موقع از هر حیث برای این اقدام مساعد بود زیرا قسطنطین کبیر که بهترین سرباز عصر خود بود در همان اوان بسال 337 م. در اثناء مسافرتش بمرز شرقی امپراطوری روم درگذشت. جانشینان تیرداد پادشاه ارمنستان که در 314م. وفات یافته بود نالایق و ضعیف بودند. لژیونها و افواج روم نیز پس از مرگ قسطنطین بنای شورش را گذاشته بودند. بالنتیجه شاپور موقع را مناسب دید و در 337 م. با دسته هائی از سواران سبک اسلحهء خود از مرز عبور کرد و در همان وقت بت پرستان (!) ارمنستان را بشورش بر ضد رومیان تحریک نموده و اعراب را هم واداشت که به خاک روم حمله ببرند. (ترجمهء تاریخ ایران سرپرسی سایکس صص 563 - 564). شاپور به آسانی ارمنستان را گرفت و پس از آن در بین النهرین با رومیان مصادف شد. کنستانس دوم جانشین قسطنطین کبیر شخصاً سپهسالاری لشکر روم را بعهده داشت. قلعهء نصیبین در مقابل حملات مکرر ایرانیان ایستادگی کرد و رومیان در سنجار فاتح شدند. اما پس از آن پی درپی شکست خوردند. (ایران در زمان ساسانیان ص 262). به علت خطری که در سرحدهای شرقی ایجاد شد - و بنظر می رسید که نتیجهء نخستین پیشرفتهای شاپور را از بین ببرد - موقتاً جنگ موقوف گردید. مهاجمهء کوشانیان اصغر و هیاطلهء خیونی شاهنشاه را مجبور کرد در آن حدود به محاربه پردازد و در نتیجه امتیازاتی به دست آمد که بر اثر آنها مهاجمان در زمینهای کوشان بعنوان متفقان مستقر شدند و متعهد گردیدند که در محاربهء شاه ضد رومیان، سپاهیانی برای او آماده کنند. (ایران از آغاز تا اسلام، تألیف گیرشمن ترجمهء دکتر معین ص 297 و 298). در سنهء 356 م. موسونیانوس(4)سردار رومی، تهم شاپور مرزبان ایران را در حضور شاهنشاه واسطهء صلح قرار داد. (ایران در زمان ساسانیان ص 262). لیکن اقداماتی که روم برای استقرار صلح بعمل آورد به نتیجه نرسید و شاپور با متحدین شرقی خود به سفر جنگی جدیدی پرداخت که نتیجهء بسیار درخشان آن تصرف «آمد»(5) بود. (ایران از آغاز تا اسلام ص 298). شاپور در آغاز جنگ بر قلعهء «آمد» که دیاربکرفعلی باشد حمله برد و آن را پس از مقاومت دلیرانهء حصاریان مسخر کرد. این واقعه در سال 359 م. اتفاق افتاد. آمیانوس مارسلینوس افسر رومی یونانی الاصل که سربازی متهور و تربیت یافته بود تفصیل جنگهائی را که منجر به فتح قلعهء آمیدا (آمد) گردید نگاشته و آن از منابع عمدهء وقایع این زمان بشمار است. (ایران در زمان ساسانیان ص 263 و 266). بنا بروایت آمیانوس شاپور در این جنگها تهور و رشادت فوق العاده ای نشان داد. یکبار «در حالی که مستحفظین سلطنتی همراه او بودند سواره بطرف دروازه های قلعه رفت، ولی چون با کمال اطمینان بقدری نزدیک شده بود، که خطوط چهرهء او را هم تمیز میدادند، تمام تیرها و زوبین های قلعه بجانب او متوجه شد و اگر ابری از گرد و غبار او را از نظر تیراندازان مستور نداشته بود، هرآینه از پای در می آمد.» (ایران در زمان ساسانیان ص 269). در جای دیگر چنین وصف میکند:
«... پادشاه ایرانیان، که عادةً مجبور نیست در جنگ شرکت جوید، بقدری از این همه حوادث متغیر شده بود، که کاری بی سابقه انجام داد، یعنی خود را مانند یکنفر سرباز ساده در مغلوبهء جنگ افکند، اما چون جمعیت کثیری همه جا او را برای محافظت احاطه میکرد، به آسانی از دور شناخته میشد. بارانی از تیر و زوبین متوجه او گشت. بسیاری از سربازان وی از پا درآمدند. اما او خود از آنجا بیرون تاخته، از صفی بصف دیگر می شتافت و این امر تا غروب آن روز ادامه داشت، بدون اینکه شاه را از منظرهء دهشتناک کشتگان و مجروحان وحشتی دست دهد.» (ایران در زمان ساسانیان ص 273). شاپور دوم اسیرانی را که درشهر آمد دستگیر کرده بود، بین شوش و سایر بلاد اهواز جای داد و این مردم انواع جدید ابریشم بافی و زری بافی را در آنجا رواج دادند. (ایران در زمان ساسانیان ص147). دو سال پس از مرگ کنستانس، یولیانوس برادرزادهء او امپراطور تمام رومیان شد و لشکرهای روم را بجنگ ایران برد. یکی از سرداران او هرمزد شاهزادهء ایرانی و برادر شاپور بود، که بروم گریخته بود و حال امید داشت که به یاوری رومیان به تخت ایران جلوس کند. بعلاوه قیصر روم متحد دیگری داشت و آن ارشک سوم پادشاه ارمنستان بود... قوای رومیان و متحدین آنان بجانب تیسفون پیش میرفتند، لکن راه پیشرفت آنها را یک لشکر نیرومند ایرانی به فرماندهی سرداری از دودمان مهران فروبست و در خلال جنگ هائی که وقوع یافت، یولیانوس در سال 363 م. کشته شد. جانشین او یویانوس(6) لشکر روم را از سرحد بازگرداند و بزودی صلحی به مدت سی سال بین طرفین منعقد گشت. بموجب این معاهده ایرانیان نصیبین و سنجار و ولایات ارمنستان صغیر را، که متنازع فیه بود، پس گرفتند. بعلاوه امپراطور روم متعهد شد، که از ارشک حمایت نکند و او در نتیجهء رای شورای امراء ارمنستان معزول و به ایران گسیل شد و در این کشور خود را کشت... ممالک قفقاز مثل ایبری (گرجستان) و آلبانی، بموجب شرائط صلح از تصرف روم خارج شد و به قیمومت ایران درآمد. (ایران در زمان ساسانیان ص 264). و رجوع به ترجمهء تاریخ ایران سر پرسی سایکس ص 571 ببعد و ترجمهء ایران از آغاز تا اسلام ص 298 و یسنا تألیف و تفسیر پورداود ص 103 شود. به این ترتیب ارمنستان مجدداً تصرف شد، ولی خدعه هایی که روم در آنجا برای مستقر ساختن شاهی طرفدار روم به کار می برد، موجب گردید شاپور تصمیمی اساسی اتخاذ کند. همان گونه که کشور کوشان بصورت ایالتی از ایران درآمد، ارمنستان هم از لحاظ نظامی اشغال شد، و از آن پس مرزبان - یا فرمانده سرحدی - حاکم آن گردید. (ایران از آغاز تا اسلام ص 298). و رجوع به ایران در زمان ساسانیان، صص 264 - 265 شود. شاپور لشکری به فرماندهی سورن به ارمنستان فرستاد و این سردار را به مرزبانی آنجا منصوب نمود و بلافاصله پس از این واقعه بسال 379 م. فوت کرد. (ایران در زمان ساسانیان ص265) (تاریخ ایران، سرپرسی سایکس ص 583). در مجمل التواریخ و القصص آمده که به طیسفون بمرد. (ص 67). دین عیسوی که در امپراطوری روم رسمی بود، موجب ظهور مسئلهء رعایای مسیحی در زمان پادشاهی شاپور دوم و جانشینان او گردید. از لحاظ سیاسی، آنان در نظر مقامات ایرانی مورد سوء ظن بودند، و تعدیاتی که نسبت به آنان بعمل آمد، سراسر بقیهء سلطنت طولانی شاپور دوم را به خون آغشته کرد. (ایران از آغاز تا اسلام ص 298). در پادشاهی شاپور دوم تعقیب مسیحیان ایرانی به گناه و اتهام ارتباط با قیصر روم آغاز شد. شواهد متعددی در تواریخ بخصوص نامهء اعمال شهیدان نوشتهء لابور، در این باره ذکر شده است که در اینجا به نقل پاره ای از آنها می پردازیم:
بموجب نامهء اعمال شهیدان شاپور دوم به شاهزادگان آرامی نامه ای بدین مضمون نوشته است: «بمجرد وصول این فرمان که از جانب خداوندی ما صادر شده، سیمون رئیس نصاری را دستگیر کنید و تا زمانی که این نوشته را امضا نکند و مالیات سرشماری و خراج قوم نصاری را، که در کشور خداوند زندگانی می کنند، بالمضاعف وصول ننموده و به خزانهء ما نپردازد، او را رها مکنید. زیرا «ما خدایان» به امور جنگ اشتغال داریم و آنها در ناز و نعمت بسر می برند. آنها در مملکت ما ساکنند و دوستدار دشمن ما قیصر هستند. سیمون به زندان شد و از امتثال امر شاه امتناع کرد و چون این خبر بشاپور رسید، از روی خشم فریاد برآورد و گفت:
سیمون می خواهد پیروان خود را بشورش برانگیزد و مملکت را به همکیش خود قیصر بسپارد. لابور، که تاریخ شهدای عیسوی ایران را نوشته و خود کاتولیک بوده است، اعتراف کرده، که این سوء ظن بی اساس نبوده است، اما سیمون در طی استنطاق خود تهمت خیانت را رد کرد و عاقبت به قتل رسید. این وقایع ابتدای تعقیب عیسویان ایران است، که از سال 339 م. تا هنگام فوت شاپور دوم دوام داشت. مخصوصاً در ولایات شمال غربی و در نواحی مجاور روم زجر و آزار عیسویان بشدت جاری بود. کشتارها رخ داد و جماعتی تبعید شدند. در سال 362م. هلیودور(7) اسقف را با 900 عیسوی ساکن شهر مستحکم فنک(8) واقع در بزبده(9) پس از شورشی که کردند به خوزستان تبعید نمود. سوزومن(10) مقتولین عیسوی عهد شاپور را به 16000 نفر بالغ دانسته است و این جماعتی است که نام افراد آن معروف بوده است. بعقیدهء لابور این رقم تا اندازه ای مقرون بمبالغه است.» (ایران در زمان ساسانیان صص 291 - 292). پیر گشنسب برادرزادهء شاپور دوم(11)که چون قبول دین عیسوی کرده نام سریانی مارسابها گرفته بود، شکنجه و هلاک شد. (ایران در زمان ساسانیان ص 336). شهر ویه اردشیر مرکز عیسویان ایران و مقر جاثلیق محسوب میشد. کلیسای بزرگ سلوکیه در آنجا بود. هنگام تعقیب نصاری در زمان شاپور دوم این کلیسا ویران شد، و پس از مرگ این پادشاه آن را از نو ساختند، و پس از چند بار با کمک مالی دربار قسطنطنیه تعمیر شد. (ایران در زمان ساسانیان ص 410 و 411). یکی از عبارات نامهء شهیدان حاکی است که شاپور دوم بسردار خود موسوم به معین، که او را مظنون بمسیحیت می دانست و واقعاً هم مسیحی شده بود، فرمان داد، که مهر و ماه و آتش و خدای مقتدر بل و نبهو را ستایش کند. (ایران در زمان ساسانیان ص 180). در مطالعهء روایاتی که از منابع نصرانی در دست است، مقام فائقی که خورشید در آیین مزدیسنای ساسانیان دارا بوده است جلب توجه می کند. (ایران در زمان ساسانیان ص 164). شاپور دوم به سیمون بر صبعی قول داد که بر جان او ببخشاید، بشرط آنکه آفتاب را ستایش کند. (ایضاً ص 165). گاهی موبدان موبد شخصاً عیسویان را استنطاق میکرد و حکم صادر می نمود. لابور گوید: «پادشاه و سرداران و موبدان بدین طریق همیشه جماعتی اسیر در دنبال خود می کشانیدند و هر وقت می خواستند آنها را استنطاق می کردند.» در زمان شاپور دوم چنین اتفاق افتاد که عبدیشوع نام اسقف، برادرزاده ای داشت زناکار و در صدد منع او از ارتکاب گناه برآمد. آن زانی عبدیشوع را متهم کرد، که با قیصر روم رابطه دارد و اسرار شاه را بدو فاش کرده است. نخست شاهزاده اردشیر که در ولایات آدیابن عنوان شاهی داشت به این قضیه رسیدگی نمود. پس موبدان موبد به اتفاق دو تن از موبدان وارد تحقیق شد و عاقبت قضیه در مقابل رئیس خواجه سرایان، که «صاحب تمام پیلهای کشور بود» طرح شد. یک هیئت بازرسی مرکب از مغان... تشکیل شد و هیئت دیگری نیز مرکب از ناظر مخازن سلطنتی و موبدان موبد تشکیل گردید که رئیس خواجه سرایان و رئیس خلوت مشاور آن بودند. گویند یکی از رذان یعنی شخصی روحانی که به قضیه پثیون عیسوی رسیدگی میکرد، از آن سفاکی ها منزجر و خسته شد و بر آن شد که از اجراء مجازات «نه مرگ» دربارهء آن شهید کناره گیری کند. موبدان موبد آگاه شد و خاتم افتخار را از او گرفت و او را معزول نمود و بجای او قاضی بزرگ کشور (شهرداذور) که جدیداً انتخاب شده بود، ازدربار فرستاده شد تا با موبد بزرگ همراهی کند. معمو وقتی کسی میخواست اقدامات شدیدی بر ضد پیروان سایر مذاهب بعمل آورد، محتاج اجازهء مخصوص شاه بود. (ایران در زمان ساسانیان ص 334 و 335). به فرمان شاپور اول رونوشتی از اوستای تنسر در معبد آذرگشنسپ در شیز نهادند اما مجادلات و اختلافات مذهبی بپایان نرسید و شاپور دوم برای ختم این گفتگوها مجمعی به ریاست آذربذی مهرسپندان که موبد بزرگ بود تشکیل داد. این انجمن متن صحیح و قطعی اوستا را تصویب کرد و آن را به بیست و یک نسک یا کتاب تقسیم نمود که معادل عدد کلمات دعای مقدس یثااهوویریو باشد. بنابر سنت، آذربذ برای اثبات این که اوستای مذکور به این صورت نص صحیح است، خود را بمعرض امتحان آتش (ور گرم) در آورده رخصت داد تا فلز گداخته بر سینهء او ریزند. (ایران در زمان ساسانیان صص162 - 163). و رجوع به مزدیسنا تألیف دکتر معین ص6 و ص105 و یشتها تفسیر و تألیف پورداود ج1 ص571 و ج2 ص248 و فرهنگ ایران باستان تألیف پورداود ص70 و 82 و خرده اوستا تألیف و تفسیر پورداود صص32 - 35 و 37 و ایران باستان پیرنیا ج2 ص1517 شود. در سنت زرتشتیان خرده اوستا گردآوردهء آذرپادمهر اسپندان است. این معنی که این موبدان موبد زمان شاپور دوم از اوستای بزرگ ادعیه و نمازهایی برگزیده خرده اوستا را از برای بهدینان مرتب ساخت. (خرده اوستا تفسیر و تألیف پورداود ص 28). و رجوع به بمزدیسنا تألف دکتر معین ص 132 و جدول چهارم برابر ص 149 شود. در کتابهای تاریخ و جغرافیا که از منابع دورهء ساسانی مطالبی در آنها مانده است بنای شهرهای زیر بشاپور ذوالا کتاف نسبت داده شده است: بزرگ شاپور یا انبار در سواد، ایران خره شاپور در اهواز که کرخ میسان باشد، شوش در خوزستان، خنی شاپور در باجرمی در سرزمین عراق، نیشاپور، ابهر، شهر نسر در مرز عربستان. شهر دس در همان ناحیه، فیروزشاپور در ناحیه انبار، قزوین، میافارقین، هفته در سواد عراق و نیز ساختمان خندقی را در کوفه در برابر تازیان از او می دانند. (تاریخ تمدن ایران ساسانی صص 88 - 89). و رجوع به مازندران و استرآباد رابینو ترجمهء وحید مازندرانی ص 117 و نزهة القلوب مقالهء 3 صص 33 - 37 شود. در زمان فتوحات اولیهء مسلمین خندق معروف شاپور دوم موسوم به خندق شاپور موجود بوده است. این خندق به امر شاپور دوم، در قرن چهارم میلادی حفر شده بود. خندق مزبور از هیت شروع میشود و تا ابله (نزدیک بصرهء کنونی) امتداد مییابد و در آنجا به خلیج فارس می رسد. در آغاز امر در این خندق آب جریان داشت تا قبایل بادیه نشین را که بقصد استفاده از اراضی حاصلخیز بین النهرین سفلی می آمدند مانع بوده باشد و هنوز پاره ای از این خندق که خشک است دیده می شود. (سرزمین خلافت شرقی ص 71). ابن البلخی نویسد :
ایوان کسری و مداین او بنا کرده و بسبب استیلای عرب دارالملک بمداین آورد تا دفع عرب میکرد. (فارسنامه چ لیسترنج و نیکلسون ص 31). و رجوع به نزهة القلوب مقالهء 3 ص 44 شود. حمدالله مستوفی آورده است: شاپور ذوالاکتاف چون از روم به ایران رسید و بر قیصر غلبه کرد و پادشاهی یافت قیصر را الزام نمود تا بعد از تدارک خرابی که در این ملک کرده بود آب شستر را مثالثه گردانید و بر آن سدی عظیم بست و جوی دشتاباد که مدار ولایت شستر بدانست بسبب آن بند جاری شد (نزهة القلوب مقالهء 3 صص 109- 215). در مجمل التواریخ و القصص کارهای عمرانی که شاپور دوم بانی آنها بوده یاد شده است. از جمله آمده است که «فولی (پلی) کرد بسرحد خوزستان که هنوز بجای است (سد سوشتر) و آن را اندیمشک رومی کرد، و از جملهء اسیران بود و شهر کرخه کرد، و از آنجا بزیر زمین اندر، راه کرد که سوار به گندیشاپور رفتی، و بسیار قلعه ها کرد، و از جملهء قلعهء ازان(12) و آن را موبدان گفته اند، و بر آنجا سرایها ساخته اند بزرگ، و خزینه و فرزندان بر این قلعه بودند بوقت غلبهء رومیان، و هنوز اثر سرای او ظاهر است بر قلعه شاپوری گویند، و من این همه برأی العین دیده ام. و سی سال دارا الملک او به گندیشاپور بود تا خرابِ رومیان آباد کرد و این عمارتها که گفته شد. و حمزه گفته ست که دیوار جندیشابور از آن نیمی گل است و نیمی خشت پخته، که هر چه رومیان بیران کردند بخشت و گچ باز فرمودشان کردن، و برزخ شاپور هم وی کرد و آن عکبره است، و خره شاپور بشوش، و من چنان پندارم که کرخه است، و [ شهری ] دیگر هم پهلوی آن بکرد، مردمانش عاصی شدند، پیلان بفرستاد تا هامون کردند و اصلش نماند و بجروان از روستای حی آتش بنهاد. سرود شادزان(13) نام کرد، و از خان لنجان اوقاف بسیار کرد آنرا. (مجمل التواریخ و القصص ص 67). حمزهء اصفهانی در کتاب سنی ملوک الارض و الانبیاء و ابن البلخی در فارسنامه و مؤلف مجمل التواریخ و القصص بنای آتشکده سروش آذران را به جروان از روستای جی به شاپور ذوالاکتاف نسبت داده اند. (مزدیسنا تألیف دکتر معین ص 240). ایضاً در فارسنامهء ابن البلخی آمده است :
«این شهرها و بندها و پلها که یاد کرده آید او بنا کرده است؛ در بابل و عراق: عکبرا از بغداد و آن را برزخ (بزرج = بزرک) شاپور گفتندی، مداین، رومیه، انبار و آن را فیروز شاپور گفتندی، طیسبون و آن را مدینهء شاپور گفتندی، ایوان کسری، کرخ؛ در خوزستان: شوص، شادروان شوشتر، در اصفهان بوان(14)، جرواءان(15) و آنجا آتشگاهی کرد؛ در سیستان چند شهر؛ در خراسان، نیشابور، در بلاد سند و هند: فرشاپور(16)، چند شهری دیگر، و آثار او بسیار است اما آن قدر که معتبر است یاد کرده آمد.» (از فارسنامهء ابن البلخی چ لیسترنج و نیکلسون صص 72 - 73). حمدالله مستوفی نیز بنای سامره و حصار شهرستان قزوین و تجدید عمارت عسکر مکرم یا برج شاپور و عمارت نیشابور و بنای عکه را به شاپور ذوالاکتاف نسبت داده است. (نزهة القلوب مقالهء 3 ص 42، 57، 112، 148 و 251). کتیبهء کوچک پهلوی ساسانی از شاپور دوم در طاق کوچک طاق وستان کنده شده است. (سبک شناسی تألیف ملک الشعرای بهار ج 1 ص 43).
در عهد شاپور ذوالاکتاف، تیادورس(17) طبیب نصرانی برای معالجهء شاهنشاه به دربار خوانده شد و شاپور او را در گندشاپور مستقر ساخت. وی در آن شهر اشتهار یافت و طریقهء طبابت او معروف شد و کتابی را منسوب بدو بنام «کناش تیادورس» بعداً به عربی در آوردند(18). (علوم عقلی در تمدن اسلامی تألیف دکتر صفا ج1 ص22). و رجوع به سبک شناسی ملک الشعرای بهار ج1 ص152 شود. حدیث قلعهء [ الحضر ] که از ایام پادشاهی شاپور اردشیر روایت شده در شاهنامه جزو وقایع این شاپور ذکر شده است. رجوع به مجمل التواریخ والقصص ص66 و شاهنامهء فردوسی چ بروخیم ج7 صص2032 - 2036 شود. همچنین در شاهنامه داستان رفتن شاپور برسان رسولان بروم و گرفتار شدن و بپوست خر دوختن او را و رهانیدن کنیزک شاپور را از چرم خر، آمده است. (ج7 صص2036 - 2043). و رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص66 و یشتها تألیف پورداود ج1 ص389 شود. در داستان زادن شاپور:
نگه کرد موبد شبستان شاه
یکی لاله رخ بود تابان چو ماه
... پریچهره را بچه بد در نهان
از آن خوب رخ شادمان شد جهان
بسر برش تاجی بیاویختند
بر آن تاج زر و درم ریختند
بسی بر نیامد کز آن خوب چهر
یکی کودک آمد چو تابنده مهر
... که موبد ورا نام شاپور کرد
بدان شادمانی یکی سور کرد.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 7 صص 2028 - 2029).
در داستان زیرکی شاپور بروزگار کودکی:
چنین گفت شاپور با موبدان
که ای راهبر نامور بخردان
یکی پول دیگر بباید زدن
شدن را یکی راه و باز آمدن.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 7 ص 2030).
ز شاپور از آن گونه شد روزگار
که در باغ با گل ندیدند خار.
(شاهنامه ج 7 ص 2064 بیت 608).
بکوبی زیر پای خویش خردم
دو کتف من بیندازی چو شاپور.منوچهری.
(1) - در تاریخ طبری: یقال انه اخذ قیصر بنقل التراب من ارض الروم انی المدائن و جندی سابور حتی یرم به ماهدم منها...
(2) - ثقاب الاکتاف. (مفاتیح العلوم).
(3) - Apostata.
(4) - Musonianus.
(5) - Amida. (6) - = ژویانوس.
(7) - Heliodore.
(8) - Phenek.
(9) - Bezbade.
(10) - Sozomene. (11) - پیرگشنسپ پسر ژاماسب بود. این ژاماسب با آذرافروز گرد دو برادر صلبی شاپور بودند و حکومت بعضی از نواحی اروستان (بیت عربایه) میکردند که در میان نصیبین و دجله واقع است. (ایران در زمان ساسانیان، ح ص336).
(12) - ظ: انزان. حمزه: بنی عدة مدن منها برزخ (صحیح بزرج = بزرگ است) شابور و هی عکبرا و ازان (صحیح اران = ایران است) خره شابور و هی السوس (ایران خره شاپور همان کرخ میشا است و کرخ نام سریانی آن است. رجوع شود به تاریخ طبری) و مدینة اخری الی جنبها (ص 37) (مجمل التواریخ و القصص. چ ملک الشعرای بهار، حاشیهء ص 67).
(13) - حمزه: سروش آذران (مجمل التواریخ و القصص چ ملک الشعرای بهار حاشیه ص 67).
(14) - ن ل: یوان و کذلک در حمزه، در معجم البلدان یاقوت: بوان.
(15) - در حمزه: حروان. در معجم البلدان یاقوت نیز جرباء آمده است.
(16) - ن ل: فرشاور و فرشاورد.
(17) - Theodoros. (18) - الفهرست ص 422.

شاپور.

(اِخ) سکانشاه.«هرتسفلد از روی کتیبه ای در تخت جمشید، که خواندن آن خالی از اشکال نیست، چنین فرض کرده است، که شاپور دیگری برادر بزرگ شاپور دوم (ذولاکتاف) معروف به سکانشاه وجود داشته است.» (ایران در زمان ساسانیان ص 260). «کتیبه های تخت جمشید بخط میخی است جز یک کتیبه که از شاپور سکانشاه است پهلوی، و در آغاز آن تاریخ روز و ماه است و نامی از بانی آن نیست و آن کتیبه را نگارنده در روزنامهء ایران منتشر کرد و ظاهراً موبدی که کتیبهء پهلوی را خوانده در عهد عضدالدوله بوده چه عضدالدولهء دیلمی هم کتیبه ای دارد پهلوی آن، بخط کوفی و گوید فلان شخص این خطوط را خواند.» (حاشیهء مجمل التواریخ و القصص ملک الشعرای بهار ص47).

شاپور.

(اِخ) سوم، رجوع به شاپوربن شاپور و ایران باستان ج 3 ص 2637 شود.

شاپور.

(اِخ) نستوه. نام پهلوان ایرانی پسر نستوه در زمان پادشاهی فریدون. (فهرست ولف) :
برون آمد از کاخ شاپور گُرد
فرستادهء سلم را پیش برد.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 1 ص 98 بیت687).
سپهدار چون قارن رزمخواه
چو شاپور نستوه پشت سپاه.
(فردوسی شاهنامه چ بروخیم ج1 ص100).
چپ شاه گرد تلیمان بخاست
چو شاپور نستوه بر دست راست.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج1 ص260).

شاپور.

(اِخ) وزیر العاضد لدین الله آخرین خلیفهء اسمعیلیه بود و در ایام وزارت او از جانب فرنگ سپاه فراوان بعزم جنگ متوجه مصر گشته و چون نزدیک به آن مملکت رسیدند خوف و رعب تمام بر ضمیر مقربان استیلا یافته، طالب صلح شدند و بعد از آمد شد سفرا بر مبلغ هزار هزار دینار (کذا) امر مصالحه قرار یافت و محصلان فرنگ بجهت تحصیل آن زر به مصر درآمده، این معنی بر خواطر اهل اسلام بغایت دشوار آمد و به آن راضی گشتند که پناه به والی شام نورالدین محمود برند، تا از عار نصاری خلاص شوند و شاپور مبلغ صدهزار دینار تسلیم محصلان نموده، در ادای باقی وجه را تغافل پیش گرفت و باشارهء عاضد، کتابتی به نورالدین محمود نوشته، از استیلای فرنگیان استغاثه کرد و چون والی شام از حقیقت حال وقوف یافت اسدالدین شیرکوه را با لشکر گردون شکوه که عدد ایشان بهشتاد هزار می رسید بدفع مخالفان نامزد فرمود و بعد از وصول شیرکوه به نواحی مصر اهل فرنگ روباه مثال از قتال ترسیده به دیار خویش مراجعت نمودند و اسدالدین در ربیع الاخر سنهء 564 به قاهرهء مصر درآمده، عاضد از برای وی خلعت و عهدنامه فرستاد و او را به منصب وزارت نوید داد. در خلال این احوال روزی شاپور بجهت مشورت بعضی از امور متوجه وثاق اسدالدین شیرکوه گشت و در اثنای راه برادرزادهء شیرکوه صلاح الدین یوسف با طایفه ای از امرای شام بشاپور رسیده، او را گرفتند و عاضد این خبر شنیده، بنابر رنجشی که از وی در خاطر داشت قاصدی نزد شامبان فرستاده، سر وزیر را طلبید و صلاح الدین فی الحال او را به درجهء شهادت رسانید، مصرع:
از تیغ ستم نرست او نیز.
(دستورالوزراء خوندمیر چ سعید نفیسی ص 225 و 226). و رجوع به تاریخ حبیب السیر چ تهران سال 1333 ج 2 ص 459 و 460 و 553 شود. نسبش به قبیلهء بنی سعدبن بکر می پیوست. (حبیب السیر ج 2 ص 553).

شاپورجان.

(اِخ) دهی از دهستان قره باغ بخش مرکزی شهرستان شیراز در هفده هزارگزی جنوب باختر شیراز. محلی جلگه و دارای آب و هوای معتدل ولی مالاریایی است. سکنهء آن 175 تن، مذهب اهالی تشیع و زبانشان فارسی است. آب آن از قنات تأمین می شود و محصول آن: غلات، برنج، انواع صیفی و شغل مردم آن زراعت است. راه فرعی به آن منتهی می شود. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

شاپورخره.

[خُرْ رَ] (اِخ) شاپورخوره. شوش، از بلاد خوزستان. «شاپور ذوالاکتاف تجدید عمارت (شوش) کرد و شاپور خوره خواند و شکلش بر مثال باز نهاده بود گور دانیال پیغمبر (عم) بر جانب غربی آن شهر است در میان آب و در آنجا ماهیان انسی اند و از مردم نگریزند و کس ایشان را نرنجاند.» (نزهة القلوب مقالهء سوم ص 112). و رجوع به یشتها ج 2 ص 311 و تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء چ برلین ص 37 شود.

شاپورخواست.

[خوا / خا] (اِخ) یکی از شهرهای لِر کوچک. (نزهة القلوب ص 171 و 172) (تاریخ گزیده ص 557). در فارسنامهء ابن البلخی بنای آن بشاپوربن اردشیر نسبت داده شده و آمده است که این شاپورخواست پهلوی الاشتر است. (فارسنامه چ لیسترنج و نیکلسون ص 63). و ایضاً رجوع بهمین کتاب ص 116 شود. نام شهری است از ولایتی واقع در بین خوزستان و اصفهان، در بیست فرسخی نهاوند و شهر لوز بین این شهر و خوزستان است. (مراصد الاطلاع ص 208 ذیل سابورخواست). شاپورخواست، که جغرافی نویسان عرب آن را سابور خواست نوشته اند، نیز از زمان ابن حوقل بسبب خرماهای خود معروف بوده است. در قرن چهارم شاپورخواست و بروجرد و نهاوند تحت سلطهء حسنویه، پیشوای کرد که دولت خود را در دینور مستقر ساخته بود درآمد. بدر، پسر حسنویه، اموال خود را که در سال 404 ه . ق. به دست دیالمه افتاد، در قلعهء شاپورخواست که دزبز نام داشت و از حیث استحکام با قلعهء معروف سرماج برابر بود نگاه میداشت. در قرن پنجم نام شاپورخواست در تواریخ اعمال سلجوقیان مکرر بمیان آمده و در سال 499 اتابک منکربرس این شهر و همچنین نهاوند و الیشتر را متصرف گردید. در اوایل قرن هشتم حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده چنین ذکر نموده که در لر کوچک سه شهر معمور بود: بروجرد و خرم آباد و شاپورخواست و این شهر آخری اگرچه زمانی شهری بزرگ و بسیار آباد و مرکز دولت بوده و طوایف مختلف در آنجا مسکن داشته اند اما در این زمان بحال خراب افتاده بصورت شهر ساده ای در آمده است و در خصوص محل آن گوید که آن طرف (جنوب) بروجرد راه (که از نهاوند می آید و به اصفهان میرود) دو شعبه می شود: شعبهء راست به شاپورخواست و شعبهء چپ که جاده اصلی است، به سمت مشرق بکرج ابودلف میرود. این گفته با قول ابن حوقل و مقدسی نیز مطابقت دارد زیرا ابن حوقل گوید از نهاوند تا الاشتر ده فرسخ (بطرف جنوب) و از الاشتر تا شاپورخواست دوازده فرسخ و از آنجا تا لر (بزرگ) یعنی تا صحرایی که در شمال دزفول است سی فرسخ است. مقدسی اضافه کرده است که از شاپورخواست تا کرج ابودلف چهار منزل و از شاپورخواست تا لر نیز چهار منزل است. (سرزمینهای خلافت شرقی صص 217 - 218). و رجوع به تاریخ گزیده ص 552 و 553 و مجمل التواریخ و القصص صص 64، 399 - 401 و شابرخواست و سابرخواست و سابور خواست شود.

شاپورخوره.

[خُوَ / خُ رَ] (اِخ) (کوره...) این کوره منسوب است به شاپوربن اردشیربن بابک و اصل این کوره بشاوپور است. (فارسنامهء ابن البلخی چ لیسترنج و نیکلسون ص 141). و رجوع به همین کتاب ص 165 و 167 و بشاپور و بشاوپور و بشاوور و بیشاپور و شاپور (شهر) و شاپور خره شود.

شاپور قاجار.

[رِ] (اِخ) شاهزاده شیخعلی میرزا است. او هم از فرزندان حضرت خاقان صاحبقران مغفور فتحعلی شاه مبرور بوده والده اش صبیهء شیخعلی خان زند و بدان مناسبت بنام جدّ امی موسوم شد هم از راه نسبت بحکومت ملایر و پری که محل توقف ایلات زندیه بوده مخصوص آمد. سالها در آن ولایت به عیش و عشرت و لهو و لعب پرداخت. در آغاز دولت سلطان محمد شاه بن عباس شاه بن خاقان اکبر از حکومت مخلوع و بکنجی آرامیده بطاعت یزدان و دعای سلطان پرداخت تا درگذشت. از اوست:
پرسید نخست از دل ما
هر تیر ستم که از کمان جست.
*
کرده با مهر تو یکباره فراموش مرا
دل ما را ستم سنگدلی در کار است.
*
عجب از جنس وفا آیدم و طالع خویش
که در این شهر نگاریش خریدار آمد.
آمدم تا که زدام تو رهانم دل را
اورها نا شده من نیز گرفتار شدم.
(مجمع الفصحاء ج 1 ص 36).

شاپورکام.

(اِخ) رود... از رودهای بخارا و نواحی آن. نرشخی دربارهء آن نویسد: «رود شاپورکام و عامهء بخارا شافر کام خوانند و آورده اند که یکی از فرزندان کسری از آل ساسان از پدر خویش خشم گرفت و بدین ولایت آمد (و) نام (او) شاپور بود... چون ببخارا رسید بخاراخدات او را نیکو داشت و این شاپور شکار دوست بود. یک روز بشکار رفت و بدان جانب افتاد و در آن تاریخ آنجا هیچ (دیهه) نبود و آبادانی نبود. مرغزاری بود و جایگاه شکار. او را خوش آمد. جایگاه از بخاراخدات به مقاطعه بگرفت تا آن جایگاه آبادان کند. بخاراخدات آن موضع را به او داد. این شاپور رود عظیم بر کند و بنام خود کرد یعنی شاپورکام و بر آن رود روستاها نهاد و کاخ بنا کرد. (تاریخ بخارا ص 38).

شاپورگان.

(اِخ) نام کتاب مانی نقاش است که بعهد شاپور پسر اردشیر ظهور و دعوی پیغمبری و آوردن آیین تازه کرد. (انجمن آرا) (آنندراج). نام یکی از کتابهای مانی نقاش بوده که بنام شاپور پادشاه ساسانی نوشته بود. (فرهنگ نظام). شاپور (اول) نسبت به مانویان اظهار مساعدت و خیرخواهی کرده است و بهمین مناسبت مانی یکی از کتب عمدهء خود را بنام او کرده و شاپورگان خوانده است. (ایران در زمان ساسانیان ص 220). کتاب شاپورگان بلغت جنوب غربی ایران یعنی پهلوی ساسانی نگاشته شده. (ایران در زمان ساسانیان ص 215) (فرهنگ ایران باستان پورداود ج 1). و حاکی از مطالب متعلقه بمبدأ و معاد بود. بعضی قسمتهای شاپورگان در ضمن قطعات مکشوفهء تورفان به دست آمده است. (ایران در زمان ساسانیان ص 223).

شاپورگان.

(اِ) پولاد طبیعی و معرب آن شابورقان است. (از مفردات قانون ابوعلی سینا). ذکر. اسطام. و رجوع به شابورقان و شابرقان شود.

شاپورگرد.

[گِ] (اِخ) نام شهری که بنای آن به شاپور اول منسوب است :
یکی شارسان نام شاپور گرد
که گویند باداد شاپور کرد.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص2006).

شاپور نشابوری.

[رِ نِ] (اِخ) رجوع به اشهری شاپور... شود.

شاپور وراز.

[وُ] (اِخ)(1) در عهد نرسه مرزبان آذربایجان بود و یکی از اشراف درجهء اول محسوب میشد. (ایران در زمان ساسانیان ص 159). ظاهراً این لقب را در جوانی خود در عهد شاپور اول گرفته بود. (ایران در زمان ساسانیان ص 433).
(1) - وراز = گراز.

شاپور هویه سنبا.

[رِ یِ سُمْ] (اِخ) لقب شاپور دوم. رجوع به شاپور ذوالا کتاف شود.

شاپوری.

(اِخ) دهی از دهستان کولیوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد واقع در 35 هزارگزی باختر الشتر و 19 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. جلگه ای و سردسیر و مالاریاخیز است. جمعیت آن 120نفر مذهب سکنهء آن تشیع و زبان آنان لکی و فارسی است. آب آن از رودخانهء خیاره، محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی آن زراعت و گله داری است. راه ده مالرو است و ساکنین آن از طایفهء کولیوند میباشند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاپ و شوپ.

[پُ] (اِ صوت، از اتباع)حکایت صوت آب آنگاه که چیزی چون ماهی در آن طپد :
پندارد او بهایم پندارد این بهوپم
غافل که در میانه سر گرم شاپ و شوپم؟

شاپولو شهو خاقان.

[پُ لُ شَ] (اِخ) از خاقانان ترکان غربی که در سال 641 م. به دست تولوخاقان کشته شد. (احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ج1 ص192).

شاپولیو.

[پُ لِ یُ] (اِخ) از خاقانان ترکان جنوبی در اواخر قرن ششم میلادی و حدود سال 582 م. (احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ج1 ص181).

شاپولیوته لی شه.

[پُ لِ یُ تِ شِ](اِخ) از خاقانان تیرهء چپ ترکان غربی، برادر و جانشین تولو (وفات 634 م.) (احوال و اشعار رودکی چ سعید نفیسی ج 1 ص 190).

شاپوه.

(اِخ) مخفف شاپوهر (شاپور). جزو اشکانیانی که بعد از ارشک بزرگ در ارمنستان سلطنت کردند نام برده شده و مدت سلطنت او 74 سال ذکر گردیده است. (تاریخ ایران باستان ج 3 ص2598).

شاپوه شاه.

(اِخ) شاپورشاه. شاپور دوم ساسانی. (تاریخ ایران باستان ج 3 ص 2609). رجوع به شاپوربن هرمز و شاپور دوم و شاپور ذوالاکتاف شود.

شاپهنه.

[پَ نَ / نِ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 44 هزارگزی شمال باختری الیگودرز و دو هزارگزی باختر راه شازند به ازنا جلگه ای و دارای آب و هوای معتدل است. جمعیت آن 293 نفر، مذهب سکنهء آن شیعه و زبانشان لری و فارسی است. آب آن از چاه و قنات، محصول آن: غلات، تریاک، لبنیات؛ شغل اهالی آن زراعت و گله داری و صنایع دستی و قالی بافی است. راه آن ماشین رو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاپیگان.

(اِخ) (گنج) خزینه ای که بنا بروایت دینکرت گشتاسب یا دارا پسر دارا اوستا کتاب مقدس زرتشتیان را در دو نسخه بر یکصدوبیست هزار پوست گاو با مرکب طلا نویسانده یکی را در این گنج و دیگری را در خزینهء استخر (دژنپشت) سپرد و چون اسکندر قصر شاهان را آتش زد، نسخهء آخری را بسوخت و نسخهء اولی را از گنج شاپیگان بیرون آورده امر کرد مطالبی از آن را که راجع به طب و نجوم بود به یونانی ترجمه کردند و سپس آن را هم بسوخت و اوستای زمان ساسانیان در قرون بعد از سینه ها جمع آوری شد. (ایران باستان چ مشیرالدوله ج2 صص1516 - 1517) (مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات فارسی تألیف دکتر معین ص4).

شاپی و تاپی.

(1) [شاپْ پیُ تاپْ پ] (ق مرکب، از اتباع) با عجله، بدون دقت و مراقبت، سرسری.
.cnalb ne tub eD - (1)

شات.

(ع اِ) شاة گوسپند و این لفظ را اکثر بتای مدوره نویسند. (غیاث) :
گرگ را کی رسد ملامت شات
باز را کی رسد نهیب شخش.رودکی.
به بُرّ و شات مرا بِرّ و مکرمت فرمای
که این ز حیوان نیکوترین و آن ز نبات
منازعان تو بادند یک یک و جمله
شکم شکافته چون بُرّ و سربریده چو شات.
سوزنی.
و رجوع به شاة شود. || (اِخ) چند ستارهء خرد بین قرحه و جدی. رجوع به ناظم الاطباء و به شاة شود.

شاتٍ .

[تِنْ] (ع ص) شاتی. سرد: یوم شات؛ روز سرد. رجوع به شاتی شود.

شاتاتپ.

[تَ پَ] (اِخ) یکی از بیست نفر برهمن که بید کتاب آسمانی هندیان را ایشان تلاوت می کردند و آن کتابی است متضمن اوامر و نواهی و ترغیب و ترهیب و تعیین ثواب و عقاب. معنی آن، علم به امر غیر معلوم است و براهمه آن را بی آنکه تفسیرش را بدانند میخواندند و بهمین نحو می آموختند. (تحقیق ماللهند ص 63).

شاتام.

(اِخ)(1) مجمع الجزایری از زلاند جدید واقع در اقیانوسیه.
(1) - Chatham.

شاتام.

(اِخ)(1) تلفظ فرانسوی چاتام، (لرد) سیاستمدار انگلیسی، به سال 1708 در وستمینستر تولد و به سال 1778 وفات یافت. در جریان جنگ هفت ساله سیاست دولت انگلستان را رهبری نمود. رجوع به ولیام پیت شود.
(1) - Chatham.

شاتان.

(اِخ) قلعه ای است به دیاربکر. (معجم البلدان).

شاتانوگا.

(اِخ)(1) تلفظ فرانسوی چاتانوگا، یکی از شهرهای اتازونی واقع در ایالت تنسی(2). جمعیت آن 131000 نفر و صنایع ذوب فلزات آن معروف است.
(1) - Chattanooga.
(2) - Tennessee.

شاتانی.

[] (ص نسبی) منسوب به شاتان. رجوع به شاتان شود.

شاتانی.

(اِخ) حسن بن علی بن سعیدبن عبدالله شاتانی. ملقب به علم الدین، مردی ادیب و شاعر و فاضل بود. بنزد صلاح الدین یوسف بن ایوب آمد و صلاح الدین مقدم او را گرامی داشت. دانشمندان وی را مدایح بسیار گفته اند. در علم مبرز بود. در بغداد فقه شافعی را فراگرفت. از قاضی ابوبکر محمد بن عبدالباقی انصاری و ابومنصور عبدالرحمن بن محمد القزاز و ابوالقاسم اسماعیل بن محمد سمرقندی و دیگران سماع کرد. و گفته اند وی در آخر عمر از آن پس که بر وی حدیث قرائت کردند تغییر یافت. به سال 513 متولد گردید و در ماه شعبان سال 579 درگذشت. از ابن السجزی و ابن الجوالیقی ادب فراگرفت و به دمشق آمد و در آن شهر مجلس وعظی بسال 531 برای او بر پا ساختند. (معجم البلدان). و رجوع به زرکلی ج 2 ص 403 شود.

شاتاة.

(ع اِ) به معنی شِتاء است. (منتهی الارب). زمستان. (ناظم الاطباء). یکی از فصول چهارگانهء سال از بیست و یکم کانون اول تا بیست و یکم آذار و مشهور آن است که کانون اول و کانون دوم وشباط باشد و این فصل به شِتاء بیشتر شهرت دارد. (اقرب الموارد). || سرما. (ناظم الاطباء).

شاتختی.

[تَ] (اِخ) نام شهری است به قفقاز.

شاتر.

(اِخ)(1) مرکز آروندیسمان اندر(2) و دارای 4100 نفر جمعیت است. بازار کشاورزی، صنایع نساجی و چرمسازی آن شهرت دارد.
(1) - Chatre. (La).
(2) - Indre.

شاترسون.

[تَ] (اِ) قسمی گیاه که در کوه البرز و در حوالی کاشان یافت میشود. (ناظم الاطباء).

شاتره.

[] (اِخ) دهی است جزء دهستان غار، بخش ری شهرستان تهران، واقع در چهارده هزارگزی باختر ری، سر راه شوسهء رباط کریم، در جلگه ای معتدل واقع است. جمعیت آن 273 نفر است که دارای مذهب شیعه و زبان فارسی اند. با آب قنات آبیاری میشود. محصولات آن عبارتند از غلات و صیفی و چغندرقند. شغل اهالی آن زراعت است. راه ماشین رو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج1 ص123).

شاتغار.

[تَ] (اِ مرکب) شاه تغار. تغار بسیار بزرگ.
-امثال: دهن دارد یک شاتغار.

شاتک.

[تَ کَ] (اِخ) نام یکی از شهرهای شمال سنکهت در هند. (تحقیق ماللهند ص 156).

شاتل.

[تِ] (اِ) دارویی است مانند کماة خشک و آن را به شیرازی روشنک خوانند و معرب آن شاطل است. (برهان قاطع). رجوع به شاطل شود. به فارسی روشنک نامند دوائی است هندی شبیه به فطر خشک و بقدر باقلایی و بزرگتر و کوچکتر و با تلخی و پوست او بسیار چین دار ما بین سیاهی و سرخی و املس در آخر دویم گرم و خشک و مسهل قوی اخلاط غلیظهء مفاصل و اعصاب و جهة فالج و رعشه و لقوه و صرع و امراض باردهء دماغ نافع و مورث دردسر و مصلحش فواکه بارده و قدر شربتش تا نیم مثقال است با مثل او نبات. (تحفهء حکیم مؤمن). دوای هندی بود مانند کمأه خشک و گویند عروقی است خشن پرگره مانند بسفایج و بقدر باقلایی بود. مؤلف گوید قول اول اصح است که آن مانند کمأه خشک بود و از هندوستان نیز آورند و به شیرازی آن را روشنک خوانند. تمیمی گوید طبیعت وی گرم و خشک است در آخر درجهء سیوم. مسهل کیموسات غلیظ بود و فالج و لقوه و داءالصرع و ارتعاش و سنگ مفاصل و علتهای دماغ را که از رطوبت غلیظ باشد نافع باشد و گویند مسهل کیموسات محرقه بود و شربتی از وی نیم درم بود با وزن آن نبات که به آب گرم بیاشامند. (اختیارات بدیعی). به فارسی روشنک نامند. ماهیت آن: دوایی است هندی شبیه به فطر خشک و بقدر باقلایی بزرگتر و کوچکتر از آن نیز و با تلخی و پوست آن بسیار چین دار مابین سیاهی و سرخی و املس و آنچه بعضی گفته اند که عروقی است خشن و پر گره مانند باقلا اصلی ندارد و گویند که از ترکستان نیز آورند و صاحب اختیارات بدیعی نوشته که در قریهء جره که از جمع شیراز است نیز می باشد. طبیعت آن گرم و خشک در سوم. افعال و خواص آن: مسهل قوی اخلاط غلیظه متشبث در مفاصل و اعصاب و کیموسات محرقه و جهت فالج و لقوه و رعشه و صرع و امراض باردهء دماغی حادث از رطوبات غلیظه نافع و از جملهء اجزای معجون نجاح است و مقدار شربت آن نیم مثقال با هم وزن آن نبات که با آب گرم بیاشامند، مورث درد سر، مصلح آن فواکه بارده است. (مخزن الادویه).

شاتل.

[تِ] (اِخ)(1) ژان. (تولد در حدود سال 1575، وفات در سال 1594 م.)، مرد متعصبی که در صدد قتل هانری چهارم اندکی پس از ورود او به شهر پاریس برآمد. دست و پای او را به چهار اسب بسته بطرز فجیعی وی را کشتند.
(1) - Chatel (Jean).

شاتلایون - پلاژ.

[تُیُ پِ] (اِخ)(1)کمون شارانت - ماریتیم(2) واقع در آروندیسمان لاروشل(3). دارای 4950 نفر جمعیت. حمامهای آب معدنی آن معروف است.
(1) - Chatelaillon - Plage.
(2) - Charente - Maritime.
(3) - La Rochelle.

شاتلدن.

[تِ دُ] (اِخ)(1) مرکز کمون پوی دو دوم(2) واقع در آروندیسمان تی یر(3) دارای 1300 نفر جمعیت. آب معدنی آن معروف است.
(1) - Chateldon,
(2) - Puy - de - Dome.
(3) - Thiers.

شاتلرو.

[تِ لِ رُ] (اِخ)(1) مرکز آروندیسمان وین(2) واقع در ساحل رودخانه وین دارای 25600 نفر جمعیت. کارخانجات اسلحه سازی، کنسروسازی و تقطیر و الکل سازی آن معروف است.
(1) - Chatellerault.
(2) - Vienne.

شاتل گیون.

[تِ یُ] (اِخ)(1) کمون پوی دو دوم(2) واقع در آروندیسمان ریوم(3) دارای 2750 نفر جمعیت. آبهای معدنی آن معروف است.
(1) - Chatelguyon.
(2) - Puy - de - Dome.
(3) - Riom.

شاتلن.

[تِ لَ] (اِخ) (ژرژ)(1) وقایع نگار هوادار دوک دوبورگنی(2)، بسال 1404م. در آلوست(3) از شهرهای بلژیک متولد گشته و در سال 1475 م. وفات یافته است. کارنامهء کبیر(4) تألیف او است.
(1) - Chastellain (Georges).
(2) - Bourguignon.
(3) - Alost.
(4) - Grande Chronique.

شاتلودران.

[تُ لُ] (اِخ)(1) مرکز کمون کوت دونر(2) از آروندیسمان سن-بریوک(3)؛ دارای 1200 نفر جمعیت است.
(1) - Chatelaudren.
(2) - Cotes - du - Nord.
(3) - Saint - Brieuc.

شاتلو - مالوالکس.

[تِ لِ] (اِخ)(1)مرکز کمون کروز(2) واقع در آروندیسمان گره(3) دارای 750 نفر جمعیت است.
(1) - Chatelus - Malvaleix.
(2) - Creuse.
(3) - Gueret.

شاتله.

[تُ لِ] (اِخ)(1) (لو) مرکز کمون شر(2) از آروندیسمان سن آرمان - مون - رون(3)؛ دارای 1260 نفر جمعیت است.
(1) - Chatelet.
(2) - Cher.
(3) - Saint - Armand - Mont - Rond.

شاتله.

[تُ لِ] (اِخ)(1) یکی از شهرهای بلژیک (واقع در ناحیهء هه نو(2))، دارای 14600 نفر جمعیت است. صنایع دیگ بخارسازی، ساختمان های مکانیکی و تولید مواد منفجره و گل بوته سازی آن شهرت دارد.
(1) - Chatelet.
(2) - Hainaut.

شاتله.

[تُ لِ] (اِخ)(1) مارکیز دو. ادیبهء فرانسوی و دوست ولتر. بسال 1706 در شهر پاریس تولد یافت و بسال 1749 م. درگذشت.
(1) - Chatelet (Marquise Du).

شاتله.

[تُ لِ] (اِخ)(1) نام دو قلعه از شهر پاریس قدیم: شاتلهء کبیر(2) و شاتلهء صغیر(3). اولی که در سال 1802 م. ویران گردید، در ساحل راست رود سن، مقابل پون - اُشانژ(4)واقع بود. این قلعه مقر دادگاه جنائی بود. دومی که در ساحل چپ رود سن و مقابل پتی - پون(5) قرار داشت زندان بشمار میرفت.
(1) - Chatelet.
(2) - Grand Chatelet.
(3) - Petit Chatelet.
(4) - Pont - au - Change.
(5) - Petit - pont.

شاتله.

[تُ لِ] (اِخ)(1) (لو) محلی در کمون بودولیر(2) از آروندیسمان اوبوسون (دپارتمان کروز(3)) دارای معادن طلا است.
(1) - Le Chatelet.
(2) - Budeliere.
(3) - Creuse.

شاتله آن بری.

[تُ لِ بِ] (اِخ)(1) (لو) مرکز کمون سن - اِ - مارن(2)، از آروندیسمان ملن(3)؛ دارای 1050 نفر جمعیت است.
(1) - Le Chatelet - en - Brie.
(2) - Seine - et - Marne.
(3) - Melun.

شاتم.

[تِ] (ع ص) دشنام دهنده. || کسی که دیگری را به چشم حقارت بنگرد. || کسی که در بدبختی دیگری خوشحالی کند. (ناظم الاطباء).

شاتن.

[تِ] (ع ص) بافنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شاتنوا.

[تُ نُ] (اِخ)(1) مرکز کمون وژ(2)، از آروندیسمان نوف شاتو(3)؛ دارای 820 نفر جمعیت است.
(1) - Chatenois.
(2) - Vosges.
(3) - Neufchateau.

شاتنیره.

[تِ یِ رُ] (اِخ)(1) (لا) مرکز کمون وانده(2) جزو آروندیسمان فونتنه لو - کنت(3) دارای 1850 نفر جمعیت است.
(1) - Chataigneraie (La).
(2) - Vendee.
(3) - Fontenay - le - Comte.

شاتو.

(ترکی، اِ) زینه و پلهء نردبان. (ناظم الاطباء). || نردبان. (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام) (غیاث). و به تازی سلم خوانند. (آنندراج) :
کجا بر کنگر قصرش کمندافکن توان گشتن
کجا بر بام گردون میتوان بنهاد شاتو را.
نصیرالدین بدخشانی (از فرهنگ نظام).
کمند زلف تو را دست میزند عاشق
که آشنا نبود بام وصل شاتو را.
نصیرالدین بدخشائی (از فرهنگ نظام و آنندراج).

شاتو.

[تُ] (اِخ)(1) (لو) مرکز کمون شارانت - ماریتیم(2)، در جزیرهء اولرون(3) جزو آروندیسمان روش فور؛ دارای 2900 نفر جمعیت، بندر کوچکی است در ساحل اقیانوس اطلس.
(1) - Chateau (Le).
(2) - Charente - Maritime.
(3) - Oleron.

شاتو.

(اِخ)(1) کمون سن - اِ - اواز(2) جزو آروندیسمان ورسای(3)، واقع در کنار رود سن؛ دارای 15300 نفر جمعیت است.
(1) - Chatou.
(2) - Seine - et - Oise,
(3) - Versailles.

شاتوئیکم.

[تُ کِ] (اِخ)(1) تاکستانی واقع در ناحیهء سوترن(2). شراب سفید آن شهرت دارد.
(1) - Chateau - Yquem.
(2) - Sauternes.

شاتوبریان.

[تُ بِ] (اِخ)(1) مرکز آروندیسمان لوار - آتلانتیک(2). واقع در ساحل رودخانه شر(3) که از رودویلن منشعب میشود؛ دارای 9300 نفر جمعیت است. پرورش اسب و بازار اسب؛ کارخانجات ذوب فلزات و ماشینهای کشاورزی و صنایع قنادی آن شهرت دارد. همچنین در جنگ جهانی اخیر اردوگاه زندانیان و اسرای سیاسی آلمانها بود. آروندیسمان آن 10 کانتن، 52 کمون و 95000 نفر جمعیت دارد.
(1) - Chateaubriant.
(2) - Loire - Atlantique.
(3) - Chere.

شاتوبریان.

[تُ بِ] (اِخ)(1) ویکنت، فرانسوا رنه(2)، بسال 1768 م. در سن- مالو(3) تولد و به سال 1848 م. در پاریس وفات یافت. در دامان مادری رنجور و بیمار و پدری عبوس و کم گوی به حکم قضا و تا حدی دیمی پرورش یافت. گاهی در سن - مالو، زمانی در مدرسهء شبانه روزی و ایامی در خانهء غمزدهء کمبورگ(4) بسر برد و در این خانه به خیال پروری مالیخولیائی و عزلت و انزوا خو گرفت. در فوج قشون ناوار(5) معین نایب (استوار) شد و چون از این حرفه آزرده خاطر گشت بسال 1791 بامریکا عزیمت کرد و ظاهراً قصدش این بود که معبر شمال غربی را کشف نماید. بخلاف آنچه در اثر خود موسوم به «سفر امریکا»(6) وانمود ساخته هرگز از منطقهء دریاچه های بزرگ گام فراتر ننهاد و چون خبر واقعهء روز دهم اوت(7)بگوشش رسید به اروپا بازگشت. وی نیز در صف مهاجرین درآمد به کمک سپاه شاهزادگان وارد نبرد شد، زخمی گردید و به انگلستان پناه برد و در آنجا با فقر دست به گریبان بود. در این کشور، بسال 1797 اثر تازهء خود را تحت عنوان «تتبع تاریخی، سیاسی و اخلاقی در پیرامون انقلابات قدیم و جدید و رابطهء آنها با انقلاب فرانسه(8)» منتشر ساخت. این اثر بررسی مبهم و مغلقی است که در آن دیرباوری و بدبینی و برخی نیشخندهای فلاسفهء قرن هجدهم به عاریت گرفته شده است. لیکن این بدبینی بی شک سطحی بود. رنج و مرارت، تجارب تلخ زندگی و مرگ مادر وی را به جستجوی ایمانی برای تسلیت و تسکین آلام زندگی وادار ساخت در اثری به نام «نبوغ مسیحیت»(9) که به سال 1802 م. انتشار یافت بمدح و ثنای مسیحیت پرداخت. در این اثر استدلالات منطقی مشهود نیست بلکه زیبائیها و فریبندگیهای مسیحیت بوصف درآمده است. این مجموعه دو داستان حادثهء بنام «آتالا»(10) و «رنه»(11) را در بردارد. آتالا پیش از آن نیز در سال 1801 انتشار یافته بود. رمان کوچکی است که مانند رمانهای سلف دیگر از نوع خود جلال و شوکت طبیعت وحشی و نامأنوس و فضایل و سجایای نامعهود و مربوط به محیطی بیگانه را وصف می کند. در عین حال داستان حزن انگیزی است که در آن بیماری رمانتیک جلوه گر در وجود رنه احساس می شود. رنه خود شاتوبریان است. (همچنانکه شاکتاس(12)قهرمان داستان آتالا نیز خود نویسندهء آن داستان می باشد). رنه جوانی است که آرزوی نیل به سعادت را در دل میپرورد. با حرص و ولع سعادت را در هر امری که برای پر کردن خلا زندگی انسانی کافی است، در جمعیت و انزوا، در عالم فکر و جهان طبیعت جستجو می کند. لیکن در همه جا جز خستگی و اضطراب چیزی نمی یابد، میل بیکرانی دارد که هرگز سیراب نمیشود. در این اوان، افتخار روی نمود. بناپارت شاتوبریان را بسمت سفیر و وزیر فرانسه در واله(13) نامزد ساخت. شاتوبریان پس از اعدام دوک دانگن(14) استعفا کرد و از آن پس جز به کار ادب نپرداخت. سفر درازی به یونان ترکیه، آسیای صغیر، اسپانیا نمود و با نوعی تفنن ادبی شرح این سفر را در اثری بنام «راه سفر از پاریس تا اورشلیم»(15) بنگارش در آورد و از آن برای نگارش شعر منثور خود موسوم به «شهدا»(16)بهره برگرفت. این اثر که بسال 1808 م. تألیف شد امکان سرودن شعر منثور را بثبوت رسانید و کوشید تا مدلل سازد که حماسهء مسیحی از حماسهء کافران زیباتر است. لیکن در این کوشش توفیق نیافت زیرا بهترین فرد مسیحی داستان «شهدا» تصنعی دردآگین است. در سراسر این اثر بسیاری موارد بدعت انشائی و تازگی سبک وجود دارد که ساخته و پرداختهء خود نویسنده بشمار است. در برخی از قسمتها نیز از حیث وزن و آهنگ و قدرت توصیف شایستهء تحسین است. چون بوربونها بار دیگر قدرت را بدست گرفتند، شاتوبریان نقش سیاسی خویش را بازیافت، سفیر و وزیر شد و سرانجام در جبههء مخالف، عزلت اختیار کرد و این امر بمنزلهء انزوای سیاسی پس از انقلاب سال 1830 بشمار میرفت. بعد از سال 1815 م. شعر منثور «ناچزها»(17)(داستان زندگی رنه در نزد وحشیان) که از حیث سبک متکلفانه تر از «شهیدان» ولی در برخی موارد قوی تر و هیجان انگیزتر بود، داستان کوتاه «آخرین فرد خانوادهء ابن السراج»(18) که خانواده ای از طایفهء مورها (اعراب مقیم اسپانیا) معرفی گشته، داستان «زندگی رانسه»(19) و تحقیقاتی تاریخی و سیاسی را منتشر ساخت. در این سالها به انشای اثر دیگر خود «خاطرات آن سوی گور»(20) که بر وفق عنوانش پس او وفات نویسنده انتشار یافت سر گرم بود. «خاطرات آن سوی گور» اثر شایستهء تحسینی است. هر چند میتوان حقیقت گوئی و امانت شاتوبریان را در بسیاری از موارد آن قابل بحث دانست و تمام قضاوتها و اظهار نظرهای او را با قید احتیاط تلقی کرد، لیکن وصفی قوی تر، رنگین تر و زنده تر از آن، در اثر دیگری که سرگذشت زندگی را نقل کند سراغ نداریم. نویسنده در این خاطرات هر جا که مناسبت داشته در نقل ماجراهای زندگی، موزونیت و اهتزاز احساساتی «آتالا» یا «رنه» وهر جاکه لازم افتاده، نیشخند، قوت و کیفیت جالب کمدی، هجا و درام را عرضه داشته است. شاتوبریان تأثیر شگرفی در ادبیات فرانسه بخشید. وی تا سال 1830 م. بر سراسر قلمرو ادبیات فرانسه حاکم بود و تا پایان قرن نوزدهم همه جا به اثر وجودش برمیخوریم. بیک معنی نوع رمانهائی که وقایع آنها در محیط وحشی و نامأنوس و اجنبی جریان می یابد(21)، نوع داستانهای حزن آمیز، بیماری قرن، وصف استادانهء طبیعت، تظاهرات «احساساتی» مذهب، شعر منثور، روایت خاطرات با صداقت و ذکر اسرار و گوشه های محرمانهء زندگی را اختراع و ابداع شاتوبریان نمیتوان شمرد. ژان ژاک روسو(22)، برناردن دوسن پیر(23)، گوته(24) و دیگران در این زمینه ها بر او مقدم بوده اند. زندگی شاتوبریان که اگر هم نمونه و سرمشق محسوب نمیشده همواره قرین غرور و افتخار بوده، با هوسبازی و تیره خوئی ملازمه داشته است. لیکن وی در بهترین آثار خویش از عالی ترین موهبت که همان جذبه و فریبندگی و سحر قلم باشد برخوردار بوده است. جهان و هیجانات روح انسانی را با آنچنان بیانات موزون و جذابی وصف کرده که در اذهان نقش می بندد. به این ترتیب وی رمانتیسم در حال تکوین را در برخی از الهامات خود هدایت نموده و الا نه اضطراب رمانتیکی و نه بیماری قرن هیچکدام آفریدهء او نیستند. وی نخستین نویسنده ای نبود که با فروغ و جلال و سُکر و مستی، عشق را هر چند با ناکامی و گناه قرین باشد وصف کند و بستاید. لیکن بوجود آورندهء تیپ ها و تصوراتی بود که همچون آینه ای رمانتیکها را در خود منعکس می ساختند. آفرینندهء موجودات خیالی چون «شاکتاس»، «آتالا» «رنه» «وله دا»(25) حتی «اودور» با وجود شهادتش، و خود شاتوبریان - شاتوبریانی که در داستان «سفر» و سپس در «خاطرات» به وی بر میخوریم بود. هنگامی که رمانتیسم مدروس شد، شاتوبریان حتی برای نویسنده ای چون فلوبر(26)، حتی برای معاصران شأن و اعتبار مضاعفی یافت، یکی از جهت آنکه تصاویر و اوصافی هیجان انگیز و ابدی از برخی اضطرابات روح بشری بیادگار گذاشت؛ دیگر آنکه درتوصیف زیبائیهای جهان و برخی هیجانات و حرکات روح انسانی آنچنان شور و قدرتی بکار برده که مقام بزرگترین یا لااقل سحارترین نقاش این کیفیات را برای خود محفوظ داشته است. از آثار شاتو بریان «آتالا» و «رنه» «آخرین فرد خانوادهء ابن السراج» به فارسی ترجمه شده و در مقدمهء ترجمهء «رنه» از شجاع الدین شفا شرح حال مفصل شاتوبریان آمده است.
(1) - Chateaubriand.
(2) - Francois - Rene, Vicomte de ...
(3) - Saint - Malo.
(4) - Combourg.
(5) - Navarre.
(6) - Voyage en Amerique.
(7) - 10 Aout.
(8) - Essai historique, politique et moral sur les revolutions anciennes et
modernes considerees dans leurs
rapports avec la Revolution Francaise.
(9) - le Genie du Chrianistianisme.
(10) - Atala.
(11) - Rene.
(12) - Chactas.
(13) - Valais. (یکی از ایالات سوئیس همجوار فرانسه و ایتالیا).
(14) - Duc d´ Enguien.
(15) - Itineraire de Paris a Jerusalem.
(16) - Martyrs.
(17) - Natchez.
(18) - le Dernier des Abencerages.
(19) - La Vie de Rance.
(20) - Memoires d'outre - tombe.
(21) - Exotiques.
(22) - J.J. Rousseau.
(23) - Bernardin de Saint - Pierre.
(24) - Goethe.
(25) - Velleda.
(26) - Flaubert.

شاتوبورگ.

[تُ] (اِخ)(1) مرکز کمون ایل-ئه-ویلن(2) جزو آروندیسمان رن(3)، واقع در ساحل رود ویلن(4)؛ دارای 1400 تن جمعیت است.
(1) - Chateaubourg.
(2) - Ille - et Vilaine.
(3) - Rennes.
(4) - Vilaine.

شاتوپرسین.

[تُ پُ یَ] (اِخ)(1) مرکز کمون آردن(2)از آروندیسمان رتل(3) در ساحل رودخانهء ئن(4)؛ دارای 800 تن جمعیت است.
(1) - Chateau - Porcien.
(2) - Ardennes.
(3) - Rethel.
(4) - l´Aisne.

شاتوپونساک.

[تُ پُ] (اِخ)(1) مرکز کمون وین علیا(2)، از آروندیسمان بلاک(3)، واقع بر پشته ای مشرف بر رودخانهء گارتامپ(4) که به رود کروز(5) میریزد؛ دارای 31000 تن جمعیت و مصنوعات شیمیائی که در حرارت بسیار مقاومت دارند میباشد.
(1) - Chateauponsac.
(2) - Haute - Vienne.
(3) - Bellac.
(4) - Gartempe.
(5) - Creuse.

شاتوت.

(اِ مرکب) مخفف شاه توت، نوعی توت که رنگ آن سیاه است. رجوع به شاه توت شود.

شاتوتیری.

[تُ یِ] (اِخ)(1) مرکز آروندیسمان ئن(2)، در 41 کیلومتری شهر سواسون(3)، در ساحل رودمارن(4) دارای 8850 تن جمعیت است. ساکنان آن را به فرانسوی تئودوریسین(5) خوانند. صنایع شیمیایی، گچ سازی و چینی سازی آن معروف است. این شهر زادگاه لافونتن(6)شاعر مشهور فرانسوی میباشد.
(1) - Chateau - Thierry.
(2) - Aisne.
(3) - Soissons.
(4) - Marne.
(5) - Theodoricien.
(6) - La Fontaine.

شاتو - دو - لوار.

[تُ لُ] (اِخ)(1) مرکز کمون سارت(2) جزو آروندیسمان مان(3)، واقع در نزدیکی لوار(4)؛ دارای 4500 تن جمعیت است. کلیسای آن معروف است. صنایع نساجی و شرابهای آن نیز شهرت دارد.
(1) - Chateau - Du - Loir.
(2) - Sarthe.
(3) - Mans.
(4) - Loir.

شاتودون.

[تُ دُ] (اِخ)(1) مرکز آروندیسمان اور - ئه - لوار(2) در مجاورت رود لوار؛ جمعیت آن 9700 تن است و ساکنان آن را به فرانسه دونوا(3) خوانند. این شهر زادگاه بوتاریک(4) علامهء فرانسوی قرن نوزدهم میباشد. قصر بزرگی مشرف بر رود لوار متعلق بقرون پانزدهم و شانزدهم دارای کلیسایی کوچک و مجموعه ای جالب توجه در آن واقع است. این شهر در 18 اکتبر 1870 پس از دفاعی قهرمانانه بدست پروسیان یکسره ویران گردید.
(1) - Chateaudun.
(2) - Eure - et - Loir.
(3) - Dunois.
(4) - Boutaric.

شاتورنار.

[تُ رُ] (اِخ)(1) مرکز کمون لواره(2)، از آروندیسمان مونتارژی(3)؛ دارای 1900 تن جمعیت است. قصری متعلق به قرن هیجدهم در آن واقع است.
(1) - Chateaurenard.
(2) - Loiret.
(3) - Montargis.

شاتورنار.

[تُ رُ] (اِخ)(1) مرکز کمون بوش دورون(2) ، از آروندیسمان آرل(3) واقع در نزدیکی رودخانهء دورانس(4)، دارای 9100 تن جمعیت و تاکستانها و کشت میوه وصیفی کاری آن معروف است.
(1) - Chateaurenard.
(2) - Bouches - du - Rhone.
(3) - Arles.
(4) - Durance.

شاتورو.

[تُ] (اِخ)(1) مرکز دپارتمان اندر(2) واقع در کنار رود اندر(3) دارای 36400 تن جمعیت. ساکنان آن را به زبان فرانسوی شاتوروسن(4) یا شاتلروسن(5)خوانند. در 252 هزارگزی جنوب باختری شهر پاریس قرار دارد. دارای جنگلهای وسیع و مرکز راه آهن و صنایع نساجی، دخانیات، ماشینهای کشاورزی و آبجوسازی میباشد.
(1) - Chateauroux.
(2) - Indre.
(3) - Indre.
(4) - Chateauroussin.
(5) - Chatelroussin.

شاتورو.

[تُ] (اِخ)(1) دوشس دو... ماری - آن دومایی - نل(2)؛ یکی از سوگلیهای لویی پانزدهم. در سال 1717 م. در پاریس تولد یافت و بسال 1744 م. درگذشت. زنی بود بلندپرواز و باپشتکار. در فاصلهء سالهای 1742 و 1744 از نفوذ فراوانی برخوردار بود. به تشویق دوک دو ریشلیو(3) شاه را زمانی چند از تن آسانی و کرخی بدر آورده وادار ساخت که در رأس سپاهیانش بحرکت درآید.
(1) - Chateauroux.
(2) - Marie - Anne de MaiIly-Nesles,
duchesse de ...
(3) - Duc de Richelieu.

شاتورونو.

[تُ رُ نُ] (اِخ)(1) مرکز کمون اندر-اِ- لوار(2)، از آروندیسمان تور(3)، واقع در ساحل رودخانهء کوچک برن(4) که به یکی از شعب رود لوار میریزد؛ دارای 4500 تن جمعیت است؛ ساکنان آن را به زبان فرانسوی رنودن(5) خوانند. چرمسازی و کفش سازی آن مشهور است.
(1) - Chateaurenault.
(2) - Indre - et - Loire.
(3) - Tours.
(4) - Brenne.
(5) - Renaudins.

شاتورونو.

[تُ رُ نُ] (اِخ)(1) فرانسوا لوئی روسله دو...(2)، دریابان و مارشال دوفرانس(3) (1637 - 1716 م.). در نبرد با بربرهای جزیرهء کرس و هلندیان و انگلیسها آوازه یافت.
(1) - Chateaurenault.
(2) - Francois Louis Rousselet de ...
(3) - Marechal de France.

شاتوژیرون.

[تُ رُ] (اِخ)(1) مرکز کمون ایله ویلن(2)از آروندیسمان رون(3)؛ دارای 1600 تن جمعیت است.
(1) - Chateaugiron.
(2) - Ille - et Vilaine.
(3) - Rennes.

شاتوسالن.

[تُ لَ] (اِخ)(1) مرکز آروندیسمان موزل(2) 50 واقع در ساحل رودخانهء پوتیت سی(3)، دارای 1930 تن جمعیت است. قصر قدیمی اسقفهای شهر مس(4) و بازار کشاورزی، نمکزارها و سود محرق آن معروف است.
(1) - Chateau - Salins.
(2) - Moselle.
(3) - Petite - Seille.
(4) - Metz.

شات و شوت.

[شاتْ تُ] (اِ مرکب، از اتباع) لاف زدن (در زبان محاوره). (فرهنگ نظام).

شاتو - شینون.

[تُ نُ] (اِخ)(1) مرکز آروندیسمان نی یور(2)؛ دارای 2550 تن جمعیت است. پرورش اغنام و احشام و محصول غلات، مبل سازی و بافندگی آن شهرت دارد. آروندیسمان آن دارای 6 کانتن، 72 کمون و 43000 تن جمعیت است.
(1) - Chateau - Chinon.
(2) - Nievre.

شاتوگونتیه.

[تُ گُ یِ] (اِخ)(1) مرکز آروندیسمان ماین(2) واقع در کنار رودخانهء ماین(3) دارای 6700 تن جمعیت است، ساکنان آن را به زبان فرانسوی کاسترو گونته رین(4) خوانند. آبهای معدنی (دارای مواد آهنی) موسوم به پوگ رویهء(5) آن معروف است.
(1) - Chateau - Gontier.
(2) - Mayenne.
(3) - Mayenne.
(4) - Castrogonteriens.
(5) - Pougues - Rouillees.

شاتولاتور.

[تُ] (اِخ)(1) محلی در کمون پویاک(2) واقع در دپارتمان ژیروند(3) شراب سرخ آن از بهترین شرابهای مدوک(4) بشمار است.
(1) - Chateau - Latour.
(2) - Pauillac.
(3) - Gironde.
(4) - Medoc.

شاتولافیت.

[تُ] (اِخ)(1) محلی در کمون پویاک(2) (دپارتمان ژیروند(3)) از مراکز تولید بهترین شرابهای سرخ بوردو(4) مدوک(5)میباشد.
(1) - Chateau - Lafite.
(2) - Pauillac.
(3) - Gironde.
(4) - Bordeaux.
(5) - Medoc.

شاتولاگرانژ.

[تُ] (اِخ)(1) دهی واقع در دپارتمان ژیروند(2)، شرابهای سرخ آن (مدوک اعلی(3)) شهرت دارد.
(1) - Chateau - Lagrange.
(2) - Gironde.
(3) - Haut Medoc.

شاتولاندون.

[تُ دُ] (اِخ)(1) مرکز کمون سن اِ مارن(2)؛ از آروندیسمان ملن(3)؛ دارای 1500تن جمعیت است. بقایای ابنیهء تاریخی قرون وسطی در آن وجود دارد. دارای مراکز استخراج سنگ نیز میباشد.
(1) - Chateau - Landon.
(2) - Seine - et - Marne.
(3) - Melun.

شاتولاوالیر.

[تُ یِ] (اِخ)(1) مرکز کمون اندر - اِ - لوار(2)، از آروندیسمان تور(3). دارای 1200 تن جمعیت است. آبهای حاوی مواد آهنی و صنعت ورق آهن سازی آن معروف است.
(1) - Chateau - La - Valliere.
(2) - Indre - et - Loire.
(3) - Tours.

شاتولن.

[تُ لَ] (اِخ)(1) مرکز آروندیسمان فی نیستر(2)، واقع در ساحل رود اون(3)؛ دارای 4000 تن جمعیت است. ساکنان آن را به فرانسوی کاستلینوا(4) یا شاتولینوا(5)خوانند. دارای بازار کشاورزی میباشد. آروندیسمان مربوط به آن 7 کانتن، 64 کمون و 93300 تن جمعیت دارد.
(1) - Chateaulin.
(2) - Finistere.
(3) - l´Aulne.
(4) - Castellinois.
(5) - Chateaulinois.

شاتومارگو.

[تُ گُ] (اِخ)(1) تاکستان کمون مارگـو(2) واقع در 22 هزارگزی شمال بوردو(3). دارای یکی از با ارزش ترین شرابهای مدوک می باشد.
(1) - Chateau - Margaux.
(2) - Margaux.
(3) - Bordeaux.

شاتومیان.

[تُ مِ] (اِخ)(1) مرکز کمون شر(2)، از آروندیسمان سن - آرمان مون - رن(3)؛ واقع در کنار رودخانهء سینز(4) که بیکی از شعب رود شر(5) میریزد؛ دارای 2600 تن جمعیت است. سنگ آهک و شراب آن معروف است.
(1) - Chateaumeillant.
(2) - Cher.
(3) - Saint - Armand - Mont - Rond.
(4) - Sinaise.
(5) - Cher.

شاتون.

[تُ] (فرانسوی، اِ)(1) نام فرانسوی نوعی گل آذین سنبله. (گیاه شناسی ثابتی ص 452).
(1) - Chaton.

شاتونوف.

[تُ نُ] (اِخ)(1) محلی در حومهء شاتلرو(2) (وین)(3)، جمعیت آن 1625 تن است. راه آهن از آن میگذرد.
(1) - Chateauneuf.
(2) - Chatelleraut.
(3) - Vienne.

شاتونوف دو راندون.

[تُ نُ دُ دُ](اِخ)(1) مرکز کمون لوزر(2)، از آروندیسمان مند(3)؛ دارای 430 تن جمعیت است. شوالیه دو گه کلن(4) سپهسالار قشون سلطنتی فرانسه هنگامی که این محل را در محاصره گرفته بود بسال 1830 م. درگذشت.
(1) - Chateauneuf - De - Randon.
(2) - Lozere.
(3) - Mende.
(4) - Du Guesclin.

شاتونوف دیله ویلن.

[تُ نُ لِ لِ](اِخ)(1) مرکز کمون ایله ویلن(2) از آروندیسمان سن - مالو(3)، دارای 520 تن جمعیت است.
(1) - Chateauneuf - d´Ille - et - Vilaine.
(2) - Ille - et - Vilaine.
(3) - Saint - Malo.

شاتونوف سور سارت.

[تُ نُ] (اِخ)(1)مرکز کمون من - اِ - لوار(2)، از آروندیسمان سگره(3). واقع در ساحل رود سارت(4)، دارای 1300تن جمعیت است.
(1) - Chateauneuf - sur - Sarthe.
(2) - Maine - et - Loire.
(3) - Segre.
(4) - Sarthe.

شاتونوف سور شارنت.

[تُ نُ](اِخ)(1) مرکز کمون شارانت(2)، از آروندیسمان کنیاک(3)، واقع در ساحل رود شارانت(4)، دارای 3000 تن جمعیت و دارای صنعت تقطیر و آلکل سازی است.
(1) - Chateauneuf - sur - Charente.
(2) - Charente.
(3) - Cognac.
(4) - Charente.

شاتونوف سورشر.

[تُ نُ شِ] (اِخ)(1)مرکز کمون شر(2)، از آروندیسمان سن - آرمان - مون - رون(3)، واقع در کنار رودخانهء شر(4)، دارای 1900 تن جمعیت است.
(1) - Chateauneuf - sur - Cher.
(2) - Cher.
(3) - Saint - Armand - Mont - Rond.
(4) - Cher.

شاتونوف سورلوآر.

[تُ نُ] (اِخ)(1)مرکز کمون لواره(2)، از آروندیسمان اورلئان(3) دارای 3700 تن جمعیت. صنایع ساختمانهای فلزی و کابل سازی آن معروف است. بقایای آرامگاه جالب لوئی دولا وریلیر(4) در کلیسای آن که هنگام جنگ آسیب فراوان دیده جای دارد.
(1) - Chateauneuf - sur - loire.
(2) - Loiret.
(3) - Orleans.
(4) - Louis de La Vrilliere.

شاتونوف لافوره.

[تُ نُ فُ رِ] (اِخ)(1)مرکز کمون وین علیا(2)، از آروندیسمان لیموژ(3)، دارای 2000 تن جمعیت. صنعت کاغذسازی آن معروف است.
(1) - Chateauneuf - La - Foret.
(2) - Haute - Vienne.
(3) - Limoges.

شاتوویلن.

[تُ لَ] (اِخ)(1) مرکز کمون مارن علیا(2) از آروندیسمان شومون(3)؛ جمعیت آن 1330 تن است.
(1) - Chateauvillain.
(2) - Haute - Marne.
(3) - Chaumont.

شاتو هوبریون.

[تُ هُ بِ یُ] (اِخ)(1) نام تاکستان بوردله(2) (از دپارتمان ژیروند)(3) که یکی از بهترین انواع شراب سرخ مدوک(4)محصول آن است.
(1) - Chateau - Haut - Brion.
(2) - Bordelais.
(3) - Gironde.
(4) - Medoc.

شاتی.

(ع ص) سرد. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء): یوم شات؛ روز سرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شاتیون.

[یُ] (اِخ)(1) کمون سن(2) از آورندیسمان سو(3) دارای 12500 تن جمعیت و مرکز استخراج سنگهای ساختمانی است.
(1) - Chatillon.
(2) - Seine.
(3) - Sceaux.

شاتیون.

[یُ] (اِخ)(1) (کنگرهء...) کنگره ای که از 5 فوریه تا 18 مارس 1814 م. بین متحدین و ناپلئون در موقع جنگلهای فرانسه در شاتیون - سور - سن(2) تشکیل یافت و به عقد اتحادی منجر نشد.
(1) - Congres de Chatillon.
(2) - Chatillon - sur - Seine.

شاتیون آنبازوا.

[یُ زُ] (اِخ)(1) مرکز کمون نی یور(2)، از آروندیسمان شاتوشینون(3)، واقع در ساحل رودخانهء آرون(4) و ترعهء نیورنه(5)؛ دارای 1130تن جمعیت است.
(1) - Chatillon - en - Bazois.
(2) - Nievre.
(3) - Chateau - Chinon.
(4) - Aron.
(5) - Canal du Nivernais.

شاتیون آن دیوا.

[یُ یُ] (اِخ)(1) مرکز کمون دروم(2)، از آروندیسمان دی(3)، واقع در کنار رودخانهء بز(4) که به رود دروم(5) میریزد و دارای 600 تن جمعیت است.
(1) - Chatillon - en - Diois.
(2) - Drome.
(3) - Die.
(4) - Bez.
(5) - Drome.

شاتیون سوراندر.

[یُ اَ] (اِخ)(1) مرکز کمون اندر(2)، از آروندیسمان شاتورو(3)، واقع در کنار رودخانهء اندر(4) و دارای 3400 تن جمعیت و صنایع چرمسازی، پشم ریسی و بلوز سازی است.
(1) - Chatillon - sur - Indre.
(2) - Indre.
(3) - Chateauroux.
(4) - Indre.

شاتیون سورسن.

[یُ سِ] (اِخ)(1) مرکز کمون کوت دور(2) (ساحل ذهب)، از آروندیسمان مونبار(3) دارای 4600تن جمعیت است. بازار کشاورزی، استخراج سنگهای ساختمانی و صنایع ذوب فلزات آن معروف است.
(1) - Chatillon - sur - Seine.
(2) - Cote d´or.
(3) - Montbarb.

شاتیون سورسور.

[یُ سِ] (اِخ)(1) مرکز کمون دو سور(2). از آروندیسمان برسوئیر(3)،دارای 1300 تن جمعیت است.
(1) - Chatillon - sur - Sevre.
(2) - Deux - Sevres.
(3) - Bressuire.

شاتیون سور شالارون.

[یُ رُ] (اِخ)(1)مرکز کمون ئن(2)، از آروندیسمان بورگ(3) و دارای 2500 تن جمعیت است.
(1) - Chatillon - sur - Chalaronne.
(2) - Ain.
(3) - Bourg.

شاتیون سورلوآر.

[یُ لُ] (اِخ)(1) مرکز کمون لوآره(2)، از آروندیسمان مونتارژی(3)، دارای 2500 تن جمعیت است.
(1) - Chatillon - sur - Loire.
(2) - Loiret.
(3) - Montargis.

شاتیون سورمارن.

[یُ] (اِخ)(1) مرکز کمون مارن(2)، از آروندیسمان رمس(3)، دارای 860 تن جمعیت و زادگاه پاپ اوربن دوم(4)، دو گوشه دو شاتیون(5) و غیره است.
(1) - Chatillon - sur - Marne.
(2) - Marne.
(3) - Reims.
(4) - Pape Urbain II.
(5) - De Gaucher de Chatillon.

شاتیون کولین یی.

[یُ کُ] (اِخ)(1)مرکز کمون لواره(2)، از آروندیسمان مونتارژی(3)، واقع در ساحل رودخانهء لوانگ(4)، و ترعهء بریار(5)، دارای 1810 تن جمعیت و صنایع سبک (فرش بافی، کفش سازی، ماشینهای زراعتی) است. زادگاه خاندان کولین یی(6) و دوبکرل(7) میباشد.
(1) - Chatillon - Coligny.
(2) - Loiret.
(3) - Montargis.
(4) - Loing.
(5) - Briare.
(6) - Coligny.
(7) - De Becquerel.

شاتیة.

[یَ] (ع ص) مؤنث شاتی، سرد: غداة شاتیه؛ صبح سرد. (منتهی الارب).

شاجب.

[جِ] (ع ص) اندوهگین. || هلاک شونده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) : در بقای او عوض از هر شاجب و خلف از هر غازب و عازب است. (ترجمهء تاریخ یمینی چ سنگی ص 460). || مرد زیاد فسوس کننده و پرگوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کلاغ سخت آواز. (مهذب الاسماء). زاغ سخت بانگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

شاجب.

[جِ] (اِخ) وادیی است به عرمة، و شاحب نیز روایت شده است. (معجم البلدان).

شاجبة.

[جِ بَ] (ع ص) زن اندوهگین. || زن هلاک شونده. (ناظم الاطباء).

شاجر.

[جِ] (ع ص) بازدارنده. (منتهی الارب). برگردانندهء از کار و بازدارندهء از آن. (ناظم الاطباء). || (اِ) سختی روزگار. (منتهی الارب).

شاجرد.

[جِ] (معرب، اِ) معرب شاگرد. شاگرد. (مهذب الاسماء) (دهار).

شاجردی.

[جِ] (معرب، اِ) معرب شاگردی. متعلم. شاقردی :
و ما کنت شاجردی ولکن حسبتی
اذا مسحل سدی لی القول انطق.اعشی.

شاجرة.

[جِ رَ] (ع ص) مؤنث شاجر. ج، شواجر. (ناظم الاطباء). رجوع به شاجر شود.

شاجن.

[جِ] (ع ص) اندوهگین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

شاجن.

[جِ] (اِخ) وادیی است در حجاز و گفته اند در نجد است و آبی است میان بصره و یمامه. (معجم البلدان).

شاجنة.

[جِ نَ] (ع اِ) راه وادی. || راه اعلای وادی. || وادی درخت ناک. ج، شواجن. (منتهی الارب).

شاجی.

(اِخ) همان ابن سعد العشیره در نسب جعفیین است. (منتهی الارب) (تاج العروس ذیل ش ج و).

شاجی.

(اِخ) ابن نمر حضرمی جاهلی است. توبة بن زرعة بن نمربن شاجی از فرزندان او است. فتح مصر را دریافته است. (منتهی الارب) (تاج العروس ذیل ش ج و).

شاحب.

[حِ] (ع ص) مهزول. (اقرب الموارد). ضعیف و لاغر. (ناظم الاطباء). رنگ باخته. رنگ پریده. || متغیراللون. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

شاحب.

[حِ] (اِخ) وادیی است به عرمة. (معجم البلدان). رجوع به شاجب شود :
و منا ابن عمرو یوم اسفل شاحب
یزید و ألهت خیله غیراتها.
اعشی (از معجم البلدان).

شاحذ.

[حِ] (اِخ) جایی است در همدان. گفته اند که حارث بن حذیق بن عبدالله بن قادم الهمذانی به این نام موسوم به شاحذ شده است. (منجم العمران فی المستدرک علی معجم البلدان).

شاحط.

[حِ] (ع ص) دور: منزل شاحط؛ ای بعید. (اقرب الموارد).

شاحط.

[حِ] (اِخ) شهری است در یمن و آن را توابع بسیاری است. (معجم البلدان) :
قالوا لنا السلطان فی شاحط
یأتی الزنا فی موضع الغائط
قلت هل السلطان اعلامها
قالوا بل السلطان من هابط.
زیدبن الحسن الاخاطی (از معجم البلدان).

شاحم.

[حِ] (ع ص) پیه خوراننده. (منتهی الارب). || پیه فروش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پیه دارنده. (منتهی الارب).

شاحن.

[حِ] (ع ص) پُر. گویند: مرکب شاحن؛ ای مشحون، چون کاتم بمعنی مکتوم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

شاحی.

(ع ص) گشاده دهان. گویند: جاء الخیل شواحی؛ یعنی دهان گشاده آمدند اسبان. (منتهی الارب).

شاحیة.

[یَ] (ع ص) تأنیث شاحی. (ناظم الاطباء). اسبان گشاده دهان. ج، شواحی. گویند: جاءت الخیل شواحی؛ یعنی دهان گشاده و گوئی «شحا فاه فحشا لهاه». (اقرب الموارد).

شاخ.

(اِ) شاخه. شغ. شغه. غصن. فرع. قضیب. فنن. خُرص، خِطر. خَضِر. نجاة. عِرزال. بار. رجوع به بار شود. شاخ درخت. (فرهنگ جهانگیری) (فهرست ولف)(1). فرع در مقابل تنه و نرد. در گنابادی معادل شاخه. (حاشیهء برهان قاطع چ معین، ذیل شاخ). در تکلم شاخه است. در پهلوی شاخ و در سنسکریت شاکها بوده. (فرهنگ نظام). شاخه و غصن و آنچه از تنهء درخت روییده و بلند گردد. (ناظم الاطباء). معرب آن هم شاخ است. (دزی ج1 ص715) :
بشک آمد بر شاخ درختان
گسترد رداهای طیلسان.ابوالعباس ربنجنی.
چو گلبن از گل آتش نهاد و عکس افکند
بشاخ او بر دراج گشت وستاخوان.
خسروانی.
چون بچهء کبوتر منقار سخت کرد
هموار کرد موی و بیو کند موی زرد
کابوک را نشاید شاخ آرزو کند
وز شاخ سوی بام شود باز گردگرد.
بوشکور.
مردم اندر خور زمانه شده ست
نرد چون شاخ و شاخ همچون نرد.کسائی.
بام برآمد بشاخ سیب شکفته
بر سر میخواره شاخ گل بفتالید.
عمارهء مروزی.
نخست از ده و دو درخت بلند
که هر یک همی شاخ سی برکشند.(2)
فردوسی.
چو دیدار یابی بشاخ سخن
بدانی که دانش نیاید به بن.فردوسی.
توانم مگر پایگه ساختن
بر شاخ آن سرو سایه فکن.فردوسی.
ز گیتی بدیدار او شاد بود
که بس بارور شاخ بنیاد بود.فردوسی.
آبی چو من مگر ز غم عشق زرد گشت
وز شاخ همچو چوک بیاویخت خویشتن.
بهرامی.
بصد جای تخم اندر افکند بخت
بتندید شاخ برآور درخت.عنصری.
زین هر دو زمین هر چه گیا رویدتاحشر
بیخش همه روین بود و شاخ طبرخون.
عنصری.
شوشهء سیم نکوتر بر تو یا گه سیم
شاخ بادام به آیین تر، یا شاخ چنار.
فرخی (دیوان ص98).
همیشه تا ز درخت سمن نروید گل
برون نیاید از شاخ نارون نارنگ.فرخی.
آن سوسن سپید شکفته بباغ در
یک شاخ او ز سیم و دگر شاخ او ز زر.
منوچهری.
به باغ اندرون مرغ پران ز جای
نشیند برآن شاخ کآیدش رای.اسدی.
زیرا که ز شاخ رست خرما
با خارو نیامدند چون هم.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 275).
شاخی است خرد سخن بر و برگ
تخمی است خرد سخن ازو بر.ناصرخسرو.
شاخی که بار او نبود ما را
آن شاخ پس چه بی بر و چه برور.
ناصرخسرو.
گر تخم تو آب خرد بیابد
شاخ تو بر آرد سر از ثریا.ناصرخسرو.
شاخ شادی و طرب بنشان بنام دوستان
تخم درد و غم به نام دشمن مکار کار.
امیرمعزی.
شاخ بی برگ و میوه خار بود
یار بی نفع و دفع مار بود.سنائی.
هرگاه باد بجستی شاخ درخت بر طبل رسیدی. (کلیله و دمنه). چون شاخ رز که بر درخت نیکوتر و بارور تر بود. (کلیله و دمنه).
چه طعنه هاست که اطفال شاخ می نزنند
بگونه گونه بلاغت بلوغ طوبی را.انوری.
چه دوم که اسب صبرم نرسد بگرد وصلش
چه کشم که شاخ بختم ز قضا به بر نیاید.
خاقانی.
شاخ امل بزن که چراغی است زودمیر
بیخ هوس بکن که درختی است کم بقا.
خاقانی.
من شاخ وفا و مردمی را
کی چون تو شکسته بیخ و نردم.خاقانی.
نی دست من بشاخ وصال تو بر رسید
نی وهم من بوصف جمال تو در رسید.
خاقانی.
بیخ دل را چو ریح صرصر کند
شاخ جان را ریاح بفرستد.خاقانی.
به هر کوه و بیشه ز شاخ و زشخ
پراکنده لشکر چو مور و ملخ.نظامی.
در آن گلشن چو سرو آزاد میباش
چو شاخ میوهءتر شاد می باش.نظامی.
شاخ و برگ نخل اگرچه سبز بود
با فساد بیخ سبزی نیست سود.مولوی.
ابر اگر آب زندگی بارد
هرگز از شاخ بید بر نخوری.
سعدی (گلستان).
یکی بر سر شاخ و بن میبرید
خداوند بستان نظر کرد و دید
بگفتا که این مرد بد میکند
نه بر من که بر نفس خود میکند.
سعدی (بوستان).
گل لعل در شاخ فیروزه رنگ.
سعدی (بوستان).
مزن شاخ اگر میوه تلخ است و تیز
خود افتد چو پیش آیدش برگریز.
امیرخسرو (از آنندراج).
تا نرنجد یار با عاشق نگردد آشنا
بی بریدن شاخ را پیوند کردن مشکل است.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
سر تا قدم از ضعف بتحریک نسیمی
دور از تو چو شاخ گل سیراب شکستیم.
طالب آملی (از آنندراج).
شود سر سبز و آرد میوهء شاداب چون طوبی
بباغ شعله گرشاخی ز نخل موم بنشانی.
طالب آملی (از آنندراج).
- با شاخ؛ شاخه دار و دارای شاخ :
درختی است ایدر دو بن گشته جفت
که چون آن شگفتی نشاید نهفت
یکی ماده و دیگری نر اوی
سخنگوی و با شاخ و بارنگ و بوی.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص1896 ابیات 1531 و 1532).
- سرشاخ؛ شاخهء رأس درخت. سرچوبهائی که بام خانه بدان پوشند و از فرسب سرشان پدید آید :
افزار خانه ام ز پی بام و پوششی
هرچم بخانه اندر سرشاخ و تیر بود.
رودکی (از احوال و اشعار رودکی، تألیف سعید نفیسی ج 3 ص 1214).
- شاخ آتش؛ پارهء چوب افروخته، گل آتش :
شاخ آتش را بجنبانی بساز
در نظر آتش نماید بس دراز.مولوی.
و در کشف الاسرار در برابر شهاب آمده است: یَجِد له شهاباً رصداً(3)؛ خویشتن را شاخ آتش دیدبان یابد و گوشوان. ملئت حرساً شدیداً و شهباً(4)؛ آسمان را پر کرده یافتیم از گوشوانان بزور و شاخهای آتش. (کشف الاسرار ج10 ص248).
- شاخ ریحان؛ طاقهء ریحان. رجوع به طاقهء ریحان شود.
- شاخ زعفران...؛ این ترکیب را صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی مکرر می آورد و ظاهراً مراد این است که زعفران بهمان شکل اولی خود باشد نه کوفته یا مسحوق که ممکن گردد در آن غش کنند.
- شاخ شکر؛ ساقهء نیشکر. شاخ نبات :
بدین تلخی که کرد این صبر از اینسان
چنین شیرین که کرد این شاخ شکر.
ناصرخسرو.
- شاخ شمشاد؛ کنایه از قد و قامت خوش. و مطلق شاخ نیز بمعنی قد و قامت آمده است :
فرودآمد از بام کاخ بلند
به دست اندرون دست شاخ بلند.فردوسی.
- امثال: افکنده بود شاخ که بیش آرد بار.
عثمان مختاری.
بکوشش نروید گل از شاخ بید. ؟
چو میوه سیر خوردی شاخ مشکن. سعدی.
شاخ را میوه خم از غایت بسیاری داد.
کاتبی.
شاخ گل هر جا که میروید گل است. مولوی.
شاخی که بر او میوه نبینی مفشان.
اثیر اخسیکتی.
نهد شاخ پرمیوه سر بر زمین. سعدی.
شاخی که بلند شد تبر خورد.
امیر حسینی سادات.
هَدَب؛ شاخ ارطی و مانند آن. فَنن؛ شاخ باریک و نرم. اشکاء؛ شاخ برآوردن درخت. اشکأت؛ الشجرة بغصونها؛ ای اخرجتها. اغلیط؛ شاخ برگ ریخته. (منتهی الارب). غَصن؛ شاخ بریدن. (تاج المصادر بیهقی). تقضیب؛ شاخ بریدن از درخت در بهار. مجاج؛ شاخ بریده از درخت کج شده. (منتهی الارب). شعبة؛ شاخ برین درخت. سرشاخ. (دهار). معجرم؛ شاخ بسیار گره. (منتهی الارب). تفرع؛ شاخ بسیاری زدن. (تاج المصادر بیهقی). غصن امرد؛ شاخ بی برگ. شغنب، شغنوب، شُغنه؛ شاخ تازه و تر. مشره؛ شاخ تازهء نو برآمده پیش از آنکه رنگ گیرد و درشت گردد. رطب؛ شاخ تر و تازه و نازک. سَرع؛ شاخ تر از درخت رز یا شاخ تر از هر درخت. سرعرع؛ شاخ تر از هر درخت. سریع؛ شاخ تر افتاده از درخت بشام. غصنة؛ شاخ خرد درخت. عتکول، عثکال؛ شاخ خرد و سرشاخ یا شاخ بزرگ. و منه الحدیث اتی النبی صلی الله علیه و سلم برجل مریض قد زنی فامر النبی صلی الله علیه و سلم بعثکول فیه مأة شمراخ، فضرب به ضربة واحدة. شاخ خرد که دو پاره کرده؛ کشت پراکنده و سرشاخ پراکندهء خرما را بدان بندند. مَطو، مِطو، عسی، سَأف؛ شاخ خرما. (منتهی الارب). مَتیخه و مِتیخه؛ شاخ خرمابن. (ناظم الاطباء). عاسی؛ شاخ خرمابن. خَضَر؛ شاخ خرمابن و شاخ سبز خرمابن که برگ آن را دور کرده باشند. خِرص و خُرص؛ شاخ خرمای برگ دور کرده. سَعَف. صریفة؛ شاخ خشک شدهء خرمابن. جریده؛ شاخ درازتر یا خشک یا شاخ برگ دور کرده. خوط مریج؛ شاخ درآمده در شاخها. نبع؛ شاخ درخت، قضبة و تیر ناتراشیده از شاخ درخت. (منتهی الارب). صِنو؛ شاخ درخت که با شاخ دیگر از یک تنه برآمده باشد. (منتخب اللغات). غصن؛ شاخ درخت که بر شاخ دیگر برآید. اغلوج؛ شاخ درخت نرم و نازک. جَشأ؛ شاخ درختی (درخت نبع) که از آن کمان کننده لف الشجر؛ شاخ درهم پیچیده گردیدن. جفن؛ شاخ رز. قضابه؛ شاخ ریزهای بریدهء افتاده. شکیر؛ شاخ ریزه ای که از بن درختی روید، برگ ریزهء گرداگرد شاخ خرما، شاخهای نرم و نازک میان شاخهای خشک و درشت. هدال؛ شاخ سرفرود آورده. انشعاب؛ شاخ شاخ شدن درخت. (منتهی الارب). خوط. شاخ نازک یکسالهء درخت یا هر شاخ؛ خوطه، یکی از آن. نشیئه؛ شاخ نازک و بلند خرمابن. وبیل؛ شاخ نرم. عسلج و عسلوجه؛ شاخ نرم و خمیده و سبز. غصن عبرود و عبارد؛ شاخ نرم و نازک. امشاش؛ شاخ نرم و نازک بیرون آوردن درخت سَلم. مَشَر مشرالشجر مشرأ، تمشر، امشار، شاخ و برگ برآوردن درخت. (منتهی الارب). امشرت الارض؛ ای اخرجت نباتها. (تاج المصادر بیهقی). تمشیر؛ شاخ و برگ بر آوردن درخت و آشکار کردن آن را. شنظوف؛ شاخ و فرع هر چیزی. (منتهی الارب). انجاء؛ شاخی از درخت بریدن. (تاج المصادر بیهقی). خرعب، خرعوب، خرعوبه؛ شاخ یکسالهء درخت و شاخ تر و تازه و دراز و نازک و نورسته. شعبه؛ آنچه مابین دو شاخ درخت است. استجهال؛ جنبانیدن باد شاخ را. جذل؛ تنهء بی شاخ درخت. انذلاق، انذلق الغصن؛ تیز گردیدن شاخ. تهدل؛ فروافتادن شاخهای درخت. (منتهی الارب). قضیب؛ هر درختی که بلند و بسیار شاخ باشد و شاخها که بریده شود برای ساختن تیر و کمان. شاخ درخت. (منتخب اللغات). سعفه؛ یک شاخ خشک خرمابن. (منتهی الارب). || ترکه. (ناظم الاطباء). || شاخهء گل و بوتهء گل :
رسیدند خوبان بدرگاه کاخ
بدست اندرون هر یک از گل دو شاخ.
فردوسی.
یکی شاخ نرگس بها یکدرم
خریدی کسی زو نگشتی دژم.فردوسی.
شاخ بنفشه باز دو زلفین دوست گشت
افکند نیلگون بسرش معجر کتان.منوچهری.
چمن مگر سرطان شد که شاخ نسترنش
طلوع داده به یک شب هزار شعری را.
انوری.
تن کو سگ تست هم بکویت
بر شاخ گل نیاز بستیم.خاقانی.
|| نهال. (ناظم الاطباء) : یک چندی برآمد، شاخکی از این تخمها بجست. (نوروزنامه).
شاخ کو برکند او را بستیز
منشان ار همه شاخ ارم است.خاقانی.
|| ساقهء گیاهانی از نوع گندم و دیگر غلات :شهر خراب و بی آب بود و شاخی غله نبود و مردم همه گریخته و دشت و جبال گویی سوخته اند هیچ گیاه نه. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص612). || غلاف. قرن. مِزوَد. غلاف گونه ای است که پاره ای گیاهان دارند جای تخم یا میوه را. غلاف سبزی که دانهء لوبیا و باقلی و مانند آن در اوست. پوست رویین باقلی و ماش و لوبیا و امثال آن. غلاف بعضی حبوب چون باقلا و خلر و عربی آن قرن است: ابلم؛ تره ای است که شاخها دارد مانند باقلی. (منتهی الارب).(5) || فرسب، شاه تیر. شاخ تیر. حمال. عارضه؛ چوبی دراز که بام خانه را بدان بپوشند و آن را شاه تیر و فرسب نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). شاه تیر را گویند، و آن چوبی باشد بزرگ و دراز که بام خانه را بدان پوشند. (برهان قاطع). و رجوع به فرهنگ شعوری شود :
ز بحر فضل بدست آر در نظم و بریز
بپای شاخ فلک آستان و زرین شاخ.
منصور شیرازی (از فرهنگ جهانگیری).
|| چوبهای چهار جانب چهار چوب در که در دیوار استوار کنند. || کنایه از فرزند، نسل، شجره :
چنان دید کز شاخ شاهنشهان
سه جنگی پدید آمدی ناگهان.فردوسی.
چو کوتاه شد شاخ و هم بیخشان
نگوید جهاندیده تاریخشان.فردوسی.
ترا داد فرزند را هم دهد
همان شاخ کز بیخ تو بر جهد.فردوسی.
شاخ پربارم از نجم بنی زهرا
پیش چشم تو همی بید و چنار آید.
ناصرخسرو.
از اصل درخت مبارک شاخها پیدا آمد و بسیار درجه از اصل قوی تر. (تاریخ بیهقی). امیر ابواحمد ادام الله شاخی بود از اصل دولت امیر ماضی انارالله برهانه. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص2). || تار موی و زلف. (شعوری). تار :
کجا خردی او را بمن باز گوی
مگر باز یابم یکی شاخ موی.
اسدی (از شعوری).
زعفران ناسوده یک شاخ به مجرای قضیب اندر نهادن. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
چو شانه شد جگرم شاخ شاخ زان حسرت
که موی دیدم شاخی سپید در شانه.
مسعودسعد.
|| پاره ای موی فراهم آمده :
فروهشته موی سیاه و دراز
از او گشته مشکین نشیب و فراز.
... دو صد شاخ پیچیده و تافته
گهر در همه شاخه ها بافته.
شمسی (یوسف و زلیخا).
دو شاخ گیسوی او چون چهار بیخ حیات
به هر کجا که اثر کرد اخرج المرعی.
خاقانی.
فروپوشید گلناری پرندی
بر او هر شاخ گیسو چون کمندی.نظامی.
و رجوع به شاخ گیسو شود. || دسته ای (از اشعهء نور و مانند آن) :
بود در ناف غرفه سوراخی
روشنی تافته درو شاخی.نظامی.
|| بمجاز، بمعنی فرع است در مقابل اصل :یکی علم چگونگی شرایع و دوم چگونگی سیاسات و نخستین اصل است و دوم شاخ و خلیفه. (دانشنامهء علائی ص69). || بمعنی مطلق بررسته و نمو کرده باشد خواه انسان و خواه نبات و جماد که بتدریج بزرگ شوند. (برهان قاطع). || دست را نامند، از انگشتان تا کتف دست. (فرهنگ جهانگیری). دست را گویند از انگشتان تا کتف که سردوش باشد. (برهان قاطع). دست آدمی از کتف تا سرانگشتان. (آنندراج). دست از انگشتان تا شانه. (فرهنگ نظام). و رجوع به فهرست ولف شود.(6) :
ترا شاید این گلرخ سیمتن
که هم پایکوبست و هم چنگ زن
یکی سرو سیمین پرورده ناز
برش مشک، شاخش بریشم نواز.اسدی.
|| پا باشد از انگشتان تا بیخ ران و آن را لنگ نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). لنگ پا را میگویند، و آن از سرانگشتان پاست تا بیخ ران. (برهان قاطع). پای آدمی از ران تا انگشتان چنانکه کشتی گیران گویند دست در دو شاخش کرد. یعنی در میانهء دو پایش کرد. (آنندراج). و رجوع به فهرست ولف شود.(7) :
توبه چون پنجه فرو برد بدل
شاخ هر شنگ نگیرم پس از این.
خاقانی (از فرهنگ نظام).
|| پیشانی بود. (فرهنگ جهانگیری). بمعنی پیشانی باشد مطلقاً اعم از انسان و حیوانات دیگر. (برهان قاطع). جبهه و پیشانی انسان و دیگر حیوانات. (ناظم الاطباء). ناصیه. و رجوع به فهرست ولف شود.(8) :
چه مردی بدو گفت بامن بگوی
که هم شاه شاخی و هم شاه روی.
فردوسی (از فرهنگ جهانگیری).
|| در فهرست ولف سه معنی اخیر (بازو - ساق - پیشانی)(9) با هم آمده و اظهار نظر شده است که شواهد آنها را در شاهنامهء فردوسی نمیتوان از یکدیگر تمیز داد. از جمله شواهد این معانی ابیات زیر نقل میشود :
همش رنگ و بوی و همش قد و شاخ
سواری میان لاغر و بر فراخ.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج1 ص162).
اگر من شوم زین جهان فراخ
برادر بجایست با برز و شاخ.
(ایضاً ج1 ص254).
بدین برز و بالا و این شاخ و یال
به گیتی کسی نیست وی را همال.
(ایضاً ج7 ص2112).
و شاخ به این معانی در شاهنامهء فردوسی با کلمات دیگر قرین گشته بصورت اتباع آمده است. از جمله در شواهد زیر:
شاخ و یال :
بدین برز و بالا و آن شاخ و یال
نباشد جز از شهریارش همال.فردوسی.
بدان شاخ و یال و بدان فر و برز
که خارا چو خار آمدی زو بگرز.فردوسی.
بدین چهر چون ماه و این فر و برز
بدین شاخ و این یال و این دست و گرز.
فردوسی.
بیامد چو نزدیک رستم رسید
همی بود تا یال و شاخش بدید.فردوسی.
چو سهراب را دید و آن یال و شاخ
برش چون بر سام جنگی فراخ.فردوسی.
قد و شاخ :
بدان بازو و یال و آن قد و شاخ
میان چون قلم، سینه و بر فراخ.فردوسی.
برز و شاخ :
اگر من شوم زین جهان فراخ
برادر بجایست با برز و شاخ.فردوسی.
چو آن خسروی برز و شاخ بلند
ز شهر اندر آمد بکاخ بلند.فردوسی.
فر و شاخ :
بدو گفت نام و نژاد تو چیست
که با فر و شاخت نشان کییست.فردوسی.
چو از دور بهرام را دید شاه
بدان فر و آن شاخ و آن گردگاه.فردوسی.
همش رنگ و بویست هم فرو شاخ
سواری میان لاغر و بر فراخ.فردوسی.
شاخ و بالا :
دریغ آن تن و شاخ و بالای تو
دریغ آن دل و دانش و رای تو.فردوسی.
شاخ و دستگاه :
چنین گفت کاین مرد بهرامشاه
بدین زور و این شاخ و این دستگاه
نیاید همی رنجش از هیچ روی
ز هر گونه آمیختم رنگ و بوی.فردوسی.
|| جوی کوچکی را گویند که از رودخانه و جوی بزرگ جدا سازند یا جدا شود. (فرهنگ جهانگیری). جوی کوچکی را گویند که از رودخانهء بزرگ جدا کرده باشند. (برهان قاطع). و آن را شاخابه نیز گویند. (آنندراج). شاخه و شعبه ای از رود، و رجوع به فهرست ولف شود :
یکی چشمه دیدم بدشتی فراخ
مر آن چشمه را هر سویی راه و شاخ.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص1818).
و این دو شاخ از نیل هر یک بقدر جیحون تقدیر کردم. (سفرنامهء ناصرخسرو). در آن وقت رود نیل دو شاخ میرفت یکی بطرف کوشک فرعون. (قصص الانبیاء ص 90). چاهی بکندند چون بآب رسیدند آب خوشی آمد بقدرت خدا چنانکه بر سر چاه میجوشید و به هفت شاخ روان شد. (قصص الانبیاء ص 131).
ور بدیدی شاخی از دجله جدا
آن سبو را او فنا کردی فنا.مولوی.
|| خلیج. خور. (منتهی الارب).
و آمده بحری که موج شاخ کهینش
صد یک این بود و غوطه داد جهان را.
ابوالفرج رونی.
|| پاره. حصه. قسمت: (فهرست ولف)(10). پاره را گویند و شاخ شاخ بمعنی پاره پاره بود. (فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع). پاره و چاک. (انجمن آرا). پاره و قطعه و رقعه. (ناظم الاطباء) :
دو گوشش بخنجر بدو شاخ کرد
همان بینیش نیز سوراخ کرد.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 7 ص 2054).
برید این چنین شاخ گوهر ازوی
مرا داد و گفتا از ایدر بپوی.
(ایضاً ج9 ص2906).
لاله چو عدوی گرز خورده ست از تو
من غرقه بخون و سربده شاخ شده.
رضی نیشابوری.
فروآورد خسرو را به کاخی
که طوبی بود از آن فردوس شاخی.نظامی.
وز بس که همی کشند پیراهن گل
آنک به هزار شاخ شد بر تن گل.
کمال الدین اسماعیل.
زده برسنبل پرتاب شانه در غم آن
چو شانه سینهء صاحبدلان شده صد شاخ.
منصور شیرازی (از فرهنگ جهانگیری).
- چارشاخ؛ چارپاره :
اشک دو دیده روی تو کرده
چون نار چار شاخ کفیده.
مسعودسعد.
- || آلتی که بدان خرمن کوفته را باد دهند تا دانه از کاه جدا گردد. (ناظم الاطباء).
- || نوعی از تعذیب. (ناظم الاطباء).
|| تیریز جامه باشد. (فرهنگ جهانگیری). چاپق و تیریز جامه را گویند. (برهان قاطع). و رجوع به فرهنگ شعوری شود :
پس سیم بار از قبا دزدید شاخ
که ز خندش یافت میدان فراخ.
مولوی (از فرهنگ جهانگیری).
- پیش شاخ؛ فرجی و یک قسم جامهء پیش بازی که بیشتر زنان پوشند. (ناظم الاطباء). و رجوع به پیش شاخ شود.
|| سرو. سرون. برار. قرن. عران. سِن. شغه. شغ. شاخ حیوانات باشد. (فرهنگ جهانگیری). شاخ حیوانات مثل گوسفند و گاومیش و بز و امثال آن. (برهان قاطع). اسم فارسی قرن است. (تحفهء حکیم مؤمن). به زبان ترکی جغتائی شباق گویند. (شعوری). قرن و فزونی و برآمدگی صلب و سختی که در سر بعضی از حیوانات مانند گاو و گوسفند و آهو و جز آن میباشد و سرون و سروی و بیرار نیز گویند. (ناظم الاطباء). در سنسکریت شرنگ بوده. نیز در سنسکریت شاک بمعنی قوت است و شاخ به این معنی مجاز آن. (فرهنگ نظام). چیزی صلب و مخروط که بر سر بعضی ستور نشخواری روید چون گاو وقوچ و بز و کرگ. برخی از زنان لبنان شاخ بر سر خود از برای زینت قرار میدادند و همچنین مردان نیز عادت میداشتند. (قاموس کتاب مقدس). و رجوع به فهرست ولف شود(11) :
چو کاسموی گیاهان او برهنه ز برگ
چو شاخ گاو درختان او تهی از بار.فرخی.
ز سر ببرد شاخ و ز تن بدرد پوست
به صیدگاه ز بهر زه و کمان تو رنگ.فرخی.
به نیزه گرگدن را بر کند شاخ
به زوبین بشکند سیمرغ را پر.فرخی.
- سرشاخ شدن (با کسی)؛ در مقابله و نزاع واقع شدن (با کسی). (فرهنگ نظام). و رجوع به سر شاخ شدن شود.
مدری؛ شاخ آهو و شاخ بچهء آهو و شاخ گوزن. شاخ که زنان به وی موی سر راست کنند. خنطول؛ شاخ دراز چهارپایان. صیصه؛ شاخ گاو و آهو. قرن؛ شاخ ملخ و جز آن که دو تار دراز باشد بر سروی. شعبه؛ آنچه مابین دو شاخ گاو و مانند آن است. شَعَب؛ بُعدی که میان هر دو شاخ گاو و مانند آن است. ادفاء؛ دراز شدن شاخ آهو چنانکه تا نزدیک سرین وی رسد. جبّاء؛ سرشاخ گاو. اجله؛ گاو بی شاخ. (ناظم الاطباء). اَجم؛ گوسپند بی شاخ. (منتهی الارب). || محجم. محجمه. حجام. شیشهء حجام. قاروره. بادکش. سمیرا. کبه. کوپه. شاخ حجامت؛ شاخی یا شیشه ای بشکل آن یا فلزی که حجام خون بدان مکاند. ابزاری که بدان حجامت کنند. (ناظم الاطباء). و رجوع به شاخ حجامت شود. ضغیل؛ آواز دهن حجام وقت مکیدن خون از شاخ.
- زیر شاخ (کسی) افتادن؛ در زحمت و آزار کسی واقع شدن. مأخوذ از شاخ حجامت است. (فرهنگ نظام).
|| چیزی است که باروت در آن انداخته بر کمر بندند. و ظاهراً در ایران شاخ مذکور را بر سر می بسته باشند. (آنندراج) :
بود یار ما فتنه را چون بهار
بهر جاست شاخی ازو فتنه بار.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
کسی را که این شاخ سر زد ز سر
به این شاخ زد کله با شیرنر.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
|| پالغ. ظرفی را خوانند که بدان شراب بنوشند و از مردم ثقه شنیده شد که در ولایت گرجستان شراب و بوزه بشاخ گاو و بز کوهی میانه تهی میخورند. ظن غالب آن است که بهمین علامت ظرفی را که بدان شراب خورند شاخ گویند. (فرهنگ جهانگیری). پیاله و ظرفی که در آن شراب خورند و چون در ولایت گرجستان بیشتر شراب را در شاخ گاو خورند به این اعتبار پیاله و ظرفی را که بدان شراب خورند شاخ گفته اند. (برهان قاطع). پیمانهء شراب را گویند وجه استعمال آن است که در گرجستان و اران از شاخ آهو و بز کوهی پیاله ها سازند بسیار بتکلف و به تنگهء زر و سیم بیارایند و به آن شراب خورند. (انجمن آرا). و رجوع به فرهنگ شعوری شود :
در کش آن شاخ پر از باده کز آتشگه آن
مرغ جان خواهد تا طبع سمندر گیرد.
شمس طبسی (از فرهنگ جهانگیری).
شاخ گران زن مزن بیش دم این جهان
خون قدح خور، مخور بیش غم آن سرای.
شمس طبسی (از فرهنگ جهانگیری).
|| شرابی باشد که با گلاب آمیخته کنند و خورند. (برهان قاطع). باده ای که با گلاب آمیخته باشند. (انجمن آرا). شراب آمیخته با گلاب. (ناظم الاطباء). || نام جانوری که زباد از آن حاصل میشود. (برهان قاطع). حیوانی است شبیه به سنور که زباد نامند. (فهرست مخزن الادویه). نام حیوانی شبیه به گربه که عطر زباد از آن می گیرند. (ناظم الاطباء). گربهء مشکین و رجوع به زباد شود. || خوشبوی باشد که از حیوانی شبیه به گربه حاصل شود و آن را به تازی زباد خوانند. چون زباد را در شاخ گاو پر کرده از جانب زیر باد می آورند آن را به این سبب شاخ می گویند. (فرهنگ جهانگیری). خوشبوی و عطری باشد. (برهان قاطع). عطر گربهء زباد را نیز شاخ گویند چه آن را در شاخ آهو ریزند و به سایر بلاد برند. (آنندراج). || عطردان و قرنی که در آن زباد را حفظ میکنند. (ناظم الاطباء). ظرف مایعات خصوصاً روغنها و مایعات. (قاموس کتاب مقدس). || نفیر و بوق و کرنای. (ناظم الاطباء). صور :
آن آبنوس شاخ بین مار شکم سوراخ بین
افسونگر گستاخ بین لب بر لب مار آمده.
خاقانی.
و رجوع به قاموس کتاب مقدس و شاخ نفیر و نفیر شود. || ناخن خروس. (ناظم الاطباء). || در اصطلاح بازیاران کاکل از پر که بعضی مرغان دارند چون شاه بوف و یاپلاق و هما. || موی هموارو نرم. (ناظم الاطباء). || طبقه :شاخی سنگ و آهن و روی می نهادند و شاخی هیزم. (برای ساختن سد ذوالقرنین). (تفسیر ابوالفتوح رازی). || تیغه. (ناظم الاطباء). شاهین. مِنجَم. (در ترازو). (مقدمه الادب زمخشری). || در کتاب مقدس شاخ را معانی مختلفه است و بطور مجاز درمعانی ذیل استعمال شود: 1 - نشانهء قوت. 2 - مجد. و چون شاخ برافراشته میشد نشانهء زیادی مجد و جلال بود و بریدن آن نشانهء زوال عزت و جلال. 3 - غلبه و ظفر. 4 - مملکت. || شعبه: تیر دو شاخ. کلاه دو شاخ. کلکک دو شاخ. یک شاخ :
هیبت او دست مکاران و محتالان ببست
کس نیارد گشت اکنون گرد مکر و احتیال
ور کسی خواهد که گردد گوبیا بنگر نخست
قصهء تیر دو شاخ و قصهء چاه و جوال.
معزی.
کلاه دوشاخ اجازهء مخصوصی بوده است که مانند امتیاز بکسی که دارای رتبهء مهم والیگری یا دهقانی یا سپاهیگری باشد میداده اند. (سبک شناسی چ ملک الشعرای بهار چ2 ج1 ص82) : (منگبتراک) باقبای سیاه و کلاه دوشاخ پیش سلطان آمد. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص50). امیر فرمود تا خلعت سخت نیکو فاخر راست کردند تاش را: کمرزر و کلاه دو شاخ و استام زر هزار مثقال... (تاریخ بیهقی چ فیاض ص265). و در صفه امیر رضی الله عنه بر تخت نشست، و سالاران و حجاب با کلاه های دوشاخ. (ایضاً ص 369). والی را کمر و کلاه دوشاخ و کوس و علامت و پنج پیل و آنچه فراخور این باشد از آلت دیگر بتمامی و کدخدای را ساخت زر و شمشیر حمایل، و خلعت بپوشید و کارها راست کردند. (ایضاً ص 430). و این مقدمان را دهقان مخاطبه کردند و سه خلعت بساختند چنانکه رسم والیان باشد کلاه دوشاخ و لوا و جامهء دوخته برسم ما و اسب و استام و کمر بزرهم برسم ترکان. (ایضاً ص 492). وشنودم که بخلوتها استخفاف کردند و کلاههای دو شاخ را بپای بینداختند و سلطان را کار رفتن سوی هرات پیش نباید گرفت بجد، نباید که خللی افتد، من از گردن خویش بیرون کردم. (ایضاً ص 493).
قرار ملک سکندر دهد بکلک دو شاخ
که درسه چشمهء حیوان قرار می سازد.
خاقانی.
دو شاخه سر کلک یک شاخ کرد
فلک را بفرهنگ سوراخ کرد.نظامی.
تشعب و انشعاب؛ شاخ شاخ گردیدن راه و درخت. (منتهی الارب). || نوع. قسم :
گرچه جوانی همه فرزانگی است
هم نه یکی شاخ ز دیوانگی است.نظامی.
.(آلمانی)
(1) - Ast, Zweig. (2) - کنایه از 12 ماه و 30 روز.
(3) - قرآن 72/9.
(4) - قرآن 72/8.
(5) - Gousse, Silique. (آلمانی)
(6) - Arm. (آلمانی)
(7) - Bein. (آلمانی)
(8) - Stirn. (آلمانی)
(9) - Arm, Bein, Stirn (آلمانی)
(10) - Teil. (آلمانی)
(11) - Horn.

شاخ.

(اِخ) نام جایی است در ناحیت بلخ در حوالی فاریاب و اندخوی : و بجانب مروجوق مراجعت نموده براه شاخ روان شدند و نورین اقا را دردپای بغایت سخت ظاهر شد. (تاریخ غازان خان چ هرتفورد از بلاد انگلستان ص47).

شاخ.

(اِخ) شاج. ساح... پسر خراسانی از اهل هرات و یکی از دانشمندان و دهقانانی است که با ابومنصور المعمّری در گرد آوردن شاهنامه یاری کردند : پس (امیر ابومنصور عبدالرزاق) دستور خویش ابومنصور المعمری را بفرمود تا خداوندان کتب را از دهقانان و فرزانگان و جهاندیدگان از شهرها بیاورند و چاکر او ابومنصور المعمری به فرمان او نامه کرد و کس فرستاد بشهرهای خراسان و هشیاران از آنجا بیاورد و از هر جای چون شاج (نسخه بدل شاخ) پسر خراسانی از هری و چون یزدانداد پسر شاپور از سیستان و چون ماهوی خورشید پسر بهرام از نشابور و چون شادان پسر برزین از طوس و از هر شارستان گرد کرد و بنشاند بفراز آوردن این نامه های شاهان و کارنامه هاشان... (مقدمهء قدیم شاهنامه نقل از مقالهء قزوینی ج2 ص34 و 35). «امیر ابومنصور عبدالرزاق که در آن زمان فرمانروای طوس بود دستور خویش ابومنصور المعمری را بفرمود تا شاهنامه ای به نثر تدوین کند. این امر به دست چهار نفری که در زیر اسم آنان برده میشود انجام گرفت: 1) ساح (ساج؟) پسر خراسان (خ. ل. خراسانی؟) از اهل هری (هرات)؛ 2) یزدان داد، پسر شاپور از سیستان؛ 3) ماهوی خورشید؛ پسر بهرام از شاپور (بطور یقین نیشابور که ما کان ضبط کرده صحیح تر است)؛ 4) شادان، پسر برزین از طوس. هیچیک از این اسمها مسلمانی نیست؛ بی شک هر چهار نفر زرتشتی بوده اند، تنها آنان می توانستند کتابهای پهلوی را که می بایستی از آنها استفاده کرد بخوانند.» (ترجمهء حماسهء ملی ایران تألیف تئودور نولدکه ص 28).

شاخ آفتابی.

[خِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) خطوط شعاعی. (آنندراج). و رجوع به شاخ شود.

شاخ آور.

[وَ] (نف مرکب)(1) کثیرالاغصان. پرشاخ. متدوح. متدوحه. (یادداشت مؤلف).
(1) - Rameux.

شاخ آهو.

[خِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)بمعنی کمان تیراندازی باشد. (برهان قاطع). کنایه از کمان است. (آنندراج) (غیاث) (انجمن آرا) :
چو بر شاخ آهو کشد چرم گور
بدوزد سر مور بر پای مور.
نظامی (از انجمن آرا).
- امثال: برات بر شاخ آهو؛ کنایه از وعدهء دروغ و مطلبی که حصول آن مقدور نباشد. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج). نوید دادن در خیر یا شر. وعد و وعید. برات عاشقان بر شاخ آهو. (انجمن آرا) (آنندراج) :
بنوعی خوشدلی رم کرده از عالم که پنداری
بط مینای می بر شاخ آهو آشیان دارد.
محسن تأثیر (از آنندراج).
و رجوع به شاخ شود. || ظاهراً حلوایی است خشک و زودشکن. (یادداشت مؤلف) :
شاخ آهو تو ندانی که چگونه شکند
هم بدانسان شکند شیر ژیان را دندان.
فرخی.

شاخابه.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) شاخ آبه(1)شهرود. خلیج(2). (شعوری). جویی و نهری باشد که از رود بزرگ و دریا جدا شود و آن را به تازی خلیج گویند. (فرهنگ جهانگیری). جوی کوچکی را گویند که از رودخانه ای بزرگ یا رودخانه ای که از دریا جدا میشود جدا شده باشد و آن را به عربی خلیج میگویند. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرا). خلیج یعنی قطعه ای از دریا که در خشکی داخل شده باشد. (ناظم الاطباء). خلیج کوچک. (فرهنگ نظام). شرم. (ج، شروم). (منتهی الارب)(3).
(1) - Tributary. Stream.
(2) - Baie. (فرائد الدریة)
(3) - Golfe.

شاخ انگور.

[خِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)نام دارویی است. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || شمراخ. (دهار).

شاخب.

[خِ] (ع ص) دوشندهء شیر. || سایل، جاری. (از المنجد) (منتهی الارب). خون جهنده. (ناظم الاطباء).

شاخ بدیوار.

[بِ دی] (ص مرکب، اِ مرکب) کنایه از گردنکش. (آنندراج) (غیاث) (فرهنگ نظام). مغرور. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (غیاث). خودبین. (ناظم الاطباء) :
مغزش ز نسیم سحری گشت پریشان
زین جرم که شد شاخ بدیوار شکوفه.
صائب (از فرهنگ نظام).

شاخ برآمدن.

[بَ مَ دَ] (مص مرکب)پشیمانی. مجازاً بسیار پشیمان شدن. (فرهنگ نظام). کنایه از غایت پشیمان شدن. (آنندراج) :
غزال اگر بتو میداشت لاف یکسانی
برآمده ست کنون شاخش از پشیمانی.
سعید اشرف (از آنندراج و فرهنگ نظام).

شاخ برآوردن.

[بَ وَ دَ] (مص مرکب)کنایه از رسوا شدن. (از امثال و حکم دهخدا). || نهایت خجالت کشیدن و منفعل شدن. (ناظم الاطباء) (آنندراج). گویند او را چنان تر آوردم که شاخ برآورد. (آنندراج). || امروز در موارد اظهار حیرت و شگفتی در برابر امور غیر متعارف و غیر معقول بکار میبرند: دروغهایی میگفت که شخص از شنیدنش شاخ برمی آورد.

شاخ برداشتن.

[بَ تَ] (مص مرکب) از پشت کسی؛ کنایه از ترک مخالفت و منازعت و ایستادگی کردن. (فرهنگ رازی).

شاخ بر دیوار.

[بَ دی] (ص مرکب)کنایه از مردمان پیش خود برپا و زعمی و گردنکش باشد. (برهان قاطع). شاخ به دیوار. (آنندراج) :
فردا کندت زمانه پامال چو خاک
امروز اگر چه شاخ بر دیواری.
ظهوری (از انجمن آرا).
باغبان چمن بود دلگیر
از درختان شاخ بر دیوار.
سلیم (از آنندراج).
و رجوع به شاخ بدیوار شود.

شاخ بر دیواری.

[بَ دی] (حامص مرکب) گردنکشی. کبر و غرور :
سر زوریت از خری است تا کی ببری
از گاو گرو بشاخ بر دیواری.
ظهوری (از آنندراج).

شاخ برزدن.

[بَ زَ دَ] (مص مرکب) شاخه بر زدن. شاخه درآوردن. (منتهی الارب).

شاخ بر شاخ.

[بَ] (ص مرکب) گوناگون و مختلف. (ناظم الاطباء) :
پرنده مرغکان گستاخ گستاخ
شمایل بر شمایل شاخ بر شاخ.نظامی.
|| دور و دراز. (ناظم الاطباء). و رجوع به شاخ بشاخ و شاخ در شاخ شود.

شاخ بر شاخ زدن.

[بَ زَ دَ] (مص مرکب) بر شاخ و برگ چیزی افزودن و فروع پی در پی بر یک اصل مترتب کردن. (مقدمهء التفهیم چ جلال همائی ص قسح) : کی باز گردند از چیزی که عمر بدان بگذاشتند و کتابها پر کردند از حکمهای سه گانی بر آن و شاخ بر شاخ زدن. (التفهیم ص 400).

شاخ بزی.

[بُ] (اِ مرکب)(1) بوتهء زینتی است از خانوادهء صبر زرد. (یادداشت مؤلف).
(1) - Alves varie gata.

شاخ بستن.

[بَ تَ] (مص مرکب) (... کبوتر) هر دو بال را راست و موازی هم کردن رو بجانب بالا و از هوا آهنگ فرودآمدن کردن کبوتر. (در لهجهء قزوین).

شاخ بن.

[بُ] (اِ مرکب) درخت. (فرهنگ نظام). شاخ درخت :
ز باغ تو منزلگهی خواستن
می آوردن و مجلس آراستن
گلی چیدن از وی به هر شیوه ای
چشیدن ز هر شاخ بن میوه ای.
امیرخسرو (از آنندراج و فرهنگ نظام).

شاخ بند شدن.

[بَ شُ دَ] (مص مرکب)شاخ بهم بند شدن، کنایه از شاخ به شاخ شدن. رجوع به شاخ به شاخ شدن شود.

شاخ به شاخ.

[بِ] (ص مرکب) کنایه از گوناگون و رنگارنگ باشد. || دور و دراز. (برهان قاطع). || کنایه از گریهء بسیار کردن. (برهان قاطع) (آنندراج).

شاخ به شاخ پریدن.

[بِ پَ دَ] (مص مرکب) برای فرار از مُلزم و مُجاب شدن هر لحظه سخن را بسوئی گردانیدن. (امثال و حکم دهخدا).

شاخ به شاخ جستن.

[بِ جَ تَ] (مص مرکب) شاخ به شاخ پریدن. (امثال و حکم دهخدا).

شاخ به شاخ شدن.

[بِ شُ دَ] (مص مرکب) با کسی؛ معارضه و مجادله خاصه با قوی تر از خود کردن. (امثال و حکم دهخدا). مناطحت. شاخ بهم بند شدن. شاخ بهم گیر کردن.

شاخ به شاخ گذاشتن.

[بِ گُ تَ](مص مرکب) با کسی، حاضر برای مقابله شدن. (فرهنگ نظام). رجوع به شاخ به شاخ شدن با کسی شود.

شاخ بیجاده.

[خِ دَ / دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شمع :
باده پیش آر و پیش من بنشین
شاخ بیجاده پیش من بنشان.قطران.

شاخ پیدا شدن.

[پَ / پِ شُ دَ] (مص مرکب) کسی را، کنایه از رسوا شدن. (امثال و حکم دهخدا) :
چون کند دعوی خیاطی کسی
افکند در پیش او شه اطلسی
که ببر این را بغلطاق فراخ
ز امتحان پیدا شود او را دو شاخ.
مولوی (از امثال و حکم دهخدا).

شاخ پیرا.

(نف مرکب) صفت فاعلی از شاخ پیراستن. رجوع به شاخ پیراستن شود :
چشمه پنهان در حجاب و بر درخت
دست دولت شاخ پیرا دیده ام.خاقانی.

شاخ پیراستن.

[تَ] (مص مرکب) زدن شاخه های درخت. شاخ زدن. رجوع به شاخ زدن شود.

شاخ پیوست کردن.

[پَی / پِی وَ کَ دَ](مص مرکب) پیوند کردن نهال که آن را برگ پیوند گویند. (آنندراج ذیل پیوست کردن) :
درخت عیش ما پیوسته بار آرد بر محنت
کند گر بوستان پیرا ز شاخ خلد پیوستش.
علی نقی کمره ای (از آنندراج).

شاخ پیوند.

[خِ پَی / پِی وَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نهال پیوند و برگ پیوند. (آنندراج) :
ز بس بیگانه ام از آشنایان
غریبم در وطن چون شاخ پیوند.
حاتم بیگ (از آنندراج).

شاخت.

[] (اِخ) قریه ای از بلوک قاین. ملا رئیس از عوام شاعران قرن نهم هجری بدان قریه منسوب است. (ترجمهء مجالس النفائس. چ علی اصغر حکمت ص 155). شاید تحریف یا لهجه ای از شاخنات است. رجوع به شاخن و شاخنات شود.

شاخ تا شاخ جستن.

[جَ تَ] (مص مرکب) شاخ بشاخ جستن. شاخ به شاخ پریدن :
بر سر خاکستر انده نشست
وز بهانه شاخ تا شاخی بجست.
مولوی (از امثال و حکم دهخدا).

شاختان.

(اِخ) دهی است از دهستان منگور بخش حومهء شهرستان مهاباد، در جهل و هشت هزارگزی جنوب باختر مهاباد و سی و هفت هزارگزی باختر راه مهاباد به سردشت. کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن یکصد و پنجاه و نه تن کرد سنی اند. آب آن از رودخانهء بادین آباد تأمین میشود و محصولات آن غلات و توتون و حبوبات و شغل مردم آن زراعت و گله داری و دستبافی و جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4 ص289).

شاختلخان.

[خَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز، در 62 هزارگزی جنوب باختری اهواز و 4 هزارگزی خاور راه خرمشهر به آبادان. دشت و گرمسیر است. سکنهء آن 100 تن، دارای مذهب تشیع و زبان آنان لری و فارسی است. آب آن از خورشادگان تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی آن زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد که در تابستان قابل عبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاخ تیر.

(اِ مرکب) فرسب. حمال. شاخ. عارضه. و رجوع به شاخ شود.

شاخچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر)(1) شاخک. مصغر شاخ. شاخ کوچک. (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). شعبه.
(1) - Ramuscule.

شاخچه بستن.

[چَ / چِ بَ تَ] (مص مرکب) تهمت و افترا. (آنندراج). کنایه از تهمت بستن. (فرهنگ نظام) :
هزار شاخچه بر خویش بسته ام طالب
اگر بغیر در افتم ببین چها بندم.
طالب آملی (از آنندراج).

شاخچه بند.

[چَ / چِ بَ] (نف مرکب)تهمت بند. (فرهنگ نظام) :
تنها نه بمستی نگهش فتنه پسند است
از هر نگهی نرگس او شاخچه بند است.
میرالهی همدانی (از فرهنگ نظام و آنندراج).

شاخچه بندی.

[چَ / چِ بَ] (حامص مرکب) پیوند کردن درخت. (غیاث اللغات). || کنایه از تهمت و بهتان. (برهان). تهمت سازی. (غیاث) :
غنچه دهنان بیهده خندی نکنند
سنبل رقمان مشق نوندی نکنند
با غیر بسیر باغ و بستان نروند
با غیرتیان شاخچه بندی نکنند.
ظهوری (از انجمن آرا).
|| لعبت بازی. (غیاث).

شاخ حجام.

[خِ حَجْ جا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) شاخ حجامت. سمیرا. کبه. رجوع به شاخ و شاخ حجامت شود.
(1) - Ventouse.

شاخ حجامت.

[خِ حِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شاخ حجام. سمیرا. کبه. شاخ گوسفند است که سر باریک آن سوراخ است و بر آن تکهء پوستی است. حجام سر گشاد را بر عضو کسی که میخواهد حجامت کند می گذارد و هوای داخل شاخ را میمکد سپس آن تکهء پوست را بر سوراخ سر باریک میگذارد تا هوا داخل نشود و پس از چند دقیقه که پوست زیر شاخ ورم میکند شاخ را بر میدارد و بر جای ورم چند استره میزند و باز شاخ را می چسباند و چون پر از خون شود آن را برداشته خالی میکند و باز می چسباند تا بقدر لازم خون گرفته شود. (از فرهنگ نظام). و رجوع به شاخ شود.

شاخدار.

(نف مرکب، اِ مرکب) شاخور.(1)صاحب شاخ. باسرو. ذوقرن. هر حیوانی که دارای شاخ باشد. (ناظم الاطباء). حیوانات شاخ دار مانند گاو، بز، گوسفند، آهو، گوزن و امثال آن. || مطلق گاو و گوسفند و بز و میش :
خونریز شاخدار خوش آمد به روز عید
در موسمی که باشد گلریز شاخسار
از شاخسار باد نگونسار دشمنت
خونریز او فریضه چو خونریز شاخدار.
سوزنی.
-مرغ شاخدار؛ نام مرغی است که آن را مرغ مصری نیز گویند. سنگی سار.
|| کلهء پخته و کله پاچه درتداول عامه و عامیان چون گفتن کله خوردن را بشگون ندارند بجای آن به کلهء پخته شاخدار گویند. || هر تنهء درختی که دارای شاخه ها بود. (ناظم الاطباء). || نقرهء پاک و پاکیزه و بیغش. (برهان قاطع). نقرهء خالص و ویژه لیکن تنها مستعمل نیست بلکه نقرهء شاخدار و سیم شاخدار گویند. (آنندراج). نقرهء پاک بی بار. || کنایه از مردم دیوث. (برهان قاطع). دیوث. (غیاث). مردمان قلتبان. جاکش. بچشم خودبین. (برهان قاطع). خودبین. (غیاث).
- دروغهای شاخدار؛ دروغهای بسیار عجیب. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). دروغهای نمایان و آشکارا.
(1) - Cornu.

شاخدار.

(اِخ) دهی از دهستان دودانگه، بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین واقع در سی و سه هزارگزی جنوب باختر ضیاءآباد و سیزده هزارگزی راه عمومی. کوهستانی و سردسیر، جمعیت آن 600 تن و مذهب آن تشیع و زبان آنان ترکی است. آب آن از چشمه و قنات، محصول آن غلات و شغل اهالی آن زراعت است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1 ص 122).

شاخدان.

(اِخ) موضعی بین کشم و قلعهء ظفر (در ولایت بدخشان). در حاشیهء تاریخ شاهی بنقل از اکبرنامه آمده است : «رای جهان آرای بر آن قرار گرفت که بجهت مزید سرانجام مهام بدخشان و آسودگی سپاه و رعیت، قشلاق، درقلعهء ظفر واقع شود. به این عزیمت صائب متوجه آن حدود شدند چون بموضع شاخدان (که مابین کشم و قلعهء ظفر است) نزول اجلال شد مزاج صحت امتزاج آن حضرت از مرکز اعتدال فی الجمله منحرف شد». (تاریخ شاهی چ کلکته حاشیهء ص314).

شاخ درآوردن.

[دَ وَ دَ] (مص مرکب)در محاورهء امروز بمعنی بسیار تعجب کردن است. (فرهنگ نظام). عظیم حیرت کردن از شنیدن یا دیدن چیزی. || در تکلم بمعنی بسیار پشیمان شدن. (فرهنگ نظام). رجوع به شاخ برآوردن شود.

شاخ در شاخ.

[دَ] (ص مرکب) کنایه از دور و دراز و گوناگون. (برهان قاطع) (آنندراج). شاخ بشاخ :
بدین امیدهای شاخ درشاخ
کرمهای تو ما را کرد گستاخ.
نظامی (از آنندراج).
|| کنایه از گریه کردن بسیار. (برهان قاطع). و رجوع به شاخ بشاخ شود.

شاخ دمیدنی.

[خِ دَ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نفیر و کرنای و بوق. (ناظم الاطباء).

شاخردل.

[خَ دَ] (اِ) شاخل. حبی از حبوب مأکوله است که از آن نان میسازند. (فهرست مخزن الادویه). و رجوع بشاخل و شاخول شود. ظاهراً مصحف «شاخول» است.

شاخ ریحان.

[خِ رَ / رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شاخهء ریحان. طاقهء ریحان. (ناظم الاطباء). و رجوع به شاخ و شاخه شود.

شاخریزه.

[زَ / زِ] (اِ مرکب) خرده و ریزهء شاخه های درخت. (ناظم الاطباء).

شاخ زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) انشعاب. (تاج المصادر بیهقی). تفرع. (مصادر زوزنی). شاخه زدن. رُستن و دمیدن شاخ :
این جهان را بنظم شاخ زند
هر چه در باغ طبع من کارد.
مسعودسعد.
عشق تو اندر دلم شاخ کنون میزند
وز دل من صبر را بیخ کنون میکند.خاقانی.
|| نطح. (دهار). راندن و دفع کردن (حیوان) با شاخ خود. (ناظم الاطباء). کله زدن گوسفند و گاو و غیره. || کله زدن جنین در شکم مادر :بعد از آن تن فرزند [ در شکم مادر ] شاخ زدن گیرد و اندامها پدید آید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || نفیر زدن. || لطمه زدن و اذیت کردن. (فرهنگ نظام).
-امثال: راحتی شاخت می زند.

شاخ زر.

[خِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)پاره ای زر. شاخه های زر که در خزائن سلاطین نگهدارند. (آنندراج) :
ز برگهای خزان بر نهال شاخ زری است
چه کیمیا است که طالع بباغبان داده است.
سلیم (از آنندراج).

شاخ زرین.

[خِ زَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از قلم زردرنگ نویسندگی باشد. (برهان قاطع) (آنندراج).

شاخ زعفران.

[خِ زَ فَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) در عرف هند بر چیز غریب و نادر اطلاق کنند. (آنندراج). هر چیز غریب و نادر. (ناظم الاطباء) :
به پیش جلوهء او نیست سرخ رو نوروز
بملک هند بود شاخ زعفران هولی.
سراج المحققین (از آنندراج).
|| کسی که قدر شرافت خود را بسیار بداند. (ناظم الاطباء).

شاخسار.

(اِ مرکب) جای انبوهی درختان بسیار شاخ. (فرهنگ جهانگیری). جایی از درخت که شاخهای بسیار رسته باشد. (فرهنگ رشیدی). شاخ سر. (شعوری) :
بر سر هر شاخساری مرغکی
بر زبان هر یکی بسم اللهی.منوچهری.
شما با یار خود بر شاخسارید
نه چون من مستمند و دلفکارید.
(ویس و رامین).
راویان را در شمار شاعران مشمر که هست
جای عیسی آسمان و جای طوطی شاخسار.
سنائی (از انجمن آرا).
شاخ شکوفه دار امیدم شکسته شد
چون از شکوفه قبهء نوبست شاخسار.
خاقانی.
دست صبا بر فروخت مشعلهء نو بهار
مشعله داری گرفت کوکبهء شاخسار.خاقانی.
خامهء مانی است طبع، چهره گشای جهان
نایب عیسی است ماه، رنگرز شاخسار.
خاقانی.
بهشتی رسته در هر میوه داری
بشکل طوطیی هر شاخساری.
نظامی (ابیات الحاقی).
دل ارشمیدس در آمد بکار
چو مرغان پرنده برشاخسار.نظامی.
سایه و نور از علم شاخسار
رقص کنان بر طرف جویبار.نظامی.
درخت آنگه برون آرد بهاری
که بشکافد سر هر شاخساری.نظامی.
عشق در عالم نبودی گر نبودی روی زیبا
و رنه گل بودی نبودی بلبلی بر شاخساری.
سعدی (خواتیم).
|| شفشاهنج. شفشاهنگ. حدیده. آهنی که آن را پهن ساخته در او سوراخهای بزرگ و کوچک کرده باشند و سیمکشان سیم را از میان آن بکشند. (فرهنگ جهانگیری). افزاری است زرکشان و سیمکشان را و آن آهنی باشد پهن که سوراخهای بزرگ و کوچک در آن کنند و مفتول طلا و نقره را از آن کشند تا باریک و هموار برآید. (برهان قاطع). و آن را شفشاهنج و شفشاهنگ گویند و در اصل شفشاهنگ شوشه کش بوده چه فاء بدل واو است. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج).

شاخساره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) شاخسار. (فرهنگ نظام) (آنندراج) :
بقصد کینهء ایام سر چه جنبانی
ز شاخسارهء شمشاد اره را چه غم است.
سلیم (از فرهنگ نظام).

شاخسانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) شاخشانه. (ناظم الاطباء). رجوع به شاخشانه شود.

شاخست.

[خَ] (اِ) یخنی. || خوراک. || ذخیره و توشه. (ناظم الاطباء). و رجوع به شاخشت شود.

شاخ سست.

[خِ سُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مراد از آن دنیاست. (آنندراج).

شاخ سمن.

[خِ سَ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از قد و بالای مطلوب است. (برهان قاطع). کنایه از قد محبوب. (انجمن آرا). از اسمای معشوق است که کنایه از قد محبوب باشد. (آنندراج).

شاخ سوا.

[سِ] (اِخ) کوه سرکوتل واقع در خط سرحدی مغرب ایران بین لادین و کوه مرغاب. (جغرافیای سیاسی ایران کیهان ص 41). و رجوع به جغرافیای مفصل غرب ایران ص 136 شود.

شاخ سوخته.

[خِ تَ / تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قرن محرق. در داروهای چشم بکار است. (یادداشت مؤلف).

شاخسینی.

[سَ] (ص نسبی، اِ مرکب)(ظاهراً از شاه حسینی). سینه زنان که با قمه سرهای خود را به عاشورا می شکافتند و خون روان میکردند. (یادداشت مؤلف).

شاخ شاخ.

(ص مرکب) پاره پاره. (فرهنگ جهانگیری) (غیاث اللغات) (آنندراج) (شعوری). به درازا همه جا دریده. جداجدا به درازا. ریش ریش. چاک چاک. لخت لخت. تارتار. قطعه قطعه. پارچه پارچه. تکه تکه. و رجوع به شاخ شود :
چو شانه شد جگرم شاخ شاخ ز آن حسرت
که موی دیدم شاخی سپید در شانه.
مسعودسعد.
بر سینه شاخ شاخ کنم جامه شانه وار
کز هیچ سینه بوی رضائی نیافتم.خاقانی.
ای شده بر دست توحلهء دل شاخ شاخ
هم تو مطرّا کنان پوشش ارکان او.خاقانی.
بیندیش از آن دشتهای فراخ
کز آواز گردد گلو شاخ شاخ.نظامی.
خرقهء شیخانه شده شاخ شاخ
تنگدلی مانده و عذری فراخ.
نظامی (مخزن الاسرار ص140).
بخشمی کامده بر سنگلاخش
شکوفه وار کرده شاخ شاخش.نظامی.
بر آتش نهاده لویدی فراخ
نمکسود فربه در او شاخ شاخ.نظامی.
این زمین و آسمان بس فراخ
کرد از تنگی دلم را شاخ شاخ.
مولوی (از فرهنگ جهانگیری).
وقت تنگ و میرود آب فراخ
پیش از آن کز هجر گردی شاخ شاخ.
مولوی.
|| چیز از هر جا شکسته و پر از شکاف و درز. (ناظم الاطباء). || منشعب. متشعب. متفرق. رجوع به شاخ شاخ شدن شود. || گوناگون و رنگارنگ. (آنندراج).

شاخشاخ.

(اِ مرکب) نغمه های بلبل. (ناظم الاطباء). آوای عندلیب. (شعوری).

شاخ شاخ شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)انشعاب. تشعب. منقسم بشاخه های مختلف، قسمت قسمت، منشعب شدن. تشعب. (از نوادر لغات و تعبیرات معارف بهاءولد چ فروزانفر) : «ما همه نماز سپس تو می گزاردیمی مردمان میخواهندی تا شاخ شاخ شوندی.» (معارف بهاءولد چ فروزانفر ص 279).

شاخ شاخ کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)تشعیب.

شاخ شاخی.

(ص نسبی مرکب) منشعب.

شاخ شانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) تهدید و تخویف. (برهان قاطع). || بمعنی خودنمائی نیز مستعمل شود. (آنندراج). || کُنگر. دند. قسمی از گدایان باشد که شاخ گوسفند بر دستی و شانهء گوسفند بردستی دیگر بگیرند و بر در خانه و پیش دکان مردمان ایستاده آن شاخ را بر شانه به عنوانی بکشند که از آن آواز غرغری ظاهر گردد تا مردمان آن صدا را شنیده به آنها چیزی بدهند و اگر اهمال در دادن واقع شود کاردی کشیده اعضای خود را مجروح سازند و اکثر و اغلب آن است که کارد به دست پسران خود بدهند که این کار بکنید تا صاحب خانه و خداوند دکان از این عمل شنیع وحشت و نفرت نموده به آنها چیزی بدهند... اکنون اگر کسی از کسی خواهد، میسر نگردد و گوید که چون حاجت من بر نمی آری من خود را خواهم کشت بطریق تمثیل گویند که شاخ شانه می کشد. (فرهنگ جهانگیری). و رجوع به کنگر و دند و لغت محلی شوشتر (نسخهء خطی) شود :
رندان ز شاخشانهء مردم چه درهم اند
کرد آنچه محتسب به ظهوری عسس نکرد.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).
|| علاوه بر معنیی که در لغت نامه ها بدو می دهند گویا قسمی ساز نیز بوده و یا شاخ شانه گذشته از عملی که گدایان با وی می کرده اند در موسیقی نیز به کار میرفته است. (یادداشت مؤلف) :
طنبور و کتاب و نرد و شطرنج
چنگ و دف و نای و شاخشانه.انوری.
آتش از حلقشان زبانه زنان
بیت گویان و شاخشانه زنان.
نظامی (هفت پیکر ص243).
|| در سراج اللغات نوشته که در هندوستان بمعنی آوردن وجوه و شقوق در امری مستعمل است. (غیاث).

شاخشانه رفتن.

[نَ / نِ رَ تَ] (مص مرکب) تهدید کردن. ترسانیدن. خودنمائی کردن :
گهی رفتن به تکلیف بهانه
بشمشاد از رعونت شاخشانه.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
آهم رود از سر بهانه
بر گاو سپهرشاخشانه.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
هلاک طرهء مشکین آن سیه چشمم
که شاخشانه رود آهوان صحرا را.
میرزا عبدالغنی قبول (از آنندراج).

شاخشت.

[خِ] (اِ) توشه. زاد سفر. (شعوری). و رجوع به شاخست شود :
چه کردی بهر عقبی کار حاصل
که بی شاخشت رهرو نیست عاقل.
میرنظمی (از شعوری).

شاخ شکستن.

[شِ کَ تَ] (مص مرکب)کنایه از ادب کردن و از خودسری و غرور بازآوردن. (آنندراج) (فرهنگ نظام) :
مغرور بحسن خویشتن بود
زلف تو شکست شاخ سنبل.
سلیم (از آنندراج و فرهنگ نظام).

شاخ شکسته.

[شِ کَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) مطیع و منقاد. (ناظم الاطباء).

شاخص.

[خِ] (ع ص، اِ) بلند برآمده از هر چیزی. مرتفع. (اقرب الموارد). || تیر که از بالای نشان درگذرد. سهم شاخص. (منتهی الارب). تیر که ازروی نشانه بشود. (مهذب الاسماء). تیر که از آماج گذشته باشد. || چشمی که وا گشوده نهاده باشد. (مقدمهء لغت میر سید شریف جرجانی ص 3). چشم مانده که مژگان نزند. (ناظم الاطباء). یقال شخص بصره فهو شاخص اذا فتح عینیه و جعل لایطرف. (تاج العروس). مردم چشم بازمانده و حیران. (آنندراج) (غیاث) :
ای دیدهء عقل در تو شاخص
و اوهام ز رتبت تو حیران.خاقانی.
|| بمعنی تنوی یعنی آنکه چشمش بطرف بالا ثابت ماند. (ناظم الاطباء). آن بیمار که به شخوص مبتلا باشد. || بمعنی مهتر و رئیس و کسی که در میان جماعتی مسموع القول و ممتاز بود. (ناظم الاطباء). شخیص(1). || نمودار. نماینده. مأخذ و پایه. (فرهنگ فارسی معین)(2): شاخص هزینهء زندگی. || مرولة. ساعت آفتابی(3). صفحه ای دارای تقسیمات مربوط به ساعات مختلف شبانه روز که سایهء میله ای متوالیاً روی آنها می افتد. شاخص در مصر قدیم و در نزد قوم کلده و عبریان شناخته بود. میله و صفحه ای که بر جایی استوار کنند معلوم کردن اوقات و بالخاصه اوقات نماز را. رجوع به ساعت آفتابی شود. || بیرق مساحی. نصیبه. هج. هچ. میلهء فلزی یا چوب مدرجی که در نقشه برداری بکارمیبرند و برای گرفتن جهت، تراز را بسمت آن متوجه میسازند. علامت ثابتی که جهت یاب مساحی را برای گرفتن جهت بسمت آن متوجه میسازند(4). || دستگاهی که در رودها نصب کنند برای تعیین مقدار آب در طی سال و فصول مختلف. || فرسنگسار؛ راهنمای جاده.(5)
(1) - Marquant.
(2) - Standard.
(3) - Cadran solaire.
(4) - Jalon, Jalon - mire.
(5) - Guidepost.

شاخ صنوبر.

[خِ صَ / صِ نَ / نُو بَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از معشوق. (از آنندراج) :
من آن شاخ صنوبر را ز باغ سینه برکندم
که هر گل کز غمش بشکفت محنت بار می آورد.
حافظ.

شاخصة.

[خِ صَ] (ع ص) تأنیث شاخص. چشم واگشوده نهاده. (مقدمهء لغت میر سید شریف جرجانی). حیران و چشم بازمانده. خیره مانده. قال الله تعالی : واقترب الوعد الحق فاذا هی شاخصة ابصار الذین کفروا یا ویلنا قد کنا فی غفلة من هذا بل کنا ظالمین. (قرآن 21/97).

شاخ غزال.

[خِ غَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از کمان تیراندازی. (برهان قاطع). || کنایه از هلال. (آنندراج) :
در حدود باختر آهوی دشت خاوران
چون فرو شد، در هوا شاخ غزال آمد پدید.
خواجه جمال الدین سلمان (از آنندراج).

شاخک.

[خَ] (اِمصغر) شاخ خرد. شاخچه. شعبه.(1) || اکلیل الملک را گویند. (شعوری) (آنندراج). دارویی که ناخنک و بتازی اکلیل الملک گویند. (ناظم الاطباء).
(1) - Ramuscule.

شاخ کج.

[کَ] (ص مرکب) شاخداری که شاخش کج باشد :
این قوچ شاخ کج که زند شاخ، از آن من
غوغای جنگ قوچ و تماشا، از آن تو.
وحشی.

شاخ کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) حجامت کردن. (ناظم الاطباء). || بصورت تاری درآوردن : نمک طبرزد بشکافند و شاخ کنند و بمجرای قضیب در نهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || شاخه برآوردن. شاخه زدن :
درخت دانش من شاخ کرد و میوه نمود
شکوفه داد کنون اندر آمده ست ببار.
ناصرخسرو.

شاخ گذاشتن.

[گُ تَ] (مص مرکب) در زبان تکلم آزار دادن. (فرهنگ نظام). || در زبان محاوره با پرگویی مزاحم کسی شدن و مصدع گشتن. (فرهنگ نظام).
-شاخ گذاشتن در جیب کسی، زیر بغل -کسی؛ در زبان محاوره کنایه از تعریف کسی را کردن برای فریب دادن او. (فرهنگ نظام).

شاخ گرای.

[گَ] (نف مرکب) شاخ جنبان. شاخ پیچان. گرایندهء شاخ :
همه خرطوم دار و شاخ گرای
گاو و پیلی نموده در یکجای.نظامی.

شاخ گستر.

[گُ تَ] (نف مرکب) گسترانندهء شاخ(1). (فهرست ولف) :
کنون خواه تاجش ده و خواه تخت
شد آن شاخ گستر نیازی درخت.فردوسی.
.(آلمانی)
(1) - Zweige ausbreitend.

شاخ گل.

[خِ گُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از معشوق. (غیاث اللغات) :
ز شوخی های ناز آن شاخ گل در خانه میماند
به دلها خارخار جلوهء مستانه میماند.
میرزارضی دانش (از آنندراج).
به باغ میرود آن شاخ گل سلیم دگر
بهار در چمن امروز میهمان گل است.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
- شاخ گل بر سر زدن؛ آراستن موی سر با شاخ گل. کنایه از سرافراز ساختن :
از غبارم شاخ گل بر سر ملائک میزنند
تا بتان از نقش پا گل بر مزارم ریختند.
ملامحمد علی واحد (از آنندراج).

شاخ گوزن.

[خِ گَ وَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از ماه نو. هلال. (برهان قاطع) (آنندراج) :
کرده در آن خرم قضا، جهد گوزنان چند جا
شاخ گوزن اندر هوا اینک نگونسار آمده.
افضل الدین خاقانی (از آنندراج).

شاخ گیر کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)شاخ بهم گیر کردن؛ کنایه از شاخ بشاخ شدن. رجوع به شاخ بشاخ شدن شود.

شاخ گیسو.

[خِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از پاره ای موی است که یکجا در سر جمع شده باشد. (برهان قاطع). کنایه از پاره ای موی یکسو شده باشد و آن را به هندی لت گویند. (انجمن آرای ناصری). جعد و حلقه های زلف و کاکل. (ناظم الاطباء) :
ز هر سو شاخ گیسو شانه میکرد
بنفشه بر سر گل دانه میکرد.
نظامی (از انجمن آرای ناصری).
چو آید برقص آن بت خوش ادا
شود زیورش ارغنون از صدا.
گل عیش از گلبن روی او
بر ذوق از شاخ گیسوی او.
ملاطغرا (از آنندراج).

شاخل.

[خُ / خَ / خِ] (اِ) غله ای است که آن را به هندی ارهر گویند. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ شعوری). نام نوعی از غله است و نان از آن پزند. (برهان قاطع) (غیاث اللغات) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). اسم حبی از حبوب مأکوله است. (فهرست مخزن الادویه) :
میخوری تو گرچه الوان نعمت اندر خوان کس
نان شاخل بهتر آید گر خوری بر خوان خویش.
خاقانی (از فرهنگ جهانگیری).
و رجوع به شاخول شود.

شاخ مرجان.

[خِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تکه یا شاخه ای از مرجان. رجوع به مرجان شود.

شاخن.

[خِ] (اِخ) مرکز دهستان شاخنات، بخش درمیان، شهرستان بیرجند واقع در 87هزارگزی باختر در میان و 30 هزارگزی خاور شاهراه مشهد به زاهدان. کوهستانی و آب و هوای آن معتدل، جمعیت آن: 1055 تن. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و لبنیات است. شغل سکنهء آن زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج9). نام خره ای در قاینات و قراء ذیل بدانجاست: فورخواست، آسیابان، دره عباس، رجنوک درخش، مزرعهء ملا، برندود، سرخنگ، خو، مناوند، منند، تخته بان، کوشکک سرچاه، کبودان، واشان، مزرعهء شاخن، در نزهة القلوب آمده است: ولایتی است (از قهستان)، چند پاره دیه مختصر و بلوک فشارود و همچنین موضعی چند است و به آب و هوای و محصول مانند دیگر ولایات آن. (نزهة القلوب مقالهء سوم ص 144). در کتاب سرزمینهای خلافت شرقی تألیف لسترنج آمده است: در این ناحیه (بیرجند و قاینات)، دهکده های خوب وجود داشته که حمدالله مستوفی به یکی از آنها موسوم به «شاخن» اشاره نموده گوید در کنار فشارود است. این دهستان هنوز باقی و در سه روز راه جنوب خاوری قاین قرار دارد.(1)(ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی ص 387). و رجوع به شاخن شود.
(1) - یاقوت، ج 1 783، مستوفی 184، سایکس در Persia 305، 306. سایکس که این نام را «شاهکن» نوشته از قلعهء کهنه ای نزدیک آن نام برده که دور نیست از قلاع اسماعیلیه باشد که سابقاً از آنها یاد کردیم. (ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی حاشیهء ص387).

شاخن.

[خِ] (اِخ) (مزرعهء...) قریه ای از خرهء شاخن در قاینات.

شاخنات.

[خِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش درمیان از شهرستان بیرجند واقع در خاور بیرجند، از نود آبادی تشکیل شده که مجموع نفوس آنها در حدود 27550 تن است. قراء مهم آن عبارتند از مهمویی دارای 1467 تن جمعیت و کازار دارای 1739 تن جمعیت. ساکنان آن از طوایف دلاکه، دادعلی، حاجی حق داد و احمدی میباشند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاخناک.

(ص مرکب) متدوّح. شاخ آور. پرشاخ.

شاخ نبات.

[خِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)آنچه بصورت شاخ در کوزه های نبات بر رشته ها بسته شود. (غیاث اللغات). شاخه هایی از نبات متبلور که درون کاسه نبات بندد. ظاهراً شاخ قند نیز همین باشد. (آنندراج). شاخ شکر. رجوع به شاخ شود :
بلبل از عشق ز گل بوسه طمع کرد چه گفت
بشکن شاخ نبات و دل ما را مشکن.
مولوی (از آنندراج).
حافظ چه طرفه شاخ نباتیست کلک تو
کش میوه دلپذیرتر از شهد و شکر است.
حافظ.
این همه شهد و شکر کز سخنم می ریزد
اجر صبریست کز آن شاخ نباتم دادند.
حافظ.

شاخ نبات.

[خِ نَ] (اِخ) نام افسانه ای معشوقهء خواجهء شیراز. (آنندراج).

شاخ نرگس.

[خِ نَ گِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از محبوب نرگس چشم :
هر کجا آن شاخ نرگس بشکفد
گلرخانش دیده نر گسدان کنند.حافظ.

شاخ نفیر.

[خِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)شاخ بلندی است که درویشان دارند و با آن بوق میزنند. (فرهنگ نظام). و رجوع به شاخ و نفیر شود.

شاخنگور.

[خَ] (اِ مرکب) پیچک درخت مو. (ناظم الاطباء). || قسمی دارو. (ناظم الاطباء) (فرهنگ شعوری). و به عربی عسالیج خوانند. (شعوری). رجوع به شاخ انگور شود.

شاخ و بال.

[خُ] (اِ مرکب، از اتباع)شاخه های درخت : از خار و خاشاک و شاخ و بال بیشه که در آن حوالی بود دسته هاء فراوان بتعاون دستها فراهم آوردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص204 خطی و ص 250 چ سنگی). || کنایه از فروع و حواشی مطلب.
- شاخ و بال قصه را زدن؛ فروع و حواشی آن را حذف کردن.

شاخ و برگ.

[خُ بَ] (اِ مرکب) جزئیات و فروعات. (فرهنگ نظام). کنایه از طول و عرض در حرف و حکایت. (آنندراج). و آرایش های فضول و غیر ضرور.
-شاخ و برگ دادن بحکایتی و قصه ای و -واقعه ای؛ با اغراق و مبالغه آن را بیان کردن. بیش یا بهتر یا بدتر از آنچه هست نمودن آن.(1)رجوع به شاخ و برگ ساختن شود.
- شاخ و برگ ساختن؛ شاخ و برگ دادن :
بود مجنون ریشه ای از نخل صحرای جنون
عاقلان بر قصهء او شاخ و برگی ساختند.
میرمعصوم کاشی (از آنندراج).
(1) - To develop, to extend.

شاخور.

(اِ) شاخوره. تنور و کوره. (ناظم الاطباء). توشترخشت(1). ج، شواخیر. (مهذب الاسماء). داش خشت. رجوع به شاخوره شود.
(1) - ظاهراً (توش) و (توشت) بمعنی تبش و تابش. (تر) پسوندی است که در نیشتر هم دیده میشود.

شاخور.

(اِخ) دیهی از دیه های جزیرهء بحرین واقع در دوفرسخی میانهء جنوب و مغرب منامه. (فارس نامهء ناصری، ذیل بحرین).

شاخ ور.

[وَ] (ص مرکب) باسرو. شاخدار. || پرشاخه(1).
(1) - Rameux.

شاخوره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب)(1) (از شاه کوره). شاخور. تنور. کوره. (ناظم الاطباء). داش خشت. کورهء آجر و سفال پزی. (شعوری).
(کازیمیرسکی)
(1) - Four a tuiles.

شاخوره.

[رَ / رِ] (اِخ) دیهی از دهستان نهر یوسف واقع در بخش مرکزی شهرستان خرمشهر، در 8 هزارگزی شمال باختری خرمشهر و یکهزارگزی جنوب راه اتومبیل رو خرمشهر به مرز عراق. دشت و گرمسیر و مرطوب و مالاریاخیز است. جمعیت آن 400تن. آب آن از شط العرب، محصول آن خرما، شغل مردم آن پرورش نخل و حصیربافی است. راه آن در تابستان قابل عبور برای اتومبیل میباشد. هنگام بارندگی با قایق از روی شط العرب به خرمشهر رفت و آمد میشود، ساکنان آن از طایفهء فرهانی اند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاخ و شانه.

[خُ نَ / نِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) ظاهراً قسمی از آلات موسیقی بوده است :
اسباب معاشرت مهیا
از لوح و کمانه و چغانه
طنبور و کتاب و نرد و شطرنج
چنگ و دف و نای و شاخ و شانه.انوری.
و رجوع به شاخشانه شود.

شاخ و شانه کش.

[خُ نَ / نِ کَ / کِ] (نف مرکب) کسی که شاخ و شانه کشد. شاخشانه کش. تهدید کننده. رجوع به شاخ و شانه کشیدن شود.

شاخ و شانه کشی.

[خُ نَ / نِ کَ / کِ](حامص مرکب) تهدید و تخویف. رجوع به شاخشانه و شاخ و شانه کشیدن شود.

شاخ و شانه کشیدن.

[خُ نَ / نِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) شاخشانه کشیدن. تهدید و تخویف. خط و نشان کشیدن.

شاخول.

(اِ) شاخل. (شعوری) (ناظم الاطباء). بمعنی شاخل است که نوعی از غله باشد. (برهان قاطع).

شاخة.

[خَ] (ع ص) (از: «ش ی خ») معتدل از هر چیزی. (منتهی الارب). الشاخة من الرجال؛ المعتدل القد. (اقرب الموارد).

شاخه.

[خَ / خِ] (اِ) شاخ درخت. (ناظم الاطباء). فرع. غصن. شاخ. فنن. شغه. شغ. || شعبه. (ناظم الاطباء): شاخهء رود. شاخهء چهل چراغ یک شعبه از چهل چراغ. || فروع و جزئیات : ولیکن دانشومندان اندر شاخه های فقه روز از سپیده دمیدن دارند. (مقدمهء التفهیم چ جلال همائی ص قسط و همین کتاب ص 69). || قرن و شاخ حیوان. جام شرابخواری که بشکل شاخ بود. || شراب آمیختهء با گلاب. (ناظم الاطباء). || شاخ که مشک زباد را در آن نهاده میفروخته اند :
آبی چو یکی کیسگکی از خز زرد است
در کیسه یکی بیضهء کافور کلان است.
واندر دلهء بیضهء کافور رباحی
ده نافه و ده شاخگک مشک نهان است.
منوچهری.
|| صلیب. غل. (ناظم الاطباء).
- شاخهء ریحان؛ طاقهء ریحان. (ناظم الاطباء).
- دوشاخه؛ سه شاخه و قس علی هذا بمعنی دو شعبه مانند چوب دوشاخه. (فرهنگ نظام).
- || دوشاخه؛ جزوی از دو چرخهء پایی که حرکت فرمان را به چرخ جلو منتقل میسازد(1). رجوع به دو شاخه شود.
- سرشاخه؛ شاخهء رأس درخت. قلهء درخت. رجوع به شاخ شود.
(1) - Fourche.

شاخه.

[خَ / خِ] (اِخ) نام محلی کنار راه مشهد به باجگیران میان قشلاق و آسیاب خسروخان واقع در 207130 گزی مشهد.

شاخه آل ابوشهباز.

[خِ لِ اَ شَ] (اِخ)دهی از دهستان ام الفخر، بخش شادگان، شهرستان خرمشهر، واقع در 8 هزارگزی شمال خاوری شادگان. راه اتومبیل رو ایستگاه گرگر به شادگان از آن میگذرد. دشت و گرمسیر و مالاریاخیز است. جمعیت آن 500 تن، آب آن از رودخانهء جراحی، محصولات آن خرما و لبنیات و غلات و برنج و شغل سکنهء آن زراعت و گله داری و صنایع دستی، عبا و حصیر بافی است. راه آن در تابستان قابل عبور برای اتومبیل است. مردم آن از طایفهء آل ابوغبیش اند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاخة الحیاک.

[خَ تُلْ حِ] (اِخ) دهی است از دهستان رویس در بخش مرکزی شهرستان خرمشهر و در دو هزارگزی جنوب خاوری خرمشهر و دو هزارگزی خاور راه اتومبیل رو خرمشهر به آبادان. دشت و گرمسیر و مرطوب است. سکنهء آن 500تن شیعه اند که زبانشان عربی و فارسی است. آب آن از رود کارون تأمین میشود. محصولات آن غلات، خرما و سبزیجات و شغل اهالی آن زراعت است. راه اتومبیل رو دارد که در تابستان قابل عبور است. قریهء میرزاوند جزء این آبادی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاخه دار.

[خَ / خِ] (نف مرکب) شاخ ور. با شاخه(1).
(کازیمیرسکی)
(1) - Four a tuiles.

شاخه زاد.

[خَ / خِ] (ن مف مرکب)(جنگل...) جنگلی که با نشاندن شاخه ها کرده باشند. مقابل دانه زاد.

شاخه زدن.

[خَ / خِ زَ دَ] (مص مرکب)روییدن شاخه از تنهء درخت. || پیراستن. بریدن و قطع کردن شاخه.

شاخه شاخه شدن.

[خَ / خِ خَ / خِ شُ دَ] (مص مرکب) تشعب. انشعاب.

شاخه شاخه کردن.

[خَ / خِ خَ / خِ کَ دَ](مص مرکب) به شاخه ها منقسم کردن.

شاخ هفت بیخ.

[خِ هَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از هفت فلک. (هفت پیکر نظامی گنجوی حاشیهء ص45) :
از سر این شاخ هفت بیخ بزن
وز سم این نعل چارمیخ بکن.
نظامی (هفت پیکر).
مرحوم وحید دستگردی در معنی این بیت آورده است: «بهیمی سم آز و شهوات را از پای خود بکن و از سفالین خم فلک الافلاک تا سر بدر کنی شاخ هفت بیخ هفت فلک را از سر خود دور ساز و نعل زمین که بچارمیخ چهار عنصر بر سم تو کوبیده شده بدور افکن و از عالم جسمانی درگذر.»

شاخی.

(ص نسبی، اِ) منسوب به شاخ. (ناظم الاطباء). از جنس شاخ: دگمهء شاخی؛ که از شاخ یا مانند آن تراشیده است. || شنه. شانهء خرمن افشانی. چوبی باشد سه شاخه و دسته ای هم دارد که دهقانان با آن غلهء کوفته شده را بر باد دهند تا دانه از کاه جدا شود. (برهان قاطع).

شاخین.

(ص نسبی) از شاخ + ین علامت نسبت؛ شاخدار. دارای شاخ. || پرشاخ :
یل پهلوان دید دیوی نژند
سیاهی چو شاخین درختی بلند.
اسدی (گرشاسب نامه چ حبیب یغمائی ص111 بیت 16).

شاد.

(ص) خوشوقت. خوشحال. بیغم. بافرح. (برهان قاطع). خوش و خرم. (آنندراج). رام. (لغت محلی شوشتر، نسخهء خطی ذیل رام). در پهلوی «شاد» و در اوستا «شاتَ» بوده و در سنسکریت «شاتَ» بمعنی خوشحال شدن هم هست. (فرهنگ نظام). مسرور. شادان. شادمان. خوشرو و تازه روی. مبتهج. بهج. بهیج. ارن. ارون. جذل. جذلان. مقابل دژم. با بودن، شدن، کردن، آمدن، زیستن و نظائر آنها صرف می شود. و به فهرست ولف(1) رجوع شود :
نشستند هر سه به آرام و شاد
چنان مرزبانان فرخ نژاد.فردوسی.
یکی هفته بودند از آنگونه شاد
به هشتم در گنج ها برگشاد.فردوسی.
و چنانکه ولف در فهرست آورده است، فردوسی کلمهء شاد را بصورت قید فعل با صفات بسیط و مرکب دیگری از قبیل: پیروزبخت، خرم، خندان، روشن روان و پیروز، عطف بر یکدیگر بدینسان آورده است :
به بلخ آمدم شاد و پیروزبخت
بفر جهاندار با تاج و تخت.فردوسی.
شنیدم همان باد بر تاج و تخت
مبادا مگر شاد و پیروز بخت.فردوسی.
همیشه بزی شاد و پیروز بخت
بتو شادمان کشور و تاج و تخت.فردوسی.
بدان مستی اندر دهد سر بباد
ترا روز جز شاد و خرم مباد.فردوسی.
بدین جایگه شاد و خرم بدی
جز ایدر دگر جای باغم بدی.فردوسی.
نشست از بر تخت نوشین روان
بدل شاد و خرم بدولت جوان.فردوسی.
رسیدند پیروز درنیمروز
همه شاد و خندان و گیتی فروز.فردوسی.
زمین را ببوسید پس پهلوان
که جاوید زی شاد و روشن روان.فردوسی.
به پیروز بخت جهان پهلوان
بیایم برت شاد و روشن روان.فردوسی.
نه موبد بود شاد و نه پهلوان
نه او در جهان شاد و روشن روان.فردوسی.
که شاه جهان جاودان زنده باد
که ما بازگشتیم پیروز و شاد.فردوسی.
بدان تا تو پیروز باشی و شاد
سرت سبز بادا دلت پر زداد.فردوسی
چنین گفت کامروز با مهر و داد
همه بازگردید پیروز و شاد.فردوسی.
به کابل رسیدند خندان و شاد
سخنهای دیرینه کردند یاد.فردوسی.
تو بر تخت زر با سیاوخش راد
به ایران بباشید خندان و شاد.فردوسی.
ببر آورد بخت پوده درخت
من بدین شادم و تو شادی سخت.عنصری.
این جهان خوابست خواب ای پورباب.
شاد چون باشی بدین آشفته خواب.
ناصرخسرو.
بنشین بخوشی شاد که اقبال توداری
تو شاد باقبال و همه خلق بتوشادامیرمعزی.
ای شاد ز تو خلق و تو از دولت خودشاد
دنیا بتو آراسته و دین بتو آباد.امیرمعزی.
آبم اینجا برفت شادم از آنک
کارم اینجا بآب دیدستند.خاقانی.
دل بتان را دادم و شادم بدانک
سگ بشاخ گلستان در بسته ام.خاقانی.
گفت شادم کز درخت و چشمه سار
دیده را جای تماشا دیده ام.خاقانی.
- دلشاد.؛ رجوع به همین مدخل شود :
دعا کرد زاهد که دلشاد باش.نظامی.
روزی گفتی شبی کنم دلشادت.
سعدی (رباعیات).
- روحت شاد، روحش شاد؛ دعایی است مرده را.
- شادا؛ از شاد + الف کثرت بصورت صوت آمده است :
حبذا آن شرط و شادا آن جزا
آن جزای دلنواز جانفزا.مولوی.
- شاداب؛ شادخوار. شادان. شادباش. شاباش (در تداول عامه)، شادمان. رجوع به همین کلمات شود.
- شاد مرد؛ مرد با نشاط و شادمان :
درخت گل و آبهای روان
نشستنگه شاد مرد جوان.فردوسی.
- شادباد؛ دعایی است مرده را: روحش شاد باد.
- شادباد گفتن؛ سرّ: سَرّه؛ شادباد گفت او را. (منتهی الارب).
- ناشاد.؛ رجوع به همین مدخل شود.
|| بسیار و پر. مانند شاداب که بسیار آب و پر آب را گویند. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به شاداب شود.
|| (ق) ساده، بسادگی. به آسانی :
درختان که کشته نداریم یاد
بدندان بدو نیمه کردند شاد.فردوسی.
|| (اِ) شراب را نامند و شراب خواره را شادخوار خوانند. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به شادخوار شود. || شاد بصورت پسوند در آخر اسماء اعلام در قدیم بکار میرفته است: اسکفشاد (رک: شدالازار ص 38)، محمشاد = ممشاد (= محمدشاد). (تاریخ بیهقی چ سعید نفیسی ص39 ح3). و احمشاد (= احمد شاد). (حاشیه برهان قاطع چ معین). || شعاع. (ناظم الاطباء).
(کازیمیرسکی)
(1) - Four a tuiles.

شاد.

(اِخ) ابن شین محدث، از قتیبه روایت حدیث کرده و علی بن موسی البریعی از او روایت دارد. (تاج العروس) (منتهی الارب ذیل ش ی ن).

شاد.

[شادد] (ع ص، اِ) در نزد مصریان قدیم بمعنی رئیس بوده گویند: شاد الدیوان. (اقرب الموارد). حاکم و مدیر و فرمانده. (ناظم الاطباء).

شادآباد.

(اِخ) نام دهی از آذربایجان : «و بدیه شادآباد پیر شیروان واکابر بسیار است.» (نزهة القلوب مقالهء سوم ص 78).

شادآباد.

(اِخ) (علیا) دهی از دهستان مهرانرود بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع در پنجهزار گزی جنوب شهرستان تبریز و چهار هزارگزی راه تبریز به میانه. محلی جلگه و آب و هوای سردسیری و ییلاقی است. سکنهء آن سیصد و هشتاد و شش تن و آب آن از چشمه است. محصول آن غلات و حبوبات و شغل مردم آن زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شادآباد.

(اِخ) ده کوچکی است از بخش شمیران، شهرستان تهران واقع در 11000 گزی خاور تجریش متصل براه شوسهء قلهک - لشکرک. سکنهء آن 12 تن است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

شادآباد مشایخ.

[دِ مَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان مهرانرود، بخش بستان آباد شهرستان تبریز، واقع در دو هزارگزی جنوب شهرستان تبریز و دو هزارگزی راه تبریز به میانه. محلی جلگه و آب و هوای آن سردسیری و ییلاقی است. جمعیت آن 1228 تن است. آب آن از چشمه و قنات، محصول آن غلات و حبوبات و شغل مردم آن زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شادآرام.

(اِ مرکب) نام عقل سپهر آفتاب است. (انجمن آرا) (آنندراج). از لغات دساتیری است. رجوع به فرهنگ دساتیر شود.

شادآمدن.

[مَ دَ] (مص مرکب) خوش آمدن.(1) (فهرست ولف) :
دو بیجاده بگشاد و آواز داد
که شاد آمدی ای جوانمرد راد.فردوسی.
ورا گفت کای گیو شاد آمدی
خرد را چو شایسته داد آمدی.فردوسی.
(آلمانی)
(1) - Willkommen.

شاداب.

(ص مرکب) سیراب. پرآب. (فرهنگ جهانگیری) (فهرست ولف). آبدار.(1)شادآب :
که دیدم ده و دو درخت سهی
که رسته ست شاداب با فرهی.فردوسی.
بشد شاد سهراب از گفت مرد
بخندید و رخساره شاداب کرد.فردوسی.
تو گفتی همه دشت سر خاب بود
بسان یکی سرو شاداب بود.
فردوسی (از لغت فرس).
کنون ما نداریم پایاب او
نپیچیم با بخت شاداب او.فردوسی.
عید شاداب درختی است تا سال دگر
از گل میوهء او بوی همی یابی بر.
حکیم ازرقی (از جهانگیری).
سرو شادابی و گمان بردی
که ترا هیچ غم نپیراید.خاقانی.
ز نرگس تهی یافتم خواب را
ندیدم جوان سرو شاداب را.نظامی.
ز بس بودیش نقش کلک شاداب
شدی مستسقی از نظاره شاداب.
زلالی (از فرهنگ جهانگیری).
|| تازه. (لغت فرس). تر و تازه. (برهان قاطع) (فهرست ولف)(2). شکفته. (فهرست ولف)(3). طری. طریه. ریان. شاد. شادمان. (ناظم الاطباء) :
چو خندان شد و چهره شاداب کرد
و را نام تهمینه سهراب کرد.فردوسی.
دائم گل این بستان شاداب نمیماند
دریاب ضعیفان را در وقت توانایی.حافظ.
و با آن مصادر شاداب شدن، شاداب کردن و نظایر آنها ساخته شده و بکار رفته است.
(آلمانی)
(1) - Gut gewassert. (آلمانی)
(2) - Bluhend. (آلمانی)
(3) - Bluhend.

شاداب جعفرآباد.

[جَ فَ] (اِخ) دیهی است از دهستان ریوند، بخش حومهء شهرستان نیشابور، واقع در 6 هزارگزی جنوب باختری نیشابور. جلگه ای و معتدل است. 297 تن جمعیت دارد. آب آن از قنات، و شغل اهالی آن زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاداب دل.

[دِ] (ص مرکب) شادمان و خوشدل. (فهرست ولف)(1) :
بتنگی نداد ایچ سهراب دل
فرود آمد از باره شاداب دل.فردوسی.
براهب چنین گفت پس شهریار
که شاداب دل باش و به روزگار.فردوسی.
(آلمانی)
(1) - Freudig.

شاداب شور.

(اِخ) دیهی است از دهستان ریوند، بخش حومهء شهرستان نیشابور، واقع در 9هزارگزی جنوب باختری نیشابور، محلی جلگه و معتدل است. 63 تن جمعیت دارد. آب آن از قنات، محصولات آن غلات و پنبه و شغل اهالی آن زراعت و کرباس بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شادابی.

(حامص مرکب) سیرابی. (آنندراج). تری و رطوبت. (ناظم الاطباء). شادآبی. || تری و تازگی. (آنندراج). طراوت :
ز شادابی کام آن سرگذشت
یکی شد بدریا یکی شد بدشت.نظامی.

شادار.

(اِخ) نام قصبه ای در آذربایجان : «اناد و ارجاق دو قصبه است در قبله کوه سبلان افتاده قصبهء اناد فیروزبن یزدگردبن بهرام گور ساسانی ساخت و در اول بعضی شادار و بعضی شاد فیروز خواندندی و ارجاق پسرش قبادبن فیروز ساخت هوای هر دو معتدل است و آب از کوه سبلان جاری باغستان نیکو و فراوان دارد و میوه و انگور و خربزه و جوز بسیار بود و قریب بیست موضع از توابع آنجاست حقوق دیوانیش هفت هزار دینار مقرر است.» (نزهة القلوب مقالهء 3 ص 83).

شاداسپرم.

[اِ پَ رَ] (اِ مرکب) نام یکی از اقسام ریحان است و منبت آن در بلاد عرب باشد و خوش اسپرم همان است. (برهان قاطع). رجوع به شاه اسپرم، شاه اسفرهم و شاه اسفرغم، و شاهسپرغم، شاهسفرم، شاهسپرهم و شاه اسفر شود.

شادان.

(ص مرکب، ق مرکب)خوشحالی کنان. (برهان قاطع). خوشحال.(1)(فهرست ولف). خوش. شاد. شادمان. شادمانه. مسرور. خرّم. فارح. مرح. جذلان. بهیج. مستبشر. بهج. فیرنده. مبرنشق. ابث. یحبور :
بس که بر گفته پشیمان بوده ام
بس که بر ناگفته شادان بوده ام.رودکی.
از آن سخت شادان شد افراسیاب
بدید آنکه بخت اندر آمد ز خواب.
فردوسی.
چنین است کردار چرخ بلند
بدستی کلاه و بدیگر کمند
چو شادان نشیند کسی با کلاه
بخم کمندش رباید ز گاه.فردوسی.
چنین گفت پرسنده را سروبن
که شادان بدم تا نگشتم کهن.فردوسی.
ای روی داده صحبت دنیا را
شادان و برفراشته آوا را.ناصرخسرو.
چون بمی خون جهان در گل افسرده خورم
چه عجب گر نتوان یافت بدل شادانم.
خاقانی.
بادی بچهار فصل خرم
بادی بهزار عید شادان.خاقانی.
بر دل غم فراقت آسان چگونه باشد
دل را قیامت آمد شادان چگونه باشد.
خاقانی.
گر دهد رخصه کنم نیت طوس
خوش و شادان شوم انشاءالله.خاقانی.
بفتح الباب دولت بامدادان
ز در پیکی درآمد سخت شادان.نظامی.
قضا را از قضا یک روز شادان
بصحرا رفت خسرو بامدادان.نظامی.
|| زن فاحشه و مطربه. (برهان قاطع). رجوع به شادخوار، شادخواره، شادخور و شادگونه شود.
(آلمانی)
(1) - Froh. Frohlich. Heiter.

شادان.

(اِخ) دیهی است از دهستان قیس آباد، بخش خوسف، شهرستان بیرجند، واقع در 50 هزارگزی جنوب خوسف و 9 هزارگزی مالرو قلیل آباد. در دامنهء کوهستانی قرار دارد. آب و هوای آن معتدل و جمعیت آن 88تن است. آب آن از قنات، محصول آن غلات و شغل اهالی آن زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شادان.

(اِخ) پسر برزین. رجوع به فهرست ولف و شاذان بن برزین طوسی شود :
نگه کن که شادان برزین چه گفت
بدان گه که بگشاد راز از نهفت.فردوسی.

شادان.

(اِخ) تخلص شاعری است که وزیر یکی از پادشاهان هند ظاهراً موسوم به مهاراج راجه چند و لعل بهادر بوده و از ماده تاریخی که برای تعمیر پلی ساخته است معلوم میگردد که در نیمهء اول قرن سیزدهم میزیسته و آن این است:
بعهد شاه اسکندر بشد تعمیر پل یکسر
ز سعی را جه چند و لعل از سابق بود بهتر.
بشادان شد، ندا «جای غریبی» بهر تاریخش
ز سیل اینک بود محفوظ چون اندر صدف گوهر.
که «جای غریبی» در حساب جمل 1236 است. دیوان او شامل حدود 2000 بیت غزل و ترکیب بند و غیره در کتابخانهء مدرسه عالی سپهسالار موجود است. غزلیات او بعرفان متمایل است. (از فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار ج 2 ص 614 و 615).

شادان.

(اِخ) ابن مسرور. نام خلیفهء عمروبن لیث در سیستان : چون [ عمروبن لیث ] به رمل سم رسید، آن حصار را بر شادان مسرور و اصرم حصار کرد. (زین الاخبار گردیزی، ص9). وکیل عمرو به سیستان عبدالله بن محمد بن میکال بود و شریک او شادان بن مسرور بود. (تاریخ سیستان چ ملک الشعرای بهار ص 237). بوطلحه به سیستان آمد، عبدالله بن محمد بن میکال و شادان بن مسرور پذیرهء بوطلحه بیرون آمدند و او را بشهر اندر آوردند و خلعتها دادند و نیکویی کردند، و سوی عمرو نامه فرستادند، عمرو جواب کرد و بوطلحه را بخواست و ابوطلحه برفت و آنجا شد و بسیرجان بعمرو رسید. (تاریخ سیستان ص 244). باز عمرو قصد فارس کرد و احمدبن شهفوربن موسی را خلیفت کرد بر سیستان بر حرب و نماز و خراج [ و ] و کالة و شهفور آزاد مرد را یار او کرد اندر وکالة و خزینه، و محمد بن عبدالله بن میکال را و شادان بن مسرور را معزول کرد از وکالت، و این رفتن اندر ماه ربیع الاخر سنهء ست و سبعین و مائتین بود. (تاریخ سیستان ص 247). در روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات خلیفهء عمروبن لیث در نیشابور و والی خراسان معرفی گردیده است. (ص383).

شادانج.

[نَ] (معرب، اِ) نام دارویی است. (آنندراج). معرب شادانه و بمعنی آن. (ناظم الاطباء). رجوع به شادانق، شادانه، شاهدانج، شاهدانه و شهدانج شود.

شادان دل.

[دِ] (ص مرکب) شاددل. آسوده خاطر :
بپرسیدش از دو گرامی نخست
که هستند شادان دل و تندرست.فردوسی.
تو شادان دل و مرگ چنگال تیز
نشسته چو شیر ژیان پرستیز.فردوسی.
چو سیصد پرستار با ماهروی
برفتند شادان دل و راهجوی.فردوسی.
من همی رفتم باری همه ره شادان دل
دل ندانست که شادان شدنم نگذارند.
خاقانی.

شادانق.

[نَ] (معرب، اِ) شاهدانج است و شهدانج نیز گویند و گفته شود. (اختیارات بدیعی). معرب شاهدانهء فارسی است که شادانج نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به شادانه شود.

شادانک.

[نَ] (اِ مرکب) دانهء کنب و شادانه. || (ص مرکب) سرمست. (ناظم الاطباء). مخفف شادان.

شادان کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) شاد کردن. اجذال :
شادان جز او را که کند از جانور سیم و زرش
بیطاعتی میراث داد این را ز ملک ظاهرش.
ناصرخسرو.

شادانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) شاهدانه. شهدانه. دانهء کنب. (ناظم الاطباء).

شادانی.

(حامص مرکب) شادی. آسودگی خاطر. شادمانی. بهجت. ابتهاج. استبهاج. سرور. مسرت. فرح :
بدان نامه بر شد که شادان بزی
که شادانی و خسروی را سزی.فردوسی.

شادانی.

(اِخ)... خواجه ابوبکر. رجوع به شاذانی و شاذان شود :... نزدیک برودخانه گوری است از آن یکی از صحابه و مشهدی است از آن خواجه ابوبکر شادانی. (تاریخ گزیده ص 834 و 835).

شاد باد.

(اِ مرکب) نام پرده ای است از موسیقی. (فرهنگ جهانگیری) :
دو خانه نوای چکاوک زنیم
یکی شاد باد و دگر نوش باد.
حکیم سوزنی (از فرهنگ جهانگیری).

شاد باش.

(اِ مرکب) نام روز بیست و ششم است از ماههای ملکی. (فرهنگ جهانگیری). || (صوت مرکب) کلامی است که در مقام تحسین گویند و شاباش مخفف آن است. (آنندراج). || (فعل امر) کلمهء تحسین یعنی خوش باش و خرم زی. (ناظم الاطباء). شاد زی! تبریک و تهنیت :
من چون شنیدم از در آواز مطربانش
وان شادباش کهتر وان نوش باد مهتر.
امیرمعزی (از آنندراج).
|| (اِ مرکب) کنایه از عطا و بخشش و بمعنی آنچه نثار کرده به کسی دهند. (آنندراج). نثار. شاباش. رجوع به شاباش شود.
- شادباش کردن؛ تبریک و تهنیت گفتن کسی را.
- شادباش گفتن؛ تبریک گفتن. خوش باش گفتن.

شادبخت.

[بَ] (ص مرکب) خوش بخت. نیکبخت :
از رفتن مهد شرف خزران شود مهد کنف
بس شادبخت است آنطرف شادی شروان باد هم.
خاقانی.

شادبهر.

[بَ] (ص مرکب) خوشحال. (فرهنگ جهانگیری). کسی که از تمتعات دنیوی بهرهء وافر داشته باشد. (آنندراج) :
یکی روز فارغ دل و شادبهر
برآسوده بود از هوسهای دهر.نظامی.
پسر را همی گفت کای شادبهر
خرت را مبر بامدادان به شهر.
سعدی (بوستان).

شادبهر.

[بَ] (اِخ) نام کنیزکی بوده. (فرهنگ جهانگیری).

شادبهر و عین الحیوة.

[بَ وَ عَ نُلْ حَ یا] (اِخ) نام یکی از مثنویهای عنصری و یکی از قصص باستانی است. (لباب الالباب چ سعید نفیسی ص269) : و اندر آخر عهدش (عهد بهمن) در زمین بربر و ماچین قصهء شادبهر و عین الحیوة بوده است. (مجمل التواریخ و القصص چ ملک الشعرای بهار ص 92). در نسخه ای از لغت نامهء اسدی بیت ذیل که ظاهراً از همان منظومه است به عسجدی منسوب داشته شده :
لشکر شاد بهر درجنبید
نای رویین و کوس بغرنبید.
(یادداشت مؤلف).

شادبهمن.

[بَ مَ] (اِخ) کوره ای در کنار دجله که طسوج میسان و طسوج دشت میشان یا ابله و طسوج ابزقباد جزو آن است. (از معجم البلدان).

شادتگین خانی.

[تَ] (اِخ) از اجلهء امرای دربار خوارزمشاه که پس از شکست سپاهیان البتگین به دست امیرنصر سپهسالار سلطان محمود غزنوی گرفتار شد. وی باالبتکین در قتل خواهر سلطان محمود شرکت داشت و پس از فتح خوارزم و گرفتاری ابوالحارث محمد بن مأمون خوارزمشاه به قتل رسید. (تاریخ دیالمه و غزنویان چ عباس پرویز ص 414 و 415). از سالاران خوارزمشاه بوالعباس مأمون بن مأمون (مأمونیان) : و آخر البتگین بخاری و خمارتاش شرابی و شادتگین خانی را که سالاران بودند و فساد ایشان انگیختند بگرفتند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص678).

شاد جرده.

[جِ دَ / دِ] (اِخ) از ضیعتها و دیه های رستاق خوی. (تاریخ قم چ سید جلال الدین طهرانی ص 118).

شادح.

[دِ] (ع ص) واسع. (اقرب الموارد). فراخ. (منتهی الارب): ک شادح؛ ای واسع؛ گیاه فراخ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

شادخ.

[دِ] (ع ص) ریزهء نازک و تر و تازه. || کودک و جوان. (منتهی الارب). غلام شادخ؛ شاب. (اقرب الموارد).
- امر شادخ؛ کار ناراست و مایل از توسط و اعتدال. (منتهی الارب). مائل عن القصد. (اقرب الموارد).

شادخ.

[دِ] (اِخ) قریه ای است در چهار فرسخی بلخ و نسبت به آن شادیاخی است. (از انساب سمعانی). در فارسی نسبت به آن شادخی آمده است. رجوع به شادخی شود :
ز تاج شاهان پر کن حصار شادخ را
چو شاه شرق ز گنج ملوک قلعهء نای.
فرخی (از فرهنگ جهانگیری).

شادخو.

(ص مرکب) خوشحال. (آنندراج). خوش و مسرور و خوشحال و شادمان و خرم. (ناظم الاطباء).

شادخواب.

[خوا / خا] (اِ مرکب) خواب شاد. خواب خوش بود و آن را شکر خواب نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع). خواب شیرین. (انجمن آرای ناصری) :
چو از شادخوابش برانگیختم
سرش را به نیزه در آویختم.
فردوسی (از فرهنگ جهانگیری).

شادخوار.

[خوا / خا] (نف مرکب)خوشحال و فرحناک. (فرهنگ جهانگیری). نیکبخت. عیاش. (ناظم الاطباء). گذرانندهء معاش بی زحمت و کدورت و تنگی. (برهان قاطع) :
زین سو سپه توانگر و زان سو خزینه پر
و اندر میان رعیت خشنود و شادخوار.
فرخی (از فرهنگ جهانگیری).
دشمنانت مستمند و مبتلا و ممتحن
دوستانت شادمان و شادکام و شادخوار.
فرخی (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
تو شادخوار و شاد کام و شادمان و شاددل
بدخواه تو غلطیده اندر پای پیل پوستین.
فرخی.
مستی کنی و باده خوری سال و سالیان
شکر گزی و نوش مزی شاد و شادخوار.
منوچهری.
به پیری و بخواری باز گردد
به آخر هر جوان شاد خواری.ناصرخسرو.
تو ملک هم کوه احسانی و هم دریای جود
چه عجب گر کس ز نزدت باز گردد شادخوار.
اسدی.
شادخوار از تو سلاطین و ترا گشته مطیع
نوش خوار از تو رعایا و ترا گفته دعا.
ابوالفرج رونی.
تا بر نشاط مجلس سلطان ابوالملوک
باشیم شادمان و نشینیم شادخوار.
مسعودسعد.
به روی خوبان دلشاد و شادخوار بزی
که در حقیقت دلشاد و شادخوار تویی.
مسعودسعد.
باده شناس مایهء شادی و خرمی
بی باده هیچ جان نشد از مایه شادخوار.
مسعودسعد.
رایتت منصور و تیغت تیز و ملکت مستقیم
دولتت پیروز و بختت نیک و طبعت شاد خوار.
امیرمعزی (از آنندراج).
عزیز باد هر آنکس که روز و شب خواهد
گشاده طبع و تن آسان و شادخوار او را.
عبدالواسع جبلی (از آنندراج).
دشمن شادخوار بسیار است
دوستی غمگسار بایستی.عمادی شهریاری.
گر بگهر بازرفت جان براهیم
احمد مختار شادخوار بماناد.خاقانی.
تو شادی کن ار شادخواران شدند
تو با تاجی ار تاجداران شدند.نظامی.
ز سرسبزی او جهان شادخوار
جهان را ز چندین ملک یادگار.نظامی.
شراب خورد نهان از رقیب شب همه شب
ز بامداد خوش و شادخوار می آید.
کمال الدین اسماعیل (از فرهنگ نظام).
کامم از تلخی غم چون زهر گشت
بانگ نوش شادخواران یاد باد.حافظ.
|| زنان مطربه و فاحشه را گویند. (فرهنگ جهانگیری) :
جهان چون شادخواری بود لیکن
بماند آن شادخوار اکنون ز شادی(1).
ناصرخسرو (از فرهنگ جهانگیری).
|| شرابخواره. (فرهنگ جهانگیری). کسی که بی اغیار شراب خورد. (شرفنامهء منیری). میخوارهء بی ترس و بیم. (برهان قاطع). شخصی که بی مدّعی باده خورد. (فرهنگ خطی) :
آن شنبلید کفته چو رخسار دردمند
وان ارغوان شکفته چو رخسار شادخوار.
قطران (از انجمن آرای ناصری).
در بوستان نهند به هر جای مجلسی
چون طبع عیش پرور، چون جان شادخوار.
ازرقی (از فرهنگ جهانگیری).
(1) - در فرهنگ جهانگیری این بیت برای شادخوار بمعنای زن مطربه و فاحشه شاهد آورده شده لیکن ظاهراً معنای خوشحال و فرحناک و شادمان مراد است.

شادخوار بخاری.

[خوا / خا رِ بُ](اِخ) به ظن قوی نام شاعری باستانی از مردم بخارا که در نسخه ای از لغت نامهء اسدی لغت «یاکند» بیتی را شاهد آورده و به او نسبت کرده در دیگر نسخه ها همان بیت را به شاکر بخاری منسوب داشته اند. (از یادداشت مؤلف).

شادخواره.

[خوا / خا رَ / رِ] (نف مرکب)شادخوار. رجوع به شادخوار شود.

شادخواری.

[خوا / خا] (حامص مرکب)خوشحالی. فرح. عیش و نوش. شراب خوردن بی اغیار و مزاحمت. (از فرهنگ جهانگیری) (آنندراج). شراب خوردن از روی شادی بی بیم و تشویش. (انجمن آرای ناصری). معاش گذرانیدن بی زحمت و کدورت و تنگی. (برهان قاطع) :
اضعاف حرفهایی کز شعر من شنیدی
نیکیت باد و رحمت شادیت و شادخواری.
منوچهری.
روزی است خوش و تو دلبر خوش
جای خوش و وقت شادخواری.
رفیع لنبانی (از تاریخ ادبیات در ایران دکتر صفا ج2 ص848).

شادخواست.

[خوا / خا] (اِ مرکب) شوق و اشتیاق. (برهان قاطع).

شادخور.

[خوَرْ / خُر] (نف مرکب)شادخواره. (انجمن آرای ناصری) :
طبع تو باد شادخور می بکفت چو جام زر
دلبر گلرخت ببر بی غم و رنج و غائله.
ملک قمی (از آنندراج).
رجوع به شادخوار شود. || (فعل امر) جملهء دعائیه، گوارای وجود.

شادخوره.

[خُ رَ / رِ] (نف مرکب)شادخواره. شادخوار. (فرهنگ نظام). رجوع به شادخوار شود.

شادخة.

[دِ خَ] (ع اِ، ص) تأنیث شادخ. (اقرب الموارد). سپیدی فراخ روی. (منتهی الارب). سپیدی که بر روی آشکار گردد از پیشانی تا بینی. (اقرب الموارد). || راجز دربارهء مردی که پدر خود را کشته بود گفته است: «قد رکب الشادخة المحجلة» یعنی مرتکب عمل زشت و ناپسند آشکاری شد. (اقرب الموارد).

شادخی.

[دِ] (ص نسبی) نسبت است به شادخ :
دی ز من پرسید معروفی ز معروفان بلخ
از شما پوشیده چون دارم عزیز شادخی.
انوری (از فرهنگ جهانگیری).
و رجوع به شادیاخی وشادخ شود.

شاد داشتن.

[تَ] (مص مرکب)خوشحال و مسرور داشتن :
یکایک نژادت مرا یاد دار
ز گفتار خوبت مرا شاد دار.فردوسی.
که درویش را شاد دارم بگنج
نیارم دل پارسا را برنج.فردوسی.
بدو گفت رستم که جان شاد دار
بدانش روان و تن آباد دار.فردوسی.
... دل شاددار و چون این پایگاه بیافتی با خلق خدای نیکویی کن و داد بده تا عمرت دراز گردد و دولت بر فرزندان تو بماند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص202).
پیرزنان را بسخن شاد دار
وین سخن از پیر زنی یاد دار.نظامی.

شاددل.

[دِ] (ص مرکب) خوش طبع و خوشحال. (آنندراج) :
بفرمود تا باز گردد ز راه
شود شاددل سوی تخت و کلاه.فردوسی.
بزد کوس و برداشت از نیمروز
شده شاددل شاه گیتی فروز.فردوسی.
ابر هفت کشور بود پادشا
یکی شاددل باشد و پارسا.فردوسی.
تو شادخوار و شادکام و شادمان و شاددل
بدخواه تو غلطیده اندر پای پیل پوستین.
فرخی.
ره بُر و شخ شکن و شاددل و تیزعنان
خوش رو و سخت سم و پاک تن و جنگ آغاز.
منوچهری.
شادروان باد شاه شاددل و شادکام.
گنجش هر روز بیش رنجش هر روز کم.
منوچهری.
جانهای پشته اندر آب و گل
چون رهند از آب و گلها شاددل.مولوی.

شاددل.

[دِ] (اِخ) نامی از نامهای ایرانی : و پسر شاددل که امیر عدن بود آب آورده بود از جای دور مال بسیار بر آن خرج کرده... و به دشت عرفات برده و آنجا حوضها ساخته که در ایام حج پرآب کنند. (تاریخ سیستان).

شاددلی.

[دِ] (حامص مرکب) شاددل بودن :
خار غم در ره پس شاددلی ممکن نیست
کاژدها حاصر و من گنج گهر باز کنم.
خاقانی.
رجوع به شاد دل شود.

شادراز.

[دِ] (اِ مرکب) در تداول عامه به مزاح بجای شاگرد بکار برند وبشاگردانی که سال بیشتر و قد درازتر دارند گویند. (از یادداشت مؤلف).

شادران.

[دُ] (اِخ) بر وزن و معنی شابران است که نام دربندی از ولایت شروان باشد. (برهان قاطع). مصحف شاوران. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به شابران و شاوران شود.

شادراه.

(اِخ) نام محله ای است از سبزوار. محتمل است که چار راه بوده و آن را بتعریب شار راه و بتحریف شاد راه کرده اند. (حواشی و توضیحات احمد بهمنیار بر تاریخ بیهق ص 338) : در میان بازار قصبه محاربه افتاد - شهر جنگ - اهل محلهء میدان و محلهء سردیه را، اسفریس و میدان و کوی سیار از یک جانب بودند و اهل محلهءسردیه و شاد راه و سراشغمبر و نوقابشک از یک جانب... (تاریخ بیهق چ بهمنیار ص 268).

شادراه.

(اِ مرکب) در تاریخ بیهق در یکی دو موضع بمعنی جاده و شاه راه استعمال شده و معلوم نیست که در اصل شاه راه بوده و تحریف شده است یا این که شاه راه را در آن زمان شادراه می گفته اند. (از حواشی و توضیحات احمد بهمنیار بر تاریخ بیهق ص 338)... رنج مفارقت از دار دنیا بر دل این خواجه سهل شد و علایق انقطاع پذیرفت و روی بر شاد راه(1) آخرت داد، و پیش از یک هفته بجوار رحمت ایزدی جلت عظمته انتقال کرد، رحمة الله علیه. (تاریخ بیهق ص174).
(1) - ممکن است «شاد راه» بمعنی راه شاد و فرخنده (ترکیب وصفی مقلوب) باشد.

شادربان.

[دُ] (اِ مرکب) شادروان. (ناظم الاطباء). رجوع به شادروان شود.

شادرلی.

[] (اِخ) یکی از طوایف کرد شیعی مذهب. (کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او ص120).

شادروان.

[رَ] (ص مرکب) دعایی است مرده را پیش از بردن نام او. با روح شاد. مغفور. خدا بیامرز. آمرزیده. مبرور. غفران پناه. جنت مکان. خلدمکان. خلدآشیان. || شاددل :
شادروان باد شاه شاد دل و شاد کام
گنجش هر روز بیش رنجش هر روز کم.
منوچهری.

شادروان.

[دُ] (اِ مرکب) معرب آن شادروان [ دَ / دِ ] و شاذروان. (دزی ج 1 ص 715). پهلوی شاتوروان. (فرش). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). پردهء بزرگی را گویند مانند شامیانه و سراپرده که پیش در خانه و ایوان ملوک و سلاطین بکشند. (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری) : و آن پوست که از در بر مثال شادروان آویخته است، ببینید. (جهانگشای جوینی ج 2 ص 44).
میی که گربچکد قطره اش بروی بساط
بسوی بیشه رود مست شیر شادروان.
ابورجاء غزنوی (از انجمن آرا).
بارها آحاد فراشانت شیر چرخ را
در پناه شیر شادروان ایوان یافته.انوری.
این است همان صفه کز هیبت او بردی
برشیر فلک حمله شیرتن شادروان.خاقانی.
|| خیمه و سراپرده. (انجمن آرای ناصری) :
بفرمود تا در تخت سرای خلافت در صُفّه شادروانی نصب کنند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص35).
سرادق. سایبان. (برهان قاطع)(1) :
ز ما خود خدمتی شایسته ناید
که شادروان عزت را بشاید.نظامی.
بشادروان شیرین برد شادش
برسم خواجگان کرسی نهادش.نظامی.
مهین بانو نشاید گفت چون بود
که از شادی ز شادروان برون بود.
نظامی (خسرو و شیرین چ وحید ص111).
سوی شادروان دولت تاختند
کنده و زنجیر را انداختند.مولوی.
|| قسمی از خانه های متحرک ترکمانی که بزینتهای گوناگون مزین باشد. (ناظم الاطباء). || بساط بزرگ. (صحاح الفرس). فرشی بس بزرگ و منقش. (فرهنگ جهانگیری). فرش منقش و بساط بزرگ گرانمایه. (برهان قاطع). بساط و فرش گرانمایه که در بارگاه ملوک بگسترند. (انجمن آرای ناصری). زربیه. بساط عریض فاخر. بساط. (مهذب الاسماء). رفرف. (ترجمان القرآن). نمط. (ناظم الاطباء). رفرفه. (السامی فی الاسامی) (مهذب الاسماء). دُرنوک. (السامی فی الاسامی) : و ایدون گویند که سلیمان را بساطی بود پانصد فرسنگ درازی آن بود هر وقت که آن شادروان بگستردی ششصد کرسی زرین و سیمین بدان بساط نهادی. (ترجمهء تاریخ طبری).
کنون برافکند از پرنیان درخت ردا
کنون بگسترد از حله باغ شادروان.فرخی.
ستاره را حسد آید همی ز بهر شرف
ببارگاه تو از نفشهای شادروان.فرخی.
فکند شادروانی بدشت باد صبا
که تار و پودش هست از زبر جد و مرجان
چو مجلس ملک شرق از نثارملوک
بجعفری و بعدنی نهفته شادروان.عنصری.
ز آرزوی آنکه بوسد پای تو حور بهشت
خواهد کز روی او تو نقش شادروان کنی.
عنصری.
سمجی میکند بشب و خاک آن در زیر شادروان که هست پهن میکند تا بجای نیارند و وی سمج را پوشیده دارد بروز. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص546). آن هدیها را به میدان آوردند... سیصد شادروان و دویست خانه قالی و دویست خانه محفوری. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص538).
ایمنی در بزرگ همت او
گستریده فراخ شادروان.ناصرخسرو.
حور خواهد که شود صورت او نقش بساط
چون نهی پای در این صدر و در این شادروان.
امیرمعزی.
و در وی [ کارگاه ] بساط و شادروانها بافتندی. (تاریخ بخارا چ مدرس رضوی ص 24).
بادام ساقی مست خواب از جرعه شادروان خراب
از دستها جام شراب افتاده صهبا ریخته.
خاقانی (از فرهنگ جهانگیری).
اگر کسی گوید باد چگونه آورد گویم چنانکه یک ماهه راه به یک روز شادروان سلیمان علیه السلام می آورد و عرش بلقیس در هوا می آورد. (تذکرة الاولیاء).
حریفان مست و مدهوشند و شادروان خراب از می
من ازبادام ساقی مست ومستان مست خواب ازمی.
خواجوی کرمانی.
با لفظ کشیدن و گستردن مستعمل است. (آنندراج) :
بدین دولت جهان خالی شد از کفران و از بدعت
بدین دولت خلیفه باز گسترده است شادروان.
فرخی.
گسترده شد به دولت او ده جای
اندر سرای دولت، شادروان.فرخی.
برو ببین که چه زیبا کشیده است بهار
ز گونه گونه دراطراف باغ شادروان.
کمال الدین اسماعیل (از آنندراج).
- شادروان خاک؛ زمین. (ناظم الاطباء).
|| سپهر طارم. (فرهنگ اوبهی). || جامخانه. (دهار). || زیر کنگرهء عمارت بندگه عالی را گویند. (صحاح الفرس). زیر کنگرهء عمارات عالی را نامند مانند کنگرهء قلعه و قصر ملوک. (فرهنگ جهانگیری). زیر کنگره های عمارتها و سر در خانه ها.(2) را نیز گفته اند. (برهان قاطع) :
چو خسرو دید کایام آن عمل کرد
کمند افزود و شادروان بدل کرد.نظامی.
|| نام نوایی است از مصنفات باربد مطرب که آن را شادروان مروارید نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). نام لحنی باشد از سی لحن باربد که به شادروان مروارید مشهور است. (برهان قاطع) :
هنوز زود است از باغ رفتن اندر کاخ
به باده خواران عیدی است رشحهء باران
بزیر نارونی آب نارون نوشیم
نهیم شادروان دل بلحن شادروان.
مؤلف انجمن آرای ناصری.
|| پایه و بنیاد و اساسی که کعبه را از سه طرف احاطه میکند: از جنوب غربی و جنوب شرقی و شمال شرقی. ارتفاع آن شانزده انگشت و پهنای آن یک ارش است. (دزی ج 1 ص 715). بنیاد و اصل و اساس. (ناظم الاطباء). جَذر؛ شادِروان کعبه. (منتهی الارب) :شاپور... این ملک گرفته بود بفرمود تا بروم کس فرستد تا رومیان بیایند که ایشان دانند بنا کردن و شادروان این شهر بنا کنند... شاپور ایشان را بفرمود که گرداگرد این شهر شادروان خواهم که بیفکنید که زمین شهر بر آن بود روی زمین بسنگ و گچ و آجر راست کنید پهنای شادروان هزار ارش و درازی آن همچنان، ایشان همچنان که بفرمود بکردند. (ترجمهء تاریخ طبری). || سد. بند. ورغ : پس شادروانی عظیم کرد از سنگ و صهروج در پیش و پس بند و آنگه این بند برآورد از معجون صهروج و ریگ ریزه. (فارسنامهء ابن البلخی ص151). این شهرها و... او [ شاپور ]بنا کرده است، در خوزستان شوش، شادروان شوشتر. (فارسنامهء ابن البلخی ص 72). و مؤلف مرآت البلدان در شرح تستر کلمهء شادروان را جدول و راهرو آب معنی کرده. (ج1 ص437). دُزی نیز استعمال کلمهء شادروان را بمعنی راه و لولهء آب(3) به ابن جبیر نسبت داده و مینویسد که وی از ریختن آب به منبعی و سپس جریان یافتن آن از شادروانی که در دیوارجای دارد و به حوضی از مرمر متصل است سخن میگوید. (دزی ج1 ص 715).(4) پل رومی.(5) رجوع به فهرست نخبة الدهر دمشقی چ لایپزیک ذیل شادوران تستر شود :
بساط لهو بینداز و برگ عیش بنه
به زیر سایهء رز بر کنار شادروان.سعدی.
و رجوع به شاذروان شوشتر و شاذروان شود. || اساسی مستحکم کرده در حوالی پلها و امثال آن. (مفاتیح). || دزی استعمال این کلمه را بمعنی «چشمه ای دارای حوض و فواره، منبع کوچک آب، دستگاهی از آهن سفید با چندین فوارهء آب که بر اثر اصطکاک، قطعاتی از بلور را به چرخش درمی آورند و صدایی از چرخش آنها تولید میشود.» و «چشمه ای با صورتهایی از جانوران، شیران، زرافه ها و پرندگان که آب از دهانشان بیرون میجهد.(6)» به عده ای از مؤلفان قدیم نسبت میدهد. (دزی ج1 ص715). || حجر الشاذنج. حجر الدم(7). (دزی ص 715). حجر الطور. حجر هندی. رجوع به شادنج و شادنه و شاذنه و شاذروان و شاذنج شود. || افریز(8). (دزی ج 1 ص 715). سایبان سر در خانه. || هاله. خرمن. داره. (السامی فی الاسامی). هالهء ماه. (ناظم الاطباء).
(1) - pavillon. (حقوق اسلامی تألیف آ.کری ج1 ص276).
(دزی ج 1 ص 715)
(2) - La porte.
(3) - Tuyau, Condmit. (4) - دور نیست که در متن ابن جبیر مقصود همان بند و سد باشد.
(5) - Aqueduc romain. (6) - شاذروان و فسقیة علیها اربع سباع من الذهب الاحمر تلقی الماء من افواهها.
(7) - Hematite, Sanguine.
(8) - Console, Chaperon.

شادروان تستر.

[دُ نِ تُ تَ] (اِخ) رجوع به شادروان شوشتر شود چه تستر معرب شوشتر است.

شادروان شاپور.

[دُ نِ] (اِخ) سدی است که بر رود شوشتر کرده اند تا آب بشهر نشیند. یاقوت گوید: این شادروان از بناهای عجیب است طول آن نزدیک یک میل است و از سنگهای استوار و صخره ها و پایه های آهنی ساخته شده و بلاط آن از مس است (با ورقه های مسین مفروش است) و گفته اند که در جهان بنای استوارتر از آن نیست. (معجم البلدان). رجوع به شادروان شوشتر شود.

شادروان شوشتر.

[دُ نِ تَ] (اِخ) یا شادروان تستر. ابن البلخی دربارهء آن آورده است : شادروان شوشتر او [ شاپوربن اردشیر ] بست اما درست تر آن است که شاپور ذوالاکتاف بست. (فارسنامه، ص63). و از آثار او در عمارت جهان آن است که این شهرها و بندها و پولها که یاد کرده آید او بنا کرده است... در خوزستان، شوش، شادروان شوشتر. (فارسنامه. ص72). دمشقی در نخبة الدهر آن را چنین وصف کرده است: و از بناهای شگفت، شادروان تستر است که شاپورذوالاکتاف با تخته سنگها و ستونهای آهنین و ملاطی از ارزیز آن را بنا کرد و بصورت بند و سدی در آورد که چون نهر دُجیل به آن میرسید آن ذخیره میشد تا از روی سد لبریز میگشت و بدرون شهر سرازیر میگردید و طول این شادروان یک میل است. (نخبة الدهر چ لایپزیک ص38). نهر شوش از دینور خارج میشود و در دجیل میریزد پس از شادروان تستر میگذرد و بدریا میریزد. (نخبة الدهر چ لایپزیک ص 115). در تاریخ گزیده از جمله آثار شاپور ذوالاکتاف شمرده شده است. (تاریخ گزیده ص 109). در سال 260 م. والرین قیصر روم اسیر شاپور اول دومین پادشاه سلسلهء ساسانی گردید و در مدت هفت سال که اسیر بود، چنانکه تاریخ نویسان ایران میگویند، به ساختن سد عظیم شادروان که زیر شوشتر واقع است اشتغال داشت. اعراب شادروان را از عجائب ابنیهء جهان میشمردند و هنوز آثار آن بکلی از بین نرفته است. بستر رود را در سمت باختر شوشتر سنگفرش کرده بودند و بالنتیجه آب در پشت شادروان انباشته میشد و قسمتی از آب رودخانه در بالای شوشتر به نهری که حفر کرده بودند وارد میگردید و به طرف مشرق جریان یافته پس از آبیاری آن نواحی چندین میل پایین تر دوباره به رودخانه ملحق میشد. کتابهای قدیم طول شادروان را نزدیک به یک میل نوشته اند و بگفتهء مقدسی جسری [ یعنی پلی تعبیه شده از قایقها ] بر روی آن بسته بودند که جادهء غربی شوشتر به عراق میگذشت در زمان حاضر روی رودخانه، پل کهنه ای دارای چندین طاق کوچک قرار دارد که طول آن متجاوز از یک چهارم میل است و راه از بالای شادروان از روی آن پل میگذرد. ولی بنظر نمیرسد که این پل در قرون وسطی موجود بوده است. (سرزمین های خلافت شرقی. ص253). شادروان عظیم شوشتر را، چنانکه گفتیم، برای بالا آوردن آب رودخانه ساخته بودند تا آب از کارون وارد نهری که حفر کرده بودند شود و ناحیهء خاوری آن شهر را مشروب سازد. این نهر اکنون به آب گرگر موسوم است و در قرون وسطی به مسرقان یا مشرقان موسوم بوده. (سرزمینهای خلافت شرقی ص254).

شادروانک.

[دُ نَ] (اِ مصغر) شادروان کوچک : تختی همه از زر سرخ بود...و شادروانکی دیبای رومی بروی تخت کشیده و پوشیده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص55).رجوع به شادروان شود.

شادروان مروارید.

[دُ نِ مُ] (اِ مرکب)نام صوتی است از مصنفات باربد مطرب و وجه تسمیه اش این است که روزی باربد مطرب بشادروان خسروپرویز نشسته آن صوت را نواخت و آن را شادروان نام نهاد و خسرو فرمود که طبقی پر از مروارید نثار باربد کردند و آن را شادروان مروارید خواندند. (فرهنگ جهانگیری). نام لحن دوازدهم است از سی لحن باربد، و آن اول شادروان نام داشت بواسطهء آنکه در زیر شادروان این تصنیف را ساخته بود. روزی باربد همین تصنیف را بجهت خسرو می نواخت خسرو را بسیار خوش آمد، فرمود طبقی مروارید بر سر باربد نثار کردند، بعد از آن شادروان مروارید نام نهاد. (برهان قاطع) :
چو شادروان مروارید گفتی
لبش گفتی که مروارید سفتی.نظامی.
نوا را نام شادروان بره بود
که آن پرده ز شادروان شه بود
چو مرواریدها بروی فشاندند
که شادروان مروارید خواندند.
امیرخسرو دهلوی (از فرهنگ جهانگیری).

شادروز.

(ص مرکب) نیکروز. خوشبخت. کسی که روزش شاد است :
یکی نامجوی و دگر شادروز
مرا بخت بر گنبد افشاند گوز.فردوسی.

شادریه.

[] (اِخ) یکی از هفت پاره شهر اصفهان بوده است : و در آن وقت اصفهان هفت پاره شهر بود نزدیک بهم، چون مدینه، و آن: شهرستان است و مهرین و شادریه(1) و درام وقه و کهند و جار و همه اصفهان خوانده اند، و بعضی از آن خراب گشت چنانک حمزة الاصفهانی شرح دهد. (مجمل التواریخ و القصص ص525). رجوع به سارویه شود.
(1) - سارویه؟ که در الفهرست ابن الندیم از آن نام برده است. (یادداشت مرحوم ملک الشعرای بهار در حاشیهء ذیل ص 525 مجمل التواریخ و القصص).

شاد زی.

(فعل امر) امر بشاد زیستن. رجوع به زیستن و شاد زیستن شود.

شاد زیستن.

[تَ] (مص مرکب) شاد و خرم زندگی کردن. فعل امر از این مصدر را بصورت کلمهء دعا و تهنیت و آفرین بکار برده اند، مانند: شاد زی! شاد زیید! بزی شاد! همیشه بزی شاد! شاد زید! رجوع به فهرست ولف شود :
شاد زی با سیاه چشمان شاد
که جهان نیست جز فسانه و باد.رودکی.
روز ارمزد است شاها شاد زی
بر کت شاهی نشین و باده خور.بوشکور.
فریدون بریشان سخن برگشاد
که خرم زیید ای دلیران و شاد.فردوسی.
زمین را ببوسید پس پهلوان
که جاوید زی شاد و روشن روان.فردوسی.
برستم چنین گفت کای پهلوان
همیشه بزی شاد و روشن روان.فردوسی.
خورشگر بدو گفت کای پادشا
همیشه بزی شاد و فرمان روا.فردوسی.
یکی آفرین کرد سام دلیر
که تهما هژبرا بزی شاد دیر.فردوسی.
ز گیتی پرستندهء فر نصر
زید شاد در سایهء شاه عصر.فردوسی.
شادزی ای در ظهور معجز تدبیر
روی سیه کرده رسم سحر مبین را.انوری.

شادزیک.

(اِخ) برادر شیرویه پسر کسری پرویز. رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص 37 شود.

شادسپرم.

[دِ پَ رَ] (اِ مرکب) نوعی ریحان که در بلاد عرب روید. (شعوری). رجوع به شاسپرم، شاه اسپرغم، شاه اسفرهم، شاهسپرم، شاهسپرغم و شاهسپرهم شود.

شادشاپور.

(اِخ) (شهر) نام شهر قزوین. حمدالله مستوفی بنقل از کتاب التبیان دربارهء آن نویسد: «شاپوربن اردشیر بابکان ساخته است و شادشاپور نام نهاده و همانا آن شهری بوده که در میان رودخانه های خررود و ابهررود میساخته اند و آنجا اطلال بارو پدید است و مردم آنجا در دیه سرجه که به اردشیر بابکان منسوب باشد مسکون ماند و مشهور است و در کتاب تدوین مسطور است که حصار شهرستان قزوین که اکنون محلتی است در میان شهر، شاپور ذوالا کتاف ساسانی ساخته. تاریخ عمارت آن ماه ایارسنهء ثلاث و ستین واربعمائهء اسکندری، طالع عمارتش برج جوزا، اطلال آن بارو هنوز باقی است. به زمان امیرالمؤمنین عثمان رضی الله عنه، برادر مادریش ولیدبن عقبة الاموی؛ سعیدبن العاص الاموی را بایالت آن ثغرفرستاد او حصار را بمردم مسکون گردانید و شهری شد...» (نزهة القلوب، مقالهء 3 ص 56 و 57). جغرافیانویسان کشوین [ قزوین ] را ساختهء شاپور اول دانسته و بنام او شادشاپور خوانده اند این شهر باید بسیار کهن تر باشد و نیز باید یاد آور شویم که دریای قزوین هم خوانده اند. (فرهنگ ایران باستان، بخش نخست نگارش پورداود ص292). ابن البلخی آن را از میسان شمرده و چنین آورده است: «و اما آثار شاپور در عمارت جهان بسیار است و این شهرها او کرده است... شاذشاپور از میسان». (فارسنامه ص 63). و بلعمی از آن یاد کرده و آورده است: «شاپور شهرهای بسیار بنا کرد یکی به پارس و نام آن شاد شاپور و باهواز شهری از آن آبادتر نیست». (ترجمهء تاریخ طبری). در مجمل التواریخ والقصص آمده: «شادشاپور از ناحیت میسانست، و نبطیان آن را ویها خوانند.» (ص 64). بنای آن بشاپور اردشیر منسوب است رجوع به مجمل التواریخ و القصص صص 63 - 64 شود. و محتمل است که به این نام شهر دیگری غیر از قزوین در ولایت میسان وجود داشته است. رجوع به قزوین و استان شادشاپور شود.

شادشاپور.

(اِخ) (استان) یکی از دوازده استان اقلیم عراق: ابن خردادبه و قدامه که در قرن هشتم از اقلیم عراق سخن رانده اند گویند این اقلیم دوازده ولایت دارد و هریک را استان گویند... این دوازده استان از حیث نهرهایی که آنها را مشروب میکردند و منابع آن نهرها بسه گروه قسمت میشدند:
... گروه دوم مرکب از دو استان است که از دجله و فرات آب میگرفتند، بدین ترتیب: استان کسکر موسوم به استان شادشاپور مشتمل بر چهار طسوج در اطراف واسط. (سرزمینهای خلافت شرقی، ص86 و 87). و رجوع به معجم البلدان ذیل شادشاپور شود.

شاد شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)خوشحال شدن. بهجت. بهج. فرح. (ترجمان القرآن). اعجاب. (منتهی الارب). ابتهاج. استبهاج. بهج. استبشار. ارتیاح. اجتذال. جَذل. انفراج. استطراب. بَشّ. بشاشت. تبشش :
پری چهره را بچه بد در نهان
از آن شاد شد شهریار جهان.فردوسی.
کند حلقه در گردن کنگره
شود شیر شاد از شکار برهفردوسی.
چنان شاد شد زان سخن شهریار
که ماه آمدش گفتی اندر کنار.فردوسی.
وقت خزان بیاد رزان شد دلم فراخ
وقت بهار شاد بسبزه و گیا شدم.
ناصرخسرو.
روز رخشنده کز و شاد شود مردم
از پس انده و رنج شب تار آید.ناصرخسرو.
بسته شنودی که جز بوقت گشادش
جان و روان عدو ازو بشود شاد.
ناصرخسرو.
گر چه بسیار دهد شاد نبایدت شدن
بعطاهاش که جز عاریتی نیست عطاش.
ناصرخسرو.
شادغر.
[ غَ ] (اِ) نای رویین. (فرهنگ رشیدی). نفیر.

شادغر.

[غَ] (اِخ) ولایتی است به ماوراءالنهر که ورای آن بیابانی است ریگستان، کفار در آن مقام دارند و مردم آنجا اکثر جولاه باشند. (فرهنگ رشیدی). مصحف شاوغر. رجوع به شاوغر شود.

شاد فیروز.

(اِخ) (شهر) نام قصبه ای در قبله کوه سبلان در آذربایجان. ابن البلخی دربارهء آن نویسد : «پیروزبن یزدجرد نرم... این شهرها کرده است:... شاد فیروز از آذربایجان». (فارسنامه. ص83). حمدالله مستوفی دربارهء آن چنین آورده است: «اناد و ارجاق دو قصبه است در قبلهء کوه سبلان افتاده، قصبهء اناد فیروزبن یزد گردبن بهرام گور ساسانی ساخت و در اول بعضی شادار بعضی شاد فیروز خواندندی و ارجاق پسرش قبادبن فیروز ساخت هوای هر دو معتدل است و آب از کوه سبلان جاری، باغستان نیکو و فراوان دارد و میوه و انگور و خربزه و جوز بسیار بود و قریب بیست موضع از توابع آنجا است. حقوق دیوانیش هفت هزار دینار مقرر است». (نزهة القلوب مقالهء 3 ص83). و رجوع به شادار شود.

شاد فیروز.

(اِخ) (استان) یکی از دوازده استان اقلیم عراق: ابن خرداد به و قدامه که در قرن هشتم از اقلیم عراق سخن رانده اند گویند این اقلیم دوازده ولایت دارد و هر یک را استان گویند... این دوازده استان از حیث نهرهایی که آنها را مشروب میکردند و منابع آن نهرها به سه گروه قسمت میشدند. گروه اول مرکب از چهار استان در ساحل خاوری دجله، که هم از آن شط و هم از رود تامرا مشروب میگردیدند به این ترتیب: نخست استان شاد فیروز (یا شاذ فیروز) (حلوان) مشتمل بر طسوج (بخش) تامرا و طسوج خانقین و سه طسوج دیگر جمعاً دارای پنج طسوج. (سرزمینهای خلافت شرقی ص86). یاقوت ذیل شاذفیروز آن را نام طسوجی که انبار و هیت از آنند شمرده است. (معجم البلدان).

شاد قباد.

[قُ] (اِخ) کوره ای است از کوره های قباد پادشاه که بجانب مشرق بغداد بوده و مشتمل بوده بر بلاد متعددهء ثمانیه و اسامی بعضی در معجم به تعریب آمده از جمله رست قباد و جلولا و سلسل و مهدوه (مهروذ) و برازالبرور (برازالروز) و البرنجن (بند نیجین) و الرستاقین و در روایت، فیروز شاپور اینهااند مؤلف نافهمیده رونویسی نموده. (انجمن آرای ناصری). یکی از استانهای دوازده گانهء اقلیم عراق است: ابن خرداد به وقدامه که در قرن هشتم از اقلیم عراق سخن رانده اند گویند این اقلیم دوازده ولایت دارد و هر یک را استان گویند... این دوازده استان ازحیث نهرهایی که آنها را مشروب میکردند و منابع آن نهرها به سه گروه قسمت میشدند. گروه اول مرکب از چهار استان در ساحل خاوری دجله که هم از آن شط و هم از رود تامرا مشروب میگردیدند، به این ترتیب:...سوم استان شادقباد مشتمل بر طسوج جلولا و طسوج بند نیجین و طسوج برازالروز و طسوج دسکره و چهار طسوج دیگر جمعاً دارای هشت طسوج... قدامه استان شادقباد را استان بغداد نامیده و اسم خسرو شادهرمز را بر طسوج جلولا و هفت طسوج مجاور آن نهاده است. (سرزمین های خلافت شرقی ص 87). و یاقوت ذیل شاذقباد آن را چنین وصف کرده است؛ کوره ای است در مشرق بغداد مشتمل بر طساسیج هشت گانهء رستقباد و مهروذ و سلسل و جلولاء و بندنیجین و برازالروز و دسکره و رستاقین و بنابر روایتی دیگر شاذقباد همان است که به استان عالی معروف است و آن را طساسیج چهارگانه است که عبارتند از ابنار وهیت و طسوج العانات و طسوج قطربل و طسوج مسکن. (معجم البلدان).

شادقلی.

[قُ] (اِخ) دیهی است از دهستان رادکان بخش حومهء شهرستان مشهد، واقع در 97 هزارگزی شمال باختری مشهد و 2 هزارگزی شمال خاوری رادکان. جلگه ای و آب و هوای آن معتدل است، 104 تن سکنه دارد. ازآب رودخانه مشروب میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی آن زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شادقلی.

[قُ] (اِخ) دیهی است جزء دهستان قمرود، بخش حومهء شهرستان قم واقع در 6000 گزی باختر قم و 1000گزی شمال راه آهن قم - اراک. جلگه ای و آب و هوای آن معتدل و سکنهء آن 234 تن است. از نهر قلعه صدری رودخانهء قم مشروب میشود. محصول آن لبنیات، شغل اهالی آن شترداری و گله داری و کارگری ساختمان است. قالی و گلیم و جاجیم در آن بافته میشود. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1). و رجوع به شادقولی از طسوج ابرشتجان شود.

شادقولی.

(اِخ) از طسوج ابرشتجان. (تاریخ قم چ سید جلال الدین طهرانی ص 114).

شادقولی.

(اِخ) از جمله مواضع و دیه های الرودابان. (تاریخ قم ص 135).

شادک.

[دَ] (اِخ) السجستانی المحدث، و او پدر یوسف. (منتهی الارب). بل صواب جد یوسف بن یعقوب است. از علی بن خشرم و دیگران حدیث کرد و ذهبی و ابن حجر از او یاد کرده اند. (تاج العروس ذیل ش دک).

شاد کار.

(ص مرکب) شادکام و خوشحال. (فرهنگ نظام). رجوع به شادگار شود :
تو شادی کن ار شادکاران شدند
تو با تاجی ار تاجداران شدند.
نظامی (از فرهنگ نظام).
|| (اِ مرکب) شاکار. شاهکار. کار بی مزد باشد که مردم را بزور بر آن دارند. (فرهنگ سروری). کار بی مزد که بیگار گویند زیرا که کار شاهان بی مزد باشد. (فرهنگ رشیدی) (شعوری). کار مفت و رایگان. (ناظم الاطباء). ظاهراً شاکار درست است.

شادکام.

(ص مرکب) کامیاب. (فرهنگ نظام). فیروزمند. (آنندراج). کامروا. مظفر. منصور. (ناظم الاطباء). || خوشحال. شادمان. خرم. فَرِح :
تا بخانه برد زن را با دلام
شادمانه زن نشست و شادکام.رودکی.
و یکی فرزند او را نام ثومال و سخت شادکام بود و طرب دوست داشتی. (ترجمهء تاریخ طبری).
چنین گفت موبد که مردن بنام
به از زنده دشمن بدو شادکام.فردوسی.
چنین گفت کاری، شنیدم پیام
دلم شد بدیدار تو شادکام.فردوسی.
جهان بد بآرام از ان شادکام
زیزدان بدو نوبنو بد پیام.فردوسی.
نشستند فرزانگان شادکام
گرفتند هر یک ز یاقوت جام.فردوسی.
یکی مستمند باد یکی باد دردناک
یکی باد شادکام یکی باد شادخوار.فرخی.
دشمنانت مستمند و مبتلا و ممتحن
دوستانت شادمان و شادکام و شادخوار.
فرخی.
به آیین یکی شهر شامس بنام
یکی شهریار اندرو شادکام.عنصری.
شادروان باد شاه شاددل و شادکام
گنجش هر روز بیش رنجش هر روز کم.
منوچهری.
و من که بوالفضلم پیش از تعبیهء لشکر در شهر رفته بودم سخت نیکو شهری دیدم همهء دکانها در گشاده و مردم شادکام. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 456). امیر رضی الله عنه حرمت وی نگاه میداشت یک روزش شراب داد و بسیار نواخت و او شادکام و قویدل به خانه بازآمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 61).
سبک شاه مهراج دل شادکام
بزیر آمد از تخت بر دست جام.
(گرشاسب نامه چ یغمائی ص 93).
ز خوشی بود مینو آباد نام
چو بگذشت از او پهلوان شادکام.اسدی.
از پس دنیا نرود مرد دین
جز که بدانش نبود شادکام.ناصرخسرو.
هر گاه که خداوند مالیخولیا خندان روی و تازه و شادکام باشد... (ذخیرهء خوارزمشاهی).
بطبع اندر چون طبع سازگار
بجان اندر چون جان شادکام.
بوالفرج رونی.
همه همتش آنکه در ظل او
بود امت جد او شادکام.سوزنی.
گردن اعدات بادا از حسام غم زده
غمزده اعدات واحباب توزان غم شادکام.
سوزنی.
بر مرکب نشاط دل و نزهت و سرور
بادی سوار تا ابدالدهر شادکام.سوزنی.
مرغی دیدم گرفته نامه بمنقار
کز بر آن نخل شادکام بر آمد.خاقانی.
بتک خاست آن کس که بشنید نام
سوی هاتف کوه شد شادکام.نظامی.
ز سیری مباش آنچنان شادکام
که از هیضه زهری در افتد بجام.نظامی.
طفل میترسد ز نیش و احتجام
مادر مشفق در آن غم شادکام.مولوی.
کرد بازرگان تجارت را تمام
باز آمد سوی منزل شادکام.مولوی.
آب را شد چشمها روشن که شاهنشاه گل
بر سریر شوکت آمد تازه روی و شادکام.
سلمان ساوجی (از فرهنگ نظام).
در شاهنامه بصورت های ترکیبی ذیل آمده:
- دل شادکام؛ با دلی قرین شادی و سرور :
چو کاوس را دید دستان سام
نشسته بر اورنگ و دل شادکام.فردوسی.
-شادکام کردن دل: شاد و امیدوار و کامروا -ساختن آن:پری چهره سیندخت در بیش سام
زبان کرد گویا و دل شادکام.فردوسی.
- ناشادکام؛ ناخشنود. رجوع به ناشادکام شود.

شادکام.

(اِخ) نام برادر فریدون. (فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع) :
برادر دو بودش دو فرخ همال
ازو هر دو آزاده مهتر بسال
یکی بود از ایشان کیانوش نام
دگر نام پر مایهء شادکام.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج1 ص49).

شاد کام.

(اِخ) قریه ای است هفت فرسنگ بیشتر شمالی اسپاس. (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص220).

شاد کام.

(اِخ) (رودخانهء...) سرحد چهاردانگه. آبش شیرین و گوارا. از چشمه یرگهدگی برخاسته وارد رودخانهء شادکام شده بمسافت هفده هجده فرسخ به دریاچهء کافتر فروریزد. (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص 327).

شادکام شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) فَرَه. (ترجمان القرآن) (دهار). خوشحال و کامروا شدن. فیریدن. مَرَح :
چو آمد بدو داد پیغام سام
ازو زال بشنید و شد شادکام.فردوسی.
مگر با درود و سلام و پیام
دو کشور شود زین سخن شادکام.فردوسی.
همی مرترا بند و تنبل فروخت
بچاره دو چشم خرد را بدوخت
نخستین که داماد کردت بنام
بخیره شدی زین سخن شاد کام.فردوسی.
و خواچهء بزرگ از این چه خداوند فرموده و این نواخت تازه که ارزانی داشت سخت تازه شد و شادکام و بنده را بشراب بازگرفت. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص165).

شادکام گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب)شادکام شدن. خوشحال و مسرور شدن :
چو این نامهء نامور شد تمام
بشه داد و شه گشت ازو شادکامنظامی.

شادکامه.

[مَ / مِ] (ص مرکب) کامروا :
از بهر آنکه مال ده و شادکامه بود
بودند خلق زو بهمه وقت شادمان.
منوچهری.
|| (اِ مرکب) هنگامه و همهمه و غوغا. (ناظم الاطباء). || خشنودی از مصیبت و تشویش و اضطراب دشمن. (شعوری).

شادکامه کردن.

[مَ / مِ کَ دَ] (مص مرکب) خندیدن به مصیبت و تشویش دیگران. (شعوری). خشنود شدن از رنج و آزار دیگری. (ناظم الاطباء): اشمات؛ شادکامه کردن دشمن. (مصادر زوزنی).

شادکامی.

(حامص مرکب) خرمی. کامروایی. خوشحالی :
بهار خرم نزدیک آمد از دوری
بشادکامی نزدیک شد نه مندوری.
جلاب بخاری (از لغت فرس).
نماند چنین دان جهان بر کسی
درو شادکامی نیابی بسی.فردوسی.
بیاموز او را ره و ساز رزم
همان شاد کامی و آیین بزم.فردوسی.
تهمتن سوی شاه بنهاد روی
ابا شادکامی و با رنگ و بوی.فردوسی.
بزی تو در طرب و عیش و شادکامی و لهو
عدو زید بغم و درد و انده و تیمار.فرخی.
به شادکامی در کاخ تو نشسته به عیش
ز کاخ بر شده تا زهره نالهء مزمر.فرخی.
عدیل شادکامی باشی و جفت ملکت باقی
قرین کامکاری باشی و یار دولت برنا.
فرخی.
امیر گفت خداوند ولی النعمه امیرالمؤمنین بر چه جمله است؟ رسول گفت با تنی درست و شادکامی و همهء کارها به مراد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 376).
ایا بدولت دنیا فریفته دل خویش
به شادکامی تاز و به کام و لهو و خطر.
ناصرخسرو.
شاها به شادکامی گلشن کنی همی
چون آسمان زمین را روشن کنی همی.
مسعودسعد.
به شادکامی در مجلس بهشت آیین
بخواه باده از آن دلبران حورنژاد.
مسعودسعد.
روانش باد جفت شادکامی
که گوید باد رحمت بر نظامی.نظامی.
حرز تو بوقت شادکامی
بس باشد همت نظامی.نظامی.
شد آواز نشاط و شادکامی
ز مرو شاهجان تا بلخ بامی.نظامی.
جهان نیمی ز بهر شادکامی است
اگر نیمه ز بهر نیکنامی است.نظامی.
چو دوزی صد قبا در شادکامی
بدر پیراهنی در نیکنامی.نظامی.
به شادکامی دشمن کسی سزاوار است
که نشنود سخن دوستان نیک اندیش.
سعدی (خواتیم).
چه در دوام ایام دولت و رفعت و حشمت او اسباب خیر و شادکامی موجوداند. (تاریخ قم چ سید جلال الدین طهرانی ص4).
- شادکامی کردن:تماشای گنج نظامی کند
ببزم سخن شادکامی کند.نظامی.
شادکامی مکن، که دشمن مرد
مرغ دانه یکان یکان چیند.
سعدی (صاحبیه).

شادکان.

(اِخ) دیهی است از دهستان دربقاضی، بخش حومهء شهرستان نیشابور واقع در 18 هزارگزی جنوب خاوری نیشابور. جلگه ای و آب و هوای آن معتدل است. 175 تن جمعیت دارد. آب آن از قنات، محصولات آن غلات و تریاک و شغل اهالی آن زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شادکان.

[دَ] (اِخ) نام یکی از بلاد خوارزم. (نخبة الدهر چ لایپزیک).

شادکان.

[دَ] (اِخ) یاقوت ذیل شادکان شهری در نواحی خوزستان معرفی کرده است. (معجم البلدان). نام جدید فلاحیه. در حدود یکصد و پنجاه قریه و آبادی دارد و سابقاً نام یکی از دو قسمت فلاحیه بود که یکی را جراحی و دیگری را شادکان مینامیدند. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شادگان شود.

شاد کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) شادان کردن. شادمان کردن. شادمانه کردن. خوشحال کردن. مسرور ساختن. سرور. مسرت. ابهاج. افراح. ایناس. تفریح :
برنده بدو گفت کای تاجور
یکی شاد کن دل به ایرج نگر.فردوسی.
نخستین نیایش به یزدان کنید
دل از داد ما شاد و خندان کنید.فردوسی.
کز آباد کردن جهان شاد کرد
جهانی به نیکی ازو یاد کرد.فردوسی.
ناشاد مرا ای بت نو شاد مکن
نیکویی کن مرا ببد یاد مکن.
مر خصم مرا از غم من شاد مکن
از داد خدا بترس و بیداد مکن.ارزقی.
دلم را بدلداریی شاد کن.نظامی.
درون فروماندگان شاد کن.سعدی (بوستان).
تار و پود عالم امکان بهم پیوسته است
عالمی را شاد کرد آن کس که یک دل شاد کرد.
صائب.
این ناکسان که فخر بر اجداد می کنند
چون سگ به استخوان دل خود شاد میکنند.
صائب.

شادکن.

[کَ] (اِخ) دیهی است از دهستان تبادکان، بخش حومهء شهرستان مشهد. جلگه ای و آب و هوای آن معتدل است. 222 تن جمعیت دارد. از آب قنات مشروب میشود. محصول عمدهء آن غلات است. شغل اهالی آن زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاد کواذ.

[کُ] (اِخ) (ایران...) در مجمل التواریخ و القصص شهری میان حلوان و شهر زول (شهر زور) معرفی شده و عمارت آن به قباد فیروز نسبت داده شده. ظاهراً همان شاد قباد است. رجوع به قباد شود.

شادکونه.

[نَ / نِ] (معرب، اِ) معرب شادگونه. تشک. نهالی.(1) (دزی ج 1 ص 715). رجوع به شادگونه شود.
(1) - Couverture de lit.

شادکونی.

[نی / نی ی] (ص نسبی)منسوب به شادکونه (معرب شادگونه). رجوع به شادگونه شود.

شادکونی.

(اِخ) شاذکونی. ابوبکربن مردویة الحافظ الاصبهانی الشاذکونی. و او را از این جهت شاذ کونی می گفتند که پدرش در یمن شاد گونه (مضربه)های بزرگ می فروخت. (از انساب سمعانی).

شادکونی.

(اِخ) سلیمان بن داودبن بشربن زیاد المنقری، مکنی به ابوایوب معروف به شادکونی. وی از مردم بصره و از حفّاظ حدیث بود. در بغداد با ائمه و حفاظ همنشینی داشت. سپس به اصفهان رفت و در آنجا سکونت گزید و به نشر حدیث پرداخت. از عبدالواحدبن زیاد و حمادبن زید حدیث کرد. ابوقلابة الرقاشی و ابومسلم الکجی و دیگران از او روایت کرده اند. گویند شراب می نوشید و حدیث وضع میکرد. بخاری از وی یاد کرده و او را از هر ضعیفی ضعیف تر شمرده و بعضی او را ثقه شمرده اند. در جمادی الاولی سال 234 در بصره و بعضی گویند در اصفهان درگذشت. ابوبکربن مردویة الحافظ وفات او را به سال 236 درشهر اصفهان ذکر نموده است. (از انساب سمعانی و لباب الانساب ذیل شاذ کونی).

شادکوه.

(اِخ) یاقوت ذیل شاذ کوه موضعی در گرگان شمرده. (معجم البلدان). و رابینو به نقل از یاقوت آن را محلی نزدیک گرگان معرفی کرده است. (سفرنامهء مازندران و استراباد، ترجمهء وحید مازندرانی ص 176).

شادکوهی.

(ص نسبی) منسوب به شادکوه. رجوع به شاد کوه شود.

شادکوهی.

(اِخ) شاذکوهی. بنداربن احمدالشاذ کوهی الجرجانی التاجر، مکنی به ابومحمد از ابوعبدالله محمد بن ابراهیم بن ابوالحکیم الختلی البغدادی روایت کند. در شهر شوال سال چهار صد و یک درگذشت. (انساب سمعانی، و لباب الانساب ذیل شاذکوهی).

شادگار.

(ص مرکب) شادمان. خوشحال. رجوع به شادکار شود :
تو شادی کن ار شادگاران شدند
تو با تاجی ار تاجداران شدند.
نظامی (از بهار عجم) (از آنندراج).

شادگان.

[دَ / دِ] (اِخ) (گلشن) در داستان خسرو و شیرین شاهنامه، از گلشنی به این نام یاد شده است :
بشد تیز تا گلشن شادگان
که بد جای گوینده آزادگان.فردوسی.
چنین گفت شیرین به آزادگان
که بودند در گلشن شادگان.فردوسی.
براه آمد از گلشن شادگان
ز پیش بزرگان و آزادگان.فردوسی.
و رجوع به فهرست ولف و شاده شود.

شادگان.

[دِ] (اِخ) نام یکی از بخشهای چهارگانهء شهرستان خرمشهر است. این بخش در شمال خاوری شهرستان خرمشهر واقع و محدود است از شمال به شهرستان اهواز، از خاور به بخش بندر معشور و هندیجان. از باختر به شهرستان خرمشهر و از جنوب به اراضی مسطح باتلاقی و خورموسی. موقع طبیعی آن دشت و آب و هوای آن گرمسیری است و مانند اغلب نقاط خوزستان گرمای آن در تابستان به 58 درجهء سانتی گراد میرسد. از پنج دهستان بنام جراحی، درزی، حنافره، آبشار، ام الفخر تشکیل شده، جمعیت آن در حدود 55 هزار تن و دارای 123 پارچه آبادی است. ایستگاههای راه آهن منصوری و گرگر در این بخش واقعند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6). نام قدیمی فلاحیه که فرهنگستان آن را احیا نمود. و رجوع به شادکان شود.

شادگان.

[دِ] (اِخ) دیهی است از دهستان پشتکوه باشت و بابوئی، بخش گچساران. شهرستان بهبهان واقع در 78هزارگزی شمال راه شوسهء گچساران به بهبهان. موقع طبیعی آن کوهستانی، آب و هوای آن معتدل و مالاریایی است، 250 تن جمعیت دارد. از آب چشمه و رودخانه مشروب میشود. محصولات عمدهء آن غلات، تنباکو، برنج، کنجد، حبوبات و لبنیات و شغل اهالی آن زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شادگان.

[دَ / دِ] (اِخ) (خور) نام خوری است که آب دیه شاختلخان واقع در دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز از آن تأمین میشود. رجوع به شاختلخان و فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6 شود.

شاد گردانیدن.

[گَ دَ] (مص مرکب)شاد ساختن. امراح. اطراب.

شاد گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب)شاد شدن. شاد گشتن. مسرور شدن :
چو بازارگانی کند پادشا
از او شاد گردد دل پارسا.فردوسی.
نیارد بکس جز به نیکی بیاد
نگردد بر اندوه کس نیز شاد.
نظامی (از آنندراج).
و رجوع به شاد شدن و شاد گشتن شود.

شاد گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب) شاد شدن :
چو ابلیس دانست کو دل بداد
بر افسانه اش گشت نهمار شاد.فردوسی.
شاد گشتم بدانکه حج کردی
چون تو کس نیست اندر این اقلیم.
ناصرخسرو.
به انصافش رعیت شاد گشتند
همه زندانیان آزاد گشتند.نظامی.
هر چه از وی شاد گشتی در جهان
از فراق او بیندیش آن زمان
ز آنچه گشتی شاد بس کس شاد شد
آخر از وی جست و همچون باد شد
از تو هم بجهد تو دل بر وی منه
پیش از آن کو بجهد از تو تو بجه.مولوی.
چونکه خرگوش از رهایی شاد گشت
سوی نخجیران روان شد تا بدشت.مولوی.
و رجوع به شاد گردیدن و شاد شدن شود.
|| روشن شدن (چشم) :
یکی تاج بر سر ببالین تو
بدو شاد گشته جهان بین تو.فردوسی.
نبودی بجز خاک بالین من
بدوشاد گشتی جهان بین من.فردوسی.

شاد گونه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) مضربه(1) باشد. (لغت فرس). جبهء پنبه آگنده. (صحاح الفرس). جبه و بالاپوش پنبه دار. (برهان قاطع). پوششی از کرباس نکنده زدهء نازک که در تابستان بجای لحاف بکار برند. (فرهنگ شعوری). جبهء پنبه آکنده. (رشیدی). جامهای سطبر نکنده زده که در یمن سازند. (رشیدی از قاموس)(2). جامه ها است درشت دوخته که در یمن طیار شود. (منتهی الارب ذیل ش ذ ک ن) :
همان که بودی از این پیش شاد گونهء من
کنون شده است دواج تو ای بدولی فاش.
عسجدی مروزی (از لغت فرس).
|| توشک باشد و بر آن خواب کنند و آن را نهالی نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). بمعنی نهالی و توشک باشد که بر بالای آن خواب کنند. (برهان قاطع). تشک. دشک. فیروزآبادی در لغت مفرش نویسد، مفرش چون شادگونه ای است و مفرشه خرد تر از آن بر رحل نهند و بر آن نشینند. و رجوع به منتهی الارب ذیل ف ر ش شود :
بر شادگونه خفته ملک شاد و شادکام(3)
دولت رهی و بخت مطیع و فلک بکام.
فرخی (از فرهنگ جهانگیری).
|| تکیه گاه. (رشیدی) (فرهنگ شعوری). متکا و هر چه بر آن تکیه کنند. (ناظم الاطباء) (فرهنگ شعوری). || خیمه و چادر بزرگ. رجوع به تاج العروس، ذیل شودکان و بعد آن شود. || (ص مرکب) زنان مطربه باشند. (معیار جمالی) (اوبهی). زنان مطربه را گویند. (فرهنگ جهانگیری). بمعنی زنان مطربه هم آمده است. (برهان قاطع). رجوع به شادخواره، شادخوار و شادان و حاشیهء برهان قاطع چ معین شود :
بر طارم جلالت کیوان بجای حارس
در بزم دلفروزت ناهید شادگونه.
شمس فخری (از معیار جمالی).
(1) - شادگونه در فارسی بمعنی توشک است و الشاذکونه در عربی که البته اصلش فارسی بوده و امروز در فارسی فراموش شده است جامه های نکنده زده است یعنی کوک زده و بفاصله ها برای پیوستن حشو و آستر و ابره بیکدیگر سوزن زده که امروز آنرا حوجنک (سوزنک) گویند و پاره ای روستائیان و فقرا پوشند و این شاذگونه مضربه است. تضریب نکنده زدن است جامه را و مضربه مفعول است از این باب. (یادداشت مؤلف در حاشیهء لغت فرس).
(2) - ثیاب غلاظ مضربه تعمل بالیمن. (قاموس).
(3) - در فرهنگ اسدی نسخهء مؤلف: بر شاد گونه تکیه زده شاه شاد کام.

شادللو.

[] (اِخ) (دولیخان کرد...) از سرکردگان اکراد در زمان امیر علم خان خزیمه از ملتزمان رکاب نادرشاه و سران خراسان که امیرعلم خان خواهر او را به زنی گرفته و چون مورد هجوم واقع شد به نزد او رفت. سرداران اکراد از حقیقت امر مطلع شدند و از دولیخان امیرعلم خان را خواستند و دولیخان چون تاب مقاومت ایلات را نداشت و نگاه داشتن امیر را در حوصلهء خود ندید او را بسمت اسفراز که مردم آنجا با او موافقت داشتند فرستاد. (از مجمل التواریخ گلستانه ص65 و 66 و 67). و رجوع به ص 302 و 352 حواشی و توضیحات همین کتاب شود.

شادلو.

(اِخ) دیهی است از دهستان آواجیق، بخش حومهء شهرستان ماکو، واقع در 26 هزارگزی جنوب باختری ماکو و 2 هزارگزی شمال راه شوسهء کلیساکندی. از لحاظ موقع جغرافیایی جلگه ای و آب و هوای آن معتدل و سالم است. 442 تن جمعیت دارد. آب آن از قره سو، محصول عمدهء آن غلات و شغل اهالی آن زراعت، گله داری، صنایع دستی و جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد و در تابستان از راه اورج کندی رفت و آمد با اتومبیل امکان پذیر است. شامل دو محل بفاصلهء 3 هزارگزی یکدیگر است که به شادلوی بالا و شادلوی پایین معروفند. شادلوی بالا دارای 156 تن جمعیت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4 ص 289).

شادلة.

[دِ لَ] (اِخ) موضعی است به مغرب در نزدیکی تونس. شاذله نیز گفته اند. (تاج العروس ذیل ش دل) و رجوع به شاذلی و شاذلیه شود.

شادلی.

[دِ لی / لی ی] (ص نسبی) منسوب است به قریهء شادله. رجوع به شادله و شاذلی شود.

شادلی.

[دِ] (اِخ) سید القطب الامام علی الادریسی الشادلی، مکنی به ابوالحسن استاد فرقهء شاذلیه. رجوع به شاذلی و شاذلیه شود.

شادلیه.

[دُ لی یَ] (اِخ) فرقهء صوفیهء اسکندریه. ابوالحسن شاذلی استاد آن طایفه است. رجوع به شاذلیه شود.

شادمار.

(اِ مرکب) مار بسیار باشد. || مار بزرگ را نیز گویند. (برهان قاطع). مصحف شارمار. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به شارمار شود.

شادمان.

(ص مرکب، ق مرکب) (از: شاد + مان، بمعنی شادمنش). (فرهنگ ایران باستان تألیف پورداود ص 73). مسرور. فرحناک. (شعوری). خوشحال و شاد. (فرهنگ نظام). خرم. خوش. خوشوقت. شادان. شادانه. مرح. نشیط. ناشط. مسرور. بهیج. مبتهج. فَرِح :
ز آمده شادمان نباید بود
وز گذشته نکرد باید یاد.رودکی.
خدای عرش جهان را چنین نهاد نهاد
که گاه مردم از او شادمان و گه ناشاد.
کسائی.
ز زابل به کابل رسید آن زمان
گرازان و خندان دل و شادمان.فردوسی.
و گر بد کنی جز بدی ندروی
شبی در جهان شادمان نغنوی.فردوسی.
دگر سال روی هوا خشک شد
ز تنگی بجوی آب چون مشک شد.
سدیگر همان بود و چارم همان
ز خشکی نبود ایج کس شادمان.فردوسی.
گفتم که شادمانه زیاد آن سرملوک
گفتا که شاد، وانکه بدو شاد، شادمان.
فرخی.
طبع او از مال درویشان بری
زو رعیت شادخوار و شادمان.فرخی.
از بهر آنکه مال ده و شادمانه بود
بودند خلق زو بهمه وقت شادمان.
منوچهری.
از آن پس یکی ماه دل شادمان
بدش بامهان سپه میهمان.اسدی.
تا سال دیگر شادمان و خرم با آن چیزها در کامرانی بمانند. (نوروزنامه). عالم غدار و زاهد مکار بدین معانی شادمان. (کلیله و دمنه).
از حادثات در صف آن صوفیان گریز
کز بود غمگنند وزنا بود شادمان.خاقانی.
گر کلهم بخشی و گر سر بری
زین نشوم غمگن وزان شادمان.خاقانی.
خاقانی، عاریه است عمرت
از عاریه شادمان چه باشی.خاقانی.
زمین بوسید و گفتا شادمان باش
همیشه در جهان شاه جهان باش.نظامی.
بحکم آنکه یار او را چو جان بود
مدام از شادی او شادمان بود.نظامی.
هم تازه رویم هم خجل هم شادمان هم تنگدل
کز عهده بیرون آمدن نتوانم این پیغام را.
سعدی.
|| مساعد. (یادداشت مؤلف) :
ستایش همی کرد بر کردگار
از آن شادمان گردش روزگار.فردوسی.
- ناشادمان؛ ضد شادمان.

شادمان.

(اِخ) برادر شیرویه پسر کسری پرویز. چون شیرویه پادشاه گشت او را همچون پدر و هفده تن دیگر از برادرانش، از بزرگان و عاقلان شایستهء پادشاهی، بکشت و بفرمود کشتن. (از مجمل التواریخ و القصص ص 37).

شادمان.

(اِخ) (حصار) قلعهء شومان. (الشومان) که در ناحیهء قبادیان و جنوب شهر واشجرد قرار داشت. لسترنج دربارهء این حصار نویسد: در قسمت علیای رود قبادیان و باختر پل سنگی، شهر واشجرد واقع بود که بگفتهء اصطخری به اندازهء ترمد وسعت داشت و بمسافت اندکی در جنوب آن، قلعهء بزرگ شومان (الشومان) واقع بود. در ولایت اطراف شومان زعفران فراوان حاصل میشد و از آنجا به نقاط دیگر صادر میگردید. مقدسی دربارهء شومان گوید مکانی پرجمعیت و آباد و نیکو است. یاقوت دربارهء اهالی شومان گوید اهالی آنجا سرکش و بر سلطان خویش متمردند. در زمان وی این نقطه از ثغور مهم اسلامی در مقابل ترکان بوده است. شرف الدین علی یزدی در وصف جنگهای امیرتیمور مکرر از این قلعه بنام حصار شادمان یاد کرده و غالباً آن را بصورت مختصر حصار یا حصارک نوشته و امروز هم به «حصار» معروف است. (سرزمینهای خلافت شرقی ص468). و رجوع به دستور الوزراء چ سعید نفیسی ص 392 و 445 و تاریخ حبیب السیر چ خیام، فهرست ج 3 شود.

شادمان.

(اِخ) دیهی از دهستان کهنه بخش جغتای شهرستان سبزوار، واقع در 30 هزارگزی باختر جغتای، سر راه مالرو عمومی جغتای به شریف آباد، در دامنهء کوه، آب و هوای آن معتدل، سکنهء آن 89 تن است. آب آن از چشمه، محصولات آن غلات، پنبه، زیره و کنجد، شغل اهالی آن زراعت است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شادمان شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)خوشحال شدن. شاد شدن. ابتهاج :
بنظم آرم این نامه را گفت من
ازو شادمان شد دل انجمن.فردوسی.
شود شادمان دل ز دیدارشان
ببینم روانهای بیدارشان.فردوسی.
دلم شادمان شد به تیمار اوی
بر آنم که هرگز نبینمش روی.فردوسی.
هر کس نگه کند به بد و نیک خویشتن
آنجا یکی غمین و یکی شادمان شود.
سعدی.

شادمان کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)شاد کردن. خوشحال کردن. اجذال :
کسی را که فردا بگریند زارش
چگونه کند شادمان لاله زارش.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 235).
گفتم هوای میکده غم میبرد ز دل
گفتا خوش آن کسان که دلی شادمان کنند.
حافظ.
-امرأة ساره؛ زن شادمان کن. (منتهی الارب).

شادمان گردانیدن.

[گَ دَ] (مص مرکب) شاد گردانیدن. شاد کردن. خوشحال کردن : و از خاصیتهای زر یکی آن است که دیدار وی چشم را روشن کند و دل را شادمان گرداند. (نوروزنامه).

شادمان گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب) شادمان شدن. رجوع به شادمان شدن شود.

شادمانگی.

[نَ / نِ] (حامص مرکب)شادمانی : تا نماز شام غارتی آوردند و همه می بخشیدند و منجم مالی یافت صامت و ناطق و کاغذها و دویت خانهء سلطانی گرد کردند و بیشتر ضایع شده بود نسختی چند و کتابی چند یافتند و بدان شادمانگی نمودند. (تاریخ بیهقی چ غنی - فیاض ص 628). اما بدان نامه بیارامید و همه نفرتها زایل گشت و قرار گرفت و مرد بشادمانگی برفت. (ایضاً تاریخ بیهقی ص 91). منتصر به بخارا آمد و اهل بخارا بقدوم او شادمانگی نمودند و یکدیگر را تهنیت میکردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 180).

شادمانه.

[نَ / نِ] (ص مرکب، ق مرکب)شاد. خوشحال. (فرهنگ نظام). راضی. خشنود. شادان. بهج. مسرور :
در این گیتی سراسر گر بگردی
خردمندی نیابی شادمانه.شهید بلخی.
تا بخانه برد زن را با دلام
شادمانه زن نشست و شادکام.رودکی.
تو شادمانه و بدخواه تو ز انده و رنج
دریده پوست بتن بر چو مغز پسته سفال.
منجیک.
دلش شادمانه چو خرم بهار
تن آزاد از گردش روزگار.فردوسی.
(عطارد دلالت کند بر) سلیم دلی... شادمانه همت او بیشتر بزمان. (التفهیم چ جلال همائی).
تو شادمانه و انکه بتو شادمانه نیست
چون مرغ برکشیده بتفسیده بابزن.فرخی.
شادمانه من و یاران من از خدمت میر
هر یکی ساخته از خدمت او مال و خدم.
فرخی.
گر من امروز شادمانه نیم
شسته بادی بدست من قرآن.فرخی.
کامران باش و شادمانه بزی
دشمنانت اسیر گرم و حزن.فرخی.
بر آنچه داری در دست شادمانه مباش
وز آنچه از کف تو رفت از آن دریغ مخور.
ناصرخسرو.
چو نیک و بدش نیست باقی چه باشی
به نیک و بدش غمگن و شادمانه.
ناصرخسرو.
از آنگهی که قدم در جهان نهادستم
در این جهان قدم شادمانه ننهادم.
ادیب صابر.
درون بردندش از در شادمانه
بخلوتگاه آن شمع زمانه.نظامی.
چون شوق تو هست خانه خیزم
خوش خسبم و شادمانه خیزم.نظامی.
که بستان دلارام خود را بناز
ببر شادمانه سوی خانه باز.نظامی.
درآمد دوش و گفت ای غرهء خود
دلت غمگین و نفست شادمانه.عطار.
حبر، حبور؛ شادمانه کردن. (ترجمان القرآن). اشمات؛ شادمانه کردن دشمن. (ترجمان القرآن).

شادمانه.

[نَ / نِ] (اِخ) قریه ای در نیم فرسنگی هرات. (انساب سمعانی).

شادمانه داشتن.

[نَ / نِ تَ] (مص مرکب) شاد داشتن. خوشحال داشتن :
تو دل را بجز شادمانه مدار
روان را ببد در گمانه مدار.فردوسی.
به کوزهء زرین آب خوردن از استسقاء ایمنی بود و دل را شادمانه دارد. (نوروزنامه).

شادمانه دل.

[نَ / نِ دِ] (ص مرکب)دلشاد. شادمان :
ز جاه دولت او خلق شادمانه دلند
ز جاه و دولت خود شاد باد و برخوردار.
سوزنی.

شادمانه شدن.

[نَ / نِ شُ دَ] (مص مرکب) شاد شدن. راضی و خشنود شدن :
به خیره میازارش ایچ آرزوی
به کس شادمانه مشو جز بدوی.فردوسی.
ببین تو همی کودکان را یکی
مگر شادمانه شوند اندکی.فردوسی.
برآساید از رنج و سختی سپاه
شود شادمانه جهاندار شاه.فردوسی.
تا ملکهء سیده والده و دیگر بندگان شادمانه شوند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص4). حاجب بزرگ علی بدین اخبار سخت شادمانه شد. (ایضاً ص 7). چون ما سنت ایشان را در غزوها تازه گردانیم از ما شادمانه شوند و برکات آن بما و بفرزندان ما پیوسته گردد. (ایضاً ص213). فردا صبوح باید کرد که بامداد باغ خوشتر باشد، و هر دو مهتر بدین نواخت شادمانه شدند و دیگر روز بسیار نشاط رفت و نماز دیگر بپراکندند. (ایضاً ص 341). معرکه گاه دید با چندان کشتگاه و اسیران و غنیمتهای بی اندازه شادمانه شد. (فارسنامهء ابن البلخی ص46).
از دولت و سعادت او شادمانه شد
هر دل که از نحوست ایام غم کشید.
امیرمعزی.
ز مهر تو محزون شود شادمانه
شود شادمانه ز کین تو محزون.سوزنی.
صید کردی و شادمانه شدی
چون شدی شاد سوی خانه شدی.نظامی.

شادمانه کردن.

[نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب) شادمان کردن. حبور. حبر.

شادمانه گردیدن.

[نَ / نِ گَ دی دَ](مص مرکب) شادمانه شدن. شاد شدن : تا چون خاندانها بحمدالله که یکی است در یگانگی و الفت مؤکدتر شود و دوستان ما و مصلحان بدان شادمانه گردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص210).

شادمانه گشتن.

[نَ / نِ گَ تَ] (مص مرکب) شادمانه شدن. شادمانه گردیدن : دیگر روز امیر بر تخت نشست رضی الله عنه در صفهء بزرگ و پیشگاه، و وزیر و ارکان دولت و اولیا و حشم بدرگاه آمدند، سخت شادمانه گشتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص517).
کس از آن جمله شادمانه نگشت
به تب گرم و خام یازهء من.سوزنی (هزلیات).
پس چون ملک سخن بیب بشنید شادمانه گشت و خرم شد. (تاریخ قم ص80).

شادمانی.

(حامص مرکب) نشاط. خوشحالی. شادی. شادانی. خرمی. سرور. مسرت. انبساط. بشاشت. ابتهاج. فرح. بهجت. عشرت. طرب. در مقابل نژندی و غم :
ازو شادمانی ازویت غمست
ازویت فزونی ازویت کمست.فردوسی.
شد از شادمانی رخش ارغوان
که تن را جوان دید و دولت جوان.فردوسی.
به پیوند با او چرایی دژم
کسی نسپرد شادمانی به غم.فردوسی.
نژندی و هم شادمانی ز تست
انوشه دلیری که راه تو جست.فردوسی.
چو در دست جدایی بیش مانی
ز وصلت بیش یابی شادمانی.
(ویس و رامین).
غم و شادمانی نماند ولیک
جزای عمل ماند و نام نیک.
سعدی (بوستان).
رفع غم دل نمی توان کرد
الا به امید شادمانی.سعدی.
که این منزل درد و جای غم است
در این دامگه شادمانی کم است.حافظ.
که را دیدی تو اندر جمله عالم
که یکدم شادمانی یافت بی غم.شبستری.
|| ظاهراً فردوسی در این بیت بمعنای جشن و عید بکار برده است. (از یادداشت مؤلف) :
یکی شادمانی بد اندر جهان
خنیده میان کهان و مهان.فردوسی.
-امثال: شادمانی زعفران دیر نپاید. (امثال و حکم).
بس مدتی نماند تا غم شود پدید زان شادمانیی که بدل زعفران برد.
عمادی شهریاری (از امثال و حکم).

شادمانی.

(ص نسبی) منسوب به شادمانه. رجوع به شادمانه شود.

شادمانی.

(اِخ) عبیداللهبن ابی احمد عاصم بن محمد الشادمانی الحنیفی، مکنی به ابوسعد از ابوالحسن علی بن الحسن الداودی و دیگران سماع حدیث کرد. ابوالقاسم هبة اللهبن عبدالوارث الشیرازی از وی حدیث شنید. بعد از سنهء 480 ه . ق. درگذشت. (از انساب سمعانی و لباب الانساب، ذیل شاذَمانی).

شادمانی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)شادی کردن. نشاط. تنشط. اهتزاز : بر سلامت حالش شادمانی کرده گفتم... (گلستان). به صحبتش شادمانی کردند و به نان و آبش دستگیری نمودند. (گلستان).
مکن شادمانی به مرگ کسی
که دهرت نماند پس از وی بسی.(بوستان).

شادملک.

[مَ لِ] (اِخ) نام مطربهء جمیله ای که میرزاخلیل سلطان از شاهزادگان تیموری در زمان حیات امیرتیمور گورکان نسبت به وی تعلق خاطر پیدا کرد و پنهان از حضرت صاحبقران او را به حبالهء نکاح درآورد و چون امیرتیمور بر آن قضیه واقف گشت حکم فرمود که هر جا شادملک را ببینند بکشند و میرزاخلیل سلطان او را گریزانید... نوبت دیگر به عرض رسید که شاهزاده شادملک را همراه دارد تیمور به احضار او فرمان داد و امیرزاده آن ضعیفه را حاضر ساخت و حکم همایون به قتل او نفاذ یافت. سرایملک خانم معروض داشت که صدف وجود این عورت به دردانه ای از صلب میرزاخلیل سلطان آبستن است. امیر تیمور فرمود که او را به بیان آغا بسپارند تا بعد از وضع حمل فرزند را محافظت نموده مادر را به غلامی سیاه دهد و مقارن آن احوال امیرتیمور درگذشت و شاهزاده بفراغ بال آن گلعذار پرغنج و دلال را در آغوش کشید و بمرتبه ای شیفتهء جمال و مشغوف وصال وی گشت که از استصواب او اصلا تجاوز جایز نمیداشت بلکه زمام اختیار ملک و مال را به قبضهء تسلط آن سلیطه گذاشت... شادملک خلیل سلطان را بر آن داشت که هر یک از مخدرات سراپردهء امیرتیمور و خواتین و سراری او را طوعاً کرهاً با یکی از ملازمان آستان خود در سلک ازدواج کشد. بواسطهء صدور امثال این افعال ناهنجار، طبایع صغار و کبار از امیرزاده خلیل سلطان متنفر گردید و امور سلطنتش اختلال پذیرفته به سرحد زوال رسید. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص552). و رجوع به از سعدی تا جامی ص413 شود.

شادمهر.

[مِ] (اِخ) شهر یا جایگاهی در نیشابور. (معجم البلدان).

شادمهر.

[مِ] (اِخ) دیهی است از دهستان پائین ولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، واقع در 22 هزارگزی جنوب باختری تربت حیدریه، سر دو راهی شوسهء زاهدان با کاشمر. جلگه ای، آب و هوای آن معتدل، سکنهء آن 1801 تن است. آب آن از قنات، محصولات عمدهء آن تریاک، پنبه. میوه جات، ابریشم. شغل اهالی آن زراعت و گله داری و کرباس و قالیچه بافی است. راه اتومبیلرو دارد. دارای دبستان است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شادمهنه.

[مِ نَ / نِ] (اِخ) دیهی است از دهستان دربقاضی، بخش حومهء شهرستان نیشابور، واقع در 12 هزارگزی جنوب نیشابور. جلگه ای، آب و هوای آن معتدل، سکنهء آن 331 تن است. آب آن از قنات، محصول آن غلات و شغل اهالی آن زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شادن.

[دِ] (ع اِ) آهوبرهء مستغنی از مادر. (منتهی الارب). آهو برهء بی نیاز شده از مادر که سرون برآورده باشد. (دهار). بچهء آهو. (غیاث). آهو برهء سرو برآورده. آهوبره که سروی وی برآمده باشد. ج، شَوادِن. (مهذب الاسماء).

شادن.

[دِ] (اِخ) نام جاریهء عطاءبن جبیر. رجوع به عقدالفرید ج 5 ص 117 شود.

شادناک.

(ص مرکب) مقابل غمناک. (آنندراج). شادمان : و شادناک شود جان من به خدای زندگانی دهندهء من. (انجیل لوقا باب 1 شمارهء 27 ترجمهء دیاتسارون ص12). و بسیاران در زایدن او شادناک شوند. (ایضاً ص8). و رجوع به ص14، 60، 208 همان کتاب شود.
همان ابن یامین اسباط پاک
ز دادخدایی همه شادناک.
شمسی (یوسف و زلیخا).

شادنج.

[دَ نَ] (معرب، اِ) معرب شادنه. حجرالدم(1). (ذخیرهء خوارزمشاهی). حجر الطور. حجر هندی. بیدوند. معرب شادنه و آن را حجرالدم نیز گویند و آن سنگی است نرم و کوچک عدسی الشکل جهة اسهال دموی و قرحهء امعاء و زحیر و سل نافع. (منتهی الارب). ابوریحان در کتاب الجماهر فی معرفة الجواهر آرد: جالینوس گفته است که شاذنه بخاطر سرخی رنگ سودهء آن حجر الدم خوانده شده... و عطاردبن محمد الحاسب را کتابی است موسوم به منافع الاحجار که از این باب در آن سخن بسیار رفته لیکن وی این بحث را با آنچه به عزائم و افسونها مانند است درآمیخته است. (الجماهر چ حیدرآباد دکن ص 217). و از قول دیسقوریدس آورده است که سنگ آهن ربای سوخته به شاذنه مبدل شود. (ایضاً ص 213). در ترجمهء صیدنه آمده: او را به رومی حمیاطوس و هماطیطس گویند و بسریانی شادنا گویند و بپارسی شادنه بود و آن را بیدوند هم گویند و بتازی او را حجرالدم گویند و در وجه تسمیهء او به حجرالدم گفته اند که چون جرم او را بسایند مانند خون شود چنانچه حجرلبنی را که سودهء او را به شیر تشبیه کرده اند، و او را حجرطور گویند به نسبت طورسینا و از جمله انواع او شادنج عدسی بهتر بود و استعمال او در ادویه کنند و جرم او سرخ بود و بر آن نقطه ها بر شکل آبله بود بمقدار ماش و عدس... و چنین آورده اند که یک نوع از او آن است که جرم او سست بود و نیز او را کبریت احمر گویند. (از ترجمهء صیدنه صص 56 - 57). و در مخزن الادویه آمده: به سین مهمله نیز آمده و به عربی حجرالدم نامند جهت آنکه حابس دم است و یا آنکه رنگ آن بعد سودن برنگ خون سرخ میباشد و حجرالطور نیز نامند جهت آنکه از جبل الطور می آورند و حجر هندی نیز جهت آنکه در هند بهم میرسد ماهیت آن سنگی است سریع التفتت عدسی شکل و جاورسی شکل نیز و به الوان مختلفه و به انواع متکثره میباشد، سرخ و زرد و سفید و خاکستری و تیرهء مایل به سیاهی و خشخاشی سرخ و زرد و با نقطه های ابلق و بهترین همه سرخ عدسی شکل آن است که مصری نامند سریع التفتت و مکسور آن نیز سرخ باشد و زبون ترین همه خاکستری رنگ تیرهء آن است که هندی گویند و همهء این انواع معدنی میباشند و حکیم میرمحمد مؤمن در تحفه نوشته که فقیر همهء اینها را مشاهده کرده و تجربه نموده سفید را در فیروز کوه و سرخ و زرد و ابلق را در حوالی خوار ری و هندی را در جبال قزوین، و مصنوع نیز میباشد از مغناطیس محرق، و این سیاه و زود شکن تر از معدنی است و در جمیع افعال مانند معدنی، بخلاف مصنوع از حجرالحمار محرق که اغبر ثقیل الوزن میباشد. طبیعت مغسول آن در آخر اول سرد و در دوم خشک و غیر مغسول آن در اول سرد و در آخر دوم خشک و بعضی در دوم سرد و در سوم خشک و بعضی درسوم گرم و خشک نیز گفته اند، و مستعمل، مغسول آن است و قوت آن تا بیست سال باقی میماند افعال و خواص آن مجفف ورادع و قابض بی لذع و خاتم و مدمل قروح و مقوی عصب و عضل و قوت باصره و حابس سیلان خون اعضای ظاهری و باطنی و آشامیدن آن با آب انارین و امثال آن جهت نفث الدم و با شراب جهت عسرالبول و سیلان حیض دائم و درور منی و با ادویهء مناسبه جهت اسهال دموی و قرحهء امعا و زحیر و سل و اکتحال آن با شیر دختران و سفیدهء تخم مرغ و امثال آن جهت رمد و دمعه و سلاق و سوزش پلک چشم و قرحه و جرب و حکهء حاد و با آب حلبه جهت امراض بلغمی غلیظهء چشم و با آب خالص جهت خشونت اجفان پی ورم و چون از آن شافه سازند و به اقاقیا بیامیزند و در چشم کشند جهت دفع امراض چشم و جرب نافع و ذرور غیرمغسول آن جهت گوشت زاید جراحات و رویانیدن گوشت صالح مجرب و بدستور قطور ساییدهء آن با آب که غلیظ باشد و با گشنیز و مانند آن جهت ثبور و قروح حاده و مزمنه و جراحات مزمنه و جراحت مقعد و رحم و قضیب و اعضای عصبانی بی عدیل و طلای آن جهت حمره و سوختگی آتش، مقدار شربت آن از یکدانگ تا نیم مثقال، مضر مثانه، مصلح آن کتیرا، بدل آن حجر مقناطیس سوخته و در ادویهء عین حُضض و یا روی سوختهء نیم وزن آن و چهار دانگ آن توتیا و در غیر آن دم الاخوین و طریقهء غسل و اقراص و مرهم آن درقرابادین مذکور شد و عدسی بسیار صلب سرخ خشک تر از سایر اقسام و جهت قروح خصوص قروح سفل و قروح حادث از سوختگی آتش و لهیب آن نافع و شادنج مصنوع مضر معده و احشا و مصلح آن عصارهء زرشک است. (مخزن الادویه). و رجوع به ابن البیطار و دزی ج 1 ص 715 ذیل شاذنج و حجر الدم و تحفهء حکیم مؤمن و اختیارات بدیعی و تذکرهء ضریر انطاکی ص 213 و الفاظ الادویه و شادنه و شاذنه و شاذنج شود.
(1) - Sanguine, Hematite.

شادنجان.

[دَ] (اِخ) نام یکی از عشایر کرد که گرداگرد شهرهای جبال ساکن بودند. رجوع به کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او تألیف رشید یاسمی ص 111، 115، 183، 192 و تاریخ خاندان طاهری سعید نفیسی ص 356 و تاریخ دیالمه و غزنویان عباس پرویز ص 141(1) و التنبیه و الاشراف مسعودی و مجمل التواریخ و القصص حاشیهء مصحح در ص 401 و شاذنجان شود.
(1) - در تاریخ دیالمه و غزنویان شادنجان نام محلی که این طایفهء کرد در آن بسر میبردند شمرده شده است.

شادنج هندی.

[دَ نَ جِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شادنهء هندی. حجر هندی و قسمی از شادنج عدسی است. رجوع به حجر هندی شود.

شادنه.

[دِ نَ / نِ] (اِ)(1) شادنج. شاذنج. شاذنه. حجرالدم. حجرالطور. حجر هندی. بیدوند. صندل حدیدی. خُماهن. عدسیه. دارویی است که از هندوستان آرند. (صحاح الفرس). داروی چشم را گویند. (اوبهی). سنگی باشد سرخ که بسیاهی زند و زود بشکند و آن انواع است، عدسی و گاورسی و آن را از طور سینا و دیار هندوستان آورند و در دواها خصوصاً داروی چشم بکار برند. (فرهنگ جهانگیری). سنگی باشد سرخ رنگ به سیاهی مایل و زودشکن مانند گل بحری، و آن دو نوع است: عدسی و گاورسی و آن را از طورسینا و گاهی از هندوستان هم آورند و در دواها خصوصاً داروی چشم بکار میبرند و آن را به عربی حجرالدم خوانند و حجرالطور و حجر هندی هم میگویند. بواسیر را نافع است و ارباب عمل در اکسیر بکار برند و معرب آن شادنج باشد. گویند اگر سنگ آهن ربا را بسوزانند عمل شادنج کند. (برهان قاطع). سنگی است به سیاهی مایل و در دواها بخصوص دوای چشم بکار برند و در کتب طبی سنگی است سرخ بمثابهء عدس و لهذا به عربی شادنج عدسی گویند. (فرهنگ رشیدی). به عربی شادنج، سنگ سرخی است که به سیاهی زند زود بشکند و آن عدسی است و گاورسی و از دیار هند و طورسینا آورند. (الفاظ الادویه). سنگی است که او را شادنهء عدسی نیز گویند و در امراض چشم مفید است و شادنج معرب آن است و به عربی آن را حجرالدم گویند که حابس دم است. (انجمن آرای ناصری). و رجوع به فرهنگ شعوری و شادنج شود.
(1) - Hematite.

شادنهء هندی.

[دِ نَ / نِ یِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شادنج. رجوع به شادنج و شادنج هندی و حجر هندی شود.

شادو.

[دُ](1) (اِخ) زونو ریدولفو. پسر ارشد یوهان گوتفرید شادو، مجسمه ساز آلمانی. بسال 1786 م. در رم تولد و به سال 1822 م. وفات یافت. در پرتو عده ای از آثار خود که دارای جذبهء شاعرانه اند معروف شد. از جملهء این آثار: «سقراط در نزد تئودوتا» و نقش برجستهء «یک سانحهء طغیان»، مجسمه های گروهی «الکتر و اورست»، «ژولیوس مانسوئتوس در حال مرگ در آغوش پسرش»، اثر دلپذیر و نفیس «دختری که بند صندل خود را می بندد» را میتوان نام برد.
(1) - Schadow (Zono - Ridolfo.)

شادو.

[دُ] (اِخ)(1) یوهان گوتفرید. مجسمه ساز آلمانی که به سال 1764 م. در برلن تولد یافت و بسال 1850 م. در همان شهر درگذشت. به سال 1788 مجسمه ساز دربار و استاد فرهنگستان هنرهای زیبا شد و در سال 1816 به ریاست آن فرهنگستان نائل گردید. آثار زیادی بسبک ساده، طبیعی و منسجم بوجود آورد که از جملهء آنها: مجسمهء فردریک دوم در اشتتین، مجسمهء بلوخر در روستوک، مجسمهء لوتر در ویتمبرگ و مجموعهء عظیم الجثهء مجسمه های لوئیزدوپروس و دوشس دوکمبرلاند در لندن را میتوان نام برد. تألیف باارزشی نیز در رشتهء مجسمه سازی و اصول هنری دارد.
(1) - Schadow.

شادوار.

[شادْ] (اِخ) نام کوهی در حوالی سمرقند : در آن اثنا بسمع اشرف اعلی رسید که در دامن کوه شادوار قلعه ای است که آن را از کنیت گویند. (تاریخ حبیب السیر چ خیام ج4 ص232).

شادوان.

[دُ] (اِ مرکب) شادروان. (فرهنگ شعوری) :
یکی خسروی شادوان گونه گون
درازیش میدان اسبی فزون.
حکیم اسدی (از انجمن آرای ناصری).
رجوع به شادروان شود.

شادوان.

[دَ] (اِخ) سادوان نیز آمده. یاقوت حموی ذیل شاذوان آورده: کوهی است در جنوب سمرقند و در آن روستا و قریه هایی است و در سمرقند روستایی خوش آب و هوای تر و از حیث محصولات کشاورزی و میوه ها بهتر از آن وجود ندارد و مردم آن تندرست ترین و خوش آب و رنگ ترین مردم بشمارند. درازنای این روستا ده فرسخ و بلکه بیشتر است و کوه آن نزدیکترین کوهها به سمرقند است. (المعجم البلدان). و رجوع به شاذوان شود.

شادور.

[وُ] (اِ مرکب) شادورد. (فرهنگ شعوری). رجوع به شادورد شود.

شادورد.

[وَ] (اِ مرکب) شایورد. هاله باشد که بر گرد ماه واقع شود. (فرهنگ جهانگیری). طوق و هاله و خرمن ماه باشد. (برهان قاطع). داره. طفاره. قرن الشمس :
چو ترکی و مه گرد او شادورد
چو ناورد گاه یلی در نبرد.اسدی.
چنانکه شادورد ماه بماه محیط باشد خندقی سازند. (تاریخ بیهق). التحجیر؛ گرد شدن ماه بخطی باریک و با شادورد شدن در میغ. (تاج المصادر بیهقی). || تخت پادشاهان. (از فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع). سریر. اریکه :
جهاندار بر شادورد بزرگ
نشسته همه پیکرش میش و گرگ.فردوسی.
بدین گونه از شادورد مهی
همی گشت تا شد بروی زمی.فردوسی.
|| به معنی مطلق فرش باشد از گلیم و قالی و مانند آن. (برهان قاطع). گستردنی. || (اِخ) نام گنج هفتم است از جملهء هفت گنج خسروپرویز. (فرهنگ جهانگیری). نام گنج هفتم است از جملهء هشت گنج خسروپرویز. (برهان قاطع) :
دگر گنج بد شادورد بزرگ
که گویند رامشگران سترگ.
فردوسی (از فرهنگ جهانگیری).
|| (اِ مرکب) پرده ای است از موسیقی. (فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع).

شادویه.

[] (اِخ) نامی از نامهای ایرانی. (یادداشت مؤلف).

شاده.

[دَ / دِ] (ص) شاد. (شعوری). شادمان :
به یک تخت دو شاده(1) بنشاندند
عقیق و زبرجد برافشاندند.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج1 ص219 بیت 1622، نسخه بدل).
(1) - در شاهنامهء چ بروخیم نسخه بدل آمده و متن چنین است: بیک تختشان شاد بنشاندند.

شادهرمز.

[هُ مُ] (اِخ) نام کوره ای منسوب به هرمز شاه و از نواحی بغداد. اول آن سامرا و هفت طسوج بوده (از جمله) شهر مداین که در آن ایوان است و طسوج الرازان الاعلی و طسوج الرازان الاسفل. (از انجمن آرای ناصری). یکی از ولایات دوازده گانهء اقلیم عراق واقع در اطراف بغداد مشتمل بر طسوج نهر بوق و کلواذی و نهربین و طسوج کهنه شهر (طسوج المدینة العتیقة). مقابل مدائن و طسوج راذان بالا (راذان الاعلی) و راذان پائین (راذان الاسفل) و دو طسوج دیگر (بزرگ شاپور = بزرج سابور و جازر) جمعاً دارای هفت طسوج. (از سرزمینهای خلافت شرقی و معجم البلدان).

شادی.

(حامص) شادمانی. خوشحالی. بهج. بهجت. استبهاج. بشاشت. مسرت. نشاط. طرب. ارتیاح. وجد. انبساط. سرور. فرح. سراء. (ترجمان القرآن). مرحان. (منتهی الارب). خوشدلی. شادمانی. رامش. مقابل اندوه و غم. مقابل سوگ. مقابل تیمار. کروز. کروژ :
از او بی اندهی بگزین و شادی با تن آسانی
به تیمار جهان دل را چرا باید که بخسانی.
رودکی.
بسا که مست در این خانه بودم و شادان
چنانکه جاه من افزون بد از امیر و بیوک
کنون همانم و خانه همان و شهر همان
مرا نگویی کز چه شده ست شادی سوک.
رودکی.
آه از این جور بد زمانهء شوم
همه شادی او غمان آمیغ.رودکی.
بسا خان کاشانه و خان غرد
بدو اندرون شادی و نوشخورد.ابوشکور.
شادیت باد چندانک اندر جهان فراخا
تو با نشاط و شادی بارنج و درد اعدا.
دقیقی.
دریغا میر بونصرا دریغا
که بس شادی ندیدی از جوانی
ولیکن رادمردان جهاندار
چو گل باشند کوته زندگانی.دقیقی.
زن پار او چون بیابد بوق
سر ز شادی کشد سوی عیوق.منجیک.
هنوز از لبت شیر بوید همی
دلت ناز و شادی بجوید همی.فردوسی.
تهمتن چو گرز نیا را بدید
دو لب کرد خندان و شادی گزید.فردوسی.
او می خورد بشادی و کام دل
دشمن نزار گشته و فرخسته.ابوالعباس.
یارب چه جهان است این یارب چه جهان
شادی به ستیر بخشد و غم به قبان.صفار.
هر روز شادیی نو بنیاد و رامشی.
زین باغ جنت آیین زین کاخ کرخ وار.
فرخی.
روزگار شادی آمد مطربان باید کنون
گاه ناز و گاه راز و گاه بوس و گه عناق.
منوچهری.
همواره همیدون بسلامت بزیادی
با دولت و با نعمت و با حشمت و شادی.
منوچهری.
بشادی دار دل را تا توانی
که بفزاید ز شادی زندگانی.(ویس و رامین).
خواستم این شادی بدل امیر برادر رسانیده آید که دانستم که سخت شاد شود (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 69). و در علم غیب رفته است که در جهان در فلان بقعت مردی پیدا خواهد شد که از آن مرد بندگان او را راحت خواهد بود و ایمنی و در زندگانی از شادی و خرمی. (ایضاً ص 92).
که خوانند بر طایل او را بنام
جریری همه جای شادی و کام.اسدی.
گفتم که نفس ناطقه را چیست آرزو
گفتا بقا و شادی و پیروزی و ظفر.
ناصرخسرو.
جان اسکندر ز شادی سر بگردون بر برد
گر تو نعل اسب خویش از تاج اسکندر کنی.
ناصرخسرو.
عالم همه [ چو ] خوازه ز شادی و خرمی
من مانده همچو مردهء تنها بگور تنگ.
عمعق.
وقت شادی به نشینی خود کند هر دشمنی
دوست آن باشد که با جان وقت تیمار ایستد.
سید حسن غزنوی.
ای خواجه من و تو چه فروشیم ببازار
شادی بفروشی تو و من غم نفروشم.
خاقانی.
در سفری کان ره آزادی است
شحنهء غم پیشرو شادی است.نظامی.
چون نظر عقل بغایت رسید
دولت شادی بنهایت رسید.نظامی.
برآمد همی بانگ شادی چو رعد.
سعدی (بوستان).
با آوردن و رسانیدن و کردن و گستردن و گشودن و نمودن صرف شود. رجوع به شادی آوردن، شادی رسان، شادی کردن، شادی گستر، شادی گشای و شادی نمودن، شود.
- بشادی؛ بخرمی. بانشاط. باشادمانی. بخوشی. بمبارکی : امیر گفت بسم الله بشادی و مبارکی خرامید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 283).
بگشای بشادی و فرخی
ای جان جهان آستین خی.
کامروز بشادی فرا رسید
تاج شعرا خواجه فرخی.
مظفری (از فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی).
بمبارکی و شادی چو نگار من در آید
بنشین نظاره میکن تو عجایب خدا را.
(دیوان شمس).
- شادی و غم گفتن؛ درد دل گفتن : باوی [ احمد بوعمرو ] خلوتها کردی [ سبکتگین ] و شادی و غم و اسرار گفتی. (تاریخ بیهقی). با حاتمی غم و شادی گفته که این بوسهل از فساد فرو نخواهد ایستاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 323).
- شادی یا به شادی کسی یا چیزی خوردن یا -دادن باده؛ به یاد او می گساری کردن :
خور به شادی روزگار نوبهار
می گساراندر تکوک شاهوار.رودکی.
یکی خورد بر پادشاه بزرگ
دگر شادی پهلوان سترگ.
(گرشاسب نامه ص86).
مگر شادی قدت خورد نرگس
که مست افتاده اندر پای سرو است.
کمال الدین اسماعیل (از آنندراج).
رطل گرانم ده ای مرید خرابات
شادی شیخی که خانقاه ندارد.حافظ.
نغز گفت آن بت ترسابچهء باده پرست
شادی روی کسی خور که صفایی دارد.
حافظ.
بر جهان تکیه مکن چون قدحی می داری
شادی زهره جبینان خور و نازک بدنان.
حافظ.
- امثال: شادی آن شادی است کز جان رویدت.
مرحوم ادیب (از امثال و حکم).
شادی امروز را بفردا مفکن.
مرحوم ادیب (از امثال و حکم).
شادی بی غم در این بازار نیست.
مولوی (از امثال و حکم).
شادی دل رهن صفه و بار نیست خوش بیابان کش در و دیوار نیست.
مرحوم ادیب (از امثال و حکم).
شادی صدساله زاید مادر یک روزه غم.
سنائی (از امثال و حکم).
|| جشن. طرب :
در این بزمگه شادی آراستند
مهان را بخواندند و می خواستند.اسدی.
|| لهو. نشاط : گفت تو هنوز خردی و کودکی ترا باری شادی و بازی باید کردن چنانک کودکان را وقت ادب آموختن بود بیاموزی. (ترجمهء تاریخ طبری). || (اِ) میمون. (برهان قاطع). بلهجهء طبری بوزینه. حمدونه. کپی. قرد. (یادداشت مؤلف).

شادی.

(ع ص) نعت از شَدْو. راننده. (منتهی الارب). شَدا الابل؛ ساقها او حدا لها. ج، شادون و شداة. (اقرب الموارد). || شعرخواننده. (منتهی الارب). بآواز خواننده؛ شداالرجل؛ انشد بیتاً او بیتین ماداً صوته به کالغناء. (اقرب الموارد). || سرودگوی. (منتهی الارب). مغنی. خنیاگر. شَدالشعر؛ غنی به و ترنم. (اقرب الموارد). || آنکه بعض از ادب آموخته باشد. (منتهی الارب). شدا فلان؛ اخذ طرفاً من الادب کانه ساقه او جمعه و شدا من العلم شیئاً؛ اخذ. (اقرب الموارد). || قصد کننده. (منتهی الارب). شدا شدوه؛ نحا نحوه. (اقرب الموارد).

شادی.

(اِخ) دیهی است از دهستان مشهد زیره میان ولایت باخرز، بخش طیبات از شهرستان مشهد، واقع در 42 هزارگزی شمال باختری طیبات، در دامنهء کوه. آب و هوای آن معتدل، سکنهء آن 64 تن است. آب آن از قنات و محصولات عمدهء آن غلات، ریزه و شغل اهالی آن زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شادی.

(اِخ) از شعرای هرات. در علم رمل نهایت مهارت داشته و گاهی نیز شعر می گفته از اوست:
تو بجایی ننشینی که رقیبت بنشست
جز دل من که تو جا کردی و او بیرون ماند.
(آتشکدهء آذر چ مؤسسه نشر کتاب ص 154).

شادی.

(اِخ) پدر خاندان بلی (گروهی از قبیلهء منسوب به قضاعة)؛ از قحطانیه که مسکن ایشان در بالای اخمیم در صعید مصر بوده است. (زرکلی ج 2 ص 403).

شادی.

(اِخ) رجوع به شادانی (خواجه ابوبکر) و تاریخ سیستان ص 378 شود.

شادی.

(اِخ) شاعری ایرانی است و کنیت وی ابونصر از اشعار او در حدایق السحر ابیات زیر آمده است:
بر خرد خویش بر ستم نتوان کرد
خویشتن خویش را دژم نتوان کرد
دانش و آزادگی و دین و مروت
این همه را خادم درم نتوان کرد
قانع بنشین و آنچه یابی بپسند
کایزدی وبندگی بهم نتوان کرد.
(حدایق السحر ص82).

شادی.

(اِخ) ابن ایوب. پدر خاندان سلاطین ایوبی. جد ملوک مصر پدر نجم الدین ایوب که آل ایوب به وی منسوبند. وی از اعاظم اعیان اکراد بود و نسبش بقول بعضی از مورخان به عدنان میرسد و در زمان سلطان مسعود سلجوقی یکی از نواب مسعود که مجاهدالدین نیکروز نام داشت او را کوتوال قلعهء تکریت ساخت. پس از وفات او پسر بزرگترش نجم الدین ایوب بجای پدر نشست. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 584، 585).

شادی.

(اِخ) ملقب به سپرباز، نام یکی از کسانی است که در توطئهء فرزندان امیر مبارزالدین محمد علیه پدرش شرکت داشتند و چشم امیر مبارزالدین محمد را میل کشیدند. رجوع به روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات ص 195 شود.

شادی.

(اِخ) ملقب به فراش. نام یکی از دلیران اسفزار، از معتمدان ملک قطب الدین اسفزاری (پسر ملک فخرالدین کرت از آل کرت). رجوع به روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات ص 491 شود.

شادی.

(اِخ) (هزارهء...) نام طایفه ای است. رجوع به هزارهء شادی و تاریخ گزیده ص 666 و 667 و 669 شود.

شادی آباد.

(اِخ) ظاهراً محله ای بوده است به غزنین گویا طرب آباد دهلی به تقلید از آن به این نام خوانده شده است. رجوع به سفرنامهء ابن بطوطه حاشیهء ص 432 و تاریخ بیهقی چ فیاض حاشیهء ص 7 شود : و همه فقها و اعیان و عامه آنجا رفتند به تهنیت و فوج فوج مطربان شهر و بوقیان شادی آباد به جمله با سازها به خدمت آنجا آمدند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 7).

شادی آباد.

(اِخ) موضعی است در تبریز و مولد قطران شاعر معروف قرن پنجم هجری است :
خدمت تو هم بشهر اندر کنم بر جای غم
گرچه ایزد جان من در شادی آباد آفرید.
قطران. (از تاریخ ادبیات در ایران، تألیف صفا ج2 ص 421).

شادی آبادی.

(اِخ) محمد بن داود العلوی. معاصر ناصرالدین خلجی (806 - 956) شارح دیوان های انوری و خاقانی است. وی پیرو مذهب سنت و جماعت بود. شرح او بر دیوان انوری مملو از تکلفات بارد و حاکی از بی ذوقی و نداشتن انس با دواوین شعرا و عدم اطلاع از مبانی دستور زبان فارسی است. (از رسالهء سیدجعفر شهیدی در شرح لغات علمی دیوان انوری و نقد شروح آن). و رجوع به تاریخ ادبیات ایران تألیف صفا ج2 ص667 شود.

شادی آور.

[وَ] (نف مرکب) نعت از شادی آوردن :
می شادی آور بشادی دهیم
ز شادی نهاده به شادی دهیم.نظامی.

شادی آوردن.

[وَ دَ] (مص مرکب)تولید شادی کردن. ایجاد طرب کردن :
بوی بهبود ز اوضاع جهان میشنوم
شادی آورد گل و باد صبا شاد آمد.حافظ.
|| شادی کردن :
گر بی تو شادی آرم هرگز مباد شادی
ور بی تو باده نوشم، نوشم مباد باده.
امیرمعزی (از آنندراج).

شادیاب.

[شادْ] (اِخ) دیهی است از دهستان کاشمر، بخش بردسکن از شهرستان کاشمر، واقع در 24 هزارگزی جنوب باختری بردسکن و 2 هزارگزی جنوب مالرو عمومی نیگنان بردسکن. جلگه ای و آب و هوای آن معتدل، سکنهء آن 223 تن است. آب آن از قنات، محصولات عمدهء آن غلات، میوه جات، ابریشم و انگور و شغل اهالی آن زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شادیاخ.

[شادْ] (اِخ) قریه ای از قریه های بلخ، (معجم البلدان). در انساب سمعانی نام این قریه شادخ ذکر شده و چنین آمده است که در چهار فرسنگی بلخ واقع است و نسبت به آن شادیاخی است.(1) رجوع به شادخی و شادیاخی شود.
(1) - سعید نفیسی در حواشی تاریخ بیهقی «شادخ» را خطای کاتب و صحیح را همان «شادیاخ» دانسته بقرینهء این که سمعانی ذیل شاذیاخی آورده: «هذالنسبة الی موضعین» که موضع نخست را همان شاذیاخ نیشابور ذکر میکند و بنابراین نام موضع دوم نیز که همین قریه واقع در چهار فرسنگی بلد بلخ باشد شادیاخ است زیرا نسبت به شادخ شادیاخی نمیشود. رجوع به تاریخ بیهقی چ سعید نفیسی ص 914 شود.

شادیاخ.

[شادْ] (اِخ) نام شهر نیشابور است و آن را شادخ نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). بمعنی شادخ است که نام شهر نیشابور باشد. (برهان قاطع). نام نیشابور در زمان قدیم و شادخ نیز گویند. (فرهنگ سروری). نام شهر نشابور. (انجمن آرای ناصری). یاقوت در معجم البلدان دربارهء آن ذیل شاذیاخ چنین آورده است: «شادیاخ نیز شهر نیشابور، مادر شهرهای خراسان در زمان ما است و در قدیم بوستانی بود از آن عبدالله بن طاهربن حسین پیوسته بشهر نیشابور. الحاکم ابوعبدالله بن بیع در پایان کتاب خود در تاریخ نیشابور آورده است که عبدالله بن طاهر چون به حکمرانی خراسان نیشابور رسید و در آنجا فرودآمد از بسیاری لشکریان او جا بر مردم تنگ شد و بزور در خانهء مردم آمدند و مردم از ایشان سختی دیدند و چنین پیش آمد که یکی از لشکریانش بخانهء مردی فرودآمد و خداوند خانه زنی زیبا داشت و مردی غیرتمند بود و در خانه ماند و بواسطهء غیرتی که بر زن خود داشت از آن بیرون نرفت. روزی آن سپاهی به او گفت رو و اسب مرا سیرآب کن و وی نه یارا داشت که بفرمان او نرود و نه میتوانست از خانهء خود دور شود. بزن خود گفت تو برو و اسبش را سیراب کن تا اینکه من از دارایی که داریم در خانه پاسبانی کنم. زن رفت و او نیکوروی و زیبا بود. قضا را عبدالله بن طاهر سواره بدانجا رسید و آن زن را دید و پسندید و از ساده پوشی او در شگفت شد و او را به خود خواند و گفت: روی تو و اندام تو سزاوار آن نیست که اسبی را خدمت کنی و آب دهی، روزگارت چیست؟ گفت: این کاری است که عبدالله بن طاهر بر سر ما آورده است، خدا او را بکشد. سپس پیش آمد را بر او گفت. وی در خشم شد و سست گشت و گفت ای عبدالله مردم نیشابور از تو بدی دیدند. سپس سران لشکر را گفت در لشکر او منادی کنند که هر کس شب در نیشابور بماند مال و خون او حلال است و به شادیاخ رفت و در آنجا سرایی ساخت و به لشکریان خود فرمان داد که گرداگرد آن ساختمان کنند و آنجا آبادان گشت و محله ای بزرگ شد و به شهر پیوست و یکی از محلات شهر شد و سپس مردم در آنجا خانه ها و کاخها ساختند.(1) چون غز به خراسان آمد و در سال 548 ه . ق. آن کارها را کردند به نیشابور آمدند و آن را ویران کردند و سوختند و ویرانهء آن را بجای گذاشتند. آنچه از مردم آن شهر مانده بود به شادیاخ رفتند و آن را آبادان کردند و آن شهری است که در زمان ما به نیشابور معروف است... من در 613 به نیشابور که همان شادیاخ باشد رفتم... سپس تاتارها که خدای ایشان را لعنت کناد در سال 617 آن را ویران کردند و یک دیوار هم در آن بر پا نگذاشتند و امروز چنانکه به من گفته اند ویرانه ای است که چشمهای خشک را بگریستن وامی دارد و آتشهای فرونشسته را در دلها روشن می کند. (نقل از حواشی ادیب بر تاریخ بیهقی، تاریخ بیهقی چ سعید نفیسی ج 2 ص 897). کاخ طاهریان در نیشابور در بیرون شهر در روستای شادیاخ و در محلهء «میان» بوده است. ظاهراً این کاخ طاهریان پس از انقراض این سلسله در 261 چندان نمانده و بزودی ویران شده است زیرا که ابن الفقیه در کتاب البلدان که در حدود 290 یعنی نزدیک سی سال پس از انقراض این خاندان تألیف کرده است دو قطعه از اشعار محمد بن حبیب ضبی را که دربارهء ویرانه های این کاخ در شادیاخ گفته آورده است... قصر آل طاهر در «میان» در ناحیهء شادیاخ پس از ویرانی دوباره کشتزار شده و از این جا پیدا است که شادیاخ و میان در روستای بیرون شهر بوده است. یعقوبی نیز در کتاب البلدان گوید: «عبدالله بن طاهر در شهر نیشابور فرود آمد و چنانکه فرمانروایان دیگر میکردند به مرو نرفت و در آنجا بنای شگفتی ساخت که شادیاخ باشد...» از این جا پیداست که کاخ طاهریان در شادیاخ بنای بزرگ و زیبا و حتی شگفت بوده است. حمدالله مستوفی در نزهة القلوب گوید: «... دار الامارهء خراسان در عهد اکاسره تا آخر عهد طاهریان در بلخ و مرو بودی و چون دولت به بنی لیث رسید عمروبن لیث در نیشابور دارالاماره ساخت و نیشابور دارالملک خراسان شد. در سنهء خمس و ستمائه آن شهر به زلزله خراب شد هم در آن حوالی شهری دیگر ساختند و شادیاخ خواندند، دور باروی آن ششهزار و نهصد گام بود، در سنهء تسع و سبعین و ستمائه آن نیز بزلزله خراب شد، بگوشهء دیگر شهری ساختند که اکنون ام البلاد خراسان آن است...» از اینجا بر می آید که پس از ویرانی نیشابور قدیم از زلزلهء سال 605 در روستای شادیاخ شهر دیگری ساختند و آن شهر دوم هم در زمین لرزهء سال 679 ویران شد... ابن الاثیر در تاریخ الکامل در حوادث سالهای 548 و 553 و 556 که وقوع فتنه ای در میان شافعیان و حنفیان نیشابور را ذکر میکند تصریح کرده است که در این فتنه ها نیشابور یکسره ویران شد و سپس در حوادث سال 556 گوید که مؤید آی آبه حکمران خراسان و حکمران نیشابور شادیاخ را محاصره کرد و تا آخر شعبان 556 جنگ دامنه داشت و پس از آن همان نکته ای را که یاقوت در سبب آبادی شادیاخ در زمان عبدالله بن طاهر و لشکرگاه شدن آن آورده است نقل کرده و گوید شادیاخ پس از آن ویران شد و چون روزگار الب ارسلان رسید این قصه را بر او گفتند و وی فرمان داد آنجا را از نوساختند و این زمان بار دیگر ویران شد... اما شهر شادیاخ بطور قطع و یقین در طرف جنوب شهر حالیه یعنی در همانجا که باغ و مقبرهء امامزاده محروق است واقع بوده و منشأ این یقین شجره نامه ای است از سادات بلوک بار معدن که به دست آمد... بالجمله در آن شجره نامه نوشته بود که بیست نفر از سادات اولاد خواجه حسین الاصغربن زین العابدین علیه السلام در پهلوی قبر امامزاده محروق در شادیاخ نیشابور مدفونند. (از حواشی ادیب بر تاریخ بیهقی، تاریخ بیهقی چ سعید نفیسی صص 899 - 902). مقارن استیلای مغول در جنب نیشابور قدیم شهر معتبر دیگر بنام شادیاخ بنا شده بود و در حقیقت در آن ایام همین شهر را نیشابور میگفته اند. (تاریخ مفصل ایران، تألیف عباس اقبال ص 55) :
فاشرب هنیئا علیه التاج مرتفقاً
بالشاذیاخ(2) وَدْع غمدان اللیمن.
؟ (معجم البلدان).
و کان الشاذ یاخ مناخ ملک
فزال الملکُ عن ذاک المناخ.
؟ (معجم البلدان).
فتلک قصور الشاذیاخ بلاقع
خراب یباب و المیان مزارع.
؟ (معجم البلدان).
سقی قصور الشاذیاخ الحیا
من بعد عهدی و قصور المیان.
عوف بن محلم (معجم البلدان).
ألاهل لیالی الشاذیاخ تؤوب
فانی الیها ما حییت طروب.
یاقوت (معجم البلدان).
قبر شیخ عطار در بیرون شهر شادیاخ در محلی موسوم به شهر بازرگان و عمارت آن زاویه ای مختصر و ویران بود که بهمت امیر علیشیر نوایی بصورتی آبرومند درآمد. (از مقدمهء مجالس النفائس چ علی اصغر حکمت ص یب). و رجوع به زین الاخبار ص 7 و 8 و فهرست تاریخ بیهقی چ فیاض و تاریخ بیهق چ بهمنیار ص338 و مجمل التواریخ و القصص ص 526 و لباب الالباب عوفی (حصار شادیاخ) و جهانگشای جوینی صص 136 - 139 و تاریخ غازان خان و التوسل الی الترسل (محبس شادیاخ) و تاریخ مفصل ایران ج1 عباس اقبال و دیوان خاقانی چ سجادی ص948 و تاریخ حبیب السیر چ خیام و سرزمینهای خلافت شرقی شود.
(1) - در تاریخ غازان خان این داستان نقل شده لیکن وقوع آن به عهد سلاطین سلجوق ذکر گردیده است. رجوع به تاریخ غازان خان ص 359 شود.
(2) - در برخی از متون (بشادمهر) نیز آمده است که محلی است از نواحی تربت حیدریه.

شادیاخی.

[شادْ] (ص نسبی) منسوب است به شادیاخ. رجوع به شادیاخ شود.

شادیاخی.

[شادْ] (اِخ) حسن بن علی بن قاسم بن عبد... شادیاخی، مکنی به ابوعلی از مردم نیشابور بود. از اسحاق بن ابراهیم حنظلی و محمد بن رافع حدیث شنید و ابوعبدالله بن دینار و یحیی بن منصور قاضی از او روایت کرده اند. (از انساب سمعانی).

شادیاخی.

[شادْ] (اِخ) شاه بن احمدبن عبدالله شادیاخی صوفی، مکنی به ابوبکر از مردمان نیکوکار و دیندار و از مختصان به خدمت ابوالقاسم قشیری بود و از ابوحفص عمر بن احمدبن مسرور و ابوالقاسم عبدالکریم بن هوازن قشیری و دیگران حدیث شنید و ابوالحسین عبدالغافربن اسماعیل فارسی از او حدیث شنیده است. وی در ماه ربیع الاول 494(1) درگذشت. (از انساب سمعانی و لباب الانساب).
(1) - در انساب سمعانی 474 آمده است.

شادیانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) ساز و دهل که به شادی فتح یا عروسی زنند. (قید) بشادی، از روی شادی :
موشکان طبل شادیانه زدند.عبید زاکانی.
شادیانهء فتح به نام تیمورشاه به نوازش درآوردند. (تاریخ گلستانه). در ورود به قلعه، شادیانهء فتح نواختند. (تاریخ گلستانه). || مژدگانی. (آنندراج). آنچه به فقرا و زیردستان برای عروسی یا خریدن خانه و هر چیز نو دهند. نوداران. داستاران. شیرینی. (یادداشت مؤلف).

شادی افزا.

[اَ] (نف مرکب) سروربخش. فرح افزا :
بر موافق گیسو[ ی ] حور بهشت
بوی خلق شادی افزای تو باد.
قوامی رازی (دیوان ص21).

شادی افزای.

[اَ] (نف مرکب) شادی افزا :
ز خلق تو اندر بهاران بود
چمن شادی افزای، گل غمگسار.
قوامی رازی (دیوان ص145).

شادی افزایی.

[اَ] (حامص مرکب)شادی افزودن. شادی افزا بودن. رجوع به شادی افزا شود.

شادی انگیز.

[اَ] (نف مرکب) نعت از شادی انگیختن :
رز آن میوهء زعفران ریز شد
که چون زعفران شادی انگیز شد.نظامی.

شادی انگیزان.

[اَ] (نف مرکب، ق مرکب) در حال شادی انگیختن :
شد سوی شهر شادی انگیزان
کرد در بزم خود شکرریزان.نظامی.

شادی بار.

(نف مرکب) نعت از شادی باریدن. شادی آور. مسرت انگیز :
به باغ رفتم تا خود چه حال پیش آید
که باد راحت پاش است و ابر شادی بار.
عمادی (از سندبادنامه، ص136).

شادی بخش.

[بَ] (نف مرکب) بخشندهء شادی. شاد کننده. مفرح: شادی بخش دلهای حزین.

شادی بردن.

[بُ دَ] (مص مرکب) شاد بودن. شاد شدن :
گر در دهان دشمن و گر در کمند شیر
شادی برد ز کار کسی کاشنای تست.
سعدی (غزلیات).

شادی بیک.

[بَ] (اِخ) (غیاث الدین) از اولاد و احفاد جوجی خان پسر ارشد چنگیزخان از خانان دشت قبچاق. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 76 شود.

شادی پذیر.

[پَ] (نف مرکب) نعت از شادی پذیرفتن. پذیرندهء شادی :
چو بربط هر که او شادی پذیر است
ز درد گوشمالش ناگزیر است.
نظامی (خسرو شیرین ص 415).

شادیجه.

[جَ / جِ] (اِ مرکب) دواج. شادیچه. رجوع به شادیچه شود.

شادیچه.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) بالاپوش باشد و آن را به زبان تازی لحاف گویند. (فرهنگ جهانگیری). بالاپوش و لحاف را گویند. (برهان قاطع). و بعضی گفته اند جبهء پنبه آکنده و جامهء سطبر کار یمن است. (انجمن آرای ناصری) :
چو بالش از همه کس بر سر آیم ار باشد
دمی بزیرم شادیچه چون نهالیچه.
پوربهای جامی (از فرهنگ جهانگیری).
تا گل از شادیچهء رومی برون آمد به باغ
زندوافش همچو اسقف زندخوان آمد پدید.
سراج سکزی (از انجمن آرای ناصری).

شادی خان.

(اِخ) از فرزندان سلطان علاءالدین محمد شاه خلجی معروف به محمد الاول از خلجیون (اولاد یغریش خلجی). که در اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم در دهلی حکومت داشتند. ملک نایب که بزرگترین امرای سلطان علاءالدین بود بعد از وفات سلطان، فرزند کهتر او شهاب الدین (برادر شادی خان). را به تخت برنشاند و مردم با او بیعت کردند و ملک نایب خود کارها را قبضه کرده چشمان ابوبکرخان [ برادر دیگر شادی خان ] و شادی خان را میل کشید و آنان را به کلیور فرستاد. سرانجام این ملک نایب بدست دو تن از غلامان خود بقتل رسید و بر اثر آن سلطان قطب الدین پس از خلع برادر خود شهاب الدین بحکومت رسید و یکی از امرای خود موسوم به ملک شاه را مأمور قتل برادران خود ساخت و شادی خان را همین ملک شاه گردن زد. وفات او بسال 717 اتفاق افتاد. (از سفرنامهء ابن بطوطه صص 445 - 446 و 448 و معجم الانساب ج 2 ص 424) شود.

شادی خان.

(اِخ) از خانان دشت قبچاق در حدود سال 808 ه . ق. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 585 شود.

شادیدن.

[دی دَ] (مص جعلی) شاد و خوش گردیدن. (آنندراج) (شعوری).

شادی دوست.

(ص مرکب) دوستدار شادی و طرب. لهو و لعب دوست. بی اعتنا به کار : حال خراسان دیگر گشت و از هر جانبی خللی و خداوند جهان شادی دوست و خودرای. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص548).

شادی ده.

[دِهْ] (نف مرکب) نعت از شادی دادن. شادی دهنده. شادان بخش :
کار امروز بتر گشت که نومید شدم
از تو ای کودک شادی ده اندوه ستان.فرخی.

شادی رسان.

[رَ / رِ] (نف مرکب) نعت از شادی رسانیدن. رسانندهءشادی. شادی بخش. شادی ده :
زردی زر شادی دلهاست من شادم از آنک
سکهء رخ را زر شادی رسان آورده ام.
خاقانی.

شادی سرشت.

[سِ رِ] (ن مف مرکب)شادی سرشته. سرشته از شادی. آمیخته بشادی. شاد. شادمان :
روانها شد از مژده شادی سرشت
بهر دل دری برگشاد از بهشت.
(گرشاسب نامه ص 321).

شادیشه بالا و پایین.

[شِ وَ] (اِخ) دیهی از دهستان پایین ولایت؛ بخش فریمان، شهرستان مشهد واقع در 20هزارگزی شمال خاوری فریمان و 12هزارگزی شمال شوسهء عمومی مشهد به سرخش. دامنهء کوه و گرمسیر است. سکنهء آن 389 تن است. آب آن از قنات و محصولات عمدهء آن غلات، چغندر و تریاک، شغل اهالی آن زراعت و مالداری است. راه فرعی به شوسه دارد. این دیه از دو محل بالا و پایین تشکیل شده است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شادی فزا.

[فَ] (نف مرکب) یا شادی فزای. مخفف شادی افزای :
چو بشنید مهتر برآمد ز جای
لبش گشت خندان و شادی فزای.فردوسی.
باز گو آن قصه کان شادی فزاست
روح ما را قوت و دل را جان فزاست.
مولوی.
رجوع به شادی افزا یا شادی افزای شود.

شادی فزایی.

[فَ] (حامص مرکب)شادی افزایی. رجوع به شادی افزایی شود.

شادی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)استبشار. (ترجمان القرآن). تفریح. مسرت نمودن. ابهاج :
قارون نکرد شادی چندان به نعمتش
کز بهر ایر خواجه کنی تو همی کروز.
منجیک.
کرا بانگ و نامش شود زیر خاک
چه شادی کند خیره بر بانگ زیر.
ناصرخسرو.
به کام دل نشاط افزای و شادی کن که دلها را
به شادی و نشاط خویش بی تیمار و غم داری.
امیرمعزی (از آنندراج).
ای گروه مؤمنان شادی کنید
همچو سرو و سوسن آزادی کنید.مولوی.
هین بملک نوبتی شادی مکن
ای تو بستهء نوبت آزادی مکن.مولوی.
بسته در زنجیر، شادی چون کند
چوب اشکسته عمادی چون کند.مولوی.
هیچ شادی مکن که دشمن مرد
تو هم از موت جان نخواهی برد.
سعدی (مفردات).
برو شادی کن ای یار دل افروز
غم فردا نشاید خوردن امروز.(گلستان).
شماتة؛ شادی کردن به مکروهی که دشمن را رسد. (تاج المصادر بیهقی).
-امثال: شادی میکن چو غم بغایت برسد.
(از امثال و حکم).

شادی کنان.

[کُ] (نف مرکب، ق مرکب)مسرت کنان. در حال شادی کردن :
چو از کوه و از دشت برداشت بهر
همی رفت شادی کنان سوی شهر.فردوسی.
چو بیژن نشسته میان زنان
به لب بر می سرخ و شادی کنان.فردوسی.
مگو انده خویش با دشمنان
که لاحول گویند شادی کنان.
سعدی (گلستان).
خواجه شادی کنان که پسرم عاقل است. (گلستان).
حرم شادی کنان بر طاق ایوان
که مروارید بر تاجش ببارند.سعدی.

شادی گرای.

[گِ] (نف مرکب) مسرور. خوشحال. شادمان :
بخفتند شادان دو شادی گرای
جوانمرد هردم بجستی ز جای.فردوسی.

شادی گزیدن.

[گُ دَ] (مص مرکب)شادی اختیار کردن. شاد شدن :
تهمتن چو گرز نیا را بدید
دولب کرد خندان و شادی گزید.
فردوسی.

شادی گستر.

[گُ تَ] (نف مرکب) نعت از شادی گستردن. شادی پراکننده :
عشرت و شادی زیادت باد اندر روز عید
زانکه طبعت عشرت افزایست و شادی گستر است.
امیرمعزی (از آنندراج).

شادی گشای.

[گُ] (نف مرکب) نعت از شادی گشودن. گشایندهء راه شادی. شادی ده :
ایا ضمیر تو شادی گشای و انده بند
ایا قبول تو نعمت فزای و محنت کاه.
امیرمعزی (از آنندراج).

شادی گورگان.

[یِ] (اِخ) داماد سلطان احمد و جد او از جملهء امرای چنگیزخان بوده است. رجوع به تاریخ غازانی صص 58-60 شود.

شادی مبارک.

[مُ رَ] (جملهء دعایی)کلامی است مشهور که در وقت تهنیت عروسی و ولادت و امثال آن گویند :
حافظ شب هجران شد بوی خوش وصل آمد
شادیت مبارک باد ای عاشق شیدایی.
حافظ (از آنندراج).

شادی مرگ.

[مَ] (اِ مرکب) موتی که بسبب شادی بسیار که یکبارگی در طبیعت درآید پیدا میگردد. (غیاث). || (ص مرکب) آنکه از غایت شادی بمیرد. (آنندراج) :
مگو از زخم شمشیرت ز جان بی برگ گردیدم
مرا تیغت نکشت، از شوق شادی مرگ گردیدم.
طاهر وحید (از آنندراج).
من که از تلخی دشنام شدم شادی مرگ
چه توقع کنم از لعل شکرخای کسی.
صائب (از آنندراج).
|| (اِخ) نام جایی نیز هست. (غیاث).

شادی نمودن.

[نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) شادی کردن. ابتهاج. تبشیش. (مصادر اللغهء زوزنی). تبهج :
فرود آمد از اسب گشتاسب زود
بر او آفرین کرد و شادی نمود.فردوسی.

شاذ.

(اِ، مزید مقدم و مؤخر) در بعضی اسماء امکنه به صورت مزید مقدم آمده: شاذبهمن. شاذشاپور. شاذفیروز. شاذقباد. شاذکان. شاذکوه. شاذمهر. شاذهرمز. شاذیاخ. (یادداشت مؤلف). و در بسیاری موارد مزید مؤخر اسماء است. رجوع به شاد شود.

شاذ.

(اِخ)(1) امیری در متابعان یبغو که مقارن حملهء عرب در طخارستان، مشرق بلخ سلطنت میکرد و نیزک طرخان که در بادغیس بود مطیع این شاذ بشمار می آمد. رجوع به ایران در زمان ساسانیان، ص552 شود.
(1) - مشتق از خشایثیه «شاه»، شاید بتوان گفت که شاذ صورت دیگری از کلمهء «اِخشیذ» است. (ایران در زمان ساسانیان، حاشیهء ص 552).

شاذ.

[شاذذ] (ع ص) نادر. (منتهی الارب). کمیاب. دیریاب. دشواریاب. تنگ یاب. عزیز. منفرد. (اقرب الموارد). ج، شَواذّ. (اقرب الموارد). قلیل. اندک و کم عدد از مردم. (منتهی الارب). ج، شُذّاذ. (اقرب الموارد). || تنها مانده. (غیاث). جداشده. (آنندراج). تنها و غریب. (منتهی الارب). بیگانه از قبیله. (اقرب الموارد). ج، شذاذ. || پراکنده. (منتهی الارب). متفرق. (اقرب الموارد). ج، شُذّان. [ شُ ذ ذ ] . || متفرد. (اقرب الموارد). مقابل مطرد. || (اصطلاح صرف) به اصطلاح صرفیان لفظی که خلاف قیاس بود، یعنی مطابق قوانین و قواعد کلیه نباشد. (غیاث) (آنندراج). نزد علمای صرف و نحو عبارت است از آنچه مخالف قیاس باشد فراوان استعمال شود یا اندک. (کشاف اصطلاحات الفنون) (تعریفات). و آنچه استعمالش اندک بود نادر خوانند، مخالف قیاس باشد یا نه. (کشاف اصطلاحات الفنون). و در بحر المواج آمده است که کلام وارد قبل از وضع قواعد نحوی اگر خلاف قاعدهء کلی یا قول جمهور باشد شاذ است بخلاف کلام وارد بعد از وضع قواعد نحوی که اگر خلاف قاعدهء کلی باشد ممنوع و اگر خلاف قول جمهور باشد شاذ نامند. (کشاف اصطلاحات الفنون). شاذ دو نوع است مقبول و مردود. مقبول آن است که مخالف قیاس و در نزد فصیحان و بلیغان پذیرفته بود و مردود آنکه پذیرفته نبود و فرق میان شاذ و نادر و ضعیف آنکه شاذ در سخن عرب فراوان است لیکن بخلاف قیاس است و نادر آنکه اندک و مطابق قیاس است و ضعیف آنکه حکمش بثبوت نرسیده باشد. (تعریفات). || و در علم حدیث و اصطلاح درایه عبارت است از حدیثی که عدول روایت کنند بر خلاف آنچه دیگران روایت کرده باشند. (نفائس الفنون). در کشاف اصطلاحات الفنون آمده است: شاذ نزد محدثان حدیثی است که راوی آن مقبول بود و روایتش خلاف روایت کسی باشد اولی از وی، که آن را معتمد خوانند، و گویند شاذ آن است که راوی آن ثقه باشد اما در قول خود مخالف جماعت ثقات بود بزیادتی یا نقصانی. جلیلی و حفاظ حدیث بر آنند که شاذ آن است که تنها یک سند داشته باشد، ثقه بود یا نه، و آنچه از جزثقه بود متروک است و آنچه از ثقه بود در آن توقف کنند و به آن احتجاج نکنند. و در حواشی شرح نخبه آمده است که شاذ را تفسیرهاست: اول آنچه قول راوی در آن خلاف قول کسی باشد راجح تر از وی. دوم آنچه راوی آن مقبول باشد و قول او خلاف کسی باشد اولی از وی و مقبول اعم است از ثقه و صدوق که غیر از ثقه است. سوم آنچه راوی آن ثقه باشد و روایت او خلاف روایت اوثق از وی. و این اخص از دوم است کما اینکه دوم اخص از اول است. چهارم آنچه سوء حفظ لازمهء راوی آن باشد در همهء حالات او. پس اگر سوء حفظ عارضی باشد حدیث را مختلط نامند و مراد از سوء حفظ رجحان یافتن جانب اصابت است بر جانب غلط. پنجم آنچه شیخی در آن متفرد بود. ششم آنچه ثقه در آن متفرد بود و او را متابعی نباشد. هفتم (و آن را شافعی گوید) آنچه ثقه روایت کرده باشد مخالف روایت مردم. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به حدیث و حدیث شاذ و تقسیمات اخبار ذیل احمدبن موسی بن طاوس شود. || (اصطلاح علم قرائت) در اتقان آمده است که شاذ در قرائت آن است که سندش صحیح نباشد مانند قرائت (ملک یوم الدین) بصیغهء ماضی و منصوب آوردن (یوم) و قرائت (ایاک تُعْبَدُ) بصیغهء مخاطب مجهول. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

شاذ.

[شاذذ] (اِخ) ابن فیاض. محدث و نامش هلال است. در تبصیر چنین آمده و او ابوعبیدة الیشکری البصری صدوق است. (تاج العروس ذیل شذّ). تابعی است. رجوع به ابوعبیدة شاذبن فیاض البصری شود.

شاذ.

[شاذذ] (اِخ) ابن یحیی. محدث است. (منتهی الارب).

شاذان.

(اِخ) نامی از نامهای ایرانی است.

شاذان.

(اِخ) ابن بحر. صاحب اصل کتاب المذاکرات ابومعشر بلخی. رجوع به اخبار الحکماء ابن القفطی ص 242 و عیون الانباء ج 1 ص 207 شود.

شاذان.

(اِخ) ابن برزین طوسی. یکی از دستیاران ابومنصور المعمری در گرد آوردن شاهنامه است. رجوع به شادان برزین و فهرست ولف و مزدیسنا تألیف دکتر معین ص 369 و 386 شود.

شاذان.

(اِخ) ابن جبرئیل بن اسماعیل بن ابی طالب قمی متوطن مدینه، فقیه شیعی سدهء ششم مکنی به ابوالفضل و ملقب به سدیدالملة والدین، از ثقات محدثین و معاصر صاحب کتاب «السرائر» است. او راست کتاب «الفضائل» که در آن نوادر اخبار مناقب و معجزات فراهم آمده و کتاب «ازاحة العلة فی معرقه القبله» که از تبحر او در علم نجوم حکایت میکند و کتاب «تحفة المؤلف الناظم و عمدة المکلف الصائم». (از روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات و یادداشت مؤلف).

شاذان.

(اِخ) ابن عامر، مکنی به ابوعبدالرحمن. رجوع به شاذان الاسود شود.

شاذان.

(اِخ)ابن نعیم. از محدثین است. (ریحانة الادب).

شاذان.

(اِخ) اسحاق بن ابراهیم بن زید. از روات حدیث است و در المصاحف نام او در روایت حدیثی دربارهء خرید و فروش مصاحف یاد شده است. رجوع به المصاحف ص 176 و اسحاق بن ابراهیم بن زید شود.

شاذان.

(اِخ)... بلخی: و شاذان بلخی گفته است که دوران بقای ملت اسلام سیصد و بیست سال خواهد بود و دروغ بودن این گفتار هم اکنون ثابت شده است. (ترجمهء مقدمهء ابن خلدون ص 675).

شاذان الاسود.

[نُلْ اَسْ وَ] (اِخ) ابن عامر، مکنی به ابوعبدالرحمان. از روات حدیث و تابعی است. رجوع به شاذان بن عامرو ابوعبدالرحمان شاذان الاسودبن عامر شود.

شاذانق.

[نِ] (معرب، اِ) رجوع به شذانق و دزی ج1 ص715 شود.

شاذانی.

(ص نسبی) منسوب به شاذان و آن نسبت اجدادی است. (انساب سمعانی).

شاذانی.

(اِخ) حسین بن محمد بن حسین شاذانی. مکنی به ابوالغنایم. از اهل بغداد است وی از ابومحمد عبدالله بن یحیی بن عبدالجبار السکری سماع حدیث کرد. ابوالقاسم اسماعیل بن احمد سمرقندی از وی روایت حدیث کرده است. در رجب سنهء 77 ه . ق. وفات یافت. (انساب سمعانی).

شاذانی.

(اِخ) خالدبن سفیان... از محدثین است. (ریحانة الادب). رجوع به خالدبن سفیان شود.

شاذانی.

(اِخ) محمد بن احمد. از محدثین است. (ریحانة الادب).

شاذانی.

(اِخ) محمد بن نعیم از محدثین است. (ریحانة الادب). رجوع به شاذان بن نعیم شود.

شاذب.

[ذِ] (ع ص) دورشونده از جای خود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || تنهای مأیوس از رستگاری خویش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

شاذ بهمن.

[بَ مَ] (اِخ) رجوع به شاد بهمن شود.

شاذر.

[ذَ] (معرب، اِ) معرب چادر. شوذر. (المعرب جوالیقی ج 2، حاشیهء ص 105). رجوع به چادر و شوذر شود.

شاذروان.

[ذَرْ] (معرب، اِ) معرب شادروان. (دزی ج1 ص715) : چون بساط دولت از شاذروان(1) مملکت طی پذیرد... (سندبادنامهء ص35). || جذر. (نشوء اللغه ص 93). قسمتی از دیوار بیت الحرام وتأزیر نیز نامند. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شادروان شود.
(1) - در این شاهد ظاهراً «شاذروان مملکت» بمعنای عرصهء کشور است باعتبار گسترده بودن آن.

شاذشاهپور.

(اِخ) نام شهریار اصفهان که به دست اردشیر اول شاهنشاه ساسانی مغلوب و هلاک شد. (ایران در زمان ساسانیان، چ 2 ص 107).

شاذکان.

[ذَ] (اِخ) نام رودی است: آب شاذکان از کوه بازرنگ بر میخیزد و بر ولایت کهرکان و دشت رستاق گذشته بدریا میریزد. آبی بزرگ است گذر اسپ بآسان ندهد. طولش نه فرسنگ باشد. (نزهة القلوب، مقالهء سوم ص 225).

شاذ کلاه.

[کُ] (اِ مرکب) ظاهراً معرب است. ظاهراً نام جشنی است. یوم نثرالورد و در کتاب نقود آمده است: متوکل پدر معتز، در روزهای شادخواری خویش... درهم هایی سکه زد و مقدار آن پنج هزار هزار بود و آنها را برای (جشن) شاذ کلاه (یوم نثرالورد) برنگهای سرخ و زرد و سیاه درآورد، و به خنیاگر خود دینارهایی بنام «دینارهای خریطه» ارزانی داشت و روی هر دیناری نوشته بود «این دینار در کوشک خریطهء امیرالمؤمنین المعتزبالله سکه زده شده است». و این جمله روایت شابشتی است در کتاب «الدیارات». (النقود العربیه، حاشیهء ص 164).

شاذکونه.

[ذَ نَ / نِ] (معرب، اِ) شادگونه. مضربه. جامه های درشت دوخته که در یمن سازند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). جامه ای است پشمین که محشو است به پنبه یا پشم همه جا تضریب و نکنده کرده یعنی برای پیوستن آستر و حشو به ابره تمام آن را با کوک ها بهم پیوسته اند و امروز آن را جوجنک (شاید سوزنک) گویند و در قراء همدان و زنجان روستائیان و گاهی نیز دراویش پوشند بجای شولا که از نمد است. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شادگونه شود.

شاذکونی.

[ذَ] (ص نسبی) نسبت است به شاذکونه. شادگونه فروش. رجوع به شادکونی شود.

شاذکونی.

[ذَ] (اِخ) حافظ، مکنی به ابوالایوب... و این نسبت به شاذکونه است از آن جهت که پدرش جامه های شاذکونه میفروخت. (منتهی الارب). و رجوع به شاذکونه و شاذکونی ابوبکربن مردویة الحافظ الاصبهانی الشادکونی شود.

شاذ کونی.

[ذَ] (اِخ) سلیمان بن داود الشاذکونی. حامدبن محمودبن عیسی ابومحمد الثقفی از وی روایت کرده است. (اخبار اصفهان ج1 ص293). و رجوع به شادکونی ابوایوب سلیمان بن داودبن بشربن زیاد البصری شود.

شاذکوه.

(اِخ) ناحیه ای است در جرجان. (انساب سمعانی). رجوع به شاذ کوهی شود.

شاذکوهی.

(ص نسبی) منسوب است به شاذ کوه که بگمان من ناحیه ای است در جرجان. (انساب سمعانی). رجوع به شادکونی شود.

شاذکة.

[ذِ کَ] (اِ)(1) این کلمه برای زوائد نباتی (پیچک گیاه، ریشه های چنگکی، زائدهء برگ، پرز گیاه و غیره) بکار میرود. (دزی ج1 ص715). || به ضمائم و زوائد گوناگون اندامهای مولدهء برخی از قارچها (قارچ مو) اطلاق میشود. (دزی ج1 ص 715).
(1) - Fulcra, Fulcre ou Fulcrum.

شاذل.

[ذِ] (اِخ) علم است. (منتهی الارب) رجوع به شادل شود.

شاذله.

[ذَ لَ] (اِخ) شادله. دیهی است به مغرب. (منتهی الارب). به نوشتهء شعرانی دیهی از افریقیه. (ریحانة الادب). از محال تونس. (شدالازار چ قزوینی، حاشیهء ص 474). رجوع به شادله شود.

شاذلی.

[ذِ](ص نسبی) منسوب به شاذله است. رجوع به شاذله شود.

شاذلی.

[ذِ](ص نسبی) منسوب است به فرقهء شاذلیه :
انا شاذلی ما حییت و ان امت
فمشورتی فی الناس ان یتشدلوا.
ابوالحسن علی بن عمرالقرشی المخائی الشادلی (از تاج العروس ذیل ش دل).
رجوع به شاذلیه شود.

شاذلی.

[ذِ](اِخ) داودبن عمر بن ابراهیم شاذلی اسکندری از اکابر فقهای مالکیه بوده و اصول تصوف را نیز از شیخ تاج الدین بن عطاءالله فرا گرفته. از اوست است: مختصر تلقین قاضی عبدالوهاب و مختصر الجمل زجاجی. وی به سال 733 ه .ق. در اسکندریه درگذشت. (از ریحانة الادب).

شاذلی.

[ذِ](اِخ) عبدالقادربن حسین بن علی الشاذلی. رجوع به عبدالقاربن حسین بن علی الشاذلی شود.

شاذلی.

[ذِ] (اِخ) علی بن عبدالله بن عبدالجبار... مکنی به ابوالحسن استاد گروه شادلیهء صوفیهء اسکندریه. (منتهی الارب ذیل ش د ل). و در تاج العروس ترجمهء مفیدی از وی آمده است از جمله در وجه معروف شدن او به شادلی نویسد: سید القطب الامام ابوالحسن علی بن عبدالله بن عبدالجباربن تمیم بن هرمزبن... عبدالله بن الحسن بن الحسن بن علی بن ابیطالب الحسنی الادریسی الشادلی قدس سره استاد طایفهء علیه شادلیه از صوفیهء اسکندریه است. چون از مغرب وارد افریقیه شد در شادله فرودآمد و شیخ مشایخ، ابوعلی الحسن بن مسعود الیوسی در شرح دالیهء خود این قول را رد کرده و گفته است که شیخ ابوالحسن علی بن عبدالجبار الزرویلی از این باب به شادلة منسوب گردید که در آن بعبادت مشغول بود و از مردم شادلة نبوده است... در سنهء 591 و به قولی 593 ه .ق. در قریهء غمارة از قراء افریقیه در نزدیکی سبته ولادت یافت سپس به تونس منتقل گردید و در شادلة از قرای افریقیه سکونت گزید... و به سال 656 در ماه ذی القعده یا شوال در صحرای عیذاب در گذشت... شیخ امام العارف ابوالعباس سیدی احمدبن ناصر در رحلهء خود از کتاب الاذکار مقریزی نقل کرده که شاذلی بضم ذال معجمه است لیکن معمولا جز به کسر نمی آورند. و شاذلی به ضم ذال را شاذ (نادر) لی (برای من) یا (انت الفرد فی خدمتی) تفسیر توان کرد. و در این که شاذلی نزد چه کسانی تلمذ کرده اقوال مختلف است. قشاشی در سمط المجید آرد که وی بلاواسطه از ابومدین کسب عرفان کرده و این قول مقبول تاریخ است. و امام ابوالحسن نزد ابوالفتح الواسطی شیخ مشایخ الرفاعیه در مصر نیز تعلم کرده است. (از تاج العروس ذیل ش دل). مرحوم قزوینی در حاشیهء شدالازار در شرح حال او چنین آورده است: ابوالحسن علی بن عبدالله بن عبدالجبار مغربی شاذلی از اشهر مشایخ عرفا و متصوفه در قرن هفتم هجری و مؤسس طریقهء شاذلیه منتشر در مصر و شام و مغرب و یمن، اصل وی از بلاد مغرب بوده و در قریهء غماره از قرای شمال افریقا نزدیک شهر معروف سبته واقع در ساحل جنوبی مدیترانه محاذی جبل الطارق که بر ساحل شمالی تنگه ای معروف به همین اسم است در حدود سنهء 593 متولد شد، و پس از تکمیل علوم شرعیه در قریهء شاذله از محال تونس به تعبد و ارشاد پرداخت و پس از آن به اسکندریه منتقل گردید و در آنجا توطن اختیار نمود و تا آخر عمر در همانجا ساکن بود و مکرر به حج رفت و در آخرین سفر خود بصوب مکه در صحرای عیذاب در صعید مصر در جانب غربی بحر احمر در موضعی موسوم به حمیثرا وفات یافت در اواخر ذی القعده سنهء 656 ه .ق. به اجماع عموم مآخذ عربی، ولی در نفحات وفات او را در سنهء 654 ه . ق. نگاشته است و ظاهراً اشتباه است و در همانجا مدفون گردید و قبر او زیارتگاه عمومی است و یکی از سلاطین ممالیک مصر بر مزار او گنبدی عالی بنا نهاده است و ابن بطوطه در سال 726 قبر او را در همان حمیثرا زیارت کرده است و وصف مختصر جالبی از آن مینماید. برای مزید اطلاع از سوانح احوال او رجوع شود به دول الاسلام، یافعی، رحلهء ابن بطوطه، قاموس فیروز آبادی در مادهء «ش دل» النجوم الزاهره، نفحات الانس، حسن المحاضره، شعرانی، سفینة الاولیاء، شذرات الذهب، تاج العروس ذیل ش دل، خزینة الاصفیاء، دائرة المعارف اسلامی در دو مقاله یکی تحت عنوان «شاذلی» و دیگر تحت عنوان «شاذلیه». (شدالازار چ محمد قزوینی، حاشیهء ص474). مؤلف ریحانة الادب تألیفات وی را چنین می نویسد: حزالبحر(1)السرالجلیل فی خواص حسبناالله و نعم الوکیل، مجموعة الاحزاب. (ریحانة الادب. از سلوة الغریب سیدعلی خان شیرازی). ابن بطوطه دربارهء چگونگی درگذشت او آورده است: از شیخ یاقوت شنیدم که از شیخ خود ابوالعباس مرسی روایت میکرد که ابوالحسن شاذلی همه ساله از راه مصر علیا به حج میرفت و از ماه رجب تا پایان موسم حج در مکه می ماند و آنگاه پس از زیارت مدینه از جادهء بزرگ (یعنی از راه صحرا که طولانی تر بود) به شهر خود مراجعت میکرد. یکی از سالها که در صدد مسافرت حج بود به خادم خود فرمود که کلنگی و سبدی با حنوط و سایر وسایل دفن و کفن با خود بردارد و چون خادم پرسید که اینها به چه کار آید شیخ پاسخ داد که وقتی به حمیثرا رسیدی خواهی فهیمد. حمیثرا در مصر علیا در صحرای عیذاب واقع است و چشمهء آب شوری دارد. شیخ پس از رسیدن به حمیثرا غسل کرد و دو رکعت نماز گزارد و در سجدهء آخر جان تسلیم کرد جسد او را در همانجا به خاک سپردند و من گور او را زیارت کردم و اسم و نسب او تا امام حسن بن علی علیهماالسلام بر روی قبرش نوشته است. (ترجمهء سفرنامهء ابن بطوطه ص 15). در دائرة المعارف اسلامی ضمن ترجمهء حال او چنین آمده است: ابوالحسن علی بن عبدالله بن عبدالجبار الشریف الذرویلی مؤسس طریقهء شاذلیه است که طریقه های دیگر مانند وفائیه، عروسیه، جزولیه، حفنویه از آن منشعب اند. تولد او بقولی در غماره نزدیک سبته در حدود سال 593 ه . ق. و بقولی در شاذله موضعی واقع در نزدیکی جبل ظفران در تونس اتفاق افتاد. وجود نسبت ذرویلی در شجرهء نژادی او حاکی است که منشأ او مراکش بوده. پیروانش نسب او را از طریق امام حسن به پیغمبر رسانیده اند. در جوانی بر اثر مطالعهء زیاد به بیماری چشم مبتلی شد و یحتمل نابینا گردید. از همان اوان در طریق تصوف گام گذاشت و وجود خود را وقف آن ساخت. در فاس نزد پیروان جنید، خصوصاً محمد بن علی بن حرزهم مرید ابومدین شعیب تعلیم گرفت. لیکن تحت تأثیر عبدالسلام بن مشیش از اهل مراکش بود که در اکناف تونس به اشاعهء طریقهء خود پرداخت و چون بعلت نشر طریقت جدید و خصوصاً بسبب نفوذی که در مردم داشت تحت فشار و تعقیب قرار گرفت به اسکندریه پناه برد و در آنجا شهرت و قبول عام بیشتری پیدا کرد. برخی از نویسندگان در ترجمهء حال او نوشته اند که هر وقت از خانه خارج می شد جمع کثیری به دنبالش راه می افتادند. چندین بار به سفر حج رفت و در آخرین سفر حج بود که هنگام عبور از صحرایی در مصر علیا بسال 656 در حمیثرا درگذشت. آرامگاه او زیارتگاه است و یکی از ممالیک مصر گنبدی به روی آن بنا نهاده بقولی نیز وی در ناحیهء مخا(2) مدفون است. شاذلی به پیروانش ذکر دایم را توصیه میکرد مریدان بلافصل او اهل خلوت نیستند و صومعه و کرامات ندارند. از مشهورترین مریدانش در مصر تاج الدین بن عطاء الله ابوالعباس المرسی را میتوان نام برد. اغلب رؤسای فرق مذهبی اسلامی در شمال غربی افریقا خود را پیرو او میشمارند. شاذلی آثاری از خود بجا گذارده که بیشتر آنها از نوع حزب و ادعیه و اوراد و اذکار محسوبند و از آنجمله است: کتاب الاخوة، حزب البر، حزب البحر، الحزب الکبیر، حزب الطمس علی عیون العداء، حزب النصر، حزب اللطف، حزب الفتح معروف به حزب الانوار، صلاة الفتح و المغرب، ادعیهء مختلف دیگر و وصیتی خطاب به مریدانش. (دائرهء المعارف اسلامی ج 4) :
تمسک یحب الشادلی فانه
له طرق التسلیک فی السر و الجهر
ابوالحسن السامی علی اهل عصره
کراماته جلت عن العدّ و الحصر.
***
تمسک بحب الشادلی فتلق ما
تروم و حقق ذاالمناط و حصلا
توسل به فی کل حال تریده
فما خاب من یأتی به متوسلا.
(از تاج العروس ذیل ش دل).
(1) - دعائی است که در سفر دریایی برای رفع خطر و طوفان خوانده میشود و به شاذلی منسوب است. رجوع شود به سفرنامهء ابن بطوطه حاشیهء مترجم ص 15.
(2) - در ریحانة الادب نیز این قول نقل گردیده و مخابندری در کنار بحریمن شمرده شده است.

شاذلی.

(اِخ) یاقوت بن عبدالله ملقب به تاج الدین و مکنی به ابوالحسن از مشاهیر علمای اهل سنت است و کتابی به روش احیاء العلوم غزالی و کتابی دیگر نیز در شرح حال صوفیه تألیف کرده. (ریحانة الادب).

شاذلیه.

[ذِ لی یَ] (اِخ) (در افریقا بضم ذال تلفظ میشود) و آن نام فرقه ای از صوفیه است. پیشوای این فرقه ابوالحسن علی بن عبدالله الشاذلی ملقب به تاج الدین و تقی الدین است. در برخی از ادعیهء منسوب به وی مراحل سلوک مرید مشروحاً بیان شده است. مصنف در این آثار به تلقین اصول عالی اخلاقی توجه دارد و اصولی را که در کتبی از قبیل «احیاء علوم الدین» غزالی میتوان یافت تأیید میکند. اصول پنج گانهء طریقهء او عبارتند از: 1 - خوف ظاهری و باطنی. 2 - پیروی از سنت در گفتار و کردار. 3 - عدم اعتنای بخلق چه در روزگار خوشی و چه بهنگام مخالفت ایام. 4 - تسلیم و رضا در امور جزئی و کلی. 5 - توکل در شادی و محنت. بنظر نمیآید که شاذلی برای تأسیس طریقت جداگانه قصد و نیت خاصی داشته است. وی از مریدانش میخواست که در عین اشتغال به کارهای خود به عبادت پردازند. شواهدی وجود دارد که پیروان خویش را از ترک اشتغالات و امور عادی باز می داشت. با سؤال و تکدی مخالفت میکرد و از قبول اعاناتی که حکومت وقت برای اعطای به خانقاه فقرا اختصاص داده بود امتناع میورزید. مقصود نهائی شاذلی وصول بمقام فنا بود و روش اشتغال به اوراد واذکار را پیروی میکرد. وی ظاهراً برای هر مریدی بمقتضای حوائج تربیتی او تعلیماتی مخصوص میداشت و اگر مؤئر میدید به وی اجازه میداد نزد شیخ دیگری طی مراحل سلوک کند. به سنت سخت پابند بود و اگر یکی از مریدانش را الهامی مخالف و مباین سنت دست میداد آن را باطل میشمرد. خصوصیات سه گانهء اهل این فرقه به این قرار بود: 1 - شاذلیه در «لوح محفوظ» برگزیده شده اند و از ازل به این فرقه تعلق یافته اند. 2 - حال شوق در نزد آنان با قناعت همراه است یعنی بطور دائم از زندگی فعال عادی بر کنارشان نمی دارد. 3 - قطب در طی اعصار و قرون باید از این فرقه باشد. ظاهرا نخستین ظهور این فرقه در تونس بوده است. مع ذلک خلف شاذلی، ابوالعباس المرسی (متوفی بسال 686) مدت 36 سال در اسکندریه بسر برد بی آنکه حاکم وقت را ببیند یا بنزد او کس فرستد و معروف است که وی هرگز سنگ روی سنگ نگذاشت یعنی بنائی نکرد. با اینهمه علی پاشا مبارک در کتاب خود موسوم به «خطط جدیده» از مسجدی در اسکندریه یاد میکند که بنام ابوالعباس المرسی بوده و بیشک به همت مریدان او ساخته شده است همچنین از مسجدی نام میبرد که به اسم مرید ابوالعباس المرسی، یاقوت العرشی (متوفی به سال 707) بود. باز از مسجد دیگری نام برد به اسم تاج الدین بن عطاء الاسکندری مؤلف لطائف (متوفی بسال 709). مسجد اولی موسوم است به جامع و هدایای گرانبهایی به آن تقدیم شده است. همچنین علی پاشا از مسجدی در مصر نام میبرد که به این فرقه تعلق دارد و اکنون مخروبه است.
در اواخر قرن نوزدهم زنی از پیروان شاذلی در شام در راه ایجاد اخوت میان مسلمانان و مسیحیان و یهودیان کوشش داشت. گویند اهالی «مخا» واقع در جنوب عربستان شیخ الشاذلی را صاحب آن قریه و مبتکر ترویج شرب قهوه که از محصولات عمدهء آن محل بوده است دانسته اند. لیکن تصور میرود که مالک مخا یکی از اخلاف شاذلی، یعنی علی بن عمر القرشی بوده است. مرکز اصلی فرقهء شاذلیه در افریقیه، مغرب مصر و خصوصاً الجزیره و تونس بوده است. شاذلی البسهء فاخر میپوشید و عود هندی میسوزانید و عطر به کار می برد. از یکی از پیروان او که بتقلید از شاذلی لباسهای گرانبها میپوشید. نقل است در جواب معترضین که شیوهء قدریه را برخ او کشیدند و گفتند که جز جامه های نخی و کم بها نمی پوشند، گفت: لباس من لباس استغنای از دنیا و لباس آنان لباس احتیاج به دنیا است. همچنین در بارهء شاذلی آورده اند که هرگز بقصد سلام و تعظیم بزرگان از جای برنمی خاست. در قرن نوزدهم طریقهء شاذلی ببرکت مساعی محمد بن محمد بن احمد که در حدود سال 1820 م. در قبیلهء «غریب» متولد شده توسعه یافت. وی در موطن خود دو مسجد بنا نهاد. در یکی قرآن و فقه و در دیگری نحو و منطق می آموخت. وی به سال 1860 به زیارت آرامگاه عبدالرحمان الثعالبی الشاذلی در الجزیره شتافت و مجذوب طریقهء شاذلی گردید. در سال 1865 در بقری زاویه ای تأسیس کرد. در سال 1866 شیخ فرقهء شاذلیه در الجزیرهء مرکزی شد و به سال 1883 وفات یافت. در این زمان دایرهء نفوذ او به الجزیرهء غربی گسترش یافته بود و در نقاط متعدد خلفائی داشت. اما پس از مرگش عده ای از این خلفا استقلال اختیار کردند و بدین لحاظ دوران وحدتی که بوجود آمده بود سپری گردید. در پایان قرن نوزدهم تعداد پیروان این فرقه در الجزیره قسطنطنیه (کنستانتین) نزدیک 15000 تن بود و زوایای آن به یازده بالغ میشد. شمارهء فرقه هائی که از شاذلیه جدا شده اند به سیزده میرسد و در میان خود شاذلیه پیروان طریقهء شیخیه، طیبیه و درقاویه از سایر گروهها بیشتر است. شاذلی و جانشین او ابوالعباس المرسی در باب طریقهء شاذلیه تصنیفی ندارند لیکن شاگرد ابوالعباس المرسی، یاقوت العرشی ظاهراً «مناقب» را تألیف نمود و تاج الدین الاسکندری شاگرد مشترک این دو، چندین تألیف کرد که از جملهء آنها «لطائف المنن» و «مفتاح الفلاح و مصباح الارواح» را میتوان نام برد که این اخیر در حاشیهء لطائف المنن الشعرانی در قاهره بطبع رسیده است. دیگر از مصنفین شاذلی، علی بن وفاء شاعر متوفی بسال 807 و پدرش محمد وفاء مؤلف آثار و دیوان اشعار عرفانی رامیتوان ذکر کرد. حاجی خلیفه نیز از منظومه ای به نام «حال السلوک» اثر ناصرالدین شاذلی نام میبرد. سیوطی نیز در «بغیة الوعاة» داودبن عمر بن ابراهیم از اهالی اسکندریه (متوفی بسال 733) را از مصنفین پیرو شاذلی شمرده است. (از دائرة المعارف اسلام).

شاذمانه.

[نَ / نِ] (اِخ) قریه ای است در نیم فرسخی هرات. (از انساب سمعانی). رجوع به شادمانه شود.

شاذمانی.

(ص نسبی) منسوب است به شاذمانه. رجوع به شاذمانه شود.

شاذمانی.

(اِخ) عبیداللهبن ابی احمد عاصم بن محمد الشاذمانی الحنیفی مکنی به ابوسعد. وی از ابوالحسن علی بن الحسن الداودی حدیث شنیده است. و ابوالقاسم هبة اللهبن عبدالوارث الشیرازی از او روایت کرده. او پس از سال 480 ه . ق. درگذشت. (انساب سمعانی).

شاذناق.

[ذَ] (معرب، اِ) شذانق. رجوع به شذانق و نیز رجوع به دزی ج 1 ص 715 شود.

شاذنج.

[ذَ نَ] (معرب، اِ)(1) معرب شاذنه. شادنه. حجرالدم. صندل حدیدی. خماهن. عدسیه. حجرالطور. حجرهندی. بیدوند. معرب شاه دانه. (منتهی الارب). رجوع به حجرالدم و شاذنج و نیز رجوع به دزی ج 1 ص 715 شود.
(1) - Hematite, Sanguine.

شاذنه.

[ذَ نَ / نِ] (اِ) سنگ طلائی رنگ مایل بسیاه و زود شکن است. انواع آن عدسی و گاورسی است. آن را از طورسینا می آورند و در ترکیب برخی از ادویه به کار می رود. (فرهنگ شعوری). و رجوع به شادنج و حجرالدم شود.

شاذویه.

[ذو / شاذْ وَ یَ / یِ] (اِخ) نامی از نامهای ایرانی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شادویه شود.

شاذة المؤذن.

[ذَ تُلْ مُ ءَذْ ذِ] (اِخ) نام اذان گوی جامع مدینه. او را حدیثی است در صفت و ستایش اذان گوی. (ذکر اخبار اصبهان ج1 ص345).

شاذی.

(اِخ) ابن ایوب به مروان. جد اعلای صلاح الدین ایوبی رئیس طایفهء ایوبیان از طوایف کرد که بمناسب مقاتله با عیسویان و مدافعه از عالم اسلام شهرتی جهانگیر دارند. (از کرد و پیوستگی نژادی و تاریخ او ص 195) و رجوع به طبقات سلاطین اسلام شجرهء مقابل ص 68 و ایوبیان و یوسف بن ایوب شاذی و صلاح الدین ایوبی شود.

شاذی.

(اِخ) بونصر... رجوع به شادی (بونصر) شود.

شاذی.

(اِخ) یوسف بن ایوب... سلطان صلاح الدین ایوبی. رجوع به صلاح الدین ایوبی و منتهی الارب ذیل «ش ذو» و طبقات سلاطین اسلام شجرهء مقابل ص 68 شود.

شاذیاخ.

[شاذْ] (اِخ) شادیاخ. رجوع به شادیاخ شود.

شاذیاخی.

[شاذْ] (ص نسبی) منسوب است به شاذیاخ که در کنار دروازهء نیشابور است. (انساب سمعانی). و رجوع به شادیاخی شود.

شار.

(اِ) شهر باشد و شارستان شهرستان را گویند. (فرهنگ جهانگیری). بمعنی شهر باشد که عربان مدینه خوانند. (برهان قاطع). شهر و مدینه. (غیاث). || بنای بلند و بس عالی بود. (فرهنگ جهانگیری). بنای بلند و عمارت عالی را گفته اند. (برهان قاطع). عمارت بلند. (غیاث). || چادری باشد رنگین که بغایت تنک و نازک بود، بیشتر زنان لباس سازند و کرتهء فانوسی هم کنند و آن را شاره نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). چادری باشد بغایت نازک و رنگین که بیشتر زنان از آن لباس کنند و جامهء فانوس سازند. (برهان قاطع). جامهء باریک و رنگین که به هندی ساری گویند. (غیاث) : براثر ایشان هزار کنیزک ترک آمد ... و صد غلام هندو، صد کنیزک و آن صد غلام هندو بغایت نیکو رو و شارهای قیمتی پوشیده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 424). غلامان تیغهای هندی داشتند هر چه خیاره تر و کنیزکان شارهای باریک در سفطهای نیکوتر از قصب. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص424). بدو صف بایستادند با خیلهای خویش و علامتها با ایشان و شارهای آن دو صف از در باغ شادیاخ بدور جایی رسید. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 46). و رجوع به حاشیهء مصحح در همان صفحه شود. و رجوع به شاره شود.
یکی زر بفتش دهد خسروی
یکی شارها بافدش هندوی.
(گرشاسب نامه چ حبیب یغمائی ص 9).
زربفت جامه گر دهدت رنگین
باور مکن که پشم بود شارش.
(ناصرخسرو).
خاره در تف او چو نار سبک
شوره بر سنگ او چو شارتنک.
سنائی (از فرهنگ جهانگیری).
|| شارک. شارو. نام جانوری است که مانند طوطی سخنگوی شود و در دیار هند بسیار باشد و آن را شارک و شارو نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). نام جانوری است سیاه رنگ و مانند طوطی سخن گوید. (برهان قاطع). هزار دستان. (آنندراج از اوبهی). نام طایری که به هندی آن را مینا گویند. (غیاث). اسم سارا است. (فهرست مخزن الادویه). طرقه. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شارک و شارو شود. || شغال. (فرهنگ جهانگیری). بمعنی شغال هم آمده است و آن جانوری باشد شبیه روباه. (برهان قاطع). شال، شغال را گویند و شار مبدل شال است. (آنندراج). لغتی در شغال. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) :(1)
قمری که بگاه فرق نشناخت
از پهلوی شیر، سینهء شار
در شعر بفرّ تو برآورد
از شعلهء نار، دانهء نار
عمادی شهریاری (از فرهنگ جهانگیری).
|| پادشاه حبسه [ ظاهراً غرجه ] بود. (لغت فرس). نام پادشاه حبشه(2) باشد. (اوبهی). پادشاه غرجستان را نامند چنانکه پادشاه ترکستان را خان و پادشاه چین را فغفور و پادشاه ایران را کی و پادشاه روم را قیصر و پادشاه هند را راجه و رانا خوانند. (فرهنگ جهانگیری). پادشاه غرجستان را گویند هر کس باشد. چنانکه پادشاه روم را قیصر و پادشاه چین را فغفور و پادشاه ایران را شاه و ترکستان را خان می گویند و بعضی گویند شار پادشاه حبشه(3) باشد. (برهان قاطع). الشار هو الملک. (معجم البلدان، ذیل غرشستان). شارلقب مهتر ناحیت غرجستان است بخراسان که در قصبه بشین(4) نشیند. (از حدود العالم). پادشاهان غرشستان را در اصطلاح اهل آن بقعه شار خوانند چنانکه خان ترکان را. و رای هندوان را، و قیصر رومیان را. (ترجمهء تاریخ یمینی، نسخهء چاپی ص 337). پادشاه غرجستان را شار خوانند. (مجمل التواریخ و القصص). شار، پادشاه غرجستان، نزد اعراب معروف بود به ملک الغرجه. (سرزمینهای خلافت شرقی ص 442).(5) و با این تصریحات و شواهدی که ذی خواهد آمد مسلماً شار همان لقب امیران غرجستان است :
عزیز و قیصر و فغفور را بمان که ورت
نه شار ماند نه شیرج نه رای ماند نه رام.
روحانی (از لغت فرس ص 157).
استاده بدی ببامیان شیری
بنشسته بدی بغرجه در شاری.ناصرخسرو.
شار غرجستان اگر یابد نسیم همتش
خاک آن بقعه کند چون زرمشت افشار شار.
معزی (از جهانگیری).
پست بارفعت تو خانهء خان
تنگ با فسحت تو شارع شار.(6)
قوامی گنجوی (از فرهنگ سروری).
|| (ص) بزرگ. (حاشیهء برهان قاطع چ معین): شارمار؛ مار بزرگ. || (اِ) راه گشاده و فراخ باشد و آن را شاهراه نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). بمعنی شاه راه است که راه فراخ و گشاده باشد. (برهان قاطع). || بمعنی غل و غش آمده. (فرهنگ جهانگیری). غل و غشی را نیز گویند که در طلا و نقره و چیزهای دیگر کنند. (برهان قاطع). آلودگی و آلایش و غل و غش. (ناظم الاطباء) :
کم بیش نباشد سخن حجت هرگز
زیرا سخنش پاکتر از زر عیار است
زر چون بعیار آید کم بیش نگردد
کم بیش شود زری کان با غش و شار(7) است.
ناصرخسرو (از فرهنگ جهانگیری).
|| (اِمص) فروریختن آب و شراب و امثال آن را خوانند مانند آبشار و سرشار. (فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع). ریختن آب. (غیاث). جریان آب. (فرهنگ شاهنامه). || (اِ) گرداب. (فرهنگ شعوری) (ناظم الاطباء). || بمعنی رقص و سماع نیز بنظر آمده است. (برهان قاطع). || رقاص. (ناظم الاطباء). || نوعی از شمشاد که در جنگلهای کرانهء دریای مازندران موجود است.(8)(جنگل شناسی کریم ساعی ج 1 ص 175 و فهرست ج 2 ص 29). نامی است که در نور و مازندران به شمشاد دهند. (یادداشت مؤلف) (درختان جنگلی ایران. ثابتی ص 191). نامی است که در «شیرگا» به کیش دهند و در آستارا شمشاد نامند و آن شمشاد اناری است. (یادداشت مؤلف).
(1) - در لهجهء مازندرانی شغال را «شال» گویند که «شار» بقول آنندراج مبدل آن است.
(2) - ظ. مصحف غرجه.
(3) - بصورت «آبشین» «وافشین» نیز آمده است. رجوع به سرزمینهای خلافت شرقی ص 442 شود.
(4) - ظ. مصحف غرجه.
(5) - و برای اطلاع بیشتر از القاب قدیم پادشاهان ممالک و نواحی جهان رجوع شود به الاثار الباقیه عن القرون الخالیه ابوریحان بیرونی چ لایپزیک ص 100و 101.
(6) - در فرهنگ سروری این بیت شاهد «شار» بمعنی راه فراخ آمده، بمعنی پادشاه غور نیز مفهوم گرفته شده است. لیکن بقرینهء خانهء «خان» ظاهراً «شار» بمعنی شاه غرجستان مراد است و شاید شاعر صنعت ایهام بکار برده و به هر دو معنی نظر داشته است.
(7) - در دیوان ناصرخسرو (با غش و با راست) آمده. در آنندراج آمده: غش و بار را غش وشار و خوانده غش و بار معروف و مشهور و اصل شعر نیز چنین است: کم بیش شود زری کان باغش و بار است.
(8) - Buxus sempervirens.

شار.

(اِخ) حصاری است از حصارهای یمن در مخلاف (روستای) جعفر. گویند از امکنهء تهامه است. (معجم البلدان).

شارٍ.

[رِنْ] (ع ص، اِ) شاری. مفرد شُراة. (از منتهی الارب). و شراة فرقه ای از خوارج را نامند. وجه تسمیهء آن «شری زید اذا غضبه ولج» یا گفتهء آنان است به این شرح: اننا شرینا انفسنا فی طاعة الله ای بعناها بالجنة حین فارقنا الائمة الجائرة. (از منتهی الارب). و در اقرب الموارد وجه تسمیهء اخیر از قول جوهری نقل شده است. رجوع به شاری و شراة شود.

شار ابونصر.

[اَ نَ] (اِخ) ابن محمد از پادشاهان غرشستان که در عهد سلطان محمود غزنوی ولایت آن ناحیت داشت تا پسرش محمد بحد مردی رسید و بر ملک مستولی شد، ابونصر منزوی گشت و ملک بدو باز گذاشت و به مطالعهء کتب و مجالست اهل ادب پرداخت. ابوعلی بن سیمجور چون عصیان بر ملک نوح آغاز کرد خواست تا غرشستان را بتدبیر خویش گیرد و شار را به طاعت آرد. هر دو شار (شار ابونصر و پسرش محمد معروف به شارشاه) دست رد بر روی مراد او باز نهادند و از جهت آل سامان که بر طاعت ایشان نشو و نما یافته بودند و در حجر رعایت ایشان روزگار گذاشته بخدمت دیگری تن در ندادند و بوثوق حصانت قلاع و مناعت بقاع خویش جواب ابوعلی بازدادند و ابوعلی ابوالقاسم فقیه را با جمعی از ارکان دعوت و ابنای دولت به محاصرهء ایشان فرستاد. آن لشکر سرهای بسیار چون برگ درخت فروریختند و خونهای چون سیل بروی زمین روان کردند و هر دو شار را از مضیقی به مضیقی می تاختند تا ایشان بقلعه ای در اقاصی ولایت خویش التجا ساختند... و ابوالقاسم آن ولایت بگرفت و خزاین و ودایع و اسباب ایشان به دست آورد و جمله با قبض گرفت تا امیر ناصرالدین به خراسان آمد و ابوعلی دل مشغول شد. ابوالقاسم فقیه را بازخواند و هر دو شار در زمرهء اعوان ناصرالدین بنصرت ملک نوح برخاستند و انتقام از ابوعلی بکشیدند و او را به کام خود بدیدند و با سر ولایت و مملکت خویش رسیدند و بر آن جمله در امن دلی روزگار گذاشتند تا در عهد سلطنت سلطان یمین الدوله و امین المله. عتبی آورده است که چون اصحاب اطراف حکم سلطان را انقیاد نمودند... مرا برسالت از برای عقد بیعت پیش شار فرستادند و چون بدان جایگاه رسیدم به اکرامی تمام تلقی کردند... در بلاد غرشستان سکه و خطبه بنام همایون سلطان در شهور سنهء تسع و ثمانین و ثلث مائه (389) مطرز گردانیدند و بوقت حضور من نوشته های جماعتی که از ظاهر مرو هزیمت شده بودند برسید و هر دو شار را بمدد خوانده، شار ابونصر نوشته ها به من فرستاد و رقعه ای بمن نوشت و التماس کرد تا آن ملطفات را بحضرت فرستم تا صدق او ... محقق و مقرر گردد... و بر عقب خبر رسید که ایلک خان به بخارا آمد و ملک بستد... و بر موجب التماس او آن ملطفات را بحضرت سلطان فرستادم و حال هر دو شار در خلوص اعتقاد به اشباعی تمام اِنهاء کردم. بموقع قبول افتاد و مکان ایشان معمور شد و متوقعات ایشان از حضرت به ایجاب مقرون گشت و پسر او شاه شار بخدمت تخت سلطان آمد و مدتی عزیز و مکرم و ملازم خدمت بود اما پس از چندی کارش بعصیان کشید. سلطان، امیر حاجب آلتونتاش و ارسلان جاذب را به مناهضت او فرستاد و ایشان روی به ولایت او آوردند و ابوالحسن منیعی که زعیم مرو بود با خویشتن بردند و بدان نواحی رفتند و آن نواحی بستدند و پدر به امان پناهید و زنهار طلبید و در ذمت عنایت و رعایت حاجب آلتونتاش گریخت و بشفاعت او به حضرت سلطان توسل ساخت او را به اکرام و احترام تمام به هرات آوردند و در ضمان امان گرفتند. پس از چندی سلطان ضیاع و املاک ایشان بنواحی غرش از ایشان بخرید و بهای آن املاک نقد بدیشان تسلیم افتاد و شیخ الجلیل شمس الکفاة احمدبن حسن میمندی به مراعات جانب شار ابونصر قیام نمود و او را در کنف رعایت و حیاطت خویش میداشت تا بجوار رحمت الهی شد در شهور سنهء ست و اربعمائة (406 ه . ق.). (از ترجمهء تاریخ یمینی نسخهء چاپی صص 337 - 347).

شاراپیس.

(اِخ) پرستشی که بر اثر اتحاد مذهب یونانیان و مصریان قدیم بکمک یکی از کاهنان مصر معاصر بطلمیوس اول (323 - 273 ق. م) بوجود آمد. (از ایران باستان ج 1 ص 75).

شارات.

(ع اِ) جِ شارة. صُور. (اقرب الموارد) رجوع به شارة شود.

شارات.

(معرب، اِ)(1) مأخوذ از زبان اسپانیائی. سلسله جبال. رجوع به ترجمهء مقدمهء ابن خلدون صص 125 - 126 و رجوع به اسپانی شود. در الحلل السندسیه عده ای از شاراتهای اسپانیا معرفی شده از جمله: شارات بانیه که شهر بزرگ بلطانیه یا برطانیه در مشرق آن واقع است، شارات بارسیر که شهر القصر در مغرب آن جای دارد، شارات برادس که راه آهن طرکونه لاردة از آن میگذرد، شارات سان برناردو، شارات غاتا، شارات غریدوس متصل به شارات غاتا و شارات استریلا، شارات فنفریا که آب قناة المعلقه از آن بدست می آید، شارات مالاغون واقع در مشرق شهر «آبله»، شارات مکناسة که رود «ابره» آن را دور میزند شارات مورینا که در جنوب بسیط میزیتا در شبه جزیرهء ایبری واقع است و بنا بتحقیق دانشمندان سرحد منطقهء زلزله خیز اسپانیا بشمار میرود، شارات مولا که شهر «روطة» در برابر آن واقع است و در این شهر قلعه ای قدیمی از ابنیهء عرب وجود دارد. شارات مونکایو که شهر «بُرجة» در برابر آن جای دارد، شارات وادی الرمل عبارت از سلسله تپه های (اهاضیب) که فاصل بین دو «قشتاله» و ریگزارند. رجوع به الحلل السندسیه شود.
(1) - Sierra این کلمه بزبان اسپانیائی بمعنی ارّه است و بسلسله جبال نیز اطلاق میشود معرب آن «شارات» یا «شرایا» Sierra nevade= جبال (شارات). شلیرالثلج. (الحلل السندسیه ص 27).

شارات.

(اِخ) یکی از اقالیم بیست و ششگانهء اندلس بنابتقسیم ادریسی. شهرهای طلبیرة، طلیطلة، مجریط، الفهمین، وادی الحجارة، اقلیش، و بذة در آن واقعند. رجوع به الحلل السندسیه ج 1 ص 40 و 78 شود.

شارانت.

(اِخ)(1) نام یکی از ایالات غربی فرانسه که مرکز آن شهر آنگولم است. دارای 3 آروندیسمان، 29 کانتن و 426 کمون میباشد. 313000 تن جمعیت دارد. رود شارانت از آن عبور و اراضی آن را آبیاری میکند.
(1) - Charente.

شارانت سفلی.

[تِ سُ لا] (اِخ)(1) نام یکی از ایالات غربی فرانسه که مرکز آن شهر لاروشل است. دارای 4 آروندیسمان، 40 کانتن و 482 کمون میباشد. 417800 تن جمعیت دارد. رود شارانت از آن عبور میکند.
(1) - Charente - Inferieure.

شارانتون لوپون.

[تُ لُ پُ] (اِخ)(1)مرکز کانتون سن(2) از آروندیسمان سو(3) واقع در ملتقای رود سن و رود مارن است. 20870 تن جمعیت دارد. راه آهن پاریس - لیون - ساحل مدیترانه از آن می گذرد.
(1) - Charenton - le - Pont.
(2) - Seine.
(3) - Sceaux.

شارب.

[رِ] (ع ص) آب نوشنده. آشامنده. ج، شَرب. جج، شروب. (منتهی الارب). || شرابخواره. ج، شَرب. (مهذب الاسماء). در اصطلاح فقهیون، آنکه مسکر می آشامد. شارب الخمر، شرابخوار. باده خواره : و اگر توبه کنند زانی و شارب خمر... (تفسیر ابوالفتوح ج1 چ 1 ص271).

شارب.

[رِ] (ع اِ) بروت. (السامی فی الاسامی) (مهذب الاسماء) (دهار) (منتهی الارب). یکی از دو بروت. بروت یک سوی لب زبرین. تثنیه، شاربان. (دهار) (اقرب الموارد). و شاربین. رجوع به شاربین شود. || مازاد بروت که بر لب زبرین گذرد. آبخوری. پیش بروت. موی سبلت که از دو جانب یا میان لب زبرین بروی دهان ریزد. (از اقرب الموارد) : ینبغی للمحتسب ان یکون مواظبا علی سنن رسول الله صلعم من قص الشارب و نتف الابط و حلق العانة و تقلیم الاظفار.
هر کس که شراب حسد و حقد تو نوشد
ساقی دهدش مژده ببرکندن شارب.سوزنی.
- شارب گرفتن؛ ساده کردن بروت. احفاء. (تاج المصادر بیهقی). نیک بریدن بروت. (منتهی الارب ذیل ح ف و).
-شارب مکرود؛ شارب بریده. (منتهی الارب).
|| سبلت. (السامی فی الاسامی) (منتهی الارب). تمام سبلت را شارب گویند و به این اعتبار تثنیه ندارد بلکه به اعتبار اطراف و اجزایش جمع بسته میشود. ج، شوارب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || واحد شارِبَین و آن دو کنارهء بیرون ایستاده در زیر دستهء شمشیر است. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). رجوع به شاربان شود. || (اِمص) سستی و ناتوانی جانور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

شاربا.

[] (اِ) به سریانی ابریشم است. (فهرست مخزن الادویه).

شاربان.

[رِ] (ع اِ) دو کنارهء بیرون ایستاده در زیر دستهء شمشیر. (مهذب الاسماء). دو آهن دراز بلند ما بین قبضهء شمشیر. (منتهی الارب). واحد آن شارب. (مهذب الاسماء). رجوع به شارب شود.

شاربة.

[رِ بَ] (ع ص) تأنیث شارب. آشامنده. ج، شاربات و شوارب. (اقرب الموارد).

شاربة.

[رِ بَ] (ع اِ) گروهی که بر کنارهء جوی سکونت دارند و منسوب به آنند که آب از وی خورند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

شاربی.

[رِ بی / بی ی] (ع ص نسبی)منسوب است بشارب (نوشنده) و در بغداد سقا را شارب گویند و این غلط مصطلح است چه شارب نوشنده است نه نوشاننده. (از انساب سمعانی).

شاربی.

[رِ] (اِخ) احمدبن محمد بن بشربن علی بن محمد بن جعفر مکنی به ابوبکر معروف به ابن الشارب بغدادی. وی از ابوبکر الباغندی حدیث شنیده و ابوبکرالبرقانی از وی روایت حدیث کرده است. (اللباب فی تهذیب الانساب).

شاربین.

[رِ بَ] (ع اِ) تثنیهء شارب. دو بروت : گفتم او لحیه ای داشت از حلوای پشمک که دست و شانهء لحم و چرب و سرخ در آن کم بود، گفتند محاسن یقهء سمور و شاربین قندس تراچه شده است. (دیوان البسهء مولانا نظام قاری ص132). رجوع به شارب شود.

شاربین.

[رِ] (ع اِ) جِ شارب. رجوع به شارب شود.

شاربین.

(اِ) درخت سدر معمولی. قادرس. (ابن البیطار). || میوهء درخت سدر. رجوع به شربین و رجوع به دزی ج 1 ص 715 و قادرس و ابن البیطار ذیل شربین شود.

شارپانتیه.

[یِ] (اِخ)(1) گوستاو آهنگساز فرانسوی که به سال 1860 م. در قصبهء دیوز(2)تولد و به سال 1956 وفات یافت. وی مصنف درام غنائی بنام لوئیز(3) و سوئیت آن موسوم به ژولین(4) و سوئیتهای ارکستر معروف به تأثرات ایتالیا(5) میباشد.
(1) - Charpentier (Gustave).
(2) - Dieuze.
(3) - Louise.
(4) - Julien.
(5) - Impressions d´Italie.

شارپانتیه.

[یِ] (اِخ) (مارک آنتوان)(1)آهنگساز فرانسوی که بسال 1634 در شهر پاریس متولد و به سال 1704 وفات یافت. وی شاگرد کاریسیمی(2) و در سبک پیرو آهنگسازان ایتالیایی و رقیب لولی(3) استاد موسیقی کلیسای کوچک ژزوئیت ها و سنت شاپل(4) بود و از وی آثاری از نوع موسیقی مذهبی و یک اپرا موسوم به مده(5) بجا مانده است.
(1) - Charpentier (Marc - Antoine).
(2) - Carissimi.
(3) - Lulli.
(4) - Sainte - Chapelle.
(5) - Medee.

شارت دلاکنتری.

[رِ دُ کُ] (اِخ)(1)فرانسوا - آتاناز فرمانده فرانسوی از مردم شهرستان وانده(2). وی بسال 1763 م. متولد و به سال 1796 در نانت(3) تیرباران شد.
(1) - Charette de la Contrie (Francois Athanase).
(2) - Vendee.
(3) - Nantes.

شارتر.

(اِخ)(1) مرکز شهرستان اور - ئه - لوار(2) واقع در ساحل رود اور(3) در 96 هزارگزی جنوب باختری شهر پاریس. جمعیت آن 28700تن، و آن اسقف نشین و دارای کلیسای عظمی متعلق به قرون دوازدهم و سیزدهم و دخمهء اموات کلیسا متعلق به قرن یازدهم است و بدانجا پنجره هایی با جامهای رنگین نقش و نگاری و درهای قدی منبت کاری شده متعلق به قرون دوازدهم و سیزدهم باشد. محصول عمدهء آن غلات و نانهای پیراشکی آن معروف است. دارای کارخانه های ذوب فلز، تسمه سازی و تخته بری می باشد.
(1) - Chartres.
(2) - Eure - et - Loire.
(3) - Eure.

شارتروز دو پاوی.

[رُ دُ] (اِخ) (لا)(1)صومعهء مشهور ایتالیا که بوسیله ژان - گالئا ویسکنتی(2) در سال 1396م. تأسیس گردید و وی متخصص عالی مقدار معماری سبک دورهء رنسانس بشمار می رود.
(1) - Chartreuse de Pavie (la).
(2) - Jean - Galeas Visconti.

شارت و شورت.

[تُ] (اِ مرکب، از اتباع)اشتلم. لاف و گزاف. هارت و هورت. دعاوی باطل. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شات و شوت شود.

شارت و شورت کردن.

[تُ کَ دَ](مص مرکب) داد و فریاد راه انداختن. اشتلم و هارت و هورت کردن. لاف زدن. رجوع به شات و شوت کردن شود.

شارتیه.

[یِ] (اِخ) (آلن)(1) نویسنده و شاعر فرانسوی متولد در شهر بایو(2) (1385 - 1433م). دبیر شارل ششم و هفتم. نگارشهای سیاسی او «گفتگوی چهارتنهء طعنه آمیز»(3)برای مقاصد سلطنتی سودمند افتاد. اشعارش از نظر شکل، زنده و بی تکلف و ممتاز است.
(1) - Chartier (Alain).
(2) - Bayeux.
(3) - Le Quadrilogue invectif.

شارج.

[رَ] (اِخ) نام جزیره ای در خلیج ایران. (ناظم الاطباء). ظاهراً همان شارجه است. رجوع به شارجه شود.

شارجه.

[جَ] (اِخ) شارقه. بندری است در یکی از شیخ نشین های خلیج فارس، به عمان نزدیک دو میل از شرق و غرب امتداد دارد. بیشترین عرض آن در سمت مغرب و کوتاه ترینش در سمت مشرق است. سبب بنای آن به این شکل آن است که اکثر مردم شهر از دریانوردان و صاحبان سفائن بودند و برتر میشمردند که خانه های خود را در نزدیکی ساحل بسازند. سکنهء آن به نزدیک هفت هزار تن میرسید که به قبیله های: المزاریع نعیم، شوامس، المدامغة، السودان، بنی یاس، بنی مرة و آل علی منسوبند. پیش از آنکه «دبی» جای شارقه را بگیرد این شهر بزرگترین مرکز تجاری در ساحل بود و انتظار میرود که پس از ایجاد بندر کوچکی در «اللیه» مقابل شارقه نهضت تجاری نضج گیرد. بندر شارقه برای تخلیهء کالاها از کشتیهای بزرگی که نمیتوانند به ساحل نزدیک شوند مساعد است. در مغرب شهر کارخانهء تهیهء رشته های سیم برای تزیین لباسهای زنان وجود دارد و آن کارخانه را التله یا البدحة - می نامند و گفته اند که در داخل عمان خاصه در جبل الاخضر معدن طلا یافته میشود. معادن مس نیز در عمان موجود است و بطرز منظمی بهره برداری میشود. ارزیر هم در رأس الحد وجود دارد معادن نمک نیز بکثرت موجود است لیکن مصرف محلی دارد. قصور شیوخ عبارتند از حصنهایی بلند که برجهایی گرداگرد آنها را فرا گرفته و داخل آنها صورت منظمی دارد و توپهایی که از ترکان و پرتغالیان بغنیمت گرفته شده اند پیوسته در جلوی قلعه ها بر پا است و بعضی از آنها دارای نامهایی خاص می باشند و توپ موجود در شارقه بسبب زیادی جنبش آن (الرقاص) نام دارد و توپ دیگری در عمان هست که به - المغایری - یا وحشی موسوم است. و در شارقه یک بیمارستان برای مردان در (دبی) وجود دارد. آب اهالی شهر از چاههای نزدیک تأمین میشود و آب را بر پشت چهارپایان حمل و بین خانه ها تقسیم می کنند. سبزیجات فراوان و انواع میوه ها و بخصوص مانگو بوفور در آن یافت میشود.

شارح.

[رِ] (ع ص) روشن کننده. (دهار). بیان کننده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مبین. مفسر. آنکه شرح کند. مقابل ماتن. ج، شارحین، شُرّاح. || نگاهبان زراعت از پرندگان. (منتهی الارب). حافظ. (اقرب الموارد). و آن در کلام مردم یمن نگاهبان کشت بود از مرغان و غیر آن. (از تاج العروس) :
و ما شاکر الا عصافیر قریة
یقوم الیها شارح فیطیرها.(از اقرب الموارد).
|| القول الشارح در نزد منطقیان آن است که معنی اسم را در لغت یا ذات مسمی را در حقیقت بیان کند. (از اقرب الموارد).

شارخ.

[رِ] (ع ص) نوجوان. (تاج العروس). جوان. (مهذب الاسماء). مرد جوان. ج، شَرخ. (اقرب الموارد).

شارخت.

[] (اِخ) قصبه ای است از ولایت زیر کوه از بلاد قهستان. رجوع به نزهة القلوب مقالهء 3 ص 145 و مجالس النفایس ص 99 شود.

شارد.

[رِ] (ع ص) استر رمنده. (دهار). رمنده. (منتهی الارب). رموک. گریزنده. نفور. چموش. شموس. جموح. (منتهی الارب). فرار. هارب. ج، شَرَد. (اقرب الموارد) :
عصمت یا نار کونی باردا
لاتکون النار حراً شاردا.(مثنوی).

شارد.

[رِ] (ع ص) مجازاً به معنی پریشان. (غیاث اللغات). سرگردان. یاوه. گریخته. (یادداشت مؤلف).

شارد.

[رَ] (اِخ) شارذ.(1) نام بتخانه ای است در کشمیر. رجوع به تحقیق ماللهند ص56 و 57 شود.
(سانسکریت)
(1) - Sarada.

شاردن.

[دَ] (اِخ)(1) ژان. سیاح فرانسوی که به سال 1643 م. در شهر پاریس متولد و به سال 1713 م. در شهر لندن وفات یافت. در فاصلهء سالهای 1664 - 1677 م. دو بار به ایران مسافرت کرده هر بار شش سال توقف نمود. وی مصنف سفرنامه ای است بنام «سفر به ایران و هند شرقی»(2) این سیاحت نامه را لان گلسن استاد دانشمند در ده مجلد بسال 1811 در شهر پاریس منتشر ساخت. شاردن صورت کتیبه ای از کتیبه های تخت جمشید را در سفرنامهء خود گنجانیده است. در اثر وی اطلاعات جالبی دربارهء صفویه وجود دارد. رجوع به ایران باستان ج1 صص43 - 44 و تاریخ ادبیات ایران پروفسور ادوارد براون ترجمهء رشید یاسمی ص93 و سبک شناسی ملک الشعرای بهار ج1 ص170 شود. سفرنامهء شاردن به فارسی برگردانیده شده و در طهران بچاپ رسیده است.
(1) - Chardin (Jean).
(2) - Voyage en Perse et aux Indes Orientales.

شاردن.

[دَ] (اِخ)(1) ژان باتیست سیمئون. نقاش فرانسوی متولد در شهر پاریس (1779 - 1699) از نخستین نقاشان قرن 18فرانسه بشمار است. از وی آثاری از نوع طبیعت بیجان، صورت سازی، نقاشیهای با مداد رنگی و مجلس سازی هائی از نوع «دعای آمرزش پیش از غذا»(2) بجا مانده است.
(1) - Chardin (Jean - Baptiste
Simeon).
(2) - Benedicite.

شاردة.

[رِ دَ] (ع ص) تأنیث شارد، رمنده. رموک. حوشی. وحشیه. ج، شوارد. رجوع به شارد شود. || سائره: قافیهء شاردة، بمعنی قصیدهء سائره در بلاد و مراد از قافیه در اینجا قصیده است باعتبار تسمیهء کل بنام جزء. ج، شوارد و شُرَّد. (اقرب الموارد). || نادر و غریب: شوارداللغة در نزد عرب زبانان بمعنی غرائب و نوادر لغات است. (از اقرب الموارد).

شارده.

[دَ] (اِخ) نام جزیره ای است از جزایر دریای روم. (فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع). نام جزیره ای به بحرالروم در انتهای شرقی دریای اسپانیا نزدیک جزیره یابسته.(1) (یادداشت مؤلف). جزیره ای از مجمع الجزایر بالئار دارای 2250 تن سکنه.
(1) - Ivize (Ibiza).

شاردین.

[] (اِخ) قریه ای است در سه فرسنگ و نیمی شمال رام هرمز. (فارسنامهء ناصری).

شارراس.

(اِخ)(1) ژان باتیست آدولف. سرهنگ فرانسوی متولد در قصبهء فالسبورگ (1865 - 1810). وی در سال 1848 وزیر جنگ بود و به سال 1852 تبعید شد.
(1) - Charras (Jean - Baptiste
Adolphe).

شاررن.

[رُ] (اِخ)(1) پیر. دانشمند علم الاخلاق فرانسوی متولد در شهر پاریس (1541 - 1603 م.). وی وکیل دعاوی و عضو کانون وکلا بود. در اثر خود موسوم به «رسالهء عقل»(2) تتبعات مونتنی را بوجه ناهنجاری اقتباس نموده است.
(1) - Charron (Pierre).
(2) - Traite de la Sagesse.

شارژه دافر.

[ژِ فِ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1)لغت فرانسوی متداول در زبان فارسی که معادل آن را کاردار گرفته اند. در تداول فارسی زبانان این کلمه شارژدافر است و نیز در برخی از کتب بصورت اخیر ضبط گردیده. رجوع به کاردار شود.
(1) - Charge d´affaires.

شارسان.

(اِ مرکب) مخفف شارستان. شهرستان. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج) :
برآورد پرمایه ده شارسان
شد آن شارسانها کنون خارسان.فردوسی.
ز داد و دهش وز خرید و فروخت
تو گفتی همی شارسان بر فروخت.فردوسی.
پس بیش مشنو آن سخن باطل کسی
کز شارسان علم سوی روستا شده ست.
ناصرخسرو.
در مدینه یْ علم ایزد جغدکان را جای نیست
جغدکان از شارسانها قصد زی ویران کنند.
ناصرخسرو.
|| کوشک و عمارتی را گویند که بر چهار سوی آن بساتین باشد. (از انجمن آرای ناصری) (آنندراج). و رجوع به شارستان شود.

شارسان.

(اِخ) نام کتابی است از فرزانه بهرام بن فرهاد پارسی که موسوم است به چهار چمن. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). و رجوع به شارستان و شارستان چهارچمن شود.

شارسان.

(اِخ) باغی بزرگ در دومنزلی اورگنج به خوارزم دیده شده بدین نام یعنی چارچمن که از هر خیابانی که می رفتی به حوضی رسیدی و باز چهار خیابان دیگر و بدین صورت تا آخر. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). و رجوع به چارچمن شود.

شارستان.

[رَ] (اِخ) نام کتابی است از تصنیفات فرزانه بهرام که یکی از حکمای عجم است. (برهان قاطع). و رجوع به بشارسان و شارستان چهارچمن شود.

شارستان.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) شهرستان. شهر. (برهان قاطع). شارسان. (فرهنگ جهانگیری). مدینه. (مهذب الاسماء). شارستان خود شهر است که غالباً بر گرد قهندزی واقع میشده و سوری بر گرد اوست و آنچه بیرون از این سور باشد آن را ربض خوانند. (تاریخ سیستان چ ملک الشعرای بهار حاشیهء ص 11) : فرمودش تا بر چهار صد شارستان بناء خانه ها سازند مرغلّه را و سلاح را. (ترجمهء تاریخ طبری). ایشان بدان شارستان اندر رفتند. (ترجمهء تفسیر طبری).
گشاده شاه جهان پیش او به تیغ و به تیر
هزار قلعهء صعب و هزار شارستان.فرخی.
هر سرایی کآن نکوتر بود و زآن خوشتر نبود
همچو شارستان لوط از جور شد زیر و زبر.
فرخی.
همی بنالد گفتی زمین و رنجه شود
ز پاره پارهء آن بیکناره شارستان(1).
عنصری (از سروری).
و اما آنچه در ذات سیستان موجود است که در سایر شهرها نیست، اول آن است که شارستان بزرگ حصین دارد که خود چند شهری باشد از دیگر شهرها. (تاریخ سیستان ص11). حسین دانست و مردمان شارستان، که با وی طاقت نداریم، صلح پیش گرفت. (تاریخ سیستان ص339). بنده بکتگین حاجب با خیل خویش و پانصد سوار خیاره در پای قلعت است در شارستان تلپل فرود آمده نگاهداشت قلعه را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص4). خانه به کوی سیمگران داشت در شارستان بلخ. (ایضاً تاریخ بیهقی ص142). این شارستان و قلعت غزنین عمرو برادر یعقوب آبادان کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 262). چون سپری شد امیر برخاست و برنشست و به پای شارستان فرورفت با غلامان و حشم و قوم در گاه سوی باغ بزرگ. (ایضاً ص293). ما چون نماز بکردیم از آن جانب شارستان بباغ بباز رویم. (ایضاً ص292). خلیفهء شهر را فرمود داری زدند بر کران مصلی بلخ فرود شارستان و خلق روی آنجا نهادند. (ایضاً بیهقی ص183).
لوط را دیدم درمانده به شارستانی
چون دعا کرد نگون گشت همه شارستان.(2)
جوهری (از تاریخ ادبیات در ایران صفا ج2 ص 443).
گر به شارستان علم اندر بگیری خانه ای
روز خویش امروز و فردا فرخ و میمون کنی.
ناصرخسرو.
و از آنجا روی به بلخ آوردند و عمرو لیث شارستان حصار بگرفت و خود پیش شارستان سپاه فرودآورد. (تاریخ بخارای نرشخی ص 105). میان حصار و شارستان، مسجد جامع بنا کردند اندر سال صد و پنجاه و چهار اندر مسجد جامع نماز آدینه گزاردند. (تاریخ بخارا). در وی مسجد جامع است و شارستانی عظیم دارد و در ایام قدیم آنجا بازار بوده است. (تاریخ بخارا ص 13).
با چنین اسبی و تیغی قلعهء دشمن شده
همچو شارستان لوط از کوششت زیر و زبر.
سنائی.
احمد مختار مکی بود شارستان علم
چون در محکم بر آن بنیاد شارستان علی.
سوزنی.
چگونه ماند حال من بحال آن روباه و کفشگر و اهل شارستان. (سندبادنامه چ استانبول ص 325). شبی بیامد و نزد رخنهء شارستان مترصد بنشست. (سندبادنامه ص 326). روباه با خود گفت این ساعت درهای شارستان بسته است و رخنه استوار، اگر حرکتی کنم سگان آگه شوند. (سندبادنامه ص328).
- شارستان کردن؛ شهر ساختن. شهر کردن. تمدین. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر اللغة زوزنی).
|| قلعه و حصار. (فرهنگ سروری). || کوشک و عمارتی که اطرافش بساتین باشد. (برهان قاطع). قبهء بزرگ که بر اطرافش بساتین باشد. (فرهنگ سروری) : خوازه بر خوازه و قبه برقبه بود تا شارستان مسجد آدینه که رسول را جای آنجا ساخته بودند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 45).(3) || جایی که گذرگاه آب باشد به قیاس شار به معنی ریختن آب. (از غیاث). || گذرگاه مردم به قیاس شار به معنای راه فراخ. جاده ای که به شهر پیوسته باشد. (از غیاث).
(1) - در فرهنگ سروری شاهد برای معنی قلعه و حصار آمده و با توجه به وضع و هیئت شهرها در قرون سالفه اصولا تشخیص و تمیز کامل معانی «شارستان» در شواهد مختلف دشوار است زیرا در اصل مصادیق آنها بیکدیگر شبیه بوده اند و چندان تفاوتی با هم نداشته اند.
(2) - در تاریخ ادبیات دکتر صفا شارستانی چاپ شده و صحیح نمی نماید.
(3) - در این شاهد از شارستان معنی محله یا قسمتی از شهر با عمارت و بنا بر می آید.

شارستان.

[رَ] (اِخ) نام دیگر شهر رویان کرسی منطقهء کوهستانی طبرستان به قول ابوالفدا. رجوع به سرزمینهای خلافت شرقی ص 399 و رویان شود.

شارستان چهارچمن.

[رَ نِ چَ / چِ چَ مَ](اِخ) نام کتابی از تصنیفات بهرام بن فرهادبن اسفندیار پارسی معروف به فرزانه بهرام که گویا در حدود 1034 ه . ق. میزیست. کهن ترین کتابی است که از دساتیر نام می برد. ظاهراً نویسنده در این کتاب خواسته است میان اسلام و مزدیسنا سازش دهد. رویهم رفته کتاب شگفت آمیزی است. (از فرهنگ ایران باستان پورداود، صص27 - 28).

شارستان رویین.

[رَ نِ] (اِخ) نام شهری افسانه ای آن را مدینة الصفر خوانند. صاحب مجمل التواریخ دربارهء این شهر موهوم آرد: «جماعتی گویند اسکندر کرده است اما در سیر آن است که سلیمان علیه السلام کرده است، و در روزگار عبدالملک مروان، ظاهر گشت و سبب آن بود که چون عبدالملک بخلافت بنشست در خزینه کتابی یافت حکایت آن شهرستان در آنجا نوشته، و عجایت آن حکایت کرده و گفته که در آن جایگه کیمیاست، و خزاین و کتب سلیمان علیه السلام و یکی از فرزندان سلیمان علیه السلام آنجا نهاده است، و در آخر مغرب است، پس عبدالملک مروان را این هوس افتاد. وزیر خویش را با چهار هزار سوار و یکساله برگ راه راست بکرد، و پیش ملک حمیر فرستاد که گفتند که اگر کسی از این شهرستان آگهی دارد الا ملک حمیر نباشد». (مجمل التواریخ و القصص ص 501)... بعد از آن ملک حمیر گفت ایها الوزیر این ساعت مرا با جماعتی پیران این ولایت با تو بباید آمدن بطلب شهرستان رویین... (مجمل التواریخ ص507)... و آن کیمیا و بعضی جواهر بدست وزیر به عبدالملک فرستادند، و اصل مال عبدالملک از آن کیمیا بود. (مجمل التواریخ ص511).

شارستان رویین.

[رَ نِ] (اِخ) بیکند. بیکند را در قدیم شارستان رویین میخواندند از استواری بسیار. (احوال و اشعار رودکی ج 1 ص 248). رجوع به بیکند و تاریخ بخارا ص 22 شود.

شارستان رویین.

[رَ نِ] (اِخ) یکی از نامهای شهر بخارا بنا بقول مؤلف تاریخ بخارا مدینة الصفریه یا شارستان رویین بوده است. رجوع به تاریخ بخارا، ص26 و احوال و اشعار رودکی ج1 ص75 و 248 شود.

شارستان زرین.

[رَ نِ زَرْ ری] (اِخ) نام شهری افسانه ای که تاویل پسر قابیل در ولایت زنگستان بنا کرد. دیوار آن از آهن، دوازده فرسنگ اندر دوازده فرسنگ و بالای دیوار هشتاد گز و ده گز سطبری... ابلیس ایشان را رهنمونی کرد بر معادن جواهر از زمرد و یاقوت و مروارید و لعل و فیروزه تا آن شهرستان زرین را جمله به جواهر مرصع کردند و در آن جایگاه کوشکها و خانه ها ساختند جمله از زر و جواهر و چندانی جواهر بر دیوار شهرستان زرین بکار بردند که چشم از دیدار و شعاع آن خیره می شد و ابلیس ایشان را گمراه بکرد تا همه بت پرست شدند و ایزدتعالی هم از میان ایشان بدیشان پیغامبران فرستاد و ایشان آن پیغامبران را همه هلاک می کردند تا خدای تعالی بر ایشان خشم گرفت و در شب از آسمان آتشی بفرستاد چنانکه همه را بسوخت و هیچ خلق از ایشان نماند. و مدت هزار سال آن شهرستان و باغها و نزهتگاهها معطل مانده بود تا بعد هزار سال فتوحی پادشاه مصر پس از گذشتن از هفت خوان به شهرستان زرین رسید و به حیلت در آن باز کردند و در آن جایگاه آرام گرفتند... بعد از آن چون هفت سال برآمد روزی گردی برآمد و لشکری دیدند با ملکی نام او غلویل و از شهرستان جابلقا همی آمد به طلب شهرستان زرین و سرانجام شاه جابلقا کشته و لشکرش هزیمت شد و شش بار هزار هزار مرد بافتوحی جمع شدند، و فتوحی بفرمود تا زمین ها را غله بکشتند و با سرعمارت شدند تا روزی فتوحی بشکار رفته بود... به کنار آب سنگی دید همچون دکانی پنج فرسنگ در پنج فرسنگ، ملک را آن موضع خوش آمد، گفت ما را برین سرسنگ شهری باید کرد که زر و جواهر در میان مردمان بکار آید. ما را بهتر آید که این شهرستان زرین بکَنیم و این جایگاه شهری کنیم. (از مجمل التواریخ و القصص صص 498 - 500).

شارستانی.

[رَ / رِ] (ص نسبی، اِ) منسوب به شارستان. || جامه ای بوده که از آن دستار می کرده اند و احتمال میرود که شارهء متداول هندوستان مخفف همین کلمه باشد. (یادداشت مؤلف).

شارشاه.

(اِخ) محمد بن شار ابونصربن محمد معروف به شارشاه از پادشاهان غرشستان در عهد سلطان محمود غزنوی و این شارشاه چون به عرصه رسید پدر وی شارابونصر ملک به وی بازگذارد. چون بر طاعت آل سامان نشو و نما یافته و در حجر رعایت ایشان روزگار گذاشته بود در برابر ابوعلی بن سیمجور که عصیان بر ملک نوح آغاز کرده بود سر فرونیاورد و ابوعلی ابوالقاسم فقیه را به محاصرهء قلاع غرشستان فرستاد و ابوالقاسم آن ولایت بگرفت تا امیر ناصرالدین به خراسان آمد و شارشاه و پدرش شارابونصر به نصرت ملک نوح برخاستند و انتقام از ابوعلی بکشیدند و با سر ولایت و مملکت خویش رسیدند تا در عهد سلطنت سلطان یمین الدوله شارشاه بخدمت تخت سلطان آمد و مدتی عزیز و مکرم ملازم خدمت بود لیکن پس از باز گشتن به وطن خود نافرمانی آغاز کرد و چون سلطان را ارادهء غزوی افتاد خواست که از هر طرفی لشکری فراهم گردد و مثالی به استدعای شارشاه روان کرد و عصیان او ظاهر شد. سلطان ابتدا کار او فروگذاشت و روی بمهم خویش آورد و چون از آن فارغ آمد و مجاهرت شارشاه بعصیان پیش او روشن گشت امیر حاجب آلتونتاش و ارسلان جاذب را بمناهضت او فرستاد. شارشاه در قلعه ای که بعهد سیمجوریان ملجأ ایشان بود متحصن شد و خزاین و ممالیک و حواشی و مواشی خویش بدان جایگاه نقل کرد و حاجب آلتونتاش و ارسلان جاذب پیرامن حصار او فرا گرفتند. ... شارشاه چون دید که کار از دست برفت زنهار خواست. سرانجام او را بدست آوردند و از قلعه بیرون کشیدند و اموال و خزائن او را غارت کردند و وزیر او بگرفتند و شکنجه بر کعبش نهادند تا ودایع و ذخایر و دفاین به دست باز داد و ولایت غرش و معاملات آن نواحی در مجموع ابوالحسن منیعی بستند و کوتوالی معتمد بر قلعه گماشتند و شارشاه را با تخت بندی که داشت بجانب غزنه بردند و چون او را به بارگاه سلطان رسانیدند بفرمود تا او را بینداختند و به تازیانه تعریک و مالش دادند و جایی محبوس کردند. (از ترجمهء تاریخ یمینی، نسخهء چاپی صص 337 - 347). و رجوع به شارابونصربن محمد شود :
همی ندید که بر گاه شار شیردلی است
به تیغ شهر گشای و به تیر قلعه ستان.
فرخی.
خبر شنید که پیش از پی تو شار از گنگ
گذشت و پیل پس پشت او قطار قطار.
فرخی.
نگاه کن که امیر جلیل تا بنشست
بجای شار بفرمان خسرو ایران.فرخی.
چو شار را بزد و مال و پیل او بستد
کز آنچه زوبستد شاد باد و برخوردار.
فرخی.
در این دیار بهنگام شار چندین بار
پلنگ وار نمودند غرچگان غر عصیان.
فرخی.

شارشک.

[رَ] (اِ) بمعنی تیهو باشد و آن جانوری است مانند کبک لیکن کوچکتر از کبک است. (برهان قاطع). طیهوج است. (فهرست مخزن الادویه). || بمعنی رباب نیز آمده است و آن سازی است مانند طنبور بزرگی که دستهء کوتاهی داشته باشد و بجای تخته بر روی آن پوست آهو کشند و چهار تار بر آن بندند. (برهان قاطع). و برای هر دو معنی رجوع به شاشک و شاشنگ شود.

شارط.

[رِ] (ع ص) نعت از شرط. لازم گیرندهء چیزی در بیع و مانند آن. (از منتهی الارب و اقرب الموارد). شرط کننده. || حجام. نشتر زننده. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). مثال جامع هر دو معنی: رب شرط شارط اوجع من شرط شارط. (اقرب الموارد). و برای هر دو معنی رجوع به شرط شود.

شارع.

[رِ] (ع ص، اِ) خانه ای که در آن بسوی راه نافذ باشد. (منتهی الارب). بیت شارع؛ ای قائم علی الطریق النافذ الذی یسلکه جمیع الناس. (اقرب الموارد). ج، شوارع. (اقرب الموارد). || شاه راه. (مهذب الاسماء). راه بزرگ. (دهار) (منتهی الارب). طریق. (اقرب الموارد). ج، شوارع : تأکیدی رفت که از راههای شارع احتراز واجب بیند. (کلیله و دمنه).
آن صدر جهانی تو که در شارع تعظیم
همراه دوم گشت حدوث تو قدم را.انوری.
روباه گفت: آورده اند که روباهی در شارع راهی ماهیی دید. (سندبادنامه ص 47). او را بر شارع غرقهء خون بگذاشتند و کشته انگاشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 52).
چنگ در صلب و رحمها در زدی
تا که شارع را بگیری از بدی
چون بگیری شه رهی که ذوالجلال
برگشاده ست از برای انتسال.
(مثنوی چ نیکلسن دفتر 4 ابیات 2447 - 2446).
|| خیابان. رجوع به الحلل السندسیه و شارع عام شود. || پیداکنندهء راه بزرگ. (منتهی الارب). پیداکنندهء راه دین. (یادداشت مؤلف). و رجوع به السامی فی الاسامی، الباب الرابع فی شرایع الاسلام. (شرع) شود. صاحب شرع. (آنندراج). صاحب شرع که تعلیم دین به مردم کند. (ناظم الاطباء). عالم ربانی و دانای ادب آموز. (منتهی الارب). العالم الربانی العامل المعلم. (اقرب الموارد). مقنن. آئین گر. صادع. (یادداشت مؤلف): فاصدع بما تؤمر. (قرآن 15/94). || هر قریب. (منتهی الارب). کل قریب. (اقرب الموارد). || ستاره ای که قریب غروب است. (منتهی الارب). الشوارع من النجوم. الدانیة من المغیب. ج، شوارع. (اقرب الموارد). || شتر به آب درآینده. (منتهی الارب). ابل شرع و شروع؛ ای داخلة فی الماء. شُرَّع و شُروع. (اقرب الموارد). || ماهی سر دروا دارنده. (منتهی الارب): حیتان شرع؛ ای رافعة رؤوسها و ظاهرة علی وجه الماء. ج، شُرَّع. (اقرب الموارد). || (اِخ) لقب حضرت خاتم الانبیاء صلوات الله علیه : و ان قال ذلک بسبب ان الشارع صلوات الله علیه نهی عن ذلک و الشرع یفسد المنطق و لیس للمنطق ان یفسد الشرع بل الشرع یفسده. (تتمهء صوان الحکمه چ لاهور ص 67). و رجوع به شارع مقدس شود.

شارع.

[رِ] (اِخ) کوهی است از کوههای دهناء. ذوالرمة و متمم بن نویره (در مرثیهء برادرش مالک) از آن یاد کرده اند. (معجم البلدان).

شارع الاعظم.

[رِ عُلْ اَ ظَ] (اِخ) نام شارعی از شوارع بغداد. رجوع به الوزراء والکتاب ص 236 و اخبار الراضی بالله و المتقی لله ص 207 شود.

شارع الانبار.

[رِ عُلْ اَمْ] (اِخ) محله ای است به بغداد در نزدیکی مدینه المنصور که چون در راه انبار واقع بود به این نام نامیده شد. (معجم البلدان).

شارع الغامش.

[رِ عُلْ مِ] (اِخ) نام یکی از شوارع بغداد. (معجم البلدان).

شارع المیدان.

[رِ عُلْ مَ] (اِخ) نام محله ای به بغداد در جانب شرقی بیرون رصافة و آن از شماسیه تا سوق الثلاثاء امتداد داشت و قصر ام حبیب دختر رشید در آن واقع بود. (معجم البلدان). و رجوع به الوزراء و الکتاب ص 248 شود.

شارع دارالرقیق.

[رِ عُ رِرْ رَ] (اِخ) نام محله ای ببغداد در کنار دجله و در قدیم آنجا برده می فروختند و در جانب غربی متصل به حریم الطاهری واقع بود و بازاری داشت. ابومحمد رزق اللهبن عبدالوهاب التمیمی متوفی بسال 488 ه . ق. دربارهء آن گوید:
شارع داراالرقیق أرقنی
فلیت دارالرقیق لم تکن
به فتاة للقلب فاتنةٌ
أنا فداء لوجهها الحسن.(معجم البلدان).

شارع عام.

[رِ عِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)شاه راه. (مجمل اللغه). عَثَق. (منتهی الارب). راه عمومی و کوچه ای که بن بست نباشد. (ناظم الاطباء). رهگذر همه : چه هر که بر عمیا در راه مجهول رود و از راه راست و شارع عام دور افتد بگمراهی نزدیک تر باشد. (کلیله و دمنه). مسکن ایشان نزد شارع عام بود. (کلیله و دمنه).

شارعة.

[رِ عَ] (ع ص) تأنیث شارع. دارٌ شارعة؛ خانه ای که درِ آن بسوی راه باز باشد. (ناظم الاطباء). قریبة من الطریق النافذ. (اقرب الموارد). ج، شوارع. (اقرب الموارد). رماح شارعة و شوارع؛ نیزه های راست بسوی کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)... ای مسددة. (اقرب الموارد).

شارعی.

[رِ] (اِخ) مکنی به ابوالقاسم، از حکمای اواخر قرن هفتم مقیم مصر و معاصر سلطان صلاح الدین ایوبی است. وی با کتب و آثار ابونصر فارابی آشنایی و الفت داشت. موفق الدین عبداللطیف البغدادی در مصر با وی ملاقات نمود و شیفتهء فضیلت و سیرت و قوت استدلال وی گردید. شارعی مدتی شب و روز در ملازمت این موفق الدین بود و در همین اوان به مرض ذات الجنب مبتلا شد. (از عیون الانباء ج 2 صص 205 - 207).

شارغ.

[رَ] (اِ) دستار. (آنندراج). و این لفظ ترکی است. (غیاث). شاید همان شاره باشد. رجوع به شاره شود.

شارغ.

[رِ] (اِخ) ابن فالغ. در شجرهء نسب حضرت رسول اکرم (ص) منقول از ابن عباس نام یکی از اجداد پیغمبر اسلام دانسته شده است. (انساب سمعانی ورق 4).

شارغرجستان.

[رِ غَ جَ] (اِخ) شار ابونصر. رجوع به شار ابونصر و ابونصربن محمد بن اسد شود.

شارف.

[رِ] (ع ص) تیر کهنه و دیرینه. (منتهی الارب). یقال سهم شارف، اذا وصف بالعتق و القدم. (اقرب الموارد). || مرد قریب بشرافت و بزرگی رسیده. (منتهی الارب). الشارف من الناس؛ الذی سیصیر شریفاً عن قلیل. (اقرب الموارد). نودولت. || (اِ) اشتر پیر. (مهذب الاسماء). شتر ماده که پیر باشد. (غیاث اللغات). ماده شتر کلان سال. (منتهی الارب). الشارف من النوق؛ المسنة الهرمة. و فی المثل: احن من شارف لانها اشد حنیناً علی ولدها. (اقرب الموارد). ج، شوارف (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد)، شُرَّف، شُرُف، شُروف. (اقرب الموارد). شُرف. (اقرب الموارد از لسان و صحاح). || (اِ) فتنه. (منتهی الارب). ج، شُرَف و منه الحدیث: اتتکم الشرف الجون؛ ای الفتن المظلمة. (منتهی الارب).

شارف.

[رِ] (اِ) اسم هندی بیخی است شبیه به تربد و طعمش بی حدت و ذیمقراطیس گوید در اول گرم و خشک و مسهل بلغم مائی و جهت امراض بارده نافع است. (تحفهء حکیم مؤمن). ابوریحان در صیدنه آرد: رازی گوید آن به تربد مشابهت دارد و بر این زیاده نکرده است.

شارفون.

(اِخ) دیهی کوچک است از دهستان مرکزی بخش خوسف از شهرستان بیرجند، در 25 هزارگزی جنوب خاوری خوسف واقع است. جلگه و آب و هوای آن گرمسیری و سکنهء آن 28 تن است. آب آن از قنات و محصولات عمدهء آن پنبه و غلات و شغل اهالی آن زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شارفة.

[رِ فَ] (ع ص) تأنیث شارف. (از اقرب الموارد). ماده شتر کلان سال. (منتهی الارب). الناقة المسنة الهرمة. ج، شارفات و شوارف. || (اِ) ظرف شراب از خم و سبو و مانند آن. (از اقرب الموارد). ج، شوارف. (اقرب الموارد).

شارق.

[رِ] (ع ص) نعت فاعلی از شرق و شروق. طالع. برآینده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). روشن. تابان. (غیاث) : تا صبح صادق از افق باختر شارق گردد. (سندبادنامه ص183).

شارق.

[رِ] (ع اِ) آفتاب. (دهار) (غیاث). آفتاب وقتی که برآید. (منتهی الارب). الشمس حین تشرق. و قولهم «لااکلمک ما ذرّ شارق»، ای ما طلع قرن الشمس. (اقرب الموارد). شَرقَة، شَرِقَة. (اقرب الموارد). مهر. خور. خورشید. شمس. ذُکاء. یوح. بوح. (منتهی الارب). بیضاء. شرق :
ذره نبود جز ز چیزی منجسم
ذره نبود شارق لاینقسم.
مولوی (مثنوی).
و رجوع به آفتاب شود. || گاهی بر کواکب دیگر جز از خورشید اطلاق میشود. (از اقرب الموارد). || جانب شرقی. (منتهی الارب). الشارق، الجانب الشرقی من الجبل و غیره و هو غاربة: «اتیت شارق الجبل و غاربه»، ای شرقیة و غربیة. (اقرب الموارد). ج، شُرق. (اقرب الموارد) (آنندراج).

شارق.

[رِ] (اِخ) لقب قیس بن معدیکرب. (منتهی الارب).

شارق.

[رِ] (اِخ) نام بتی در جاهلیت. (منتهی الارب). اسم صنم فی الجاهلیة. (اقرب الموارد).

شارقنج.

[قُ] (اِخ) دیهی کوچک است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند و آن جلگه ای است و آب و هوای معتدل دارد و سکنهء آن 18تن است. آب آن از قنات محصول عمدهء آن غلات و شغل اهالی آن زراعت است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شارقنج بالا.

[قُ جِ] (اِخ) دیهی است از دهستان القورات، بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 24 هزارگزی شمال باختری بیرجند و آن دامنه است و آب و هوای معتدل دارد و سکنهء آن 313تن است. آب آن از قنات، محصولات عمدهء آن پنبه، غلات، میوه جات از جمله انگور و شغل اهالی آن زراعت است. راه مالرو دارد. مزارع ماهیشک، کلاته، عباس صادق، ماهی مرگ، کاویدر و شارقنج پایین جزء این دیه اند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شارقنج پایین.

[قُ جِ] (اِخ) مزرعه ای است جزء شارقنج بالا. رجوع به شارقنج بالا شود.

شارقة.

[قَ] (اِخ) شارجه. رجوع به شارجه شود.

شارقة.

[رِ قَ] (ع ص) چیزی روشن. (غیاث) (آنندراج). || (اِ) روشنی آفتاب. (غیاث) (آنندراج).

شارقة.

[رِ قَ] (اِخ) قلعه ای است به اندلس. (منتهی الارب). حصنی است در اندلس از اعمال بلنسیه، واقع در خاور اندلس. (معجم البلدان).

شارقی.

[رِ قی ی] (ص نسبی) منسوب به شارقة، حصنی به اندلس. رجوع به شارقة شود.

شارقی.

[رِ قی ی] (اِخ) عبدالله بن موسی. مکنی به ابومحمد، از اهل قرآن است. وی از ابوالولید یونس بن مغیث بن الصفا و از او ابوعیسی و این اخیر از عبدالله بن یحیی بن یحیی روایت حدیث کرده است. (از معجم البلدان).

شارک.

[رَ] (اِ)(1) مرغی است خوش آواز و کوچک. (لغت فرس). مرغکی است خوش آواز و کوچک. گویند هزار داستان است. (معیار جمالی). مرغکی است کوچک و خوش آواز و او را هزارداستان نیز گویند. (اوبهی). نام جانوری است مشهور که شار نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). مرغکی باشد کوچک و خوش آواز سیاه و در تحفه گوید که او را هزاردستان نیز گویند. (فرهنگ سروری). پرنده ای است سیاه و مانند طوطی سخن گوید و بعضی گویند پرنده ای است سیاه و کوچک و آن را هزارداستان نیز خوانند و بعضی دیگر گفته اند مرغی است کوچک و خوش آواز که آواز او را به صدای چهارتاره تشبیه کرده اند و قید سیاه و سفید نکرده اند. (برهان) مرغ معروف خوش آواز و در تحفه گوید: او را هزارداستان نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). نام طایر سیاهرنگ که به هندی مَینا گویند.(2) (غیاث). جانور ساروک سخنگو است. (الفاظ الادویه). در تحفة الاحباب بمعنی هزاردستان آمده. (شعوری ج2 ص 125). مرغی است که تنها در هندوستان یافته شود. (دزی ج 1 ص 715 از لطائف ثعالبی و فرهنگهای فارسی). مرغی سیاه است با خالهای خاکستری و مانند طوطی سخن گوید و هم آواز خواند. شارو. شار. سارو. سارج. سحرور. شحرور. طرقه. توکا : و اندر دشتها و بیابانهای وی [ هندوستان ] جانوران گوناگون اند چون پیل و گرگ و طاوس و کرکری و طوطک و شارک و آنچه بدین ماند. (حدود العالم چ تهران ص 41).
پراکنده با مشکدم سنگخوار
خروشان بهم شارک و لاله سار.(3)خطیری.(4)
الا تا در آیند طوطی و شارک
الا تا سرایند قمری و ساری.زینبی.(5)
ماند ورشان بمطرب کوفی
ماند شارک(6) بمقری بصری.منوچهری.
کبک ناقوس زن و شارک سنتور زنست
فاخته نای زن وبط شده طنبور زنا.
منوچهری.
شارک چو مؤذن بسحر حلق گشاده
آن ژولک (ژورک) و آن صعوه از آن داده اذان را.
سنائی.
شارک ز تو مطرب چمن گشت
هندوی چهارتاره زن گشت.خاقانی.
چون شارک هست روغنی تن
هرگز ملخی نرنجد از من.
خاقانی (تحفة العراقین).
اگر شاهین زبون گردد ز شارک
کله کلمرغ(7) را زیبد بتارک
امیرخسرو (از فرهنگ جهانگیری).
(یادداشت مؤلف)
(1) - Merle. (2) - ذیل «سارو» بنقل از شعوری بجای «مَینا» «سینا» آورده شده. کازیمیرسکی گوید: تصور می کنم در ترجمهء آن به Sausonnot خطا نکرده باشم.
(3) - در فرهنگ شعوری: «خروشان بهم شارک و کبک و شار».
(4) - این بیت در گرشاسب نامهء اسدی آمده و در فرهنگ شعوری نیز بنام اسدی ضبط شده است.
(5) - نسخه بدل در لغت فرس: «زینتی» «زینی» «زیبی».
(6) - نسخه بدل: ایضاً «ورشان».
(7) - کلمرغ: کرکس مردارخوار است که سر وی پر ندارد.

شارک.

[رَ] (اِخ) نام قسمتی از کوه شلفین یا شروین در حدود سوادکوه و فیروزکوه به مازندران. رجوع به مازندران و استراباد رابینو، ترجمهء وحید مازندرانی ص 67 و 68 شود.

شارک.

[رِ] (اِخ) شهرکی است از نواحی اعمال بلخ. طایفه ای از دانشمندان از قبیلهء ابوسعد از آنجا برخاسته اند. رجوع به (معجم البلدان) شود.

شارک.

[رِ] (اِخ) ابن النصر. از مشایخ و دانشمندان و فقهای سیستان در زمان حکومت حسین بن عبدالله سیاری از جانب عبدالله بن طاهر به سیستان. رجوع به تاریخ سیستان ص 181، 184، 195 شود.

شارک.

[رِ] (اِخ) ابن سلیمان حمیری از معاصرین عبدالله بن طاهر طاهری است و آنگاه که عبدالله بن طاهر از حسین بن عبدالله السیاری حاکم سیستان مشاهیر آنجا را چون ابراهیم بن الحضین و... را بخواست این مرد بگریخت و به مکه شد و آنجا مجاور شد و بازآمد روز سدیگر که به سیستان آمد او را بکشتند. (تاریخ سیستان ص 185).

شارک.

[رِ] (اِخ) ابن سنان. جد نصربن منصور شارکی. رجوع به شارکی (نصربن منصور) شود.

شارکار.

(اِ مرکب) هرکار مفت و رایگان که بزور و جبر اجرا گردد. (ناظم الاطباء). || (ص مرکب) سست و کاهل و بیکار. (ناظم الاطباء). در فرهنگهای دیگر این کلمه دیده نشد و ظاهراً صحیح آن شاکار باشد. رجوع به شاکار شود.

شارکالی شاری.

(اِخ) نام پادشاه آکاد و نوهء نارام سین (2711 - 2688 ق. م.) است. در یکی از سالنامه های او اشاره به لشکرکشی برای دفع گوتیان شده است. در سالنامهء دیگر آمده است: «من پادشاه گوتی را که شرلک نام داشت اسیر کردم». لیکن باوجود کشته شدن سردار گوتیان به دست شارکالی شاری، اینان از حمله باز نایستادند و خود شارکالی شاری شکار ایشان گردید. اندک زمانی پس از وفات او در بلاد بین النهرین هرج و مرجی بزرگ پدید آمد و در این عصر حکومتهای بابل و ایلام بزیر سیل مهاجمین گوتی مستغرق شدند. (از کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او صص 28 - 29).

شارکنی.

[رِ کَ] (اِخ) دیهی است از دهستان بن معلا، بخش شوش، شهرستان دزفول، واقع در 5 هزارگزی شمال باختری شوش و 7 هزارگزی باختر راه شوسهء اهواز به دزفول و آن دشت است و آب و هوای گرمسیری دارد و سکنهء آن 200 تن و از عشایر لرند. آب آن از رود کرخه، محصولات عمدهء آن غلات، برنج و کنجد و شغل اهالی آن زراعت است. در تابستان راه اتومبیل رو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شارکو.

[کُ] (اِخ)(1) ژان باتیست. پزشک و کاشف فرانسوی. وی بسال 1867 م. در نویی - سور - سن تولد و به سال 1936 م. در سفر دریا وفات یافت. پسر شارکو (ژان مارتن) و مصنف آثار درخشان در زمینهء مطالعات خود در اقیانوسهای مناطق جنوبی است.
(1) - Charcot (Jean - Baptiste).

شارکو.

[کُ] (اِخ)(1) ژان مارتن. پزشک فرانسوی که بسال 1825 م. در شهر پاریس متولد و بسال 1893م. وفات یافت. شهرت او بسبب آثاری است که دربارهء بیماریهای عصبی تصنیف کرده است. رجوع به روانشناسی از لحاظ تربیت دکتر علی اکبر سیاسی شود.
(1) - Charcot (Jean - Martin).

شارکی.

[رِ] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد شارکی هروی شود.

شارکی.

[] (اِ) اسم انجدان است که بیخ حلتیث است. (فهرست مخزن الادویه).

شارکی.

[رِ] (ص نسبی) منسوب به شارک. رجوع به شارک شود.

شارکی.

[رِ] (اِخ) نصربن منصور مکنی به ابومنصور معروف به مصباح از فضلایی است که از شارک بلخ برخاست و از موطن خود کوچ کرد و در شهرها سیر نمود و به مصر درآمد و تا هنگام مرگ در آن شهر بماند و او را اشعاری است که شوق دیدار وطن در آنها جلوه گر است. در معجم البلدان و لباب الانساب شارکی نسبت بشارک بن سنان جد نصربن منصور نیز شمرده شده است و ابن اثیر نویسد که بسا اتفاق افتد که نامهای رجال و جایها یکی باشند و شاید سمعانی این نسبت را دیده و چون آن شهرک را میشناخته گمان برده است شارکی از آن شهرک است. رجوع به معجم البلدان و لباب الانساب شود.

شارل.

(اِخ) نام چند تن از پادشاهان ناپل که عبارتند از: شارل اول یا شارل دانژو(1) (1226 - 1285 م.).
شارل دوم معروف به شارل لنگ(2) پسر شارل دانژو (1254 - 1309 م.).
شارل سوم پادشاه ناپل و هنگری (1345 - 1386 م.).
شارل چهارم، وی همان شارل اول پادشاه اسپانیا و شارل کنت امپراتور آلمان است.
شارل پنجم که همان شارل دوم پادشاه اسپانیا است.
شارل ششم که همان شارل ششم امپراتور آلمان است.
شارل هفتم که همان شارل سوم پادشاه اسپانیا است.
(1) - Charles d´Anjou.
(2) - le Boiteux.

شارل.

(اِخ) نام چند تن از پادشاهان سوئد که مهترین آنان عبارتند از:
شارل نهم (1611 - 1550 م.)، سومین پسر گوستاو وازا(1) و پدر گوستاو آدولف که به سال 1604 م. به پادشاهی رسید.
شارل دهم یا شارل گوستاو (1622 - 1660م.) جانشین کریستین.
شارل یازدهم (1655 - 1697م.) پسر شارل گوستاو که بسال 1660 در پنج سالگی بپادشاهی رسید. وی بسال 1675م. بضد هلند با فرانسه متحد گشت و سلطنت مطلقه در کشور سوئد برقرار ساخت.
(1) - Gustave Vasa.

شارل.

(اِخ) نام چند تن از پادشاهان سیسیل که عبارتند از: شارل اول که همان شارل دانژو است. شارل دوم که همان شارل پنجم امپراطور آلمان یا شارل کن است. شارل سوم که همان شارل دوم پادشاه اسپانیا است. شارل چهارم که همان شارل ششم امپراطور آلمان است. شارل پنجم که همان شارل سوم پادشاه اسپانیا است.

شارل.

(اِخ) کنت سرزمین فلاندر، برادر لئوپولد سوم پادشاه بلژیک. وی بسال 1903 م. تولد یافت و از سال 1944 تا سال 1949 م. نایب السلطنهء کشور بلژیک بود.

شارل.

(اِخ) نام سه تن از دوک های ساووا(1)بترتیب در فاصلهء سالهای 1482 - 1490 و 1490 - 1496 و 1504 - 1553 میلادی.
(1) - Savoie.

شارل.

(اِخ) (آرشیدوک) دوک دوتشن(1) پسر سوم لئوپولد دوم. وی به سال 1771 م. در فلورانس تولد و به سال 1847 م. وفات یافت. در جنگهای با جمهوری و امپراطوری فرانسه ژنرال سپاه اتریش بود. در زوریخ به دست ماسنا و در واگرام به دست ناپلئون اول مغلوب شد.
(1) - Charles (l´archiduc), duc De Teschen.

شارل.

(اِخ) ژاک آلکساندر. فیزیکدان فرانسوی. بسال 1746م. در بوژانسی تولد و بسال 1823م. وفات یافت. نخستین کسی بود که ئیدرژن را برای باد کردن بالن ها بکار برد. لامارتین هنگام سرودن اشعاری به نام الویر(1)همسر جوان این دانشمند را در نظر داشته است.
(1) - Elvire.

شارل آلبر.

[بِ] (اِخ) جانشین شارل فیلکس. وی بسال 1798 م. در شهر تورن تولد و به سال 1849 م. وفات یافت. بسال 1832 م. پادشاه ساردنی (جزیره ای در دریای مدیترانه) شد و در سال 1848 م. قانون اساسی بصحهء وی رسید. لمباردی را از یوغ امپراتوری اتریش آزاد ساخت. در سال 1849م. در نووار مغلوب سپاهیان اتریش گردید و بنفع پسرش ویکتور امانوئل دوم از سلطنت کناره گرفت.

شارلاتان.

(فرانسوی، ص)(1) کسی که با زبان خوش مردم را فریب دهد. (فرهنگ نظام). حقه باز. شیاد. چاخان. چاچول. چاچولباز. یارم باز. و در «هدایهء» ابوبکر ربیع بن احمد الاخوینی البخاری، مفتعلان بجشکان به معنای اطبای شارلاتان آمده است. (از یادداشت مؤلف).
(1) - Charlatan.

شارلاتانی.

(حامص) حقه بازی. شیادی. شید. یارم بازی. چرب زبانی. چاخانی. چاچولبازی. رجوع به شارلاتان شود.

شارل ادوار.

[اِ] (اِخ) معروف به مدعی(1)پسر ژاک ستوآر و نوهء ژاک دوم. وی بسال 1720م. در رم تولد و بسال 1788 م. وفات یافت. در سال 1746 م. در کولودن(2) بدست دوک دو کمبرلند مغلوب شد.
(1) - Le pretendant.
(2) - Culloden.

شارل استوآر.

(اِخ) چارلزستوآرت شارل اول پادشاه بریتانیای کبیر از خاندان ستوآرت ها. رجوع به شارل اول شود.

شارل استوآر.

(اِخ) یا چارلز استوا آرت (میجر...)(1) ناشر ترجمه ای از کتاب جعلی «تزوکات و ملفوظات تیمور» که آن را با یادداشتهای زندگی تیمور در سال 1830 م. بطبع رسانیده. رجوع به از سعدی تا جامی ص206 و 207 شود.
(1) - Major Charles Stwart.

شارلاطان.

(فرانسوی،ص) رجوع به شارلاتان شود.

شارل النبیل.

[لُن نَ] (اِخ) شارل سوم پادشاه ناوار. رجوع به شارل سوم معروف به شارل لونوبل(1) الحلل السندسیه ج 2 ص 252 شود.
(1) - Charles le Noble.

شارل امانوئل اول.

[اِ ءِ لِ اَوْ وَ] (اِخ)(1)ملقب به کبیر(2) وی از سال 1580 تا 1630م. دوک ایالت ساووا بود.
(1) - Charles - Emmanuel.
(2) - Le Grand.

شارل امانوئل چهارم.

[اِ ءِ لِ چَ / چِ رُ](اِخ)(1) وی از سال 1796م. پادشاه ساردنی بود و بسال 1802 م. از سلطنت خلع شد.
(1) - Charles - Emmanuel.

شارل امانوئل دوم.

[اِ ءِ لِ دُوْ وُ](اِخ)(1) وی از سال 1638 تا 1675 م. دوک ایالت ساووا بود.
(1) - Charles - Emmanuel.

شارل امانوئل سوم.

[اِ ءِ لِ سِوْ وُ](اِخ)(1) وی از سال 1730 تا 1773م. پادشاه ساردنی بود.
(1) - Charles - Emmanuel.

شارل اول.

[لِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) کارول اول از خاندان هوهنزلرن، بسال 1839 م. در سیگمارینگن آلمان تولد و بسال 1914 م. وفات یافت. ابتدا پرنس و سپس در سال 1881 م. پادشاه رومانی گردید.
(1) - Charles 1er.

شارل اول.

[لِ اَوْ وَ] (اِخ) امپراطور اتریش و بنام شارل چهارم پادشاه هنگری. وی بسال 1887 م. در پرسنبگ(1) تولد و بسال 1922 م. وفات یافت. از سال 1916 تا سال 1918 م. سلطنت کرد.
(1) - Persenbeug.

شارل اول.

[لِ اَوْ وَ] (اِخ) معروف به شارل دانژو(1) برادر سن لوئی. وی بسال 1226م. تولد و به سال 1285م. وفات یافت و بسال 1266 م. پادشاه سیسیل شد و پس از قتل عام سال 1282 م. فرانسویان در جزیرهء سیسیل(2)، قلمرو حکومت او به شهر ناپل منحصر گردید.
(1) - Chrales 1er d'Anjou.
(2) - Vepres Siciliennes.

شارل اول.

[لِ اَوْ وَ] (اِخ) معروف به شارل کبیر. رجوع به شارلمانی شود.

شارل اول.

[لِ اَوْ وَ] (اِخ) پادشاه بریتانیای کبیر. پسر ژاک اول از خاندان استوآرت ها، بسال 1600م. در دونفرملین(1)(اسکاتلند) تولد و بسال 1649م. وفات یافت. درسال 1625م. بپادشاهی رسید. بتشویق وزیران خود بوکینگهام. سترافورد، اسقف لور همچنین بتلقین همسرش راه استبداد گرفت، و مخالفت شدیدی برانگیخت. پارلمان انگلستان وزیر او سترافورد را بمجازات اعدام محکوم ساخت و بلافاصله پس از اعدام این وزیر که پادشاه در برابر آن یارای مخالفت نداشت جنگ داخلی میان طرفداران پادشاه(2) وهواداران پارلمان(3) در گرفت. شارل اول که به اسکاتلند پناه برده بود از روی خیانت بدست هواداران کرامول تسلیم و محکوم باعدام شد. وی را در وایت هال گردن زدند.
(1) - Dunfermeline.
(2) - Cavaliers.
(3) - Tetes rondes.

شارل اول اسپانیا.

[لِ اَوْ وَ لِ اِ] (اِخ)(1)همان امپراطور شارل پنجم معروف به شارل کن است.رجوع به شارل کن شود.
(1) - Charles 1er d´Espagne.

شارل بورومه.

[بُ رُ مِ] (اِخ) (مقدس)(1). اسقف اعظم میلان. وی بسال 1538 م. تولد و بسال 1584 م. وفات یافت. در اصلاح مذهب کاتولیک همکاری داشت. بر اثر فداکاری هایی که در سال بروز طاعون نشان داد شهرت یافت. ذکران او روز 4 نوامبر هر سال است.
(1) - Charles Borromee (Saint).

شارل پانزدهم.

[لِ دَ هُ] (اِخ) پسر اسکار اول(1)وی به سال 1826 م. در شهر استکهلم تولد و به سال 1872 م. وفات یافت. در سال 1859م. به پادشاهی سوئد و نروژ رسید.
(1) - Oscar 1er.

شارل پنجم.

[لِ پَ جُ] (اِخ) معروف به شارل دانا(1) پسر ژان دوم معروف به ژان لوبن(2)و بون دولوگزامبورگ(3). وی بسال 1337 م. درونسن تولد و بسال 1380 م. وفات یافت. در سال 1356م. پس از اسارت ژان دوم، نایب السلطنهء قلمرو فرانسه گردید. اغتشاشاتی را که در زمان حکمرانی اتین مارسل(4) در شهر پاریس بروز نمود دریافت و بسال 1360 م. قرارداد برتینیی(5) را با انگلستان منعقد ساخت. در سال 1364 م. بپادشاهی رسید و صلح را بر شارل بد(6)تحمیل نمود و قلمرو سلطنت را از چنگ چریکهای خارجی غارتگر(7) آزاد کرد و تا سال 1375 م. همهء ولایاتی را که بدست انگلیسیها افتاده بود از تصرف آنان خارج ساخت. این پیروزیها ببرکت حزم سیاسی وی و دلاوری سردارانش دوگکلن(8)، دو کلیسون(9) و دو بوسیکو(10) بدست آمد. درزمان سلطنت او جنگهایی که بر سر پادشاهی برتانی در گرفت روی داد. شارل پنجم بانی اصلاحات مفیدی در شئون مالی و توسعهء امتیازات اونیورسیته(11) گردید. در زمان سلطنت وی کاخهایی چند (مانند هتل سن پل(12)، لوور و غیره) احداث یا تکمیل شد و مجموعهء نفیسی از آثار خطی گرد آوری گردید. کریستین دوپیزان(13) شاعرهء فرانسوی مدیحه ای در ستایش او سروده است.
(1) - Charles V le sage.
(2) - Jean II leBon.
(3) - Bonnes de luxembourg.
(4) - Etienne Marcel.
(5) - Bretigny.
(6) - Le Mauvais.
(7) - Grandes Compagnies.
(8) - Du Guesclin.
(9) - De Clisson.
(10) - De Boucicault.
(11) - Universite.
(12) - Saint - pol.
(13) - Chirstine de pisan.

شارل پنجم.

[لِ پَ جُ] (اِخ) معروف به شارل کن(1) رجوع به شارل کن شود.
(1) - Charles Quint.

شارل چهاردهم.

[لِ چَ دَ هُ] (اِخ) یا شارل ژان(1) همان ژان برنادت(2) است که در سال 1810 م. شارل سیزدهم پادشاه سوئد وی را به فرزندی پذیرفت و از سال 1818 م. به نام شارل چهاردهم یا شارل ژان پادشاه سوئد گردید. وی بسال 1763 م. در شهر پو(3)تولد و بسال 1844 م. وفات یافت. رجوع به برنادت (ژان) شود.
(1) - Charles (Jean).
(2) - Bernadotte (Jean).
(3) - Pau.

شارل چهارم.

[لِ چَ / چِ رُ] (اِخ) شارل اول امپراطور اتریش وی بنام شارل چهارم پادشاه هنگری بوده است. رجوع به شارل اول امپراطور اتریش شود.

شارل چهارم.

[لِ چَ رُ] (اِخ) معروف به شارل لوبل(1) سومین پسر فیلیپ چهارم معروف به فیلیپ لوبل(2) و ژان اول معروف به ژان دوناوار(3). وی بسال 1294 م. در کلرمون(4) تولد و به سال 1328 م. وفات یافت، پس از مرگ برادرش فیلیپ پنجم در سال 1322 م. پادشاه فرانسه و ناوار گردید.
(1) - Charles IV, le Bel.
(2) - Philippe IV, le Bel.
(3) - Jeanne 1er de Navarre.
(4) - Clermont.

شارل چهارم.

[لِ چَ رُ] (اِخ) شارل ششم امپراطور آلمان. وی بنام شارل چهارم پادشاه سیسیل بوده است. رجوع به شارل ششم شود.

شارل چهارم.

[لِ چَ رُ] (اِخ) شارل کن. وی بنام شارل چهارم پادشاه ناپل بوده است. رجوع به شارل کن و شارل پادشاه ناپل شود.

شارل دانجو.

(اِخ) شارل دانژو. رجوع به شارل دانژو و الحلل السندسیه ج 2 ص 248 و شارل اول شود.

شارل دانژو.

(اِخ) رجوع به شارل اول معروف به شارل دانژو شود.

شارل دوازدهم.

[لِ دَ دَ هُ] (اِخ)(1) پسر شارل یازدهم است. وی بسال 1682 م. در شهر استکهلم تولد و بسال 1718م. وفات یافت. بمحض آنکه دولتها او را رشید و کبیر اعلام داشتند پادشاه دانمارک را بسال 1700م. در کپنهاک مغلوب ساخت. و بر روسها در ناروا و بسال 1703 م. بر اوگوست دوم پادشاه لهستان در کیسو(2) فائق آمد. بار دیگر با سپاهیانش بسال 1709 م. بجنگ پطرکبیر شتافت لیکن با وجود جنگاوری لشکر یانش در پلتاوا(3) نتوانست بر حریف نیرومندش پیروز گردد و بناچار به ترکیه پناه برد و پس از آنکه تلاش بیهوده ای نمود که به حمایت سلطان احمد سوم جنگ را از سر گیرد بسال 1715م. به سوئد باز گشت. این پادشاه هنگامی که نقشه های تهورآمیزی در سر می پرورانید در واقعهء محاصرهء شهر فردریکسهالد نروژ (شهر هالدن) به ضرب گلوله ای از پای درآمد.
(1) - Charles XII.
(2) - Kissow.
(3) - Poltava.

شارل دوبلوا.

[دُ لُ] (اِخ)(1) برادرزادهء فیلیپ دووالوا است. وی بسال 1319م. تولد و بسال 1364 م. وفات یافت. ژان دوپانتیور(2) را به همسری گرفت و در نبرد اوری(3) کشته شد. وی بسال 1904 م. در زمرهء آمرزیدگان و قدیسان درآمد.
(1) - Charles de Blois.
(2) - Jeanne de Penthievre.
(3) - Auray.

شارل دوفلوا.

[دُ فَ] (اِخ) ابن فیلیب الجری ء. شارل دووالوا پسر فیلیپ متهور(1). رجوع به شارل دووالوا و الحلل السندسیه ج2 ص248 شود.
(1) - Philippe le Hardi.

شارل دوم.

[لِ دُوْ وُ] (اِخ)کارول دوم پسر فردینان اول پادشاه رومانی است. وی بسال 1893 م. تولد و بسال 1953 م. وفات یافت. با اینکه وارث سلطنت بشمار میرفت در ماه دسامبر سال 1925م. از حقوق خود چشم پوشید و بسال 1927 م. پس از مرگ فردینان، سلطنت به پسر خردسال شارل موسوم به میشل رسید لیکن پس از آن در ماه ژوئن سال 1930 م. پادشاه رومانی شناخته شد و بسال 1940 از پادشاهی کناره گرفت.

شارل دوم.

[لِ دُوْ وُ] (اِخ) شارل پنجم (شارل کن). وی با نام شارل دوم پادشاه سیسیل بود. رجوع به شارل کن شود.

شارل دوم.

[لِ دُوْ وُ] (اِخ) پسر فیلیپ چهارم. وی بسال 1660 م. تولد و بسال 1700 م. وفات یافت. بسال 1665 م. به پادشاهی اسپانیا رسید. در زمان پادشاهی او فلاندر فرانسه(1)، فرانش کنته(2) و لوگزامبورگ از قلمرو پادشاهی اسپانیا منتزع گردید و کشور به دست ویرانی و هرج و مرج سپرده شد. وی آخرین پادشاه از خاندان شارل کن بود و پس از او جنگ بر سر پادشاهی اسپانیا در گرفت.
(1) - Flandre Francaise.
(2) - Franche - Comte.

شارل دوم.

[لِ دُوْ وُ] (اِخ) پسر شارل اول پادشاه بریتانیای کبیر و هانریت دو فرانس(1). وی بسال 1630م. تولد و بسال 1685 م. وفات یافت. بسال 1660 م. بوسیلهء ژنرال مونک(2) به تخت پادشاهی فراخوانده شد. وی غرور ملی انگلیسیان را بر اثر اتحاد با فرانسه بر ضد هلند بمنظور استفاده از کمک لوئی چهاردهم جریحه دار ساخت.
(1) - Henriette de France.
(2) - Monk.

شارل دوم.

[لِ دُوْ وُ] (اِخ) معروف به شارل بد(1) وی نوهء لوئی دهم یا لوئی تندخو(2)است. بسال 1332 م. متولد و بسال 1387 م.وفات یافت. در سال 1349 میلادی پادشاه ناوار گردید، از اتین مارسل(3) پشتیبانی کرد و سپس با انگلیسیان متحد شد. در کوشرل بدست دوگکلن(4) مغلوب گردید.
(1) - Le Mauvais.
(2) - Le Hutin.
(3) - Etienne Marcel.
(4) - Du Guesclin.

شارل دوم.

[لِ دُوْ وُ] (اِخ) معروف به شارل تاس سر(1) پسر لوئی اول معروف به لوئی زاهد(2) و ژودیت دو باویر(3). و بسال 823 م. در فرانکفورت سور - لو - ماین تولد و بسال 877 م. وفات یافت. پس از مغلوب ساختن برادرش لوتر(4) بسال 841 م. بمدد برادر دیگر خود لوئی لوژرمانیک(5) در فونتنوی- آن پوئیزی(6) با آن دو بسال 843 م. پیمان وردن(7) را به امضا رسانید و پادشاه فرانسه شناخته شد. در سالهای 843 تا 877 پادشاهی وی حملات نورماندیها و جنگهای میان فرانسه و آلمان که لوئی لوژرمانیک بوجود آورندهء آنها بود روی داد. همچنین در همین دوران سلطهء خانخانی (فئودالیته) قوت گرفت و شارل تاس سر با فرمان شاهانهء کیرسی - سور - اوآز(8) آن را برسمیت شناخت. وی از سال 875 تا 877م. امپراطور روم غربی بود.
(1) - Le Chauve.
(2) - Le Pieux.
(3) - Judith de Baviere.
(4) - Lothaire.
(5) - Louis le Geramnique.
(6) - Fontenoy - en - Puisaye.
(7) - Verdun.
(8) - Quiersy - sur - Oise.

شارل دوم.

[لِ دُوْ وُ] (اِخ) معروف به شارل لنگ(1) رجوع به شارل پادشاه ناپل شود.
(1) - Charles II, dit le Boiteux.

شارل دووالوا.

[دُ لُ] (اِخ)(1) شارل دوفلوا. پسر سوم فیلیپ متهور و برادر فیلیپ لوبل. وی بسال 1270 م. تولد و بسال 1325 م. وفات یافت. عنوان امپراطور روم شرقی (بیزانس) باو تعلق گرفت و مدعی تاج و تخت آراگون(2) (قلمرو شمال شرقی اسپانیا) و امپراطوری آلمان گردید.
(1) - Charles de Valois.
(2) - Aragon.

شارل دهم.

[لِ دَ هُ] (اِخ) نوادهء لوئی پانزدهم و آخرین پسر لوئی فرزند ارشد لوئی پانزدهم و برادر لوئی شانزدهم و لوئی هجدهم. مادرش ماری ژوزف دوساکس میباشد. وی به سال 1757 م. در ورسای تولد و به سال 1836 م. وفات یافت. در سال 1824 م. بجای لوئی هجدهم بر تخت سلطنت فرانسه نشست. عدم متانت از مختصات اخلاقی او به شمار می رفت، به سال 1789 م. مهاجرت کرد. اجرای قانون هتک حرمت مقدسات، پرداخت غرامات به مهاجران، قانون ضد آزادی مطبوعات، نفوذ یسوعیان و انجمن کاتولیک ها، به هنگام وزارت ویلل(1)تنفر عام را نسب به این پادشاه برانگیخت و این نفرت عمومی را پیروزی ناوارن(2) و جلوس مارتیناک(3) در سال 1828 م. بر مسند وزارت تخفیف نداد. مجلس که به کابینهء پولینیاک(4) عدم اعتماد کامل ابراز داشته بود بفرمان او منحل شد لیکن نتیجهء انتخابات بعدی به نفع مخالفان و اقلیت بود. فرامین ژوئیهء 1830 که انحلال مجلس را پیش از تشکیل اعلام میداشت و قانون اساسی را تغییر می داد و آزادی مطبوعات را ملغا میساخت موجب بروز انقلاب سال 1830 و جلوس لوئی فیلیپ به تخت سلطنت گردید و اندکی پیش از این تاریخ واقعهء تصرف شهر الجزیرهء اتفاق افتاده بود.
(1) - Villele.
(2) - Navarin.
(3) - Martignac.
(4) - polignac.

شارل دهم.

[لِ دَ هُ] (اِخ) شارل گوستاو. جانشین کریستین ملکهء سوئد است. وی به سال 1622م. تولد و به سال 1660 م. وفات یافت.

شارلروا.

[رُ] (اِخ)(1) یکی از شهرهای بلژیک است که در ایالت هنو(2) کنار رود سامبر(3) واقع شده. 25900 تن جمعیت دارد. معادن ذغال سنگ، صنعت ذوب آهن و تهیهء تجهیزات ماشینی، بلورسازی، کاغذسازی و محصولات شیمیایی آن معروف است. پیروزی سپاهیان آلمان در سال 1914 م. در همین نقطه روی داد.
(1) - Charleroi.
(2) _ Hainaut.
(3) - Sambre.

شارل ژید.

(اِخ)(1) عالم علم اقتصاد معاصر فرانسوی است. وی به سال 1847 م. در قصبهء اوزه(2)تولد و به سال 1932 م. وفات یافت. آثار درخشانی در رشتهء اقتصاد سیاسی تصنیف و از اصل تعاونی دفاع کرد.
(1) - Charles Gide.
(2) - Uzes.

شارل سوم.

[لِ سِوْ وُ] (اِخ) معروف به شارل فربه(1) پسر لوئی دوم معروف به لوئی لوژرمانیک(2) و اما دوباویر(3). وی بسال 839 م. تولد و به سال 888 م. وفات یافت. در سال 881 م. امپراطور روم غربی و در سال 882 م. پادشاه ایتالیا شد. پس از مرگ کارلومان(4) در سال 884 م. نایب السلطنهء فرانسه گردید. مجلس (دیت)(5) شهر تریبور(6) به علت بی لیاقتی که وی در برابر نورمان ها نشان داد درسال 887 م. او را از پادشاهی برانداخت و اود(7) جانشین او گردید.
(1) - Charles le Gros.
(2) - Louis le Germanique.
(3) - Emma de Baviere.
(4) - Carloman.
(5) - Diete.
(6) - Tribur.
(7) - Eudes.

شارل سوم.

[لِ سِوْ وُ] (اِخ) معروف به شارل ساده(1) پسر لوئی دوم معروف به لوئی الکن(2) و آدلائید(3). وی بسال 789م. پس از مرگ پدر تولد و بسال 929 م. وفات یافت. بسال 893م. در سلطنت فرانسه با اود(4)سهیم گردید. در سال 898م. سلطنت فرانسه بتنهایی به وی تعلق گرفت و در سال 911م. بموجب پیمانی نرماندی را به رولون(5)بخشید. در شهر سواسون(6) بدست هوگ کبیر(7) مغلوب شد و در سال 923م. از تخت سلطنت به زیر افکنده شد. در پایان عمر بفرمان هربر دوم(8) محبوس شد و در زندان در گذشت.
(1) - Charles le Simple.
(2) - Louis le Begue.
(3) - Adelaide.
(4) - Eudes.
(5) - Rollon.
(6) - Soissons.
(7) - Hugues le Grand.
(8) - Herbert II.

شارل سوم.

[لِ سِوْ وُ] (اِخ) معروف به شارل لونوبل(1) پادشاه ناوار و فرزند شارل دوم معروف به شارل بد است. وی به سال 1387 م. تولد و به سال 1425 م. وفات یافت. رجوع به شارل النبیل شود.
(1) - Charles le Noble.

شارل سیزدهم.

[لِ دَ هُ] (اِخ) به سال 1748 م. در شهر استکهلم تولد و به سال 1818 م. وفات یافت. در سال 1809 م. پادشاه سوئد شد. وی ژان بر نادوت را(1) که بعداً به شارل - ژان یا شارل چهاردهم موسوم گردید به فرزندی پذیرفت.
(1) - Jean Bernadotte.

شارل ششم.

[لِ شِ شُ] (اِخ) پسر دوم لئوپولد اول و پدر ماری ترز(1) وی بسال 1685 م. تولد و به سال 1740 م. وفات یافت و ازسال 1711 م. تا سال 1740 م. امپراطور آلمان به شمار می رفت. پس از جنگهای مختلف با فرانسه و با ترکان که کمابیش از آنها پیروز بیرون آمد اروپا را به قبول ترتیباتی تحت عنوان «ضامن اجرای عملی»(2) که وصول ماری ترز را به مقام سلطنت اتریش تضمین می کرد وادار ساخت.
(1) - Marie - Therese.
(2) - pragmatique Sanction.

شارل ششم.

[لِ شِ شُ] (اِخ) معروف به شارل محبوب(1) پسر شارل پنجم معروف به شارل دانا(2) و ژان دوبوربون(3) است. وی بسال 1368م. در شهر پاریس تولد و بسال 1422م. وفات یافت. در سال 1380م. پادشاه فرانسه شد، ابتدا زیر قیمومت اعمام خود سلطنت کرد. آنان اندوختهء بیت المال را حیف و میل کردند و با وضع مالیاتهای جدید عصیان «گرزداران»(4) را برانگیختند. چون بپادشاهی رسید فلامانها(5) را در رُزبک(6) به نبرد فراخواند و اندکی پس از آن مشاوران سابق پدرش را که به مردان قصیر القامه(7) معروف بودند جانشین اعمال خویش ساخت و حسن ادارهء ایشان موجب گشت که شاه را به لقب محبوب ملقب سازند. این حکومت خردمندانه دیری نپایید. شارل ششم هنگام لشکرکشی بر ضد دوک دوبرتانی در جنگل مان(8) گرفتار جنون گردید و قلمرو سلطنتش بر اثر رقابت هواداران دوک دو بورگونی موسوم به بورگینیون ها(9) و طرفداران دوک دورلئان معروف به آرمانیاک ها(10) پاره پاره و دچار هرج و مرج شد. در این زمان زمام حکومت در دست همسر شارل ششم، ایزابو دوباویر(11) بود که بموجب پیمان تروی(12) در سال 1420م. کشور را به انگلیسیها تسلیم کرد.
(1) - Charles le Bien - Aime.
(2) - Charles le Sage.
(3) - Jeanne de Bourbon.
(4) - Maillotins.
(5) - Flamands.
(6) - Rosebecque.
(7) - Marmousets.
(8) - Mans.
(9) - Bourguignons.
(10) - Armagnacs.
(11) - Isabeau de Baviere.
(12) - Troyes.

شارل شفر.

[شِ فِ] (اِخ)(1) خاورشناس فرانسوی. وی تاریخ بخارا تألیف نرشخی و ترجمهء ابونصر القباوی را تصحیح کرد و با ضمایم دیگر از مجمل التواریخ و تاریخ بناکتی و هفت اقلیم امین احمد و غیره در پاریس بطبع رسانید. سیاست نامهء خواجه نظام الملک را در تاریخ 1310 ه . ق. در پاریس منتشر ساخت. رجوع به تاریخ سیستان ص 252 و سبک شناسی ج2 ص 95 و 323 شود.
(1) - Charles Scheffer.

شارل فربه.

[لِ فَ بِهْ] (اِخ)(1) شارل سوم. رجوع به شارل سوم شود.
(1) _ Charles Le Gros.

شارل فلیکس.

[فِ] (اِخ)(1) وی بسال 1765 م. در شهر تورن(2) پایتخت قدیم ایالت ساردنی تولد یافت و از سال 1821 م. تا سال 1831 م. پادشاه ساردنی بود.
(1) - Charles - Felix.
(2) - Turin.

شارلکان.

[] (اِخ) شارل کن. امپراطور آلمان. رجوع به شارل کن و شارل پنجم و فهرستهای ج 1، 2 الحلل السندسیه شود.

شارل کن.

[کَ] (اِخ)(1) همان شارل پنجم پسر فیلیپ اول معروف به فیلیپ زیبا(2) و ژان دیوانه(3) است. وی بسال 1500 م. در شهر گان(4) تولد و بسال 1558 م. وفات یافت. در سال 1516 م. پادشاه اسپانیا و در سال 1519م. امپراطور آلمان شد. وسعت قلمرو سلطنت او که شامل اسپانیا مستعمرات آن، فلاندر، اتریش و آلمان میشد موجب گشت که وی همواره با پادشاهان فرانسه در حال خصومت بسر برد. جاه طلب و مدعی سلطنت مطلقهء عالمگیر و بهمین سبب با فرانسوای اول پادشاه فرانسه متجاوز از سی سال در حال جنگ بود. وقایع و حوادث مهم این جنگها بقرار زیر است: در سالهای 1522 م. و 1525م. در نبردهای ایتالیا فرانسویان را مغلوب ساخت و پادشاه فرانسه را به اسارت درآورده پیمان مادرید را در سال 1526 م. بر وی تحمیل کرد؛ پس از یک سلسله جنگهای دیگر در سال 1527م. رم را به تصرف درآورد؛ در سال 1529م. پیمان صلح کامبره(5) میان طرفین بسته شد، مذاکرات مربوط به این پیمان را لویئز دوساووا از جانب فرانسوای اول و مارگریت دوتریش از جانب برادرزاده اش شارل کن انجام دادند و از اینرو قرارداد مزبور به «صلح بانوان»(6)شهرت یافت؛ سپس کوشش بی حاصلی برای تصرف ایالت پرووانس نشان داد؛ درسال 1538م. پیمان متارکهء نیس(7) انعقاد یافت و سرانجام در سال 1544م. شکست سرپزول(8) در ایتالیا اتفاق افتاد. پس از وفات فرانسوای اول در سال 1555 م. شارل کن شهر مس(9) را محاصره کرد و در سال 1556 م. پیمان متارکهء ووسل(10) را امضا نمود. از جانب دیگر، این امپراطور در سال 1532 م. با ترکان عثمانی بجنگ پرداخت و در سال 1535 م. به تونس و در سال 1541 م. به الجزیره لشکر کشید و در آنجا با ناکامی روبرو شد. وی بموجب موافقت نامه اوگسبورگ(11) در سال 1555م. آزادی مذهب را برای پیروان لوتر در آلمان برسمیت شناخت. در پایان عمر به خطای خود پی برد و در سال 1555م. از سلطنت استعفا کرد و در سال 1556م. در صومعهء یوست(12) در اسپانیا عزلت گزید و همانجا چشم از جهان فروبست.
(1) - Charles Quint.
(2) - philippe le Beau.
(3) - Jeanne la Folle.
(4) - Gand.
(5) - Cambrai.
(6) - paix des Dames.
(7) - Nice.
(8) - cerisoles.
(9) - Metz.
(10) - Vaucelles.
(11) - Accord d´ Augsbourg.
(12) - Yuste.

شارل مارتل.

[تِ] (اِخ)(1) عرب وی را قارلة مینامید. (الحلل السندسیه ج 2 ص 205). پسر پین دریستال(2) و جد شارلمانی امپراتور نامی فرانسه است. وی در حدود سال 688م. تولد و بسال 741م. وفات یافت. عنوان وزیر دربار،(3) را که عالیترین مقام در عهد سلطنت سلسلهء مروونژین ها بود داشت. سخت سلحشور بود و مدام در ماورای رود رن با اقوام ژرمن و در جنوب گل با اقوام آکی تن و عرب جنگ میکرد. در سال 732م. سپاهیان عرب به سرداری عبدالرحمن را در پواتیه منهزم ساخت و با این فتح پیشرفت مسلمانان را که از اسپانی گذشته به کوههای پیرنه رسیده بودند و از آنجا بخاک فرانسه تاخته تا رود رن پیش رفته بودند سد کرد. نتیجه ای که از فتح پواتیه عاید خاندان شارل شد اینکه در انظار، فدائی عیسی و مدافع نصاری قلم رفت و پاپ که همیشه از لمبار بیم داشت سفیری فرستاد و شارل را بیاری خواست و خاندان شارل که مدتها بود در واقع سلطنت میکرد بکمک پاپ رسماً پادشاهی یافت. رجوع به تاریخ تمدن اسلام جرجی زیدان ترجمهء جواهر کلام ج 1 ص 98 و ترجمهء تاریخ قرون وسطی آلبرماله و ژول ایزاک چ 2 ص 104 و 105 و 115 و تاریخ اسلام دکتر فیاض شود.
(1) - Charles Martel.
(2) - Pepin d´Heristal.
(3) - Maire du palais.

شارلمان.

[لُ] (اِخ) شارلمانی. رجوع به شارلمانی و الحلل السندسیه ج 1 ص 322 و فهرست ج 2 و تاریخ اسلام دکتر فیاض چ 2 ص 217 شود.

شارلمانی.

[لُ] (اِخ)(1) شارلمان. شارل اول یا شارل کبیر پسرپین قصیرالقامه(2) و برت لنگ دراز(3). اعراب وی را قارلة مینامند. وی در سال 742م. در نوستری تولد و بسال 814م. وفات یافت. بسال 768 م. جانشین پدر گردید و تا سال وفات برادرش کارلومان(4)یعنی تا سال 771م. به اشتراک وی سلطنت کرد و از آن پس به تنهایی بر فرانکها حکومت نمود. ساکسونها دانواها، اسلاوها، باواری ها، آوارها، آکی تن ها و لمبارها را که مزاحم اسلاف او و رقیب دولت فرانکها بودند منهزم و مطیع ساخت و حدود قلمرو خود را از هر سو وسعت بخشید و دیری نگذشت که وزیر دربار سابق اوسترازی، مالک الرقاب اروپای آن روزی گردید. شارلمانی روی هم رفته در داخل و خارج مملکت پنجاه و سه جنگ کرد و در بیشتر آنها شخصاً سردار سپاه بود. به دعوت پاپ آدرین اول متوجه ایتالیا گردید و آخرین پادشاه لمباردی موسوم به دیدیه(5) را به سال 774م. مغلوب و دولت لمبارها را در شمال ایتالیا یکسره منقرض ساخت. سپس وارد رم شد و روابط خود را با پاپ و کلیسا بیش از پیش استحکام بخشید و عناوین جدید وی «پادشاه لمبارها»، «شریف رم» و «حامی کلیسا» بتأیید پاپ صورت رسمی و روحانی بخود گرفت. برضد اعراب اسپانیا لشکر کشی کرد و مؤخرة الجیش او بسال 778. در رونسوو(6) نیست و نابود شد. سرود رولان(7) منظومهء حماسی معروف قرون وسطی مربوط به وقایع همین جنگ است. در زمان هارون الرشید دو نوبت سفیر از طرف شارلمانی بمقر خلافت آمد. در آن موقع فرانکها بطرفداری از پاپ با امپراتور بیزانس که مخالف مذهبی پاپ بود سر جنگ داشتند و میخواستند خلیفه را تشویق به مخالفت با بیزانس کرده باشند. در سال 785م. قیام مسلحانهء ساکسونها به سرکردگی ویتکیند(8) و در سال 787م. عصیان باواری ها بفرماندهی تاسیون(9) را فرونشاند و آوارها را در سال 790م. بطور قطع مغلوب ساخت. آخرین روزهای سلطنت او با نخستین مهاجمات نورمانها مقارن بود. در ایام عید مسیح سال آخر قرن هشتم میلادی پاپ لئون سوم تاج قیاصرهء روم را در کلیسای پطرس رسول، در رم بر سر شارلمانی نهاد و در برابر او زانوی پرستش به زمین زد. بدین ترتیب میان شخص اول قبایل ژرمانی و ریاست عالیهء کلیسا اتحاد رسمی صورت گرفت و شارلمانی سلطنت مدنی قیاصره و صدارت روحانی روم را بیکجا داراشد. لیکن با وجود احراز چنین عنوانی بریاست قبایل ژرمانی افتخار داشت و خصوصاً بملت فاتح اوسترازی که پس از فوت پدر پادشاهی ایشان را یافته بود میبالید. سالی دو بار مجامع سیاسی(10)امپراطوری را تشکیل می داد و از اطراف ممالک تابعه، روحانیان طراز اول، رؤسای واحدهای جنگی (لودها)(11)، سران قبایل، رؤسا و صاحبمنصبان دولتی به این مجمع حاضر میشدند و چگونگی اوضاع را بعرض شارلمانی میرسانیدند. اعیان و اشراف مجلسی دیگر داشتند که در آنجا قوانین مدنی و مذهبی را تدوین میکردند. بازرسان امپراطوری که فرستادگان پادشاهی(12) نامیده میشدند سالی چهاربار به ولایات میرفتند و اطلاعات مکتسبه را مستقیماً گزارش میکردند. در زمان سلطنت شارلمانی در امور قضائی نیز اصلاحاتی صورت پذیرفت. در آن ایام خط و سواد تقریباً منحصر به روحانیون بود. شارلمانی مکاتب و مدارسی تأسیس و اطفال مستخدمین عالیرتبهء لشکری و کشوری را وادار به تحصیل کرد. شارلمانی مؤسس سلسلهء کارولنژین(13) است. امپراطوری او به دریای شمال، شط الب، سرزمین بوهم، شط گاریگلیانو در ایتالیا، شط اِبر دراسپانیا، جبال پیرنه و اقیانوس اطلس محدود بود. لیکن دولت او پس از وی همچون حبابی بر روی آب ناپدید گردید. شارلمانی مانند بسیاری از پادشاهان فاتح برای رسیدن بمقصود از ارتکاب جنایات هم پروایی نداشت. وی شاهزادگان سلسلهء مرو و نژین ها و حتی برادرزاده های خود را نابود ساخت و فرمان داد تا 4500 ساکسونی را یکجا سر بریدند. رجوع به تاریخ عمومی قرون وسطی عبدالحسین شیبانی ج 2 و تاریخ اسلام دکتر فیاض و تاریخ قرون وسطی آلبرماله و ژول ایزاک شود.
(1) - Charlemagne.
(2) - Pepin le Bref.
(3) - Berthe au grand pied.
(4) - Carloman.
(5) - Didier.
(6) - Roncevaux.
(7) - Chanson de Roland.
(8) - Witkind.
(9) - Tassillon.
(10) - Champ de Mai.
(11) - Leudes.
(12) - Missi dominici.
(13) - Dynastie Carolingienne.

شارل متهور.

[لِ مُ تَ هَوْ وِ] (اِخ)(1)آخرین دوک بورگنی(2)، پسر فیلیپ لوبن(3). وی بسال 1433 م. در شهر دیژون تولد و به سال 1477م. وفات یافت. این پرنس دارای حدت و خشونت اخلاقی بود. بر سرزمین بورگنی و فلاندر حکمروایی داشت و با مواجهه با خطرات بزرگی کوشید تا اقتدار و اعتبار پرنس نشین خود را بپایهء حکومت مطلقهء کاپسین ها(4) برساند. در زمان ریاست «اتحاد فواید عامه»(5) که اتحاد سنیورها بر ضدلوئی یازدهم بود این پادشاه اخیر الذکر را وادار ساخت که پیمانهای کونفلان(6) و سن - مور(7) را پس از نبرد مونلری(8) که عاقبت و نتیجهء آن نامعلوم بود در سال 1465 م. امضا کند. در سال 1467 م. دوک شد و بر قیام مسلحانهء لیژ در سالهای 1467 - 1468 م. فائق آمد و اتحاد دیگری برضد پادشاه فرانسه تشکیل داد و او را در قصبهء پرون(9) اسیر ساخت. لیکن به دنبال تشکیل اتحاد سوم جلو دروازه های شهر بووه(10) و شهر روئن(11)دچار شکست گردید. قلمرو لرن(12) را به اطاعت درآورد لیکن بسال 1476 م. در شهرهای گرانسون(13) و مورا(14)مغلوب سپاهیان سوییس شد. بسال 1477م. در پیکار بارنهء دوم، دوک قلمرو لرن، جلو دروازهء شهر نانسی بقتل رسید.
(1) - Charles le Temeraire.
(2) - Duc de Bourgogne.
(3) - philippe le Bon.
(4) - Capetiens.
(5) - Ligue du Bien public.
(6) - Conflans.
(7) - Saint - Maur.
(8) - Montlhery.
(9) - Peronne.
(10) - Beauvais.
(11) - Rouen.
(12) - La Lorraine.
(13) - Grandson.
(14) - Morat.

شارل نهم.

[لِ نُ هُ] (اِخ) سومین پسر هانری دوم و کاترین دومدیسی. وی بسال 1550م. در سن-ژرمن- آن - لی(1) تولد و بسال 1574 م. وفات یافت. درسال 1560 م. به پادشاهی رسید و تا سال 1563م. زیر قیمومت مادرش سلطنت کرد. وقایع مهم زمان پادشاهی او در دوران صغارت و بلوغ عبارتند از: صدور فرمان ژانویه(2) در 17 ژانویه 1562 م. وسیلهء کاترین دو مدیسی که بموجب آن پروتستانها اجازه یافتند که در اطراف شهرها و در دهکده ها بآزادی مراسم مذهبی خود را ادا نمایند؛ تشکیل مجمع روحانیان کاتولیک و پروتستان معروف به مجلس پواسی(3)؛ قتل عام واسی که طی آن در ازای مجروح شدن چند نفر کاتولیک، از پروتستانها بیست وسه تن مقتول و بیش از صد تن مجروح شدند و همین جدال مقدمهء جنگهای مذهبی شد؛ نخستین جنگ مذهبی که به صلح آمبواز(4) منجر شد و طی آن فرانسوا دو گیز سردار لشکریان کاتولیک بقتل رسید؛ جنگ دوم مذهبی نیز با صلح لونژومو(5)خاتمه یافت و طی آن مون مرانسی(6) در نبرد سن دنی کشته شد؛ سرانجام جنگ سوم مذهبی که نبردهای ژارناک و مون کون تور آن معروف است. پرنس دو کنده(7) در نبرد ژارناک پس از تسلیم مقتول گشت. با آنکه پروتستانها در این جنگ هزیمت یافتند فرمان آمبواز بسال 1570م. در سن ژرمن(8)بنفع ایشان تجدید شد. لیکن شارل نهم بدون توجه به صلح سن ژرمن بوسوسهء مادرش و خانوادهء گیزها(9) فرمان قتل عام سن بارتلمی(10)را صادر کرد. پرتستانها که از اینهمه دورنگی به خشم آمده بودند بکمک «ناراضیان»(11) یا جمعیت سیاسیون(12) که برای خاتمه دادن جنگ های مذهبی اهتمام فراوان داشتند جنگ داخلی چهارم را سر گرفتند و در ناحیهء روشل که حصارگاه و بمنزلهء پایتخت ایشان بود چنان خوب دفاع کردند که شارل نهم ناگزیر از در صلح درآمد و به آنان در سال 1573م. آزادی مذهبی داد؛ جنگ پنجم مذهبی با درگذشت شارل نهم مقارن گردید. این پادشاه تنها یک دختر از خود به یادگار گذاشت و سلطنت پس از وی به برادرش هانری سوم یعنی دوک دانژو رسید.
(1) - Saint - Germain - en - laye.
(2) - Edit de Janvier.
(3) - Poissy.
(4) - Amboise.
(5) - Longjumeau.
(6) - Montmorency.
(7) - Conde.
(8) - Saint - Germain.
(9) - Les Guises.
(10) - Saint - Barthelemy.
(11) - Malcontents.
(12) - politiques.

شارلو.

[لُ] (اِخ)(1) چارلی چاپلین، هنرپیشه و کارگردان مشهور سینمای صامت و ناطق. وی بسال 1889 م. در شهر لندن متولد شد و دیرزمانی در ایالات متحدهء امریکا بسر برد و از نوابغ عالم سینما بشمار است. رجوع به چارلی چاپلین در ذیل لغت نامه شود.
(1) - Charlot.

شارلوت.

[لُ] (اِخ)(1) ملکهء امپراطوری مکزیک. وی بسال 1840م. در لاکن(2) تولد و به سال 1927م. وفات یافت. دختر لئوپولد اول پادشاه بلژیک است. با آرشیدوک ماکسیمیلین ازدواج کرد و پس از اعدام شدن همسرش که به امپراطوری مکزیک رسیده بود مشاعر خود را از دست داد.
(1) - Charlotte.
(2) - Laeken.

شارلوت.

[لُ] (اِخ)(1) نام یکی از شهرهای ایالات متحدهء امریکا در ایالت کارولین شمالی و جمعیت آن 134000 تن است. صنایع تهیهء پنبهء آن معروف است.
(1) - Charlotte.

شارلوت الیزابت دو باویر.

[لُ اِ بِ دُ یِ] (اِخ)(1) همسر دوم دوک دورلئان برادر لوئی چهاردهم، مادر فیلیب دورلئان نایب السلطنه فرانسه، معروف به پرنسس پالاتین(2) وی به سال 1652 م. در شهر هایدلبرگ تولد و بسال 1722م. وفات یافت. مراسلات و نامه های او که با صراحت لهجه و صداقت خشونت آمیزی نگاشته شده از جالب توجه ترین مدارک و اسناد تاریخ آداب و رسوم عهد سلطنت لوئی چهاردهم بشمار است.
(1) - Charlotte - Elisabeth de Baviere.
(2) - Princesse palatine.

شارلوت تاون.

[لُ] (اِخ)(1) از شهرهای کانادا و مرکز جزیرهء پرنس ادوار(2) است. در ساحل خلیج هیلز براو(3) واقع شده دارای 15000 تن جمعیت است تأسیسات بندری و فرودگاه دارد.
(1) - Charlottetown.
(2) - Prince - Edouard.
(3) - Hillsborough.

شارلوت دو ساووا.

[لُ دُ وُ] (اِخ)(1)همسر لوئی یازدهم و مادر شارل هشتم. وی بسال 1445م. تولد و بسال 1483 م. وفات یافت.
(1) - Charlotte de Savoie.

شارلوت کورده دارمون.

[لُ کُ دِ مُ](اِخ)(1) نام دختری از اعقاب کورنی، تراژدی نویس معروف فرانسوی. وی بسال 1768م. در شامپو(2) (از ایالت اُرن) تولد یافت. پدرش از نجبای ده نشین بود. وی در کودکی مادر خویش را از دست داد. همواره وقت خود را بخواندن کتب فلسفی و ادبی می گذارند: این دختر، مارا(3) عضو معروف کنوانسیون را بضرب دشنه در حمام از پای درآورد تا بقول خود انتقام بدرفتاری او را نسبت به ژیروندن ها بازستاند. در تاریخ 17 ژوئیه سال 1793م. اعدام شد. هوئر نامی که فرمانده یکی از دستجات گارد ملی بود با رضای او پس از صدور حکم شوم تصویر او را کشید و او با مقراض دسته ای از موهای قشنگ خود را چیده در حالتی که آن را به رسم هدیه به نقاش صورت خویش میداد گفت: - آقا نمیدانم به چه زبان از این زحمت شما تشکر کنم. من چیزی غیر از این ندارم خواهش میکنم که به رسم یادگار بپذیرید. بعد پیراهن سرخ را پوشیده بر عرابهء مرگ سوار و بجانب «میدان انقلاب» رهسپار شد. این تصویر منحصر بفرد او که یک ساعت پیش از اعدامش کشیده شده در موزهء ورسای موجود است. رجوع به مجلهء بهار، سال دوم شماره 6 مقالهء تحت عنوان «شارلوت کوردای» بقلم عبدالله مستوفی گرکانی شود.
(1) - Charlotte Corday d'Armont.
(2) - Champeaux.
(3) - Marat.

شارلوتنبورگ.

[لُ تِمْ] (اِخ)(1) از شهرهای آلمان است که از سال 1920م. ببعد به برلن ملحق شد. جمعیت آن 209000 تن است.
(1) - Charlottenburg.

شارلووا.

[وُ] (اِخ)(1) فرانسوا گزاویه دو. یسوعی فرانسوی. وی بسال 1682م. در سن - کانتن(2) تولد و بسال 1761م. وفات یافت. شط سن لوران و شط میسی سی پی را در امریکای شمالی او کشف کرده است.
(1) - Charlevoix Francois Xavier de.
(2) - Saint - Quentin.

شارل ویل.

(اِخ)(1) مرکز کمون آردن(2) از آروندیسمان مه زیر(3) دارای 22500 تن جمعیت و صنایع ذوب فلز است.
(1) - Charleville.
(2) - Ardennes.
(3) - Mezieres.

شارله.

[لِ] (اِخ)(1) نیکلا. رسام و حکاک فرانسوی. وی بسال 1792م. در پاریس تولد و بسال 1845م. وفات یافت. در ترسیم صحنه های نظامی استاد بوده و سربازان گارد قدیم متعلق به دورهء امپراطوری ناپلئون را بسیار ماهرانه نقاشی کرده است.
(1) - Charlet Nicolas.

شارل هشتم.

[لِ هَ تُ] (اِخ) معروف به مهربان(1) پسرلوئی یازدهم و شارلوت دو ساووا. وی بسال 1470م. در قصبهء آمبواز تولد و بسال 1498 م. وفات یافت. در سال 1483 م. به پادشاهی فرانسه رسید و خواهرش آن(2) قیمومت او را داشت. سلطنت واقعی او از تاریخ تشکیل مجمع نمایندگان روحانیان و اشراف و عوام الناس(3) در سال 1484 م. آغاز شد. دوک دورلئان و سنیورهای دیگر که از سلطهء آن دوبوژو(4) ناراضی بودند عصیان کردند (و این عصیان به «جنگ جنون آسا»(5) معروف شد). لیکن بسال 1488 م. در سن - اوبن - دو کورمیه(6) مغلوب گشتند. بسال 1491 م. شارل، آن دوبرتانی(7) را که وارث دوک نشین پرثروتی به همین نام (برتانی) بود به همسری گرفت و آن سرزمین بدین طریق به املاک سلطنتی ملحق گردید. وی دارای روحی خیال پرور بود و منافع عاجل کشور را فدای آمال خود برای تحقق بخشیدن به هوی و هوسهای شاهزادگان فرانسه در قلمرو ناپل ساخت و آن سرزمین را بسال 1495 م. بسرعت فتح کرد. لیکن پس از اندک زمانی ناگزیر در برابر قیام و عصیانی که در سراسر ایتالیا بپا شد آنجا را ترک گفت. در بازگشت به فرانسه، برای خود از طریق قصبهء فورنو(8) در ایتالیا با نبردی که نتیجهء آن در ابتدا نامعلوم بود، راهی گشود. سرانجام در قصبهء آمبواز(9)بر اثر عوارض و عواقب ضربه ای که بر سر خویش وارد ساخت درگذشت.
(1) - Affable,
(2) - Anne.
(3) - Etats generaux.
(4) - Anne de Beaujeu.
(5) - Guerre Folle.
(6) - Saint - Aubin - du - Cormier.
(7) - Anne de Bretagne.
(8) - Fornoue.
(9) - Amboise.

شارل هفتم.

[لِ هَ تُ] (اِخ) معروف به فاتح،(1) پسر شارل ششم و ایزابو دو باویر(2). وی به سال 1403 م. در شهر پاریس تولد و به سال 1461 م. وفات یافت. در سال 1422م. به پادشاهی فرانسه رسید. هنگام جلوس وی بر تخت سلطنت، انگلیسیان تقریباً سراسر سرزمین فرانسه را اشغال کرده بودند. پادشاه جوان ابتدا برای بیرون راندن اشغالگران کوششی ننمود تا آنکه عرق میهن پرستی فرانسویان به ندای ژان دارک برانگیخته شد و اعتماد به نفسی در شاه پدید آورد. پیروزیهای ژان دارک و همراهانش سلطهء انگلیسیان را متزلزل ساخت و حتی پس از شهادت آن دوشیزهء قهرمان جنبشی که به وجود آورده بود به هیچ وجه سستی نپذیرفت. پس از بیست سال پیکار، انگلیسیان که به سال 1450 م. در فورمینیی(3) و به سال 1453 م. در کاستیون(4) سرکوب شدند از فرانسه طرد گردیدند و جز سرزمین کاله(5) جایی در دست آنان باقی نماند. شارل هفتم کوشید تا برای کشور فرانسه حکومتی مطلوب، مالیه ای سالم و سپاهی دائمی بوجود آورد. وی به روحانیان فرانسه حقوقی اعطا نمود که به برکت آن نفوذ معنوی پاپ روی کلیسا ملی محدود میگردید، کشور را از شر دسته های مسلح معروف به «سلاخان»(6) نجات بخشید و بر طغیان سنیورها که با اصلاحات وی مخالفت داشتند و پسر خود شارل هفتم که بعداً به لوئی یازدهم نامزد گردید از آن پشتیبانی میکرد، چیره شد.
(1) - Victorieux.
(2) - Isabeau de Baviere.
(3) - Formigny.
(4) - Castillon.
(5) - Calais.
(6) - Ecorcheurs.

شارلی.

(اِخ)(1) مرکز کمون ئن(2) از آروندیسمان شاتو - تیری(3)، واقع در ساحل رودمارن. دارای 1650 تن جمعیت است. معادن سنگ گچ و سنگ آهک دارد.
(1) - Charly.
(2) - Aisne.
(3) - Chateau Thierry.

شارلیو.

[یُ] (اِخ)(1) مرکز کمون لوار از آروندیسمان رو آن(2)، واقع در کنار رود سرنن(3) دارای 5000 تن جمعیت است. نمایشگاه موسوم به سن فورتونا(4) متعلق به قرن یازدهم میلادی در آن جای دارد. صنعت حریربافی آن مشهور است.
(1) - Charlieu.
(2) - Roanne.
(3) - Sornin.
(4) - Saint - Fortunat.

شارم.

[رِ] (ع ص) تیری که گوشهء نشانه را بشکافد. (منتهی الارب). السهم یشرم جانب القرض. (اقرب الموارد).

شارم.

(اِخ)(1) مرکز کانتون وژ(2) از آروندیسمان اپینال، واقع در کنار رودخانهء موزل است. 5000 تن جمعیت دارد. آبجوسازی، صنعت حاشیه دوزی و جنگلهای آن معروف است. زادگاه موریس بارس(3) نویسندهء قرن بیستم فرانسوی است.
(1) - Charmes.
(2) - Vosges.
(3) - Maurice Barres.

شارمار.

(اِ مرکب) نوعی از مار بزرگ و عظیم باشد. (برهان). مرکب از: شار + مار. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). مار بزرگ. (رشیدی). مار سخت بزرگ. (شرفنامهء منیری) (سروری). برغمان :
شور مورند حسودانش اگر چه گه لاف
شارمارند و نفربا نفر آمیخته اند.خاقانی.
رجوع به شار در معنی بزرگ شود.

شارمارتین.

(اِخ)(1) قریه ای به اسپانیا است. و آن قریه ای است که ناپلئون اول هنگامی که شهر مجریط تسلیم او گشت در آن جای داشت. رجوع به الحلل السندسیه ج 1 ص 342 و اسپانیا شود.
(1) - Charmartin.

شارمام.

(اِخ) شارمان. چارمان. چهارمان. نام سابق قصبهء ساحلی چهار امام. (فریده) واقع در مازندران است. ولاش باو را در آنجا بقتل رسانید. رجوع به مازندران و استرآباد رابینو ترجمهء وحید مازندرانی ص 90 و 215 و چهار امام شود.

شارمان.

(اِخ) شارمام. رجوع به شارمام و چهار امام شود.

شارمت.

[مِ] (اِخ) (لِه)(1) دیهی است خوش منظره واقع در ایالت ساووا. شهرت آن بسبب اقامت ژان ژاک روسو نویسندهء معروف در این دیه نزد مادام دو واران(2)است.
(1) - Charmettes (Les).
(2) - Mme de Warens.

شارمساح.

[رِ] (اِخ) قریهء بزرگ شهر مانندی است به مصر. بین آن و بورة چهار فرسنگ، و بین آن و دمیاط پنج فرسنگ راه است. از بلوک دقهلیه است. (معجم البلدان).

شارندگی.

[رَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی شارنده. رجوع به شارنده و شاریدن شود.

شارنده.

[رَ دَ / دِ] (نف) صفت از شاریدن. ریزنده. تراونده. روان شونده. رجوع به شاریدن شود.

شارنه.

[نِ] (اِخ)(1) دزیره. سیاح فرانسوی. وی بسال 1828 م. در فلوریو(2) (از ایالت رُن) تولد و بسال 1915م. وفات یافت. وی تمدن باستانی مکزیک را مورد مطالعه قرار داد.
(1) - Charnay Desire.
(2) - Fleurieux.

شارنهورست.

[هُ] (اِخ)(1) ژرار دو. ژنرال پروسی. وی بسال 1755م. در بوردنو(2) تولد و بسال 1813 م. وفات یافت. پس از نبرد تیلسیت(3) ارتش پروس را از نو سازمان داد.
(1) - Scharnhorst Gerard de.
(2) - Bordenau.
(3) - Tilsit.

شارو.

(اِ) شارک. سارو. صاروج. (از فرهنگ جهانگیری ذیل سارو). نام جانوری است سیاه رنگ که در هندوستان پیدا شود و مانند طوطی سخن گوید. (فرهنگ جهانگیری ذیل سارو). بمعنی شارک است که جانور سخن گوی باشد. (برهان). رجوع به شارک شود.

شاروان.

[رْ] (اِ مرکب) مخفف شادروان است که پردهء بزرگ و شامیانه باشد. (برهان) :
یکی خسروی شاروان گونه گون
درازاش میدان اسپی فزون.
(گرشاسب نامه چ حبیب یغمائی ص 94).
کت و خیمه و خرگه وشاروان
ز هر گونه چندان که ده کاروان.
(گرشاسب نامه چ حبیب یغمائی ص 199).
|| [ رَ ] (ص مرکب) مخفف شادروان بود. (فرهنگ جهانگیری).

شاروایگبی.

[] (اِخ) نام شهری از ولایت مانائی(1) که خشثریتهء (فرا ارتس) مادی قبل از حملهء قطعی به آشور و چند سال قبل از حمله به پارسومش شخصاً لشکری به آن ولایت برده و بر شهر مذکور حمله کرده بود. (کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او ص 75).
(1) - کشور مانای در جنوب دریاچهء اورمیه وجود داشته و شامل بخش بزرگ کردستان جدید است. (از «ایران از آغاز تا اسلام» ر. گیرشمن ترجمهء دکتر معین ص 77).

شاروبیم.

(اِ)(1) کروبیان. کروبیم. فرشتگانی هستند که از حضور خدا فرستاده میشوند و دارای دوبال هستند و در عهد عتیق (تورات) از این فرشتگان یاد شده است. رجوع به قاموس کتاب مقدس ذیل کروب کروبیم و کروبیان شود.
(دزی ج 1 ص 715)
(1) - Cherubin.

شاروبیم.

(اِخ) میخائیل بک. میخائیل بن شاروبیم بن میخائیل بن شاروبیم (1277 - 1336) مؤلف الکافی فی تاریخ مصر القدیم و الحدیث که چهار جزء آن در بولاق مصر به چاپ رسیده و جزء پنجم آن به صورت مسوده باقی مانده است. رجوع به معجم المطبوعات شود.

شاروحن.

[] (اِخ) (بمعنی منزل نیکو) و اسم یکی از شهرهای شمعون است که در جنوب واقع بود و دور نیست که در محل مخروبه که فع آن را شریع گویند و بشمال غربی بئر شبع می باشد واقع بوده است. (قاموس کتاب مقدس).

شارود.

[رْ وَ] (اِ) بمعنی شابود(1) است که هاله و خرمن و طوق ماه باشد. (برهان). مصحف «شادورد» مبدّل «شایورد» است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به شایورد شود.
(1) - مصحف «شایورد». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

شاروف.

(معرب، اِ) معرب جاروب. جاروب. (منتهی الارب). مکنسة. (اقرب الموارد).

شاروف.

(ع اِ) بر وزن فاعول از مادهء شرف و آن بمعنی جای بلند است. (معجم البلدان).

شاروف.

(اِخ) کوهی است بنی کنانة را. (معجم البلدان). جبل وهومولد. (بمعنی حدیث و جدید). (اقرب الموارد).

شاروق.

(معرب، اِ) صاروج. (اقرب الموارد). (المعرب جوالیقی ص 209 و 215). صاروج است. (فهرست مخزن الادویه)(1). در لسان از ابن سیدة آمده: و آن به فارسی «جاروف» است معرب شده و «صاروج» گفته شده است و چه بسا «شاروق» گفته شود و «صرّجها به» یعنی «طلاها» و چه بسا «شرقه» گویند. (المعرب جوالیقی چ قاهره، حاشیهء ص 213). آهک با خاکستر و مانند آن آمیخته. (منتهی الارب). چارو. سارو. ساروج. رجوع به چارو شود.
(1) - در فهرست مخزن الادویه بجای «شاروق» «شارود» طبع شده است.

شارول.

[رُ] (اِخ)(1) مرکز آروندیسمان سون - ئه - رلوار،(2) واقع در ملتقای رودخانه های اَرکونس(3) و سمانس(4) که برود لوار می ریزد: دارای 3300 تن جمعیت است. دامداری و دامپروری و مرغداری و چینی سازی و صنایع ذوب فلزات آن معروف است.
(1) - Charolles.
(2) - Saone - et - Loire.
(3) - Arconce.
(4) - Semence.

شاروله.

[رُ لِ / رلْ لِ] (اِخ)(1) نام یکی از کشورهای قدیمی سرزمین فرانسه واقع در ناحیهء بورگنی(2) مرکز آن شارول است. پرورش گاونر و مرغداری و تاکستانهای آن معروف است.
(1) - Charolais ou Charollais.
(2) - Bourgogne.

شارون.

(اِخ) (بمعنی دشت)، همان ساحلی است که در میانهء قیصریه و یافا واقع است و آن را سارون نیز گویند. طولش 30 میل و عرضش از 8 تا 15 میل میباشد و در صحیفهء یوشع (عهد عتیق) لشّارون مذکور است و بواسطهء خرمی و بارآوری مشهور بود و مواشی داود را در آنجا می چرانیدند و اشعیای نبی آن را مدح مینماید و وعده و وعید میدهد و سلیمان هم نرگس شارون را در کتاب جامعهء خود تعریف می نماید. باید دانست که دشت شارون فع هم خرم و بارآور میباشد و در شمال این ساحل کوههای مرتفعی تشکیل یافته که اغلب خاک سرخ و سنگ ریگی که با صدف مخلوط است میباشد و تلهایی که بواسطهء باد فراهم شده در آنجا موجود است و تپه های تباشیری در آنجا بسیار و بعضی با درخت بلوط پوشیده است. اما شارونی که در کتاب اول تواریخ ایام به اباشان و جلعاد مذکور است بزعم ستانلی همان دشت جلعاد و باشان است زیرا که امکان ندارد که املاک جاد تمامی عرض فلسطین را گرفته باشد. (قاموس کتاب مقدس).

شارون.

(اِخ) نام شهری است در فلسطین. (از اعلام المنجد).

شارون.

(اِخ) نام ناحیه ای است در کشور اردن. (از اعلام المنجد).

شارویه.

[یَ / یِ] (اِخ) نام پسر خسرو پرویز است که به شرویه و شیرویه اشتهار دارد. (فرهنگ جهانگیری). نام شیرویه پسر خسرو پرویز است که خسرو را کشت و اورا شیروهم گویند. (برهان). شارونه هم بنظر آمده است. (از برهان قاطع).(1) نام پسر خسرو پرویز است. او را شیرویه و شیرو نیز خوانند. (شعوری ج 2 ورق 134). رجوع به شیرویه شود.
(1) - این مصحف است. (حاشیهء برهان چ معین).

شارة.

[رَ] (ع اِ) صورت. ج، شارات. (مهذب الاسماء) (دهار). || نشان روی. (دهار). || هیئت. || لباس. (دهار) (منتهی الارب). یقال: فلان حسن الشارة؛ ای حسن الهیئة و اللباس. (دهار). و منه حدیث عاشورا: کانوا یلبسون فیه نسائهم حلیتهم و شارتهم؛ ای لباسهم الحسن. (منتهی الارب). فحضرت المصلی و قداحتفل الناس بشهود عیدهم و برزوا فی اجمل هیئة و اکمل شارة. (رحلهء ابن بطوطه). || زینت. || فربهی. (منتهی الارب). و برای معانی فوق رجوع به اقرب الموارد ذیل شارة و شیار و شَوار و شورَة شود.

شاره.

[رَ / رِ] (اِ) دستاری بود چندانکه چادری، و از هندوستان آرند. (صحاح الفرس). دستار هندویان بود. (اوبهی). دستار باشد. (معیار جمالی). دستار اهل هند باشد و آن را به هندی چیره (ظاهراً به یای مجهول) گویند. (فرهنگ جهانگیری). دستار هندوستانی باشد که به زبان هندی چیره گویند. (برهان).(1) دستار بزرگ مقابل (به اندازهء) چادری، که از هند آرند. (از فرهنگ سروری). دستار منقش که در هندی چیره گویند. (آنندراج). دستار بزرگ. (فرهنگ خطی) :
ای شاره نهاده برستاره
کشنید(2) ستاره زیر شاره.
منجیک (از صحاح الفرس).
ز سر شارهء هندوی برگرفت
برهنه شد و دست بر سر گرفت.
فردوسی (از فرهنگ جهانگیری).
ز گفتار او ماند شنگل شگفت
ز سر شارهء هندوی برگرفت.
فردوسی (از فرهنگ جهانگیری).
یکی شاره سربند پیش آورید
همه تار و پود اندرو ناپدید.فردوسی.
رست او بدان رکو و نرستم من
بر سر نهاده هیجده گز شاره
پس حیلتی ندیدم جز کندن
از خانمان خویش بیک باره.ناصرخسرو.
|| چادری باشد رنگین بغایت تنک و نازک بود و زنان بیشتر از آن لباس سازند و کرتهء فانوس هم کنند و آن را شار نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). چادری رنگین و بغایت نازک را نیز گفته اند که بیشتر زنان هندوستان جامه کنند و جامهء فانوس نیز سازند. (برهان). پارچهء تنک که از هند آرند. (رشیدی). چادری، که از هند آرند. (از فرهنگ سروری). لباس اهل هند. (فرهنگ سروری) (فرهنگ خطی). ساری : و از خالهین (به هندوستان) جامهء مخمل و شاره و داروهای بسیار خیزد. (حدود العالم). ربینک شهری است آبادان (به هندوستان) و از او جامه های شاره خیزد. (حدود العالم).
وز شارهء ملون و پیرایهء بزر
آنجا یکی خورنق و آنجا یکی ارم.فرخی.
و آن دو جام زرین مرصع بجواهر بود با یاره های مروارید... و تختهای قصب گوناگون و شاره و مشک و عود و عنبر... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 217). دویست میل شاره بغایت نیکوتر از قصب. (ایضاً ص 296).
یکی زربفتش دهد خسروی
یکی شاره ها بافدش هندوی.
(گرشاسب نامه).
چه مخمل چه شاره چه خز و حریر
چه دینار و دیباچه مشک و عبیر.
(گرشاسب نامه).
پر از شاره و تلک و خز و پرند
هم از مخمل و هر طرایف ز هند.
(گرشاسب نامه).
تن همان خاک گران و سیه است ار چند
شاره و ابفت کنی قرطه و شلوارش.
ناصرخسرو.
و رجوع به شار و شارستانی و ساره و ساری شود. || جامهء باریک. (آنندراج). فوطهء هندی و افغانی :
ز من بدره و هدیهء زابلی
بیابید و هم شارهء کابلی.فردوسی.
|| آن جامهء لعل تنک که گرد شمع در پیچند تا باد نکشد. (شرفنامهء منیری). جامهء فانوس. جامهء سرخ که گرد شمع پیچند تا باد نکشد. (فرهنگ سروری). پیراهن فانوس. (رشیدی).
- شارهء لعلی؛ صاحب انجمن آرا کنایه از گل سرخ دانسته و بیتی از خود در صفت زمستان گفته شاهد آن آورده است.
(1) - در سانسکریت Cira «ویلیامز 399:3» و رک. چیره. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - = که شنید.

شاره.

[رَ] (اِخ) دیهی است از دهستان کراب. بخش حومهء شهرستان سبزوار واقع در 37500 گزی شمال باختری سبزوار و چهارهزارگزی باختر جادهء عمومی خسروگرد به نقاب. موقع طبیعی آن دامنه و هوای آن سردسیری است. سکنهء آن 662 تن است. از آب چشمه مشروب میشود. محصولات عمدهء آن غلات، بنشن و میوه جات و شغل اهالی آن زراعت است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9). اهل قلم آن را به گمان خود تصحیح کرده و شوره مینویسند. (تاریخ بیهق، شرح و توضیحات بهمنیار ص 338).

شاره.

[رَ] (اِخ) (کوه...) در شمال غربی سبزوار آخر بلوک کراب است. (تاریخ بیهق، شرح و توضیحات بهمنیار ص 338).

شاره.

[رِ] (اِخ)(1) نام سردار آتنی که در حدود 400 - 330 ق. م. در شهر کرونه(2) مغلوب فیلیپ گردید. وی از فرماندهان واقعی قوای چریکی بشمار میرود.
(1) - Chares.
(2) - Cheronee.

شاره.

[رِ] (اِخ)(1) مجسمه ساز یونانی از اهالی لیندو(2) (جزایر رودس)(3) شاگرد لیزیپ(4) است مجسمهء عظیم الجثهء مفرغی آپولون که به مجسمهء غول پیکر رودس(5) معروف و یکی از عجائب سبعهء عالم بشمار است؛ در مدخل خلیج رودس بر پا بوده و بر اثر زمین لرزه ای واژگون گشته اثر او است. این اثر به اوایل قرن سوم قبل از میلاد تعلق دارد.
(1) - Chares.
(2) - Lindos.
(3) - Rhodes.
(4) - Lysippe.
(5) - Colosse de Rhodes.

شاری.

(حامص) مقام شار. امیری. پادشاهی. حکومت :
یک بندهء تو دارد زین سوی رود شاری
یک چاکر تو دارد زان سوی رود رایی.
فرخی.
پیش از همه شاهان است از ماضی و مستقبل
بیش از همه میران است از شیری و از شاری.
منوچهری.
رجوع به شار شود.

شاری.

(اِخ) مفرد شُراة. نام فرقه ای از خوارج است. رجوع به شارٍ شود: و جماعتی از خوارج برخاستند (در زمان خلافت معاویة بن ابی سفیان) و خود را شاری نام نهادند، یعنی خویشتن را بخدای تعالی فروخته ایم، از این آیت که : ان الله اشتری من المؤمنین (قرآن 9/111) و مغیره از کوفه سپاه فرستاد و بپراکندشان. (مجمل التواریخ و القصص چ ملک الشعرای بهار ص236). || (ص نسبی) نسبت است به شراة و آنان از خوارجند و نسبت به آنان شاری است. (لباب الانساب). شاری منسوب است به شراة که طایفه ای از خوارج اند. (مجمل التواریخ و القصص چ ملک الشعرای بهار، حاشیهء مصحح در ص364 نقل از تاریخ طبری).

شاری.

(اِخ) (لو)(1) رودی از رودهای افریقای استوایی فرانسه که به دریاچهء چاد(2)میریزد و طول آن 1200 هزار گز است.
(1) - Chari (le).
(2) - Tchad.

شاری.

(اِخ) (کوه...) از کوههای خوزستان واقع در جنوب کوه هفت تنان و متصل به آن. (جغرافی مفصل تاریخی غرب ایران ص 31).

شاری.

(اِخ) احمدبن محمد السکنی، حاکم گرگان در زمان المعتز بالله خلیفهء عباسی. (مازندران و استراباد رابینو، ترجمهء وحید مازندرانی ص 184).

شاری.

(اِخ) حمزة بن عبدالله و او عالم بود و تازی دانست، شعراء او تازی گفتند و سپاه او بیشتر همه از عرب بودند و تازیان بودند و گردیز او کرد. رجوع به تاریخ سیستان چ ملک الشعرای بهار ص 24 و 210 و حمزة بن عبدالله الخارجی و حمزهء پسر آذرک شاری شود.

شاری.

(اِخ) مساوربن عبدالحمید بن مساورالشاری البجلی الموصلی که در سنهء 252 در موصل و جزیره خروج کرد. (مجمل التواریخ و القصص چ ملک الشعرای بهار، از حاشیهء مصحح در ص364، نقل از کامل التواریخ ابن الاثیر). و این شاری در سنهء 256 قوت گرفته و بلدرا که شهرکی است نزدیک بغداد متصرف شده و قتل و حرق کرده بود و مهتدی، موسی بن بغا و مفلح و بایکباک را بحرب شاری فرستاد و شاری بگریخت و موسی عزم کرد که به خراسان رود و مهتدی او را از تهاونی که در مقابلهء شاری کرده بود ملامت کرد و بایکباک را بکشتن موسی و مفلح فرمان نوشت و بایکباک نوشتهء خلیفه را به موسی و یاران ارائه داد و وحشت بمیان آمد و به آخر بایکباک بجرم تهاون در قتل موسی به امر مهتدی در حبس بقتل رسید و برادر و موالی بایکباک با مهتدی حرب کردند و فتنه برخاست تا مهتدی خلع شد و بقتل آمد. (مجمل التواریخ و القصص چ ملک الشعرای بهار، از حاشیهء مصحح در ص 364 نقل از تاریخ طبری).

شاریان.

[شارْ] (ص نسبی، اِ) جِ شاری، منسوب به شار یعنی شاه غرچستان.

شاریان.

[رَ] (اِخ) محمد بن عبدالله بن الشاریان، محدث است. ابوالغنائم بن الرسی از وی حدیث شنیده است. (تاریخ العروس)(1).
(1) - در منتهی الارب (شارنان) آمده و مصحف است.

شاریته.

[تِ] (اِخ) لاشارتیه(1) (لاشاریته - سور - لوار)(2) مرکز کمون نیور(3) از اروندیسمان کن(4) است و در ساحل رود لوار واقع شده، 5500 تن جمعیت دارد. محصولات عمدهء آن عبارتند از انواع شرابها اره، پارچه، شبکلاه و خزآلات. دارای کلیسیای زیبایی است متعلق به قرن دوازدهم.
(1) - La Charite.
(2) - La Charite - sur - Loire.
(3) - Nievre.
(4) - Cosne.

شاریدگی.

[دَ] (حامص) حاصل مصدر از شاریدن، حالت و چگونگی شاریده. رجوع به شاریدن و شاریده شود.

شاریدن.

[دَ] (مص) جریان آب. (شعوری ج 2 ورق 130). جاری شدن رود با آواز بزرگ. (ناظم الاطباء). جاری شدن. جاربودن. سیلان. قسب. روان شدن. (مجمل اللغة). || صدای آب. (شعوری ج 2 ورق 130). || ریختن آب و شراب و امثال آن باشد. (برهان قاطع)(1). آب ریختن. (غیاث). صب. رجوع به شار شود. || شاشیدن. (فرهنگ جهانگیری). ریختن کمیز و بول. (ناظم الاطباء). || تراویدن آب را نیز گویند از جراحت. (برهان). انفجار انبجاس، الضَّرو، شاریدن خون از جراحت یعنی پیدا شدن. (مجمل اللغة). ضرو؛ شاریدن خون از جراحت و شیر از پستان. (المصادر زوزنی). || گنهکار بودن. (ناظم الاطباء).
(1) - از شار + یدن. در افغانستان نیز «شاریدن» بهمین معنی است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

شاریدنی.

[دَ] (ص لیاقت) صفت از شاریدن. جاری شدنی. تراویدنی. ریختنی. رجوع به شاریدن شود.

شاریده.

[دَ / دِ] (ن مف) جاری شده. ریخته. رجوع به شاریدن شود. || منفجر، انفجار، شاریده شدن آب. (المصادر زوزنی).

شاریلائوس.

[ءُ] (اِخ)(1) پادشاه اسپارتا بود که زمان کودکی را در قیمومت عم خود لیکورگوس به سر برد و چون به سلطنت رسید با مردم آرگس به جنگ پرداخت. لکن از آن جنگ بهره ای نبرد. (تمدن قدیم فوستل کولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی، فرهنگ اعلام و اصطلاحات ص488).
(1) - Charilaos.

شارین.

(اِخ) دیهی است جزء دهستان دشتابی بخش بویین، شهرستان قزوین، واقع در 36 هزارگزی شمال باختر بویین و 24 هزارگزی راه عمومی. جلگه و آب و هوای آب معتدل است. یکصد تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصولات عمدهء آن غلات و چغندرقند و شغل اهالی آن زراعت و گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

شاریه.

[یَ] (اِخ) نام زنی مطربه که ابراهیم بن المهدی وی را خرید و آزاد ساخت و به همسریش گرفت. وی مایهء شگفتی مردم عصر خود بود. المعتصم بر سر او با ابراهیم نزاع کرد، پس به هزار و پانصد دینارش بخرید و او از خانهء خلیفه ای به خانهء خلیفه ای انتقال یافت. آوازش مایهء خوشی و راحت مردم سامره بود. (از اعلام المنجد).

شازب.

[زِ] (ع ص) درشت. (منتخب اللغات). خشن. (اقرب الموارد). جای درشت. (منتهی الارب). طریق شازب؛ راه درشت. (ناظم الاطباء). || خشک لاغر. (منتخب اللغات). صامر الیابس. (اقرب الموارد). لاغر و خشک از اسب و جز آن. (منتهی الارب). اسب باریک میان. (شمس اللغات). ج، شُزَّب، شَوازِب. (از اقرب الموارد).

شازند.

[زَ] (اِخ) همان ادریس آباد سابق است. نام ایستگاه راه آهن میان سمنگان و نورآباد است که در 354 هزارگزی ایستگاه راه آهن اراک واقع است. کارخانهء قند شاهی بسال 1315 ه . ش. به علت مساعد نبودن آن ناحیه برای کشت چغندر به این محل منتقل شد.

شازوبل.

(فرانسوی، اِ)(1) بالاپوشی مخصوص است که قسیسان هنگام نماز جماعت ببر کنند از ماهوت زردوزی شده.
(1) - Chasuble.

شازه.

[زَ / زِ] (اِ) مصحف شاره. در صحاح الفرس در لغت شاره گوید و بروایتی شازه. و این تصحیف است چون در قصیدهء ناصرخسرو و نیز در شعر منجیک در قافیه آمده است.(1) رجوع به شاره شود.
(1) - رست او بدان رکو و نرستم من
برسر نهاده هیجده گز شاره. ناصرخسرو،
در قصیده ای به این مطلع :
ناید هگرز از این یله گوباره
جز درد و رنج عاقل بیچاره.

شاس.

(اِخ) ابن زهیربن جذیمة بن رواحة العبسی از بنی عبس. وی در عصر جاهلیت در زمان نعمان بن المنذر میزیست و در یوم منعج که آن را یوم الروهة نیز خوانند کشته شد. در عقد الفرید ذکرش ضمن نقل داستانی آمده است. رجوع به عقد الفرید چ قاهره ج 1 ص 114 و ج 6 ص 4 و 5 شود.

شاس.

(اِخ) راهی میان مدینه و خیبر. (معجم البلدان). و رجوع به شأس شود.

شاس.

[شاس س] (ع ص) لاغر و ضعیف و خشک. (منتهی الارب). الناحل الضعیف. (اقرب الموارد).

شاس.

[سِ] (فرانسوی، اِ)(1) صندوقی که در آن جسد قدیسان را نگاهدارند.
(1) - Chasse.

شاس.

(ص) بدخوی. (شعوری) (ناظم الاطباء). بداخلاق. (شعوری) :
چو بنیاد جهان که بی اساس است
نبیند روی راحت هرکه شاس است.
(از شعوری).
این لغت در ناظم الاطباء پارسی شمرده شده لیکن یاقوت در معجم البلدان ذیل (شاس) بمعنی راهی میان مدینه و خیبر، در معنای کلمه گوید: و یقال: شاس الرجل یشاس اذا عرف فی نظره الغضب والحقد. که به معنی مذکور در شعوری و ناظم الاطباء نزدیک است و صاحب اقرب الموارد آرد: شاس الرجل، المنظر بمؤخر عینه تکبراً او تغیظاً و قیل صغّر عینه و ضم اجفانه للنظر. || بدنهاد. || بیدین. || بدکار و بدعمل. (ناظم الاطباء).

شاس.

(اِخ) ابن عقیلة. وی از بنی تمیم و برادر علقمهء شاعر و از اصحاب منذربن ماء السماء است و حارث بن ابی شمر چون منذر را کشت وی را اسیر ساخت و سپس هنگام جستجوی علقمه او را آزاد کرد. (المنجد).

شاسب.

[سِ] (ع ص) لغتی است در شازب. (منتهی الارب). و قیل لغة فی الشازب. (اقرب الموارد). || خشک از لاغری. (منتهی الارب). الیابس ضمراً. (اقرب الموارد). شاسف. شازب. || باریک. (منتهی الارب). لاغر. (آنندراج). مهزول. (اقرب الموارد). ج، شُسُب، (اقرب الموارد)، شُسب. (منتهی الارب).

شاسب پر.

[پَ] (اِخ) دیهی از دهات لاریجان در طبرستان. (مازندران و استراباد ترجمهء وحید، مازندرانی ص 154).

شاسپرم.

[پَ رَ] (اِ مرکب) یکی از انواع ریحان که او را اسپرغم گویند. (فرهنگ سروری). بمعنی اسپرغم است که نوعی از ریحان باشد. (برهان). مطلق ریحان. (شعوری). او را شاهسپرم نیز گویند. (فرهنگ سروری). همان شاه اسپرم است. (انجمن آرای ناصری). اسپرغم است که شاهسفرم نامند. (فهرست مخزن الادویه). ضیمران. ضومران :
بنهء شاسپرم تا نکنی لختی کم
ندهد رونق و بالیده و بویا نشود.منوچهری.
تاک رز باشدمان شاسپرم
برگ رز باشد دستار شراب.
منوچهری.
آن برگهای شاسپرم بین و شاخ او
چون صدهزار همزه که برطرف مد بود.
منوچهری.
و رجوع به شاداسپرم، شاه اسپرم، شاه اسفرهم، شاه اسفرغم، شاهسپرغم، شاهسفرم، شاهسپرهم و شاه اسفر شود.

شاسپو.

(اِ) قسمی از تفنگ سوزنی که آنتوان آلفونس شاسپو(1) نام در 1865 م. اختراع کرد. (از ناظم الاطباء). و از 1866 تا 1874 م. در فرانسه استفاده از آن معمول بود. در جنگهای سال 1870 - 1871 فرانسه و آلمان این تفنگ برتری آشکار خود را بر تفنگ سوزنی آلمانی نشان داد.
(1) - Antoine Alphonse Chassepot.

شاست.

(اِ) مرغی طوقدار که آن را توی نیز خوانند و بیشتر کنار آب بسر برد. (شعوری). هوبره(1) :
گرآید پیش شاهین شاست با جنگ
فضای عالم آید بر سرش تنگ.
(از شعوری).
رجوع به هوبره شود. || (ص) کودن. (ناظم الاطباء).
(1) - به فرانسوی: Outardeدر اشتنگاس: .Bustard

شاس ترسون.

[تَ سُ] (اِ)(1) شاسترسن. شطرنج هندی. نوعی از گیاهان علفی(2) و معروف ترین قسم آن «چمن المپ» شهرت دارد.
(1) - Statice Nuda.
(2) - Herbacees.

شاسریو.

[سِ یُ] (اِخ) تئودور(1) (1819 - 1865 م). نقاش فرانسوی که در صدد برآمد سبک کلاسیک انگر(2) را با سبک رمانتیک دولا کروا(3) تلفیق کند. وی در 20 سپتامبر 1819 در سامانا(4) واقع در جمهوری دومینیک که پدرش در آنجا کنسول دولت فرانسه بود تولد یافت. یازده ساله بود که وارد کارگاه انگر شد و تا سال 1834 م. که انگر از پاریس به رم رفت در همانجا بماند. نخستین تابلوی او که بسال 1836 م. در پاریس بنمایش گذاشته شد عاج کسب موفقیت کرد و این موفقیت سه سال بعد با تابلوهای «ونوس دریائی»(5) و «سوزان»(6) که هر دو اکنون در موزهء لوور پاریس جای دارند تأیید شد. بسال 1840 م. شاسریو سفری به رم کرد تا انگر را ملاقات کند لیکن اندک اندک از کار استاد سابق خود احساس نارضایی نمود. با اینهمه صورت هایی که در این دوره از زندگی ساخته مانند «لاکوردر»(7) که در سال 1841 م. بنمایش گذاشته شد و «دو خواهر»(8) که در سال 1843 م. بنمایش گذاشته شد و هر دو اکنون درموزهء لوور جای دارند هنوز بسبک کار انگر بودند. پس از سال 1843م. تأثیر رقیب انگر، اوژن دولاکروا چه از حیث سبک و چه از حیث انتخاب موضوع در کار شاسریو محسوس گردید. شاسریو بعمد کوشش داشت موزونی خطوط سبک انگر را با شیوه های رنگ آمیزی دولا کروا جمع سازد. 15 فقره سیاه قلم اتللو (منطبعه در سال 1844 م.) و نقاشیهایی از زندگی مورها و یهودیان که متعاقب سفر شاسریو در سال 1846م. به افریقای شمالی بوجود آمدند یادآور سبک دولاکروا میباشند، هر چند شاسریو بابتکار خود رنگی محلی بدان داد و وحشی گونه خصوصیتی بر آن افزود. شاسریو در احیای نقاشی ابنیهء تاریخی فرانسه تأثیری بسزا داشت. وی در فاصلهء سالهای 1841 تا 1844م. نمازخانهء سنت ماری مصر(9) واقع در کلیسای سن - مری(10) شهر پاریس و در فاصلهء سالهای 1844 تا 1848 م. پلکان اصلی دیوان محاسبات پاله دورسی(11) را با صحنه های تمثیلی جنگ و صلح تزیین کرد. پس از آن نیز نقاشیهای دیواری کلیسای سن - روش(12) پاریس و در فاصلهء سالهای 1853 تا 1854م. سقف کلیسای سن - فیلیپ - دو - رول(13) مشتمل بر صحنهء «هبوط از صلیب» را در فاصلهء سالها 1854 تا 1858 م. انجام داد. از همهء کارهای تزئینی یاد شده به استثنای کار اخیر هیچیک به حال اول باقی نمانده فقط قسمتهایی از تزئینات پاله دورسی در موزهء لوور نگاهداری شده است. شاسریو در 8 اکتبر سال 1856 م. در شهر پاریس درگذشت. شاسریو از نقاشانی بشمار میرود که آثار فراوانی از خود بجای گذاشتند و غالب طرحهای نقاشی او هم اکنون در موزهء لوور موجود است. پس از مرگ نا بهنگام وی سبک کارش در آثار دوستان و شاگردان او ادامه یافت.
(1) - Chasseriau Theodore.
(2) - Ingres.
(3) - Delacroix.
(4) - Samana.
(5) - Venus Marine.
(6) - Suzanne.
(7) - Lacordaire.
(8) - Les Deux Saurs.
(9) - Sainte - Marie d´Egypte.
(10) - St. Merri.
(11) - palais d'orsay.
(12) - St. Roch.
(13) - St. philippe du Roule.

شاسع.

[سِ] (ع ص) مرد شکسته دوالِ نعل پاره گردیده. (منتهی الارب). الرجل المنقطع الشسع. (اقرب الموارد). || نعت از شسوع. دور. (مهذب الاسماء). منزل شاسع؛ منزل دور و بعید. (منتهی الارب).

شاسعة.

[سِ عَ] (ع ص) تأنیث شاسع. بعیده. دور: اراضی شاسعة؛ زمینهای دور دست.
-بلاد شاسعة؛ شهرهای دور دست. ج، شواسع. (ناظم الاطباء). رجوع به شاسع شود.

شاسف.

[سِ] (ع ص) خشک از لاغری. (منتهی الارب). الیابس ضمرا و هزالا. (اقرب الموارد). رجوع به شاسب و شازب شود. سقاء شاسف؛ ای یابس. (اقرب الموارد). مشک خشک. || پیر پوست بر استخوان خشکیده. (منتهی الارب). قاحل. (اقرب الموارد).

شاسفجرد.

[] (اِخ) نام محلی است از طسوج رودبار قم. رجوع به تاریخ قم ص 114 شود.

شاس لولوبا.

[لولُ] (اِخ)(1) فرانسوا، مارکی دو. ژنرال و مهندس فرانسوی. وی بسال 1754 م. در سن سورنن(2) نزدیک مارن(3) تولد و بسال 1833 م. وفات یافت. این ژنرال در سال 1807 م. فرماندهی عملیات نظامی محاصرهء دانزیک را بعهده داشت.
(1) - Chasseloup Laubat (Francois,
marquis de).
(2) - Saint - Sournin.
(3) - Marennes.

شاسمان.

(اِخ) نام قریه ای است به گرگان و استراباد. (انجمن آرای ناصری). و رجوع به شعوری ج 2 ورق 130 و مازندران و استراباد رابینو ترجمهء وحید مازندرانی و مازندران و استراباد رابینو بخش انگلیسی تعلیقات ص 162 شود. || در مازندران و استراباد رابینو نام عمارت بزرگی نیز معرفی شده است که امیر تیمور هنگام توقف در گرگان در کنار رودخانه بموضع شاسمان برای خود ساخت و زمستان سال 795 را در آن بسر برد. حافظ ابرو از آن یاد کرده است. و نیز رجوع به شاسمانی شود.

شاسمانی.

(ص نسبی) منسوب به شاسمان. و رجوع به شاسمان شود.

شاسمانی.

(اِخ) ابوبکر. وی بسال 761 ه . ق. از جانب سربداران حکومت شاسمان داشت. گفته اند که چهل تن از سربازان مغول را در دیواره های قلعه ای که به شاسمان بنا کرد لای جرز گذاشت. چندی پس از آن تیمور عمارتی در این موضع برای خود بساخت و زمستان سال 795 را در آن بسر برد. (سفرنامهء مازندران و استراباد، چ قاهرهء تعلیقات ص 162).

شاسنگ.

[سَ] (اِ) شاشنگ. طیهوج است. (فهرست مخزن الادویه). و رجوع به شارشک و شاشک شود.

شاسی.

(فرانسوی، اِ) قاب(1). || (در عکاسی)(2) قید عکاسی و آن قابی است که شیشهء عکس و کاغذ حساس را در آن جای دهند تا بر اثر تابش نور تصویر به دست آید. || (در چاپ)(3) شستی. || (در اتومبیل) قاب و اسکلت و استخوان بندی فولادی که بر فنرها تکیه دارد و روی چرخها استوار است و موتور و اطاق اتومبیل روی آن جای دارد.
.(فرهنگ رازی)
(1) - Frame.
(2) - Chassis - presse.
(3) - Chassis d´Imprimerie.

شاسیا.

(اِخ) مرکب از شا مخفف شاه و سیاه مخفف سیاه، لقبی بود که بمزاح به مرحوم سیدعبدالله بهبهانی در دورهء اول مجلس می داده اند. (یادداشت مؤلف).

شاسی ء .

[سِءْ] (ع ص) سخت و درشت. (منتهی الارب ذیل ش س ء). الجاسی ء الغلیظ. (اقرب الموارد).

شاش.

(اِ) معروف است و به عربی بول گویند. (برهان قاطع). اسم فارسی بول است که کمیز نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه). بول و کمیز. شاشیدن مصدر آن. (آنندراج). پیشاب. (غیاث اللغات). آبی که بتوسط کلیه از خون جدا و در مثانه جمع و خارج گردد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). شاشه. آب. پیشاب. پیشار (قاروره ای که نزد طبیب برند). زهراب. میز. میزک (مصغر میز). میخ (از میختن). چامین (از چامیدن). چمین (مخفف چامین). ادرار. (خاصه در تداول شاگردان مدارس). قاروره.
-شاش بزرگ؛ غایط.
- امثال: مثل شاش خر؛ چایی سرد و رنگ گردانیده. (امثال و حکم دهخدا ج 3).
مثل شاش موش؛ آبی باریک. (امثال و حکم).

شاش.

(ص) شریر. بدذات. (ناظم الاطباء).(1) || مخالف. واژگونه. (ناظم الاطباء).(2)
(1) - Vicious (اشتنگاس). شاید مصحف شاس باشد. رجوع به شاس شود.
(2) - Contrary (اشتنگاس). شاید مصحف شاس باشد.

شاش.

(ع اِ) عمامه. (دیوان البسهء مولانا نظام قاری، فرهنگ دیوان ص 201). دستار. (منتخب اللغات) :
از گلفتنت عقد نیاید بشماری
تا بستهء پیچ و شکن شیله و شاشی.
نظام قاری (دیوان البسه ص 113).
|| کلاه زیر عمامه. (دیوان البسه ص 201). || بند عمامه و تحت الحنک. (ناظم الاطباء).(1) || موسلین. (دیوان البسه ص 201).
.(اشتنگاس)
(1) - Turban - sash.

شاش.

(اِخ) نام قریه ای است به ری و منسوبین بدان اندکند. (معجم البلدان).

شاش.

(اِخ) نام شهری به ماوراءالنهر. (صحاح الفرس). شهری است به ماوراءالنهر که چاچ نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). نام شهری است و مشهور به چاچ است و از آنجا کمان خوب آورند. (از برهان قاطع). شهری است به ماوراءالنهر، چند تن از خواجگان نقشبندیه از آن شهرند. (شعوری). شهری است به ماوراءالنهر که آن را چاچ نیز گویند و کمانهای چاچی منسوب بدان شهر است. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). معرب چاچ که الحال تاشکند گویند. (غیاث اللغات). نام شهری در ورای جیحون. (اشتینگاس). شهری است به ماوراءالنهر. (منتهی الارب). شهری در ترکستان که چاچ نیز گویند. اکنون تاشکند نامند. (ناظم الاطباء). همان است که امروز به شهر جدید تاشکند تبدیل یافته. (از سعدی تا جامی ص 134). شهری است در ترکستان شمال رود سیحون که امروز به تاشکند معروف است. (از سعدی تا جامی، حاشیهء مترجم ص 346). در حدود العالم ذیل چاچ آمده: ناحیتی است بزرگ و آبادان و مردمان غازی پیشه و جنگ کن و توانگر و بسیارنعمت، و از وی کمان و تیر خدنگ و چوب خلنج بسیار افتد. (حدودالعالم چ دکتر منوچهر ستوده ص 116). یاقوت دربارهء آن آورده است: در ماوراءالنهر و ماورای نهر سیحون و هم مرز بلاد ترک است. دانشمندانی از آن برخاسته اند و جمعی از راویان و فصیحان بدان منسوبند و مردم آن شافعی مذهبند و مذهب شافعی را ابوبکر محمد بن علی بن اسماعیل القفال الشاشی با وجود غلبهء مذهب ابوحنیفه در این ناحیت شیوع داد. ابوالحسن علی بن الحاجب بن جنید الشاشی نیز بدان منسوب است. بطلمیوس گوید که طول شهر شاش یکصد و بیست و چهار درجه و عرض آن چهل و پنج درجه است و آن دراقلیم ششم واقع است. اصطخری گوید که عمل شاش و ایلاق بهم پیوسته اند و میان آنها جدایی نیست و فراخای آن بقدر دو روز در سه روز راه است و بخراسان و ماوراء النهر اقلیمی بوسعت آن و وفور قراء و عمارات آن نیست. از اطراف به وادی (نهر) شاش که بدریاچهء خوارزم میریزد و باب الحدید واقع در صحرایی معروف به قلاص میان شاش و اسپیجاب که چراگاه است و تنکره معروف به قریة النصاری و کوههایی منسوب به اعمال شاش محدود است. سرزمین شاش آبادان و هموار است و در آن زمین مرتفع وجود ندارد و آن از بزرگترین ولایات سرحدی در جانب بلاد ترک است و بناهای آن گلین و خانه های آن دارای آب جاری و وسیع است. سرزمین شاش سبز و خرم و از خوشترین بلاد ماوراءالنهر است. قصبهء آن بنکث نام دارد آن را شهرهای بسیاری بوده که همهء آنها در زمان ما ویران گشته است. خوارزمشاه محمد بن تکش چون از ضبط آن عاجز ماند آن را ویران ساخت و پادشاهان آن را کشت و مردم آن را کوچ داد. ابن الفقیه گوید: از سمرقند تا زامین 17 فرسنگ راه است و زامین در دوراهی شاش و ترک و فرغانه واقع است و از زامین تا شاش 25 فرسنگ راه است و از شاش تا معدن نقره 7 فرسنگ و تا باب الحدید دو میل و تا ارجاخ 40 فرسنگ و تا اسپیجاب 22 فرسنگ. (معجم البلدان). در نزهة القلوب بنقل از کتاب «عجایب المخلوقات» آمده است: در ولایت شاش چشمه ای است بر سر عقبه هر روزی که هوای گشاده و بی ابر بود در او قطره ای آب نباشد و چون هوا مغیم گردد پرآب شود. (نزهة القلوب، مقالهء سوم ص 287). در تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی نقل از ابن حوقل آمده است: میان یاراب و کنجده و شاش (چاچ) چراگاههای خرمی است که نزدیک هزار خانوار از ترکان در آن ساکنند که اسلام آورده اند و در خرگاهها سکونت دارند و ایشان را بنایی و عمارتی نیست. (تاریخ علوم عقلی دکتر ذبیح الله صفا ص 180). لسترنج دربارهء آن آورده است: در باختر فرغانه در جانب راست یعنی شمال خاوری رود سیحون قرار دارد. خرابه های موسوم به «تاشکند کهنه» امروز محل شهری را که اعراب شاش و ایرانیان چاچ می نامیدند و در قرون وسطی بزرگترین بلاد ماوراء سیحون بود نشان میدهد. شهر چاچ را بنکث نیز میگفتند مانند بسیاری دیگر از بلاد ماوراءالنهر که دارای دو اسم بود یک اسم ایرانی و یک اسم تورانی. چاچ در قرن چهارم چند بارو داشت بدین ترتیب که گرد شهر داخلی و ارگ (قهندز) متصل به آن یک بارو کشیده شده بود و پس از آنها ربض داخلی نیز بارویی داشت و بعد از این ربض داخلی نیز بارویی داشت و بعد از این بارو ربض دیگری وجود داشت دارای باغها و کشتزارها و گرد این ربض نیز باروی دیگر کشیده بودند و سرانجام از همه بزرگتر بارویی بود مثل باروی شهر بخارا که تمام ولایت را حفظ میکرد و بشکل نیم دایره ای ساحل رود ترک را از سمت خاور و سیحون را از سمت باختر گرداگرد چاچ بهم متصل مینمود. در ارگ که متصل بشهر داخلی بود دارالاماره و زندان قرار داشت و این ارگ دارای دو در بود که یکی بطرف شهر و دیگری به طرف ربض باز میشد. مسجد جامع روی باروی ارگ بود. شهر داخلی یک فرسخ در یک فرسخ مساحت داشت و دارای چندین بازار و سه دروازه بود: دروازهء ابوالعباس، دروازهء کش که بطرف جنوب یعنی بسمت جاده ای که از سمرقند می آمد باز میشد و دروازهء جنید. باروی ربض اولی ده دروازه داشت (مقدسی ذکر هشت دروازه از آن ده کرده) و ربض دوم دارای هفت دروازه بود که ابن حوقل نام آنان برده است. بازارهای شهر چاچ در ربض داخلی واقع بود و چندین نهر و قنات از میان شهر میگذشت و باغها و درختان را سیراب میکرد. باروی بزرگ در نزدیکترین نقطهء خود تا شهر یک فرسخ از دروازهء ربض خارجی فاصله داشت. این بارو در سمت خاور از کوهی موسوم به کوه سابلغ در ساحل رودخانهء ترک شروع گردیده جلگهء پهناور قلاص را در بر می گرفت. این بارو را عبدالله بن حمید برای حفظ چاچ از تاخت و تاز ترکهای شمال بنا کرده بود. بفاصلهء یک فرسخ پشت این بارو خندقی عمیق بود که از کوه مزبور واقع در کنار رودخانهء ترک تا کنار سیحون بسمت باختر امتداد پیدا میکرد. جاده ای که از شمال چاچ به اسبیجاب میرفت جلو دروازهء آهنین از این بارو عبور میکرد. در اوایل قرن هفتم ضمن لشکرکشیهای سلطان محمد خوارزمشاه قسمتی از چاچ خراب شد. سپس فتنهء مغول آنچه را که در زمان خوارزمشاه از خرابی خلاص یافته بود دستخوش همان ویرانی و مصیبتی کرد که بروزگار شهرهای دیگر رسید ولی ظاهراً خرابی این شهر دیر نپایید و بسرعت گرد و غبار فلاکت از پیشانی آن زدوده شد و در قرن هشتم که امیرتیمور و لشکریان وی بدان شهر فرودآمدند محلی با اهمیت بود. شرف الدین علی یزدی در ضمن اخبار جنگهای امیرتیمور این شهر را بنام های چاچ، شاش و تاشکنت مکرر ذکر کرده است ظاهراً کلمه تاشکنت را که در زبان ترکی بمعنی شهر سنگی است ساکنین ترک زبان آن ناحیه از نام «شاش» گرفته و تحریف کرده اند. تا شکند با همین نام امروز مرکز ترکستان روس است. (از سرزمینهای خلافت شرقی، صص 511 - 513). از چاچ پارچه های نازک سفید و شمشیر و سلاحهای دیگر و افزارهای آهنین و برنجین مثل سوزن و مقراض و دیگ صادر میشد. زینهایی که از پوست کیمخت میساختند همچنین کمان و ترکش و پوست دباغی شده و سجاده های خوب و عباهای رنگارنگ نیز صادر میگردید. از ولایت چاچ برنج و کتان و پنبه صادر میشد. (سرزمینهای خلافت شرقی ص 519). همچنین در نزهة القلوب آمده است که به حدود شاش ماوراءالنهر معدن نقره بود. (نزهة القلوب ج 3 ص 202). ولایت شاش از رود سغد (که مردم سمرقند آن را ماسف میخواندند) سیراب میشد. (احوال و اشعار رودکی ج 1 ص 135). پادشاهان شاش یا چاچ را که همان رؤسای خاندانهای مستقل پس از تجزیهء دولت ساسانی بودند «تدن» میخواندند. (احوال و اشعار رودکی ج 1 ص 176 نقل از آثار الباقیه). بسال 94 ه . ق. قتیبه با مردم شاش و فرغانه جنگ کرد... وی از جیحون بگذشت و مردم بخارا و کش و نسف و خوارزم را وادار کرد که بیست هزار تن به یاری وی دهند و ایشان را به شاش فرستاد و آن سپاه شاش را گشادند... سال 95 ه . ق. بار دیگر قتیبه به جنگ شاش رفت... و چون به شاش یا به «گشماهن» رسید خبر مرگ حجاج به وی دادند و آن در ماه شوال بود. (احوال و اشعار رودکی ج 1 ص 270 و 271). بسال 121 ه . ق. نصربن سیار از مرو بجنگ شاش رفت و با وی گروهی از مردم بخارا و سمرقند و کش و نسف بودند که شمارهء ایشان به بیست هزار میرسید و پس از جنگی نصربه شاش رسید و با پادشاه آن دیار صلح کرد و از وی هدیه و گرو بستد و حرث بن سریج را برای گرفتن خراج بدانجا گماشت. (احوال و اشعار رودکی ج1 ص281). مأمون چون بسال 198 ه . ق. به بغداد رفت و بخلافت بنشست شاش و استروشنه یحیی بن اسد را داد. (احوال و اشعار رودکی ج1 ص319). مترجم «از سعدی تا جامی» در حواشی کتاب دربارهء شاش آورده است: امروز به «تاشکند» معروف است و مرکز جمهوری ازبکستان میباشد. مرکزیت علمی و صنعتی و فلاحتی مهمی در خاورمیانه دارد. در قدیم در آن شهر کمانهای معروف میساخته اند. و باز در جای دیگر همان کتاب آرد: در اردیبهشت 1327 ه . ش. بدعوت جمهوری مذکور به آن شهر رفته چند روزی در آنجا بسرآورد و هنوز زبان فارسی (لهجهء تاجیکی) در آنجا رواجی دارد و غالب ادبای آن شهر به اشعار اساتید عجم آشنایی دارند. رجوع به سعدی تا جامی، ترجمهء علی اصغر حکمت حاشیهء ص 346 شود. شاعران ذکر وصف آن را در اشعار خود آورده اند از جمله در المسالک و الممالک ابن خرداد به از ابوالینیغی عباس بنطرخان شاعر قرن دوم قطعه ای بسبک فهلویات دربارهء شهر سمرقند آمده که از شاش در آن نام برده شده است و آن قطعه این است :
سمرقند کند مند
بذینت که افگند
از شاش ته بهی
همیشه ته خهی.
(از احوال و اشعار رودکی ص 1149).
همچنین ابوالربیع البلخی در ذکر شاش گفته است :
الشاش بالصیف جَنه
و من اذی الحر جُنه
لکننی یعترینی
بهالدی البردِجنه.
و رجوع به مسالک الممالک اصطخری چ لیدن صص328 - 332 و لباب الالباب ص351 تعلیقات قزوینی و تاریخ سیستان ص27 و حبیب السیر و سرزمین های خلافت شرقی، نقشهء شمارهء 9 مقابل ص460 و تاریخ بخارای نرشخی ص97 و نیز رجوع به چاچ شود.

شاش.

(اِخ) (نهرالشاش) آب شاش. رود چاچ. جیحون. سیر دریا. اسم متداول رود بزرگ جگسارتس که اعراب سیحون مینامیدند و شهر مهم چاچ در حوالی آن واقع بود. رجوع به سرزمینهای خلافت شرقی ص 462 و 506 شود. حمدالله مستوفی دربارهء آن آورده است. آب شاش بماوراء النهر از جبال جدغل بر میخیزد. و به آب خوشاب و نهر اوش پیوسته به فرغانه و اوزگند و مارغنان رسد و ولایات بسیار را سقی کرده در بحیرهء خوارزم ریزد. طولش چهل فرسنگ بود. (نزهة القلوب مقالهء سوم ص 217).

شاشا.

(آرامی، اِ) توده و کلاف پنبه. انستاس کرملی صاحب نشوءاللغة العربیة گوید «شوشه» کلمهء عامیانهء شامی و معنای آن تودهء از هر چیزی است و آن از اصل آرامی «شاشا» بمعنی توده و کلاف پنبه مأخوذ است. (نقود العربیة ص 178).

شاشاک.

(اِ) شاشک. شارشک. شاشنگ. شوشک. تیهو. (شعوری از فرهنگ جهانگیری). || تنبوره. (شعوری). چارتار. (شعوری از مجمع الفرس). رجوع به شارشک، شاشک، شاشنگ و شوشک شود.

شاشاندن.

[دَ] (مص) تعدیهء شاشیدن. شاشانیدن. واداشتن به شاشیدن. وادار کردن که بشاشد. رجوع به شاشیدن شود.

شاشانیدن.

[دَ] (مص) تعدیهء شاشیدن. شاشاندن. رجوع به شاشیدن و شاشاندن شود.

شاش بزرگ.

[شِ بُ زُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در تداول عامه خاصه کودکان غایط و مدفوع انسان. مقابل شاش کوچک که ادرار است.

شاشبند.

[بَ] (نف مرکب) که شاش را ببندد. || (اِ مرکب) بندآمدگی بول در مثانه و راه خروج نیافتن آن. بیماریی که بسبب آن بول در مثانه بماند و راه بیرون آمدن نیابد. (از فرهنگ نظام ذیل شاشبند شدن). احتباس بول. حبس البول. حُبسَه اُسرُالبَول.

شاشبند شدن.

[بَ شُ دَ] (مص مرکب)بند آمدن بول در مثانه و راه بیرون شدن نیافتن. به بیماریی مبتلا شدن که بول در مثانه بماند و بیرون نتواند آمدن. مبتلا به حبس بول گشتن. اُسر. احتقان. احتباس بول و رجوع به شاشبند شود.

شاشبند شده.

[بَ شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) مبتلا به حبس بول گشته. مأسور.

شاشبندی.

[بَ] (حامص مرکب) احتباس بول. اُسرا. شاشبند شدن.

شاشتر.

[تَ] (اِ) به زبان سنسکریت نام علم عقاید و فقه هنود است. (آنندراج) (غیاث اللغات).

شاشدان.

(اِ مرکب)(1) مثانه. (شعوری) (آنندراج) (فرهنگ نظام). آبدان. (شعوری). جایی که در آن پیشاب جمع شود. || ظرفی که در آن می شاشند. (آنندراج). مبوله. کمیزدان. گلدان. ظرف شب. ظرفی که بیماران به شب و یا بروز و شب در آن شاشند. لگن اصیص.
(1) - شاش + دان (ادات ظرف). مأخذ آن معلوم نیست.

شاشدانی.

(اِ مرکب) شاشدان. مبوله. کمیزدان. ظرف شب. رجوع به شاشدان شود. || محل کمیز انداختن و شاشیدن و پلیدی افکندن در کوی و برزن.

شاشدن.

[شِ دَ] (مص) مخفف شاشیدن است که بول کردن باشد. (برهان). رجوع به شاشیدن شود.

شاشروم.

[] (اِخ) نام ناحیتی در کوهستان کردستان. رجوع به کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او ص 35 شود.

شاش زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) شاشیدن. خاصه شاشیدن موش و گربه به چیزی. || شاشه زدن. ترشح و لعاب زدن :
نشست و سخن را همی خاش زد
زآب دهن کوه را شاش زد.(رودکی).
رجوع به فرهنگ سروری، ذیل «خس و خاش» و احوال و اشعار رودکی سعید نفیسی ص 1097 و شاشه زدن شود.

شاشک.

[شَ] (اِ) شارشک. شاشاک. شاشنگ. شوشک. مرغکی است ضعیف که آن را تیهو و سوسک و شوشک و شیشو نیز گویند. به تعریبش تیهوج خوانند. (شرفنامهء منیری). بمعنی شوشک است. (اوبهی). تیهو را گویند. (فرهنگ جهانگیری). تیهو باشد و آن جانوری است شبیه به کبک لیکن از آن کوچک تر میشود. (برهان). مرغی است بنام تیهو. (شعوری). || رباب چهارتاره را نیز گویند. (شرفنامهء منیری). ربابی باشد چهار تاره. (فرهنگ جهانگیری). رباب را نیز گویند و آن سازی است معروف و مشهور. (برهان). چارتار. (شعوری از مجمع الفرس). || نام نوایی از موسیقی. رجوع به شارشک و شاشنگ شود. || نام حیوانی شبیه به میمون. (ناظم الاطباء).(1)
.(اشتنگاس)
(1) - An animal resembling
an ape.

شاش کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)شاشیدن. رجوع به شاشیدن شود.

شاش کوچک.

[شِ چَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در تداول عامه بول و ادرار و کمیز را گویند. مقابل شاش بزرگ رجوع به شاش بزرگ شود.

شاشندگی.

[شَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی شاشنده. عمل شاشنده. رجوع به شاشنده شود.

شاشنده.

[شَ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از شاشیدن. که شاشد. که بول کند. که کمیز اندازد. رجوع به شاشیدن شود.

شاشنگ.

[شَ] (اِ) شاشک. شارشک. شوشک. تیهو را گویند. (فرهنگ جهانگیری). یعنی تیهو هم آمده و آن جانوری باشد کوچکتر از کبک. (برهان). طیهوج است. (فهرست مخزن الادویه). || ربابی بود چهار تار که نوازند. (اوبهی). ربابی باشد چهارتاره. (فرهنگ جهانگیری). رباب را گویند و آن سازی است معروف. (برهان) :
گهی سماع و ربابی و گاه بربط و چنگ
گهی چغانه و تنبور و شوشک و شاشنگ.
خیامی (از اوبهی)(1).
رجوع به شاشک و شوشک شود.
(1) - لغت نامهء اسدی همین بیت را با تغییر شاشنگ به کلمهء عنقا برای شوشک شاهد آورده و به فرخی نسبت داده است ولی در دیوانهای خطی و چاپی چنین بیتی به هیچ یک از دو صورت نیست (یادداشت مؤلف). در فرهنگ جهانگیری بیت مذکور به این صورت :
گهی چغانه و طنبور و عود و گه شاشنگ
گهی سماع رباب است و گاه بربط و چنگ.
برای لغت شاشنگ شاهد آورده شده است.

شاشنی.

(معرب، اِ) معرب چاشنی. (دزی ج1 ص715): قدم المشروب فاخذ منه علی سبیل الشاشنی و ناوله لصغیر. (دزی ج1 ص715، منقول از نویری). و رجوع به ششنة و ششنی و دزی ج1 ص755 ذیل ششن شود.

شاشو.

(اِ) گیاهی است که تخمش بکار برند دوا را. (شرفنامهء منیری). نام گیاهی است که تخم آن را دردواها بکار برند. (فرهنگ جهانگیری) (برهان). گیاهی است که تخمش دواست. (فرهنگ رشیدی).

شاشو.

(ص نسبی) آن که بسیار شاشد در خواب. شخصی را گویند که پیوسته بخود شاشد. (برهان). درعرف عوام کودکی را که در خواب شاشد گویند. (انجمن آرای ناصری). کسی خاصه کودکی که بسیار بشاشد و خود را تر کند و خودداری نتواند کردن. بُوَلَه.

شاشو سگ.

[سَ] (ص مرکب) مادران به مزاح یا به تحقیر دختران شیرخوار شاشو را گویند. (یادداشت مؤلف).

شاشوله.

[لَ / لِ] (اِ) شمله و علاقهء دستار و امثال آن باشد. (برهان قاطع).

شاشه.

[شَ / شِ] (اِ) بول باشد یعنی کمیز. (لغت فرس). کمیز بود یعنی بول. (اوبهی). بول و کمیز باشد. (برهان). بول باشد خواه از انسان و خواه از حیوان. (شعوری). اسم فارسی بول است که گمیز نامند. (فهرست مخزن الادویه) :
ناگاه برآرند ز کنج تو خروشی
گردند همه جمله و برریش تو شاشه.
روزبه نکنی(1) (از لغت فرس ص 219).
مجموع تخمها را باید که از موش نگاهدارند، چه سرگین و شاشهء موش تخمها را بزیان بود و عفن گرداند. (فلاحت نامه). || تر بودن. (برهان). تری. (ناظم الاطباء). || ترشح. (برهان). تراوش. (ناظم الاطباء). رجوع به شاشه زدن شود. || کفره. کپک. سوس. شپشه. کپره برنگ سبز روشن که بر گندم و جو و نان افتد چون در جایی مرطوب بماند. (یادداشت مؤلف). اور. (در تداول مردم قزوین). || سفیدک که بر روی چرم و امثال آن پدید آید در مجاورت ممتد رطوبت. (یادداشت مؤلف). اشکو. (در تداول مردم قزوین). رجوع به شاشه زدن شود.
(1) - ظاهراً روزبه نکتی لاهوری شاعر نیمهء اول قرن پنجم.

شاشه دان.

[شَ / شِ] (اِ مرکب)(1)شاشدان. آبدان. مثانه. || گلدان و ظرفی که در آن شاش کنند. (ناظم الاطباء). رجوع به شاشدان شود.
(1) - مرکب از شاشه + دان. (ادات ظرف).

شاشه زدن.

[شَ / شِ زَ دَ] (مص مرکب)شاش زدن. || ترشح و لعاب زدن. رجوع به شاشه و شاش زدن شود. || سبز شدن نان و امثال آن در رطوبت. (یادداشت مؤلف). شپشه زدن. || پدید آمدن سپیدی از قارچهای ذره بینی بر روی طعام یا میوه. (یادداشت مؤلف). اورزدن. کپک زدن. کپره زدن. || پدید آمدن شاشه بر روی چرم و غیره. (یادداشت مؤلف). اشکو زدن.
- شاشه زدن جامه؛ خوردن و سوراخ کردن پت جامه را. (یادداشت مؤلف).

شاشه کردن.

[شَ / شِ کَ دَ] (مص مرکب) شاش کردن. (ناظم الاطباء). آب تاختن. بول کردن. رجوع به شاش کردن شود.

شاشی.

(ص نسبی) آلوده به شاش. رجوع به شاش شود.

شاشی.

(ص نسبی) منسوب است به شاش که شهری است در وراء سیحون و از ثغور ترک است. (انساب سمعانی). منسوب است بشاش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چاچی. رجوع به شاش شود. || متعلق به شاش (چاچ). || چاچی؛ کمان خوب و اعلاکه از شهر شاش (چاچ). آرند. (ناظم الاطباء). || قسمی از پارچه بوده که از شاش می آوردند. نوعی پارچه. فرهنگ نظام گوید که نظام قاری در دیوان البسه مکرر استعمال کرده است اما در فهرست لغات کتاب مذکور دیده نشد : بر سبیل هدیه و طریق تحفه شاشی اصفهانی فرستاد بیست و چهار گز طول آن و عرض دو گز و نیم در وزن هفت مثقال. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 56).

شاشی.

(اِخ) نام کسی است و ابن بیطار در مفردات از او نقل و روایت کند. از آن جمله است در شرح کلمهء فیروزج. رجوع به مفردات ابن البیطار جزء الثالث ص 172 شود.

شاشی.

(اِخ) ابوسلیم. از رجال شافعی ماوراءالنهر. رجوع به غزالی نامه ص 263 شود.

شاشی.

(اِخ) اسحاق بن ابراهیم الشاشی السمرقندی. وی در زمان خود شیخ اصحاب ابوحنیفه و دانشمند ایشان بود و الجامع الکبیر را از زیدبن اسامة بن ابی سلیمان الجوزجانی روایت میکرد و از ثقات بود. بسال 325 ه . ق. در مصر درگذشت. نسبت او به شهر شاش در وراء رود سیحون از ثغور ترک است. سمعانی در الفوائد البهیه ص 43 از وی یاد کرده است. اصول الشاشی در علم اصول از مصنفات اوست. (معجم المطبوعات ج 1 ص 1090).

شاشی.

(اِخ) اسماعیل بن احمد الشاشی العامری، مکنی به ابوابراهیم از اصحاب صاحب بن عباد و در حسن شعر و براعت کلام ممتاز بود وی زمانی در ری سکونت گزید. رجوع به یتیمة الدهر ج4 ص 201 شود.

شاشی.

(اِخ) حسن بن حاجب بن حمید(1)مکنی به ابوعلی از جمله کسانی است که در طلب علم به خراسان و عراق و حجاز و جزیره و شام سفر کرد. وی از علی بن خشرم و اسحاق بن منصور و یونس بن عبدالاعلی المصری و دیگران روایت حدیث کرده و ابوبکربن الجعابی و محمد بن المظفر و جز آنان از وی روایت حدیث کرده اند. وی ثقه بود و بسال 314 ه . ق. به شاش درگذشت. (لباب الانساب). و رجوع به معجم البلدان ذیل شاش شود.
(1) - در معجم البلدان: ابوالحسن علی بن الحاجب بن جنید الشاشی آمده است.

شاشی.

(اِخ) محمد بن احمدبن الحسین بن عمر الشاشی القّفال الفارقی ملقب به فخرالاسلام المستظهری و مکنی به ابوالعباس یا ابوبکر. وی در عصر خود رئیس شافعیه در عراق بود. در میافارقین بسال 429 ه . ق. تولد یافت و به بغداد سفر کرد و از سال 504 ه . ق. تا پایان عمر در مدرسهء نظامیهء بغداد بکار تدریس اشتغال داشت.از آثار او «حلیة العلماء» معروف به المستظهری درفقه را میتوان نام برد که بنام المستظهر بالله نوشته است. همچنین «العمدة فی فروع الشافعیه» که برای عمدة الدین مسترشد عباسی پسر مستظهر تألیف شده است. وی در روز شنبه پانزدهم شوال سال 507 ه . ق. در بغداد وفات یافت و در مقبرهء باب شیراز در جنب قبر استاد خود ابواسحاق شیرازی مدفون گرید. (از اعلام زرکلی ج 3 ص 849) (ریحانة الادب). و نیز رجوع به تاریخ الخلفاء ص 286 و محمد بن احمد مکنی به ابوبکر شاشی شود.

شاشی.

(اِخ) محمد بن علی بن اسماعیل الفقال مکنی به ابوبکر. وی در علم تفسیر و حدیث و فقه و لغت از پیشوایان جهان بود. بسال 291 تولد و بسال 366 ه . ق. وفات یافت. وی فقیه شافعی مشهور است. (لباب الانساب). در روضات الجنات آمده: وی همان فقیه شافعی است که ابن خلکان از او یاد کرده و در وصف او گفته است که امام بلامنازع عصر خویش و فقیه و محدث و اصولی و لغوی شاعر بود و در ماوراء النهر در زمان او شافعیان را کس مانند او نبود. فقه را از ابن سریج فرا گرفت و او را مصنفات زیادی است وی راکتابی است در اصول فقه. شرح الرّساله نیز از تصنیفات او است. از محمد بن جریر طبری و اقران وی روایت حدیث کرده است. و الحاکم ابوعبدالله و ابوعبیداللهبن منده و جماعت کثیری از وی روایت حدیث کرده اند. وی پدر قاسم صاحب کتاب التقریب است که در النهایه و الوسیط و البسیط از آن نقل قول شده و غزالی در باب ثانی از کتاب الرهن از آن یاد کرده است. وی چنانکه در طبقات الفقهاء آمده بسال 330 ه . ق. درگذشت.(1) و نسبت او به شاش است و آن شهری است در ماوراءالنهر که از آنجا جمعی از دانشمندان برخاسته اند. (روضات الجنات ص 449). وی از طرفداران اعتزال است. (تاریخ ادبیات ایران دکتر صفا ج 1، 276). و رجوع به تاریخ بیهقی ص 163 و تاریخ گزیده ص 798 و ریحانة الادب شود.
(1) - ابن اثیر در لباب الانساب وفات او را بسال 366 آورده و اگر بنا بقول او در همان کتاب تاریخ تولدش سال 291 باشد اصح همین است. در تاریخ ادبیات ایران دکتر صفا سال وفات وی 365 ذکر شده است. (ج 1. ص 276).

شاشی.

(اِخ) موسی بن ابی العباس. وی از شاش نبوده بلکه از هرات بوده است. (عیون الانباء ج 1 ص 155).

شاشی.

(اِخ) مولانا بدرالدین، رجوع به شعوری ج 2 ورق 124 و بدرالدین شاشی شود.

شاشی.

(اِخ) هیثم بن کلیب بن سریج(1)بن معقل الشاشی الادیب مکنی به ابوسعید. وی از ابوعیسی ترمذی و ابوعیسی بن احمد عسقلانی و جز آنان روایت حدیث کرده و از وی جماعتی از جمله ابوالقاسم علی بن احمدبن محمد الخزاعی و جز او روایت حدیث کرده اند. بسال 335 ه . ق. به شاش درگذشت. (لباب الانساب) وی محدث ماوراءالنهر و مؤلف کتاب «المسندالکبیر» است. اصلش از مرو است و اقامتگاه او بخارا بود. (اعلام زرکلی ج 3 ص 1131).
(1) - در اعلام زرکلی «شریح» آمده است. (اعلام زرکلی ج 3 ص 1131).

شاشیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی شاشیده. || کیفیت و حالت آنچه بر آن شاشیده باشند. رجوع به شاشیدن و شاشیده شود.

شاشیدن.

[دَ] (مص) کمیز کردن. (شرفنامهء منیری). بول کردن و کمیز کردن باشد. (برهان قاطع) (شعوری). پیشاب کردن. میزیدن. میختن. آب تاختن. پیشاب ریختن. زهراب ریختن. آب انداختن. (در ستوران). جیش کردن. (در اطفال). چامیدن. ادرار کردن. شَفشَفَه. انتضاح. (منتهی الارب) : گفت این گربه بر صوفیی ما شاشید. (اسرار التوحید).تفشیج؛ پا از هم دور نهادن جهت شاشیدن. (منتهی الارب).
-پس شاشیدن؛ در زبان محاوره تنزل کردن. (فرهنگ نظام).
- امثال: مثل شتر پس میشاشد؛ رو به انحطاط و تنزل میرود. رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.
اگر نشاشیدی شب دراز است. (فرهنگ نظام).
به زمین سفت نشاشیدی که برویت ورپاشد. (فرهنگ نظام)؛ هنوز مواجه با مشکل و مانع نشده ای.
بوته ای نشاشیده نگذاشته. (فرهنگ نظام)؛ همه را گند زده.
|| غایط افکندن. ریدن. ریستن. || فروریختن آب و شراب و امثال آن باشد. (فرهنگ جهانگیری) (شعوری ج2 ورق 130). فروریختن آب و شراب و امثال آن که پیشاب گویند. (انجمن آرای ناصری). ریختن. (ناظم الاطباء). معنی اصلی شاشیدن ریختن آب و هر مایع است که در اوستا «شیچ» بوده و در سنسکریت «سیچ». (فرهنگ نظام). و رجوع به شاریدن شود. || ترشح کردن. (برهان قاطع). چکیدن. (ناظم الاطباء). آب زدن. پاشیدن. رَشّ. نَضح. || ترشدن به آب. (شرفنامهء منیری). تر شدن. (برهان قاطع) (شعوری ج2 ص130).

شاشیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) صفت لیاقت از شاشیدن. درخور شاشیدن. که شاشیدن را سزد. لایق و سزاوار شاشیدن. رجوع به شاشیدن شود.

شاشیده.

[دَ / دِ] (ن مف) میخته. رجوع به شاشیدن شود.

شاشین.

(اِخ) صاحب روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات از قول صاحب التلخیص آورد که از جمله جزایر واقع در حوالی جزیرهء اندلس جزیرهء شاشین است که جزیره ای بزرگ باشد و طول آن بمقدار بیست روز راه است چارپایان در آن فراوان اند. گوسفندان آن جملگی سفیدند و گوسفندان سیاه در آن کمتر یافته شود و مردم آن زینت آلات طلا بیش از سایر جایها بکار برند و وضیع و شریف اهالی گردن بند طلا آویزند و در نزدیکی این جزایر مغربی کشور افریقا و بلاد قیروان واقع است. (روضات الجنات ج 1 ص 66).

شاشیه.

[یَ] (ع اِ) کلاه زیر عمامه. (دیوان البسهء مولانا نظام قاری). به لغت اهالی مراکش دستار کوچک. ج، شَواشی. || موسلین. (دیوان البسهء مولانا نظام قاری).

شاصب.

[صِ] (ع ص) زندگانی سخت. (منتهی الارب) (آنندراج). || فرس شاصب؛ اسب لاغر. (منتهی الارب) (آنندراج). اسب باریک میان.

شاصر.

[صِ] (ع اِ) آهوبره. (منتهی الارب) (آنندراج). آهوبره ای که شاخ زدن تواند و گفته اند آهوبره ای که یک ماهه شده باشد و گفته اند آهو بره ای که استوار و آزموده نشده باشد و گفته اند آهو بره ای که نیرو گرفته و به جنبش در آمده باشد. (از اقرب الموارد). آهو برهء قوی شده. (مهذب الاسماء).

شاصرة.

[صِ رَ] (ع اِ) تأنیث شاصر. || نوعی از دام ددان. (منتهی الارب). حبالة من حبائل السباع. ج، شواصر. (اقرب الموارد).

شاصلاء .

[صُ] (ع اِ) شاصلی. گیاهی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به شاصلی شود.

شاصلی.

[صُلْ لا] (ع اِ) شاصلاء. گیاهی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). صاصلی است. (فهرست مخزن الادویه). و آن گیاهی است. (تاج العروس). شوصل. شفصل. (تاج العروس). رجوع به شاصلاء شود.

شاصونه.

[نَ] (ع اِ) ظرفی است سفالین یا از شیشه. (منتهی الارب). ج، شواصن. (اقرب الموارد).

شاصونه.

[نَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

شاصونی.

[نی / نی ی] (ص نسبی) انتساب به شاصونه که جدّی است. (انساب سمعانی).

شاصی.

(ع ص) اسم فاعل از شُصُوّ. (اقرب الموارد). مرد پای دروا شده. (منتهی الارب). و فی المثل: «اذا ارجحن شاصیاً فارفع یداً»؛ ای اذا سقط و رفع رجلیه فاکفف عنه. (اقرب الموارد).

شاصیة.

[یَ] (ع ص، اِ) تأنیث شاصی. (اقرب الموارد). خیک درآکنده که پایچها دروا شده باشد. (منتهی الارب). ج، شاصیات و شواصی. (اقرب الموارد).

شاض.

(اِ)(1) به زبان هندی آرهروتور نیز نامند. ماهیت آن حبی است ازحبوب مأکولهء معروفهء مشهوره که در اکثر بلاد خصوص مازندران و هند و بنگاله و دکهن بهم میرسد بقدر نخود کوچکی و مدور اندک پهن و بر سر آن مانند دانهء باقلا نشانی و در دکهن و بندر سورت و گجرات و عظیم آباد خوب و بالیده میشود. طبیعت آن سرد و خشک در دوم گفته اند و شاید گرم و خشک باشد. افعال و خواص آن نفاخ و بطی ء الهضم و قلیل الغذا و قابض و منجز و جهت اسهال صفراوی و ذرب و فساد بلغم و خون و دفع زهره نافع دانسته اند. (مخزن الادویه).
(1) - شاید مصحف شاخل باشد. رجوع به شاخل شود.

شاض.

(ص) خایهء کنده باشد. (لغت فرس چ عباس اقبال آشتیانی ص 227).

شاط.

(اِخ)(1) قلعه ای است به اندلس و در آن مویز مرغوب قرمز رنگ تلخ وش فراوان است و آن را به همهء شهرهای اندلس میبرند. (الحلل السندسیه ج 1 ص 122) :
فاحتل من بُبَشْترٍ ذراها
و جال فی شاط و مستواها.
(از ارجوزه ای در ذکر غزوات عبدالرحمان بن محمد خلیفهء اموی در اندلس، عقد الفرید ج 5 ص277). و رجوع به معجم البلدان شود.
(1) - به اسپانیایی Jete نامیده میشود. (الحلل السندسیه ج 1 ص 122).

شاط.

[شا ط ط] (ع ص) مردی که مابین دو طرف او فراخ و وسیع باشد و مرد گشاده سینه. (منتهی الارب). بیّن الشطاطه؛ ای بعید مابین الطرفین. (اقرب الموارد). || دور. (ناظم الاطباء).

شاطئیة.

[طِ ئی یَ] (اِخ) (دار ال ...) یا (دار...) عمارتی بر شاطی (ساحل، کنار) دجله در بغداد که المکتفی بالله علی بن المعتضد بنا کرد. رجوع به نزهة القلوب مقالهء سوم ص 34 و 283 شود.

شاطب.

[طِ] (ع ص) مایل و کژ. طریق شاطب؛ راه مایل و کژ. (منتهی الارب).

شاطبة.

[طِ بَ] (ع ص) ج، شواطب. (اقرب الموارد). زنی که شاخ نخل را پاره کند تا از آن بوریا سازد. || زنی که ادیم را بعد از آنکه کهنه کرده باشد بتراشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || زنی که شاخهء خرما را پوست کند سپس آن را در منقیّه بیندازد و با کارد آنچه را که روی آن است بگیرد تا نازک شود. (اقرب الموارد).

شاطبه.

[طِ بَ] (اِخ) شهری است در مشرق قرطبه و خاور اندلس. (معجم البلدان). شهری است بمغرب. (منتهی الارب). شهری به اسپانیا. قیصاتیوا(1). رجوع به الحلل السندسیه ج 1 و 2 و روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات ج 1 ص 65 شود. شهری است در مشرق اندلس و مشرق قرطبه و آنجا در ایام حکومت عرب بر اندلس کاغذ اعلا ساخته میشد و به دیگر شهرهای اندلس صادر میگردید. (معجم البلدان). مسیحیان در عشر اخیر رمضان سال 645 آن را بگرفتند.
(1) - Chativa, Jatiba, Jativa, Xativa.

شاطبی.

[طِ بی / بی ی] (ص نسبی)منسوب به شاطبة. رجوع به شاطبة شود.

شاطبی.

[طِ] (اِخ) ابراهیم بن موسی بن محمد اللخمی الشاطبی ثم الغرناطی مکنی به ابواسحاق، اصولی و مفسر و فقیه و محدث و لغوی بود. از ائمهء مالکیان بشمار است. از کتاب های او «الموافقات فی اصول الفقه» و «المجالس» در شرح کتاب البیوع از صحیح بخاری، و «الافادات و الانشادات» در ادب، و «الاتفاق فی علم الاشتقاق» و «اصول النحو» را میتوان نام برد. در سال 790 ه . ق. درگذشت. رجوع به اعلام زرکلی ج 1 ص 25 و ج 2 ص 403 و معجم المطبوعات شود. در ریحانة الادب از جمله تألیفات او کتب زیر یاد شده است: الاعتصام در توحید، شرح الخلاصة در نحو، عنوان التعریف باسرار التکلیف در اصول فقه که همان الموافقات معروف است و المجالس.

شاطبی.

[طِ] (اِخ) ابوعامربن ینق. وی از جمله شاگردان ابوالعلاءبن زهر در طب بود. (از عیون الانباء ج 2 ص 65).

شاطبی.

[طِ] (اِخ) احمدبن محمد مالکی، مکنی به ابوالعباس از مشاهیر قراء اوائل قرن ششم اندلس که برای تحصیل علم ببلاد مشرقیه مسافرت کرده فنون قرائت را از اکابر قراء دمشق فرا گرفت و کتاب المقنع را در قرائات سبعه تألیف کرده کتابی دیگر نیز در سال 503 ه . ق. نگاشته قرائات خود را در آن بیان کرد. (ریحانة الادب). وی در رجب سال 454 ه . ق. در اندلس تولد یافت و رجوع به معجم البلدان ذیل شاطبه شود.

شاطبی.

[طِ] (اِخ) عبدالعزیزبن عبدالله سعدی، مکنی به ابومحمد از مشاهیر علماء و محدثین عامه که برای تحصیل علم از مولد خود شاطبه به شام و عراق رفت و از علمای آن نواحی استماع حدیث کرد و در سال 465 ه . ق. در ناحیهء حوران از مضافات دمشق درگذشت. وی کتاب غریب الحدیث ابوعبید قاسم بن سلام را بترتیب حروف هجا مرتب کرد. (ریحانة الادب). و رجوع به معجم البلدان ذیل شاطبه شود.

شاطبی.

[طِ] (اِخ) قاسم بن فیرة بن خلف بن احمد الرعینی(1) مکنی به ابومحمد و ابوالقاسم معروف به امام القراء. وی کور مادرزاد در شاطبه از شهرهای اندلس، بسال 538 ه . ق. تولد و در مصر بسال 590 ه . ق. وفات یافت. صاحب قصیدهء حرزالامانی و وجه التهانی در قراآت است که به شاطبیه شهرت دارد و دارای 1173 بیت است و شروح متعددی بر آن نوشته اند. منظومهء رائیه موسوم به «عقیلة اتراب القصائد فی اسنی المقاصد» در وصف صحف نیز از او است. از علمای حدیث و تفسیر و لغت است. به علم رؤیا نیز آشنایی داشت. ابن خلکان دربارهء وی گوید که چون صحیح بخاری و صحیح مسلم و الموطأ را بر او میخواندند از حفظ به تصحیح نسخ آنها میپرداخت. رجوع به اعلام زرکلی ج 2 ص403 و 784 و تاریخ گزیده ص 806 و معجم المطبوعات و تاریخ الخلفاء ص 303 و ریحانة الادب شود.
(1) - منسوب به ذی رعین، یکی از اعمال یمن. (الاعلام زرکلی ج 2 ص 784).

شاطبی.

[طِ] (اِخ) محمد بن سعیدبن هشام ملقب به فخرالدین و معروف به ابن جنان و مکنی به ابوالولید از فقهای حنفیه و در عداد ادبا و شعرا معدود است. وی ادیبی فاضل و به مزاح و معاشرت مایل بود. نخست مذهب مالکی داشته و به ارشاد کمال الدین بن العدیم و پسرش قاضی القضاة مجدالدین مذهب حنفی اختیار کرد. وی در مدرسهء اقبالیه تدریس میکرده است. بسال 675 ه . ق. در شصت سالگی در مولد خود شهر شاطبه درگذشت. (ریحانة الادب).

شاطبی.

[] (اِخ) محمد بن سلیمان معروف به ابن ابی الربیع، مکنی به ابوعبدالله از قبیلهء معافر. وی در شاطبه تولد یافت و در اسکندریه اقامت داشت و در همان شهر در گذشت. از جمله عرفا و اهل سیر و سلوک و ارباب طریقت و مؤسسین قواعد شریعت و حقیقت و جامع علم و عمل و به زهد و تقوی معروف بود و در صحبت اجله استماع حدیث میکرد و قرآن مجید را باقرائات سبعه میخواند. از جمله تألیفات اوست: الاربعین المضیئه فی الاحادیث النبویه. زهرالعریش فی تحریم الحشیش. اللغة الجامعة فی العلوم النافعة. المسلک القریب فی ترتیب الغریب. المنهج المفید فی مایلزم الشیخ و المرید. وی در رمضان سال 672 ه . ق. در هشتاد و هفت سالگی وفات یافت. (ریحانة الادب).

شاطبی.

[طِ] (اِخ) محمد بن علی بن یوسف ملقب به رضی الدین. وی از جمله علمای دوران ارغون خان بود. در علم لغت دست داشت و به سال 784 ه . ق. در گذشت. رجوع به حبیب السیر چ خیام، جزء اول از ج 3 ص133 شود.

شاطر.

[طِ] (ع ص) شوخ. بی باک. (منتهی الارب)، صعتری. سعتری. || کسی که از خباثت خود مردمان را عاجز کرده باشد. (منتهی الارب). من اعیا اهله خبثا. (اقرب الموارد). المتصف بالدهاء و الخباثة. (المنجد). ج، شُطّار. کسی که ترک موافقت مردم کند از روی خباثت و لئامت. (ناظم الاطباء). شطر علی اهله؛ ترک موافقتهم و اعیاهم خبثاً لؤماً. (المنجد). || کسی که بسوی چیزی بنگرد بروشی که گویا دیگری را هم می نگرد. (ناظم الاطباء). شطر بصرالرجل؛ صارکانه ینطر الیک والی آخر. (اقرب الموارد). || قاصد. (ناظم الاطباء). شطر شطره؛ ای قصد قصده. (اقرب الموارد). رجوع به شطّار شود. || مقابل قاری. رجوع به منتهی الارب ذیل غملج شود.(1)
(1) - در منتهی الارب ذیل «غملج» آمده است؛ آنکه بر یک روش و حال نپاید گاهی قاری و گاهی شاطر و وقتی سخی و وقتی بخیل و باری شجاع و باری جبان باشد.

شاطر.

[طِ] (از ع، ص، اِ) دلاور و چالاک و تند. (آنندراج). چست و چالاک. (ناظم الاطباء). عُفر (منتهی الارب) :
به دل ربودن جلدی و شاطری ای مه
به بوسه دادن جان پدر بس اژگهنی.
شاکر بخاری.
مرغ بی بربط به بربط ساختن دانا شود
آهو اندر دشت چون معشوقگان شاطر شود.
منوچهری.
گفتی که خلق نیست چون من نیز در جهان
هم شاطر ظریفم و هم شاعر و دبیر.
ناصرخسرو.
ملاح گفت کشتی را خللی هست یکی از شما که دلاورتر است و شاطر و زورمند باید که بدین ستون رود. (گلستان).
نه آبستن دربود هر صدف
نه هر تیر شاطر زند بر هدف.سعدی (بوستان).
تو گفتی خروسان شاطر به جنگ
فتادند در هم بمنقار و چنگ.
سعدی (بوستان).
گرچه شاطر بود خروس به جنگ
چه زند پیش باز رویین چنگ.
سعدی (گلستان).
جوانمرد شاطر زمین بوسه داد
ملک را ثنا گفت و تمکین نهاد.
سعدی (بوستان).
که در خدمت مردان یار شاطر باشم نه بار خاطر. (گلستان).
مردی گمان مبر که به پنجه ست و زور و کتف
با نفس اگر برآیی دانم که شاطری.سعدی.
|| رند. (زمخشری) (دهار). || عیار. در قدیم عیاران و شاطران کلاه بلند نوک تیز منگوله دار به سر می گذاشتند و پاتابه به پای می پیچیدند و پوست گرگ به کمر می بستند و دو خنجر به کمر می آویختند که یکی از آنها خنجر نقب بری بود. (یا نقم بری) و همواره کمند و تازیانه همراه داشتند و جلبندهای پنهان و آشکارا بخود می بستند که در آنها آلات گوناگون از شمع چهء عیاری و مهرهء عیاری و قلمدان و کارد و سوهان و ارهء نرم بری و نیچهء محتوی داروی بیهوشی جای داشت و این بیهوشانه را در بینی خفته میدمیدند یا در شراب افکنده بخورد کسان میدادند. برای تفصیل رجوع به داراب نامه و سمک عیار و اسکندرنامه و رموز حمزه و حسین کرد و نظائر این داستانها شود. || دزد و گره بر. (آنندراج). رجوع به شطار و تمدن اسلام جرجی زیدان ترجمهء جواهر کلام ج5 ص60 شود : کان (فضیل بن عیاض) فی اول امره شاطراً یقطع الطریق بین ابیورد و سرخس. (ابن خلکان). || پیک. خبرگزار. قاصد. || جلودار. (آنندراج). فرقه ای از سپاهیان چالاک که به لباس خاص خود پیش سواری سلاطین و امرا دوند. (آنندراج). نوعی پیادگان با لباسهای چند رنگ و کلاهی چون تاجی بلند که پیشاپیش شاهان پیاده رفتندی و شاید در قدیم پیک و قاصد بوده اند. (یادداشت مؤلف). پیاده رو. (ناظم الاطباء). در عصر قاجار لباس شاطران کمرچین سرخ و کلاه بوقی سرخ و پاپیچ بوده. (فرهنگ نظام). پیاده هایی با لباس خاص که در جلو کالسکه یا اسب شاه می رفتند. (یادداشت مؤلف). خادمان امرای مشرق زمین اند که از برای دویدن در پیشاپیش عرابه و کالسکه های ایشان تعلیم یافته بودند و ایلیای نبی هم بدین معنی در جلو کالسکهء آحاب همی دوید. سرعت و تیزروی و دوام بعضی از این شاطرها خارج از باور است. (قاموس کتاب مقدس). || پیاده نظام که سرعت و تیزروی ایشان بسیار معمول و مطلوب بود. (قاموس کتاب مقدس). || شطرنج باز. (آنندراج). || نان بند. نان پز. آنکه در نانوایی کنده را پهن کرده در تنور بندد یا نهد. متصدی پهن کردن کندهء خمیر و بستن آن به تنور دکانهای نانوایی. پاچال دار در دکانهای سنگکی.

شاطر.

[طِ] (اِخ) دیهی است از دهستان جاپلق، بخش الیگودرز، شهرستان بروجرد، واقع در 40 هزارگزی شمال باختری الیگودرز و 4 هزارگزی باختر ایستگاه راه آهن مأمون. جلگه است و آب وهوای معتدل دارد و سکنهء آن 218 تن است. آب آن از چاه و قنات و محصولات آن غلات و لبنیات و شغل اهالی آن زراعت و گله داری و صنایع دستی آنجا جاجیم بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شاطر.

[طِ] (اِخ) دیهی است از دهستان قلعه دره سی بخش حومهء شهرستان ماکو واقع در 6هزارگزی شمال باختری ماکو و 5هزارگزی خاور شوسهء سنگر به دانالو. دامنه و آب وهوای آن معتدل است. عدهء سکنهء آن 26 تن است. آب آن از رودخانهء ساری سو، محصول عمدهء آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنجا جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. قشلاق ایل جلالی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاطرانلو.

[طِ] (اِخ) نام یکی از ایلات ساکن اطراف خلخال است که هزار خانوار دارد، ییلاق و قشلاق ندارد. زبان افراد ایل، کردی است. عده ای از آنان مهاجرت کرده در اطراف قوچان سکنی گزیده اند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص108).

شاطرباشی.

[طِ] (اِ مرکب) رئیس شاطران به معنی پیادگانی که با لباس مخصوص پیش سواری شاه یا شاهزاده می دویدند. (فرهنگ نظام).

شاطربچه.

[طِ بَچْ چَ / چِ / بَ چَ / چِ] (اِ مرکب) شاطر خردسال. خدمتگزار اندک سال. ریدک خواب نادیده. شاطربچگان در حضور سلاطین زنگوله به دور کمر می آویختند.

شاطرخانه.

[طِ نَ / نِ] (اِ مرکب) جایگاه و خانهء شاطران. فراش خانه. رجوع به شاطر شود.

شاطرخدنگ.

[طِ خَ دَ] (اِ مرکب) در تداول مردم قزوین، خبرگزار. هدهد سبا.

شاطرزاده.

[طِ دَ / دِ] (اِ مرکب) کنایه از خدمتکار چست و چالاک. (آنندراج).

شاطرعبدالله.

[طِ عَ دُلْ لاه] (اِخ) نام یکی از طرفداران امیر سلطان (للهء شاهزاده طهماسب میرزا و حاکم خراسان) و از نوکران امیر غیاث الدین محمد که به حکم امیرسلطان در قصبهء چهل دختران ساکن بود و به محافظت آن طریق اشتغال داشت و در بهار سال 927 ه . ق. که عبیداللهخان اوزبیک به دارالسلطنهء هرات لشکر کشید در باغ زاغان در برابر سپاه اوزبک با جلادت ایستادگی کرد و سرانجام عبیداللهخان را به انصراف از تصرف هرات وادار ساخت. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج4 صص580-581 شود.

شاطرگنبد.

[طِ گُمْ بَ] (اِخ) نام بنای مکعب آجری است که رابینو از آن یاد کرده و در حوالی سمسکنده واقع در شش میلی شمال شهر ساری و نزدیک جادهء شاه عباس واقع بوده است. رجوع به مازندران و استراباد رابینو ترجمهء وحید مازندرانی ص87 شود.

شاطرگنبدی.

[طِ گُمْ بَ] (اِخ) دیهی است از دهستان مشکین خاوری، بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر (خیاو) و واقع است در 15هزارگزی شوسهء اردبیل به خیاو. جلگه ای و آب آن از انارچای و محصول عمدهء آن غلات و حبوبات و شغل اهالی آن زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شاطرلنگه.

[طِ لَ گَ / گِ] (اِخ) نام یکی از دماغه های دریای خزر واقع در شاخهء کم عمقی از آب دریا در شبه جزیرهء آشوراده. رجوع به مازندران و استراباد رابینو ترجمهء وحید مازندرانی ص89 و 214 شود.

شاطری.

[طِ] (حامص) عمل شاطر. چستی. چالاکی. شوخی. بیباکی. شطارت :
بخون خلق فروبرده بود پنجهء کین
ندانمش که بقتل که شاطری آموخت.
سعدی.

شاطری.

[طِ] (اِخ) محمد بن عبدالوهاب بن محمد بن محمد بن علی المتوکل بن عمرالکاتب الشاطری، معروف به ابن الشاطر بغدادی و مکنی به ابوطاهر. و آن نسبت اجدادی است و این شاطری از ابوحفص بن شاهین و ابوالحسن علی بن عمرالحربی حدیث شنید و خطیب ابوبکر از وی سماع کرد و گوید که وی صدوق بود. وی در ماه رمضان سال 375 ه . ق. تولد یافت و در ماه ربیع الاول سال 452 ه . ق. درگذشت. (لباب الانساب).

شاطریون.

[طِ] (معرب، اِ)(1) یونانی خصیة الثعلب است. (مخزن الادویه). خصی الثعلب. (منتهی الارب). گیاه ثعلب. گیاهی است از تیرهء ثعلب که بعضی از انواع آن دارای برگهایی شبیه برگهای زیتون است. رجوع به ساطریون و برهان قاطع، ذیل ساطریون شود.
Satyrium (herba).(اشتنگاس)
(1)
Orchid.(انگلیسی)Satyrion. Orchis.
.
(فرانسوی)

شاطریه.

[طِ ری یَ] (معرب، اِ)(1) گیاهی است از تیرهء نعناع(2)، بوته های آن چوبی و پست قد است و کاسهء آن پنج دندانه است. رجوع به تیره شناسی احمد پارسا ج 3 ص 7 شود.
(1) - Satureia. Satareia hymbra.
(2) - Labiatae.

شاطف.

[طِ] (ع ص) آن تیر که بر پوست بگذرد و بر گوشت نه. (مهذب الاسماء). لغزنده. (ناظم الاطباء). رجوع به شاطفة شود.

شاطفة.

[طِ فَ] (ع ص) تأنیث شاطف و نعت فاعلی از شَطف: رمیة شاطفة؛ رمیه که از کشتنگاه لغزیده و جنبیده باشد. (منتهی الارب). ای زلت عن المقتل. (اقرب الموارد).

شاطل.

[طِ] (معرب، اِ) شاتل. روشنک گرم است مسهل صفرا و اخلاط غلیظه. (منتهی الارب). نام دارویی هندی است. (دزی ج 1 ص 716). التمیمی در المرشد آورده است که دارویی است هندی و آن بشکل و گردی و اندازه به کماه خشک ماننده بود و طبیعت آن در آخر سوم گرم خشک و مسهل قوی کیموسات غلیظهء اعصاب و رباطات مفاصل است و آن را گاهی در ترکیبات حب انجاج هندی داخل کنند و جهت فالج و لقوه و صرع و رعشه و خشکی اعصاب و امراض باردهء دماغ نافع است و مسهل کیموسات محترقه بود و شربتی از وی نیم درم بود با هموزن آن نبات که به آب گرم بیاشامند. (از مفردات ابن البیطار). رازی در حاوی آورده که آن داروی هندی است و در هیئت به کماه خشک مشابهت دارد. (ترجمهء صیدنه). رنگ آن میانهء سیاهی و سرخی است و نرم دست است و مانند کماه است اگر تلخ نباشد، آن را از هند آورند. در دویم گرم و خشک و جهت فالج و لقوه و نسا و دردهای پشت و بلغم غلیظ و کیموسات محترقه نافع است و دردسر آرد و مصلح آن امرود است و شربت آن تا ده مثقال بود. (از تذکرهء ضریر انطاکی)(1). و رجوع به شاتل و مفرادت ابن البیطار، ترجمه لکلرک و مخزن الادویه و الفاظ الادویه و اختیارات بدیعی شود.
(1) - ذیل «شاظل» که مصحف «شاطل» است.

شاطن.

[طِ] (ع ص) پلید و بدخوی. (منتهی الارب). خبیث. (اقرب الموارد).

شاط و شوط.

[طُ] (اِ مرکب، از اتباع)شات و شوت. شارت و شورت. هارت و هورت. لاف و گزاف. اشتلم. گفتار یاوه و بیهوده و هرزه. (ناظم الاطباء). رجوع به شات و شوت، شارت و شورت و شارت و شورت کردن شود.

شاطة.

[طْ طَ] (ع ص) زن بلندبالا. (مهذب الاسماء). راست قامت: جاریة شاطة؛ دختر راست قامت. (منتهی الارب). ای طویلة حسنة القوام و قیل معتدلة. (اقرب الموارد). زن درازبالا. || البعید. (مهذب الاسماء): دار شاطة؛ خانهء دور. ج، شَواطّ. (ناظم الاطباء).

شاطی.

(ع اِ) شاطی ء، کرانهء رود. (مهذب الاسماء) (دهار). کنارهء دریا و رود. (آنندراج). کنار. (نصاب). کناره. ساحل. ریف. عِدوَه. جِلهَه :
نبیذ پیش من آمد بشاطی برکه
بخنده گفتم طوبی لمن یری عکه.منوچهری.
نگویم که بر آب قادر نیند
که بر شاطی نیل مستسقی اند.
سعدی (بوستان).
حراث مصر شکایت آوردندش که پنبه کاشته بودیم بر شاطی نیل و باران بیوقت آمد و تلف شد. (گلستان). و رجوع به شاطی ء شود.

شاطی.

(ص نسبی) نوعی انگور منسوب به شاط(1) در ایالت قرناطه. قصبه شاط که به ادریس نیز معروف است. انگورهای درشت خوش نمایی برنگ سرخ و لب ترش دارد که بهمهء نقاط اسپانیا صادر می شود. (دزی ج 1 ص 716). و رجوع به شاط و نیز معجم البلدان ذیل شاط شود.
(1) - Jete.

شاطی ء .

[طِ ءْ] (ع اِ) کرانهء رود. (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل بن علی): شاطی ء الوادی؛ کرانهء رودبار. (منتهی الارب): الشاطی ء من النهر؛ شطه و ساحله و فی الصحاح تقول «شاطی ء الاودیه و لاتجمع». (اقرب الموارد). || شاطی ء البحر، کنارهء دریا. ساحله. ج، شواطی ء و شُطآن. (اقرب الموارد).

شاطی ء النهر.

[طِ ئنْ نَ] (اِخ) شاطی ء عثمان. شاطی ء الوادی. رجوع به شاطی ء عثمان شود.

شاطی ءالوادی.

[طِ ئُلْ] (اِخ) شاطی ء عثمان. شاطی ء النهر. رجوع به شاطی ء عثمان شود.

شاطی ء عثمان.

[ءُ عُ] (اِخ) یا شاطی الوادی یا شاطی ءالنهر و مراد از آنها شاطی ء (ساحل) دجله است و آن سرزمینی است در بصره که عثمان بن عفان به عوض خانه ای که در مدینه از عثمان بن ابی العاصی الثقفی گرفته و به جامع مدینه اضافه کرده بود، به وی بخشید و گویند که عثمان بن عفان از عثمان بن ابی العاصی در طائف مالی خرید و بعوض آن زمین مذکور را به وی داد. (از معجم البلدان). ناصرخسرو دربارهء آن چنین آورده است: شهر ابله [ را ] که کنار نهر است و نهر بدان موسوم است، شهری آبادان دیدم، با قصرها و بازارها و مساجد و اربطه که آن را حد و وصف نتوان کرد و اصل شهر بر جانب شمال نهر بود و از جانب جنوب نیز محلتها و مساجد و اربطه و بازارها بود و بناهای عظیم بود چنانکه از آن نزه تر در عالم نباشد و آن را شاطی عثمان میگفتند. (سفرنامه چ دبیرسیاقی ص 118). و شاخها از این نهر به هر جانب باز میشد که هر یک مقدار رودی بود، چون بشاطی ء عثمان رسیدیم فرودآمدیم، برابر شهر ابله و آنجا مقام کردیم. (سفرنامه چ دبیرسیاقی ص 119).

شاع.

(ع اِ) کمیز شتر تیزشده بگشنی یا پریشان و پراکنده از کمیز شتر مادهء گشن یافته. (منتهی الارب). بول الجمل الهائج. (اقرب الموارد).

شاع.

(ع ص) آشکارا و فاش. (آنندراج). شائع. یقال «حدیث شائع و شاع» علی حذف العین؛ ای ذائع فاش. (اقرب الموارد). || سهم شاع؛ نصیب غیر مقسوم. (منتهی الارب). «سهم شائع و شاع»؛ ای مشترک غیرمقسوم. (اقرب الموارد).

شاع.

(ص) بدبخت باشد. (لغت فرس اسدی چ عباس اقبال آشتیانی ص 228).

شاعب.

[عِ] (ع اِ) دوش. (منتهی الارب). کتف. (ناظم الاطباء).

شاعبان.

[عِ] (ع اِ) تثنیهء شاعب. هر دو دوش. (منتهی الارب). رجوع به شاعب شود.

شاعر.

[عِ] (ع ص) داننده. (منتهی الارب). آگاه: شاعر بنفسه؛ آگاه از نفس خود. رجوع به مجموعهء دوم مصنفات شیخ اشراق ص 115 شود. || دریابنده. (منتهی الارب). || بهره مند از لطف طبع و رقت احساس و حدت ذهن. || قافیه گوی. (دهار) (ترجمان القرآن جرجانی تهذیب عادل بن علی). آنکه شعر گوید، مقابل نعیم، آنکه شعر گفتن نداند. (منتهی الارب). عالط (بدانجهت که سخن آراسته گرداند). (منتهی الارب). سخن آرای. واتگر. (ناظم الاطباء). گوینده. سراینده. پیونددهندهء سخن. چکامه سرا. چامه سرا. چکامه گوی. چامه گوی. حائک. راجز(1). و برای همهء معانی فوق جمع علی غیرقیاس: شعراء. (منتهی الارب). رجوع به شعراء شود :
دعوی کنی که شاعر دهرم ولیک نیست
در شعر تو نه حکمت و نه لذت و نه چم.
شهید.
شاعر شهید و شهره فرالاوی
وان دیگران بجمله همه راوی.رودکی.
شاعر که دید بقد کاونجک
بیهوده گوی و نحسک و بوالکنجک.
منجیک.
رودکی استاد شاعران جهان بود
صدیک از وی تویی کسائی پرگست.
کسائی.
که شاعر چو رنجد بگوید هجا
بماند هجا تا قیامت بجا.فردوسی.
ای شاعر سبکدل با من چه اوفتادت
پنداشتم که عقلت بیش است و هوشیاری.
منوچهری.
او رسول مرسل این شاعران روزگار
شعر او فرقان و معنی هاش سرتاسر سنن.
منوچهری.
یکی تلنگ بخواهم زدن بشعر کنون
که طرفه باشد از شاعران خاص تلنگ.
روزبه نکتی لاهوری.
امیر شاعرانی را که بیگانه تر بودند بیست هزار درم فرمود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 276). مسعود شاعر را شفاعت کردند صد دینار صله فرمود به نامه و هزار دینار مشاهره هر ماهی از معاملات جیلم. (تاریخ بیهقی ص 618). شاعران دیگر پس از آنکه هفت سال بی تربیت و بازجست و صلت مانده بودند صلت یافتند. (ایضاً ص 387).
هر آن حدیث که بر لفظ شاعران گذرد
ز روزگار بیابی مثال آن بعیان.ازرقی.
شاعران را جستن معنی کند مقرون برنج
شاعرش را شعر گفتن با طرب مقرون کند.
قطران.
شاعر اندر مدیح گفته ترا
که امیرا هزار سال ممیر.ناصرخسرو.
تات شاعر بمدح در گوید
شاد بادی و قصر تو معمور.ناصرخسرو.
مر مرا بر راه پیغمبر شناس
شاعرم مشناس اگرچه شاعرم.ناصرخسرو.
شاعر آخر چه گوید و چه کند
که از او فتنه و بلا باشد.مسعودسعد.
شاعران را از شمار راویان مشمر که هست
جای عیسی آسمان و جای طوطی شاخسار.
سنائی.
شاعران را ز رشک گفتهء من
ضفدع اندر بن زبان بستند.خاقانی.
مجهول کسی نیم شناسند
من شاعر صاحب القرانم.خاقانی.
زان بود کار شاعران بی نور
که ندارد چراغ کذب فروغ.ابن یمین.
بجوی تا بتوانی رضای شاعر و هیچ
در او مپیچ اگر بخردی و زیرک مرد.
مؤیدی.
نشان سیرت شاعر ز شعر شاعر جوی
که فضل گلبن در فضل آب و خاک و هواست.
بهار.
شعاره؛ شاعر شدن. (تاج المصادر بیهقی). نابغه؛ شاعر غراء. غُفل؛ شاعر گمنام. مُغَلَّب؛ شاعر مجید، که حکم چیرگی بر اقران وی را باشد. خِنذید؛ شاعر مفلق. متشاعر؛ شاعرنما. خود را شاعر نماینده. (منتهی الارب).
- امثال (از امثال و حکم دهخدا):شاعر استاخ باشد و کشخان.مسعودسعد.
شاعر دروغزن باشد.
مثل زنند که شاعر دروغگوی بود
خطاست باری نزد من این سخن نه صواب.
سوزنی.
شاعر شعبان علم الدین بمرد.سیف اسفرنگ.
شاعر و رمال و مرغ خانگی
هر سه تن جان میدهند از گشنگی.اوحدی.
در تداول ادب عرب دربارهء شاعر و طبقات شاعران و مراتب آنان اقوالی است از جمله در کشاف اصطلاحات الفنون آمده است: نزد علمای عربیت شاعر کسی را گویند که بزبان شعر یا گفتار موزون شعر گوید و نزد منطقیان کسی باشد که بقیاس شعری سخن گوید و شعرای عرب بر چند طبقه اند: اول جاهلیان مانند امری ء القیس و طرفه و زهیر. دوم مخضرمان و مخضرم کسی است که در جاهلیت شعر می گفته و اسلام را نیز دیده مانند لبید و حسان و گاهی به هر کس که هم در عصر جاهلیت و هم بروزگار اسلام زیسته باشد گویند و ارباب حدیث آن را بر هر کس که جاهلیت و حیات پیغمبر (ص) را درک کرده باشد و صحبت رسول اکرم او را دست نداده باشد اطلاق کنند و در نزد بعضی از ارباب لغت نفی صحبت پیغمبر (ص) شرط نشده است. سوم متقدمان که آنان را اسلامیون نیز گویند و آنان شاعرانی هستند که در صدر اسلام میزیسته اند مانند جریر و فرزدق. چهارم مولدان و آنان پس از متقدمان اند مانند بشار. پنجم محدثان و آنان پس از مولدان اند مانند ابوتمام و بحتری. ششم متأخران مانند شاعران حجاز و عراق که پس از محدثان اند و در بکار بردن الفاظ بالاتفاق بشعر آنان استناد نمیشود و حال آنکه بشعر جاهلیان و مخضرمان و اسلامیون بالاتفاق استشهاد میشود و دربارهء محدثان اختلاف است برخی گفته اند بشعر ایشان مطلقاً استشهاد نمیشود و زمخشری و پیروان او بر این قول رفته اند. جمعی دیگر گفته اند که بشعر ایشان استشهاد نمیشود مگر با تلقی آنان بمنزلهء راوی و راوی را جز در امر روایت دخالتی نیست و در امر درایت تصرفی نه. هذا خلاصة ما فی الخفاجی و غیره من حواشی البیضاوی فی تفسیر قوله تعالی: کلما اضاء لهم مشوا فیه. (قرآن 2/20) (کشاف اصطلاحات الفنون). و در نزد تازیان شعر گوینده را مراتبی است: اول آن خِنذیذ است و آن کسی است که شعر نیکو و فصیح گوید (الشاعر المفلق). پس از آن شاعر، پس شویعر، پس شُعرور، پس متشاعر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). برای اطلاع بیشتر از طبقه بندی شاعران عرب و مقام ایشان و قرب آنان در نزد خلفا رجوع شود به تاریخ تمدن اسلام جرجی زیدان، ترجمهء جواهر کلام ج 3 ص 53 و صص 164 - 167 و ج 5 ص 177 و صص 199 - 202 و برای اطلاع از خلفای شاعر رجوع شود به همان کتاب ج 3 صص 170 - 173 صاحب چهارمقاله آرد: پادشاه را از شاعر نیک چاره نیست که بقاء اسم او را ترتیب کند و ذکر او را در دواوین و دفاتر مثبت گرداند زیرا که چون پادشاه به امری که ناگریز است مأمور شود از لشکر و گنج و خزینهء او آثار نماند، و نام او بسبب شعر شاعران جاوید بماند. (چهارمقالهء عروضی چ معین ص 44). و در چگونگی شاعر گوید «اما شاعر باید که سلیم الفطرة، عظیم الفکره، صحیح الطبع، جیدالرویه، دقیق النظر باشد. در انواع علوم متنوع باشد و در اطراف رسوم مستطرف، زیرا چنانکه شعر در هر علمی بکار همی شود هر علمی در شعر بکار همی شود و شاعر باید که در مجلس محاورت خوشگوی بود و در مجلس معاشرت خوشروی و باید که شعر او بدان درجه رسیده باشد که در صحیفهء روزگار مسطور باشد و بر السنهء احرار مقروء، بر سفائن بنویسند و در مدائن بخوانند که حظ اوفر و قسم افضل از شعر بقاء اسم است و تا مسطور و مقروء نباشد این معنی حاصل نیاید، و چون شعر بر این درجه نباشد تأثیر او را اثر نبود و پیش از خداوند خود بمیرد، و چون او را در بقاء خویش اثری نیست در بقاء اسم دیگری چه اثر باشد؟ اما شاعر بدین درجه نرسد الا که در عنفوان شباب و در روزگار جوانی بیست هزار بیت از اشعار متقدمان یادگیرد، و ده هزار کلمه از آثار متأخران پیش چشم کند، و پیوسته دواوین استادان همی خواند و یاد همی گیرد که درآمد و بیرون شد ایشان از مضایق و دقایق سخن بر چه وجه بوده است تا طرق و انواع شعر در طبع او مرتسم شود و عیب و هنر شعر بر صحیفهء خرد منقش گردد، تا سخنش روی در ترقی دارد و طبعش بجانب علو میل کند، هر کرا طبع در نظم راسخ شد و سخنش هموار گشت، روی بعلم شعر آرد و عروض بخواند، و گرد تصانیف استاد ابوالحسن السرخسی البهرامی گردد چون غایة العروضین و کنزالقافیه، و نقد معانی و نقد الفاظ و سرقات و تراجم و انواع این علوم بخواند بر استادی که آن داند، تا نام استادی را سزاوار شود، و اسم او در صحیفهء روزگار پدید آید، چنانکه اسامی دیگر استادانی که نامهای ایشان یاد کردیم، تا آنچه از مخدوم و ممدوح بستاند حق آن بتواند گزارد در بقاء اسم. و اما بر پادشاه واجب است که چنین شاعر را تربیت کند تا در خدمت او پدیدار آید و نام او از مدحت او هویدا شود، اما اگر از این درجه کم باشد نشاید بدو سیم ضایع کردن و بشعر او التفات نمودن، خاصه که پیر بود، در این باب تفحص کرده ام، در کل عالم از شاعر پیر بدتر نیافته ام، و هیچ سیم ضائع تر از آن نیست که به وی دهند، ناجوانمردی که به پنجاه سال ندانسته باشد که آنچه من همی گویم بد است، کی بخواهد دانستن؟ اما اگر جوانی بود که طبع راست دارد، اگرچه شعرش نیک نباشد، امید بود که نیک شود و در شریعت آزادگی تربیت او واجب باشد و تعهد او فریضه و تفقد او لازم. اما در خدمت پادشاه هیچ بهتر از بدیهه گفتن نیست که ببدیهه طبع پادشاه خرم شود، و مجلسها برافروزد، و شاعر بمقصود رسد، و آن اقبال که رودکی در آل سامان دید ببدیهه گفتن و زود شعری، کس ندیده است. (چهارمقالهء عروضی چ معین ص47 و 48). عنصرالمعالی در رسم شاعری گوید: اگر شاعری باشی، جهد کن تا سخن تو سهل ممتنع باشد و پرهیز از سخن غامض؛ و چیزی که تو دانی و کسی دیگر نداند که بشرح حاجت افتد مگوی، که شعر از بهر مردمان گویند نه از بهر خویش؛ و به وزن و قوافی تهی قناعت مکن؛ و بی صناعت و ترتیب شعر مگوی، که شعر راست ناخوش بود، با صنعت و حرکت باید که بود و غلغلی باید که بود اندر شعر و اندر زخمه و اندر صوت، تا مردم را خوش آید و یا صناعتی برسم شعر چون مجانس و مطابق و متضاد و متشاکل و متشابه و مستعار و مکرر و مردف و مزدوج و موازن و مضمن و مضمر و مسلسل و مسجع و مستوی و موشح و موصل و مقطع و مسمط و مستحیل ذوقافیتین و رجز و متقارب و مقلوب؛ اما اگر خواهی که سخن تو عالی باشد و بماند، بیشتر سخن مستعارگوی و استعارت بر ممکنات گوی و در مدح استعارت بکار دار، و اگر غزل و ترانه گویی، سهل و لطیف و بقوافی گوی که معروف باشد و تازیهای سرد و غریب مگوی؛ و حسب حالهای عاشقانه و سخنهای لطیف گوی و امثالهای خوش به کار دار چنانکه خاص و عام را خوش آید. و شعر عروضی و گران مگوی، که گرد عروض و وزنهای گران کسی گردد که طبع ناخوش دارد و عاجز بود از لفظ خوش و معنی ظریف، اما اگر بخواهند آنگه بگوی که روا باشد؛ و علم عروض بدان و علم شاعری و القاب و نقد شعر بیاموز، تا اگر میان شاعران مناظره افتد یا با تو کسی مکاشفتی بکند یا اگر امتحان کنند عاجز نباشی؛ و این هفده بحر که از دایره های عروض پارسیان برخیزد، نامهای این دیراه ها و نام این هفده بحر بدان، چون هزج و رجز و رمل و هزج مکفوف و هزج اخرب و رجز مطوی و رمل مخبون و منسرح و خفیف و مضارع و مضارع اخرب و مقتضب و سریع و مجتث و متقارب و قریب اخرب و طویل و وزنهای تازیان چون بسیط و مدید و کامل و وافر و مانند آن، جمله معلوم خویش گردان؛ و آن سخن که گویی اندر شعر در زهدیه و در مدح و غزل و هجا و مرثیه، داد آن سخن بتمامی بده و هرگز سخن ناتمام مگوی؛ و هر آن سخن که در نثر بگویند در نظم مگوی، که نثر چون رعیت است و نظم چون پادشاه، آن چیز که پادشاه را شاید رعیت را نشاید؛ و غزل و ترانه آبدار گوی و در مدح قوی و دلیر و بلندهمت باش و سزای هر کس بدان؛ و مدح که گویی در خور ممدوح گوی و آن کسی را که هرگز کارد بر میان نبسته باشد مگوی شمشیر تو شیرافکن است و به نیزه کوه بیستون برداری و بتیر موی شکافی، و آنکه هرگز بر خری ننشسته باشد، اسب او را به دلدل و براق و رخش و شبدیز مانند مکن و بدانکه هر کس را چه باید گفت. اما بر شاعر واجب بود که از طبع ممدوح آگاه باشد و بداند که او را چه خوش آید، که تا تو آن نگویی که او خواهد، او ترا آن ندهد که ترا باید؛ و حقیر همت مباش و در قصیده خود را بنده و خادم مخوان الا در مدحی که ممدوح بدان ارزد؛ و هجا گفتن عادت مکن که سبو پیوسته درست از آب نیاید. اما اگر بر زهد و توحید قادر باشی تقصیر مکن، که در هر دو جهان نکو است، و در شعر دروغ از حد مبر هر چند مبالغت در شعر هنر است؛ و مرثیت دوستان و محتشمان نیز واجب کند؛ و اگر هجا خواهی که گویی، همچنان که در مدح کسی را بستایی برضد آن بگوی، که هرچه ضد مدح بود هجا باشد، و غزل و مرثیه همچنین، اما هرچه گویی از جعبهء خودگوی و گرد سخن مردمان مگرد تا طبع تو گشاده شود و میدان شعر بر تو فراخ گردد و هم بدان قاعده نمانی که در اول در شعر آمده باشی. اما چون بر شاعری قادر شده باشی و طبع تو گشاده شود و ماهر گشته باشی، اگر جایی معنی غریب شنوی و ترا خوش آید، اگر خواهی که برگیری و دیگر جای استعمال کنی، مکابره مکن و بعینه همان لفظ بکار مبر، اگر آن معنی در مدح بود در هجو بکار بر و اگر در هجو بود در مدح بکار بر و اگر در غزل شنوی در مرثیه به کار بر و اگر در مرثیه شنوی در غزل به کار بر، تا کسی نداند که از کجا است؛ و اگر ممدوح طلب کنی و گرد بازار گردی مدبرروی و پلیدجامه مباش و دایم تازه روی و خندان باش و حکایت و نوادر سخن و مضحکات بسیار حفظ کن و در پیش ممدوح گوی، که شاعر را از این چاره نبود. (قابوسنامه چ امین عبدالمجید بدوی صص 171-174). || شعر شاعر؛ کلام نیکو و جید و قیل هو فاعل بمعنی مفعول ای مشعور. (منتهی الارب، ذیل شعر).
(1) - در المعرب جوالیقی در بسیاری جایها «قال الراجز» بجای «قال الشاعر» آمده است.

شاعر.

[عِ] (اِخ) جماعتی از علما که شعر گفته اند و شعرا که سماع حدیث کرده اند به این اسم مشهورند و از آنجمله اند ابوفراس همام بن غالب الفرزدق الشاعر التمیمی بصری که از ابن عمر و ابوهریره و دیگران روایت کرده و ابن ابی نجیح و مروان الاصفر و دیگران از وی روایت کرده اند و بسال 110 ه . ق. درگذشته است. همچنین جریربن الخطفی الشاعر و محمد بن مناذر الشاعرالبصری که روایت حدیث کرده و ابومحمد حجاج بن یوسف بن حجاج الشاعر که از عبدالرزاق و شبابة بن سوار روایت کرده و مسلم و ابوداود السجستانی و دیگران از وی روایت کرده اند. (لباب الانساب، ذیل شاعر). و رجوع به اعلام مذکور شود.

شاعر.

[عِ] (ع اِ) نام هر یک از دو رگ که در دو ورک شاخ شاخ شوند و مجموع آن دو را شاعران گویند. (یادداشت مؤلف).

شاعر.

[عِ] (اِخ) (الخوری) بطرس الماورنی اللبنانی. او راست: «فاکهة الالباب فی تاریخ الاحقاب». (معجم المطبوعات).

شاعر اطعمه.

[عِ رِ اَ عَ مَ] (اِخ) کنایه از بسحاق حلاج. (شمس اللغات). مولانا ابواسحاق حلاج شیرازی صاحب دیوان اطعمه.

شاعرالسنة.

[عِ رُسْ سُنْ نَ] (اِخ) لقب علی بن عیسی السکری شاعر، مکنی به ابوالحسن. وی به سال 357 ه . ق. در بغداد تولد یافت و به سال 413 ه . ق. در همان شهر درگذشت. در مدح صحابه فراوان شعر گفته و با شعرای شیعهء امامیه مناقضاتی داشته و بهمین مناسبت به شاعرالسنه ملقب گردیده است. (از اعلام زرکلی ج 2 ص 684 بنقل از تاریخ الکامل ابن اثیر ذیل حوادث سال 413 ه . ق.

شاعرالنبی.

[عِ رُنْ نَ ی ی] (اِخ) شهرت حسان بن ثابت. رجوع به شاعر رسول الله و شاعر پیغمبر و ریحانة الادب ج 1 ص 324 و ج 2 ص 285 شود.

شاعران.

[عِ] (ع اِ) تثنیهء شاعر و آن دو رگ است در دو ورک. (یادداشت مؤلف).

شاعرانه.

[عِ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)بطرز و شیوهء شاعران. و همانند و بگونهء شاعران. لطیف و احساسی.
- شاعرانه سخن گفتن؛ با سجع و قافیه سخن گفتن. (ناظم الاطباء). لطیف و احساسی سخن گفتن. به نازکی سخن راندن.

شاعرباره.

[عِ رَ / رِ] (ص مرکب) دوست دارندهء شاعر. (آنندراج) :
نیست شهرت طلب و خسرو شاعرباره
تا به بیت و غزل و شعر روان بفریبم.
مولوی.

شاعر بنی امیه.

[عِ رُ بَ اُ مَیْ یَ] (اِخ)شهرت اخطل غیاث بن غوث نصرانی الاصل مکنی به ابومالک. وی از فحول شعرای عصر اموی است که بجهت مدیحه گویی و اظهار خلوص در حق خلفای بنی امیه به این صفت موصوف گردید. وفات او بسال 95 ه . ق. اتفاق افتاد. رجوع به ریحانة الادب ج 1 ص 47 و ج 2 ص 285 شود.

شاعرپرور.

[عِ پَرْ وَ] (نف مرکب) پرورندهء شاعر. مربی شاعر. که شاعر را برکشد و تربیت کند. حمایت کننده از شاعر. که شاعر پرورد.

شاعرپروری.

[عِ پَرْ وَ] (حامص مرکب)عمل شاعرپرور. پروردن شاعر. پرورش شاعر. حمایت از شاعر. برکشیدن شاعر و تربیت کردن وی :
کام و رای او ز عالم هست شاعرپروری
شاعران را مدح او گفتن بگیتی کام و رام.
سوزنی.

شاعر پیغمبر.

[عِ رِ پَ / پِ غَ بَ] (اِخ)حسان بن ثابت. رجوع به شاعرالنبی و شاعر رسول الله شود.

شاعرخواه.

[عِ خوا / خا] (نف مرکب)طالب و خواستار شاعر. شاعردوست :
امیر دوست نواز و امیر خصم گداز
امیر شاعرخواه و امیر زائرخوان.فرخی.

شاعر رسول الله.

[عِ رُ رَ لِلْ لاه] (اِخ)شاعرالنبی. شاعر پیغمبر. شهرت حسان بن ثابت. وی مدایح بسیاری دربارهء حضرت رسالت پناهی (ص) سروده و بدگویان و بدخواهان پیغمبر اسلام را هجوهای بسیاری گفته است و آن حضرت اثر اشعار وی را که دربارهء دشمنان دین گفته بیشتر از اثر تیر و نیزه شمرده اند. رجوع به ریحانة الادب ج 1 ص 324 و ج 2 ص 285 و حسان بن ثابت شود.

شاعرگزین.

[عِ گُ] (نف مرکب) گزینندهء شاعر. انتخاب کنندهء شاعر :
لیکن اشعار ترا آن قدر و آن قیمت نبود
کش بفرمودی جواب این خسرو شاعرگزین.
منوچهری.

شاعرلر.

[عِ لَ] (اِخ) دیهی است جزء دهستان انگوت، بخش گرمی، شهرستان اردبیل، واقع در 45 هزارگزی شمال باختری گرمی و 25 هزارگزی شوسهء بیله سوار اصلاندوز. جلگه و گرمسیر و سکنهء آن 243 تن و زبانشان ترکی است. آب آن از چشمه، محصول عمدهء آن غلات و حبوبات و شغل اهالی آن زراعت و گله داری است راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاعرنواز.

[عِ نَ] (نف مرکب) نوازندهء شاعر. مهربانی و ملاطفت کننده نسبت به شاعر.

شاعرنوازی.

[عِ نَ] (حامص مرکب) عمل نواختن شاعر. مهربانی و ملاطفت نسبت به شاعر :
سنت شاعرنوازی پادشاه دین نهاد
ای همه شاهان عالم مر غلامش را غلام.
سوزنی.
جاودان ماند کریم از مدح شاعر زنده نام
زین بود شاعرنوازی عادت و رسم کرام.
سوزنی.

شاعرة.

[عِ رَ] (ع ص) تأنیث شاعر. زنی که شعر گوید. (ناظم الاطباء). زن شاعر قافیه گوی. (مهذب الاسماء). ج، شَواعِر و شاعرات. رجوع به شاعر شود. || کلمة شاعرة؛ ای قصیدة. (تاج العروس). || (اِ) نشانهای حج و طاعتها که آنجا کنند. (مهذب الاسماء). رجوع به شعار و شعارالحج شود.

شاعر همدانی.

[عِ رِ هَ مَ] (اِخ) شهرت الهی شاعر که در قصبهء اسدآباد نزدیک شهر همدان تولد یافته و بسال 1057 ه . ق. درگذشته است. رجوع به ریحانة الادب ج 1 ص 102 و ج 2 ص 285 و الهی شود.

شاعری.

[عِ] (حامص) صفت شاعر. صنعت شعر گفتن. (ناظم الاطباء). کار و عمل شاعر. سخن سرایی از چکامه گویی و غزلسرایی و قصیده گویی و مثنوی سازی و گفتن دیگر انواع شعر :
چون معانی جمع گردد شاعری آسان بود.
عنصری.
بدین فصاحت و این علم شاعری که تراست
مکوش خیره، کش ابریز کردی و اکسیر.
غضایری.
شاعری عباس کرد و حمزه کرد و طلحه کرد
جعفر و سعد و سعید و سید ام القری.
منوچهری.
گو بیایند و ببینند این شریف ایام را
تا کند هرگز شما را شاعری کردن کری.
منوچهری.
نگر نشمری ای برادر گزافه
بدانش دبیری و نه شاعری را.
ناصرخسرو.
چرا بشعر مجرد مفاخرت نکنم
ز شاعری چه بد آید جریر و اعشی را.
ظهیرفاریابی.
بچشم عقل نظر می کنم یمین و یسار
ز شاعری بتر اندر جهان ندیدم کار.
کمال الدین اسماعیل.
در بارگاه خاطر سعدی خرام اگر
خواهی ز پادشاه سخن داد شاعری.سعدی.
مرا بشاعری آموخت روزگار آنگه
که چشم مست تو دیدم که ساحری آموخت.
سعدی.
تشاعر؛ شاعری نمودن کسی که شاعر نباشد.
- امثال: شاعری چیست بر در دونان خانه ای کرد و حکمت یونان.
اوحدی (از امثال و حکم دهخدا).
شاعری نیست پیشه ای که از آن رسدت نان بتره تره بدوغ.
ابن یمین (از امثال و حکم دهخدا).
|| آگاهی بنفس. دانندگی. دریافتن.

شاعریت.

[عِ ریْ یَ] (ع مص جعلی)مدرکیت. کیفیت شاعر بودن و آگاه بودن : و لیست جزأ لانائیتک فیبقی الجزء الاَخر مجهولاً حینئذ اذا کان وراء المدرکیة و الشاعریة، فیکون مجهولاً، و لایکون من ذالک التی شعورها لم یزد علیها. (مجموعهء دوم مصنفات شیخ اشراق، حکمت اشراق ص 112).

شاعل.

[عِ] (ع ص، اِ) اسب که در دم آن سپیدی باشد. (منتهی الارب). ذوالشعل. (اقرب الموارد). رجوع به شَعَل شود. || رجل شاعل؛ مرد پریشان غارت. (منتهی الارب). ای ذواِشعال. (اقرب الموارد).(1) || آتش افروز. || تابدار. شعله دار. (ناظم الاطباء).
(1) - اشعل الغارة: تفرقت. (اقرب الموارد).

شاعة.

[عَ] (ع اِ) زن بدان جهت که تابع شوی خود است. (منتهی الارب). الزوجة لمشایعتها الزوج. «هل لک من شاعة»؛ ای زوجة. (اقرب الموارد، ذیل ش ی ع). || خبرهای پریشان. (منتهی الارب).

شاعی.

(ع ص) بعید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || حصهء مشترک. (منتهی الارب). الشائع من الانصباء. (اقرب الموارد).

شاعی.

(ع ص، اِ) شیعی. شیعه : و آنگاه کشتن حسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام اندر عاشورا به اتفاق افتاد تا ماتم شد شاعیان را. (التفیهم).
یار تو خیر و خرمی چون یار شاعی(1) فاطمی
جفت تو جود و مردمی چون جفت حاتم ماویه(2).
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 102).
این از بلا گریخته یعنی که شاعیم
فتنه بجهل و شیفتهء کربلا شده ست.
ناصرخسرو.
زآب خرد گر خبرستی ترا
میل تو زی مذهب شاعیستی.
ناصرخسرو.
اما جماعتی که بی شبهت شاعی مذهب بوده اند عاصم است و کسائی و حمزه و باقیان از حجازی و شامی همه عدلی مذهب بوده اند. (النقض ص 195 196). و رجوع به النقض ص 206، 213، 229، 233، 235، 251، 252، 253، 271، 280، 286، 367، 369، 376، 383، 394 شود.
(1) - ن ل: اصل: پارسا.
(2) - ن ل: مازیه، ماریه، جاریه. (دیوان ص 103).

شاعیة.

[یَ / یْ یَ] (ع ص) مؤنث شاعی. ج، شواع. (اقرب الموارد). «و جاءت الخیل شواعی و شوائع»؛ ای متفرقه. (اقرب الموارد). جاءت الخیل شواعی؛ آمدند اسبان متفرق. (منتهی الارب).

شاعیة.

[عی یَ] (اِخ) نام یکی از فرق غلاة است. (خاندان نوبختی ص 258 از خطط مقریزی ج4 ص177).

شاغان.

(اِخ) از قراء بلوک صیمکان فارس دو فرسخ میانهء جنوب و مشرق دوزه است. (فارسنامهء ناصری).

شاغب.

[غِ] (ع ص) نعت فاعلی از شغب. شرانگیز. فتنه انگیز. مهیج شر. رجوع به شغب شود.

شاغر.

[غِ] (ع اِ) نام گشنی از شتران. (منتهی الارب). فحل من آبال العرب. (اقرب الموارد). || (ص) بلد شاغر؛ بعید من الناصر و السلطان. (اقرب الموارد). مکان شاغر؛ جای خالی از مانع و نگهبان. (ناظم الاطباء). رجوع به شاغره شود.

شاغران.

[غِ] (ع اِ) جای منقطع شدن رگ ناف. (منتهی الارب). منقطع عرق السرة و هو ذوطرفین. (اقرب الموارد).

شاغرة.

[غِ رَ] (ع ص) تأنیث شاغر: ارض شاغرة؛ زمین خالی از مانع و نگاهبان. (منتهی الارب). بلدة شاغرة برجلها؛ ای لم تمنع من غارة احد لخلوها. (اقرب الموارد). || ارض شاغرة؛ زمین فراخ. (منتهی الارب).

شاغرة.

[غِ رَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). قال ابن درید: شاغرة موضع. (معجم البلدان).

شاغفار.

[] (اِ) اصل السوس. (الفاظ الادویه). اصابع السوس. رجوع به سوس و برهان قاطع ذیل سوس شود.

شاغل.

[غِ] (ع ص) مشغول کننده. (دهار). در کار دارنده. (منتهی الارب). شغله به؛ جعله مشغولاً فهو شاغل. (اقرب الموارد). ج، شواغل. (دهار). || شغل شاغل؛ مبالغة. تقول «انا فی شغل شاغل». (اقرب الموارد). کار گران. در تأکید گویند. (ناظم الاطباء) :
جهانیان بمهمات خویش مشغولند
مرا به روی تو شغلیست از جهان شاغل.
سعدی.
|| مانع و بازدارنده. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :در میانهء آن محاصره و مهم بزرگ که در پیش پادشاه اسلام بود از سرحد خراسان شاغلی پیدا شد و فتقی حادث و خاطر عاطر پادشاه از آن هاجم ناگاه و ناجم نااندیشیده متشوش و متوزع شد. (المضاف الی بدایع الازمان ص 38). || در تداول اداری، مشغول به خدمت، در مقابل منتظر خدمت و بازنشسته و برکنار از خدمت.

شاغلان.

[ ] (اِخ) موضعی در حدود هرات. خواندمیر آرد: چون امیر اردو شاه را بواسطه وصول محمدزمان میرزا استظهار تمام پیدا شد شعار خلاف جناب حکومت پناهی زینل خان که در آن زمان والی خراسان بود اظهار نموده بعضی از قصبات هراة رود و شاغلان(1) را تاخت فرمود و آنگاه لشکر به سر اقوام هرات و قبایل نکو درکشیده... و از آنجا به غور شتافته... بعنف و لطف از حکام آن کوهستان امیر درویش و امیرفخرالدین اسبان راهوار و اشتران باربردار و اجناس نفیسه گرفت. (تاریخ حبیب السیر چ طهران، جزء سوم از ج 3 ص 318).
(1) - در تاریخ حبیب السیر چ خیام «شاقلان» آمده. (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 397).

شاغلداغ.

[غِ] (ص) سخت شوخگن. صفت جامهء چرکین بکار رود. (از یادداشت مؤلف).

شاغلة.

[غِ لَ] (ع ص) تأنیث شاغل. رجوع به شاغل شود.

شاغور.

(اِخ) محله ای است به دمشق. (منتهی الارب). محله ای است مشهور به باب صغیر دمشق و آن در خارج از شهر واقع است. رجوع به معجم البلدان و شاغوری شود.

شاغوری.

(ص نسبی) منسوب به شاغور. رجوع به شاغور شود.

شاغوری.

(اِخ) شهاب الدین فتیان بن علی بن فتیان الاسدی الدمشقی معروف به شاغوری. وی نحوی و ادیب و شاعر و بپادشاهان نزدیک بود و آنان را مدح میگفت و فرزندان ایشان را علم می آموخت و بهمین جهت به معلم نیز معروف بود. بسال 532 ه . ق. در دمشق تولد و به سال 615 ه . ق. وفات یافت. وی در مقابر باب الصغیر مدفون است. نسبتش به شاغور از محلات دمشق است. او راست: منتخب. دیوان شعر نیز دارد. (از اعلام زرکلی ج 2 ص 767 از وفیات الاعیان و کشف الظنون، ذیل منتخب و ریحانة الادب ج 2 ص 285). یاقوت دربارهء او آرد: وی را به دمشق دیدم اواخر عمر خود را می گذرانید. ادیب طبع بود و در جامع دمشق مجلس درس و قرائت نحو داشت سنش به نود یا نزدیک آن رسیده بود. او را اشعاری ناب و معانی بکر فراوان است. (از معجم البلدان).

شاغوز.

(اِ) گل ابریشم (این نام در اطراف رشت و لاهیجان به آن دهند).

شاغوزدار.

(اِ مرکب) درخت گل ابریشم (این نام در اطراف رشت و لاهیجان به این درخت دهند). (یادداشت مؤلف). رجوع به گل ابریشم شود.

شاغول.

(اِ) شاقول. فادن. گلوله ای که بریسمان کرده از گونیا بیاویزند تا بدان همواری زمین معلوم کنند. (از ناظم الاطباء). قطعه فلزی که برشته ای آویزند و برای قائم بالا بردن دیوار در بنایی بکار برند. شاقول. شاهول. || آویزهء ساعت. (ناظم الاطباء). پندول. (اشتنگاس). رجوع به شاقول شود.

شاغوله.

[لَ / لِ] (اِ) شملهء دستار باشد. (فرهنگ جهانگیری). بر وزن و معنی شاشوله است که عِلاقه و شملهء دستار باشد. (برهان قاطع). طرهء دستار که از عمامه بیاویزند. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). شمله و عِلاقهء دستار. (ناظم الاطباء) :
شاغولهء دستار تو اینجا نخرند
دستار نگهدار و برو بر سر پیچ.
ابن یمین (از فرهنگ جهانگیری).

شاغی.

(ع ص) زائد. رجوع به شاغیة شود.

شاغیة.

[یَ] (ع ص) تأنیث شاغی. دندان افزونی. (مهذب الاسماء). سن شاغیة؛ دندان زائد. (منتهی الارب). السِنُّ الشاغیة؛ الزائدة علی الاسنان. (اقرب الموارد). دندانی که خردتر یا بزرگتر از دیگر دندانها است. دندان کج. دندان کج برآمده. (یادداشت مؤلف). ج، شواغی. (منتهی الارب).

شاف.

(اِ) پنبه که بدارو تر کرده بر چشمان نهند دفع رمد را. (شرفنامهء منیری). دارویی که بمیل در چشم کشند. (آنندراج) :
تیره چشمان روان ریگ روان را در زرور(1)
شاف شافی هم ز حصرم هم ز رمان دیده اند.
خاقانی.
باد چو باد عیسوی گرد سم براق او
از پی چشم درد جان شاف شفای ایزدی.
خاقانی.
|| شافه. شیاف. مخفف شیاف. چیزی را که بطریق میل کوچک سازند و داروها بدان مالند و جهت معالجه در دبر کنند. (آنندراج). در تداول عامهء فارسی زبانان، شافه که بخود برگیرند. رجوع به شافه و شیاف شود.
- شاف ابیض؛ دارویی از برای چشم. (ناظم الاطباء). شیاف ابیض. رجوع به شیاف ابیض شود :
چو مرهم بود پنبه داغ مرا
شد این شاف ابیض(2) بچشمش دوا.
طاهر وحید (از آنندراج).
- شاف احمر؛ شیاف احمر. نره. (ناظم الاطباء). رجوع به شیاف احمر شود.
- || کنایه از ذکر و آلت تناسل :
دیدهء مقعدش مگر کور است
که همه سال با عصا باشد
وگرش نیست علتی همه شب
شاف احمر در او چرا باشد.
سپاهانی (از شرفنامهء منیری).
(1) - ن ل: تیز چشمان روان ریگ روان را در زروز.
(2) - ظ. کنایه از پنبه است.

شافاط.

(عبری، ص، اِ) قاضی. (قاموس کتاب مقدس).

شافاط.

(اِخ) یکی از جاسوسان سبط شمعون بود. (قاموس کتاب مقدس).

شافاط.

(اِخ) یکی از سلسلهء سلطنتی یهودا. (قاموس کتاب مقدس).

شافاط.

(اِخ) از رؤسای سبط جاد. (قاموس کتاب مقدس).

شافاط.

(اِخ) یکی از شبانان داود است. (قاموس کتاب مقدس).

شافافج.

[فَ] (معرب، اِ) معرب شاپاپک. برنوف. رجوع به شابابق، شابانج، شابانک، شاپاپک، شافانج، شاهبانج، شاهبانک، برنوف و فهرست مخزن الادویه شود.

شافام.

(اِخ) از رؤسای سبط جاد بود. (قاموس کتاب مقدس).

شافانج.

[نَ] (معرب، اِ) معرب شابانک و آن برنوف است. (منتهی الارب). شابانک. شابانج(1). (دزی ج 1 ص 716). و رجوع به فهرست مخزن الادویه شود.
(1) - Conyza odora.

شافت.

[فَ] (ع اِ) شافة. اصل و بیخ، یقال استأصل الله شافته؛ یعنی ببرد اصل و بیخ آن را خدای. (منتهی الارب): امید بفضل اله و اقبال پادشاه چنانکه عنقریب سورت ظفر نازل شود... و دفع آفت و استیصال شافت ایشان حاصل گردد. (المضاف الی بدایع الازمان ص 38). و رجوع به شافة شود.

شافتسبری.

[تِ بَ] (اِخ)(1) (آنتونی، کنت دو...) رجل دولتی انگلیسی است که بسال 1621م. در ویمبورن سن ژیل(2) متولد شد و بسال 1683 م. وفات یافت. لایحهء قانونی تضمین آزادی فردی و مصونیت افراد از بازداشتهای خودسرانه و غیرقانونی(3) را به پارلمان انگلستان تقدیم کرد.
(1) - Schaftesbury (Antony, Conte de).
(2) - Wimborne Saint Giles.
(3) - Bill de habeas corpus.

شافتن.

[تَ] (مص) له شدن و فرسوده شدن. (شعوری). || شکستن(1). || کهنه شدن(2). || پیر شدن(3). (ناظم الاطباء). || ریزه ریزه کردن. (ناظم الاطباء). بصورت غبار درآوردن(4). || شنا کردن(5). || شکافتن. ترکیدن(6).
.(اشتنگاس)
(1) - to break. .(اشتنگاس)
(2) - to be worn .(اشتنگاس)
(3) - to grow old .(اشتنگاس)
(4) - to crumble to dust .(اشتنگاس)
(5) - to swim .(اشتنگاس)
(6) - to burst

شافجرد.

[جِ] (اِخ) از قرای حدود دزفول (اندیمشک) : و بحدود قری شافجرد و مطران مرغزاری است نیم فرسنگ در نیم فرسنگ و تمامت نرگس خودروست و هم در این حدود درختان اند آن را زرین درخت گویند. شکوفهء زرد، بسیار بقا دارد اما ثمره نمیدهد. (نزهة القلوب ج 3 ص111).

شافر.

[فِ] (ع اِ) کرانهء فرج زن و کرانهء رحم. (منتهی الارب) (آنندراج).

شافر.

[فِ] (اِخ) (به عبری به معنای درخشندگی) کوه... در دشت عربستان و یکی از منازل بنی اسرائیل بود. رولندس برآن است که کوه عریف همان کوه شافر است و بر ساحل غربی خلیج عقبه واقع است اما دیگری کوه شریف را شافر دانسته است که تخمیناً بمسافت 70 میل بشمال خلیج عقبه واقع میباشد. (قاموس کتاب مقدس).

شافرکام.

[فُ] (اِخ) رود... لغتی است در شاپورکام که رودی است در بخارا. رجوع به تاریخ بخارای نرشخی ص 38 و شاپورکام شود.

شافسق.

[فَ سَ] (اِخ) معرب شابسه است از قرای مرو. رجوع به لباب الانساب، ذیل شافسقی و شابسته شود.

شافسقی.

[فَ سَ] (ص نسبی) منسوب به شافسق. شابستی. رجوع به شافسق و شابستی شود.

شافسقی.

[فَ سَ] (اِخ) سعیدبن احمدبن محمد بن معدان، مکنی به ابواحمد پدر ابوالعباس المعدانی فقیه صاحب تصانیف است. در قریهء شابسه متولد شد سپس بشهر منتقل گردید و در طلب حدیث سفر کرد و از ابوحاتم رازی و دیگران حدیث شنید. پسرش ابوالعباس و دیگران از وی روایت حدیث کرده اند. بسال 324 ه . ق. درگذشته است. (لباب الانساب).

شافع.

[فِ] (ع ص) خواهش کننده. (مهذب الاسماء). خواهشگر. (منتهی الارب). درخواست کننده. (ناظم الاطباء). || درخواه جرم کسی کننده. (آنندراج). شفاعت کننده. (شمس اللغات). شفیع. (تاج العروس). ذارع. (یادداشت مؤلف) (اقرب الموارد ذیل ذرع). ج، شافعون. (مهذب الاسماء). رجوع به شفاعت شود.
- شافع یوم الجزا؛ شافع روز جزا، حضرت رسول اکرم صلوات الله علیه. (ناظم الاطباء).
|| جفت کننده. (منتهی الارب). الشَفع خلاف الوتر و هوالزوج. (تاج العروس): قد شفعه شفعاً...؛ ای کان وتراً فصیره زوجاً. (تاج العروس). || (اِ) تَکِه تیس آنکه از میش بمنزلهء تیس است از بز. (منتهی الارب). قیل هو من الضان کالتیس من المعزی. (اقرب الموارد). قچقار که ماده را پیوسته به دو بچه باردار گرداند. || (ص) ناقة شافع؛ شترماده با بچه که در شکم آن بچهء دیگر باشد. و کذا شاة شافع. (منتهی الارب): ناقة او شاة شافع؛ ای فی بطنها ولد و لها ولد آخر یتبعها. لان ولدها شفعها و هی شفعته. (الصحاح).

شافع.

[فِ] (اِخ) ابن سائب بن عبیدبن عبدیزیدبن هاشم بن عبدالمطلب بن عبدمناف قرشی مطلبی. جد امام شافعی. پدرش سائب به پیغمبر شباهت داشت. وی در یوم بدر اسلام آورد و آن زمان شافع خرد بود. (از تاج العروس) (منتهی الارب). و رجوع به تاریخ گزیده ص 757 شود.
- بنوشافع؛ گروهی از اولاد عبدالمطلب بن عبدمناف که امام شافعی از آن گروه است. (ناظم الاطباء). و رجوع به تاج العروس شود.

شافع.

[فِ] (اِخ) ابن صالح بن حاتم الجیلی، مکنی به ابومحمد. وی از ابوعلی بن المذهب حدیث شنید و فقه نزد قاضی ابویعلی خواند. پاکدامن و تنگدست و نیکوکار بود و بسال 80 ه . ق. درگذشت. (مناقب الامام احمدبن حنبل ص 524).

شافع.

[فِ] (اِخ) ابن ظرب بن عمروبن نوفل از بنی نوفل. وی از کاتبان مصاحف برای عمر بن الخطاب بود. (العقد الفرید ج 3 ص 264).

شافع.

[فِ] (اِخ) ابن عبدالرشید جیلی مکنی به ابوعبدالله. سبکی در «طبقات الشافعیه» وی را از شاگردان غزالی معرفی کرده است. وفات او در بیستم محرم سال 541 ه . ق. اتفاق افتاد. (از غزالی نامه ص 254). رجوع به شافع الطبیب شود.

شافع.

[فِ] (اِخ) ابن علی بن عباس الکنانی السقلانی المصری کاتب. وی نویسنده و مورخ است و زمانی بمصر بکار منشیگری اشتغال داشت. بسال 680 ه . ق. تیری به شقیقه اش اصابت کرد و کور شد. او را نظم و نثر فراوان است. از گردآورندگان کتاب بود. از تصنیفات اوست: دیوان شعر. «شنف الاَذان فی مماثلة تراجم قلائد العقبان» و «سیرة الملک الناصر محمد بن قلاوون» و «سیرة المنصور قلاوون» و «سیرة الاشرف خلیل» و «سیرة الناصر» و «اخبار عکا و صور» و «مناظرة ابن زیدون فی رسالته» و بسیاری آثار دیگر. وی بسال 649 ه . ق. تولد یافت و بسال 730 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی بنقل از نکت الهمیان، فوات الوفیات، الدررالکامنه، السلوک، النجوم الزاهرة). او راست: «فصل الخطاب فیما للحجبة من الاَداب». (کشف الظنون).

شافع.

[فِ] (اِخ) ابن عمر بن اسماعیل الجیلی الحنبلی، ملقب به رکن الدین. وی فقیه و آشنا به علم طب بود. در بغداد حدیث شنید و به دمشق تدریس کرد. «زبدة الاخبار فی مناقب الائمة الاربعة الابرار» تصنیف اوست. بسال 741 ه . ق. ببغداد درگذشته است. (از الاعلام زرکلی).

شافع الطبیب.

[فِ عُطْ طَ] (اِخ) الامام... در تتمهء صوان الحکمه در ذکر حکیم ابوالفتح عبدالرحمن الخازن از وی نام برده شده، شاید همان ابوعبدالله شافع بن عبدالرشید جیلی از شاگردان غزالی باشد. رجوع به تتمهء صوان الحکمه ص 161 و حاشیهء آن و غزالی نامه ص 254 و شافع بن عبدالرشید شود.

شافعة.

[فِ عَ] (ع ص) عین شافعة؛ چشم که یک را دو بیند. (منتهی الارب). عین شافعة؛ ای تنظر؛ نظرین ای تری الشخص شخصین. (اقرب الموارد). دوبین. احول. کاژ.

شافعی.

[فِ] (ص نسبی) نسبت به جد اعلی و او جد امام ابوعبدالله محمد بن ادریس بن العباس بن عثمان بن شافع بن السائب بن عبیدبن عبدیزیدبن هشام بن عبدالمطلب بن عبدمناف الشافعی است. جماعتی از بنی اعمام امام شافعی نیز بهمین نسبت منسوبند. (از لباب الانساب).

شافعی.

[فِ] (ص نسبی) مذهب شافعی و آن یکی از مذاهب اربعهء اهل سنت منسوب به امام شافعی است. رجوع به شافعی محمد بن ادریس و شافعیه شود :
مذهب شافعی از خواجه بیفزود شرف
حجت شافعی از خواجه قوی گشت بیان.
فرخی.
شافعی مذهب و پاکیزه که روزی صدبار
شافعی را شود از مذهب او شاد روان.
فرخی.
به قول صاحب تبصرة العوام اصحاب شافعی شش فرقت باشند. فرقت اول از اصحاب شافعی مشبهی باشند و در تشبیه غلو کنند مثل اهل همدان و کَرِّه و بروجرد و اصفهان و یزد و هرات و سلماس و شیراز و غیر آن، فرقت دوم که ایشان خود را سلفی خوانند، این قوم به تشبیه نزدیک باشند الا آنکه غلو نکنند، فرقت سوم خوارج باشند و رئیس ایشان حسین کرابیسی بود... و جملهء خوارج بصره و مرباط و عمان و اسفراین شافعی (کرابیسی) باشند... فرقت چهارم از اصحاب شافعی معتزلی باشند و رئیس ایشان ماوردی بود و راغب اصفهانی مؤلف کتاب محاضرات، و این مشهور است و درزمان ما آنچه میدانیم قصبه ای هست از اعمال خوزستان میان بصره و عسکر مکرم که آن را مفردات خوانند، جمله معتزلی باشند و مذهب شافعی دارند و در قدیم اهل ارجان از بلاد پارس جمله معتزلی بودند شافعی مذهب، و بعضی از اهل پسا، و هنوز در این زمان در شیراز کاروانسرایی هست خراب که وقف عدلیان پسا بوده است. فرقت پنجم از اصحاب شافعی اشعری باشند... فرقت ششم از اصحاب شافعی یزیدی اند و ایشان هم مشبهیند و هم خارجی و یزید را خلیفهء پنجم خوانند... چون از این جماعت تفسیر طلبی و گویی این خلفا کدامند گویند ابوبکر و عمر و عثمان و معاویه و یزید از شهرزور تا بلاد شام هر گروهی که باشند این اعتقاد دارند و لشکر شام هر که در او باشند، الا آنکه روز آدینه در خطبه در شهرها نام علی درآرند و با نام ابوبکر و عمر و عثمان یاد کنند و خواص و فقهای ایشان پیش مخالفان ایشان اظهار نکنند که یزید را خلیفهء پنجم دانیم و عوام احتراز از مخالفان نکنند. (از تاریخ ادبیات در ایران، تألیف صفا ج 2 صص 145 - 146). بقول صاحب کتاب النقض مجبره و اشاعره و کلابیه و جهمیه و مجسمه و حنابله و مالکیه و غیر آن خود را از جملهء شافعی خوانند، و بفقه او کار کنند علی خلاف فیه بینهم. (از تاریخ ادبیات در ایران ج 2 صص143 - 144). از قول صفدی منقول در کتاب «الغیث المسجم» آمده که اکثر شافعیه اشعری اند. (ضحی الاسلام ج 3 ص 71). علاوه بر مشاهیر شافعیه و اصحاب امام شافعی از شافعیان معروف که در آثار متقدمان و متأخران از جمله در عیون الانباء، معجم الادباء، لباب الانساب، تاریخ بخارا، تاریخ بیهقی، تاریخ جهانگشا، تبصرة العوام، تاریخ الحکمای قفطی، تاریخ گزیده، تاریخ حبیب السیر، طبقات الشافعیة، الاوراق، غزالی نامه، احوال و آثار رودکی، خاندان نوبختی و تاریخ ادبیات در ایران تألیف دکتر صفا و کتب دیگر از آنان نامبرده شده رجوع نمائید. و رجوع شود به شافعی محمد بن ادریس و شافعیه و مذهب شافعی.

شافعی.

[فِ] (ص نسبی) پیرو مذهب شافعی. ج، شافعیه و شوافعة؛ یقال «رجل شافعی و مذهب شافعی و رجال شوافعة». (اقرب الموارد). رجوع به شافعیة و شافعی (محمدبن ادریس) شود :
از شافعی و مالکی و قول حنیفی
جستیم ز مختار جهانداور رهبر.
ناصرخسرو.

شافعی.

[فِ] (اِخ) احمدبن محمد، ملقب به نجم الدین، معروف به تمولی. رجوع به احمدبن محمد شود.

شافعی.

[فِ] (اِخ) احمدبن محمد حکیم. طبیب معاصر. او راست: «بلاغ الامنیة بالحصول الصحیته» در صفت بیماریها و طرق پیشگیری آنها. (معجم المطبوعات).

شافعی.

[فِ] (اِخ) الدکتور محمدبک. از اطبای مصری معاصر که بریاست دانشکدهء پزشکی نیز رسید و کتبی در علم طب تألیف کرد. از آنجمله است: 1 - احسن الاغراض فی التشخیص و معالجة الامراض. 2 - الدررالغوال فی معالجة امراض الاطفال. 3 - السراج الوهاج فیما یتعلق بالتشخیص و العلاج. 4 - کنوزالصحة و یواقیت المسخة. (معجم المطبوعات).

شافعی.

[فِ] (اِخ) نام و نسب: محمد بن ادریس بن عباس بن عثمان بن شافع بن سائب بن عبیدبن یزیدبن هاشم بن عبدالمطلب بن عبدمناف قرشی مطلبی، مکنی به ابوعبدالله. و این هاشم که در نسب شافعی است نیای پیامبر یعنی هاشم بن مناف نیست بلکه برادرزادهء اوست نسب وی از دو سو به عبدمناف میرسد چنانکه از سوی پدر مطلبی و از سوی مادر هاشمی است. و مادر وی از قبیله ازد(1) است شافعی در سال 150 ه . ق. که سال درگذشت ابوحنیفه است به جهان آمد بلکه بنوشتهء یاقوت در معجم الادباء در همان روز وفات نعمان بن ثابت وی متولد شد. خاقانی در این باره گوید:
اول شب بوحنیفه درگذشت
شافعی آخر شب از مادر بزاد.
دربارهء تولد وی و طول مکث او در شکم مادر افسانه های بسیاری آورده اند.(2)
دربارهء زادگاه او سه قول است و سه جایگاه: عسقلان، یمن و غزه را زادگاه وی دانسته اند و اصح غزه است. و اصطخری نیز بر همین قول است.(3) شافعی در کودکی پدر را از دست داد، در دوسالگی به مکه رفت و در آنجا با تنگدستی در دامان مادر پرورش یافت با بادیه نشینان تازی و قبایل فصیح آنان حشر داشت و بدین سبب دربارهء اشعار شاعران بزرگ عرب و لغت عربی فصیح معلومات عمیقی بدست آورد و نیز وی در مکه در نزد بزرگانی چون سفیان بن عیینه (196 ه . ق.) و دیگران فقه آموخت، در نوجوانی به مدینه رفت و نزد مالک بن انس شتافت و از او کسب دانش کرد و تا سال درگذشت مالک (179 ه . ق.) در آنجا بماند آنگاه به یمن رفت و در آنجا به علویان انس گرفت و سرانجام با گروهی از آنان دستگیر شد و هارون وی را در رقه عفو کرد و از آن پس با حنفی مشهور محمد بن حسن شیبانی ارتباط یافت (179 ه . ق.) و از او فقه را به روش عراقیان آموخت و جامع علم اصحاب حدیث و اصحاب رای شد. در سال 188 ه . ق. از حران و سوریه گذشت و به مصر رفت و در آنجا نخست در جرگهء شاگردان مالک درآمد. در سال 195 ه . ق. به بغداد رفت و در آنجا به تعلیم پرداخت در 28 شوال 198 ه . ق. به مصر رفت و بار دیگر به مکه بازگشت و آنگاه باز در سال 200 ه . ق. به مصر رهسپار شد و تا پایان عمر در آنجا بماند. شافعی به قول مشهور در سلخ رجب سال 204 ه . ق. در 54 سالگی یا بگفتهء یاقوت در 58 سالگی به فسطاط درگذشت و در پای جبل مقطم در قرافة الصغری در مقبرهء بنی زهره مدفون گردید. مهمترین اثر وی کتاب الام است که مجموعه نوشته های او بشمار میرود و فهرست آثارش در معجم الادباء و کشف الظنون و منابع دیگر آمده است. در مناقب او کتابها نوشته اند چون: کتاب مناقب الشافعی ابن خطیب رازی. علامه بیهقی و داود ظاهری نیز در فضایل وی کتابها پرداخته اند. رجوع به دائرة المعارف اسلامی، نامهء دانشوران ج7، روضات الجنات، وفیات الاعیان ابن خلکان ج2 صص19 - 21 تذکرة الاولیاء ج1 ص209 و صص214 تاریخ ادبیات در ایران ج1 ص78، ریحانة الادب ج2 ص28، تاریخ علوم عقلی دکتر صفا ص145، خاندان نوبختی ص40 و 85، المعرب جوالیقی حاشیهء ص153 و ص229، کشف المحجوب هجویری ص144، احکام الحسبة ص203 و موارد بسیار دیگر، فیه مافیه ص67، النقود العربیه ص80، التفهیم حاشیه ص299، احیاء العلوم غزالی و عیون الانباء ج2 ص29، سیرة عمر بن عبدالعزیز ص60 و ص165، تاریخ الخلفاء ص234 و 168 و 221، کشاف زمخشری، تفسیر کبیر فخر رازی، ضحی الاسلام ج3 ص265 و ص82، طبقات الشافعیه ج1 ص641، عقدالفرید ج7 ص112، عیون الاخبار ج2 حاشیهء ص211، تاریخ سیستان حاشیهء ص158، نزهة القلوب ج3 صص250 - 252 - 295، فهرست اعلام حبیب السیر معجم المطبوعات و محمد بن ادریس شود. در اشعار شاعران متقدم ایران از شافعی بمناسبت یاد شده و ما نمونه هایی از آنها را در اینجا نقل می کنیم :
ور تو فقیهی و سوی شرع گرایی
شافعی اینکت و بوحنیفه و سفیان.رودکی.
می جوشیده حلال است سوی صاحب رای
شافعی گوید شطرنج مباح است بباز.
ناصرخسرو.
از شافعی و مالکی و قول حنیفی
جستیم ز مختار جهانداور رهبر(4).
ناصرخسرو.
شافعی گفت که شطرنج مباح است مدام
کج مبازید که جز راست نفرموده امام.
ناصرخسرو.
زان بوحنیفه مرتبت شافعی بیان
چون مصر و کوفه بود نشابور ز احترام.
خاقانی.
رکن خوی حبر شافعی توفیق
رکن ری صدر بوحنیفه شعار.خاقانی.
شافعی بینم و در دست هر انگشتی از او
مالک و احمد و نعمان به خراسان یابم.
خاقانی.
عشق را بوحنیفه درس نگفت
شافعی را در او درایت نیست.سنائی.
حلاج بر سر دار این نکته خوش سراید
از شافعی مپرسید امثال این مسائل.حافظ.
- مذهب شافعی؛ مذهب امام شافعی به شرح زیر است:
مکتب مالک (سابق) مکتب ابوحنیفه (سابق)
شافعی
زعفرانی - کرابیسی - بویطی - فرنی -
ابوثور - ابن حنبل - ربیع مرادی
ابوعبید قاسم بن سلام در مصر.
لغوی در عراق
و شرح این معنی آنکه: اصول اجتهاد در مذهب شافعی را میتوان در دو مذهب مالک و ابوحنیفه جست زیرا شافعی در شهر مدینه دیرزمانی در ملازمت مالک بود و فقه و مذهب او را تحصیل کرد و پس از آن در سال 184 ه . ق. به بغداد رفت و فقه حنفی را بوسیلهء اصحاب ابوحنیفه بیاموخت. شافعی در آغاز امر از اتباع مالک بشمار میرفت زیرا در نزد وی شاگردی کرده بود و علاوه بر این موطأ را درس میداد ولی پس از مسافرت به عراق و خواندن کتاب اوسط ابوحنیفه و تدریس مذهب او و یارانش و برخورد مسائلی که در حجاز نبود آراء نوینی برای او پیدا شد که با نظریات سابقش مخالف بود. از اینرو رویهء اهل حجاز را با طریقهء اهل عراق ممزوج کرد و در مسائل بسیاری با مذهب استادش مالک مخالفت کرد و در مدت چهار سال استنباطات جدیدی برای او دست داد و مذهب قدیمش را جرح و تعدیل و خلاصه و تنقیح و مذهب جدیدش را تحریر و مهذب ساخت. اصل در مدارک اجتهاد بمذهب شافعی قرآن و سنت است و اگر سنتی نبود بر وفق قرآن و سنت قیاس باید کرد. اگر حدیثی متصل از رسول اکرم موجود باشد و آن صحیح بود سنت است. اجماع از خبر واحد مهمتر است. حدیث را باید بنظایر آن حمل کرد اگر ظاهر حدیث محتمل چند معنی باشد آن معنی که ظهور بیشتر دارد مقدم است. اگر حدیثها با هم معارض باشد صحت اسناد مرجح است. به احادیث منقطع نباید ترتیب اثر داد. جز منقطع ابن مسیب. بر اصل نمیتوان قیاس کرد. (قیاس تنها بر قرآن و سنت است). در اصل لم و کیف نیست (بحث و استدلال). بلکه این بحث مختص فرع است. اگر بتوان فرع را بر اصل قیاس کرد صحیح و حجت است. (از ضحی الاسلام احمد امین ج 2 صص218 - 227). و برای اطلاع بیشتر از مذهب شافعی رجوع به کتابهای: تنقیح اللباب تألیف امام ابوزرعه و شرح آن، تحفة الطالب ابویحیی قاضی زکریا انصاری خزرجی شافعی، شرح روض شیخ الاسلام قاضی زکریا شرح نهج غرر بهیه از همین مؤلف، انوار یوسف اردبیلی شافعی، شرح تحفة المنهاج شهاب الدین احمدبن حجر هیثمی، فتح الجوار ابن حجر، مغنی المحتاج خطیب شربینی؛ بدایة المجتهد و نهایة المقتصد محمد بن احمد قرطبی، خلاف شیخ ابوجعفر طوسی در مذاهب خمسه. شرح دسوقی بر مختصر خلیل بن اسحاق، بحرالرایق، شرح کنزالدقایق حنفی بن نجیم، فقه مذاهب اربعه هیأت علمیهء الازهر، شرح جلال محلی بر منهاج و راهنمای مذهب شافعی شیخ الاسلام کردستانی و نیز رجوع به شافعیه شود.
(1) - و رجوع به تذکرة الاولیاء ج 1 صص 209 - 214 و ضحی الاسلام ج 2 ص 218 شود.
(2) - رجوع به وفیات الاعیان ابن خلکان ج 2 صص19 - 21 شود.
(3) - و رجوع به معجم الادباء یاقوت ج 6 ص 367 ببعد شود.
(4) - محتملاً: جهاندار و ز رهبر.
ن ل:
از شافعی و مالک وز قول حنیفی
جستم رَهِ مختار جهان داور رهبر.
دیوان چ مینوی ص 508).

شافع یوم الحساب.

[فِ عِ یَ مُلْ حِ](اِخ) شافع روز جزا، رسول اکرم صلی الله علیه و سلم.

شافعیه.

[فِ عی یَ] (اِخ) شافعیان پیروان مذهب شافعی. پیروان امام شافعی. یکی از پنج فرقهء اصحاب حدیث. (بیان الادیان). مذهب شافعی از بغداد و مصر، مراکز عمدهء تعلیم امام شافعی، نشر یافت و در قرون سوم و چهارم هجری پیروان بسیاری پیدا کرد، هر چند در بغداد که مرکز اهل رأی بود از همان ابتدا با وضع دشواری روبرو شد. در قرن چهارم مکه و مدینه مانند مصر از مراکز مهم شافعیه بشمار میرفت. از پایان قرن سوم شافعیه در شام تفوق قابل ملاحظه ای یافتند بوجهی که از زمان ابوزرعه (302 ه . ق.). پیوسته مسند قاضی دمشق در اشغال شافعیان بود. در زمان حیات مقدسی شغل قضا در شام، کرمان، بخارا و قسمت اعظم خراسان منحصر به شافعیان بود. (از دائرة المعارف اسلامی). از کسانی که مذهب شافعی را در مشرق ایران رواج دادند محمد بن علی قفال چاچی (متوفی 365 ه . ق.). است که طریقهء شافعی را در ماوراءالنهر و خراسان پراکند. (از تاریخ ادبیات در ایران تألیف دکتر صفا ج 1 ص 275 و 276). وی از طرفداران اعتزال و صاحب تألیفات بسیار در فقه و اصول است. ابن خلکان آرد که سلطان محمود برآیین حنفی بود و بعلم حدیث ولوعی داشت و در حضور او بحث در در احادیث و علم حدیث معمول بود و خود از احادیث استفسار میکرد و چون غالب احادیث را موافق مذهب شافعی یافت فقهای فریقین را در مرو گردآورد و از ایشان دلیل رجحان یکی از دو مذهب را بر دیگری خواستار شد و قرار بر آن نهادند که در خدمت او دو رکعت بر سنت حنفی بگذارند تا سلطان بنگرد و تفکر کند و هر یک را که بهتر یافت برگزیند. امام قفال مروزی شافعی عهده دار این امر شد و سلطان بعد از آن بمذهب شافعی گروید. (از تاریخ ادبیات در ایران تألیف دکتر صفا ج 1 ص 244). بر رویهم در قرن چهارم و پنجم در چاچ و ایلاق و طوس و نسا و ابیورد و طراز و سواد بخارا و دندانقان و اسفراین و کرمان و بعضی بلاد دیگر شافعیه غلبه داشتند و در باقی بلاد مشرق غلبه با حنفیه بود معهذا در شهرهای دیگر مشرق هم شافعیه گاه دارای مشاغل مهم منبر و مسند قضا بودند و در غالب این بلاد و نیز در بلاد جبال بین پیروان این دو مذهب مهم عصبیاتی رخ میداد... در ری نیز علاوه بر مذهب شیعه مذهب حنفی و شافعی معمول بوده است. (از تاریخ ادبیات در ایران تألیف دکتر صفا ج 1 ص 275 و 276).
در قرن پنجم و ششم شافعیه در بغداد با حنبلیان در کوی و برزن شهر زد و خورد داشتند. در مصر، در عهد صلاح الدین ایوبی (564 ه . ق.). مذهب شافعی بار دیگر به مذهب متفوق تبدیل گردید و جای مذهب شیعه [ اسمعیلی ] را گرفت. (از دایرة المعارف اسلامی). در این دوره در ایران دو مذهب شافعی و حنفی بیش از همهء مذاهب دیگر اهل سنت و بیشتر از تمام مذاهب اسلامی رواج داشت. مهمترین مراکز رواج این دو مذهب مشرق ایران بود که به قول نظام الملک مسلمانان آن پاکیزه و همه شافعی یا حنفی بوده اند... باری دو مذهب حنفی و شافعی مذهب حاکم عصر بود. سلاطین سلجوقی بر مذهب امام ابوحنیفه بودند و وزرای خود را نیز از میان حنفیان و شافعیان برمیگزیدند. (از تاریخ ادبیات در ایران تألیف دکتر صفا ج 2 ص 140 و 142). از کتاب طبقات الشافعیه سبکی و مؤلفات تاریخی دیگر بخوبی برمی آید که اکثر علمای بزرگ خراسان در قرن پنجم در اصول پیرو اشعری و در فروع تابع شافعی بوده اند. (از غزالی نامه ص 80). نیمهء دوم قرن پنجم و تمام قرن ششم تا آغاز قرن هفتم دورهء تعصبات و شدت اختلافات مذهبی بشمار میرود و این اختلافات گاهی به زد و خوردها و فتنه هایی منجر میگشت. در اصفهان بین شافعیه و حنفیه که تحت ریاست آل خجند بوده اند نزاع و کشمکش و تعصب مستمر بود و در ری بین شافعیه و حنفیه و شیعه و در سایر بلاد عراق و خراسان هم از این نوع کشمکشهای مذهبی دائماً در جریان بود. (ایضاً از تاریخ ادبیات در ایران ج 2 ص 147). مخالفت شافعی و حنفی همچون دیگر خلافهای مذهبی همانطور که گاه بسوء تدبیر کارداران مملکت و رؤسای مذهب شدت می یافت بحسن تدبیر و نیک اندیشی بزرگان یکچند می آرامید اما این چاره جوئیها در کندن ریشهء فساد بی اثر و فتنه ها همچون آتش زیر خاکستر بود. (غزالی نامه ص 47). در سال 465 ه . ق. غوغای شافعی و حنفی و اشعری و معتزلی در خراسان بالا گرفت و شافعیه که در اصول مذهب اشعری اند بی اندازه موهون شدند و اجامر و اوباش با پشتوانی عمیدالملک که حنفی مذهب بود و با شیعه عموماً و فرقهء شافعی از اهل سنت خصوصاً سخت عداوت داشت و خاطر الب ارسلان را نسبت به این طوایف شورانیده بود، بجان شافعیه افتادند و در آزار و ایذاء این طایفه چیزی فروگذار نکردند و فقها و علمای این فرقه همچون ابوالمعالی جوینی و امام قشیری و امثال ایشان را از درس و خطابه بازداشتند. علما و بزرگان شافعیه هم بر ضد این کارها قیام کردند ابوسهل بن موفق ملقب به جمال الاسلام چندبار بدربار رفت و آمد و با عمیدالملک گفتگو کرد که این فتنه را بنشاند مفید نیفتاد. چهار تن از پیشوایان بزرگ شافعیه ابوسهل بن موفق و امام الحرمین (ابوالمعالی جوینی) قشیری و رئیس فراتی مأمور بنفی بلد شدند. غوغا بشوریدند و رئیس فراتی و قشیری را به استخفاف در حبس انداختند و امام الحرمین از راه کرمان به حجاز گریخت و چهار سال از وطن دور و مجاور حرمین بود. ابوسهل در نواحی نیشابور پنهان گشت و از باخرز جماعتی گرد کرد و برای استخلاص فراتی و قشیری به نیشابور حمله برد و با حاکم آنجا جنگ کرد و آن دو نفر بیش از یکماه در حبس بودند. (غزالی نامه حاشیهء ص47). پس از آنکه نوبت دولت به الب ارسلان رسید و خواجه نظام الملک زمام کارها را بدست گرفت و در صدد رتق و فتق امور برآمد امام الحرمین و سایر علما را دوباره بوطنشان برگردانید. (غزالی نامه ص 243). خواجه از علمای مذهب شافعی بجد نگاهداری و مدرسان بزرگ را از میان آنان انتخاب میکرد. وی نظامیهء بغداد و با قرب احتمالات سایر نظامیه ها را نیز اختصاص به فرقهء شافعیه داده بود. (از غزالی نامه ص127 و 128). از روایت هندوشاه در تجارب السلف چنین برمی آید که خواجه در اینمورد تعصب فراوان داشت و بر اثر اصرار وی بود که بر سر در مدرسهء محلهء کران اصفهان که سلطان ملکشاه بنا کرده بود با اینکه سلطان مذهب حنفی داشت نام امام ابوحنیفه مقدم بر امام شافعی نوشته نشد و قرار بر آن گرفت که بنویسند «وقف علی اصحاب الامامین امامی الائمة صدری الاسلام». (از تجارب السلف ص 277). در زمان سلطان سنجر نیز فتنه ای بین شافعیه و حنفیه اتفاق افتاد و از حنفیه در نیشابور هفتاد تن کشته شدند. (از اخبارالدولة السلجوقیه ص 125). بنا بقول نصیرالدین ابوالرشید عبدالجلیل قزوینی رازی از بزرگان وعاظ و علمای مذهبی شیعه در ری و صاحب کتاب النقض که در قرن ششم هجری میزیسته است مردم بلاد آذربایجان تا به در روم و همدان و اصفهان و ساوه و قزوین و مانند آن همه در روزگار وی شافعی مذهب بوده اند. (از تاریخ ادبیات در ایران، تألیف دکتر صفا ج 2 ص 144 بنقل از کتاب النقض). در قرون اخیر یعنی سالهای پیش از سلسلهء عثمانیان شافعیه بی چون و چرا در مرکز ممالک اسلامی مقام اول را کسب کردند. در عهد ابن جبیر امام جماعت در مکه امام شافعی بود. فقط در ابتدای قرن دهم در دورهء سلاطین عثمانی حنفیان شافعیان را عقب راندند و شغل قضا از قسطنطنیه مرکز حکومت عثمانی همه جابه حنفیان واگذار شد. با شروع حکومت صفویه مذهب شافعی در آسیای مرکزی جای خود را به مذهب تشیع داد. با اینهمه مذهب شافعی در مصر و شام، حجاز عربستان جنوبی، بحرین، مجمع الجزایر مالزی، افریقای شرقی، داغستان و مناطقی چند در آسیای مرکزی مسلط است. (از دائرة المعارف اسلامی).

شافعیه.

[فِ عی یَ] (اِخ) نام ناحیتی است در عراق از ایالت دیوانیه. (از معجم البلدان).

شافن.

[فِ] (ع ص) نعت فاعلی از شفن. کسی که بکنج چشم بنگرد کسی را یا به تعجب و یا بکراهت و اعراض. (صحاح اللغة) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شافن و شفون. (اقرب الموارد). بدم چشم نگرنده. بگوشهء چشم نگرنده. || رشگین و حسود که چشم برنگیرد از شدت رشک. (از صحاح اللغة) (از ناظم الاطباء).

شافوت.

(اِ) سوت زدن با لب. (فرهنگ نظام). اما این لغت در جای دیگر دیده نشد.

شاف و سقلمه.

[فُ سُ قُ مَ / مِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) در تداول عامه، داروهای استعمال کردنی. رجوع به شاف و سقلمه کردن شود.

شاف و سقلمه کردن.

[فُ سُ قُ مَ / مِ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه داروهای بسیار حاد برای دفع فضول خوردن یا خورانیدن. (یادداشت بخط مؤلف).

شافه.

[فِه] (ع ص) تشنه و عطشان. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شافه.

[فَ / فِ] (اِ) بمعنی شاف و شیاف باشد. (فرهنگ نظام) (آنندراج). رجوع به شاف شود. دوایی که به مقعد برگیرند. آنچه برگیرند به دبر. هر دوا که بخود برگیرند. شاف و داروی جامد مخروطی شکلی که در مقعد و یا فرج داخل کنند. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از بحر الجواهر). شیاف. پرزه. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
عمه را نیز شافه ای درداد.سعدی.
|| پنبه ای که بدارو تر کرده جهت دفع رمد بر چشم نهند. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از بحر الجواهر). دوای چشم. ج، شیاف. (بحر الجواهر). ج، شیافات. || ریش پای. (مهذب الاسماء). اصل ریش پای. (دهار). ریش که در پا درآید و آن را به غیر دوغ علاج نباشد. سوختن (و آن نام ریش است).

شاف هاوز.

(اِخ)(1) (در آلمانی شاف هوزن)(2)شهری است در سویس مرکز ایالتی بهمین نام واقع در قسمت سفلای منطقه ای که آنجا شیب بستر رود رن تند و رود سیلابی میشود. جمعیت آن 31000 تن است. کلیسای اعظم آن که بسبک معماری رومی است شهرت دارد. دارای صنایع فلزکاری و ذوب آهن و ذوب فلز، نساجی، تهیهء وسایل و ابزار دقیق و ساعت سازی میباشد.
(1) - Schaffhause.
(2) - Schaffhausen.

شافی.

(ع ص) شفادهنده. (مهذب الاسماء). نجات دهنده از بیماری. تندرستی دهنده. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (دهار). بهبوددهنده. آسانی دهنده. شفابخش. بهبودبخش. صحت دهنده. (آنندراج). ج، شفاة. (مهذب الاسماء).
- حرز شافی؛ دعا و بازوبند شفابخش :
خاک بالین رسول الله همه حرز شفاست
حرز شافی بهر جان ناتوان آورده ام.خاقانی.
|| ظاهر و هویدا و آشکار. (ناظم الاطباء). || راست و درست. (ناظم الاطباء). قاطع و صریح : و اگر در عاقبت کارها و هجرت سوی گور فکرتی شافی واجب داری حرص و شره این عالم فانی بر تو بسر آید. (کلیله و دمنه). و رمزی در تقریر فضایل و مآثر وافی شافی. (ترجمهء تاریخ یمینی). || کافی. بمقدار لازم و ضروری. (از اقرب الموارد).
- تدبیر شافی؛ چارهء قاطع : تدبیر شافی باید در این باب و اگرنه ولایت خراسان ناچیز شود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 506). تدبیر شافی تر می باید در جنگ این قوم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص592).
- جواب شافی؛ جواب که قطع گفتگو کند. (از اقرب الموارد). نیک روشن و مبین و قاطع : بازرگان متحیر فروماند و جوب شافی ندانست. (سندبادنامه ص 305). جواب شافی نیافت. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- شافی جواب؛ جواب شافی :
از عزیزان سؤال دل کردم
هیچ شافی جواب نشیندم.خاقانی.
و رجوع به جواب شافی شود.
- عدل شافی؛ عدل کامل و بهبودبخش و کافی :
عدل شافی او به هر بقعه
رأی کافی او به هر کشور.مسعودسعد.
ز عدل شافی تو سازگار و دوست شوند
دو طبع دشمن ناسازگار آتش و آب.
مسعودسعد.
و رجوع به شافی شود.
- موعظهء شافی؛ موعظه و پند کامل و تمام :موعظه های شافی در سلک عبارت کشیده است. (گلستان سعدی).
|| (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی.

شافی.

(اِخ) (ال ...) این لقب را، الحاکم، خلیفهء فاطمی پس از ارجاع سفارت به زرعة بن عیسی بن نسطورس داد. ابن الصیرفی و مقریزی تاریخ اعطای این لقب را سال 401 ه . ق. دانسته اند و حال آنکه ابن القلانسی آن را سال 397 داند. (از القاب الاسلامیة حسن پاشا ص 351).

شافیا.

(اِخ) از قرای واسط است از نواحی نهر جعفر میان واسط و بصره و نام دیگر آن شیفیا باشد. (از معجم البلدان یاقوت).

شافیدن.

[دَ] (مص جعلی) لغزیدن. سهو کردن. خطا نمودن. (ناظم الاطباء) (فرهنگ شعوری ج 2 ص 130). اما در جای دیگر دیده نشد.

شافیر.

(اِخ) بازار... و آن شهری میباشد که میخاء نبی آن را خطاب میفرماید (میکاه 1 : 11) و اوسیبیوس و هیرونیمس آن را در کوهستانی که در میانهء الوثر و پولیس و اشقلون واقع است دانسته اند، لیکن بعضی برآنند که همان سوافر میباشد، و سوافر عبارت از دهات محقری است که بمسافت 5 میل بجنوب شرقی اشدود مانده واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

شافی و کافی.

[وَ / یُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) قاطع و بسنده. روشن و مبین و کفایت کننده.
- جواب شافی و کافی؛ پاسخ که قانع کننده باشد و آن پاسخ که طرف را مجاب کند. و رجوع به شافی شود.

شاق.

(اِ) شکاف بود. || سوراخ بود. (حاشیهء لغت فرس اسدی).

شاق.

(ع ص) بمعنی دشوار و با مشقت و سخت و با زحمت. (ناظم الاطباء). رجوع به شاقّ شود.

شاق.

[شاق ق] (ع ص) دشوار. کار دشوار. (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). صعب. دشوار. (منتهی الارب). توان فرسا. طاقت فرسا. سخت. معضل.
- تکلیف شاق؛ تکلیف سخت و دشوار.
- سفر شاق؛ سفر دشوار و سخت : و حالی به تجارتی رفته است بسفری شاق. (سندبادنامه ص 260).
- عمل شاق؛ کار دشوار و جانفرسا.

شاقرد.

[قِ] (اِخ) نام قریهء بزرگی است واقع میان دقوقاء و اربل به عراق عرب و در آن دژ کوچکی باشد. (از معجم البلدان).

شاقردی.

[قِ] (معرب، اِ) معرب شاگرد، متعلم. این کلمه را به شاجردی نیز تعریب کرده اند. (یادداشت مؤلف).

شاقرة.

[قِ رَ] (اِخ) ناحیه ای است در اندلس از اعمال شرقی طلیطله در آنجا حصاری است. (از معجم البلدان).

شاقل.

[قِ] (اِ) اصل وزن کلاً در نزد عبرانیان شاقل بود و آن را به نصف و ثلث و ربع تقسیم میکردند. اما شاقل مقدس وزن مضبوط و معینی شرعی بوده است و برخی را گمان چنان است که شاقل مقدس برابر با شاقل معمولی بوده است. (از قاموس کتاب مقدس). بابلیان شاقل را بجای اوقیة برای وزن اشیاء انتخاب کردند. (النقود العربیه ص 87). || قسمی از پول طلا و نقرهء غیرمسکوک. و شاقل را اقسامی باشد بدین ترتیب.
1 - شاقل القدس، جهت وزن. 2 - شاقل الدارج، جهت وزن اشیاء قیمتی چون زر و سیم. 3 - شاقل الملک، کمتر باشد از شاقل قدس عادی. 4 - شاقل النقود، نوعی از وزن بود. (از دائرة المعارف بستانی).

شاقل.

[قُ] (اِ) شاغول. شاقول. رجوع به شاغول و شاقول شود. || آویزهء ساعت. (ناظم الاطباء) (فرهنگ شعوری ج 2 ص 128). لنگر ساعت. رجوع به شاغول و شاقول شود.

شاقلانی.

(ص نسبی) انتساب به شاقلا است که نام اجدادی ابواسحاق ابراهیم بن احمدبن عمر بن احمدبن عمر بن حمدان فقیه شاقلانی از اهل بغداد باشد. (انساب سمعانی ج1 ص326).

شاقوز.

(اِ) در لهجهء میاندره گیاه شب خسب را گویند که در جنگلهای کرانهء دریای مازندران در جلگه و میان بند فراوان روید. (از جنگل شناسی ساعی ج 1 ص 223).

شاقول.

(اِ)(1) چوبی به اندازهء دو ذرع باشد که کشاورزان بصره با خود دارند و در سر آن آهن سرتیز کنند و بدان ریسمانی بندند و آن را در زمین فروکنند و کشند تا استواری زمین معلوم گردانند. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || رسنی است بر یکسر آن گلوله ای از آهن و مانند آن بنایان را. گلوله ای از سنگ یا برنج و آهن بقدر گردکان که ریسمان بدان بندند و بنایان از فراز دیواری که در کار بنا کردند فروگذارند تا براستای آن ریسمان کجی و برآمدگی دوش دیوار از آن معلوم کنند. (از بهار عجم) (از آنندراج) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ نظام). گلوله ای است از برنج و آهن و سنگ بریسمان آویخته که معماران کجی و راستی دیوار بدان معلوم کنند. (از غیاث). سنگ بنایان که بدان راستی دیوار معلوم نمایند ریسمانی است که در یک سر او چیزی ثقیل بندند و برابر دیواری که در کار بنا کردنند فروگذارند : تا دیوار دل بیقرارت جهت ساختن طاق و درگاه مانند شاقول پیوسته سرنگون آویخته. (رفیع واعظ در ابواب الجنان از آنندراج).
چو شاقولش این رنگ ناریخته
دل من بمویی است آویخته.
طاهر وحید (از آنندراج).
گلولهء فلزی یا سنگی بریسمان کرده که از گونیا بیاویزند تا بدان هنگام حرکت دادن گونیا بر سطح زمین همواری زمین معلوم کنند. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). شاغولی. شاهول. (حبیش تفلیسی). فادن. || چون علاقه بدست گیرند (از اصطرلاب) شاقولی در میان باریک بندند و از زیر عروه فروگذارند. (یادداشت مؤلف از رسالهء خطی). || نرهء مرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آلت تناسل مرد. (لسان العرب) (از اقرب الموارد).
(1) - Fil a ploml.

شاقة.

[شاقْ قَ] (ع اِ) آنچه از خرمابن برآید بمقدار یک وجب. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

شاقة.

[شاقْ قَ] (ع ص) مؤنث شاق. ج، شواق. شقة شاقة؛ سختی بسیار سخت. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (فرهنگ نظام). صعب. دشوار. (غیاث).
- اعمال شاقة؛ کارهای توان فرسا و سخت: محکوم به اعمال شاقة است، محکوم به دهسال حبس با اعمال شاقه است.

شاقة.

[قَ] (اِخ)(1) از شهرهای شاقی صقلیه (سیسیل) است و بدین شهر ابوعمر عثمان بن حجاج صقلی منسوب است. (از معجم البلدان) (نخبة الدهر دمشقی).
(1) - Sciacca.

شاقی.

(ع اِ) تندی کوه بیرون جسته دراز که نتوان بدان رسید. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). ج، شواق و شقیان. || (ص نسبی) منسوب به شهر شاقة. رجوع به شاقه شود.

شاقی.

[شاق قی] (حامص) دشواری. سختی. چگونگی شاق. (یادداشت مؤلف).

شاک.

(اِ) سینه بند زنان را گویند و آن پارچه ای باشد چهارگوشه که پستانهای خود را بدان بندند. (برهان قاطع). سینه بند زنان را گویند و آن را شاماک و شاماکچه و شاماخکه نیز گویند. (آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا). شماخچه. (شرفنامهء منیری). || جامهء کوچک که کودکان و یا مردان در وقت کار پوشند. (از فرهنگ سروری). رجوع به شاماک شود. || بز نر را نامند و آن را تکه خوانند بر وزن مکه. (برهان قاطع). بز نر. (سروری). رشیدی گفته بمعنی بز پیر است. (آنندراج) (از ناظم الاطباء). و شاید پیر مصحف نر باشد. تَیس. (منتهی الارب) :
میش و بره و بخته و شاک و چپش تو
بگرفت بیابان ز درازا و ز پهنا.سوزنی.
چو گرگ گرسنه اندر فتد میان رمه
چه میش و چه بره دندانش را چه بخته چه شاک.
سوزنی.
|| (ص) خوار و مستمند. (ناظم الاطباء). || مجرم و گناهکار. (ناظم الاطباء). اما این دو معنی مخصوص به این فرهنگ است. || (اِ) شاخ و شاخه. || نهال. (ناظم الاطباء از اشتنگاس).

شاک.

[شاک ک] (ع ص)(1) گمان کننده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). شک کننده و گمان برنده. (غیاث اللغات). مرتاب. نقیض متیقن. مریب. گمانمند. (مهذب الاسماء). متردد میان نقیضین بدون ترجیح یکی بر دیگر :
هر آینه که یقین باشد آنچه گفت مرا
یقین شناسم و در گفت او نباشم شاک.
سوزنی.
|| مرد باسلاح تمام. (از منتهی الارب). رجل شاک فی السلاح. (از اقرب الموارد) (از غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء).(2) باسلیح. تمام سلاح. زیناوند: شاکی؛ مرد با سلاح تمام یعنی سلحدار و سپاهی. ج، شُکّاک: قوم شکاک فی الحدید؛ ای غارقون فی السلاح. (اقرب الموارد) (غیاث). || مرد باسلاح تند و تیز: رجل شاک السلاح(3)؛ مرد با سلیح تیز چالاک. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). مرد با سلاح تیز و چالاک. (آنندراج). || در نیزه کشنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شتر لنگان و خمیده در راه رفتن: بعیر شاک؛ شترلنگان و خمیده. (از لسان العرب) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). اشتری لنگ. (مهذب الاسماء). || (اِ) آماس گلو که بیشتر کودکان بدان مبتلا شوند. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). منتفخ و ورم کرده و آماس دیده. (ناظم الاطباء).
(1) - از: ش ک ک.
(2) - از: ش ک ک.
(3) - از: ش وک.

شاک.

[کَ] (هندی، اِ) طبق روایت بشن پران نام درختی باشد. (ماللهند بیرونی ص 117).

شاک.

(پسوند) ظاهراً بصورت مزید مؤخری در کلمهء چمشاک آمده است و یا آنکه چمشاک صورتی از چمشک، مبدل چشمک است.

شاکار.

(اِ مرکب) بمعنی بیگار باشد و آن کار فرمودن بزور است که مردم را کار فرمایند و مزدوری و اجرت ندهند. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). بیگار باشد که مجرگ خوانند. (لغت فرس اسدی) (فرهنگ نظام) (صحاح الفرس) (فرهنگ شاهنامه). مزد بموازنهء کار نادادن و آن را شیکار نیز گویند. (شرفنامهء منیری). مخفف شاه کار بمعنی کاری که بحکم شاه باشد و مزد ندهند و شایگان نیز گویند چه در اصل شاه گان بوده و آن را بیگار یعنی کاری بی مزد گویند. (انجمن آرا). کاری باشد نه بر مراد مردم و بی مزد که یا از شرم کنند یا بقهر ایشان را بر آن دارند. (صحاح الفرس). کار بی مزد. (فرهنگ جهانگیری) (دهار) (ولف). کار بی مزد و بیگار که بی اجرت بقهر کار فرمایند و مزد ندهند و شاهکار نیز همین معنی را دارد که کسی بی اجرت کسی را در کار دارد. (تحفة الاحباب حافظ اوبهی). کار بی مزد باشد که مردم را بزور بر آن دارند. (فرهنگ سروری). مجرگ. (برهان). رایگان. (برهان). بیگار. (برهان). سخره. (برهان). شاهکار. (برهان). شایگان. (برهان) :
گناهی ندارم بهانه نهی
چو شاگرد شاکار چندم دهی.
فردوسی (شاهنامهء عبدالقادر شمارهء 1575).
نکنی طاعت و آنگه که کنی سست و ضعیف
راست گویی که همه سخره و شاکار کنی.
کسائی (از لغت فرس اسدی).
|| و در فرهنگ بمعنی فریب و دعای عظیم باشد. (فرهنگ سروری). || شاگرد و تلمیذ. (ناظم الاطباء). || نوکر و خدمتکار. (ناظم الاطباء). || سئیس. (ناظم الاطباء). و سئیس مأخوذ از تازی بمعنی نگهبان اسب است. (از ناظم الاطباء). سه معنی اخیر مخصوص به این فرهنگ است.

شاکاری.

(حامص مرکب) بیگاری. سخره. رجوع به شاکار شود.

شاکت.

[کَ تَ] (اِخ)(1) نام شخصی است که در نحو و شعر هند قدیم کتابی بنام شاکت داشته است. (ماللهند بیرونی ص 65).
.(سانسکریت)
(1) - Sakata

شاکتاین.

[کَ یَ نَ] (اِخ)(1) نام طایفهء شاکت است. (ماللهند بیرونی ص 65).
.(سانسکریت)
(1) - Sakatagana

شاکد.

[کِ] (ع ص) دهنده و بخشنده. (از اقرب الموارد). شاکر: انه لشاکر شاکد(1). (از ذیل اقرب الموارد بنقل از تاج العروس).
(1) - از ریشهء ش ک د.

شاکر.

[کِ] (ع ص) سپاس دارنده. سپاسگزار. شکرکننده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (برهان قاطع) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). سپاسدار. (دهار). مقابل کفور. ج، شُکَّر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نیکی شناس. آنکه در مقابل احسان دیگری ثنا گوید :
شاکر نعمت نبودم یافتی
تا زمانه زد مرا ناگاه کوست.
بوشعیب (از لغت فرس اسدی).
ایشان ایمن و شاکر بازگشتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 248). ذاکر و شاکر باشد ببر رب علیم. (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص 389).
نعمت بسیار داری شکر از آن بسیارتر
نمعت افزونتر شود آن را که او شاکر بود.
منوچهری.
و آنگهی گویی من از شاه جهان شاکر نیم
گرنه نیک آید از این شه، رخت رو بربند هین.
منوچهری.
حاجیان آمدند با تعظیم
شاکر از رحمت خدای رحیم.ناصرخسرو.
شاکر انعام حق باش ای سنایی روز و شب
تا چو بی شکران نگویندت فهم لایشکرون.
سنایی.
زانهمه ریزه خوران یک کس نیست
شاکر جود فراوان اسد.خاقانی.
شاکرم از عزلتی که فاقه و فقرست
فارغم از دولتی که نعمت و نازست.خاقانی.
زنده کردم سخن ار شاکرمن شد چه عجب
که ز عازر صفت شکر مسیحا شنوند.خاقانی.
شاکر نعمت به هر طریق که بودیم
داعی دولت به هر مقام که هستیم.سعدی.
عهد بشکستی و من بر سر پیمان بودم
شاکر نعمت و پروردهء احسان بودم.سعدی.
همچنین در زمرهء توانگران شاکرند و کفور. (گلستان سعدی).
حافظ ار سیم و زرت نیست چه شد شاکر باش
چه به از دولت لطف سخن و طبع سلیم.
حافظ.
|| شاکد. (اقرب الموارد). رجوع به شاکد شود. || (اِخ) نامی است از نامهای باری تعالی و معنی آن پاداش دهندهء بندگان بر اعمال ایشان، یا بر عمل قلیل جزای جزیل دهنده. (منتهی الارب).
- شاکِرُ لِِنعمَتِه؛ (ال ...) (بمعنی سپاسدارندهء نعم الهی). یکی از القاب ولیعهد حکم المستنصربالله است و در یکی از نصوص قرطبه بسال 358 ه . ق. ثبت گردیده است. (از الالقاب الاسلامیة).
- || مؤلف القاب الاسلامیة گوید لقب نورالدین باشد در نصی که در مسجد اقصی «بیت المقدس» بتاریخ 564 ه . ق. ثبت گردیده. ولی معلوم نیست که منظور مؤلف کدام نورالدین باشد و لقب مزبور بحکام و فرمانروایانی داده میشد که پرهیزگار و با تقوی بوده اند و در حقیقت اینگونه القاب چون: «العبد الفقیرالی رحمة الله و الخاضع لهیبته و الشاکر لنعمته» اشاره به خشوع فرمانروا در برابر قدرت خدای تعالی باشد. (از القاب الاسلامیه حسن پاشا ص 351).

شاکر.

[کِ] (معرب، ص) معرب چاکر. (آنندراج) (منتهی الارب). بمعنی شاکار است که بیگار و کار فرمودن بی مزد باشد. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مزدور و خادم. معرب چاکر. (منتهی الارب). و رجوع به شاکار شود.

شاکر.

[کِ] (اِخ) بطنی است از بنی راشدبن عقبة بن مجربة از: حرام بن جذام از: قحطان. و معروفند که بشواکر عقبه و در جوف واقع در شرقی مصر سکونت دارند. (از معجم قبائل العرب بنقل از نهایة الارب قلقشندی).

شاکر.

[کِ] (اِخ) بطنی است از قبیلهء بنی زهیر و از القاب جذام از قحطان باشند و این قبیله با قبیلهء شواکر عقبه فرق دارد. (از معجم قبائل العرب از نهایة الارب قلقشندی).

شاکر.

[کِ] (اِخ) بطنی است از قبیلهء بنی کلاب که در فیوم مصر سکونت دارند. (از معجم قبایل العرب از تاریخ فیوم ص 13).

شاکر.

[کِ] (اِخ) بطنی است از قبیلهء مسعود از اعقاب صلته، که وابسته به شمر طوقه باشند و آن جزو قبایل شَمَّر نجد بوده اند که قسمتی از ایشان بعراق و شام مهاجرت کردند. (از معجم قبایل العرب از عشایر العراق عزاوی ص 241 و غیره).

شاکر.

[کِ] (اِخ) قبیله ای است به یمن از همدان و ایشان از اولاد شاکربن مالک اند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شاکر.

[کِ] (اِخ) مخلافی در روستائی است در یمن شرقی صنعاء. (معجم البلدان).

شاکر.

[کِ] (اِخ) ابن حامدبن حسن بن احمدبن محمود، مکنی به ابن شاکر از فقهای زیدیان در یمن بود و بسال 1173 ه . ق. درگذشت و آثاری در فقه و حدیث داشت. (از اعلام زرکلی چ1 ج 2 ص 165).

شاکر.

[کِ] (اِخ) ابن ربیعة بن مالک الحاشدی الهمدانی. جدی است جاهلی یمنی از بکیل قحطان و دودمان وی را شاکریون گویند و بنودهمة بن شاکر و بنوالغز از بطن وی باشند. (از اعلام زرکلی ج 3 ص223).

شاکر.

[کِ] (اِخ) ابن ربیعة. بطنی است از قبیلهء همدان از کهلان از قحطانیه و ایشان از فرزندان شاکربن ربیعة بن مالک بن معاویة صعب بن دومان بن بکیل بن جشم بن حاشد باشند. (از معجم قبایل العرب بنقل از قلقشندی و اشتقاق ابن درید ص 205، 257 و لسان العرب ج 6 ص 96 و تاج العروس ج 3 ص 314 و عقد الفرید ج 2 ص 79 و اکلیل همدانی ج 10 ص237).

شاکر.

[کِ] (اِخ) ابن مغامس بن محفوظ بن صالح شقیر. داستان نویس و متولد بسال 1266 و متوفی در سال 1314 ه . ق. وی در لبنان بدنیا آمد و نگارش فصلهای بسیاری از دائرة المعارف بستانی بعهدهء او بوده. مجلهء «کنانة» را در مصر انتشار داده است. نیز او راست: لسان غصن لبنان در نقد اغلاط نویسندگان و اسالیب العرب فی صناعة الانشاء و مصباح الافکار و ترجمهء آثار الامم از فرانسه بعربی. (از اعلام زرکلی چ1 ج2 ص403).

شاکر.

[کِ] (اِخ) ابن نضله. بطنی است از بنی اسد. از جمله مراکز آنها طریفه باشد. (از معجم قبایل العرب بنقل از معجم البلدان یاقوت ج 3 ص 356 و 536).

شاکر.

[کِ] (اِخ) ابن یوسف الخوری متولد 1263 ه . ق. پزشک لبنانی و سرایندهء بذله گو بوده است. در دانشکدهء پزشکی قصرالعینی قاهره تحصیل کرد دیرزمانی در دمشق اقامت گزید و در بیروت بسال 1331 ه . ق. درگذشت. او راست: تحفة الراغب فی صحة المتزوج و زواج العازب. صحة العین. نایب الطبیب. مجمع المسرات و مذکرات. (از اعلام زرکلی چ1 ج 3 ص224).

شاکر.

[کِ] (اِخ) احمدبن عمر بن عثمان معروف به شاکر و مکنی به ابوالصفاء شاعر صوفی منش از مردم حماة شام بود. بسال 1121 متولد شد و در سال 1193 ه . ق. درگذشت. او راست: حانة العشاق و ریحانة الاشواق در سه مجلد. (از اعلام زرکلی چ1 ج1 ص 181) (معجم المؤلفین ج2 ص32).

شاکر.

[کِ] (اِخ) جُلاب بخاری. از شاعران قدیم ایران است که در اوایل قرن چهارم در ماوراءالنهر میزیست. نام او را محمودبن عمر رادویانی در ترجمان البلاغه همه جا «شاکر» آورده است و شمس قیس «شاکر بخاری»، لیکن اسدی طوسی گاه «شاکر بخاری» و گاه «جلاب بخاری» و گاه «جلاب» ذکر کرده است. سروری در فرهنگ خود نام او را در ذیل کلمهء جلاب آورده و گفته است «جلاب بوزن گلاب نام شاعری استاد است که در بخارا بود کذا فی التحفة» اما چنانکه در بیت بوطاهر خسروانی خواهیم دید جلاب بر وزن گلاب یعنی بی تشدید لام نیست بلکه باید علی القاعده با لام مشدد تلفظ شود. نزدیکترین کس به وی که نام او را آورده ابوطاهر طیب بن محمد خسروانی شاعر بزرگ قرن چهارم است که او را «شاکر جلاب» خوانده، در این بیت :
همی حسد کنم و سال و ماه رشک برم
بمرگ بوالمثل و مرگ شاکر جلاب
نسبت او ببخارا روشن و قوی و متواتر است و علی الخصوص در این تعریف که اسدی از او در ذیل لفظ جلاب کرده و گفته است: «نام شاعری بوده در بخارا». اگرچه نام این شاعر در تذکره ها نیامده و از احوال او اطلاعی در دست نیست لیکن چون خسروانی از مرگ او و «بوالمثل بخاری» در شعر خود سخن گفته و بر آسایشی که آنان بیاری مرگ از تحمل اعباء حیات یافته اند رشک برده، معلوم میشود که او همزمان خسروانی بوده است. اما ابوطاهر خسروانی از شاعران قرن چهارم یا اوایل نیمهء دوم آن قرن است که یک بیت او را:
جوانی به بیهودگی یاد دارم
دریغا جوانی دریغا جوانی.
محمدبن عبدالکاتب (و بقول مشهورتر ولی ضعیف تر فردوسی) تضمین کرده است و چون محمد بن عبده دبیر بغراخان (از پادشاهان خانیهء ماوراءالنهر متوفی بسال 383) بوده و شعر بوطاهر را در سخن خود بصورت تضمین آورده است، پس مسلماً او پیش از دو دههء اخیر قرن چهارم بسر میبرده و با روشن شدن زمان او به آسانی میتوان گفت که شاکر هم در این ایام و دست کم در اواسط قرن چهارم می زیسته و بنابراین در شمار شعرای کهن و از طبقات اول متقدمین بوده است. دلیل بزرگ شهرت این شاعر به استادی و اشعار رائع، ذکر نام وی در کتب بلاغت و لغت و استشهاد اشعار اوست در آنها، با این حال اشعار وی نیز مانند آثار بسیاری از شاعران بزرگ قرن چهارم در کام حوادث فرورفته و جز اندکی از آن چیزی بما نرسیده است و از آنجمله است:
نفرین کنم ز درد فعال زمانه را
کو کبر داد و مرتبت این کوفشانه را
آن را که با مکوی و کلابه بود شمار
بربط کجا شناسد و چنگ و چغانه را.
*
سردست روزگار و دل از مهر سرد نی
می سالخورد باید و ما سالخورد نی
از صد هزار دوست یکی دوست دوست نی
وز صد هزار مرد یکی مرد مرد نی.
*
همه عشق وی انجمن گرد من
همه نیکویی گرد وی انجمن
برادی او راد ماند بزفت
بمردی او مرد ماند بزن
*
همه واذیج پر انگور و همه جای عصیر
رنج ورزید کنون بربخورد برزگرا
حال با کژ کمان راست کند کار جهان
راستی کارش کژی کند اندر جگرا.
*
خوشا نبیذ غارجی با دوستان یک دله
گیتی به آرام اندرون مجلس ببانگ و ولوله
مجلس پراشیده همه میوه خراشیده همه
نقل بپاشیده همه بر چاکران کرده یله.
*
اندام دشمنان تو از تیر ناوکی
مانند نوک خوشهء جو باد آژده
زیبا نهاده مجلس و عالی گزیده جای
ساز شراب پیش نهاده رده رده.
*
فری زان زلف مشکینش چو زنجیر
فتاده صد هزاران کلج بر کلج.
*
روی مرا هجر کرد زردتر از زر
گردن من عشق کرد نرمتر از دوخ.
*
چون پند فرومایه سوی جوژه گراید
شاهین ستنبه بتذروان کند آهنگ.
*
کجا تو باشی گردند بی خطر خوبان
جمست را چه خطر هر کجا بود یا کند.
*
بر دل مکن مسلط گفتار هر لتنبر
هرگز کجا پسندد افلاک جز ترا سر
*
بهار خرم نزدیک آمد از دوری
بشادکامی نزدیک شو نه مندوری
*
بچاه سیصد باز اندرم من از غم او
عطای میر رسن ساختم ز سیصد باز.
*
چو کوشیدم که حال خود بگویم
زبانم برنگردید از نیوشه.
*
بگامی برید از ختا تا ختن
بیک تک دوید از بخارا به وخش.
*
مرا رفیقی پرسید کین غریو ز چیست
جواب دادم کز غرو نیست هست ز غنگ
*
چه جویی آن ادبی کان ادب ندارد نام
چه گوئی آن سخنی کان سخن ندارد چم.
*
در او افراشته درهای سیمین
جواهرها نشانده در بلندین.
*
زیبا نهاده مجلس و عالی گزیده جای
ساز شراب پیش نهاده رده رده.
*
اینک رهی بمژگان راه تو پاک رُفته
نزدیک تو نه مایه نه نیز هیچ سفته.
*
ای عشق ز من دور که بر من همه رنجی
همچون زبر چشم یکی محکم بالو
*
خون انبسته همی ریزم بر زرین رخ
زانکه خونابه نماندستم در چشم بنیز.
*
بدل ربودن جلاد و شاطری ای مه
ببوسه دادن جان پدر بس اژ کهنی
*
برده دل من بدست عشق زبون است
سخت زبونی که جان و تنش زبونست
(مجلهء دانشکدهء ادبیات شمارهء سوم سال دوم بقلم دکتر صفا) (از ترجمان البلاغه چ استانبول ص 17، 29، 34 و المعجم فی معاییر اشعار العجم چ تهران ص 189 و لغت فرس اسدی ص 173، 179 و 94 و 485، 30، 144، 384، تاریخ ادبیات در ایران تألیف صفا ج1 ص 395، 396). و رجوع به شرح احوال و اشعار رودکی ص 1068، 1140، 1173، 1175 شود.

شاکر اصفهانی.

[کِ رِ اِ فَ] (اِخ) نام او محمدقلی بک متخلص به شاکر از تبریزیان ساکن عباس آباد اصفهان بود و در فن زرگری و نقاشی بی مثل و طبعش موزون بود اما از تاریخ تولد و درگذشت او اطلاعی در دست نیست. (از الذریعة ج 9 ص 493 از تذکرهء نصرآبادی ص 392 و دانشمندان آذربایجان ص 186 و صبح گلشن ص 217).

شاکرباه.

[کِ] (اِ مرکب) کسی که اسبهای چند برای کارهای عمومی و کرایه دادن نگاه دارد. (ناظم الاطباء) (اشتنگاس) (شعوری ج 2 ص 134). || خدمت بقاضی و مفتی. (ناظم الاطباء) (اشتنگاس) (شعوری ج 2 ص 134). اما این لغت در مأخذ دیگر دیده نشد.

شاکرتبریزی.

[کِ رِ تَ] (اِخ) از شعرای قرن سیزدهم آذربایجان و اشعارش به زبان ترکی است. (از الذریعه ج 9 ص 493 از دانشمندان آذربایجان ص 187 و صبح گلشن ص 217 و حدیقة الشعراء).

شاکر جرکسی.

[کِ رِ جِ کَ] (اِخ) رجوع به علی بن الحسین الشاکر شود.

شاکر حنبلی.

[کِ رِ حَمْ بَ] (اِخ) فرزند راغب حنبلی در سال 1876 ه . ق. متولد شد و در سال 1378 ه . ق. در دمشق درگذشت. تحصیلات خود را در قسطنطنیه انجام داد و پستهای متعدد دولتی احراز کرد روزنامهء القلم و الحضارة را در دمشق و قسطنطنیه انتشار داد. از آثار اوست: الحقوق الاداریه. احکام الاراضی و الاموال المنقوله و اصول الفقه الاسلامی. (از معجم المؤلفین ج 13 ص 368).

شاکر دزفولی.

[کِ رِ دِ] (اِخ) متخلص به شاکر. نام او نصرالله تراب بن مولی فتحعلی دزفولی از شاگردان شیخ مرتضی انصاری است. در سال 1311 ه . ق. درگذشت. اشعار او در کشکولی است مخطوط به نام لمعات البیان. از اوست مظهر البینات و مظهر الدلالات و ترجمهء نهج البلاغه شرح ابن ابی الحدید به زبان فارسی. (از الذریعة ج 9 ص 493).

شاکرربه.

[کِ رَ بِه] (ع اِ مرکب) گیاهی است. (از اقرب الموارد).

شاکرطهرانی.

[کِ رِ طِ] (اِخ) مشهور به «شاکرا» (که الف آن جهت احترام و یا مخفف شاکر آقا باشد). ساکن اصفهان بود و اشعار او را معاصر وی شیخ علی حزین در تذکرهء خود آورده است و گوید دیری نیست که درگذشته است. و در فن عروض تبحری داشته. (از الذریعة ج 9 ص 493).

شاکر مصری.

[کِ رِ مِ] (اِخ) رجوع به محمد شاکربن علی بن حسن السالمی معروف به عقاده شود.

شاکرة.

[کِ رَ] (ع اِ) کیسه و خریطه و جوال. (ناظم الاطباء). این لغت جای دیگر یافت نشد.

شاکرة.

[کِ رَ] (اِخ) شهری است در بصره. (از تاج العروس).

شاکر هندی.

[کِ رِ هِ] (اِخ) عبدالرحمن فرزند حاج محمد روشن خان بن محمد نوازخان از شاگردان سید ناصرعلی نصیر، او راست: گلستان مسرت به زبان فارسی که آن را در سال 1261 ه . ق. به نام محمد امجد علیشاه و پسرش محمد واجد علیشاه در هندوستان نگاشته است. (از الذریعة ج 9 ص 493).

شاکرهء هندیة.

[کِ رَ یِ هِ دی یَ] (اِخ)شهربانو فرزند علیرضابن محمد طاهر ششتری که در 1244 در بمبئی به دنیا آمد و در سال 1319 ه . ق. درگذشت. (از الذریعة ج 9 ص 494).

شاکری.

[کَ / کِ] (معرب، اِ) شاکر. معرب چاکر فارسی باشد و آن بمعنی مزدور و خادم است. (از منتهی الارب) (دهار) (از اقرب الموارد) (از تاج العروس) (از آنندراج). ج، شاکریة. (از اقرب الموارد). رجوع به شاکر و چاکر شود.

شاکری.

[کِ] (ص نسبی) منسوب است به شاکر که قبیله ای است به یمن از همدان و ایشان اولاد شاکربن ربیعة بن مالک اند. (از منتهی الارب).

شاکریة.

[کَ / کِ ری یَ] (ع اِ) مزد و اجر شاکری. || جِ شاکری بود. (اقرب الموارد). و رجوع به شاکری شود.

شاکریة.

[کِ ری یَ] (ص نسبی) شاکری. قبیله ای است منسوب به ابن شاکر. (از تاج العروس). شاکریة. منسوب است به شاکر که بطنی است از همدان. (از نساب سمعانی).

شاکریه.

[کِ ری یَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء سوسنگرد شهرستان دشت میشان واقع در 6 هزارگزی شمال خاوری سوسنگرد و 4 هزارگزی شمال راه عمومی اهواز به سوسنگرد و در ساحل شمالی رود کرخه. دشت و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 300 تن است. آب آن از رودخانهء کرخه بوسیلهء سه موتور آبکش تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و صیفی است، شغل اهالی زراعت و گله داری میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاکع.

[کِ] (ع ص) بردارنده شتر را بمهار. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دردمند و ناله کننده از بیماری. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || مرد خشمگین. (از اقرب الموارد). || کشت که دانهء آن بسیار گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

شاکل.

[کِ] (ع اِ) سفیدی بناگوش. (آنندراج) (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (متن اللغة). الشاکلة. (متن اللغة). || شبه و مانند: فیه شاکل من ابیه؛ در او شباهتی از پدر باشد. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || راه. (منتهی الارب): کل علی شاکله؛ هر کس بر راه خودست.

شاکلول.

(ص) مردم بسیارخوار. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بسیارگوی و پرحرف. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِ) بمعنی نمد باشد. (از فرهنگ جهانگیری).

شاکلة.

[کِ لَ] (ع اِ) صورت. شکل. هیأت. مثل. (از اساس البلاغة) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة): علی شاکلة ابیه؛ بر هیأت پدر خویش است. || خوی. (ترجمان القرآن ص 54). جدیلة. (متن اللغة): عمل علی جدیلته؛ ای شاکلته. (اساس البلاغة) (اقرب الموارد). عادت و طبیعت. (بحر الجواهر). سَیرة. (اقرب الموارد). طَریقَة. (اقرب الموارد). وَتیرَة. (اقرب الموارد). دَأب. (اقرب الموارد). هِجّیرة. هِجّیرَة. (اقرب الموارد). || سپیدی بناگوش. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (از متن اللغة) (بحر الجواهر). || پوست مابین کنارهء تهیگاه اسب و زانوی اسب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (آنندراج). || تهیگاه. (منتهی الارب): اصاب شاکلة الرمیة؛ تهیگاه آن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (اساس البلاغة) (آنندراج) (بحر الجواهر). خاصِرَة. (صحاح). تهیگاه. (مهذب الاسماء). ج، شواکل. || کرانه و جانب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (از متن اللغة): شاکلتی الطریق؛ دو جانب و دو کرانهء راه. (از اقرب الموارد) (اساس البلاغة). طریق ظاهرا الشواکل. (اساس البلاغة). راه که جوانب آن معلوم باشد. || ناحیت. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). سوی. (منتهی الارب). || حاجت. (از متن اللغة). || شاهراه که از آن راه فرعی منشعب گردد. (از اقرب الموارد). طریق ذوشواکل؛ و هی الطریق التی تنشعب منه. (تفسیر کشاف زمخشری ج 2 ص 244). || مذهب و طریقت. (از متن اللغة) (کشاف زمخشری). نیت و راه و روش. (منتهی الارب). قل کل یعمل علی شاکلته؛ ای علی مذهبه و طریقتة. (از تفسیر کشاف زمخشری ج 2 ص 244). قصد و آهنگ. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || خرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). عقل.

شاکله.

[کَ لَ] (اِ) نوعی از توت فرنگی. چیلک. (اشتنگاس) (ناظم الاطباء).

شاکمند.

[مَ] (اِ) نمد باشد و آن چیزی است که از پشم گوسفند مالند و بعضی گویند آنرا که از پشم گوسفند و موی بز سیاه درهم آمیزند و بمالند شاکمند خوانند. (برهان قاطع). نمدی که از پشم سازندش. (شرفنامهء منیری) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ نظام) (فرهنگ رشیدی) :
بدستش ز خام گوزنان کمند
ببر درفکنده یکی شاکمند.لبیبی.
|| آن است که یکی را در عوض دیگری بگیرند و طلب حق خود نمایند و آن را «نوا» نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به نوا شود.

شاکمونی.

(اِخ) به اعتقاد مردمی از هند پیغمبر صاحب کتاب است و هیچکس بر اسرار او واقف نیست و در ولادت و وجود او خرق عادات و خرافات بسیار گویند و کتاب او را نیز شاکمونی خوانند و بعضی گویند پیغمبر اهل ختاست. (برهان قاطع). مؤلف انجمن آرا نویسد: نام مردی بود از شاهزادگان هندوستان و نام پدرش شدوذن و مادرش مهامایا و مولدش مهابد که شهری بود در هند. از جوانی بریاضت شاقه پرداخت تا کامل الذات شد از او کرامات و معجزات و معارج بسیار در کتب اهالی هندوستان نوشته اند. گویند او را کتابی است ابدرم نام و عقاید مخصوص بخود داشته است. وی بعد از پیغمبران اهل هند به پیغمبری معروف شده و مردم چین و تبت و ایغور و هندوستان به وی گرویدند و او را پیغمبری دانستند. در عهد افراسیاب و زاب بوده است. (از انجمن آرا) (از آنندراج). این لغت مأخوذ از سانسکریت و نام بودا و نام کتاب وی باشد. (از ناظم الاطباء). شهرستانی در ملل و نحل ص 270 نام او را شاکیمن ضبط کرده است. اما آنچه را از کتب لغت متقدم نقل کردیم بر اساسی نیست و مبنای تحقیقی و علمی ندارد. این کلمه لقب مؤسس مذهب بودایی است که تولدش میان سال 483 - 478 ق. م. در هند واقع شده و مذهبش تاکنون در هند و نیز در چین هست و وقتی تا خراسان ایران هم وسعت داشته است. نام پیغمبر هندی مذکور «گوتمه» بمعنی دارندهء گاو بسیار و لقبش «بوده» بوده است، بمعنی دانا و لقب دیگرش «شاکیه منی» که به شاکمونی تحریف شده است. شاکیه نام خانوادگی او و منی بمعنی ولی است. (از فرهنگ نظام). و نام وی سیدارته گوتمه(1) و مشهور است به ساکیامونی(2) (حکیم قبیلهء ساکیا) یا ساکیاسینها(3) (و دو نام اخیر نام خانوادگی او بوده) ولی گوتاما اسمی است مأخوذ از نام نژادی که خاندان وی بدان تعلق داشت. پدر او سوددنه(4) و مادر وی مایادوی(5)نام داشت. پدرش راجه بود و بر قبیلهء ساکیا در کاپیله وستو(6) جنوب غربی نپال در هند شمالی حکومت میکرد. و مادر بودا نیز دختر راجه بود و بنابراین بودا از طبقهء نجبا و امراء است و او در حدود سال 650 ق. م. (و بقول ویلیامز حدود 500 ق. م.) متولد شد. وی مؤسس آیین بودایی است و این آیین مبتنی است بر اینکه: حیات رنج است و رنج از هوس زاید و ترک نفس تنها وسیلهء رهایی از هوی و هوس است. کمال مطلوب بودایی عبارت است از وصول به نیروانا(7) یا فنای کل. مرگ بودا در هشتادسالگی اتفاق افتاد. امروزه در حدود 500000000 تن در هند و بیرمانی و سراندیب و تبت و چین و ژاپن پیرو آیین بودایی هستند. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). و نیز رجوع شود به بودا و ساکیامونی و ساکمونی.
(1) - Siddharta-goutama.
(2) - cakyamuni.
(3) - Sakya-sinha.
(4) - Suddhodana.
(5) - Maya-devi.
(6) - Kapila-vastu.
(7) - Nirvana.

شاکورد.

[شاکْوَ] (اِ) هاله و خرمن ماه که شایورد و شادورد نیز گویند. (ناظم الاطباء). شابورد. (برهان قاطع). شادورد. (جهانگیری). شادورد. شایورد. (برهان قاطع). رجوع به شایورد شود. || خوابگاه. (ناظم الاطباء). || تخت پادشاهی. (ناظم الاطباء). شادورد. (برهان). || (اِخ) گنج هفتم است از جملهء هشت گنج خسروپرویز. (ناظم الاطباء). شادورد. شایورد. (برهان). || (اِ) نام نوایی از موسیقی. (ناظم الاطباء). شادورد. (برهان). شایورد. رجوع به کلمهء آهنگ شود.

شاکة.

[کَ] (ع مص)(1) در میان خار رفتن. (غیاث اللغات). شاک و شاکة و شیکة؛ به خارستان در افتادن و کذا شکتُ الشوک؛ ای وقعتُ فیه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (متن اللغة). || خلیدن کسی را خار و رسیدن در اندام او: شاکته الشوکة. || رسانیدن کسی را خار: شاکه بالشوکة. (منتهی الارب). || (ص) زمین خارناک. (آنندراج). ارض شاکة؛ زمین خارناک و درخت پرخار. (آنندراج): شجرة شاکة؛ درخت خارناک. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بسیارخار. (مهذب الاسماء). الشاکة و الشوکة و الشائکة و المشوکة و المشیکة. المشوکة من الارض و الشجر، الکثیرة الشوک. ذات الشوک. (متن اللغة). || (ص، اِ) خار و یا هر چیز که تیز و چالاک باشد. (یادداشت مؤلف).
(1) - از: ش وک.

شاکة.

[کَ] (ع اِ) آماس در گلو. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شاک شود. || (ص) مؤنث شاک. زن بدگمان و مرتاب. رجوع به شاک شود. || نزدیک. (اقرب الموارد): رحمُ شاکة؛ ای قریبة. (لسان العرب).

شاکی.

(ع ص) شکایت و گله کننده. (از دهار) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مرد گله مند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دادخواه. متظلم. عارض. فریادخواه. رافع قصه. دست بردارنده بدادخواهی :
من ز جان جان شکایت میکنم
من نیم شاکی حکایت میکنم.
مولوی.
|| مرد صاحب شوکت و حدّت در سلاح. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). و رجوع به شاکی السلاح شود. || (اِ) شیر بیشه. (ناظم الاطباء از اشتنگاس). || (ص) اندک بیمار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) اندک بیماری. (غیاث اللغات) (آنندراج).

شاکی السلاح.

[کِسْ سِ] (ع ص مرکب)مرد صاحب شوکت و حدّت در سلاح خود (و آن مقلوب شائک است). (از اقرب الموارد) (متن اللغة) (از منتهی الارب) (نشوء اللغة ص 16). زیناوند. (مفاتیح). تمام سلاح. سلاح ور. غرق در یکصد و چهارده پارچه سلاح رزم. و رجوع به شاک شود.

شاکین.

(اِخ) دهی است از دهستان دودانگه بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین. واقع در 15000 گزی جنوب باخترضیاءآباد و 4000 گزی راه شوسهء همدان. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 1006 تن است آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، گردو و کشمش. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شاکیة.

[یَ] (ع ص) مؤنث شاکی. دادخواه. رجوع به شاکی شود. || مرد با سلاح و تیز: رجل شاکیة السلاح. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مرد با زین افزار جنگ. زیناوند. تمام سلاح. غرق در یکصد و چهارده پارچه سلاح رزم. رجوع به شاکی السلاح شود.

شاکیة.

[شاکْ کی یَ] (اِخ) از فرق مشبههء شیعه. رجوع به خطط ج2 ص170 و خاندان نوبختی ص258شود.

شاگار.

(اِ مرکب) بمعنی کاری که بحکم شاه باشد و مزد ندهند و شایگان نیز گویند چه در اصل شاهگان بوده و آن را بیگار یعنی کار بی مزد گویند. (از آنندراج) :
گناهی ندارم بهانه نهی
چو شاگرد شاگار چندم دهی.
فردوسی.
اما همچنانکه از شرح لغت نیز برمی آید اصل کلمه شاکار است نه شاگار.

شاگار.

(اِخ) قصبه ای است در میان شهر بسطام و دامغان که مخصوصاً برای شاه در آنجا زراعت میکرده اند و معنی آن کشت شاه بوده و از شاهد صادق نقل شده. (آنندراج). اما ظاهراً شاگار مبدل و مخفف شاه کار باشد.

شاگاس.

(اِ) (بیماری...) بیماری است که در اطفال برزیلی بواسطهء شیزوتری پانوم کروزی(1) بروز میکند و میزبان واسطه عبارت است از ساسی که حالت لپتوموناس در رودهء آن طی می شود. موقعی که حشره بچه را بگزد لپتوموناس وارد خون میشود و به تریپانوزوم تبدیل میگردد سپس بسرعت داخل سلولهای مختلف می شود و بصورت لیشمانیا درمی آید و در موقع بازگشت بخون کودک دوباره شکل تریپانوزوم بخود می گیرد. (از جانورشناسی عمومی ج 1 ص 89).
(1) - Schizotrypanum cruzi.

شاگر.

[گِ] (اِ) صاحب آنندراج این کلمه را بهمین صورت یعنی با کاف فارسی بمعنی بیگار که کار فرمودن بی مزد باشد آورده است و گوید از برهان قاطع نقل کرده است و حال آنکه در برهان با کاف تازی آمده است. شاکر. شاکار. رجوع به شاکر شود.

شاگرد.

[گِ] (اِ)(1) آموزندهء علم یا هنر نزد کسی. (فرهنگ نظام). کسی که در نزد معلم و استاد تحصیل علم و کمال یا صنعت کند و کسی که در مدرسه به تحصیل بپردازد. تلمیذ و محصل و متعلم. (ناظم الاطباء). تلمیذ. (آنندراج). کسی که در نزد معلم و استاد کسب علم و هنر کند. کسی که در مدرسه تحصیل نماید. (حاشیهء برهان چ معین). مؤلف فرهنگ نظام ذیل کلمهء شاگرد نویسد: در عصر تیموری هندوستان مسلمانان هند که زبان آنها فارسی بود لفظ شاگرد را مخفف «شاه گرد» «گرد شاه» فهمیده به یک دسته از نوکرهای خصوصی اطراف شاه شاگردپیشه میگفتند. و تاکنون در سلطنت دکن همانها را شاگردپیشه میگویند. اگر قیاس مذکور صحیح باشد در معنی تلمیذ و آموزندهء فن مجاز خواهد بود که معلم تشبیه بشاه شده و شاگردان اشخاص دور شاه، لیکن تصور مذکور درست نیست مرکب از: شاس. بمعنی حکومت و تربیت و گِرد محرف کرتَ اسم مفعول بمعنی کرده شده که مجموع تربیت کرده شده است و لفظ گِرد محرف کرده (اسم مفعول) در فارسی متعدد هست مثل داراب گرد (نام شهر) بمعنی کردهء داراب (ساختهء داراب) و یزدگرد بمعنی کرده ایزد (ساخته ایزد). (فرهنگ نظام). شاگرد مقابل استاد و معلم :
بحیله ساختن استاد بخردان زمین
بحرب کردن شاگرد پادشاه زمان.فرخی.
فضل و کرم کرد تست، جود و سخا ورد تست
دولت شاگرد تست، جوهر عقل اوستاد.
منوچهری.
بویوسف یعقوب انصاری قاضی قضات هارون الرشید و شاگرد امام ابوحنیفه... از امامان. اهل اختیار بود. (تاریخ بیهقی).
هر که شاگرد روز و شب نبود
جز تهی دست و بی ادب نبود.سنایی.
جرم ز شاگرد و پس عتاب بر استاد
اینت به استاد اصدقای صفاهان.خاقانی.
خِرّیج؛ شاگرد فراراه افکنده و برساخته شده. (منتهی الارب). || کارآموز در خدمت دبیران دیوان رسالت. وردست و منشی و محرر و دبیران زیردست در دیوان رسائل. دست پروردهء دبیران. پرورده. کار آموختهء دیوان ترسل : گفت [ خواجه احمد حسن ]فردا بدیوان باید آمد و بشغل کتابت مشغول شد و شاگردان و محرران بیاورید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 152). بوسهل آمد و پیغام امیر آورد که... خواجه باید که در این کار تن دردهد که حشمت تو باید شاگردان و یاران هستند همگان بر مثال تو کار کنند. (تاریخ بیهقی). در خلوت که با وزیر داشت بوسهل را گفتی: بوالفضل شاگرد تو نیست او دبیر پدرم بوده است و معتمد وی را نیکودار اگر شکایتی کنی همداستان نباشم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 614). || کارمند دون پایه. کارمند وردست : پس از این هیچکس را تمکین آن نباشد که در پیش ما خارج حدخویش سخن گوید چه فرمان ما راست و از ما گذشته خواجهء فاضل را و دیگران بندگان مااند و شاگردان وی. (از مواضعهء احمدبن حسن میمندی از مجمل فصیحی خوافی). || زیردست. دست پرورد. ریزه خوار خوان. مطیع و در مرتبهء نازلتر از او قرار داشتن :
دست او هست ابر و دریا دل
ابر شاگرد و نایبش دریاست.فرخی.
|| نوچه. نوآموز. پرورده. مربی. دست پرورد. برپی استاد رونده :
نخجیروالان(2) این ملک را
شاگرد باشد فزون ز بهرام.فرخی.
دعوی کنند گرچه براهیم زاده ایم
چون ژرف بنگری همه شاگرد آزرند.
ناصرخسرو.
کاهلی شاگرد بدبختی است. (قابوسنامه).
شاگرد خادمان در اوست روزگار
کاستاد بحر دست جواهرفشان اوست.
خاقانی.
بهمه حال رعیت چون راعی نباشد و مطیع چون مطاع و شاگرد چون خواجه و مقتدی چون مقتدا. (نقض الفضایح ص 135).
-امثال: شاگرد رفته رفته به استاد میرسد. (امثال و حکم دهخدا ج 2 ص 1006).
|| مرید. پیرو. مقابل مرشد. (ناظم الاطباء) : در خدمت شیخ ابوالوفا مهدی معروف به بغدادی با جمعی اصحاب و شاگردان. (از ترجمهء محاسن اصفهان ص 111). || کنایه از حواریون و تابعان حضرت عیسی (ع). (از قاموس کتاب مقدس). || دستیار. که در خدمت استاد صنعتگر ایستد. که زیر دست استاد صنعتگر کار کند و کار آموزد :
یکی نامور بود بوراب نام
پسندیده آهنگری شاد کام
ورا یار و شاگرد بد سی و پنج
ز پتک و ز آهن رسیده برنج.فردوسی.
ورا زرگر آمد ز روم و ز چین
ز مکران و بغداد و ایران زمین
هزار و صد و بیست استاد بود
ز کردار این تختشان یاد بود
و با هر یکی مرد شاگرد سی
ز رومی و بغدادی و پارسی.فردوسی.
آن کند در دو ماه بنا گرد
که نبیند بسالها شاگرد
باز شاگرد آن چشد ز سرور
که نیابد به سالها مزدور.سنایی.
بسان پاچهء گاوی که از موی
برون آرد ورا شاگرد رواس.سوزنی.
ترا تا پیش تر گویم که بشتاب
شوی پس تر چو شاگرد رسن تاب.نظامی.
-امثال: برای آموختن نجاری چهار سال شاگرد نجار بودم.
ترکیب ها:
- شاگرد آهنگر.؛ شاگرد ارسی دوز. شاگرد بنا. شاگرد خراط. شاگرد خیاط. شاگرد رزاز. شاگرد سراج. شاگرد عِلاقه بند. شاگرد کفشدوز. شاگرد لحافدوز. شاگرد مسکر. شاگرد نجار.
|| خادم. خدمتگار. غلام. (از بهار عجم) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). در اصل بمعنی خادم است و بمعنی تلمیذ مجازاً شهرت یافته و ظاهراً لفظ شاگرد در اصل شاه گرد بود زیرا که خادمان گرداگرد شاه و مخدوم خود استاده شده مترصد در فرمان و خدمت باشند. بهمین جهت خدمتکاران را بعربی حواشی گویند. (از غیاث اللغات). خدمتگزاران خاص شاه. (فرهنگ نظام). کهتر. بنده. خدمتگر. آنکه در خدمت بزرگی باشد :
ندانی که آرش ورا [ منوچهر را ] بنده بود
بفرمان و رایش سرافکنده بود
دگر همچو کیخسرو کینه جوی
که چون رستمی بود شاگرد اوی
هم آیین شاهانش نگذاشتی
یکی چشم بر تخت نگماشتی.فردوسی.
بدره بر بدره فروریخته باشند هنوز
که همی گویند ای شاگرد آن بدره بیار.
فرخی.
تو را نه چرخ و هفت اختر غلام است
تو شاگرد تنی حیفی تمام است.ناصرخسرو.
شاگرد اهل علم شوی به زانک
اکنون رهی و چاکر خاتونی.ناصرخسرو.
باغ در باغ گرد بر گردش
خلد مولا و روضه شاگردش.نظامی.
من فتاده بدست شاگردان
بسفر پای بند و سرگردان.سعدی.
زرش دیدم و زرع و شاگرد و رخت
ولی بی مروت چو بی بر درخت.سعدی.
و رجوع به شاگردپیشه شود.
|| خادم و غلام و پادو حجرهء تاجر و بازرگان. آنکه در خدمت بازرگان و تاجر باشد بمزد. کسی که در خدمت و زیردست تاجری بمزد کار کند و دستیار مرد باشد :
همی گفت پرمایه بازارگان
به شاگرد کای مرد ناکاردان.فردوسی.
بفرمود خسرو بسالار بار
که بازارگان را کند خواستار
بیاورد شاگرد با او بهم
یکی شاد از ایشان و دیگر دژم.فردوسی.
چنین گفت شاگرد کاین یک تنست
چنان دان که مرغ از شمار منست.فردوسی.
خلعتهای خلیفه را بر استران در صندوقها بار کردند و شاگردان خزینه بر سر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 376). شاگرد بیاع از پس بازرگان برفت و گفت ای خواجه، شاگردانه بده. (قابوسنامه ص 180). پدر گفت ای پسر منافع سفر... بسیار است ولیکن مسلم پنج طایفه راست. نخستین بازرگانی که ... کنیزکان دارد دلاویز و شاگردان چابک. (گلستان). || صندوقدار. خزانه دار. موکل دخل و خرج : پیش از آنکه عامل وصل خراج اصل بدیوان گزاردی شاگرد حق حسابی و رسم عتابی درخواست. (سندبادنامه ص 105). امر فرمود تاقها رمه و شاگردان در بغداد هرچه بدان احتیاج حراست داشت... با خود روانه گردانید. (محاسن اصفهان). || محرر دفتر تجارت و دفتر صراف و جز آن. (ناظم الاطباء). || مهتر چارپایان. (ناظم الاطباء).
(1) - شاگرد بکسر سوم (لهجهء مرکزی) گیلکی shagardگنابادی shagerd گلپایگانی و کرمانشاهی shagerd. (از حاشیهء برهان چ معین).
(2) - ن ل: داران.

شاگرد.

[گِ] (اِخ) نام محلی است در ساحل شرقی ایران بخلیج فارس گویا نزدیک سرباز و قصر قند. (یادداشت مؤلف).

شاگردانگی.

[گِ نَ / نِ] (ص نسبی، اِ مرکب) پول اندکی که پس از اجرت استاد بطریق انعام بشاگرد دهند. (ناظم الاطباء). عطیه ای شاگرد دکان را چون از استاد او چیزی خرند. رجوع به شاگردانه شود.

شاگردانه.

[گِ نَ / نِ] (ص نسبی، اِ مرکب) مرکب از شاگرد به اضافهء ان و هاء نسبت. (حاشیهء برهان چ معین). بمعنی زر اندکی که بعد از اجرت استاد بطریق انعام بشاگرد دهند. (برهان قاطع) (بهار عجم) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). راشِن، زر اندکی که استاد بعد از اجرت بطریق انعام بشاگرد دهد و به فارسی شاگردانه گویند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مژدگانی بود. (صحاح الفرس). فغیاز. (لغتنامهء اسدی). بغیاز. (لغتنامهء اسدی) : شاگرد بیاع از پس بازرگان برفت و گفت ای خواجه شاگردانه بده. (قابوسنامهء ص 180). || باج. رشوه. حق و حساب : پیش از آنک عامل وصل خراج اصل بدیوان گذاردی شاگرد حق حسابی و رسم عتابی درخواست، زن گفت ترا هم بر این باب ترانه ای و هم از این باب شاگردانه آرم. (سندبادنامه ص 105). || بمجاز عطا که بفقرا دهند. (از برهان قاطع) (بهار عجم) (آنندراج). خیرات و عطائی که دربارهء فقرا کنند. (ناظم الاطباء). اطعام و خیرات بمساکین. || مهربانی بر کودکان نشره و آنچه بکودکان در آن وقت دهند. (ناظم الاطباء). || شاگرد و تلمیذ. (ناظم الاطباء). رجوع به شاگرد شود. || خادم و خدمتکار. (ناظم الاطباء). رجوع به شاگرد شود.

شاگردپیشه.

[گِ شَ / شِ] (ص مرکب، اِ مرکب) که شاگردی پیشه دارد. کارمند دون پایه. وردست : ما چون از اصفهان روی بدین دیار آوردیم و هنوز استقامتی و انتظام احوالی و اعتمادی ممالک را پیدا نیامده بود از شاگردپیشگان و خدمتکاران هر جنسی از مردم پیش ما می رسیدند و کاری چنانکه مقتضی وقت بود میگزاردند. (از مواضعهء احمدبن حسن میمندی نقل از مجمل فصیحی خوافی).
شاگردپیشگان و خریطه کشان وی
استاد کار تیر سپهرند بر زمین.سوزنی.
|| مؤلف فرهنگ نظام گوید: از این کلمه در عصر تیموری هندوستان در زبان مسلمانان هند که فارسی زبان بوده اند مراد نوکرهای خصوصی اطراف شاه بوده و تاکنون در سلطنت دکن آنها را نیز بدین کلمه خوانند. || لفظی است مستعمل دفاتر و دربار سلاطین هندوستان. در ایران عمله بجای آن گویند. (بهار عجم) (آنندراج).

شاگرد فاستقم.

[گِ دِ فَسْ تَ قِ] (اِخ)کنایه از حضرت محمد (ص) است به لحاظ فحوای آیت: «فاستقم کماامرت». (قرآن 11/112) (از غیاث اللغات) (از شرفنامهء منیری) (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی).

شاگردک.

[گِ دَ] (اِ مصغر) شاگرد کوچک. || (اِ مرکب) چوب یا میل بلندی که شاطر با آن نان را از تنور بیرون می آورد. (فرهنگ نظام).

شاگرد محکمه.

[گِ دِ مَ کَ مَ / مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پادو محکمه. || سخت مکار و محتال. (یادداشت مؤلف).

شاگردی.

[گِ] (حامص) مقابل استادی. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). عمل شاگرد. تلمذ :
چو بشنید بوراب از او داستان
بشاگردیش گشت همداستان.فردوسی.
بشاگردیش هر که دلشاد بود
دل و دانش و دینش آباد بود.اسدی.
که کرد از خاطر خواجه مؤید
در حکمت گشاده بر تو یزدان.ناصرخسرو.
کسی را کش بشاگردی بشاید(1)
بشاگردی نشایند اوستادان.ناصرخسرو.
بشاگردی هر آنکو شاد گردد
بود روزی که هم استاد گردد.ناصرخسرو.
مملکت شاد شد بشاگردی
تا تو سر برزدی باستادی.مسعودسعد.
عالم و عامل بدرگاه تو روآورده اند
این بشاگردی کند اقرار و آن بر چاکری.
سوزنی.
- به شاگردی رفتن؛ نزد استادی به تحصیل رفتن. به تلمیذی رفتن. متعلم شدن در مکتب استاد :
بنزد مرکبش چون تیز گردد
به شاگردی رَوَد باد شمالا.عنصری.
|| (ص نسبی، اِ) شاگردانه. (برهان قاطع) (بهار عجم). رجوع به شاگردانه شود. || (حامص) پایکاری چون تحصیلدار بجایی آید و زر از مردم تحصیل کند و بتحصیلدار دهد. (از برهان ذیل پاکار و پایکار) : بنده غریب است میان این قوم و رسم این خدمت نمیشناسد وی را همین شاگردی و پایکاری صوابتر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 380). || (اِ مرکب) اهل کارخانهء امرا و سلاطین. (برهان قاطع). شاید همان اطرافیان شاه و درباریان باشد. رجوع به شاگرد و شاگردپیشه شود. || (حامص) سعی و کوشش در تحصیل. (ناظم الاطباء).
(1) - در متن دیوان: نشاید.

شاگردی کردن.

[گِ کَ دَ] (مص مرکب) در خدمت استاد بودن فراگرفتن فضل و دانش را. تتلمذ کردن :
شاگردی روزگار کردم بسیار
در دور زمان هنوز استاد نیم.خیام.
|| به خدمت در نزد کسی ایستادن. در خدمت صنعتگری استاد کار کردن و کار آموختن. || وردستی استاد کار کردن خاصه در دیوان رسالت : مدتی دیگر شاگردی کند تا مهذب تر گردد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 373). مدتی دراز بکشمیر رفته بود و شاگردی کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 413). مدتی دراز شاگردی وزیری چون احمد حسن کرده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 397). گفت خدا مرا فرستاد تا شاگردی تو کنم. (قصص الانبیاء ص 124).شاگردی کن کنون که استاد نه ای. (مقامات حریری). || در درجه ای فروتر از استاد و صاحب کار یا متصدی عمل، شغل گذراندن. || خادمی کردن و غلامی کردن. خدمتکاری کردن.

شال.

(اِ) پارچهء پشمی یا کرکی مخصوص که در شهرهای ایران بویژه در کرمان و مشهد و خلخال بافته می شود و برای پالتو و لباسهای زمستانی بکار میرود. طرز تهیهء آن به این صورت است که ابتدا نخهای پشمی را که بوسیلهء دوک رشته اند جولاهان در دستگاه مخصوص می تنند (می بافند) و آن بافته را نیز شال گویند ولی چون خیلی نازک و تاروپودها از هم دورند هر چند متری که می خواهند از عرض با نخ خودش بهم میدوزند و بعد آن را در ظرف بزرگی یا روی سنگی میگذارند و آب گرمی روی آن میریزند و می خیسانند آنگاه با دست و پا به اندازه ای مالش میدهند تا خیلی ضخیم شود. البته در اینصورت میزان شال خیلی کم می شود. مثلاً از 5 متر یک متر بدست می آید سپس همین شال را برای مصرف پالتو و لباسهای زمستانی استعمال میکنند. علاوه بر اینکه این نوع شال در خلخال همه جا رسم است و از بهترین صادرات خلخال بشمار میرود در خلخال دهی بنام (کوبولان) وجود دارد که بهترین نوع شال را در آنجا تهیه میکنند بحدی که گاهی با پارچه های گرانبهای خارجی پالتویی رقابت میکند. و برخی از شالهای ظریف برنگ ساده و برخی دیگر برنگهای گوناگون و بته های کوچک و ظریف بافته شود. در تداول عامهء خراسان بر هر پارچهء مربع یا مستطیلی در حدود حداقل یک متر تا سه چهار متر اطلاق شود که برای بقچه، روسری و دیگر وسایل بکار میرود. مؤلف اقرب الموارد نویسد: جامه ای است که در کشمیر و لاهور سازند و به کشورهای دیگر حمل کنند گویند که آن را از پشم شتر بافند و شال گویند چون بر روی کتف اندازند و اگر این کلمه تازی باشد جمع آن: شیلان و شالات باشد. (از اقرب الموارد).
- شال امیری.؛ (یادداشت مؤلف).
- شال انگشتر.؛ (یادداشت مؤلف). شال و انگشتری که هنگام خواستگاری و خطبه کردن دختری بخانهء او برند.
- شال انگشتر کردن دختری را (یادداشت -مؤلف)؛ خطبه کردن دختری را با بردن حلقهء انگشتری و قطعهء شالی بخانهء او.
- شال بوته؛ شال که دارای نقش و بته است :
ای بسا شال بوته و افشان
که نباشد ز تار و پودش نشان.
حکیم قاسم کرمانی (خارستان).
- شال شور؛ که شال شوید. رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- شال طوس؛ شال که در طوس بافند. صاحب بهار عجم گوید: نوعی از شال و رنگ طوسی قریب برنگ خاکستر است و بعضی از اهل ایران که در هند بفن شعر شهرت دارند میگفتند که طوس به معنی رنگ غلیظ است و صحیح تر بزای معجمه است پس صحیح رنگ توزی باشد نه رنگ طوسی و در این صورت مراد از شال طوس شالی بود که در شهر طوس بافند ولیکن بدین معنی شال طوس شهرت ندارد و اغلب طوس معرب توز است. و این معنی مؤلف را از بعضی ثقات مسموع شده که طوس نام پرنده ای است که بال و پرش قریب برنگ خاکستری است. (بهار عجم) :
شعر فردوسی کجا و گفتهء اشرف که نیست
با کمربند مرصع قدر شال طوس را.
محمد سعید اشرف (از بهار عجم).
- شال کرمانی؛ شال که در کرمان بافند.
- شال کشمیری؛ شال که در کشمیر بافند.
- شال لاکی؛ شال برنگ لاک. شال سرخ رنگ :
گر نبودی خلیفه کی بر دست
بافتی شال لاکی و قرمز.
؟ (خارستان ص 11).
ای خوش آن چاله و آوازه دفتین و نورد
شال لاکیّ و گلی بافتن و مشکی و زرد.
؟ (خارستان ص 21).
|| در اصطلاح پارچه فروشان اخیراً بر نوعی پارچه نازک خاص جامهء زنان که از پشم بافته باشند اطلاق شود. || پارچه مویی سپید. (ناظم الاطباء). جامه ای بوده است از نوعی پست. (یادداشت مؤلف). پارچهء درشت مقابل دیبا و حریر. پارچهء مویین یا پشمین از نوعی نامرغوب. پارچهء زبر و سطبر. پارچهء بد :
زین مثل حال من نگشت و نتافت
که کسی شال جست و دیبا یافت.عنصری.
ز شال پیدا آرند دیبه رومی
ز جزع بازشناسند لؤلؤ شهوار.مسعودسعد.
بفرش و جامه توانگر شدم همی پس از آنک
بحبس جامهء من شال بود و فرش بلال.
مسعودسعد (دیوان ص 313 چ رشید یاسمی).
کرده گردون ز توزی و دیبا
کسوت و فرش من بشال و پلاس.
مسعودسعد.
زانکه بشناسند بزازان زیرک روز عرض
اطلس رومی ز شال و ششتری از بوریا.
سنایی.
التصوف، آنکه صوف سته عشری و شال درشتش یکی نماید. (دیوان نظام قاری ص 165).
صورت دیوپلاسست و پری کمسان دوز
نیک و بد شال و حریر است بنزد احرار.
نظام قاری (دیوان ص 12).
کشیده بت و شال و خفری رده
ملای مله جمله برهم زده.
نظام قاری (دیوان ص190).
|| بالاپوش درشت و خشنی که از پشم و موی بز بافند و دراویش پوشند. (ناظم الاطباء). مطلق لباس فقرا. (بهار عجم) (آنندراج). رجوع به شال پوشی و گلیم پوشی شود.
- شال انگوری؛ در تداول عامهء کرمان شال بدل تیرمه است. (از خارستان حکیم قاسمی کرمانی ص 17).
- شال پوش؛ بالاپوش سطبر و درشت بر روی خود انداختن. و رجوع به گلیم پوشی شود.
|| گلیمی بود کوچک پشمین. (لغت فرس اسدی). گلیمی باشد کوچک که از پشم و موی بافند. (صحاح الفرس). گلیم خرد. (شرفنامهء منیری) (ناظم الاطباء). گلیم. (بهار عجم) (آنندراج). گلیمی بود پشمین یا مویین کوچک. (حاشیهء لغت فرس اسدی). گلیمی باشد کوچک. (تحفة الاحباب اوبهی).
- شال کهنه داشتن؛ نهایت افلاس و تنگدستی داشتن. (ناظم الاطباء). کنایه از غایت افلاس و تنگدستی زیرا که شال بمعنی گلیم است و کهنگی آن دال است بر افلاس و بی سامانی و این از اهل زبان بتحقیق پیوسته است. (بهار عجم) (آنندراج).
|| گلیم خرد و نمدی که بر زیر برگستوان بود. (بهار عجم) (آنندراج) (از شرفنامهء منیری). پارچهء نوارمانندی پشمین که بر روی جل نمد اسب بندند. (از ناظم الاطباء).
- شال تنگ؛ پارچهء نوارمانندی پشمین که بر روی جل نمد اسب بندند. (ناظم الاطباء).
|| نوعی از چادر به اقسام الوان که در کشمیر از موی دنبه بافند. (غیاث اللغات) (انجمن آرا) (از بهار عجم) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پارچه ای که بکمر یا گردن بسته میشود بیشتر از پشم باشد و گاه از پنبه یا ابریشم. (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). دستار میان بند جامه که بر کمر بستندی بچند دور و بی گوی و انگله و قلابی گره کردندی. (یادداشت مؤلف). این قسم شال مورد استفادهء طبقات مختلف ایران بوده است. و برحسب طبقات فرق میکرد برخی از ابریشم و دیگر از پشم یا پنبه بود. و عرض آن به حدود نیم گز و کمتر و طول آن تا سه چهار گز می رسیده است و اغلب ملایان شال برنگ سفید و سادات شال سبز رنگ یا سیاهرنگ می بستند و طبقهء اعیان شالهای نفیس و قیمتی و رنگارنگ بر میان می بستند و شال کمر فقیران اغلب برنگ سفید و از جنس کرباس بود.
- امثال: شال خودم است لاری می پیچم. (امثال و حکم دهخدا ج2 ص1006).
- زیر شال کسی را قرص کردن؛ به او غذا دادن. (از یادداشت مؤلف).
- شال بگردن داشتن؛ بیمار بودن چه بیمار از خوف تصرف هوا شال بگردن پیچیده دارد. (بهار عجم) (آنندراج) :
گرنه از حسرت خورشید رخت رنجورست
ماه از هاله چرا شال بگردن دارد.
محسن تأثیر (از بهار عجم).
- شال سر؛ بر پارچه ای که مردان روی کلاه یا عرقچین شبیه به عمامه می بستند اطلاق شود.
- شال کشتن، یا به شال کشتن؛ خفه کردن با شال. (از یادداشت مؤلف). خفه کردن با شال که نوعی از سیاست است. (ناظم الاطباء).
- شال کمر؛ پارچه ای که بر میان بندند و هم اکنون در نزد ملایان به رنگهای سفید و نزد سادات برنگ سیاه و سبز متداول است و در دیه ها دهقانان نیز بر کمر بندند: دولت پهلوی شال کمر بستن را منع کرده است. (یادداشت مؤلف).
- شال گردن؛ شالی که برای حفظ از سرما بگردن بندند.
|| پارچهء خشنی که با آن گرد و غبار روی اسب و استر را گیرند. (از ناظم الاطباء). امروز در طویله ها پارچهء گلیم یا جاجیمی را که بدان گرد از تن ستور شویند شال گویند. (یادداشت مؤلف). رجوع به شال و قشو و شال و قشو کردن شود.
- شال دستمال کردن؛ پاک کردن تن است با شال دستمال. (یادداشت مؤلف).
- شال و قشو؛ آلتی آهنین است مرکب از صفحهء فلزین دسته دار که بر سطح آن صفحه چند رده فلز دندانه دار عمودی نصب شده باشد و چون آن صفحه را از سوی آن رده های فلزین روی بدن اسب در حرکت آرند مانند دندانهء شانه پوست و قشو، موی بدن اسب را بخاراند و گرد و غبار موی را بیرون کشد و فروریزد و پس از قشو شال که قطعهء پارچه موئین یا پشمین سطبر باشد بر اندام اسب مالند تا آنچه از غبار مانده باشد بسترد و پاک سازد و این عمل را شال و قشو کردن گویند.
- شال و قشو کردن؛ بدن اسب را با شال و قشو پاک و تمیز کردن. گرد و موی زاید از تن ستور زدودن با کشیدن قشو و شال بر اندام وی. (از یادداشت مؤلف).
|| نام درختی است که ثمرش پنبهء ابریشمی است و در اول شال را از آن می بافتند. (از فرهنگ نظام).

شال.

(اِ) کلمه ای است که مردم جنگل در اول یا آخر نام گیاهی آرند و از آن گونهء وحشی آن گیاه را خواهند چنانکه کلمهء «دیو» را نیز بدین مقصود بکار برند: شال زیتون. شال پستانه. شال سنجان. شال سنجد. شال انجیر. (یادداشت مؤلف). || (اِ) در تداول باغبانان و جنگل نشینان صفتی است که از آن راستی و تیزی با بزرگی و قطوری درخت را اراده کنند، خاصه در نوع تبریزی و پده و صنوبر و امثال آن. (یادداشت مؤلف). || نوعی درخت تبریزی باشد که آن را سفیدار نیز گویند. (جنگل شناسی ج 1 ص179). رجوع به سفیدار شود. || مخفف شغال باشد. (یادداشت مؤلف).
- شال حنا؛ حنای شغال؛ در تبرستان نباتی است که بعضی آن را برگ نیل دانند و از آن وسمهء محاسن نمایند و بزبان تبری آن را شال حنی نامند یعنی حنای شغال. (انجمن آرا) (بهار عجم) (آنندراج) (فرهنگ نظام).

شال.

(معرب، اِ) نوعی ماهی دریایی. (از اقرب الموارد). بگفتهء صاحب نشوء اللغة این کلمه معرب کلمهء یونانی بالئنا(1) است. (نشوء اللغة ص 82).
(1) - Balaena.

شال.

(اِخ) قصبه ای از دهستان رامند بخش بویین شهرستان قزوین. سکنهء آن 4321 تن، آب آن از رودخانهء خررود. محصولات آن غلات، باغات و انگور و بادام و قیسی و هندوانه. شغل اهالی زراعت و گلیم و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

شال.

(اِخ) دهی از دهستان شاهرود بخش شاهرود شهرستان هروآباد. سکنهء آن 1468 تن، آب آن از دو رشته چشمه. محصول آن غلات و سردرختی است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آن جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شال.

(اِخ) تپه... یا شغال تپه نام تپه ای باشد در مازندران واقع در شمال قراتپه و تپهء اخیر دارای 140 خانوار جمعیت است و بندرگاه کوچکی در خلیج استراباد دارد که در دو میلی شمال آن واقع و موسوم به کناره است و از قراتپه به اشرف شش میل است. (از سفرنامهء استراباد رابینو ص 62 انگلیسی و 90 و ترجمهء فارسی ص90).

شال.

(اِخ) نام قصبه ای است که سه فرسخ با قندهار(1) فاصله دارد. (تاریخ شاهی ص 168).
(1) - در نسخه های خطی تاریخ شاهی این نام بصورت شال دستان و شال کوت و شال ستانک نیز آمده است. (حاشیهء ص 168 تاریخ شاهی).

شالا.

(اِخ) دهی است از دیههای اطراف هزارجریب مازندران. (از سفرنامهء رابینو ص 133 انگلیسی و 166 ترجمهء فارسی).

شالاپ شلوپ.

[شُ] (اِ صوت مرکب)حکایت آواز حرکات پای و دست و جامهء آدمی در آب. (یادداشت مؤلف). شلب شلوب هم در تداول عامه بکار میرود. رجوع به ترکیب مزبور شود.

شالاز.

(فرانسوی، اِ)(1) نام محلی که دسته چوبی و آبکشی بدنهء درخت در زیر نوسل منشعب میگردد. و آن خالاز نامیده میشود. (از گیاه شناسی ثابتی ص473).
(1) - Chalase.

شال افکنی.

[اَ کَ] (حامص مرکب) عمل شال افکن. || عملی است که کودکان همسایه در شب چهارشنبه سوری کنند و آن این است که شالی یا طنابی از باجهء خانهء همسایه آویزند و صاحب خانه چیزی در آن بندند و بالا فرستند کودک را. (یادداشت مؤلف).

شالامار.

(اِخ) حصار... نام حصاری بوده است در هند غربی. (مجمل التواریخ گلستانه ص 88).

شال انجیر.

[اَ] (اِ مرکب) مخفف شغال انجیر. نام نوعی از انجیر باشد در لهجهء اهالی آمل و این نوع در تمام جنگلهای شمال موجود است. (جنگل شناسی ساعی ص 245).

شالباف.

(نف مرکب) بافندهء شال. آنکه شال بافد. جولاهه که شال بافد. (یادداشت مؤلف) :
نه از شال بافان این روزگارم
که کلغر ندانند باز از بریشم.
نزاری قهستانی.
تا بکی کبر و چند خواهی لاف
که منم شالباف سنگین باف.
حکیم قاسم کرمانی (خارستان).
ای بسا شالباف و تیغ نورد
که فلک در بسیط خاک نورد.(خارستان).

شال به.

[بَ / بِه] (اِ مرکب) مخفف شغال به. نوعی از به است که آن را در رامیان و کتول شغال به نیز گویند. (از جنگل شناسی ج1 ص242). توچ. سنگه. به جنگلی. (یادداشت مؤلف).

شالبیة.

[لِ بی یَ] (اِ)(1) صالبیه. ناعمة. (یادداشت مؤلف). گیاه تشنک مریم گلی. بهمن. بهمن احمر. بهمن سرخ. مریمیه. بهمنان. قویسه. ناعمه. (فرهنگ فرانسه به فارسی نفیسی). برهان در ذیل بهمن گوید: گیاهی و رستنی بود که در ماه بهمن و زمستان گل کند و بیخ آن سرخ و سفید میباشد و آن را بهمنین میگویند و بعضی گویند گلی است که در زمستان هم میباشد و دارویی است که بدن را فربه کند و باد را دفع سازد و قوت باه دهد. بنقل از بحر الجواهر نویسد: در طب این گیاه معروف است و آن بیخی است سپیدرنگ یا سرخ رنگ مثل زردک و نام این گیاه در پهلوی: وهمان(2) است. (برهان قاطع چ معین).
(1) - Sauje.
(2) - vahuman.

شال پستانه.

[پُ نَ / نِ] (اِ مرکب) نام نوعی از زیتون تلخ باشد که در جنگلهای شمال موجود است و این نام در نور بدان داده اند. (از جنگل شناسی ج 1 ص249). این نام در نور به این درخت داده میشود و معنی پستان شغال دارد و در لاهیجان بنام زیتون وحشی و در مازندران به اسم زیتون تلخ مشهور است. (یادداشت مؤلف).

شالپوش.

(نف مرکب) آنکه شال پوشد. آنکه از پارچهء شال جامه کند و بر تن نماید. || (ن مف مرکب) پوشیده بشال. درپیچیده بشال.

شالپوشی.

(حامص مرکب) عمل شال پوش. || درپیچیدن به شال. پوشیدن بشال. || (اِ مرکب) پارچهء کلفتی که در زیر سلاح اسب میگذارند. (ناظم الاطباء). این جای دیگر دیده نشد و غرابت دارد و محتمل است که مربوط به ترکیب شالپوش باشد. || (حامص مرکب) مطلق لباس فقرا اختیار کردن. (آنندراج). جامهء مردم فقیر پوشیدن. (از ناظم الاطباء). گلیم پوشی. جامهء سطبر و درشت پوشیدن :
رقص صوفی فیض گردون را ز خود بس کردنست
شالپوشی دشمنی با چرخ اطلس کردن است.
اشرف (از آنندراج).
زهی شالپوشی که چون در لباس
سخن کرد اطلس برآمد پلاس.
ظهوری (از آنندراج).

شال تشی.

[] (اِ مرکب) به لغت مازندرانی دلدل است. (فهرست مخزن الادویه). شال کره.

شالج.

[لِ] (ع اِ) نصف قفیز بغدادی است. (منتهی الارب) (بحر الجواهر) (ناظم الاطباء).

شال چس.

[چُ] (اِ مرکب) مخفف شغال چس. نام قسمی از تنگرس(1) باشد که آن را در آمل بدین نام خوانند و آن نوعی از درخت بادام کوهی است که بنام ارژن نیز خوانده شود. (از جنگل شناسی ساعی ج 1 ص 261 و درختان جنگلی ایران ثابتی ص 174 و 192).
(1) - Rhamnus pallasiif.

شالچی.

(ص مرکب)(1) شال فروش. (یادداشت مؤلف).
(1) - از شال + چی پساوند ترکی.

شالح.

[لِ] (ع اِ)(1) نوعی از ماهی خرد و کوچک باشد که به زبان علمی آن را کلوپیدیا(2) خوانند. دهانی خرد و دندانهای کم دارد و برخی بی دندان باشد. و هر یک از آنها 70000 تخم گذارند. (از دائرة المعارف بستانی).
(1) - Haenj, Herring.
(2) - Clopieidae.

شالخ.

[لِ] (اِخ) پسر قینان بن ارفخشدبن سام بن نوح است و عابر پسر اوست. (برهان قاطع). نام پسر قینان بن ارفخشدبن سام بن نوح (ع) است و هود نبی(ع) پسر او بود. (آنندراج) (تاریخ سیستان ص 42). نام پسر ارفخشد و جد ابراهیم. (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (منتهی الارب). شَلَح «سام بعد از تولید نمودنش ارفکشد... را پانصد سال زندگی نموده و ارفکشد شلح را تولید نمود». (ترجمهء کتاب مقدس) (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). و رجوع به تاریخ گزیده ص 30، 130، و تاریخ سیستان ص 12 و تاریخ کرد ص 113 شود.

شال ختی.

[] (اِ مرکب) اسم مازندرانی وسمه است. (فهرست مخزن الادویه).

شالدار.

(نف مرکب) دارندهء شال. || (اِ مرکب) درخت شال. || تمغازده شده مانند تمغای شال. (ناظم الاطباء).

شالدون.

(اِ) درختی است که در جنگلهای ایران یافت میشود و استعمال طبی دارد. (یادداشت مؤلف).

شالده.

[لُ دَ / دِ] (اِ) مخفف شالوده. اساس و بنیاد دیوار و عمارت را گویند. (برهان قاطع) (فرهنگ نظام) (آنندراج) (غیاث اللغات) :
رسیده شالدهء باره اش بگاو زمین
گذشته گنگرهء قلعه اش بدو پیکر.
؟ (فرهنگ شیرازی از فرهنگ نظام).
و رجوع به شالوده شود.

شالده.

[دِ] (اِخ) دهی از بخش مرکزی شهرستان فومن. دارای 239 تن سکنه، آب آن از رودخانه. محصول آن برنج و ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شالده.

[دِ] (اِخ) دهی از بخش مرکزی شهرستان فومن. سکنهء آن 879 تن است. آب آن از رودخانه، محصول آن برنج، ابریشم، مختصر عسل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شالرود.

(اِخ) نام رودخانه ای است که از خلخال سرچشمه میگیرد و از طرف شمال به سفیدرود میریزد. (از سرزمینهای خلافت شرقی ص 183). آب شال رود از جبال شال برمیخیزد و بحدود برندق بسفید رود میریزد. (نزهة القلوب ص 223). و رجوع به فهرست تاریخ جهانگشای جوینی شود.

شال زیتون.

[زَ / زِ] (اِ مرکب) در لاهیجان زیتون تلخ را گویند. (درختان جنگلی ایران ثابتی ص192)(1). مخفف شغال زیتون، نامی است که در لاهیجان به زن زلخت دهند. [ زیتون تلخ ] . (یادداشت مؤلف).
(1) - Melia azedarach. l.

شال سنجان.

[سِ] (اِ مرکب) نام زیتون تلخ است. (درختان جنگلی ایران ص 192)(1). مخفف شغال سنجان (سنجان، شاید سنجدان). شال سنجد. زن زلخت. (یادداشت مؤلف).
(1) - Melia azedarach. l.

شال سنجد.

[سِ جِ] (اِ مرکب) نام زیتون تلخ در مازندران. (درختان جنگلی ایران ص192 و جنگل شناسی ص249 ج1)(1). مخفف شغال سنجد، و نامی است که در مازندران به زن زلخت [ زیتون تلخ ] دهند. (یادداشت بخط مؤلف).
(1) - Meliaazedarach. l.

شال شور.

(نف مرکب) که شال شوید. کسی که عملش شال شویی باشد :
اگر می نبافد چه داند کسی
که او شالشور است یا شالباف.
حکیم قاسم کرمانی (خارستان ص8).

شال عبدالرحمن لو.

[عَ دُرْ رَ ما] (اِخ)دهی از دهستان اوچ تپه بخش ترکمان شهرستان میانه. دارای 118 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوب. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شال فروختن.

[فُ تَ] (مص مرکب)فروختن شال. تجارت شال. فروش شال.

شالفروش.

[فُ] (نف مرکب) فروشندهء شال. که شال فروشد.

شالفروشی.

[فُ] (حامص مرکب) عمل شالفروش. که شال فروشد. || (اِ مرکب) محل فروش شال. دکان که بدانجا شال فروخته شود.

شالقون.

[لِ] (اِخ) دهی از بخش شهرستان سراب. سکنهء آن 701 تن است. آب آن از چاه، محصول آن غلات و بزرک است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شالک.

[لَ] (اِ مصغر) شال کوچک. شال خرد. || شال سبک و کم بها. (از فرهنگ نظام ذیل کلمهء شالکی).

شالک.

[لَ] (اِ) در اطراف تهران اشنک را گویند که گونه ای از صنوبر مخصوص نواحی کوهستانی ایران است. (یادداشت مؤلف). گونه ای از درخت سفیدار باشد که آن را در تهران شال و شالک گویند. (جنگل شناسی ج 1 ص 189). رجوع به اشنک و سفیدار شود.

شالکا.

(اِخ) دهی از دهستان کلاس بخش سردشت شهرستان مهاباد. دارای 48 تن سکنه، آب آن از چشمه. محصول آن غلات، توتون و مواد جنگلی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آن جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شال کره.

[ ] (اِ مرکب) به لغت دیلمی دلدل است. (فهرست مخزن الادویه). شال کشی.

شالکو.

[لَ] (اِخ) نام محله ای است به خاور شهر رشت و 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شالکه.

[لَ کَ] (اِخ) نام دهی است از دیه های اطراف تنکابن. (از سفرنامهء رابینو ص 106 انگلیسی و 143 ترجمهء فارسی).

شالکه.

[لَ کِ] (اِخ) دهی از بخش ماسال شاندرمن شهرستان طوالش. دارای 188 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن برنج، پشم، لبنیات و ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شالکی.

[لَ / لِ] (اِ) پشمینهء درشت جوالوار. (دیوان نظام قاری ص 201). چون شال سخت بی دوام و سست بافته شده. (یادداشت مؤلف). در خراسان و یزد پارچهء کلفت پشمی است که از آن جانی خانی (جوال بزرگ) میدوزند و در تهران و مازندران جانی خانی را شالکی گویند در هر صورت معنی لفظ منسوب به شالک است و معنی شالک شال سبک کم بها. (فرهنگ نظام) :
زد میزرینی و هم زاغکی
دگر بید بازاری و شالکی.
نظام قاری (دیوان ص 186).

شالگ.

[لَ] (اِ) آن باشد که شخصی را در عوض دیگری بجهت طلبی که از دیگری دارد بگیرند. (برهان قاطع). رجوع به شالنگ و شاکمند شود. || برجستن و فروجستن شاطران و پیاده روان را نیز گویند. (برهان قاطع). شلنگ. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به شلنگ و شلنگ تخته شود. || گلیمی را نیز گفته اند که در زیر فرشها دوزند. (برهان قاطع). رجوع به شال و شالنگ شود.

شالم.

[لِ] (ع اِ) دانهء تلخ که با گندم آمیزد. (از اقرب الموارد). گندم دیوانه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چَودار (در تداول مردم قزوین). شَولَم. شَیلَم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به شیلم شود. || بعربی سیم است. (فهرست مخزن الادویه).

شالما.

(اِخ) دهی از بخش ماسال شاندرمن شهرستان طوالش. دارای 432 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء ماسال و چشمه و محصول آن پشم و لبنیات و عسل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شالما.

(اِخ) دهی از بخش مرکزی شهرستان فومن، و دارای 443 تن سکنه است. آب آن از نهر سنگ و محصول آن برنج، عسل، لبنیات و ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شال محله.

[مَ حَلْ لِ] (اِخ) نام دهی است از دیه های اطراف تنکابن. (از سفرنامهء رابینو ترجمهء فارسی ص 143). مخفف آن شل محله است.

شالنج.

[لَ] (اِ) رجوع به شالنجی شود.

شالنجی.

[لَ] (ص نسبی) منسوب به شالنج. این انتساب بیع و شرای گونی و پلاس و جل و امثال اینها را میرساند. (از انساب سمعانی).

شالنگ.

[لَ] (اِ) شتالنگ. (مؤید الفضلاء). آنچه بعوض فوت شدهء چیز دیگر از کسی بگیرند. بهندی آن را «گهی» و در اردو «واند» گویند. (از غیاث اللغات) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). تاوان. غرامت. || برجستن پیادهء شاطران. (آنندراج). برجستگی و فروجستگی شاطران و پیاده روان. (ناظم الاطباء). شلنگ. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به شلنگ شود. || گلیمی که زیرفرش و جز آن دوزند. (فرهنگ نظام) (فرهنگ رشیدی) (از آنندراج) (فرهنگ سروری). رجوع به شال شود. || نمد اسب. (ناظم الاطباء).

شالنگی.

[لَ] (ص نسبی) منسوب به شالنگ. ریسمان تابنده و موتاب را گویند و آن شخصی باشد که بجهت خیمه و امثال آن ریسمان بتابد. (برهان قاطع). ریسمان تاب. (فرهنگ جهانگیری) :
آه کز استیلای نفس شالهنگ
همچو شالنگی است واپس رفتنم.
غضایری رازی (از فرهنگ جهانگیری).
لواف. (برهان). || (حامص) عمل شالنگ. ریسمان بافی. لوافی. موتابی جهت خیمه و جز آن. (از ناظم الاطباء). || (اِ مرکب) جا و محل ریسمان تابی.

شال نمد.

[نَ مَ] (اِ مرکب) نمدی را گویند که از پشم بز بافند نه از پشم گوسفند. (برهان قاطع) (بهار عجم) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شالو.

(اِخ) دهی جزء دهستان ینگجه بخش مرکزی شهرستان سراب. 242 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شالوده.

[دَ / دِ] (اِ) بنیاد عمارت. شاید این لفظ ترکی باشد. (فرهنگ نظام). شالُده. بنیاد. بنیاد نخست دیوار. أس و اساس. پایه. پی. بنلاد. بنوری. بنبری. بنبره. بنوره.

شالوده ریختن.

[دَ / دِ تَ] (مص مرکب) شالوده افکندن. پی افکندن. پی ریختن. پی ریزی کردن. بنیاد و اساس بنا یا امری را طرح کردن. رجوع به شالده و شالوده شود.

شالوده ریز.

[دَ / دِ] (نف مرکب) آنکه شالوده ریزد. آنکه پی افکند. مؤسس. بنیان گذار. بانی.

شالوده ریزی.

[دَ / دِ] (حامص مرکب)عمل شالوده ریز. طرح ریزی پی و اساس بنا یا امری را پی افکندن. شالوده ریختن. بنیاد نهادن.

شالور.

[ ] (اِخ) نام محلی کنار راه رشت و انزلی. میان طالب آباد و میان محله واقع در 374000 گزی تهران. (یادداشت مؤلف).

شالوس.

(اِخ) معرب چالوس. (از دمشقی). رجوع به چالوس شود.

شالوسی.

(ص نسبی) منسوب به شالوس و رجوع به شالوس و چالوس شود.

شالوق.

[وَ] (اِخ) نام محلی در کنار راه قزوین و رشت میان قشلاق الله مراد و شیرین سو و در دویست و ده هزارگزی تهران واقع است. (یادداشت مؤلف).

شال و قشوکردن.

[وَ قَ شَ / لُ قَ شُ کَ دَ] (مص مرکب) (... اسب و استر را) با قشو و شال، موی زاید و غبار نشسته بر روی اسب و استر را گرفتن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شال و ترکیب شال و قشو شود.

شالوک.

(هندی، اِ) لغت هندی است و بمعنی بیخ کول باشد. (از الفاظ الادویه). در جای دیگر دیده نشد.

شال و کلاه.

[لُ کُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) اصطلاحاً لباس رسمی وزراء و مستوفیان که در روزهای بار به عصر ملوک قاجار می پوشیدند. (یادداشت مؤلف).

شال و کلاه کردن.

[لُ کُ کَ دَ] (مص مرکب) لباس رسمی بتن کردن. || مهیای رفتن شدن. (یادداشت مؤلف). || بمزاح لباس خوب پوشیدن. (یادداشت مؤلف).

شال ولیک.

[وَ] (اِ مرکب)(1) مخفف شغال ولیک است که در لهجهء مردم نور زالزالک وحشی را گویند. سرخ میوه. (از یادداشت مؤلف). سرخ ولیک. (درختان جنگلی ایران ص 184، 187، 196).
.(درختان جنگلی ص 192)
(1) - Crataegus.

شالومال امیری.

[اَ] (اِخ) نام یکی از طوایف هفت لنگ بختیاری که در مال امیر سوسن سکنی دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 74).

شالها.

(اِخ) نام شهری قدیمی در بابل که قوم ایاد آن را ویران کرد. (از معجم البلدان یاقوت).

شاله شوری.

[لِ] (اِخ) دهی از بخش شهرستان شاه آباد. دارای 125 تن سکنه. آب آن از رودخانهء کنگیر. محصول آن غلات، حبوبات، توتون و برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاله مار.

[لَ] (اِخ) نام باغی است در کشمیر و همچنین باغی در لاهور و باغ دیگری در دهلی و این لفظ هندی است از شاله: بمعنی خانه و مار، بمعنی شهوت است پس معنی ترکیبی آن خانهء شهوت باشد. و چون تفرج و تماشای باغات شهوت را برمی انگیزاند بمجاز بمعنی باغ استعمال یافته است. (از بهار عجم) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) :
ز باغ، زلف و رخ یار داده است فراغم
که سنبل سیهش کم ز شاله مار نباشد.
عبدالغنی (از بهار عجم).

شالهنگ.

[هَ] (اِ) گرو و آن را بعربی رهن خوانند. (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (شرفنامهء منیری) (فرهنگ نظام) (آنندراج) :
جستن نظیر تو به هنر بر مکابره است
نایافته نمودن بر عقل شالهنگ.سوزنی.
خر شاعری است پرسم، یا شاطریست خر
کس را چگونه گیرم بی جرم شالهنگ.
سوزنی.
در کوی هنر مباش کان کوی
اقطاع قدیم شالهنگ است.
انوری (از فرهنگ جهانگیری).
|| گروگان باشد و آن را مرهون خوانند. (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (شرفنامهء منیری) (فرهنگ نظام) (فرهنگ سروری). || مکر و حیله و فریب. (برهان قاطع) (غیاث اللغات) (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج). مؤلف فرهنگ رشیدی گوید که این معنی محل تأمل است :
ایمن مباش تا دم مردن ز مکر دیو
تا دیو دین ز تو نستاند به شالهنگ.سوزنی.
مؤلف فرهنگ رشیدی پس از ذکر شاهد گوید: در فرهنگ (یعنی جهانگیری) بمعنی ستم و مکر و حیله گفته، و این دو بیت شاهد آورده و در این تأمل است. چه معنی اول نیز توان گفت، مگر آنکه برای تکرار قافیه این معنی قرار داده باشد. || سرکشی و نافرمانی. (برهان قاطع) (غیاث اللغات) (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). || زیادتی و اشتلم. (برهان قاطع) (از آنندراج). در فرهنگ جهانگیری و مؤید الفضلاء بمعنی اشتلم و ستم نیز آمده است. (از فرهنگ سروری) :
با عیب گر که شعر من اکنون قرین شود
یاری همی کند خلجی را بشالهنگ.
سوزنی (از سروری).
آه کز استیلای نفس شالهنگ
همچو شالنگیست واپس رفتنم.
غضایری رازی (از جهانگیری).

شالی.

(اِ) شالی زار را گویند که برنج زار باشد. (برهان قاطع) (آنندراج). || در مازندران زراعت برنج را شالی گویند. (فرهنگ نظام). || دانهء برنج که در پوست باشد و نام دیگرش شلتوک است.(1) (فرهنگ نظام) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برنج از پوست بیرون نیامده و آن را شلتوک گفته اند. (انجمن آرا). در سانسکریت شالی(2) بمعنی برنج و غلات مشابه آن است. (حاشیهء برهان چ معین) :
شالی سرتیز ندانم که چیست
کاب گذشتش ز سر آنگاه زیست.
امیرخسرو.
(1) - مؤلف فرهنگ نظام گوید در خراسان برنج و ذرت را گویند و همان را در تهران چس فیل گویند. گویا این گفته بر اساسی نیست چه در بیشتر شهرهای خراسان شالی را بر برنج پوست نکنده اطلاق کنند و چس فیل هم بجز برنج باشد و آن ذرت بوداده است.
(2) - Shali.

شالی.

(ص نسبی) منسوب به شال و آن قریه ای است از قرای بلخ. (انساب سمعانی).

شالی آباد.

(اِخ) دهی از دهستان منگور بخش حومهء شهرستان مهاباد. دارای 125 تن سکنه. آب آن از رودخانهء بادین آباد. محصول آن غلات، توتون و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آن جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شالی آباد.

(اِخ) دهی از بخش روانسر شهرستان سنندج. دارای 124 تن سکنه. آب آن از رودخانهء قره سو و سراب روانسر. محصول آن غلات، حبوبات، صیفی، لبنیات و چغندرقند است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شالی آبی.

(اِ مرکب) قسمی از برنج غیرمزروع و خودرو میباشد. (ناظم الاطباء).

شالیار.

(اِخ) تلفظی از پیر شهریار است بزبان کردی. رجوع شود به پیرشالیار و پیرشهریار.

شالی پایه.

[یَ / یِ] (اِ مرکب) شالی زار و برنج زار. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء).

شالی پوش.

(ن مف مرکب) پوشیده از شالی (سقف چنانکه در گیلان). کالی پوش. سقف خانه که با شالی یعنی نی برنج پوشیده شده باشد همچون شیروانی که پوشیده به ورقهء آهن است.

شالی زار.

(اِ مرکب) کشتزار برنج. آنجا که برنج کارند.

شالیش.

(ع اِ) خلخال که از نقرهء کم عیار باشد. (دزی ج 1 ص 783). جالیش. (دزی ج 1 ص 716).

شالی شل.

[شَ] (اِخ) دهی از بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. دارای 421 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، توتون و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شالیشی.

(ع اِ) پیش قراول. جالیشی. شالشی. (دزی ج1 ص 168).

شالی کار.

(نف مرکب) برنج کار که زراعت برنج کند.

شالی کاری.

(حامص مرکب) عمل برنج کار. عمل شالی کار. برنج کاری. زراعت برنج.

شالی کلا.

[کَ] (اِخ) نام دهی است از دیه های اطراف نور. (از سفرنامهء رابینو ترجمهء فارسی ص149).

شالیکو.

(اِخ) نام محلی در کنار راه رشت و انزلی میان رشت و سرداب چاه. واقع در 344 هزارگزی تهران. (یادداشت مؤلف).

شالی کوب.

(اِخ) لقب حمیدبن مسعودبن سعد باشد و بنابگفتهء مؤلف لباب الالباب: از احرار خطهء لوهورو در طبع زکی و شعر وی قرین عنصری و رودکی است و در وصف قلم گفته:
حبذا ملک همایون تو کآب چشمش
بی گمان دارد خاصیت آب حیوان
هست اسرار نهان در دل او بسیاری
تا نبری سر پیدا نکند سر نهان
دو زبان باشد نمام و در این نیست شکی
نیست نمام چه گر هست مر او را دو زبان
گه گهی زار شود گرید چون ابر بهار
از غم آنکه تنی دارد چون برگ خزان
بخورد مشک پس از دیده فروبارد دُر
مشک خواری بندیدم که بود دُرباران
نکند هرگز در فضل و هنر یک دعوی
لیک بنماید از فضل و هنر صد برهان.
(لباب الالباب ج 2 ص 411).
و رجوع شود به حمیدالدین مسعودبن سعد.

شالیم.

(اِخ) (صلح) سفر پیدایش (14:18) برحسب رأی عالم همان محلی است که بعد از آن اورشلیم خوانده شد همانکه در مزامیر (76:2) سالیم مکتوب است. (قاموس کتاب مقدس). رجوع به شالیم و اورشلیم شود.

شالینگ چال.

(اِخ) دهی از بخش بندپی شهرستان بابل. دارای 220 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن مختصر غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شام.

(اِ) شبانگاه. بتازیش مغرب خوانند. (شرفنامهء منیری). آخر روز. (بهار عجم). اول شب که تاریک است. (فرهنگ نظام). شبانگاه یعنی وقت مغرب. (مؤید الفضلاء). عشا و زمانی که تاریکی شب بروز کند تا هنگام خفتن. (ناظم الاطباء). عِشاء. اول تاریکی شبانگاه که مابین مغرب و عتمه باشد یا از زوال آفتاب تا طلوع فجر. (منتهی الارب). مساء. مقابل غداة و بامدادان. عشیة :
از چاشت تا بشام ترا نیست ایمنی
گر مر تراست مملکت از چاچ تا به شام.
ناصرخسرو.
چند پوشاند ز گاه صبح تا هنگام شام
خاک را خورشید صورت گشتن این رنگین ردا.
ناصرخسرو.
دوش تا هنگام صبح از وقت شام
برکف دستم ز فکرت بود جام
آمد از مشرق سپاه شاه زنگ
چون شه رومی فروشد زیر شام.
ناصرخسرو.
رمضان آمد و هر روزه گشا را گه شام
به یکی دست نواله است و دگر دست فقاع.
سوزنی.
هم از شام صبح سعادت رسید
ز اطراف چین تا به اکناف شام.سوزنی.
فکند بایدم از خدمت مه روزه
جماع صبح بصبح و جماع شام بشام.
سوزنی.
با یاد تو زهر بر شکر خندد
با روی تو شام بر سحر خندد.خاقانی.
فلک از سرخ و زرد شام و شفق
بر قدت خلعه دوز خواهد بود.خاقانی.
خاقانی صبح خیز هر شام
نگشاید جز بخون دل روزه.خاقانی.
بشام و صبح اندر خدمت شاه
کمر می بست چون خورشید و چون ماه.
نظامی.
مشعلهء صبح تو بردی به شام
کاذب و صادق تو نهادیش نام.نظامی.
ثناگوی حق بامدادان و شام.سعدی.
پرتوی از روی تو گلگونهء رخسار صبح
گردی از میدان قهرت وسمهء گیسوی شام.
کمال اسماعیل (از آنندراج).
نقل کردند خواجه علاءالحق و الدین عطرالله تربته و کثر مرتبته که شامی حضرت خواجهء ما قدس الله روحه در بخارا در محلهء کلاباد بودند. (انیس الطالبین ص 77). در منزل شیخ خسرو... نزول فرمودند شامی بود و اشراف آن بقعه در خدمت ایشان حاضر بودند. (انیس الطالبین ص 99). شامی حضرت خواجهء ما قدس الله روحه با جمعی از درویشان بربام خانهء دوریش عطا بودند. (انیس الطالبین ص 140). مغرب؛ گاه نماز شام. (از نصاب).
- شامت بخیر؛ این کلام را وقت شام بطریق تفأول با هم گویند از عالم شب بخیر. (آنندراج از بهار عجم).
- || کنایه از وداع و رخصت و بدین معنی از عالم شب خوش است. (آنندراج بنقل از بهار عجم) :
ورت شیخ گوید مرو سوی دیر
جوابش چنین گوی شامت بخیر.
حافظ؟ (از آنندراج).
و در عرف عامه این کلمه به صورت شب بخیر و مساکم الله بالخیر به کار رود.
|| بمجاز تیرگی در زلف. گیسو، دود، سرمه، انگشت، اکسون و دیبای سیاه از تشبیهات شام باشد. (آنندراج).
- به شام آوردن؛ به پایان رساندن روز :
به شام آورد روز عمر ما را
امید وعده های بامدادت.خاقانی.
- روز به شام آمدن؛ کنایه از سپری شدن روز و فرارسیدن شب :
روز عمرست به شام آمده و من چو شفق
غرق خونم که شب غم بسحر می نرسد.
خاقانی.
- شام و سحر؛ اول شب و بامداد. (از ناظم الاطباء).
- نماز شام؛ نماز مغرب، مقابل نماز خفتن و عشاء، نمازی که هنگام عشا خوانند : و این نماز را [ نماز فریضه را ] صلوة الوسطی خوانند بهر آنکه بمیان چهار نماز است نماز بامداد و نماز پیشین و نماز شام و نماز خفتن. (ترجمهء طبری بلعمی). نماز شام دلیل است بر ثانی، و وقت نماز او آن است که آفتاب از شرق برآمده است و بمغرب فرو شود. (وجه دین ناصرخسرو چ برلن ص 145).
|| هنگام و وقت خواندن نماز شام و مغرب :
نماز شام ز بهر طلایه پیش برفت
محمد عربی با جماعت اصرار.فرخی.
نماز شام نزدیک است و امشب
مه و خورشید را بینم مقابل.منوچهری.
روز را می بسوخت تا نماز شام. (تاریخ بیهقی). نماز شام ابوالقاسم بخانهء بونصر آمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 370). و ایشان باز گردیدند و نماز شام با پیش شاه اسکندر آمدند و شاه کید هنگام خفتن او را [ اسکندر ]خوانده بود. (اسکندرنامهء نسخهء نفیسی).
شاهی که تا دمید فلک صبح دولتش
روز مراد دشمن او شد نماز شام.سوزنی.
جبرئیل بیامد و دست ابراهیم بگرفت و به منی برد و آنجا نماز پیشین و دیگر و شام و خفتن و بامداد بکرد. (ابوالفتوح رازی). سلطان نماز شام بماه دیدن بیرون آید. (نظامی عروضی چهارمقاله چ2 معین ص68). || طعامی که هنگام شام خورند. (شرفنامهء منیری). طعام آخر روز. (فرهنگ رشیدی). طعام آخر روز و اول شب. (رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). شام شب. (بهار عجم) (آنندراج). غذایی که در اول شب خورند مقابل چاشت. (ناظم الاطباء). طعام که بشب خورند. مقابل ناهار(1) :
بامدادانت دهد وعده بشامی خوش
شامگاهانت دهد وعده بناهاری.
ناصرخسرو.
زیرا که هم ترا و هم او را همی بسی
بی شام و چاشت باید خفتن بمقبره.
ناصرخسرو.
گفت اندوه شام و محنت چاشت
در دلم حب و بغض کس نگذاشت.سنائی.
چنان سوخت(2) خاقانی از سوک او(3)
که با شام برمیزند چاشتش.خاقانی.
به خاوران ز پی چاشت خوان زرگستر
به باختر ز پی شام همچنان برسان.
سلمان ساوجی.
یکی مشت زن بخت روزی نداشت
نه اسباب شامش مهیا نه چاشت.سعدی.
- شام خداوند؛ در شب آن روزی که مسیح مصلوب شد با شاگردان خود در جایی فراهم شده فصح را با ایشان تناول فرمود از آن پس نان و شراب بدیشان داد و فرمود «مادام که از این نان خورید و از این شراب آشامید مرا یادآوری کنید و مرگ مرا ظاهر کرده باشید تا باز آمدنم» اکثر مسیحیان مراعات این قاعده را از جمله فرضیات شمرند که باید تا انقضای جهان در کلیسای مسیح رعایت شود و بجا آوردن آن از اساس ایمان باشد. و این سنت را اسمهای متعدد است من جمله. عشاء، ولیمه، عشاء ربانی، سرمقدس. (از قاموس کتاب مقدس).
- شام خوردن؛ رجوع به همین کلمه در ردیف خود شود.
- شام دادن؛ مقابل نهار دادن. طعام که شب هنگام دهند. طعام شب دادن. (ناظم الاطباء): در فلانجا بمردم شام می دهند.
- بی شام خفتن؛ غذای شب نخوردن :
شوم است مرغ وام مر او را مگیر صید
بی شام خفته به که چو از وام خورده شام.
ناصرخسرو.
- شام رمضانی؛ افطار. طعامی که روزه را بدان گشایند : حضرت عزیزان را قدس الله سره شام رمضانی سیزده جای طلبیده اند. (انیس الطالبین ص102).
- شام شب؛ طعام شب. نان شب. غذای شب :
هرگز غنی ندانی درویش و پادشه را
او شام شب ندارد این اشتها ندارد.
طاهر وحید (از آنندراج).
- شام شکستن؛ رجوع به همین کلمه شود.
- شام غربت؛ طعام شب که بمفلسان و فقرا و مسافران بی نوا دهند. (ناظم الاطباء).
- شام غریبان.؛ رجوع به همین کلمه در ردیف خود شود.
- شام کردن؛ شام خوردن. (ناظم الاطباء).
- نان شام؛ طعام شب. غذای شب، چه در تداول عامه نان را بمعنی مطلق طعام بکار برند و گویند رفتیم نان خوردیم یعنی غذا خوردیم و نان شام در اینجا بمعنی طعام یا غذای شب است :
گدا را چو حاصل شود نان شام
چنان خوش بخسبد که سلطان شام.سعدی.
(1) - اوستا: xshafniya، پهلوی sham، بلوچی sham، غذای شب. غذای عصر. غذایی که در شب خورند. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - ن ل: جهان سوخت.
(3) - ن ل: مرگ او.

شام.

(اِخ) نام مملکتی است که در گذشته شامل اردن و سوریه و لبنان و فلسطین بود و دربارهء وجه تسمیه و تاریخ جغرافیایی آن لغویان و جغرافی نویسان و مورخان اقوالی دارند که فشرده ای از آن را در این جا می آوریم. صاحب تاج العروس در وجه تسمیهء آن گوید: شهری که در جهت چپ قبله قرارگرفته باشد یا آن شهری که فرزندان کنعان چون بر سر دوراهی رسیدند بسمت چپ رفتند و یا آنکه منسوب باشد به سام بن نوح و اصلاً این کلمه سام بوده است و سپس سین تبدیل به شین گشته است: ولی این قول را بسیاری از مورخان نامی نادرست دانسته اند زیرا گویند که سام هرگز پای بدانجا ننهاده و آن را ندیده است چه رسد به آنکه او آن را ساخته باشد. و وجه دیگر آن زمین را که شامات است اینکه برنگ سپید و سرخ و سیاه است و پس از تحقیق دربارهء وجوه فوق وجه اول را پسندیده اند. مؤلفان انجمن آرا و آنندراج نویسند که نام قدیم آن اراضی سوریه بود و اکنون نیز آن را سیریه نامند و لغت سریانی (یا سوریانی) منسوب به اهالی آنجا است. صاحب معجم البلدان نویسد: احتمال میرود شام مشتق از الید الشؤمی بمعنی دست چپ باشد و اما قول به این که چون در جهت قبله قرارگرفته بدین نام خوانده شده است نادرست باشد زیرا قبله را راست و چپ نباشد و در یکی از کتب فارسی قدیم دیده است که آن را شامین میگفتند و عرب آن را باختصار شام خوانده است. صاحب اقرب الموارد گوید: بمعنی آن زمین باشد که شامات است یعنی سپید و سرخ و سیاه و بنابراین مشتق از شامه بمعنی خال باشد. مؤلف قاموس کتاب مقدس و فرید وجدی پس از ذکر شرح مفصلی در تاریخ جغرافیایی شام گویند: نام مملکتی است که عبرانیان آن را آرام میخواندند و شام پیش از سال 333 ق. م. تابع ایران بوده و در 300 ق. م. در تحت تصرف سلوکس افتاد و سپس در سال 164 ق. م. پارتیان بعضی از مقاطعه های مشرق شام را به دستیاری متریداتس اول بتصرف درآوردند. و از آن پس در سال 64 ق. م. تمام شام به دست رومیان افتاد و در سال 632 م. به دست لشکریان اسلام فتح گردید و از آن پس به دست صلیبیها افتاد و در سال 1517 م. سلاطین عثمانی آن را بتصرف خویش درآوردند. و پس از پایان جنگ جهانی اول تحت قیمومیت فرانسه درآمد و حدود شام در این هنگام بشرح زیر بوده است: از شمال به آسیای صغیر؛ از مشرق به رود فرات و کویر؛ و از جنوب به جزیرة العرب و از غرب بدریای مدیترانه. و مساحت آن یکصدهزار کیلومتر مربع بود و شصت میلیون تن سکنهء آن را اقوامی با مذاهب گوناگون تشکیل میدادند. و پس از جنگ جهانی اول به کشورهای متعددی بنامهای: اردن، فلسطین، سوریه و لبنان تقسیم گردید. نام شام در شعرهای پارسی بسیار آمده است از جمله :
از این ظفر که تو کردی بترک رفت بشار
از این هنر که تو جستی بشام رفت خبر.
رودکی.
تو ایدری و شم تو رسیده است بشام
رواست که شمنان پیش روی تو بشمند.
رودکی.
زین بند بیابی تو بدل ناحیت روم
چون یافت وی از بند بدل ناحیت شام.
رودکی.
از چاشت تا بشام ترا نیست ایمنی
گر مر تراست مملکت از چاچ تا بشام.
ناصرخسرو.
شام کنی طمع چو گیری عراق
مصرت پیشست چو رفتی بشام.
ناصرخسرو.
هم از شام صبح سعادت رسید
ز اطراف چین تا به اکناف شام.سوزنی.
شاه شرف امیر خراسان که نام او
گسترده شد بجود و هنر در عراق و شام.
سوزنی.
به شام یا خراسان بمصر یا توران
به روم یا حبشستان بهند یا سقلاب.خاقانی.
چون نه شعری نه سهیل است و نه مهر
یمن و شام و خراسان چه کنم.خاقانی.
که نیست چون تو سخن پروری بشرق و به غرب
نه چون من است ثناگستری بشام و عراق.
خاقانی.
خردمند مردی در اقصای شام
گرفت از جهان کنج غاری مقام.سعدی.
گدا را چو حاصل شود نان شام
چنان خوش بخسبد که سلطان شام.سعدی.
|| در تداول عامه بر شهر دمشق نیز اطلاق شود و ترکیبات خرابهء شام. بازار شام. شهر شام. اسراء یا اسیران شام. در تداول عامه خاصه در سوگواری شیعیان بر واقعهء جانگداز کربلا و اسارت بازماندگان حضرت امام حسین (ع) سخت رائج و زبانزد است.
-امثال: شام اصغر؛ در این شعر مراد ابهر است که خاقانی آن را بشام اکبر یعنی خود شام تشبیه کرده است :
تا کنون از قدس خاک اولیا
گفتم ابهر بین که شام اصغر است.خاقانی.
مثل بازار شام؛ اسباب و ادواتی آشفته و درهم. (امثال و حکم دهخدا). رجوع به دمشق و سوریه شود.

شام آباد.

(اِخ) دهی از دهستان کربال بخش زرقان شهرستان شیراز دارای 198 تن سکنه. آب آن از رود کر. محصول آن غلات، برنج و چغندر. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شامات.

(ع اِ) جِ شامه. خالهای زیبایی. (منتهی الارب) (معجم البلدان) (ناظم الاطباء).

شامات.

(اِخ) بر تمام نواحی شام اطلاق شود. بلاد شام. (از معجم البلدان). رجوع به شام شود.

شامات.

(اِخ) نام دهی بزرگ از اطراف نیشابور باشد طول آن از مسجد جامع نیشابور تا حدود بست از سمت قبله شانزده فرسخ و عرض آن از حدود بیهق و رخ چهارده فرسخ و دارای بیش از سیصد قریه است. (از معجم البلدان). لسترنج نویسد: یکی از چهار روستای آباد و حاصلخیز نیشابور است. (سرزمینهای خلافت شرقی ص 143).

شامات.

(اِخ) تیره ای است از قبیلهء بِلی بحدود حجاز. (از معجم قبایل العرب ص 132).

شامات.

(اِخ) شهری است [ در ناحیت کرمان ] میان سیرگان و بم. جایی سردسیر و هوایی درست و آبادان و با نعمت بسیار و آبهای روان و مردم بسیار. (حدود العالم). لسترنج نویسد: در فاصلهء یک روز راه از خاور سیرجان سر راه رایین محلی است موسوم به شامات که باغستانها و تاکستانهای مهم دارد این شهر را کوهستان نیز میگویند. یاقوت آرد: گویند در ناحیهء کوهستانی و شش فرسخی سیرجان کرمان رستاقی است بدین نام. (از معجم البلدان).

شاماتی.

(ص نسبی) منسوب به شامات که نام یکی از ارباع نیشابور است. (انساب سمعانی).

شاماتی.

(اِخ) عبدالله بن احمدبن الحسین معروف به شاماتی و مکنی به ابوالحسین از علمای ادب است و بسال 475 ه . ق. درگذشته. او راست: شرح دیوان متنبی. شرح حماسه. شرح امثال ابی عبید. (از اعلام زرکلی ج 4 ص 190).

شاماخ.

(اِ) نام نوعی از غله است و دانه های آن بغایت کوچک میباشد. (برهان قاطع). نوعی از حبوب مأکول است بسیار ریزه بهندی شاماک و ساوان نامند. (از فرهنگ نظام). قسمی ارزن. (ناظم الاطباء). ارزن. جاورس و گاورس. (از دزی ج 1 ص716).(1)غله سالوا. (الفاظ الادویه).
(1) - Millet.

شاماخ.

(اِ) سینه بند زنان را گویند و آن پارچه ای باشد که زنان پستانهای خود را بدان بندند. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). شاماخچه. شاماخجه. شاماک. شاماکچه. رجوع به این کلمات شود.

شاماخجه.

[جَ / جِ] (اِ مرکب) همان سینه بند زنان است. (انجمن آرا) شاماخ. شاماخجه. شاماک. رجوع به این کلمات شود. || نیم تنه که پوشند. (انجمن آرا).

شاماخچه.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) مرکب از شاماخ به اضافهء چه پسوند تصغیر. (حاشیهء برهان قاطع دکتر معین). شاماک. (شرفنامهء منیری). بمعنی شاماخ است که سینه بند زنان باشد. (از برهان قاطع). سینه بند زنان است. (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج). مبدل ساماخچه. (فرهنگ نظام). آن را ساماخچه و ساماکچه نیز گویند. (از فرهنگ جهانگیری). ساماخچه. ساماکچه. شاماکچه. شاماخ. شاماخجه. شاماک. شماخچه. و رجوع به هر یک از این کلمات شود. || نیم تنه که پوشند. (آنندراج). جلیقه.

شامار.

(اِخ) ظاهراً مصحف شابهار. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). نام موضعی است که گروهی از گبران در آن توطن دارند. (برهان قاطع) (از فرهنگ جهانگیری) (تحفة الاحباب اوبهی). نام جایی و گروهی از گبران است. (سروری). شاماز. (برهان قاطع). این کلمه را در فرهنگها عموماً بمعنی جایی از گبران یا جای گبران نوشته اند و هیچیک شاهدی ندارند تنها در حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی آمده است: شامار نام جایگاه گروه گبران است. کلمهء شامار از بیت منطقی رازی :
همه کس صنما ترا پرستد و ما
از آتش دل آتش پرست شاماریم.
چون وصفی ازبرای آتش پرست می نماید نه نام محلی. (از یادداشت مؤلف).

شاماز.

(اِخ) شامار. رجوع به شامار شود.

شاماس.

(اِخ) نام یکی از جزایر یونان است و با شین نقطه دار هم آمده است. (برهان قاطع). رجوع به شامس و شاماش شود.

شاماطه.

[طَ] (اِخ) نام دسته ای است از طایفهء خلیف که در حماة سوریه سکونت دارند و دسته های دیگر آن ذهبیات و بوعواد است. (از معجم قبائل العرب بنقل از عشائر الشام ج 2 ص 574).

شاماک.

(اِ) جامهء کوچکی را گویند که مردم در وقت کار کردن پوشند. (برهان قاطع). || سینه بند زنان. (برهان قاطع) (آنندراج). سینه بند زنان باشد و آن را سماخچه و شاماک نیز گویند. (سروری). || جامهء کوتاه مر زنان را که تا نصف ساق می پوشند. (ناظم الاطباء از اشتینگاس). رجوع به شاماخ، شاماخجه، شاماخچه و شاماکچه شود.

شاماکجه.

[جَ / جِ] (اِ مرکب) پیراهن بی آستین. (منتهی الارب). سَبیجَه شاماکجه. (منتهی الارب). شبی. جامه ای باشد که شب بر خود پوشند. (برهان). رجوع به شاماکچه شود.

شاماکچه.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) بر وزن و معنی شاماخچه است که سینه بند زنان باشد. (فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع) (آنندراج). مبدل ساماکچه سینه بند زن و مخفف آن شاماک. (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). ساماخچه. ساماکچه. (فرهنگ جهانگیری): صُدْره؛ شاماکچه. (منتهی الارب). غِطایَه؛ آنچه زنان زیر جامه پوشند مانند شاماکچه و جز آن. (منتهی الارب). غِلالَة؛ شاماکچه که زیر جامه و زره پوشند. (منتهی الارب). غُلَّة؛ شاماکچه که زیر زره پوشند. (منتهی الارب). سَبَج معرب شبه فارسی. (منتهی الارب). سُبجَة شاماکچه که پیراهن بی آستین باشد. (منتهی الارب). سَبیج و سَبیجَة. (از منتهی الارب).سَبّیج، اصل آن شبی فارسی است و آن پیراهن بدون آستین و جیب باشد. (المعرب جوالیقی حاشیهء ص 182): جَوب؛ شاماکچه زنان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). جَدیلَة؛ شاماکچه مانندی از پوست که کودکان و زنان حایض پوشند. (منتهی الارب). رجوع به شاماخ و شاماخچه و شاماک و شاماکجه و شاماکی شود.

شاماکه.

[کَ / کِ] (اِ) زفت صلب و سخت. (ناظم الاطباء).

شاماکی.

(اِ مرکب) سینه بند زنان باشد. (برهان قاطع) (فرهنگ سروری). شاماکچه. شاماخچه باشد. (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به شاماخ و شاماخچه و شاماخجه و شاماک و شاماکجه شود.

شاماله.

[لَ / لِ] (ص) اسمر. گندمگون. قهوه ای رنگ. (ناظم الاطباء). اما در جای دیگر دیده نشد.

شامان.

(اِ) اندازه و پیمانه. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

شامان.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان دامغان. 215 تن سکنه دارد آب آن از چشمه علی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شام اسبی.

[اَ] (اِخ) دهی از بخش مرکزی شهرستان اردبیل. دارای 1579 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شامبات.

(اِخ) نام خانواده هایی از یهود بود. مرحوم پیرنیا در ایران باستان آرد: هایک دوم متحد بخت النصر دوم بود و با او اورشلیم را در محاصره داشت در میان اسیرانی که از یهود آوردند خانواده ای شامبات نام بود و پسر شامبات را باگارات مینامیدند. ارامنه گویند که این خانواده از جهت عقل و زرنگی ترقی نمودند و بعدها در قرن نهم میلادی بسلطنت ارمنستان و گرجستان رسیدند. (از ایران باستان ج 3 ص 2268).

شامباته.

[تَ / تِ] (اِخ) نام یکی از معروفترین قبایل عرب در سودان باشد و محل سکونت ایشان نیل ابیض و ازرق است(1)و جزیره ای میان آنها قرار گرفته است و مرکز عمدهء آنان میان وادی العباس و سنار است و شغل اکثر اهالی بازرگانی است. (از معجم قبایل العرب ج 1 ص 56).
(1) - آب رودخانهء نیل را پس از عبور از سودان که با آب بحر الغزال ممزوج گردد، نیل ابیض (سفید) خوانند و هنگامی که در نزدیکی خرطوم (پایتخت سودان) با آب دریای ازرق (آبی) ممزوج شود آن را نیل ازرق خوانند.

شامبراکان.

(اِخ) دهی از دهستان بویراحمد گرم سیری بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان. دارای 186 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، برنج و پشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شامبیاتی.

[بَ] (اِخ) نام ایلی است. محمد علیخان شامبیاتی که یکی از سرکردگان بزرگ نادرشاه بوده است از ایل مزبور بود. رجوع به مجمل التواریخ گلستانه صص 21 - 22 شود.

شامپانزه.

[زِ] (فرانسوی، اِ) کلمه افریقایی است. و نام نوعی از میمون باشد. رجوع به شمپانزه شود.

شامپاین.

(اِخ)(1) نام شهری است در شمال شرقی فرانسه. این شهر از اوائل قرون وسطی شهرت دارد و در سالهای 1915 تا 1918 م. میدان جنگ جهانی اول بود. شراب آن نیز معروف است.
(1) - Champagne.

شامپولیون.

[پُ یُ] (اِخ)(1) ژان فرانسوا. از شرق شناسان فرانسوی بود. وی بسال 1790 م. متولد شد و در سال 1832 م. در پاریس درگذشت در سال 1814 م. تحت عنوان «مصر زیر تسلط فراعنه»(2) دو جلد کتاب منتشر ساخت که شامل ترجمهء بسیاری از منابع تاریخی و جغرافیایی این سرزمین به زبانهای قبطی و عربی بود. در 1822 م. توانست الفبای هیروگلیف را کشف کند و در 1823 م. دستور زبانهای قدیم مصری و اختصاصات پاپیروسهای هیروگلیفی را پایه گذاری کرد. سپس قسمت مصرشناسی موزهء لوور فرانسه را بنیان نهاد (1827 م.). (از لاروس بزرگ).
(1) - Champollion.
(2) - L'egypte sous les Pharaons.

شامت.

[مِ] (ع ص) شادی کننده به غم دشمن. (از اقرب الموارد). کسی که در بلیهء دیگری خوشحال باشد. (فرهنگ نظام). شادی کننده بر خرابی و مکروهی کسی. (آنندراج). ج، شُمّات و شوامت.

شامتة.

[مِ تَ] (ع ص) مؤنث شامت. زنی که بغم دشمن شادی کند. ج، شامتات و شوامت. (ناظم الاطباء). || (اِ) چهارپای. ستور. یقال: لاترک الله له شامتة؛ ای قائمة. (از اقرب الموارد). ج، شوامت. (منتهی الارب) (متن اللغة).

شامخ.

[مِ] (ع ص) بلند. مرتفع. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).
- جبال شامخات و شوامخ؛ کوه های بلند. (از منتهی الارب) :
عاقلان را در جهان جائی نماند
جز که در کهسارهای شامخات.
ناصرخسرو.
- نسب شامخ؛ شریف و عالی نسب. (از اقرب الموارد).
|| متکبر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجل شامخ؛ کثیرالشموخ. (از اقرب الموارد). ج، شمخ. || بمجاز کسی که بینی خود را بواسطهء تکبر بلند کند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شمخ الرجل بانفه؛ تکبر نمود. (منتهی الارب). ج، شُمَّخ.

شام خوردن.

[خُوَرْ / خُرْ] (مص مرکب)طعام خوردن در اول شب. (ناظم الاطباء). طعام شب خوردن. شام شکستن. تناول کردن. طعام در شب هنگام : هرگاه که مردم پس طعام و شام خوردن خفتن عادت دارد و طعامها خورد که از آن مادهء سرد و تر و بخاری غلیظ تولد کند پلک چشم سطبر شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- شام خوردن بر کسی یا شام برای کسی -ساختن یا قصد شام کردن یا شام با کسی -خوردن؛ کنایه است از هجوم بردن بر وی. شبیخون کردن بر دشمن. حمله بردن و تاختن نابهنگام برکسی :
هین که ایام شام خورد بر او
سنگ در شیشهء سحر فکنید.
مجیر بیلقانی (از امثال و حکم دهخدا).
چو برتو دهر به آفات خویش چاشت کند
ترا به صبر بر او قصد شام باید کرد.
ناصرخسرو.
چون چاشت کند بخویشتن پیوست
تو ساخته باش کار شامش را.ناصرخسرو.
چون با پدرت چاشت خورد گیتی
ناچار خورد با تو ای پسر شام.ناصرخسرو.
-امثال: پیش از آنکه دشمن بر تو شام خورد تو بر وی چاشت خور؛ یعنی در جنگ بر دشمن سبق باید گرفت. (امثال و حکم دهخدا ص522 ج2): اما چون در کارزار باشی آنجا سستی و درنگ شرط نباشد چنان کن که بیش از آنکه خصم بر تو شام خورد چاشت خورده باشی بر او. (امثال و حکم دهخدا ج1 ص522). تدبیر شام میکنیم که بر وی بخوریم پیش از آنکه بر ما بام خورد. (امثال و حکم ج1 ص522). پیش از آنکه خصم فرصت چاشت یابد برای او شامی ناگوار بساز. (امثال و حکم دهخدا ج1 ص522). پیش از آنکه تاتار در این دیار بر ما سحر خورد قصد شام کنیم. (امثال و حکم دهخدا ج1 ص523).

شامخة.

[مِ خَ] (ع ص) مؤنث شامخ. رجوع به شامخ شود.

شامذ.

[مِ] (ع ص) ناقهء آبستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، شوامذ. || خرمابن گشن یافته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِ) کژدم و عقرب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، شوامذ و شُمَّذ.

شامر.

[مِ] (ع ص) زن و جز آن که پستان بر شکم چسبیده باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء): شاة شامر و شامرة؛ گوسپند پستان بر شکم چسبیده. (منتهی الارب). || گوشت بن دندان به دندان چسبیده. (آنندراج) (منتهی الارب): لثهء شامرة؛ گوشت بن دندان، به بن دندان چسبیده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، شوامر. || (اِ) نقاب و حجاب. (ناظم الاطباء). || پوشاک سر. (ناظم الاطباء). || سنگ الماس را گویند و آن معرب باشد. (از متن اللغة). || الماس که بدان گوهر را سوراخ کنند. (از متن اللغة). شمود. (متن اللغة).

شامر.

[مِ] (اِخ) از عشایر نجد و منسوب به مرزوق از قبیلهء عجمان مجاور بنی خالد باشند و مراکز عمدهء آنها از طف تا عُقَیر و تا صَمّان امتداد دارد و دارای 1200 خانوارند و میان نجد و عراق رفت و آمد دارند. (از معجم قبائل العرب).

شامرک.

[مُ] (معرب، اِ) جوجه مرغ. فارسی معرب است و کنیت آن ابویعلی باشد. (از متن اللغة). مردم عوام مصر جوجه مرغ را شامرت گویند و آن مصحف شامرک باشد. (از متن اللغة).

شامرکی.

[مُ] (اِ) نام پرنده ای است. (دزی ج1 ص716). رجوع به شامرک شود.

شامرة.

[مِ رَ] (ع ص) تأنیث شامر. رجوع به شامر شود.

شامس.

[مِ] (ع ص) اسب توسن. (منتهی الارب) (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، شوامس و شُمُس. (اقرب الموارد). || مرد تندخو. (از اقرب الموارد). || روز آفتابی: الشامس من الایام؛ ذوالشمس. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). روز گرم آفتابی. (از تاج العروس). || جید شامس؛ گردن که از گوهر درخشندگی کند. (از متن اللغة).

شامس.

[مِ] (اِخ) نام یکی از جزایر یونان است. (برهان قاطع) (از جهانگیری) (آنندراج). و گویند بیش از سیصد جزیره باشد. (منتهی الارب). جزیرهء یونانی در مجمع الجزایر، دارای 000/71 تن سکنه و آن موطن فیثاغورس بود. (حاشیهء برهان چ معین). نام جزیره ای از مجمع الجزایر بحرالروم که سابقاً متعلق بدولت عثمانی بود و اینک جزو یونان است و موطن فیثاغورس حکیم بود. (از ناظم الاطباء) :
به آیین یکی شهر شامس بنام
یکی شهریار اندرو شادکام.
عنصری (حاشیهء برهان چ معین از لغت فرس اسدی).

شامستیان.

[مِ] (اِخ) شامستان. دهی است. (منتهی الارب). قریه ای است از قرای بلخ جزو رستاق نهر غربنکی. از آنجاست ابوزید احمدبن سهل بلخی متکلم معروف. (از معجم البلدان).

شامسة.

[مِ سَ] (ع ص) مؤنث شامس بمعنی آفتاب گیر یا آفتاب دار: ابن بیطار در ذیل انثلیس گوید و ینبت [ انثلیس ] فی اماکن سبخة شامسة. (ابن بیطار ج 1 ص 58). || آن زن که نظری بمرد نکند و مرد را بطمع در خود برنینگیزد. ج، شموس. (از تاج العروس).

شام شکستن.

[شِ کَ تَ] (مص مرکب)شام خوردن. (ناظم الاطباء) :
زلفت شکست و پارهء سودا گرفته ایم
شب گیر میکند همه کس شام چون شکست.
خواجهء آصفی (از آنندراج).
در زلف چین فکند و مرا دل ز دست برد
چون شام بشکند سفری یار میکند.
میرزا زکی (از آنندراج).

شامص.

[مِ] (ع ص) فرس شامص؛ اسب توسن. ج، شُمُص. (ناظم الاطباء).

شامط.

[مِ] (ع اِ) دیگ بزرگ که گنجایش یک گوسپند با دیگ افزار دارد. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

شامع.

[مِ] (ع ص) مرد لاغ و بازیگر و خندنده. (از منتهی الارب). أ شامع أنت أم جاد. (از اقرب الموارد).

شام غازان.

(اِخ) شنب غازان. شمازان. (تلفظ محلی). از آثار تاریخی تبریز است بدین توضیح که چون غازان خان دین اسلام پذیرفت، خواست مانند بزرگان دینی و سلاطین اسلامی برای خود مقبره ای بسازد تا زاهدان و عابدان در آنجا زندگی کنند و او را پس از مرگ به ذکر خیر یاد نمایند. بهمین منظور در مغرب تبریز در محلی که امروزه شام غازان یا شنب غازان نامیده میشود عمارتی ساخت که قبهء آن بسیار عظیم بود و بنای آن در سال سوم سلطنت او شروع شد و در سال 702 ه . ق. بپایان رسید. شکل قبه دوازده ضلعی و بر هر ضلع آن صورت برجی را نقش کرده بودند. این قبه از داخل و خارج به نقوش بسیار زیبا مزین بود و گویند سیصد من لاجورد در نقش و نگارهای سقف آن بکار رفته بود. غازان پس از اتمام قبه املاکی در ایران و عراق وقف کرد و تولیت آن را بخواجه صدرالدین ساوجی و خواجه رشیدالدین فضل الله سپرد و بعد بناهای بسیار در اطراف قبه بنا نهاد و عایدات این موقوفات تقریباً در سال بدو کرور تومان میرسید. از فحوای عبارات تاریخ غازانی برمی آید که «شم» قبل از ساختن قبه و ابواب البر نام محلی بود که بعداً از طریق تسمیهء حال به اسم محل به شام غازان معروف شد. رجوع به شنب غازان شود.

شام غریب.

[مِ غَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به شام غریبان شود.

شام غریبان.

[مِ غَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شبِ مردم غریب و از یار و دیار دورافتاده. شام مسافران که وحشتناک می باشد بخصوص در مفلسی. (بهار عجم) (آنندراج) :
گفتم ای شام غریبان طرهء شبرنگ تو
در سحرگاهان حذر کن چون بنالد این غریب.
حافظ.
بیا بشام غریبان و آب دیدهء من بین
بسان بادهء صافی در آبگینهء شامی.حافظ.
نماز شام غریبان چو گریه آغازم
بمویه های غریبانه قصه پردازم.حافظ.
عیش من در شکن زلفت دانی چون است
آن چنانست که در شام غریبان محتاج.
باقر کاشی (از آنندراج).
صائب از هند مجو عشرت اصفاهان را
فیض صبح وطن از شام غریبان مطلب.
صایب.
دل در آن زلف ندارد غم تنهایی ما
فیض صبح وطن این شام غریبان دارد.
صائب (از آنندراج).
- شام غریبان گرفتن؛ زاری کردن بدرد چنانکه بر وفات کسی. گریستن و اندوه و غم نمودن چنانکه بر مرگ کسی کنند.
|| شب اول وفات کسی برای خانوادهء آن کس. (از یادداشت مؤلف). رجوع به شب غریب شود. || (اِخ) شب یازدهم محرم و عزاداری بعد آن شب. (یادداشت مؤلف). || نام شهری است. (غیاث اللغات).

شامقلو.

[مِ] (اِخ) دهی از دهستان یکانات بخش مرکزی شهرستان مرند. دارای 391 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و سردرختی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شامک.

[مَ] (اِ مصغر) جلیتقه و کرته ای که تا کمر را بپوشاند. (ناظم الاطباء بنقل از اشتنگاس). رجوع به شاماک شود.

شامکال.

(اِ) هوای باران بود که همه جا را فرو گرفته باشد. (فرهنگ جهانگیری). چنین است در چهار نسخهء خطی فرهنگ جهانگیری کتابخانهء مؤلف اما در کتب لغت دیگر یافت نشد.

شامکان.

(اِخ) دهی از بخش ششتمد شهرستان سبزوار و محدود است از طرف شمال و خاور به شهرستان نیشابور و از جنوب بدهستان ربع شامات و از باختر بدهستان تکاب و زمج. رودخانهء کال شور از این دهستان سرچشمه میگیرد محصول زراعتی خوب ندارد و اهالی از سردرختی آن استفاده میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9). و نیز رجوع شود به تاریخ بیهق ص 184.

شامکان.

(اِخ) قصبهء مرکز دهستان بخش ششتمد شهرستان سبزوار. دارای 1394 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و پبنه و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9). || یاقوت در معجم البلدان شامکان را قریه ای از قرای نیشابور ضبط کرده است که شاید با شامکان مذکور در فوق یکی باشد.

شامکچه.

[مَ چَ / چِ] (اِ مرکب) بمعنی شاماکجه و شاماکچه است. رجوع به شاماکجه و شاماکچه شود.

شامگاه.

(اِ مرکب، ق مرکب) از: شام به اضافهء گاه پسوند زمان، وقت شام. آنگاه که روز به انجام کشد و شب آغاز شود. مقابل صبحگاه و صبحی که وقت صبح است. (از آنندراج) :
آمد نوروز ماه می خور و می ده پگاه
هر روز تا شامگاه هر شب تا بامداد.
منوچهری.
ببین هر شامگاهی نسر طایر
بخوان همتم مرغ مسمن.خاقانی.
قوس قزح بکاغذ شامی بشامگاه
از هفت رنگ بین که چه طغرا برافکند.
خاقانی.
غم آن صبح صادق ملت
آسمان شامگاه میگوید.خاقانی.
چون برین قصه هفته ای بگذشت
شامگاهی بخانه رفت از دشت.نظامی.
صوفی ما که ز ورد سحری مست شدی
شامگاهش نگران باش که سرخوش باشد.
حافظ.
- نماز شامگاه؛ نماز شام. نماز مغرب. رجوع به نماز شام شود.
|| نقاره و طبل که بوقت غروب زنند. رجوع به شامگاه زدن شود.

شامگاهان.

(اِ مرکب، ق مرکب) مرکب از شام باضافهء گاه و آن بمعنی هنگام شام. گاه آغازیدن شب و سپری شدن روز. رجوع به «آن» در این لغت نامه شود :
بامدادان بر چکک، چون چاشتگاهان بر شخج
نیمروزان بر لبینا، شامگاهان بر دنه.
منوچهری.
چونانکه همی بامداد روشن
تاریک شود وقت شامگاهان.ناصرخسرو.
آتشی را که همه روزه کند روزه بلند
شامگاهان به یکی لحظه کند پست فقاع.
سوزنی.

شامگاه زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) نواختن نقاره یا طبل و نظایر آن بوقت شام. و این مرسوم و معمول نظام و سربازخانه هاست.

شامگاهی.

(ص نسبی) منسوب به شامگاه.
- ابر شامگاهی؛ ابر که بوقت مغرب برآید. ابر که بوقت فروشدن خورشید و آغازیدن شب بر آسمان پیدا آید و ببارد :
همی نثار کند ابر شامگامی دُر
همی عبیر کند باد بامدادی آس.منوچهری.
- نماز شامگاهی؛ نماز هنگام شام. نماز که بوقت مغرب خوانند. نماز که پس از فروشدن آفتاب و آغاز شدن شب خوانند :
نماز شامگاهی گشت صافی
ز روی آسمان ابر معکن.منوچهری.
و رجوع به نماز شام شود.

شامگون.

(ص مرکب) شام مانند. همچون شام تاریکی و تیرگی :
چه شد که بادیه بربود رنگ خاقانی
که صبح فام شد از راه و شامگون آمد.
خاقانی.

شامگه.

[گَه] (اِ مرکب، ق مرکب) مخفف شامگاه. رجوع به شامگاه شود :
روز تا شامگه از بهر سر خوان ترا
در یخ کوفته متواری بنشست فقاع.سوزنی.
شامگه زین سر نه عاشق، کاستان بوسی شدم
صبح دم زآن سر نه خاقانی که خاقان آمدم.
خاقانی.
هشتم ذیحجه در موقف رسیده چاشتگاه
شامگه خود را بهفتم چرخ مهمان دیده اند.
خاقانی.
از پس هر شامگهی چاشتی است
آخر برداشت فروداشتی است.نظامی.

شامل.

[مِ] (ع ص) فراگیرنده. أمر شامل؛ کار عام و کاری که بهمه رسد و فراگیرد چیزی را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). عمومیت دارنده چنانکه حیوان بگوییم شامل انسان هم هست. (فرهنگ نظام). و در فارسی با گشتن و شدن بکار رود :آورده اند که پیری در ماری اثرکرد و ضعف شامل بدو راه یافت. (کلیله و دمنه چ مینوی ص 230). اثر آن در فساد عام و ضرر آن در عالم شایع نباشد، چه هر کجا مضرت شامل دیده شد... موجب دلیری دیگر مفسدان گشت. (کلیله و دمنه چ مینوی ص 131). چُنو ملکه ای را باقی گذارم که خیرات او شامل است. (کلیله و دمنه چ مینوی ص376). خیرات او جملگی مردمان را شامل. (کلیله و دمنه چ مینوی ص 390). لیکن منافع این دو خصلت کافهء مردمان را شامل گردد. (کلیله و دمنه). || کامل عیار. (تتبعات مینوی کلیله بهرامشاهی ص 376) : حکما گویند، تا بیمار را صحتی شامل پدید نیابد از خوردنی مزه نیابد. (کلیله و دمنه چ مینوی ص 235). || مشتمل و مربوط و متصل بچیزی. (ناظم الاطباء از اشتینگاس). || متحد و متفق و کس یا چیزی که منبسط شده و دریافت کرده و احاطه نماید مر شی ء دیگر را و یا در برگیرد آن را و یا ارتباط با وی حاصل کند. (ناظم الاطباء). || داخل در عام. مثال: انسان هم در حیوان شامل است. این معنی مخصوص فارسی و در واقع غلط مشهور است. باید مشمول گفته شود. (فرهنگ نظام).

شامل.

[مِ] (اِخ) یکی از رهبران مذهبی و سران عشایر قفقاز باشد که بسال 1797 م. در یکی از شهرهای شمالی داغستان متولد شد و در سال 1871 م. در شهر مدینهء طیبه درگذشت. شامل در دوران کودکی تمایل به طریقهء قاضی ملاصوفی پیدا کرد. و ملاصوفی در سال 1832 م. در حادثه ای درگذشت و در سال 1834 م. یکی از مریدانش جایگزین او گردید و چون او نیز درگذشت عشایر داغستان شیخ شامل را برهبری خود برگزیدند و راهبر و قائد حکومت مذهبی گردید و قبایل داغستانی را بمنظور بدست آوردن استقلال داغستان علیه روسها برانگیخت. در سال 1837 م. جنگ سختی میان روسها و داغستانیها درگرفت و در سال 1839 م. سپاه روس را شکست داد و مردم گمان کردند که شامل در این زد و خورد بقتل رسیده است ولی پس از مدت کوتاهی در سال 1844 م. مجدداً بجنگ علیه روسها برخاست و سپاه روس را متلاشی کرد و تشکیلات دولت خود را تکمیل و قبائل را جمع آوری کرد و جدائی میان ایشان را برطرف نمود. قوانین و مقرراتی را وضع و مالیات و گمرک را مقرر ساخت و مرکز حکومت خود را شهر دارغو قرارداد. تا آنکه مجدداً روسها با سپاهی به جنگ وی شتافتند و شامل نیز سپاه متشکلی جمع آوری کرد و زد و خوردهائی میان آنان بوقوع پیوست. در سال 1852 م. بعضی از قبایل علیه او قیام کردند و در نتیجه از قدرت و شکوه او کاسته شد. پس از امضای قرارداد صلح پاریس روسها مجدداً درصدد تصرف قفقاز برآمدند و شامل مدت سه سال با آنها جنگید در این هنگام فرزند ارشدش درگذشت و بعضی از قبایل به او خیانت کردند و قوای او رو به سستی نهاد تا آنکه در سال 1859 م. او را بحال اسارت به پترسبرگ نزد امپراطور بردند اما مورد احترام شاه قرارگرفت و تا سال 1868 م. در روسیه بسر برد و در سال 1870 بطرف مکه و مدینه رهسپار گردید و در همانجا درگذشت. (از وبستر ص 1350 و دائرة المعارف بستانی).

شامل.

[مِ] (اِخ) بطنی است معروف به ابوشامل از جدعان الحلف ساکن در منطقهء میادین و شمال سوار در ساحل رودخانهء خابور واقع در شمال بین النهرین. (از معجم قبایل العرب).

شاملات.

[مِ] (اِ) چیزهائی که در برمیگیرد. مشمولات. || جزئی از موضوع مشمول. || املاک غیرمفروز. املاک تقسیم نشده. || مال مورد شرکت که مالکیت آن مشمول چند شخص باشد. || زمینی که از طرف عموم نگاهداری شود. (اشتنگاس). شاملات ظاهراً جمع شامل است اما این صورت و معانی فوق جای دیگر دیده نشد.

شاملاتی.

[مِ] (حامص) حالت شرکت و انبازی. || حالت پیوند و اتصال از نظر شرکت در امری. || (ص نسبی) عمومی. کلی. همگانی. جامع. || شرکتی. شراکتی. (اشتنگاس). ظاهراً شاملاتی منسوب به شاملات، جمع شامل است اما این صورت و معانی فوق جای دیگری دیده نشد.

شاملو.

(اِخ) (ایل) طایفه ای از قزلباش و قزلباش فرقه ای است از مغلان ایران و در یکی از لغات ترکی نوشته که شاملو بمعنی شامی است چرا که لفظ لو بضم لام و واو معروف در ترکی برای نسبت آید. (غیاث اللغات) (آنندراج). بعضی از سکنهء شام هستند که امیرتیمور آنها را بخراسان کوچانید و بعدها به ایل شاملو معروف شده اند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 46). یکی از هفت قبیله ای که از ارکان قزلباش بشمار آیند. (تاریخ ادبیات صص 11 - 41).

شاملو.

(اِخ) دهی از دهستان بدوستان بخش هریس شهرستان اهر. دارای 365 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوب و سردرختی. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاملو.

(اِخ) حسن خان فرزند حسین خان. در عهد شاه عباس اول حاکم شهر هرات و مردی بسیار خوش خط بود و مؤلف آتشکدهء آذر وی را به صاحب سیف و قلم توصیف می نماید. در کتاب «نمونهء خطوط خوش نستعلیق» سال مرگ او 1052 ه . ق. ثبت شده است و صاحب تذکرهء غنی درگذشت او را بسال 1100 ه . ق. دانسته. مؤلف امتحان الفضلاء گوید حسن شاملو و حسن کرمانی در اصطلاح خطاطان «حسنین» باشند. (از الذریعة ج 9 ص 243).

شاملو.

(اِخ) قیصر. از طایفهء شاملو، معروف به هروی است زیرا مدتی در هرات از ملازمان حسین خان بود و معارض ملاشکوهی. از تاریخ زندگی او اطلاعی در دست نیست. (از الذریعة ج 9 ص 894).

شاملو.

(اِخ) مرتضی قلیخان سلطان شاملو، فرزند ارشد حسینخان شاملو است. نصرآبادی دربارهء او گوید: مردی در کمالات انسانی بی نظیر و در خط شکسته زبردست بود. از اشعار او ابیاتی نیز آورده است.

شاملو.

(اِخ) مرتضی قلیخان شاملو، متخلص به مرتضی، در اوایل سلطنت شاه صفی ایشیک آقاسی بود سپس عزل گردید و در زمان تألیف تذکرهء نصرآبادی به وزارت اردبیل گماشته شد. دیوان مخطوط او ذیل شمارهء 4586 کتابخانهء ملی ملک موجود است. (از الذریعة ج 9 ص 1027).

شاموخ.

(اِخ) نام قریه ای است در اطراف بصره و نسبت به آن شاموخی است. (از انساب سمعانی) (از معجم البلدان).

شاموخی.

(ص نسبی) منسوب به شاموخ که دهی است در اطراف بصره.

شامورتی.

[وُ] (اِ) لفظ ارمنی و دشنام است(1). || ظرفی با سوراخی چند در اطراف، محتوی آب که حقه بازان دارند و هرگاه خواهند از او آب ریزد و چون منع کنند باز ایستد. (یادداشت مؤلف).
(1) - مرکب از: شان یا شام بمعنی سگ و «ورتی» بمعنی بچه، توله.

شامورک.

(اِ) شامرکی. رجوع به شامرکی شود.

شاموس.

(اِخ) (جزیرهء...) شهری است از بلاد یونان و بعضی گویند نام جزیره ای است. (برهان قاطع) (آنندراج). رجوع به شامس شود.

شاموسی.

(ص نسبی) قسمی گل مختوم که از جزیرهء شامُس آرند. (یادداشت مؤلف).
- طین شاموسی، شامُسی؛ کوکب الارض نیز گویند قسمی از آن سفید و ناصاف و با صفایح و شبیه به حجرالمسن با اندک براقی میباشد و قسمی بسیار سفید و دقیق و سبک و بسیار بر زبان می چسبد و هر دو قسم در آب زود حل میشود و از بلاد قبرس و صقالیه آرند. (از تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به گل شاموس و طین شاموس شود.

شامونه.

[نَ / نِ] (اِ) ده یک من و نیمی. عُشرمن و نیمی. (یادداشت مؤلف). عشر یک من و نیم.

شامة.

[مَ] (ع اِ) خال. (منتهی الارب). نشان سیاه در بدن. (از متن اللغة). نشانهء سیاهی است در بدن و برخی گویند شامه همان آبله گون سیاه رنگی است در بدن و آن را با خال یکی دانسته اند ولی برخی دیگر میان شامه و خال فرق گذارده اند به این معنی که شامه نقطهء کوچکی است مساوی با پوست بدن و خال گوشت سیاه دانه مانندی است برآمده که اغلب بر روی آن موی روید. (از اقرب الموارد ذیل شیم). || رنگ مخالف که در مجاورت رنگ دیگر قرار گیرد. (از معجم البلدان). نشان مخالف رنگ بدن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از آنندراج). ج، شام و شامات. (اقرب الموارد ذیل شیم). || شترمادهء سیاه: ما له شامة و لا زهراء؛ نه ماده شتر سیاه دارد و نه سپید. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || کلف در ماه و آن لکه ای باشد بر روی ماه. (از اقرب الموارد) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). سیاهی بر میان ماه. کَلَف. (مهذب الاسماء). || نقطه ای که بر چشم افتد. (یادداشت مؤلف).

شامة.

[شامْ] (ع اِ) قوه ای است در دماغ که از راه بینی بو را ادراک میکند. (فرهنگ نظام). حاسهء بویایی. قوة الشامة. (اقرب الموارد). بینی. (ناظم الاطباء). شم ادراک بویها. (از اقرب الموارد). قوت بو کردن. (آنندراج). یکی از حواس پنجگانه که بدان بوها را درک کنند و محل آن در بینی باشد. این حس بوی اشیاء را بوسیلهء سلولهایی که در پوست مرطوبی قسمت علیای درون بینی قراردارد تشخیص میدهد و برای آنکه حس بویایی ایجاد شود باید ذراتی از اجسام بودار متصاعد و روی پوست مزبور بنشیند. احساس شمی وقتی با احساس لمسی همراه گردند بوهای تند (مانند بوی آمونیاک و بوی سیر...) را حاصل میکنند. برای ایجاد احساس شمی و رساندن بوی اشیاء احتیاج به تماس مستقیم با اشیاء بودار را ندارد. حس شامه از این جهت مانند باصره و سامعه نزد حیوانات عهده دار خدمت مهمی است زیرا آنها را از بسیاری مخاطرات و امور دیگر پیش از مواجهه آگاه میسازد و در چگونگی رفتار آنها تأثیر کلی میبخشد. توسعهء این حس در حیوانات پست زیادتر است تا در موجودات عالیه و در انسان مخصوصاً خیلی کم است زیرا دقت و وسعت احساسات سمعی و بصری بشر او را از یاری شامه بی نیاز داشته و این حس نزد او مجال پرورش پیدا نکرده است. (از روانشناسی دکتر سیاسی ص 86). || (ص) زن بوکننده. (ناظم الاطباء). || ابن شامة الوذرة؛ کنایت از پسر زانیه باشد که در مقام دشنام گویند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

شامة.

[مَ] (اِخ) نام کوهی است در نزدیکی مکه. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب) (از متن اللغة).

شامة.

[مَ] (اِخ) زمینی است میان کوه میعاس و کوه مُربخ در حجاز. (از معجم البلدان). || کوهی است در نجد. (از معجم البلدان).

شامة.

[مَ] (اِخ) نام شهری است در صعید مصر واقع در قسمت غربی رودخانهء نیل که اکنون اثری از آن نباشد. (از معجم البلدان).

شامه.

[مَ / مِ] (اِ) مقنعه باشد که آن را زنان بر سر اندازند و آن را سرپوشه و دامنی نیز گویند. (فرهنگ حهانگیری). مقنعه و روپاکی باشد که زنان بر سر کنند. (برهان قاطع). قسمی از چارقد بوده است در قدیم و نظام قاری آن را در دیوان البسهء خود استعمال کرده و شاید وجه تسمیهء این بود که پارچهء آن را از ملک شام می آوردند یا در شام (شب) سر میکردند. (فرهنگ نظام). جامهء مقنعه و روپاکی باشد که آن بچارقد و دستمال معروف است و آن را سرپوشه نیز گویند زیرا که سر را بدان پوشند. (آنندراج) (انجمن آرا) مقنعه. چارقد. (نظام قاری ص 201). نقاب و حجاب. || خداوند و صاحب. || طعام شام و عشا. || هر چیز نهفته. || هر چیز سیاه. || چشم بند و کلاه باز. || شاهین. || تاریکی. || جا و مکان. || کرسی و تخت. || مشط و شانه. || آرنج و مرفق. (ناظم الاطباء). || معانی منقول از ناظم الاطباء از اشتنگاس نقل شده است و منحصر است و در مآخذ دیگر یافت نشد.

شامه.

[مَ] (اِ)(1) غشاء نازک. (لغات فرهنگستان) (فرهنگ فرانسه نفیسی). شامه یا پوسته: اطراف یاخته را پردهء نازک و محکمی فرامیگیرد که محلولهای بلورین میتوانند از خلال آن نفوذ کنند و گاهی ممکن است ضخامت این پرده زیاد شود و نفوذناپذیر گردد جنس شامه یاخته های گیاهی از مواد گلوسیدی است که بواسطهء بهم پیوستن ملکولهای بی شمار به حالت گلوئیدی درآمده است. (از گیاه شناسی گل گلاب ص 25).
- شامهء سلولی؛(2)سلولهای حیوانی از چهار قسمت: سیتوپلاسم(3) و سانتروزوم(4) و هسته(5)و چهارمی شامهء سلولی از غلظت طبقهء بیرونی سیتوپلاسم نتیجه گشته است. پوستهء بسیار نازکی است که ضخامت آن از یک میکرون کمتر باشد. (از جانورشناسی عمومی ص 16).
- شامه گشنیدن(6)؛ در اغلب تخمها موقعی که اسپرماتوزوئیدی با سیتوپلاسم تماس پیدا کرد شامهء مخصوصی که قبلاً وجود نداشت ظاهر میگردد که آن را بنام شامه گشنیدن خوانند. (از جانورشناسی عمومی ج 1 ص 42).
(1) - Membrane.
(2) - Membrane cellulaire.
(3) - Cytoplasme.
(4) - Centrosome.
(5) - Noyau.
(6) - Membrane ogenese.

شامه.

[مِ] (اِخ) دهی از دهستان طبس بخش درمیان شهرستان بیرجند. دارای 40 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن شلغم و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شامة البیضاء .

[مَ تُلْ بَ] (اِخ) نام یکی از شهرهای اندلس. (از الحلل السندسیة ج 1 ص 114).

شامه سنج.

[مَ / مِ سَ] (اِ مرکب)(1)دستگاهی است که برای اندازه گیری حداقل یعنی در آستانهء مطلق احساس بکار رود. (روانشناسی تربیتی دکتر سیاسی ص 96).
(1) - Olfactometer.

شامهء شش.

[مَ یِ شُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) غشاء جنب. (لغات فرهنگستان). غشاء جنب ریه. جلد غشاء داخلی سینه.
(1) - Plevre.

شامی.

(ص نسبی) مرکب از: شام و یای نسبت. منسوب به شام. از مردم شام. (یادداشت مؤلف) (از ناظم الاطباء).
- شامی کباب؛ رجوع به همین ترکیب در ردیف خود شود.
- عبای شامی؛ عبا که در شام بافند و از آنجا آورند.
- کباب شامی؛ رجوع به شامی کباب شود.
|| (اِ) قسمی از پارچهء ابریشمی است که بر آن رنگهای مختلف درهم بافته است. گویا وجه تسمیه این است که این قسم پارچه را اول از ملک شام می آوردند. (فرهنگ نظام). || شام و شامگاه. (از آنندراج). وقت شام. (غیاث اللغات). || طعام شب. (ناظم الاطباء). || ثمرهء توت را اگر ترش باشد شامی خوانند. (یادداشت مؤلف از نزهة القلوب).

شامی.

[] (اِخ) تیره ای است از قبیلهء حسنة (احسنة). و آن یکی از قبایل سوریه است. (از معجم قبایل العرب).

شامی.

[] (اِخ) شمس الدین محمد بن یوسف بن علی بن یوسف. دانشمند محدث و مورخ از مردم دمشق بود وی بسال 942 ه . ق. درگذشت از آثار اوست: السیرة الشامیة. عقود الجمان. الاتحاف بتمییز ماتبع فیه البیضاوی الکشاف. عین الاصابة فی معرفة الصحابة. مرشد السالک فی الفیة ابن مالک. (از اعلام زرکلی ج 8 ص 30).

شامی.

(اِخ) عثمان بن محمد ازهری، معروف به شامی و مکنی به ابوالفتح. از فقهای مذهب حنفی بود و بسال 1213 ه . ق. درگذشت و کتاب اوایل در حدیث از آثار وی است. (از اعلام زرکلی ج4 ص377).

شامی.

(اِخ) از دانشمندان و فقهای زیدی بود. رجوع شود به علی بن الحسین بن عزالدین بن الحسن بن محمد الحسنی الیمنی.

شامی.

(اِخ) (مولانا...) شاعری از اهل دامغان بود مؤلف مجالس النفایس نویسد: بسیار تحصیل کرد و متداولات را مکرر گذارنید. بعد از آن بطب مشغول شد و اکثر کتب معتبر را دید و در طب توفیقی نیافت. شعر را نیک میگفت. (از مجالس النفایس ص 62، 235). از تاریخ تولد و درگذشت او اطلاعی در دست نیست.

شامیانه.

[نَ / نِ] (اِ) پوش که خیمهء بزرگ سرپهن است. || سقف پهن پارچه ای و این لفظ در تکلم امروز هند هست. (فرهنگ نظام). || سایبان و آفتاب گردان. چتر تابستانی و زمستانی. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). || سراپرده. (ناظم الاطباء) : و معاینه مشاهده کردم که گنجشکی بر سابیان سلطان آشیان کرد و بیضه نهاد چون وقت رحلت از آن منزل رسید سلطان فراشی را متعهد شامیانه گذاشت تا آن وقت که گنجشک بچه پرورد و بپراند سایه بان فرونیارد. (تذکرهء دولتشاهی در شرح حال عمعق بخاری):
به قدر سراپرده و کندلان
چه از شامیانه چه از سایبان.
نظام قاری (دیوان ص 188).
شرح قماش مصری و جنس سکندری
بر شامیانه های سکندر نوشته اند.
نظام قاری (از فرهنگ نظام).

شامیر.

(اِ) طرف ریسمان. (قاموس کتاب مقدس).

شامیر.

(اِخ) شهری در کوهستان یهود (صحیفهء یوشع 15: 48) و دور نیست که همان صومره باشد که در مغرب دبیر واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

شامیر.

(اِخ) جایی است در کوهستان افرائیم که تولع در آن سکونت میورزید. (سفرداوران 10: 1 و2) بزعم شوارتز در نزد سنور بر تلی که تخمیناً 6 میل بشمال سامره است واقع مبیاشد لکن فاندافلد گوید: که در نرد صمر است که در جنوب شرقی نابلس واقع میباشد. (قاموس کتاب مقدس).

شامی کباب.

[کَ] (اِ مرکب) قسمی غذا. مایهء آن گوشت کوفته و آرد نخودچی است و از این مایه گرده ها سازند و در روغن گداخته افکنند تا سرخ شود. سبب تسمیه آن است که آن را از ملک شام تقلید کرده اند یا اینکه بیشتر در شام (غذای اول شب) خورده میشود. (از فرهنگ نظام).

شامیة.

[می یَ] (ص نسبی) مؤنث شامی. امرأة شامیة؛ زنی از شام. || منسوب به مملکت شام باشد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || گروه شامی. (ناظم الاطباء).

شامیة.

[می یَ] (اِخ) بطنی است معروف به ولد شامیة، از قبیلهء وِلد ابوشعبان ساکن دیرالزور، کشور سوریه و دارای 700 چادر است و به تیره های: عجیل و خفاجة و حویوات تقسیم شوند. (از معجم قبایل العرب).

شامیة.

[می یَ] (اِخ) قبیله ای است ساکن در قریهء مزار از بخش بنی عبید در منطقهء عجلون از دیهای سوریه. (از معجم قبایل العرب).

شان.

(اِ) خانهء زنبور که در آن شهد بود و آن را شانه و کواره و لانه نیز گویند. (شرفنامهء منیری). خانهء زنبور عسل است و آن را شانه و کواره نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). خانهء زنبور عسل را گویند که در آن عسل باشد. (برهان قاطع). خانه ای که زنبور عسل سازد و شهد در آن کند. (فرهنگ رشیدی) (سراج اللغات). عبارت از خانهء زنبور عسل است. در فارسی خانهء زنبوران که در آن عسل باشد. (غیاث اللغات بنقل از فرهنگ سروری). خانهء زنبور عسل. (انحمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ نظام). خانهء زنبور که در آن شهد بود. (مؤید الفضلاء). خانهء زنبور که در آن عسل نهد. (ناظم الاطباء). کندوی زنبور عسل که آن را شانی و شانی موم نیز گویند. (اشتنگاس). عبارت از خانهء زنبور عسل است و بعضی خانهء عسل غیرمصفی را نامند. (فهرست مخزن الادویه) :
ز آب شور نقره و ریگ عسیله زاعتقاد
سالکان از نقره کان و از عسل شان دیده اند.
خاقانی.
کعبه شان شهد و کان زر درستست ای عجب
خیل زنبوران و مارانش نگهبان آمده.
خاقانی.
ز بد گر نیکویی ناید تو عذرش زآفرینش نه
که معذور است مار، ار نیست چون نحل از عسل شانش.
خاقانی.
زانکه چون نحل این بنا را خود مهندس بود شاه
آب چون آیینه شان انگبینی گشت از صفا.
خاقانی.
خلق تو از ابتدا تربیت نحل کرد
یافت از آن تربیت شان عظیم انگبین.
سلمان ساوجی.
|| و بعضی عسل غیرمصفی را نامند. (فهرست مخزن الادویه).

شان.

(اِ) جامهء سفید بود که از هندوستان می آرند. (تحفة الاحباب اوبهی). جامه ای باشد سفید که از دیار هندوستان بیاورند. (فرهنگ جهانگیری). نوعی از پارچهء سفید است که از هندوستان آرند. (برهان قاطع). جامهء سپید که از هند آرند. (فرهنگ رشیدی). نوعی از پارچهء سفید. (غیاث اللغات). جامهء سفید که از هند آرند. (انجمن آرا) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). یک نوع لباس هندی است. (اشتنگاس). || برگ گل ظریفی که در عید نوروز بیکدیگر هدیه دهند. (ناظم الاطباء از اشتنگاس). || ترتیب و تمشیت عروسی. (ناظم الاطباء). || حکم و فرمان. (ناظم الاطباء). || قالب کفشدوزی. (ناظم الاطباء از اشتنگاس). || سنگ چاقو. (اشتنگاس). سنگ فسان. (ناظم الاطباء). ظاهراً مبدل سان است. || معما. لغز. چیستان. (اشتنگاس). || علم. دانش. (اشتنگاس). || وکالتنامه. (اشتنگاس). معانی ذکر شده از ناظم الاطباء و اشتنگاس در جای دیگر یافت نشد. این معنی جای دیگر دیده نشد.

شان.

(از ع، اِ) مأخوذ از شأن عربی. بجای باره استعمال شود چنانگه گویند: این در شان آن منزل است. (از شرفنامهء منیری). گاهی بجای لفظ حق هم گفته میشود چنانکه گویند این آیه در شان او نازل شده است یعنی در حق او. (برهان قاطع) (غیاث اللغات) (از مؤید الفضلاء) (آنندراج). حق و باره. (فرهنگ نظام) :
ای آنکه در صحیفهء حسن آیتی شدی
گویی کز ایزد آمده در شان کیستی.خاقانی.
بخدائی که فرستاد از عرش
آیت عاطفه در شان اسد.خاقانی.
خوش است این داستان در شان بیمار
که شب باشد هلاک جان بیمار.نظامی.
از خدا آمده ای آیت رحمت بر خلق
وان کدام آیت لطف است که در شان تو نیست.
سعدی.
خدایگان سلاطین امیر شیخ اویس
که مردمی و کرم آیتی است در شانش.
سلمان (از شرفنامهء منیری).
جهانیان همه حلوای عید می جستند
ز لعل او که عسل آیتی است در شانش.
سلمان (از شرفنامهء منیری).
|| رسم و قاعدهء کار :
جهان را چنین است آیین و شان
همیشه بما راز دارد نهان.فردوسی.
جهان را چنین است آیین و شان
یکی روز شادی و دیگر غمان.فردوسی.
|| قدر و مرتبه و شکوه. (آنندراج). رتبه. (فرهنگ جهانگیری). قدر و مرتبه. (فرهنگ نظام) :
باز بنشست بصدر اندر با جاه و جلال
باز زد تکیه بگاه اندر با عزت و شان.
فرخی.
و هر روز او را شانیست غیر شان سابق و لاحق. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 310).
بود آنجا که ذکر خامل ذکر
همه آیات شان تو مشهور.
انوری (از شرفنامهء منیری).
و رجوع به شأن شود.
- عظیم الشان؛ عظیم الشأن. بزرگ پایگاه : در آن دودمان عظیم الشان مصیبتی در غایت صعوبت اتفاق افتاد. (حبیب السیر چ تهران ص 323 ج 3 جزو 4). || در اصطلاح عرفا، صور عالم است در مرتبت تعین اول. (کشاف). رجوع به عظیم الشأن و شأن شود.

شان.

(پسوند) چون: باشان. برخشان. بدخشان. جیشان. خبوشان. خرشان. مشان. خیشان. دیشان. کوشان. کاشان. قاشان. (یادداشت مؤلف).

شان.

(ضمیر) مرکب است از: «ش» به اضافهء «ان» پسوند جمع» نظیر: مان، تان. (از حاشیهء برهان چ معین)(1). از الفاظ ضمیر متصل شخصی سوم شخص جمع در حالت مفعولی و اضافه است. || مخفف ایشان هم هست که ضمیر جمع غایب باشد. (برهان قاطع). مخفف ایشان که جمع غایب است. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا). ضمیر جمع غایب است بمعنی آنها و ایشان و واحدش «ش» مثل: گفتمش. گاهی به اول لفظ شان «ای» و «او» ملحق کنند «ایشان» و «اوشان» میشود اما معنی همان ضمیر غایب جمع است. (فرهنگ نظام). مخفف ایشان که جمع غایب است. (سراج اللغات) :
اخترانند آسمانشان جایگاه
هفت تابنده دوان در دو و داه.رودکی.
روی هر یک چون دو هفته گرد ماه
جامه شان غفه سموریشان(2) کلاه.رودکی.
کشاورز و آهنگر و پای باف
چو بیکار باشند سرشان بکاف.
بوشکور (از لغت فرس اسدی).
کنون کنده و سوخته خانه هاشان
همه باز برده بتابوت و زنبر.دقیقی.
حوضی ز خون ایشان پر شد میان رز
از بسکه شان ز تن به لگدکوب خون دوید.
بشار مرغزی.
ببخشید اگر چندشان بُد گناه
که با گوهر و دادگر بود شاه.فردوسی.
اگرچه فراوان کشیدیم رنج
نه شان پیل ماندیم از آن پس نه گنج.
فردوسی.
برفتند شایسته مردان کار
ببستندشان بر میانها ازار.فردوسی.
سپردار بسیار در پیش بود
که دلشان ز رستم بداندیش بود.فردوسی.
فروکوفتند آن بتان را بگرز
نه شان رنگ ماند و نه فر و نه برز.عنصری.
بلگد کرد دو صد پاره میانهاشان
رگهاشان ببرید و ستخوانهاشان
بدرید از هم تا ناف دهانشان
ز قفا بیرون آورد زبانهاشان
رحم ناورد به پیران و جوانهاشان
تا برون کرد ز تن شیرهء جانهاشان.
منوچهری.
دیگر چاکران خود را بهانه جستی تا چیزی شان بخشدی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص125).
ور گاو و خر شدند پلنگان روزگار
همواره شان بدین و بدنیا همیدرند.
ناصرخسرو.
پند مده شان که پند ضایع گردد
خار نپوشد کسی بزیر خز و لاد.
ناصرخسرو.
بیرون کن شان ز خاندان پیمبر
نیست سزاوار جغد خانهء آباد.ناصرخسرو.
کعبه استقبالشان فرموده هم در بادیه
پس همه ره با همه لبیک گویان آمده.
خاقانی.
در جهان سه نظامییم ای شاه
که جهانی ز ما به افغانند
من شرابم که شان چو دریابم
هر دو از کار خود فرومانند.
نظامی عروضی.
گر نمی آید بلی زایشان ولی
آمدنشان از عدم باشد ولی.مولوی.
بر خیالی صلحشان و جنگشان
وز خیالی فخرشان و ننگشان.مولوی.
غایبی مندیش از نقصانشان
کو کشد کین از برای جانشان.مولوی.
(1) - پهلوی: shan پارسی باستان .shan
(2) - ن ل: سمورینشان. (لغت فرس اسدی).

شاناق.

(اِخ) از حکما و اطبای معروف هند بود و شرح حال او در عیون الانباء ابن ابی اصیبعه (ج 2 صص 32 - 33) مسطور و اسامی عده ای از تألیفات او در همان کتاب و در کتاب الفهرست ابن الندیم (در مقالهء هشتم ص 306، 315، 316). مذکور است و بتصریح ابن ابی اصیبعه یکی از کتب طبی او در سموم در عهد هارون الرشید برای یحیی بن خالد برمکی از هندی به فارسی ترجمه شده بوده است و آن ظاهراً یکی از تألیفات او مثلاً «کتاب شاناق الهندی فی امر تدبیر الحرب و ماینبغی للملک ان یتخذ من الرجال و فی أمر الاساورة و الطعام و السم. (الفهرست ص 315). یا «کتاب شاناق الهندی فی الاَداب خمسة ابواب». (الفهرست ص 316) باید باشد. (گزارش کنگرهء فردوسی. مقدمهء شاهنامه بقلم مرحوم میرزا محمدخان قزوینی ص 135) : و چون مردم بدانست کز وی چیزی نماند پایدار بدان کوشد تا نام او بماند چون... و دانائی بیرون آوردن مردمان را بساختن کارهای نوآیین چون شاه هندوان که کلیله و دمنه و شاناق(1) و رام و رامین بیرون آورد. (از مقدمهء شاهنامهء ابومنصوری نقل از گزارش کنگرهء فردوسی ص 135).
(1) - جامع مقدمهء شاهنامه ظاهراً شاناق را نام کتاب می پنداشته است نه نام مؤلف آن. (قزوینی).

شانئة.

[نِ ءَ] (ع ص) مؤنث شانی ء. رجوع به شانی ء شود.

شانب.

[نِ] (ع ص) مرد خوش آب دندان. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (از شرح قاموس). شانب در استعمال است و شنب و اشنب بر قیاس. (از اقرب الموارد). || روز خنک. (منتهی الارب). و شنب یومنا؛ سرد شد روز ما. و وصف آن از شنب بر وزن کتف و شانب بر وزن فاعل می آید و گفته میشود یوم شنب و یوم شانب یعنی روزی است سرد. (از شرح قاموس).

شان باف.

[شامْ] (ن مف مرکب) مخفف شان بافت. شانه بافت. شانه بافته. بافته شده به شانه. || (نف مرکب) بافندهء به شانه. || (اِ مرکب) نوعی از پارچه باشد. (دزی ج 1 ص 716) : و مائة ثوب من الشیرین باف و مائة ثوب من الشان باف. (ابن بطوطه). رجوع به شانه باف شود.

شانتاش.

(اِخ) شانه تراش. نام قریه ای است از قرای تابع تنکابن. (سفرنامهء رابینو ص 24 انگلیسی و ص 46 ترجمهء فارسی).

شان تونگ.

(اِخ)(1) نام ناحیتی است از چین در ساحل بحر اصفر و جمعیت آن 000/900/38 تن است و مرکز آن تسی نن باشد.
(1) - Chan - Toung.

شانجان.

(اِخ) دهی از دهستان خامنه بخش شبستر شهرستان تبریز. دارای 1411 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شانجش.

[ ] (اِخ) نام قریه ای است از قراء تابع بخارا. (احوال و اشعار رودکی ج 1 ص 109 از اصطخری ص 310).

شاند.

(اِخ) چاندرا(1). نام شاعر و مورخ هندو است. وی در قرن دوازدهم میلادی میزیسته است. (از معجم المنجد).
(1) - Chand (Tchandra).

شاندان.

[نَ] (اِ مرکب) مخفف شانه دان، آن کیسه یا چیزی که در آن شانه نگاهدارند. (آنندراج). شانه دان. غلاف شانه و مشط. (ناظم الاطباء).

شاندرمن.

[دِ مَ] (اِخ) از بلوکات طوالش گیلان است که از شمال محدود است به طالش دولاب و از جنوب به ماسال و از مشرق به گسگر و از مغرب بخلخال. قریب 3000 تن سکنه دارد. قرای معتبر آن عبارتند از: انجیلان، شالکی، دوماف. اهالی آن چادرنشین و اغلب بگله داری اشتغال دارند. و عدهء قرای آن 37 و مساحتش 9 فرسخ مربع و 644 خانوار دارد. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 278).

شاندز.

[دِ] (اِخ) شاندیز. در بلاد خراسان و از قرای آن قریهء ارغد (بوزن سرمد) است و مولانا محمد اسماعیل عارف متخلص به وجدی (ره) که از کملین مشایخ عهد بود و در 1232 ه . ق. رحلت نمود از آنجاست. (از انجمن آرا) (آنندراج). هدایت در انجمن آرا گوید ظاهراً شاندز در اصل شاهان دز بوده یعنی قلعهء منسوب به شاهان. رجوع به شاندیز شود.

شاندن.

[دَ] (مص) بمعنی شانه کردن: همی شاند؛ یعنی: پیوسته شانه میکرد. (از حاشیهء لغت فرس اسدی ص 61). شانه کردن بود. (فرهنگ جهانگیری). شانه کردن باشد. (برهان قاطع). بمعنی شانه کردن نیز آمده. (فرهنگ رشیدی). شانه کردن موی. (انجمن آرا). بمعنی شانه کردن موی. (آنندراج). شانه کردن مو. (فرهنگ نظام). شانه کردن زلف و کاکل و جز آن. (ناظم الاطباء) :
با دفتر اشعار بر خواجه شدم دوش
من شعر همی خواندم و او شعر(1) همی لاند
صد کلج پر از گوه عطا کرد بر آن شعر
گفتم که بدان شعر(2) که دی خواجه همی شاند.
طیان (از لغت فرس اسدی).
جهان به آب وفا روی عدل میشوید
فلک بدست ظفر جعد ملک میشاند.
انوری (از فرهنگ نظام).
ای شانه بخوبانت عمل دانی چیست
زلف لیلی که باز میشانی چیست
گیسوی پریشانش تو کی دانی چیست
مجنون داند که این پریشانی چیست.
امیرخسرو (از فرهنگ نظام).
اِرفاه، موی شاندن. (منتهی الارب).
- گربه شاندن؛ گربه شانه کردن. بمجاز فریفته شدن. (از امثال و حکم دهخدا) :
بحسرت جوانی بتو بازناید
چرا ژاژخایی چرا گربه شانی.
ناصرخسرو (از امثال و حکم دهخدا).
رجوع به گربه شاندن شود.
|| مخفف نشاندن. (از فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). مخفف نشاندن. نشانیدن. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج). مقابل ایستانیدن :
شست صراحی بدو زانو به پیش
دختر رز شاند بزانوی خویش.امیرخسرو.
|| نشاندن. مرادف کاشتن. (انجمن آرا) (آنندراج). غرس کردن. کشتن :
نوک پیکانهای جانان شاندن اندر جان خویش
نامشان(3) پیکان سلطانی نه پیکان داشتن.
سنایی.
بسبزه زار فلک طرفه باغبانانند
که هر نهال که شاندند باز برکندند.
امیرخسرو دهلوی.
|| نشاندن گرد و غبار. (ناظم الاطباء) :
تا سحاب کف تو سیم فرو ریخت چو آب
شاند از روی زمین هر چه غبار محن است.
امیرخسرو (از فرهنگ نظام).
|| نشاندن بمعنی وضع کردن و قرار دادن :
از بهر چشم زخم سرطاق شانده اند
او را چنان کجا سرخر در خیارزار.سوزنی.
|| مخفف نشاندن در معنی خاموش کردن، یا کشتن آتش :
بهر این مقدار آتش شاندن
آب پاک و بول یکسان شد بفن.مولوی.
|| مخفف افشاندن :
گر بترسندی فرعون خدا را خواند
جبرئیل آید و خاکش بدهن در شاند.
منوچهری.
بنفس عالم جیفه نماز بر کردیم
بفرق گنبد فرتوت خاک برشاندیم.خاقانی.
چو دایه کرد چندین پندها یاد
چه آن گفتار دایه بود و چه باد
تو گفتی گوز بر گنبد همی شاند(4)
و یا در بادیه کشتی همی راند. ؟
|| نشان کردن و علامت گذاشتن. (ناظم الاطباء).
(1) - اصل: ریش. شعر بفتح اول بمعنی موی و ریش است.
(2) - یعنی: موی.
(3) - ن ل: تانشان.
(4) - چنین است در نسخهء چ تهران ویس و رامین سال 1314 و چ محجوب سال 1337 ه . ش. در نسخهء چاپ کلکته آمده است: تو گفتی گوز بر گنبد برافشاند و مؤلف در این باره یادداشت ذیل را آورده اند: «در اینجا (یعنی در شعر متن) اگر کلمه شاندن باشد باید آن را مخفف افشاندن و به احتمال ضعیف تر مخفف نشاندن دانست و چنین تخفیفی گذشته از اینکه مخالف اسلوب زبان فارسی است استعمال آنهم جز در این بیت دیده نشده است (در دو شعر منوچهری و خاقانی نیز آمده است). چه شاندن چنانکه گفتیم بمعنی شانه کردن است و بی شبهه این کلمه در این غلط کاتب است و ظاهراً اصل بیت بدین صورت بوده است: تو گفتی گوز برگنبد بیفشاند یا می افشاند (یا طبق چاپ کلکته برافشاند)». در اینجا صورت، صورت و معنی هر دو درست و مطابق سماع و قیاس است. فردوسی فرماید:
یکی نامجوی و دگر شاد روز
مرا بخت بر گنبد افشاند گوز.
و نیز گوید:
تو با این سپه پیش من راندی
همی گوز بر گنبد افشاندی.
و در حدیقهء سنایی آمده است:
هیچکس را بخود نیاری خواند
گوز بر گنبد ایچ کس نفشاند.

شاندنی.

[دَ] (ص لیاقت) درخور شاندن. که توان شاند. رجوع به شاندن شود.

شانده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از شاندن. رجوع به شاندن شود :
از بنفشه مرز او چون شانده بر زنگار نیل
از شکوفه شاخ او چون هشته بر مینا گهر.
قطران.
بدسگال تو رنجه دارد جان
شانده در دل ز غم نهال از تو.سوزنی.

شاندیز.

(اِخ) یکی از دهستانهای بخش طرقبه شهرستان مشهد. شامل 26 آبادی بزرگ و کوچک. دارای 15663 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاندیز.

(اِخ) قصبه از دهستان بخش طرقبه شهرستان مشهد. دارای 2442 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، بنشن، خشکبار و انواع میوه. شغل اهالی زراعت، باغداری، گله داری و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شانزده.

[دَه] (عدد، اِ) عدد مرکب از دو عدد اصلی شش و ده و آن مابین پانزده و هفده قرار دارد و دو برابر هشت باشد. لفظ مذکور محرف ششده است و در پهلوی هم به شاجده محرف شده. (از فرهنگ نظام).

شانزدهم.

[دَ هُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی)چیزی که در مرتبهء شانزده واقع شده باشد. || یک حصه از شانزده حصهء چیزی. (فرهنگ نظام). رجوع به شانزده یک شود.

شانزدهمین.

[دَ هُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی، اِ) در مرحلهء شانزدهم. (فرهنگ فارسی معین).

شانزده یک.

[دَهْ یَ / یِ] (عدد کسری، اِ مرکب) عدد کسری است. یک حصه از شانزده حصهء چیزی. یک شانزدهم : و شانزده یک از وجه و اصلی سرکار خاصه شریفه در وجه (ب) معیرالملک از قدیم الایام الی الاَن مقرر و مستمر است. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص 24).

شانزلیزه.

[زِ زِ] (اِخ)(1) نام یکی از خیابانهای معروف پاریس فرانسه است و آن از میدان کنکورد آغاز و به اِتوال یا طاق نصرت (آرک دتریومف) منتهی گردد.
(1) - Champs Elysees.

شانزه میل بتوند.

[زِ بَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان بخش مرکزی شهرستان شوشتر. دارای 60 تن سکنه. آب آن لوله کشی شرکت نفت. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و کارگری شرکت نفت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شانس.

(فرانسوی، اِ)(1) بخت و اقبال. اختر. طالع.
(1) - Chance.

شانسی.

(ص نسبی، ق) از روی بخت و اقبال. تصادفاً. اتفاقاً: شانسی حرفش درست آمد، برحسب تصادف درست آمد.

شان سی.

(اِخ)(1) نام اقلیمی است از چین. واقع در جنوب منچوری و جمعیت آن 000/000/12 تن است و مرکز این اقلیم یانکو باشد. و دارای معادن زغال سنگ است. (از معجم المنجد).
(1) - Chan - Si.

شانشین.

[نِ] (اِ مرکب) مخفف شاه نشین. (از ناظم الاطباء). رجوع به شاه نشین شود.

شانص.

[نِ] (ع ص) متعلق به چیز. المتعلق بالشی ء. (ذیل اقرب الموارد).

شانع.

[نِ] (ع ص) قبیح کننده. و منه قوله: لایشنع برایک شانع. (از اقرب الموارد). زشت کننده. تقبیح کننده.

شان عسل.

[نِ عَ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آشیانهء زنبوران که در آن شهد و موم میباشد. (بهار عجم). و رجوع به شان شود.

شانف.

[نِ] (ع ص) اعراض کننده و روی گرداننده. و یقال: انهُ لشانف عنا بانفه؛ او بردارنده و بلند کننده است خود را از ما. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شانک.

[نَ] (اِ مصغر) سنگدانهء مرغان را گویند. (فرهنگ جهانگیری). سنگدان و چینه دان مرغان را گویند. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج) (شمس اللغات). قانِصَه. حُوَیصَلَه. ژاغر. || خانه ای که زنبور عسل سازد و شهد در آن کند. (شمس اللغات). || جامهء سفید. (شمس اللغات). این دو معنی در جای دیگر دیده نشد. رجوع به شان شود.

شانکر.

[] (اِخ) بحسب ضبط تاریخ قم نام محلی بوده است جزء طسوج الدور از نواحی مابین قم و تفرش. (تاریخ قم ص 117 و 143).

شانکر.

(فرانسوی، اِ)(1) زخم کوچکی که انساج مجاور خود را فرامیگیرد، و مضمحل میسازد. این زخم بیشتر در مجاورت مخاط دهان، گوشهء لبها و اعضای تناسلی ظاهر میشود. شانکر بر دو قسم است: شانکر سخت یا شانکر سیفلیسی که مشخص دورهء اول سیفلیس است، دیگر شانکر نرم است که عاملش باسیلی مشخص غیر از عامل مولد سیفلیس است. عامل بیماری اینگونه شانکر باسیلی است بنام باسیل دوکری(2) که گرم منفی است و مقاومتش در خارج کم است دورهء نهفتگی بیماری دو تا پنج روز است در محل ورود میکروب زخم گردی با بیرون نامنظم ایجاد میشود که کنارش بخوبی از قسمت سالم مجزا است. زخم شانکر نرم برخلاف شانکر سیفلیس دردناک است باسیل دوکری بشکل بی آزار و گندروی در مهبل و پیشاب راه زنان ظاهراً سالم وجود دارد و در مردان بیشتر در شیار حشفه دیده میشود. معمولاً بیشتر مردان مبتلی میشوند بطوری که در برابر یک زن مبتلی 15 مرد مبتلی دیده می شود. آتشک.
(1) - Chancre.
(2) - Bacille ducrey.

شانگ.

(اِخ)(1) یا «یین»(2) سلسلهء پادشاهی که از قرن 16 تا 19 در چین سلطنت کرده است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Chang.
(2) - Yin.

شانگشا.

(اِخ)(1) نام یکی از شهرهای چین باشد و جمعیت آن 311600 تن و عده ای از مسلمانان در آنجا باشند. (از معجم المنجد).
(1) - Changsha.

شانگهای.

(اِخ)(1) شهر و بندر معروف چین (کیانگ سو) نزدیک مصب رودخانهء یانگ لشه کیانگ در ساحل اقیانوس کبیر. دارای 204000 تن سکنه. مرکز مهم صنعتی (فلزسازی، مصنوعات شیمیایی و نساجی) است.
(1) - Changhai.

شان موم.

[نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)بمعنی شان عسل باشد :
مانند شان موم که ریزند شمع از آن
شد خانه ها خراب که سروت نهال شد.
وحید (از آنندراج).
رجوع به شان و شان عسل شود.

شانن.

[نُ] (اِخ)(1) رودی است در ایرلند که از شمال شرقی بجنوب غربی جریان دارد و چند دریاچه در مسیر خود تشکیل میدهد و در مغرب ایرلند به اقیانوس اطلس میریزد.
(1) - Shannon.

شاننده.

[نَنْ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از شاندن. که شاند. رجوع به شاندن شود.

شانوان.

[نَ] (اِ مرکب) شاندان و غلاف شانه و مشط. (ناظم الاطباء از اشتنگاس). شانه دان. و شاید مصحف شاندان مخفف شانه دان باشد. رجوع به شاندان شود.

شان و شوکت.

[نُ شَ کَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) مرتبه و توانایی و قدرت. شان و شوکت رجوع به شأن و شوکت شود.

شانة.

[ن نَ] (ع اِ) مسیل آب بطرف دره و رودبار. ج، شَوانّ. (از معجم الوسیط).

شانة.

[نَ] (اِخ) نام قریه ای است بمصر. (از معجم البلدان).

شانه.

[نَ / نِ] (اِ)(1) آن چیزی باشد که از چوب و شاخ یا استخوان و فلزات و غیره سازند و زلف و گیسو را بدان پرداز دهند. (از برهان قاطع). آلتی است دندانه دار از چوب یا فلز که با آن مو را باز و پاک میکنند. (فرهنگ نظام). و با مصدر کردن و زدن و کشیدن صرف شود : و از وی [ آمل ] آلاتهاء چوبین خیزد. چون کفچه و شانه و شانه نیام و ترازوخانه و کاسه و طیفوری. (حدودالعالم چ ستوده ص141).
در فرق زده ست شانهء مشکین
بی گیسویَکی دراز از غمری.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص117).
آز چون نیست در سفله مزن
موی چون نیست غم شانه مخور.خاقانی.
خدمت زلف و رخ کنند از پی سنبل و سمن
شانه در آن مربعی آینه در مدوری.خاقانی.
آن تیغ را که آینه دیدی زبان نمای
دندان نگر ز شانه بتر کز تو بازماند.خاقانی.
بینداختم شانه کاین استخوان
نمی بایدم دیگرم سگ مخوان.
سعدی.
شکیل پای ستوران شده سر زلفی
ازو گره بجز از دست شانه نگشوده.
کمال اسماعیل (از آنندراج).
دلم چو زلف تو آباد از پریشانی است
بخشت شانه مگر کرده اند تعمیرش.
مفید بلخی (از آنندراج).
- پنجهء شانه؛ کنایه از ناخن باشد. (آنندراج ذیل شانه).
- || هریک از دندانه های شانه :
میچکد خون دل از بسکه ز گیسوی کسی
پنجهء شانه عجب نیست حنایی دارد.
سراج المحققین (از آنندراج).
- شانه در آب بودن؛ مهیای آرایش بودن، چه زنها برای شانه کردن گیسوی بلند خود لازم است شانه را در آب گذارند و مکرر شانه را در آب بزنند تا مو درست باز شود. (فرهنگ نظام) (بهار عجم) :
ز زلف موج تا بیرون برد تاب
دم ماهی نهاده شانه در آب.
سلیم (از بهار عجم).
- شانه در آب داشتن؛ نهادن و قرار دادن شانه در آب :
شب که در مد نظر آن گیسوی پرتاب داشت
مردم چشمم ز مژگان شانه را در آب داشت.
سلیم (از بهار عجم).
رجوع به شانه در آب بودن شود.
- شانه در آب نهادن؛ رجوع به شانه در آب بودن شود.
- شانهء زلف؛ مشط. آن چیز که بدان موی سر را آراسته کنند. شانه که برگیسو قرار دهند زیبائی را یا آراسته ماندن موی را :
زهره شاگردی آن شانهء زلف تو کند
مشتری بندگی بند قبای تو کند.منوچهری.
- شانهء عاج؛ شانه که از عاج ساخته شده باشد :
مرا حاجیی شانهء عاج داد
که رحمت بر اخلاق حجاج باد.سعدی.
- ناخن شانه؛ شاخهء شانه. دندانهء شانه :
از رشک کند باد صبا بر سر خود خاک
در زلف تو شد بند مگر ناخن شانه.
طاهر غنی (از آنندراج).
|| استخوان مابین دو دوش. (فرهنگ رشیدی). استخوان کتف. (از برهان قاطع). استخوان مابین هر دو دوش که آن را بتازیکتف گویند. (آنندراج).
کتف مردم. (غیاث اللغات). استخوان منتهایدست متصل بگردن که الفاظ دیگرش دوش و کت است. (فرهنگ نظام). هر یک از دو پارهء بالایین پشت و این غیردوش است چه دوش منکب است. (یادداشت مؤلف). کِفت. (برهان). دو قطعه استخوان است سه گوش پهن و نازک که در بالا و عقب قفسهء سینه قرار دارد تقریباً بین اولین و هشتمین دنده واقع شده کنار داخلی آن در حدود شش الی هفت سانتیمتر از تیزی تیرهء پشت فاصله دارد. این استخوان دارای دو سطح عقبی و جلوئی و سه کنار داخلی و خارجی و فوقانی و سه زاویهء خارجی و پایینی و بالایی میباشد.
سطح خلفی کاملاً محدب است و در حد فاصل بین یکربع فوقانی و سه ربع تحتانی آن تیغهء استخوانی که عمود بر آن است قرار دارد. باید دانست که این تیغه بعقب و بالا و خارج متوجه است و آن را خار کتف مینامند(2) که در عرض استخوان از کنار داخلی شروع شده و در قسمت خارجی به زائدهء اخرمی منتهی میشود. و اما سطح قدامی یا حفرهء تحت کتفی گود و دارای خطوط برجسته مایلی است که از کنار داخلی به زاویهء خارجی متوجه میباشد در روی این سطح عضلهء تحت کتفی می چسبد و خطوط مذکور چسبندگی عضله را به استخوان تقویت میکند. در کنار داخلی این ناحیه دو سطح سه گوش یکی در بالا و دیگری در پایین دیده میشود که رشته های عضلهء دندانه ای بزرگ روی آنها می چسبد. اما کنار داخلی که کنار شوکی نیز نامیده میشود سه چهارم آن مستقیم و یک چهارم بالایی آن بطرف خارج خم میشود ولی کنار فوقانی نازک و تیز است و در انتهای خارجی آن بریدگی هلالی است بنام بریدگی غرابی. (از کالبدشناسی توصیفی امیراعلم ص 12 به بعد).
- شاخ و شانه کشیدن؛ با ارعاب و تهدید، سؤال و جواب کردن. بازخواست کردن، با درشتی.
- شانهء گوسفند؛ استخوان پهن که بر پشت گوسفند و غیره است. (پارهء شانه دیدن و شانه بین از معنی این کلمه می آید). (یادداشت مؤلف). شانهء گوسفند. پارو. (از یادداشت مؤلف). استخوان شانه که بدان کف بینان فال میگیرند :
دانهء گوسپند چرخ نگر
کاین معانی نشان شانهء اوست.خاقانی.
در شانهء گوسفند گردون
من حکم به از زنان ببینم.خاقانی.
رجوع به شانه بین شود.
|| قسمت کتف و دوش آدمی که نمایان باشد. بخشی که میان گردن و دست واقع است از هر سوی بدن. دوش. کول. النغوچ (در تداول عامه) :
نگه کرد هومان بدید از کران
بگردن برآورد گرز گران
بزد بر سر شانهء پیلتن
خروشنده گشت از دو روی انجمن.
فردوسی.
خداوند خانه برجست و چوبدستی برداشت و شانهاش بکوفت. (کلیله و دمنه).
طفل تا گیرا و تا پویا نبود
مرکبش جز شانهء بابا نبود.مولوی.
- شانه به شانه؛ همدوش. برابر. در یک رده.
- شانه به شانه رفتن؛ برابر و در یک ردیف حرکت کردن با کسی. همدوش کسی رفتن.
|| استخوان پنجهء دست و پا. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). || نوعی از دست افزار جولاهه. (شرفنامهء منیری). افزاری است جولاهگان را که تارهای ریسمان را از آن گذرانند بعنوانی که در وقت بافتن دو تار بیکجا و پهلوی هم واقع نشود. (برهان قاطع). نوعی از دست افزار جولاهه. (مؤید الفضلاء). راچهه جولاهه. (غیاث اللغات). آلتی است جولاهان را و عرب آن را حَفّ گوید، اَحَفَّ الثَوبَ؛ بافت جامه را بشانه و تیغ. (منتهی الارب). بمعنی کوچ جولاهه نیز آمده. (غیاث اللغات). || ابزاری که قالی بافان دارند و هنگام بافتن قالی پودها را بدان کوبند تا نیک درهم شود.
|| ابزاری که بدان پنبه را زنند. شانهء پنبه زن.
-شانهء فشنگ؛ محفظهء نگهدارنده فشنگ که در تپانچه یا تفنگ جای دهند. (یادداشت مؤلف).(3) خشاب.
|| نام سلاح. (غیاث اللغات از فرهنگ اسکندرنامه). || آلتی است آهنین چون سه یا چهار ارّهء کوچک که با فاصله هایی از بن روی سطحی بهم پیوسته است و گرد و موی زاید تن اسب و استر بخراشیدن با آن گیرند. (از یادداشت مؤلف). قشو و خرخره و شانه مانندی که بدان اسب و دیگر ستور را تیمار کنند. (ناظم الاطباء). قشو. شانهء اسب. شانهء ستورخار. (ناظم الاطباء). چیزی درشت تر و ستبرتر از شانه برای کاکل و یال :
بدو گفت کاه آر و اسبش بمال
چو شانه نداری، بپشمین جوال(4).فردوسی.
بگاه شانه بر او بر تذرو خایه نهد
بگاه شیب بدرد کمند رستم زال.عنصری.
و رجوع به شال و قشو شود.
|| چوبی است پنج انگشتی یا بیشتر و یا کمتر که برای باد دادن خرمن و جدا شدن کاه از دانهء گندم و جز آن بکار رود. (فرهنگ شعوری ج 2 ورق 135). جام. (و آن چیزی است که بدان خرمن باد بدهند). (یادداشت مؤلف). شَنَه (در تداول برزیگران). چوبی چون دستهء بیل یا پارو که به انتهای آن پنج یا چهار قطعه چوب استوانه ای شکل خمیده و نوک تیز هر یک بدرازای نیم گز یا کمتر و فواصل معین تعبیه کرده باشند و مجموعاً حالت کف دست مقعر با انگشتان باز و اندک خمیده بخود گیرد. هَید. (سروری). هسک. (سروری). غله برافشان. (برهان قاطع). || خانهء زنبوران شهد که آن را «زنبور شانه» و شان و گواره و لانه نیز گویند. (شرفنامهء منیری). شان عسل. (برهان قاطع). خانهء زنبور عسل است. (فرهنگ جهانگیری). شانهء زنبور عسل. (انجمن آرا) (بهار عجم) (آنندراج). زنبورخانه. (مؤید الفضلاء). خانهء زنبور که شان و لانه گویند. (فرهنگ شعوری ج2 ورق135) :
چون آینه برق زن سرابش
چون شانهء انگبین خوشابش
زان آینه جان صفا گرفته
زان شانه ملک شفا گرفته.
خاقانی (تحفة العراقین از انجمن آرا).
|| در کرک مواشی خطوط سرخرنگی است که برخی از آنها را بفال آمدن مهمان و یا عزیزی از جایی و یا به موضوعات دیگر تعبیر میکنند و این موضوع در میان جغتای ها بسیار رواج دارد. (فرهنگ شعوری ج 2 ورق 135). این معنی جای دیگر دیده نشد. || جست و خیز اسب. (فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج).
.
(فرانسوی)
(1) - Peigne.
(2) - Epine de l'omoplate.
(3) - Chargeur. (4) - ن ل: چو وقت جو آید بکن در جوال. و در اینصورت شاهد ما نخواهد بود.

شانه آویز.

[نَ / نِ] (نف مرکب) آویزنده به شانه. که از کتف و شانه فروگذارد. || (ن مف مرکب) آویخته به شانه. بکتف و منکب فروآویخته. || (حامص مرکب) آویختن آدمی را بوضعی که دستش بر شانه بندند. (بهار عجم) (ارمغان آصفی) (آنندراج). نوعی از تعذیب که آدمی را شانه به رسن بربسته می آویزند. (غیاث اللغات) :
بدزدی دل طغرا نمیکند اقرار
علاج هندوی زلف تو شانه آویزست.(1)
طغرا (از بهار عجم).
پا کشیدم خود و دل را که ز غم صد چاکست
شانه آویز در آن زلف بدستان کردم.
عبدالغنی (از بهار عجم).
(1) - این بیت موهم معنی اول نیز هست.

شانه ای.

[نَ / نِ] (ص نسبی) (برگ مرکب...) نام برگچه هایی است که در دو طرف دُم برگ اصلی و در امتداد و موازات آن قرارگیرند. چون: برگ گل سرخ و اقاقیا و گردو و غیره و بطور کلی نباتات تیرهء نخود و قسمتی از نباتات تیرهء گل سرخ دارای برگهای مرکب شانه ای میباشند. تعداد برگچه های آنها در گونه های مختلف متفاوت میباشد و در بعضی از گونه ها به یک و یا یک زوج تقلیل می یابد و برگهای مرکب شانه ای نیز ممکن است به برگهای مرکب جزء تقسیم گردند مانند انواع اکاسیا و جغجغه و شب خسب و غیره. این قبیل برگها را دوشانه ای مینامند. (از گیاه شناسی ثابتی ص 252).

شانه باف.

[نَ / نِ] (نف مرکب) بافنده به شانه. || (ن مف مرکب) بافته به شانه. || پارچهء بسیار گنده و کم نخ که آستر قباهای بازاری بدان کنند. (بهار عجم) (ارمغان آصفی) (آنندراج) :
پشت از شانه باف و میان از موی بند.
نظام قاری (دیوان ص134).

شانه بالا انداختن.

[نَ / نِ اَ تَ] (مص مرکب) کنایه از تمرد کردن و یا آنکه با بی اعتنایی از مطلبی تعبیر نمودن : سوسن شانه هایش را بالا انداخت. (سایه روشن صادق هدایت ص 19).

شانه بان.

[نَ / نِ] (ص مرکب) یعنی آنکه بی صبر و قرار باشد. (شمس اللغات). اما در جای دیگر دیده نشد.

شانه بدل کردن.

[نَ / نِ بَ دَ کَ دَ](مص مرکب) معمول زنان ولایت (ایران) است چنانچه دستار بدل کردن معمول مردان. (بهار عجم) (آنندراج). معمول زنان فارس است چنانکه دستار بدل کردن معمول مردان. (ارمغان آصفی) :
شانهء ژولیده مویی کرده با مجنون بدل
سنجر شوریده سر میگفت ما دیوانه ایم.
سنجر کاشی (از بهار عجم).
منظور، خود را با بدل کردن دستار بصورت دیگری درآوردن باشد چنانکه در بیت بالا با ژولیده مویی خود را بصورت مجنون در آورده است.

شانه بها.

[نَ / نِ بَ] (اِ مرکب) بهای شانه. قیمت شانه. || مراد از قیمت اندک است یعنی آن مقدار مال که در قیمت خرید شانه کفایت کند. (آنندراج).

شانه بین.

[نَ / نِ] (نف مرکب) فال گیر و این فال مخصوص بشانهء استخوان بز باشد و این عمل را شانه بینی گویند. (بهار عجم). کت بین یعنی فال بین است که روی کت گوسفندی که در وقت مخصوص کشته شده باشد نگاه کند و حالات آینده را بگوید. (فرهنگ نظام). کنایه از فالگیر و این فال مخصوص بشانهء بز میباشد و مؤلف را مسموع است که در ولایت (ایران) برشانهء بز نقشی نویسند و بحساب پی بمقصود برند. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). فالگیر که از روی خطوط شانهء گوسفند (پاروی گوسفند) طالع گوید. (یادداشت مؤلف) :
اینها سلیم کاکنون من میکشم از آن زلف
عمری به پیش ازهم (؟) میگفت شانه بینی.
سلیم (از بهار عجم).

شانه بینی.

[نَ / نِ] (حامص مرکب) عمل شانه بین. فالگیری :
خاطرش چون از غبار لشکر خط جمع نیست
هر دم از زلف پریشان شانه بینی میکند.
طاهرغنی (از آنندراج).
بمن تا بت شانه گر شد دچار
مرا روز و شب شانه بینی است کار.
طاهر وحید (از بهار عجم).

شانه پیچ.

[نَ / نِ] (نف مرکب) پیچنده و گردانندهء شانه و کتف. || کنایه از سرکش و روگرداننده. (بهار عجم) (ارمغان آصفی).

شانه تراش.

[نَ / نِ تَ] (نف مرکب) کسی که شانه ها را بسازد. (بهار عجم) (ارمغان آصفی) (آنندراج). چون در قدیم شانهء سر بیشتر از چوب ساخته میشده است لذا اصطلاحاً تراشیدن چوب و بصورت شانه در آوردن را شانه تراشی و عامل آن را شانه تراش میگفته اند.

شانه تراش.

[نَ تَ] (اِخ) دهی است از دیهای اطراف تنکابن گیلان. (سفرنامهء رابینو ص 144 ترجمه فارسی و ص 106 بخش انگلیسی).

شانه تراش.

[نَ تَ] (اِخ) دهی است از دیههای تابع بارفروش گیلان. (سفرنامهء رابینو ترجمه فارسی ص 158 بخش انگلیسی ص 117).

شانه تراشی.

[نَ / نِ تَ] (حامص مرکب)عمل شانه تراش. شانه سازی. || (اِ مرکب) محل تراشیدن شانه. دکان شانه تراشی.

شانه خالی کردن.

[نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب) اعراض کردن. روگردانیدن. سرپیچیدن. سر باز زدن. شانه تهی کردن. (مجموعهء مترادفات ص 44). از زیربار بیرون رفتن و ترک کردن چیزی و بیشتر با لفظ بار استعمال میشود.
-امثال: فلان از زیر بار حکومت شانه خالی میکند. (فرهنگ نظام).
اعراض کردن و بهانه نمودن مرادف شانهء خالی کردن و مضایقه نمودن است. (بهار عجم) (آنندراج) :
روی تلخی که ببینی ز بزرگی چون موج
شانه خالی کن از او گر همه دریا باشد.
تأثیر (از بهار عجم).
|| ترک تعلقات کردن. (مجموعهء مترادفات ص 89).

شانه خوری.

[نَ خوَ / خُ] (اِخ) نام محلی است واقع در نواحی شمالی باتلاق نمکزار کویر و جنوب طاهرآباد و جنوب شرقی بیارجمند از محالات دامغان جزو فرمانداری کل سمنان و تابع استان خراسان. (از نقشهء بغایری).

شانه دان.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) جای شانه. شانه نیام. قاب شانه. چیزی که در آن شانه نگهدارند. (آنندراج). جلد چرمین و یا فلزین شانه :
پیر عشق آنجا بعرسی تازه میکرد آسمان(1)
من نصیبه شانه دانی ناگهان آورده ام(2).
خاقانی.
این فراویزی و آن بازافکنی خواهد ز من
من ز جیب آسمان یک شانه دان آورده ام.
خاقانی.
گهی شانه دان، گاه کیف برست
گهی بقچه و گاه پردهء درست.
نظام قاری (دیوان ص 176).
رجوع به شانه نیام شود.
(1) - ن ل: پاره میکرد.
(2) - ن ل: من نصیب شانه دانی با کمان.

شانه دزدیدن.

[نَ / نِ دُ دی دَ] (مص مرکب) روگردانیدن. (چراغ هدایت) (ارمغان آصفی). || به یکسو کشیدن شانه تا چیزی بدان اصابت نکند.

شانهء دست.

[نَ / نِ یِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از کف دست باشد. (از بهار عجم). کف دست. (شمس اللغات) :
تا ز دستم رفت و همزانوی نااهلان نشست
شد کبود از شانهء دست آینهء زانوی من.
خاقانی.
در بیت ذیل بمعنی فوق و هم بمعنی استخوان کتف و دوش آمده است :
ور مرا آینه در شانهء دست آید من
نقش عنقای سخن ران به خراسان یابم.
خاقانی.

شانه ریز.

[نَ / نِ] (نف مرکب) شانه کننده. (ناظم الاطباء).

شانه زدن.

[نَ / نِ زَ دَ] (مص مرکب)آرایش کردن موی با شانه. (بهار عجم). زدن شانه به زلف تا تارها از هم باز گردد و نرم و خوار شود :
دمی که خواهم از او بوسه زلف شانه کند
رهد ز شانه زدن تافتن بهانه کند.
شهیدی قمی (مجموعهء مترادفات).
سر زلفش چو شانه میزد باد
اصلح الله شأنه گفتم.
کمال خجندی (از بهار عجم).
گه شانه زند در زلف، گه سرمه کشد در چشم.
آرزو (از ارمغان آصفی).
به گیسوی موجش نسیم هوس
زند شانهء تازگی، هر نفس.
طغرا مشهدی (از ارمغان آصفی).
|| قرار دادن شانه بر گیسو استواری را یا زیبائی را. || بمعنی مضایقه نمودن است. (بهار عجم).

شانه زری.

[نَ / نِ زَ] (ص مرکب) که شانه از زر دارد. || اصطلاحاً پارچه و یا جامه ای که دوش آن زردوزی شده باشد.
- عبای شانه زری؛ عبایی که جانب دوش آن زرکش است. (یادداشت مؤلف).

شانه زن.

[نَ / نِ زَ] (نف مرکب) پیرایندهء موها بشانه است. (از بهار عجم). کسی که شانه میکند و مویها را پرداز مینماید. (ناظم الاطباء). خوارکنندهء مو به شانه. شانه بر موی زننده. تا خوار و نرم شود و کرکی و گوریدگی برود و تارها از هم باز شود :
عنبربویش بصد تجمل
از شانه زنان زلف سنبل.
محسن تأثیر (از بهار عجم).
|| که شانه بر موی قرار دهد. که شانه بر گیسو قراردهد تا موی استوار ماند و زیبا نماید. || که در بافتن گلیم و جاجیم و یا حلاجی پنبه آلت چون شانه بکار دارد.

شانه ساز.

[نَ / نِ] (نف مرکب) سازندهء شانه. کسی که شانه و مشط میسازد. (ناظم الاطباء). شانه تراش.

شانه سر.

[نَ / نِ سَ] (اِ مرکب) هدهد را گویند. (برهان قاطع). هدهد که آن را مرغ سلیمان نیز گویند. (بهار عجم) (آنندراج). پوپو. پوپک. شانه بسر. بوبو. بودبود. پوپش. هدهد باشد و آن را پوپوپک و پوپو و پوپه نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). هدهد. (غیاث اللغات). آن را شانه سرک و پوپو و پوپوپک نیز گفته اند. (انجمن آرا) :
یا از خبر شمیم جانان
این شانه سر است و آن سلیمان.
محسن تأثیر (از بهار عجم).

شانه سرک.

[نَ / نِ سَ رَ] (اِ مصغر) تصغیر شانه سر و نام دیگری است هدهد را. (از برهان قاطع) (از آنندراج). شانه بسر. شانه سر. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به شانه سر شود.

شانه شکستن.

[نَ / نِ شِ کَ تَ] (مص مرکب) شانهء سر و مشط را خرد کردن. || خرد کردن کتف. کسر شانه. شکستن دوش. شکستن و خرد کردن استخوان کتف :
شغب های آینهء پیل مست
همی شانه بر پشت پیلان شکست.
نظامی (از ارمغان آصفی).
دل بر نخواهد داشتن شمشاد فایض از قدش
گر شانه اش را بشکند بیرون ز گلزارش کند.
فایض ابهری (از ارمغان آصفی).
|| کنایه از خایف و هراسان ساختن چه جبلی انسان است که چون هولی و دهشتی طاری حالش میگردد دوش را بزیر می افکند و ارخای آن مینماید، پس شانه شکستن عبارت از این حالت بود. (بهار عجم) (آنندراج) (ارمغان آصفی).

شانه کاری.

[نَ / نِ] (حامص مرکب) کنایه از درآویختن به کسی باشد یعنی با آن شخص در مقام زد و خورد درآید. (برهان قاطع). درآویختن هر چیز عموماً و درآویختن با کسی تا آن شخص در مقام زد و خورد آید خصوصاً. (بهار عجم) (آنندراج) :
کمال ار سر ندارد با تو زلفش
مشو درهم که آن از شانه کاری است.
کمال اسماعیل (از بهار عجم).

شانهء کرباس.

[نَ / نِ یِ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چوبی باشد که جولاهگان بر هر دو سر آن سوزنها بند کنند و آن را بر پهنای کرباس نهند پیش خود تا پهنای کرباس هموار و یکسان باشد. (بهار عجم) (از فرهنگ سروری) (آنندراج).

شانه کردن.

[نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب) با شانه مو را باز کردن و پاک کردن. (فرهنگ نظام). بمعنی شانه زدن. (بهار عجم) (آنندراج). خوارکردن و از هم باز کردن تارهای موی سر تا درهم و ژولیده و کرک ننماید :
که باز شانه کند همچو باد سنبل را
به پیش چنگل خونریز تارک عصفور.
(منسوب به رودکی).
گهی اشک گوزنان دانه کردی
گهی دنبال شیران شانه کردی.نظامی.
شقایق سنگ را بتخانه کردی
صبا جعد چمن را شانه کردی.نظامی.
ز هر سو شاخ گیسو شانه میکرد
بنفشه بر سرگل دانه میکرد.نظامی.
باد گیسوی عروسان چمن شانه کند
بوی نسرین و قرنفل ببرد در اقطار.سعدی.
دمیکه خواهم ازو بوسه زلف شانه کند
رهد ز شانه زدن تافتن بهانه کند.
شهید قمی (از ارمغان آصفی).
|| ساختن شانه. درست کردن شانه: مشاطة؛ صنعت شانه کردن. (منتهی الارب). تراشیدن شانه. || شانه خالی کردن و اعراض نمودن. (فرهنگ نظام). اعراض و بهانه کردن. در عنصر دانش بمعنی مضایقه نمودن است. (بهار عجم). اعراض کردن. روگردانیدن. سرپیچیدن. سرباز زدن. (از مجموعهء مترادفات ص 44). شانه گردانیدن.
- از گرد عدم شانه کرد؛ موجود شد و آفرید و ظاهر شد و کرد. کذا فی الادات و معنی ترکیب آن است که عدم را دور کرد. (مؤید الفضلاء).

شانه کش.

[نَ / نِ کَ / کِ] (نف مرکب)بمعنی شانه زن باشد. رجوع شود به شانه زن :
من و تو شانه کش زلف ناله های همیم
بیا بجایزهء هم دهان هم بوسیم.
طالب آملی (از بهار عجم).

شانه کشیدن.

[نَ / نِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) بمعنی شانه زدن. (بهار عجم) :
مشاطه گر نه ایم عروسان نغمه را
بر زلف شان چه شانه ز مضراب میکشم.
طالب آملی (از ارمغان آصفی).
|| در عنصر دانش بمعنی مضایقه نمودن است. (بهار عجم).

شانه گاه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) مابین کتف و بن گردن. عاتق. (یادداشت مؤلف). نواحی شانه: النکب؛ درد که اشتر را گیرد در شانه گاه. (یادداشت مؤلف بنقل از دهار).

شانه گر.

[نَ / نِ گَ] (ص مرکب) که شانه سازد. که شانه تراشد. که شانه درست کند. مرادف شانه تراش است. (از بهار عجم) (آنندراج) : منشار این کار منشاری بود باریک و تیز لطیف تر از منشار شانه گران. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
بمن تا بت شانه گر شد دچار
مرا روز و شب شانه بینی است کار.
طاهر وحید (از بهار عجم).

شانه گردانی.

[نَ / نِ گَ] (حامص مرکب) اعراض. سرپیچی. شانه کردن. (از مجموعهء مترادفات ص 44). عبارت از پشت گردانیدن یعنی روگردانی و اعراض کردن. (از چراغ هدایت) :
انتقام دلشکستن مو بمو از وی کشید
زلف را نگذاشت عدلش شانه گردانی کند.
صایب اصفهانی (از بهار عجم).
رجوع به شانه گیری شود.

شانه گیر.

[نَ / نِ] (نف مرکب) گیرندهء شانه. || بمعنی شانه پیچ باشد. (بهار عجم) :
زلفی که سر ز صحبت خورشید میکشد
از پنجهء رقیب چرا شانه گیر نیست.
میریحیی شیرازی (از بهار عجم).
ز سودای دلم او را زیان نیست
ندانم از چه زلفش شانه گیر است.
سلیم (از بهار عجم).
زلف شام غمم از بس بود آشفته سلیم
شانه گیرست ز آمیزش او کاکل صبح.
سلیم (از بهار عجم).
رجوع به شانه پیچ شود.

شانه گیری.

[نَ / نِ] (حامص مرکب) عمل شانه گیر. || مرادف شانه کردن که بمعنی اعراض و بهانه کردن و مضایقه نمودن است. (بهار عجم) (آنندراج).

شانه نهادن.

[نَ / نِ، نِ / نَ دَ] (مص مرکب) رجوع به شانه در آب نهادن شود :
صبا چون بزلفش نهد شانه ای
در آید بزنجیر دیوانه ای.
طغرا مشهدی (از ارمغان آصفی).
ز زلف موج تا بیرون برد تاب
دم ماهی نهاده شانه در آب.
سلیم تهرانی (از ارمغان آصفی).

شانه نیام.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) قاب شانه. شانه دان. غلاف شانه : و از وی [ آمل طبرستان ] آلاتهاء چوبین خیزد، چون: کفچه و شانه و شانه نیام. (حدود العالم چ ستوده ص 146). رجوع به شانه دان شود.

شانه هید.

[نَ / نِ هَ] (اِ مرکب) سه شاخه ای که غله را بدان باد دهند. (از اشتنگاس).

شانی.

(اِ) مخفف شیانی. (فرهنگ رشیدی). زر و درم ده هفت را گویند. و آن در قدیم رایج بوده است. (برهان قاطع). درم ده هفت باشد و آن را شیانی نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). زری بوده است در قدیم. (از فرهنگ رشیدی). درم ده هفت یعنی درمی که در ده جزء آن هفت جزء نقرهء خالص و سه جزء داخل بود. (فرهنگ نظام). زری که عیار آن هفت دهم طلا یا نقره بود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
چون برادرت داد در یک شعر
بهر هشتاد بیت چل شانی.
سنایی (از فرهنگ نظام).
|| قسمی انگور سرخ پوست مایل به سیاهی که گوشت آن نیز سرخ است و بیشتر در شهر قزوین میباشد. (یادداشت مؤلف). مخفف شاهانی.
- شراب شانی؛ شراب نیکو و قوی که از آن انگور یعنی انگور شانی (شاهانی) کنند. رجوع به شاهانی شود.

شانی.

(حامص) عمل شاندن. رجوع به شاندن شود.
- گربه شانی؛ گربه رقصانی. رجوع به گربه شانی شود.

شانی.

(اِ) نوعی کشتی دیرینه است که با بادبان و هم پارو حرکت میکرده است. (از دزی ج 1 ص 717). شانی(1). شینی محتملاً مصحف و یا تحریری از «شنی» باشد و آن نوعی از کشتی است. ج، شوان. (از اقرب الموارد).
(1) - Galere.

شانی.

(ص نسبی) منسوب به شان است که صورتی از شأن باشد بمعنی مرتبه و قدر. (فرهنگ نظام).

شانی.

(از ع، ص) بمعنی دشمن. (غیاث اللغات). مأخوذ از تازی است. رجوع به شانی ء شود.

شانی.

(اِخ) محمد صادق بن مصطفی بن احمددده رومی حنفی معروف به شانی زاده. از قضات است. از اوست: بدائع الصکوک. در سال 1233 ه . ق. درگذشته است. (از معجم المؤلفین ج 10 ص 79).

شانی.

(اِخ) محمد عطاءاللهبن محمدصادق رومی حنفی معروف به شانی زاده. در انواع علوم دست داشت و وقایع عثمانی را به تحریر درآورد. از اوست: اصول الحساب. اصول الهندسه. قانون الجراحین. مرآة الابدان فی تشریح اعضاء الانسان و معیار الاطباء در پزشکی. و در سال 1242 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین ج 10 ص 294).

شانیا.

(اِخ) ناحیه ای است بکوفه. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

شانی ء .

[نِءْ] (ع ص) بغض کننده و برخی گویند بغض آمیخته با دشمنی و کج خلقی باشد. (از اقرب الموارد). بغض دارنده در حق کسی. (فرهنگ نظام). دشمن. دشمن دارنده. قوله تعالی: اِنَّ شانئک هو الابتر. (قرآن 108/3).

شانی تکلو.

[یِ تَ کَلْ لو] (اِخ) از طایفهء تکلو است. شاعری خوش طبع و در تقلید بابافغانی موفق شده و دیوانی به اتمام رسانیده است. مداح شاه عباس صفوی است و این شاه در سال 1001 ه . ق. با پول سفید وزنش کرد و آن پول به صله او را داد. در سال 1023 ه . ق. در خراسان درگذشته است. (از الذریعة ج 9 ص 494).

شانیدن.

[دَ] (مص) بمعنی شانه کردن. (آنندراج بنقل از غیاث اللغات). || حلاجی کردن. (ناظم الاطباء). || مخفف نشاندن. (غیاث اللغات بنقل از جهانگیری). رجوع به شاند و شاندن شود.

شانی رومی.

[یِ] (اِخ) فرزند عبدالله. امام مسجد جامع قعریه است و در سال 1180 ه . ق. درگذشته. دیوانی دارد بترکی در هزل و غزل و گویا تخلص «شانی» را از شانی تکلو گرفته است. (از الذریعة ج 9 ص 465 و اسماء المؤلفین ستون 415).

شاو.

(ص) بمعنی خالص چنانکه زر شاو بمعنی زر خالص است. (از غیاث اللغات). اما صحیح کلمه ساو است با سین مهمله. (حاشیهء غیاث اللغات چ دبیرسیاقی). رجوع به ساو شود.

شاوار.

(ص مرکب) مخفف شاهوار. (آنندراج). پسند و لایق پادشاه. (ناظم الاطباء بنقل از اشتنگاس). و رجوع به شاهوار شود.

شاواری.

(اِخ) قفطی گوید: وی استاد یحیی نحوی مصری اسکندرانی بوده است. (تاریخ الحکماء قفطی ص 354).

شاوان.

(اِخ) قریه ای است از قرای مرو و فاصلهء میان این محل و مرو شش فرسخ مسافت است. (از معجم البلدان) (از انساب سمعانی).

شاوانا.

(اِخ) دهی از دهستان بخش اشنویه شهرستان ارومیه. دارای 215 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاوانی.

[] (ص نسبی) انتساب است به شاوان که از قرای مرو است. (از سمعانی) (از معجم البلدان).

شاوپور.

(اِخ) (کورهء...) شاپور. این کوره منسوب است به شاپوربن اردشیربن بابک و اصل این کوره بشاوپور است. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص 141).

شاوجه.

[جَ / جِ] (اِخ) نام اجدادی است. رجوع به شاوجی شود.

شاوجی.

[] (ص نسبی) منسوب است به شاوجه که نام اجدادی است. (از سمعانی).

شاوخران.

[وَ] (اِخ) نام قریه ای از قرای نسف است به ماوراءالنهر. (از معجم البلدان).

شاوخرانی.

[وَ] (ص نسبی) منسوب است به شاوخران که از قرای نسف است. (از سمعانی).

شاوذار.

[وَ] (اِخ) ناحیتی است در کوههای سمرقند. (از معجم البلدان).

شاوذاری.

[وَ] (ص نسبی) منسوب به شاوذار. (از معجم البلدان).

شاور.

[وو] (اِ مرکب) صورت دیگری از کلمهء شاپور است. (از فرهنگ جهانگیری).

شاور.

[وو] (اِخ) ندیم و مصاحب خسرو پرویز، آنکه رابط میان خسرو و شیرین در عشق بوده است. (فرهنگ شعوری ج 2 ص 121) :
برفتن هم رکاب شاه شاور
همی کرد از سخن کوته ره دور.
امیرخسرو (از جهانگیری).
|| (اِ) بمجاز واسط و رابط میان هر عاشق و معشوق. شاوور. (اشتنگاس). رجوع به شاپور و شاوور شود.

شاور.

[وو] (اِخ) ابن مجیربن نزار، ملقب به ابوشجاع. وی در عهد خلافت العاضد لدین الله فاطمی در مصر دو نوبت بمقام وزارت رسید نخست در سال 558 ه . ق. و نوبت دوم در سال 560 ه . ق. در آغاز کار از ملازمان صالح بن رزیک بود و صالح ولایت صعید مصر را به وی تفویض کرد و چون مردی با کفایت و کاردان بود میان مردم محبوبیت یافت و صالح بن رزیک هم از نفوذ و هم از عزل کردن او بیم داشت پیوسته بفرزندش عادل وصیت میکرد که از عزل شاور خودداری کند ولیکن پس از آنکه صالح بدرود زندگی گفت عادل بتحریک اطرافیان شاور را معزول داشت و شاور با انبوهی از مردم صعید بطرف قاهره روی آورد و عادل رو به فرار نهاد و کشته شد و شاور بدون رقیب خود را سردار سپاهیان خواند و تمام دارایی بنی رزیک را بتصرف درآورد. تا آنکه سرداری بنام ضرغام با او نه ماه درافتاد و شاور مجبور شد که در سال 559 ه . ق. از قاهره به شام فرار کند و به نورالدین محمودبن زنگی پناه برد و از نورالدین کمک طلبد و به او وعدهء سه چهارم درآمد مصر را بدهد. در همان سال سپاه نورالدین به فرماندهی اسدالدین شیرکوه روانهء قاهره گردید، سپاه مصر در بلبیس شکست خورد و ضرغام و برادر او ناصرالدین کشته شدند و شاور به وزارت منصوب شد و عاضد و اطرافیانش را سخت زیر فشار درآورد و در سال 564 فسطاط را آتش زد و در این هنگام به وعده ای که به نورالدین داده بود وفا نکرد و عاضد از نورالدین استمداد طلبید و سپاه شیرکوه مجدداً بقاهره آمد تا شاور را بر جای خود نشاند شاور قصد کشتن شیرکوه کرد اما پسر شاور او را از این کار بازداشت تا آنکه روزی شاور بملاقات شیرکوه به اردوگاه وی برفت صلاح الدین بن ایوب و عده ای او را فریب دادند و گفتند شیرکوه بزیارت امام شافعی رفته است چون مسافتی برفتند شاور را از اسب بزیر انداختند و دستگیر کردند. شیرکوه به کشتن شاور روی موافق نشان داد و چون خبر به خلیفهء فاطمی عاضد رسید، سر شاور را بخواست و در سال 564 ه . ق. سر شاور را جهت عاضد فرستادند. (از تاریخ ابن اثیر ج 11 ص 129) (زامباور ص 150) (از دائرة المعارف بستانی).

شاور.

[وو] (اِخ) فرزند فضل بن محمد ملقب به ابوالاسوار. یکی از وزیران الب ارسلان سلجوقی است و از طرف الب ارسلان حکومت ارمینیه را در سال 457 ه . ق. بدست آورد و در سال 459 ه . ق. درگذشت. (از زامباور ص 282).

شاور.

[وو] (اِخ) رودی است در خوزستان. (یادداشت مؤلف). رجوع به شاوور شود.

شاور.

[وَ] (اِخ) نام کوهی است واقع در قسمت جنوبی ایالت استراباد و در مسیر علیای رودخانهء نکا و در حدود سه فرسخی شمال غربی بسطام. (از سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص 59 و 78 و ترجمهء فارسی آن ص 87).

شاوران.

[وَ] (اِخ) نام شهری و ولایتی است از شروان. (برهان قاطع). نام شهری بوده است نزدیک به گنجه و در هند او را شابران نیز گفته اند. گویند چاه بیژن در آن حدود بوده. (آنندراج از انجمن آرا). شابران. (شرفنامهء منیری). شاوران و شابران شهری است نزدیک گنجه و دربند. (فرهنگ رشیدی): شاوران، قصبهء شیروان است، جایی است بدریا نزدیک و با نعمت بسیار و سنگ محک بهمهء جهان از آنجا برند. (حدود العالم چ ستوده ص 164). رجوع به شابران شود.

شاوران.

[وَ] (اِخ) نام پدر زنگه است از پهلوانان داستانی ایران باستان (هر چند که ممکن است «ان» کلمه علامت نسبت بنوت باشد). رجوع به زنگهء شاروان شود.

شاوران.

[وَ] (اِ) شابوران. شابورن. شابورگان. شاپورگان. شابورق. شابورقان. شاپوراک. شابرقان. آهن سخت. فولاد نر. فولاد ذکر. حدیدالصلب، چه فولاد دو نوع است کانی، که آن را شاوران گویند و عملی که از نرم آهن با بعضی ادویهء حریفه (؟) سازند. (از یادداشت مؤلف بنقل از الجماهر فی معرفة الجواهر تألیف بیرونی).

شاورد.

[وَ] (اِ) هاله. واره. خرمن ماه. (یادداشت مؤلف). شایورد. رجوع به شایورد شود.

شاوری.

[وو] (حامص) بمعنی حیله گری است. (انجمن آرا) (آنندراج).

شاوری.

[وِ] (اِخ) محمد بن ابراهیم الصنعائی معروف به شاوری. از قراء است و در حدود سال 839 ه . ق. درگذشته است. از اوست: فکاهة البصر و السمع فی معرفة القراءات السبع. (از معجم المؤلفین ج 8 ص 204).

شاوزد.

[وَ] (اِ) خار سفیدی باشد شبیه به درمنه که آن را بعربی ثَغام گویند. (برهان قاطع) (از فرهنگ رشیدی) (آنندراج). اسم سوکه است سفید شبیه به شیح و بعربی ثغام نامند. (فهرست مخزن الادویه). خار سپید که جاوزد نیز گویند و بعربی ثغام خوانند و در قاموس بمعنی درمنه گفته. (از فرهنگ رشیدی). خار سفیدی است چون درمنه. رجوع به ثغام و زرنب و درمنه شود.

شاوش.

[وو] (معرب، اِ) دزی گوید که شاوش همان جاویش باشد. (دزی ج 1 ص 317). جاوش. جاویش. چاوش. چاووش. شاویش. رجوع به هر یک از کلمات فوق شود.

شاوشاباذ.

[وَ] (اِخ) نام قریه ای است از قرای مرو. (از معجم البلدان).

شاوشکان.

[وَ] (اِخ) مصحف شاه و کان. (حاشیهء اخبار الدولة السلجوقیه ص 7). نام قریه ای است در مرو و فاصلهء میان این محل و مرو چهار فرسخ است. (از معجم البلدان).

شاوطیس.

(معرب، اِ) به یونانی ریحان سلیمان است و آن را جمسفرم و جماهو سلیمان نیز نامند و آن گیاهی است از جنس عشقه شبیه به شبت تر و تازه و برگ آن شبیه به برگ خطمی و گل آن سفید و کوچک و دانهء آن سیاه، مانند فلفل و گیاه آن بر اشجار می پیچد و در کوهستان فارس بهم میرسد و در اصفهان بر درختها میروید و در تنکابن «ویسمونو» نامند. (از مخزن الادویه). رجوع به ریحان سلیمان شود.

شاوغر.

[وْ غَ] (اِخ) ولایتی است بر کنار ماوراءالنهر و آنجا بیابان ریگ است و از آن سوی ریگ کافر است و مردم شاوغر بیشتر کرباس باف باشند. (لغت فرس اسدی): نام ولایتی است از ماوراءالنهر که ساکنان آنجا بیشتر جولاهه باشند و بر یک طرف آن ولایت بیابان ریگ است که کافران در آن مقام دارند. (برهان قاطع). ولایتی است در ماوراءالنهر که از پس آن بیابانی است ریگستان که کافران در آن مقام دارند و مردم شاوغر اکثر جولاه باشند. (فرهنگ سروری) (از فرهنگ اوبهی). نام بلاد ترک است. (از معجم البلدان) :
روزم از دردش چو نیمشب است
شبم از یادش چون شاوغرا(1).
ابوالعباس (از لغت فرس اسدی).
(1) - متن تصحیح مؤلف است. در اصل: شام عزا. و در آن صورت شاهد نخواهد بود.

شاوغر.

[وْغَ] (اِ) نای رویین. (فرهنگ سروری). نای رومی را نیز گفته اند که نفیر برادر کوچک کرنا باشد و آن را نای رویین هم خوانند. (برهان قاطع). نای رویین را نیز گویند و آن را شیپور نیز گویند. (فرهنگ نظام از جهانگیری). نای رومی. نفیر. مزمار.

شاوغری.

[وْغَ] (ص نسبی) منسوب است به یک ناحیه موسوم به شاوغر که در مرز ترک واقع است. رجوع به شاوغری در الانساب سمعانی شود.

شاوغز.

[وَ غَ] (اِخ) عمرانی گوید: نام بلاد ایلاق است ولی بگمان من توهمی پیش نیست و بر اساسی نباشد. (از معجم البلدان).

شاوک.

[وو] (اِخ) تصحیفی از شاول است. رجوع به شاول شود.

شاوکان.

[وَ] (اِخ) نام قریه ای است از قرای بخارا. (از معجم البلدان). موضعی است به بخارا. (منتهی الارب).

شاوکث.

[وَ کَ] (اِخ) نام شهری است از شهرهای تابع شاش (چاچ). شاوکت.

شاوکثی.

[وَ کَ] (ص نسبی) منسوب به شاوکث که از بلاد شاش (چاچ) میباشد. (از معجم البلدان) (از سمعانی). شاوکتی.

شاوکم.

[ ] (اِخ) نام شحنهء قراختای در ایغور باشد : در آن بهار که قراختای بر بلاد ماوراءالنهر و ترکستان غالب شد او [ بارجوق ] نیز در ربقهء طاعت و قبول اداء مال آمد و او را شحنه ای فرستاد نام او شاوکم بود. (جهانگشای جوینی ج 1 ص 32). شوکم. شادکم. شاؤکم. (حاشیهء جهانگشای جوینی ج1 ص32).

شاوگ.

[وَ] (اِخ) نام یکی از پادشاهان کوشانی است که وستهم در دورهء حکومت بر خراسان او را بفرمان خویش درآورد. (از ایران در زمان ساسانیان چ 2 ص 467).

شاول.

[وو] (اِخ) (مطلوب) شائول. اولین پادشاه اسرائیل فرزند قیس از سبط بن یامین. شخصی خوش منظر و نیکواندام و نجیب بود. روزی چند رأس از الاغهای پدرش مفقود گردید و او یکی از خدام را بهمراه خود برداشت و بجستجوی آنها پرداخت. روز سوم بجایی که سموئیل نبی در آن سکونت داشت رسید خادم به او گفت که این مطلب را از سموئیل استفسار نماید و چون سموئیل از طرف خدا از آمدن شاول مستحضر بود و آنچه میبایست دربارهء او معمول دارد از خدا یافته بود. شاول را بخانهء خود دعوت نمود و نهایت عزت و احترام را دربارهء او مبذول داشت و روز دوم وی را مطلع ساخت که عنقریب بسلطنت آل اسرائیل مفتخر و سرافراز خواهد گردید و چون در راه بودند سموئیل ظرف روغن قدس را گرفت و وی را بسلطنت آل اسرائیل مسح فرمود و برای اطمینان شاول از حوادث آیندهء نبوت فرمود و چون چند روز بر این بگذشت سموئیل بمصفا رفته قوم را در آنجا دعوت فرمود ایشان را بسلطنت شاول بشارت داد خلاصه چون شاول بر مسند شاهی نشست رایت جهانگیری برافراشت و با ناحاش و عساکر عمونیان رزم داده ایشان را در یابیش جلعاد منهزم گردانید. از آن پس قوم در جلجال فراهم شده عید جلوس شاول را با قربانیها و بازیهای بسیار بپایان رسانیدند. چون شاول بتأیید خدای تعالی به هر طرف روی آوردی کامیاب و بهره مند گشتی لهذا خداوند او را برای انتقام عمالقه نامزد فرمود زیرا که با بنی اسرائیل ضدیت نمودند لکن باد نخوت و غرور غلبه و مکنت بر دماغ وی چیره شد و امر خدا را بطور شایسته اطاعت ننمود... فلسطینیان برای رهایی از وی لشکری عظیم ساز دادند و از در مقاتله با وی درآمدند. شاول از شنیدن این خبر ترس و هراس بر وی استیلا یافت و در همان شب با دو تن از همراهان نزد زنی که تسخیر ارواح میکرد به عوریت رفت. روز دیگر اسرائیلیان هزیمت یافتند و سه پسر شاول کشته شدند و خود شاول نیز زخمهای مهلک برداشته نزدیک بود اسیر شود بدین لحاظ شمشیر خود را کشید و بر آن افتاد و بمرد، چون فلسطینیان تن شاول را یافتند سرش را از تن جدا کرده وی را بر دیوار شهر آویختند ولی بعضی از دوستان وی او را شبانه فرودآورده به یابیش جلعاد برده دفن نمودند. (از قاموس کتاب مقدس).

شاول.

[وو] (اِخ) شائول. نام یکی از سلاطین ادوم است. (اول تواریخ ایام 1: 48 و 49. سفر پیدایش 36: 37) (قاموس کتاب مقدس).

شاول.

[وو] (اِخ) شائول. شاول بن شمعون است که از زوجهء کنعانیهء او بود. (سفر پیدایش 46، 10. سفر خروج 6: 15. سفر اعداد 26: 13 و اول تواریخ ایام 4: 24) (از قاموس کتاب مقدس).

شاول.

[وو] (اِخ) شائول. نام پولس طرسوسی در زبان عبری باشد و او یکی از حواریان ممتاز قبایل بود. (قاموس کتاب مقدس). رجوع به پولس شود.

شاول.

[وو] (اِخ) شائول. لاوی از بنی قهات است. (اول تواریخ ایام 6: 24) (از قاموس کتاب مقدس). رجوع به قهات و نیز رجوع به لاوی شود.

شاوله.

[وَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان لاهیجان شهرستان مهاباد. دارای 452 تن سکنه. آب آن از رودخانهء نقده. محصول آن غلات، توتون و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاون.

[وَ] (اِخ) دهی از دهستان مغان شهرستان اردبیل. دارای 108 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاونی.

[وو] (اِ) گهواره پوش را گویند یعنی چادری که بر روی گهوارهء اطفال پوشند و به عربی معوز خوانند. (برهان قاطع) (آنندراج).

شاوور.

(اِخ) صورتی از کلمهء شاپور. شاور. || ندیم خسروپرویز. آنکه میان خسرو و شیرین رابط بود و شاوور مردی سیاح و نقاش و حیله ور بود که شیرین را به نیرنگ فریفت و بخسرو رسانید. این نام بمعنی دانا و محیل است(1). (از انجمن آرا) (از آنندراج). || (اِ) بمجاز شخصی را گویند که میان عاشق و معشوق میانجی باشد و پیغام ایشان را بیکدیگر برساند. (از برهان قاطع) :
برفتن همرکاب شاه شاوور
همی کرد از سخن کوته ره دور.
امیرخسرو (از انجمن آرا).
رجوع به شاپور و شاور شود.
(1) - این گفته بر اساسی نیست.

شاوور.

(اِخ) صورتی از کلمهء شاپور و به معنی شاپور است. و او پادشاهی بود از آل اشک بن یافث. (از برهان قاطع). به معنی شاپور، یعنی: شاهزاده، خطاست. چه با آن ارادتی که پارسیان بپادشاه خود داشتند نام شاهزادگی بر رعایا نمیگذاشتند. (آنندراج). اما این معانی مبانی علمی ندارد.

شاوور.

(اِخ) شاپور. شاور. شطیط. رودی بخوزستان که بر آن سدی بسته شد و 21 هزار هکتار زمین بایر را به پنبه کاری و غرس نیشکر مخصوص داشتند. (از یادداشت مؤلف). || سدی است که بر روی رود مزبور بسته شد و در 26 اسفند ماه 1315 ه . ش. افتتاح شد. (از یادداشت مؤلف). || محلی است در جنوب غربی ایران.

شاووری.

(حامص) کیفیت و حالت شاوور. شاووری بمعنی حیله گری است. (آنندراج).

شاوه.

[وِ] (اِخ) (همواره عمق شوه) و آن وادیی است در نزدیکی اورشلیم که محتمل است همان وادیی یهوشافاط باشد. (سفر پیدایش 14: 17. مقابل 2 سموئیل 18: 18) (از قاموس کتاب مقدس).

شاوه قریتین.

[وِ قَ یَ تَ] (اِخ) هموارهء دو قریه و آن همواره ای است که در نزدیکی شهر قریتایم است که در اراضی موآب واقع است. اوسیلبیوس گوید که آنجا در ایام خود معروف و تخمیناً ده میل از میدیا دور بود. (از قاموس کتاب مقدس).

شاوی.

[وی / وی ی] (ع ص نسبی)منسوب به شاء و آن لغتی است در شاة بمعنی گوسفند: رجل شاوی؛ مردی گوسفنددار. (مهذب الاسماء). خداوند گوسپندان. (منتهی الارب) (آنندراج).

شاوی.

(اِخ) ابوالقاسم بن دری. شاوی الاصل و ساکن مکناس از قراء و شاعر و نویسنده بود. در سال 1150 ه . ق. درگذشت. از آثار اوست: حفظ الامانی در شرح جعبری. شرح الهمز و الکنز و الحرز. (از معجم المؤلفین ج 8 ص 99).

شاوی.

(اِخ) سلیمان بن عبدالله شاوی عبیدی حمیری بغدادی. مردی ادیب و سیاستمدار بود. در بغداد بدنیا آمد و در سال 1209 ه . ق. درگذشت. از آثار اوست: نظم القطر ابن هشام در نحو. سکب الادب علی لامیة العرب. (از معجم المؤلفین ج 4 ص267).

شاوی.

[] (اِخ) یحیی بن محمد بن محمد بن عبدالله بن عیسی نابلی، معروف به شاوی و ملقب به ابوزکریاء. از اهل جزایر و تحصیلاتش در آنجا بود و در سال 1030 ه . ق. بدنیا آمد و در سال 1096 ه . ق. در قاهره درگذشت. مردی متکلم و شاعر بود از آثار اوست: نظم لامیه در اعراب اسم جلالت و شرح آن. شرح تسهیل ابن مالک و جز آن. (از معجم المؤلفین ج 13 ص 227).

شاویدن.

[دَ] (مص جعلی) در فرهنگ شعوری آمده است که شاویدن بمعنی شدن اگرچه خود بر وزن مصدر است ولی مفرد است و بهر دو معنی لفظ شدن استعمال میشود و دو بیت ذیل را بی نام گوینده بترتیب برای معنی گشتن و رفتن شاهد آورده است: اما مجعول می نماید چه جای دیگر دیده نشد :
همین آشفته و سرگشته شاوید
درونش تیشهء حسرت بکاوید.؟
در معنی رفتن :
از آنجا با غم فرقت بشاوید
به این آشفتگی مانده ست جاوید.
؟ (شعوری ج2 ورق 131).

شاویش.

(معرب، اِ) بمعنی جاویش در طرابلس و مصر باشد که در برابر سلطان میدویدند. (از دزی ج1 ص 718). معرب جاویش و اصل کلمه ترکی است و امروزه نزد اعراب به گروهبان گویند. (از متن اللغة). رجوع به جاوش و جاویش و چاووش شود.

شاویقة.

[قَ] (ع ص) در یک نسخهء خطی مهذب الاسماء کتابخانهء مؤلف معنی کلمه: «زمین شادی» و در نسخهء خطی دیگر «زمین شاوی» و در نسخهء سوم «رسن سادای» آمده است. که هیچیک معنی محصلی ندارد. اما در منتهی الارب و اقرب الموارد در مادهء «شوق» آمده است که: شاق الطنب الی الوتد؛ بست طناب را به میخ و استوار کرد. از اینجا معلوم میگردد که ضبط نسخهء اخیر (یعنی رسن سادای) مبنایی دارد منتهی تحریفی در کلمهء «سادای» روی داده است که صورت صحیح آن معلوم نشد.

شاوین.

(اِ) بمعنی جدا کردن تخم پنبه از پنبه است. (فرهنگ شعوری ج 2 ورق 131). || پنبهء دولابی که آن را شاوین پنبه نیز گویند. (فرهنگ شعوری ج 2 ورق 131). اما این لغت با دو معنی آن جای دیگر دیده نشد و محتمل است از مجعولات شعوری باشد.

شاویة.

[وی یَ] (ع ص) سعفة شاویة؛ شاخ خشک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شاویة.

[] (اِخ) نامی است که عرب به بربران ساکن کوه اوراس در الجزایر [ حدود صحراء ] داده اند. این قوم بعدها اسلام پذیرفتند ولی بسیاری از عادات دین قدیم خود را حفظ کرده اند.

شاة.

(ع اِ) گوسپند نر و ماده. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، شاه، شیاه، شِواه، اشاوِه، شَویْ، شیه، و شیِّه و این سه قسم اخیر اسم جمعند. (اقرب الموارد). || و اصل شاة، شاهة است چه تصغیر آن شُوَیهَة و جمع شیاة آمده است. هاء برای تخفیف حذف گردیده و اصل شاهة نیز شَوهَة است، الف بدل از واو آمده. در ادنی عدد جمع گویند: ثلاث شاة تا ده و چون از ده تجاوز کرد بتاء آورند و گویند: احدی عشرة شاة و چون کثیر اراده کنند گویند: هذه شاة کثیرة. (منتهی الارب). و گویند «فلان کثیر الشاة» و آن در معنای جمع است چه «ال» برای جنس است و نسبت به شاة را شاویّ آورند چنانکه نسبت به سماء را سماوی. (از اقرب الموارد).
- آذان الشاة؛ گیاهی است که آن را لصیقی نامند. (منتهی الارب).
- شاة اذراء؛ گوسپندی که گوش وی سیاه و سپید بود و تن سیاه. (مهذب الاسماء).(1)
- شاة ثولاء؛ گوسپندی دیوانه. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب).
- شاة جماء؛ گوسپندی بی سرو(2). (مهذب الاسماء). گوسفند بی شاخ. (منتهی الارب).
- شاة خوصاء؛ گوسپند که یک چشم وی سیاه باشد و دیگر سپید. (منتهی الارب). در نسخهء خطی مهذب الاسماء کتابخانهء مولف شاة خوصاء، گوسپندی یک چشم سبز و دیگر سیاه. ج، خوص. و در نسخهء دوم خطی کتابخانهء مؤلف: شاة خوضاء و در نسخهء سوم شاة خورات، گوسفندی یک چشم سیاه و دیگر چشم سبز ذکر شده است و این اخیر ظاهراً بر اساسی نیست.
- شاة رأساء؛ گوسپند سرسیاه و تن سفید. (مهذب الاسماء).
- شاة رُبّی؛ گوسفندی که نوزاده بود. ج، رُباب. (مهذب الاسماء). و در نسخهء خطی دیگری از مهذب الاسماء «زبی» آمده که مبنای درستی ندارد.
- شاة رثماء؛ گوسفندی سر بینی سیاه. (مهذب الاسماء).
- شاة رخماء؛ گوسپند سپیدسر سیاه بدن. (منتهی الارب). گوسفند سرسپید و تن سیاه. (مهذب الاسماء).
- شاة مجرة؛ گوسپند لاغر. (منتهی الارب).
|| گاو نر دشتی. (مهذب الاسماء). گاو وحشی نر ماده. || غوچ. || بز. || غزال و آهو. || گاو. || شترمرغ. || گورخر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || زن. (منتهی الارب). کنایه از زن است مانند: «یا شاة ماقنص لمن حلت له». (از اقرب الموارد). || نام چند ستارهء کوچک. (ناظم الاطباء). جمع تمام معانی بالا شاء که اصل آن شاهَ است. (منتهی الارب). و شیاة. شَویّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). شِواه. اَشاوِه. شَیِّه شَیِّه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). شَیه. (منتهی الارب).
(1) - چنین است در دو نسخهء خطی کتابخانهء مولف. در نسخهء خطی دیگر «اذرء» آمده است.
(2) - در دو نسخهء خطی مهذب الاسماء: بی سر آمده است و در نسخهء سوم: بی سرون. سرو بمعنی شاخ است.

شاة.

(ع اِ) ال ... وسیله ای که بدان از نخل خرما بالا روند. (از ذیل اقرب الموارد).

شاه.

(اِ) پادشاه و ملک بود. (لغت فرس اسدی). پادشاه. (صحاح الفرس). پادشاه را گویند. (معیار جمالی) (از مؤید الفضلاء). آنکه بر کشوری پادشاهی و سلطنت کند. تاجور. تاجدار. سلطان. ملک. صاحب تاج. شه. خدیو. شهریار. خدیش. خسرو. میر. امیر. شاهنشاه. حکمران یک مملکت که نامهای دیگرش: ملک و سلطان و پادشاه است. این لفظ در پهلوی هم شاه بوده و ریشه اش در سنسکریت «شاس» بمعنی حکومت کردن است و در اوستا «ساستر» بوده از همان ریشه، و «تر» در اوستا و سنسکریت ملحق به لفظ شده است و معنی فاعل در مادهء آن لفظ احداث میکند پس معنی ساستر حکم راننده است. در اوستا لفظ خشتره هم برای شاه است که از ریشهء کشترهء سنسکریت است به معنی کسی که از نژاد کشتری هندوست و پادشاه هم از این فرقه میشده و کشتری نام یکی از نژادهای چهارگانه هندو بوده که کارهای لشکری و سلطنت مخصوص او بوده است و چون همیشه پادشاه از این نژاده بوده در سنسکریت کشتره و در اوستا خشتره مبدل کشتره مجازاً بمعنی پادشاه استعمال شده و معنی کشتره محافظت کنندهء از خرابی است چه کشه بمعنی خرابی و «تر» از «تری» بمعنی محافظت کردن است چه پادشاه محافظ ملک از خرابی بوده است. در فارسی هخامنشی خشتره بمعنی سلطنت و خشی تهیی بمعنی پادشاه از همان ریشه کشترهء سنسکریت است و سترپ هم که یونانیها بمعنی حاکم در تاریخ ایران استعمال کردند محرف «خشتریا» فارسی هخامنشی است بمعنی حاکم و از همان ریشه است. (از فرهنگ نظام)(1) :
روز ارمزدست شاها شاد زی
بَر کَتِ شاهی نشین و باده خور.ابوشکور.
چو بیند ترا کی کند کار بد
خود از شاه ایران بدی کی سزد.فردوسی.
بگیتی درون سال سی شاه بود
بخوبی چو خورشید بر گاه بود.فردوسی.
چو شب روز شد بامدادان پگاه
تبیره برآمد ز درگاه شاه.فردوسی.
اگر شاه با شاه جوید نبرد
چرا باید این لشکر و دار و برد.فردوسی.
جشن سده آیین جهاندار فریدون
بر شاه جهاندار فری باد و همایون.عنصری.
گروهشان همه در دست شاه کشته شده
سپاهشان دل پرکین و شهرشان ابتر.
عنصری.
چو از معسکر میمون برفت رایت شاه
فتاد زلزله اندر مصاف آن عسکر.عنصری.
شاه چو دل برکَنَد ز بزم و گلستان
آسان آرد بچنگ مملکت آسان.
ابوحنیفهء اسکافی.
شاه چو در کار خویش باشد بیدار
بسته عدو را برد ز باغ بزندان.
ابوحنیفهء اسکافی.
شاه چو بر خود قبای عجب کند راست
خصم بدردش تا به بند گریبان.
ابوحنیفهء اسکافی.
شاه چو بر خز و بز نشیند و خسبد
بر تن او بس گران نماید خفتان.
ابوحنیفهء اسکافی.
داند از کردگار کار که شاه
نکند اعتقاد بر تقویم.ابوحنیفهء اسکافی.
خسرو ایران میر عرب و شاه عجم.
ابوحنیفهء اسکافی.
هر آن شاه کو خوار دارد شهی
شود زود ازو تخت شاهی تهی.اسدی.
گنه کار چون بد ببیند ز شاه
دلیری کند بیشتر بر گناه.اسدی.
تو شاهی وانچه دانی یا ندانی
ز نیکی و بدی گفتن توانی.(ویس و رامین).
شاه دینارفشان باید و بدخواه شکن.قطران.
شاه را کافتاب میغ بود
حرز و تعویذ رمح و تیغ بود.سنایی.
شاه بددل همیشه خوار بود.سنایی.
شاه را از رعیت است اسباب
عین دریا ز جوی یابد آب.سنایی.
شاه را خواب خوش نباید خفت
فتنه بیدار شد چو شاه بخفت.سنایی.
بعلم تست که چندین هزار نفس نفیس
چه زن چه مرد چه پیر و جوان چه داه و چه شاه.
انوری.
شاه جهان مهدی ظفر یعنی شبان دادگر
ایام دجال دگر گرگ ستم ران پرورد.خاقانی.
یک رضای شاه شاه آمد عروس طبع را
از کرم کابین عذرا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
مگو شاه و سلطان اگر مرد دردی
ز رندان وقت آشنایی طلب کن.خاقانی.
شاه را باید که باشد خوی رب
رحمت او سبق گیرد بر غضب.مولوی.
شاه بیدارست حارس خفته گیر
جان فدای خفتگان دل بصیر.مولوی.
پس بگفتندش به اقبال تو شاه
غالب آییم و شود کارش تباه.مولوی.
گفت شاه از هر کسی یک سر برید
من از او هر لحظه قربانم جدید.مولوی.
شاه خفته ست فتنهء بیدار
چشم دولت ز شاه خفته مدار.اوحدی.
شاه چون مستعد جنگ بود
دشمنان را مجال تنگ بود.اوحدی.
شاه باید که گیرد از سر هوش
بر جهان چشم و بر رعیت گوش.اوحدی.
فصل خامس صفت شاه همه عرضه کنم
که ببندی کمر خدمت او عاشق وار.
بسحاق اطعمه.
در دو نوع حکومت مطلقه و مشروطه شاه وجود دارد. نمونهء شاه در حکومت مطلقه، حکومت سلسله های ایران از قبیل قاجاریه و غیره است و نمودار حکومت مشروطهء سلطنتی حکومت تعدادی از کشورهای جهان است. شاه در تمام ادوار تاریخ ایران قدیم تا پایان دورهء قاجاریه مستبد بوده است و بطوری که از تواریخ به دست می آید شاه در دورهء هخامنشی مالک الرقاب و منبع مقررات و مصدر اوامر و نواهی و بخشندهء امتیازات و افتخارات و داور نهائی در دادن پاداشها و کیفرها و فرماندهء کل قوای بری و بحری و رئیس کل تشکیلات کشوری و لشکری و رئیس مذهب و نمایندهء اهورمزد بوده است و سلطنت را موهبت الهی می شمردند. حکومت شاه مطلقه و غیرمحدود بود تا اندازه ای در دورهء اشکانی و بالخصوص در دوران ساسانی تقریباً وضع بهمین منوال بود و شاه حکومت مستبد و مطلقه را در دست داشت ولی بعد از اسلام تشکیلات سلطنتی که وضع مستقلی برای خود داشت بهم ریخت و حکام ایران تحت نفوذ خلفای اسلامی درآمدند، گرچه عنوان «شاه» یا سلطان به ایشان داده میشد ولی هرگز آن استقلال بمعنی حقیقی را نداشتند، تا آنکه رفته رفته نفوذ خلفای اسلامی از میان رفت و مجدداً «شاه» بعنوان مستقل و حکومت مستبد بوجود آمد. و همگی همان حکومت مطلقه و مستبده را داشتند. و شاه فعال مایشاء بود تا آنکه در اواخر دورهء سلطنت مظفرالدین شاه قاجار ایران دارای حکومت سلطنتی مشروطه گردید و چون سلسلهء قاجاریه از میان برداشته شد، و خاندان پهلوی با در دست گرفتن سلطنت مشروطه زمام امور را بدست گرفتند. طبق قانون اساسی ایران حکومت ایران سلطنت مشروطه شد. || کلمه ای است فارسی بمعنی آقا و ملک و از القاب شاهان ایرانی و کسانی که خود را به ایشان تشبیه میکردند از قبیل طبقهء اول و مرزبانان و شهرداران دورهء ساسانی و لقب شاهزادگانی که قبل از جلوس بر تخت شاهی حکومت ایالتی را بعهده داشته اند و یا لقب شاهان کوچکی که خود را در پناه شاهنشاهان ایران می کشیدند و شاهنشاه، در عوض شاهی را در دودمان آنها موروثی میکرد و این لقب گاه با کلمهء دیگر ترکیب میشد از قبیل: شاه ارض، شاه جهان، شاه دیار بکر، کرمانشاه، گیلانشاه، شاه آتی، سکانشاه، میشانشاه و امثال آن. رجوع به ایران در زمان ساسانیان ص 121، 122، 359 و النقود العربیة ص 135 و الالقاب الاسلامیة ص 352 شود. || لقب مانندی حکام و امراء مستقل نواحی را چنانکه شاه سند و نظیر: رام طراز. قیصر روم. فغفور چین. خان ترکستان. عزیز مصر. خدیو مصر. رای هند. شاه غرجستان. نجاشی حبشه. تبع یمن و غیره. (یادداشت مؤلف). || بمجاز بر غیر شاه و سلطان اطلاق شود چنانکه امیر و سپهسالار را شاه گویند و مراد تشبیه او در عظمت و بزرگی به شاه باشد؛ فردوسی در تأسف بر حامی خود ابومنصور محمد بن عبدالرزاق که از قبل سامانیان سپهسالار خراسان بوده و شاه بمعنی امروزی نبوده است، فرماید :
ستم باد بر جان آن ماه و سال
کجا بر تن شاه شد بدسگال
یکی پند آن شاه یاد آورم
ز کژی روان سوی داد آورم
باز فرماید :
دریغ آن کمربند و آن گردگاه
دریغ آن کئی برز و بالای شاه.فردوسی.
ز شاهان برنای سیصد سوار
همی راند با نامور شهریار.فردوسی.
|| اصل و خداوند بود. چون پادشاه نسبت به سایر مردمان اصل و خداوند بوند ایشان را شاه خوانند. (فرهنگ جهانگیری). بمعنی اصل و خداوند باشد و چون پادشاهان نسبت بمردمان اصل و خداوند باشند ایشان را شاه خوانند. (برهان قاطع). اصل و خداوند و مهتر و بزرگ نسبت برعیت اصل و خداوند و بزرگتر است. (از فرهنگ رشیدی). اصل و خداوند و چون ملوک و سلاطین اصل و خداوند رعایااند ایشان را شاه خوانند. (بهار عجم). بمعنی اصل و خداوند و بزرگتر ملک نسبت برعیت. (آنندراج). اصل. (از ناظم الاطباء). || بزرگ و بزرگوار و پاک نژاد و اصیل و شریف از هر طبقه. (ناظم الاطباء). || بر هر چیز بزرگ اطلاق کنند. (آنندراج). بمجاز بر شیئی بزرگ اطلاق شود. (از بهار عجم). بزرگ و آشکارا و از اینجاست که جهاندار و جهانبان پادشاه را گویند. (مؤید الفضلاء). || بر هر چیزی که آن در بزرگی و خوبی بحسب صورت یا معنی از امثال ممتاز باشد اطلاق کنند، شاه سوار و شاهراه و شاه توت و امثال آن. (فرهنگ جهانگیری). هر چیز که آن در بزرگی و خوبی بحسب صورت و معنی از امثال خود ممتاز باشد همچو: شاهباز و شاه راه و شاهکار و شاه کاسه و شاه توت و شاه بلوت و شاه تره و شاه سوار و شاه باز و شاهرود و شاه تیر و شاه انجیر و شاه آلو و امثال آن. (برهان قاطع). مردم جنگل گاه در اول نام گونه ای از گیاه کلمه شاه آرند برای نمودن بهتری و فضل آن گونه: شاه بلوط، شاه توت، شاه بید. شاه میوه و شاهدانه نیز از آن قبیل است و دیگر طبقات مردم نیز برای نمودن همین معنی این کلمه را آرند: شاهکار. شاه آب. شاه تیر. شاهراه. شاه زنان. شاه مردان. شاهانشاه. (از یادداشت مؤلف). مجازاً هر چیز عمدهء جنس خود را مصدر به لفظ شاه میکند مثل: شاه سوار. شاه تره و غیر آنها. (از فرهنگ نظام). و اینک مثالهای دیگر آن بصورت ترکیب اضافی یا با فک اضافه: شاه امرود، شاه گلابی، یک نوع گلابیی در خراسان که بعضی آن را ارمود نیز گویند. (دزی ج1 ص717). فی بلادنا نوع [ من الکمثری ] یقال له: شاه امرود. (مفردات قانون بوعلی سینا چ تهران ص 202). شاه انجم. شاه انجیر. شاه اولیا. شاه باز. شاه بچه. شاه برج. شاه بزرگ. شاه بلوط. شاه بلوطی. شاه بوف. شاه بوی. شاه بیت. شاه پر. شاه پسر. شاه پیغمبران. شاه توت. شاه تیر. شاه جوی. شاه ددان. شاه دارو. شاه درخت. شاه دیوار. شاه راه. شاه رش. شاه رود. شاه زنبوران. شاه کار. شاه گوهر. شاه گویندگان. شاه نای :یکی یاقوت که از گوهرها قسمت آفتاب است و شاه گوهرهاء ناگدازنده است. (نوروزنامه). وی [ اسب ] شاه همهء چهارپایان چرنده است. (نوروزنامه). و مردم از او [ از شراب ] سیر نگردد و طبع نفرت نگیرد که وی شاه همهء شرابهاست. (نوروزنامه). و رجوع به هر یک از ترکیبات فوق در ردیف خود شود. || بمناسبت ممتازیت فرد عمده و مشخص در نوع یا جنس از دیگر افراد همنوع یا همجنس خود در مورد آدمیان کلمه معنی سر. برتر. مقدم. فرد. مشخص و ممتاز و متمایز از افراد دیگر و پیشوا و سرور و فرمانروا و مهتر بخود گیرد :
او شاه نیکوان جهان است و نیکویی
تاج است سال و ماه مر او را و گرزن است.
یوسف عروضی.
بشد باربد شاه رامشگران
یکی نامداری شد از مهتران.فردوسی.
- شاه استاد؛ استاد ماهر در هنر خود. (از فرهنگ نظام).
- شاه استادکار؛ استاد ماهر در هنر خود. (از فرهنگ نظام).
|| راه فراخ بود و بزرگ. (لغت فرس اسدی). شاهراه. (صحاح الفرس). راه فراخ. (شرفنامهء منیری). راه گشاده را نیز گویند که از آن راهها و شعبها جدا شود. (برهان قاطع). راه بزرگ که عامهء خلق در آن بگذرد. (مؤید الفضلاء). || (اِخ) خدای (باریتعالی) :
مجرم شاهیم ما را عفو خواه
ای تو خاص الخاص درگاه اله.مولوی.
|| (اِ) لقب بعض شیوخ صوفیه و مرشدها. (یادداشت مؤلف). لقب عام که درویشان و صوفیه به مراد و مرشد و شیخ و پیر که ظاهراً نسب بسادات میرسانیده اند داده اند. و بی شک مأخوذ از معنی سروری و برتری و ممتاز بودن از افراد جنس است: شاه نعمة الله. شاه قاسم انوار. (یادداشت مؤلف) : خواجه در منزل درویش ایمن شاه میبودند. (انیس الطالبین ص 157). و من و خال من و درویش بیگی شاه باغ ارسلانی در قبض و بار بودیم. (انیس الطالبین ص 159). و شاید کلمهء شاه در نور علیشاه و نیز از این قبیل باشد صفی علیشاه و غیره. || لقبی است که در یکی از افسانه های مربوط به جوانمردی و فتوت به یکی از شیوخ عرب داده شده است. (دزی ج 1 ص 17). || از ترکیب کلمهء شاه با اسامی یا کلمات دیگر برای نامیدن اشخاص اسمهایی ساخته میشود: شاه قلی. شاه حسین. شاه علی. شاه خانم: شاه خانم میزاید ماه خانم درد میکشد. || مزید مؤخر امکنه آید از باب وابستگی شاه به مکان: چون. کرمانشاه. یا وابستگی مکان به شاه چون: بندرشاه. || داماد بود و این لغت غریب است. (لغت فرس اسدی). داماد و این از همه غریب تر است. (صحاح الفرس). داماد را گویند. (فرهنگ جهانگیری). و داماد را نیز شاه گویند که شوهر دختر کسی باشد. (برهان قاطع). داماد و از آن که وی را عزیز و بزرگ دارند. (مؤید الفضلاء). داماد. (فرهنگ رشیدی). عروس. (ناظم الاطباء).(2) مجازاً در داماد استعمال میشده است و حال «شاه داماد» گفته میشود. (فرهنگ نظام). در تداول امروز نیز رایج است اما بیشتر همراه با کلمهء داماد گویند: شاه آمد و ارادهء آمدن داماد کنند و یا گویند شاه داماد آمد و همین منظور را قصد کنند :
عروس جوان گفت با پیرشاه
که موی سپیدست مار سیاه.بدایعی بلخی.
شد عروس طاعت ابلیس ز امرش خاکسار
گشت شاه نوبت آدم ز فضلش تاجور.
عتبی کاتب ( لباب الالباب ج2 ص287).
نشستند بر گاه بر ماه و شاه
چه نیکو بود گاه را شاه و ماه.
عنصری (از لغت فرس اسدی).
هم از ره عروس نو و شاه نو
در ایوان نشستند بر گاه نو.اسدی.
هم از راه در شاه با ماه خویش(3)
در ایوان نشستند بر گاه خویش.اسدی.
خاطر به پسند من شاهیست
بر عروسان مدحت تو غیور.مسعودسعد.
داده جان را چنانکه شاه عروس(4)
از نقاب تنک خرد را بوس.
سنایی (از جهانگیری).
رفته بر کنگرهء قصر عروسان بهشت
بتماشا که همی صدر جهان گردد شاه.
اثیر اخسیکتی.
یک رضای شاه شاه آمد عروس طبع را
از کرم کابین عذرا برنتابد بیش از این.
خاقانی (از جهانگیری).
|| شوی :
مرا ویرو برادر هست و شاهست
ببالا سرو و از دیدار ماهست.
(ویس و رامین).
مرا پیوند با وی(5) باشد آنگاه
که آن ماه زمین را من بوم شاه.
(ویس و رامین).
|| شاه شطرنج. (لغت فرس اسدی). شاه شطرنج بود. (صحاح الفرس). مهرهء مهین شطرنج. (شرفنامهء منیری). و یکی از آلات شطرنج را هم شاه می گویند. (برهان قاطع). مهرهء مهین شطرنج. (مؤید الفضلاء). مهرهء معروف از شطرنج. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). به اصطلاح شطرنج بازان حرکت دادن شاه شطرنج است. (فرهنگ نظام). بزرگتر مهرهء شطرنج که پیرامون خود یک خانه تواند رفتن هم اریب به چپ و راست چون پیل و هم غیراریب به چپ و راست مانند رخ. (یادداشت مؤلف) :
پیاده بدانند و پیل و سپاه
رخ و اسپ و رفتار فرزین و شاه.فردوسی.
شطرنج فریب را تو شاه و ما رخ
مر اسب نشاط را رکابی یا رخ.عنصری.
گفتم این و گریختم ز عسس
شاه شطرنج را نگیرد کس.عنصری(6).
مگذار شاه دل به در ماتخانه در
زین در که هست در در عزلت فرونشان.
خاقانی.
که شاه ارچه در عرصه زورآور است
چو ضعف آمد از بیدقی کمتر است.سعدی.
هر بیدقی که براندی برفع آن بکوشیدمی و هر شاهی که بخواندی بفرزین بپوشیدمی. (گلستان سعدی).
- أعواد الشاه؛ سواره های شطرنج. (دزی ج1 ص717).
- شاه الرقعة؛ شاه شطرنج.
- || مجازاً بزرگ قوم. (از یادداشت مؤلف).
|| کشت کردن شاه شطرنج بود. (فرهنگ جهانگیری). و کشت کردن شاه شطرنج را نیز گفته اند و کشت بکسر کاف به اصطلاح شطرنج بازان آن است که مهره ای گذارند که بحسب حرکت آن مهره شاه در خانهء او نشسته باشد و شاه خوانند یعنی برخیز از خانهء من. (برهان قاطع). کشت کردن شاه شطرنج. (فرهنگ رشیدی) (از آنندراج). به اصطلاح شطرنج بازان حرکت دادن شاه شطرنج است. (فرهنگ نظام) :
شاه نطع آسمان هنگام لعب امتحان
مات کرد و در زمان گر گوید او را شاه شاه.
بهاءالدین زنجانی (از جهانگیری).
- شاه قام؛ آن است که کسی خود را در بازی شطرنج زبون بیند حریف را پی در پی کشت گوید و او را فرصت ندهد بازی دیگر کند و بازی قایم شود. (برهان قاطع). بمعنی کشت کردن شاه شطرنج و خانه عوض کردن او باشد :
گفتم: ز شاه هفت تنان دم توان شنید
گفتا: توان، اگر نشدی شاه شاهقام.خاقانی.
- قام شاه؛ خود را بلند کردن و بپا خواستن شاه شطرنج و عوض شدن جای او. (دزی ج1 ص717).
|| یک سوی از قاب بازی. (یادداشت مؤلف). یک روی غاب. کعب. (یادداشت مؤلف). پشت و زیر در قاب. (یادداشت مؤلف). قاب یا پژول یا استخوان کعب را چهار جهت است قسمت محدب آن را «بک» و قسمت مقعر آن را «جیک» و یک سوی دیگر آن را که سطح آن اندکی گشاده و وسیع تر است شاه یا «اسب» و جانب مقابل آن را «وزیر» یا «خر» میگویند و همچنین است در قوطی کبریت که چون یکی از دو قاعدهء مکعب مستطیل آن بر زمین قرار گیرد شاه اصطلاح شود. || صورتی از صور ورق قمار. (یادداشت مؤلف). ورقی از قمار که بر آن صورتی از شاه نقش است. (یادداشت مؤلف). صورتی از صور ورق آس که بر آن نقشی از شاه است. || نام جامه ای و پارچه ای است که از هند آورند. (برهان قاطع) (مؤید الفضلاء). جامه ای است که از هند آرند. (فرهنگ رشیدی). || هر مردی را گویند که کار خیر او کند. (مؤید الفضلاء). || نام جانوری است که به هندوستان بود. (برهان قاطع) (مؤید الفضلاء). جانوری است در هند. (فرهنگ رشیدی).
(1) - پهلوی Shah، پارسی باستان (خشایاثیه) xshayathiyaشاه کلمه ای است متعلق بزبان جنوب غربی و با Shathr (لغت شمال غربی) از یک ریشه است. پازند Shah، معرب آن شاه. فرانسوی شدهء آن Schah , Chah و Shah. انگلیسی نیز Shah. (از حاشیهء برهان چ معین).
(2) - مأخوذ از تداول لغت در عرب که اطلاق شود بر مرد و زن نوخواسته یکدیگر را نه معنی متداول آن در فارسی که فقط بر زن اطلاق شود.
(3) - موهم معنی پادشاه و سلطان هم هست.
(4) - ن ل: داده گلشن چنانکه شاه عروس.
(5) - ن ل: با او.
(6) - این شعر بنام مولوی نیز آمده است.

شاه.

(اِخ) دهی است از دیههای لاریجان. (سفرنامهء رابینو ترجمهء فارسی ص 155 و بخش انگلیسی ص 115) : و در هشتم جمادی الاخرهء آن سال به شاه درآمد و جمعی را بکشت. (جامع التواریخ رشیدی).

شاه.

(اِخ) (چشمهء...) مزرعه ای است از ناحیهء فشارود قاینات و بلاسکنه میباشد. (مرآت البلدان ج 4 ص236).

شاه.

(ع اِ) شاة و بزبان عربی گوسفند را گویند و شیاة جمع آن است. (برهان قاطع). رجوع به شاة شود.

شاه.

(ع ص) رجل شاهُ البصر؛ به معنی رجل شائه البصر است، یعنی مرد تیز بینایی. (از منتهی الارب).(1)
(1) - از ریشهء «ش وه ».

شاه آباد.

(اِخ) دهی از بخش کن شهرستان تهران. دارای 50 تن سکنه. محصول آن غلات، صیفی و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

شاه آباد.

(اِخ) دهی از دهستان قنوات بخش حومهء شهرستان قم. دارای 315 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات، انار، پنبه و صیفی و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

شاه آباد.

(اِخ) دهی از دهستان فراهان بالا بخش فرمهین شهرستان اراک. دارای 991 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات، انگور، بنشن، پنبه و صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شاه آباد.

(اِخ) دهی از دهستان پنجهزاره بخش بهشهر شهرستان ساری. دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاه آباد.

(اِخ) دهی از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه. دارای 206 تن سکنه. آب آن از زرینه رود و چاه. محصول آن غلات، چغندر و پنبه و شغل اهالی زراعت و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاه آباد.

(اِخ) یکی از شهرستانهای استان پنجم (کرمانشاهان» است. دارای 12000 تن سکنه. آب آن از رودخانه و چشمه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5). رجوع به شاه آباد غرب شود.

شاه آباد.

(اِخ) دهی از دیههای بخش هرسین شهرستان کرمانشاهان. دارای 477 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت است و در فاصلهء 2 هزارگزی دو محل به نام شاه آباد علیا و شاه آباد سفلی می باشد و سکنهء آن 350 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاه آباد.

(اِخ) دهی از دهستان اندیکا بخش قلعه زرامن شهرستان اهواز. دارای 150 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاه آباد.

(اِخ) دهی از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول. دارای 200 تن سکنه. آب آن از رودخانهء دز. محصول آن غلات، برنج و کنجد و شغل اهالی زراعت است. ساکنان از طایفهء عشایر بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاه آباد.

(اِخ) ده مرکز دهستان دشت آب بخش بافت شهرستان سیرجان. دارای 350 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه آباد.

(اِخ) دهی از دهستان جوپار بخش ماهان شهرستان کرمان. دارای 330 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات، حبوب، صیفی، سیب زمینی و میوه و شغل اهالی زراعت و مکاری و ریسندگی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه آباد.

(اِخ) دهی از دهستان جمیل آباد بخش بافت شهرستان سیرجان. دارای 145 تن سکنه. آب آن از قنات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه آباد.

(اِخ) دهی از دهستان ریگان بخش فهرج شهرستان بم. دارای 87 تن سکنه. آب آن از قنات. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه آباد.

(اِخ) دهی از دهستان سبلوئیه بخش زرند شهرستان کرمانشاه، دارای 50 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه آباد.

(اِخ) دهی از دهستان بیزکی شهرستان مشهد. دارای 349 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات، چغندر و سیب زمینی و شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاه آباد.

(اِخ) دهی از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور. دارای 111 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاه آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از بخش نجف آباد شهرستان اصفهان. دارای 63 تن سکنه. آب آن از زاینده رود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

شاه آباد.

(اِخ) دهی از دهستان پیشکوه بخش تفت شهرستان یزد. دارای 633 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

شاه آباد.

(اِخ) در هشت فرسخی شمال باختری شوشتر سر راه دزفول، خرابه هایی که امروز شاه آباد می نامند دیده می شود و این موقع شهر جندیشاپور یا جندی سابور است. (از سرزمینهای خلافت شرقی ص 256).

شاه آباد.

(اِخ) نام دهی است واقع در پنج فرسخ و نیم میانهء شمال و مغرب قاضیان. (از فارسنامهء ناصری ص 244).

شاه آباد.

(اِخ) نام محلی است در کنار جادهء تهران و قزوین واقع در 18760 گزی تهران میان مهرآباد و اسماعیل آباد. (یادداشت مؤلف).

شاه آباد.

(اِخ) نام محلی کنار راه نیشابور و مشهد و میان نیشابور و عباس آباد واقع در 807300 گزی تهران. (یادداشت مؤلف). || نام قصبه ای است واقع در 134000 گزی عیلام. (یادداشت مؤلف).

شاه آباد.

(اِخ) دهی از دهستان افزر بخش قیروکازرین شهرستان فیروزآباد. دارای 52 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، برنج، خرما است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

شاه آباد.

(اِخ) قریه ای است در 24 هزارگزی تهران میان مهرآباد و کرج. کنار خط تهران به تبریز و آنجا ایستگاه ترن است. (یادداشت مؤلف).

شاه آباد.

(اِخ) قریه ای بشمال تهران، تابع شمیرانات و جمعیت آن در حدود ده هزار تن و در آنجا بیمارستان و آسایشگاه مسلولان وجود دارد. (یادداشت مؤلف).

شاه آباد.

(اِخ) ایالتی در جنوب بهار هندوستان. (ناظم الاطباء).

شاه آباد بربری.

[دِ بَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان سملقان بخش مانهء شهرستان بجنورد. دارای 302 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، بنشن، پنبه، برنج و میوه جات. شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاه آباد عرب.

[دِ عَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان درب قاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور. دارای 548 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاه آباد غرب.

[دِ غَ] (اِخ) شهر کوچک شاه آباد غرب مرکز شهرستان شاه آباد است. یکی از شهرهای استان پنجم کشور دارای باغهای میوه و کارخانهء قندسازی است. شاه آباد در 64 کیلومتری کرمانشاه، ایلام، قصرشیرین و بر سر شاهراه تجارتی به کرمانشاه و بغداد [ پایتخت عراق ] قرارگرفته است. سکنه در حدود 3000 تن. آب آن از چشمه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاه آباد کرد.

[دِ کُ] (اِخ) دهی از دهستان سملقان بخش مانه شهرستان بجنورد. دارای 442 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، بنشن، پنبه، برنج و میوه. شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاه آباد مشایخ.

[دِ مَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور. دارای 600 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاه آباد میرزاحسین.

[دِ حُ سِ] (اِخ)دهی از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور. دارای 65 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاه آبه.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) شاهابه بمعنی شاهاب (و شاه آب) باشد. رجوع به شاهاب شود.

شاه آزمای.

[زْ / زِ] (نف مرکب) آزمایندهء شاه. امتحان کنندهء شاه :
پژوهنده ای بود حجت نمای
در آن انجمن گشت شاه آزمای.نظامی.

شاه آزمایی.

[زْ / زِ] (حامص مرکب)آزمودن شاه. عمل شاه آزماینده :
در آن انجمن بود بسیار کس
بشاه آزمایی گشاده نفس.نظامی.

شاه آزمود.

[زْ / زِ] (ن مف مرکب) مجرب از طرف شاه. شاه آزموده :
چنان چون فریدون مرا داده بود
ترا دادم این تاج شاه آزمود.فردوسی.

شاه آزموده.

[زْ / زِ دَ / دِ] (ن مف مرکب)آزمودهء شاه که شاه او را تجربت کرده باشد. رجوع به شاه آزمود شود.

شاه آفرید.

[فَ] (اِخ) دخت فیروزبن یزدگردبن شهریار که او را قتیبة هنگام فتح سمرقند نزد حجاج فرستاد و حجاج او را به ولید هدیه نمود. و او مادر ابوخالد یزیدبن ولیدبن عبدالملک است. (مجمل التواریخ و القصص ص 311).

شاه آفرین هندی.

[فَ نِ هِ] (اِخ) نام او شاه فقیرالله است. از بزرگان مجوس در لاهور بود و اسلام آورد و دیوان شعر فارسی دارد. در سال 1143 یا 1153 ه . ق. درگذشته است. (الذریعه ج 9 ص 10). رجوع به آفرین شود.

شاها.

(اِخ) (قلعهء...) نام قلعه ای است که هولاکوخان اموال و خزاین خود را در آنجا نهاده بود. (تاریخ غازان ص 182). حمدالله مستوفی و نیز حافظ ابرو گوید: چون آب دریاچه [ ارمیه ] (طروج یا طسوج) پایین میرود جزیرهء آن دریاچه که شاها نام دارد به صورت شبه جزیره درمی آید و در آن جزیره قلعهء بزرگی است بر فراز کوهی و قبر هولاکو و دیگر سرداران مغول در آنجاست. از قلعهء شاها در قرن سوم هجری نیز نام برده شده است و ابن مسکویه در جایی که حوادث زمان متوکل خلیفهء عباسی نوهء هارون الرشید را نقل میکند گوید: شاها و (یکدود) دو قلعه بود در تصرف سرکردگان یاغی آن نواحی. در قرن هفتم هولاکو بتجدید بنای قلعهء شاها که حافظ ابرو آن را قلعهء تلای دریاچه ارمیه نامیده فرمان داد و خزاین و غنایمی که از غارت بغداد و دیگر ممالک خلافت بچنگ آورده بود در آن قلعه جای داد. بعدها این قلعه مدفن وی گردید و بهمین جهت در زبان فارسی بنام «گور قلعه» معروف شد. زمانی که حافظ ابرو، معاصر امیرتیمور تاریخ خود را می نوشت آن محل بکلی خالی از سکنه بود. (از سرزمینهای خلافت شرقی ص 172).

شاهاب.

(اِ مرکب) شاه آب. رنگ سرخی باشد که مرتبهء اول از گل کاژیره کشند. (برهان قاطع). آب سرخی که از گل کاجره حاصل شود بعد از زردآب. (انجمن آرا) (آنندراج). رنگ سرخی که از عصیر کازیره سازند. (ناظم الاطباء). شاه آبه. آب سرخی که از گل کاجیره گیرند بعد از آب زرد برای رنگ. (فرهنگ نظام). شاهابه. آب سرخ که از گل کاجره حاصل شود بعد از زردآب. (فرهنگ رشیدی). رنگ سرخ. (ناظم الاطباء). || سرآب. مقابل پس آب. آب اول که گیرند از چیزی مانند انگور و جز آن. (یادداشت مؤلف). آب اول که از گل در عرق کشی گیرند و غیره. (یادداشت مؤلف). آب یا عرق اول که از گیاهی معطر یا دوایی یا میوه گیرند. (یادداشت مؤلف). آب مستخرج از معصر است بطریق خاص. (یادداشت مؤلف). آب پرمایه تر که بار اول از چیزی گیرند. (یادداشت مؤلف).

شاهانه.

[نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)همچون شاه. همانند شاه. منسوب بشاه. شاهی. خسروی. بزرگوار و شکوهنده. با شوکت و عظمت. بطور سلطنت و شکوه و جلال. (ناظم الاطباء). || (اِ مرکب) لباس و پوشاک عروس و داماد. (ناظم الاطباء).

شاهانی.

(ص نسبی) منسوب به شاه. (از اقرب الموارد).

شاهانی.

(اِ) نام قسمی انگور سیاه. (یادداشت مؤلف). رجوع به شانی شود. قسمی انگور سیاه رنگ کشیده دانه و بیشتر خاص قزوین است. شانی. (در تداول مردم قزوین).
- شراب شاهانی؛ نوعی شراب که از انگور موسوم به شاهانی یا شانی سازند.
|| نام قسمی خرما در جیرفت. (یادداشت مؤلف).

شاه ابدالان.

[هِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) لقبی است که بر عده ای معلوم از صلحا و خاصان خدا گذارند و گویند هیچگاه زمین از آنان خالی نباشد. رجوع به ابدال شود.

شاه ابدالان.

[هِ اَ] (اِخ) قطب الدین حیدر که در تذکرهء هفت اقلیم در ذیل شهر تربت (ص 574) او را چنین معرفی میکند: شیخ قطب الدین حیدر قطب وقت بود و حیدریان به وی منسوب اند در تاریخ مبارکشاهی آمده که وی را شاه ابدالان میگفته اند و مظهر آثار غریبه و امور عجیبه بود چنانکه در تابستان به آتش درمی آمده و زمستان در میان برف می نشسته و گاه گاه وی را در بالای قبه یا شاخ درختی میدیده اند که صعود طیور بر آن مشکل بود. از شیخ نظام اولیا نقل است که شیخ حیدر با یاران خود میگفته که ای عزیزان از مغل بگریزید که با چنگیزخان درویشی است از درویشان خدای که مرا با او مقاومت نیست و این مغلان به حمایت آن درویش بسیاری از ولایات را خواهند گرفت و چون این سخن بگفت در ششصد و هجده ناپدید گشت(1) این شاعر در غزلسرایی طبعی غرا داشته و حیدر تخلص میکرده است از غزلیات اوست :
کنون که شاهد بستان ز رخ گشود نقاب
بیا و جلوهء باغ بهار را دریاب
شکفت باغ چو نرگس تو مست خواب غرور
گذشت عمر بغفلت شبی برآ از خواب
چنانکه موسم گل یک دو روز مغتنم است
غنیمت است جوانی و روزگار شباب
مدار در چمن از می قدح چو لاله تهی
که بهر داغ دل آمد در این جهان خراب
اساس هستی حیدر به می خراب اولی
که این خرابه ندارد بنا مگر بر آب.
دیوانی دارد که بترتیب حروف تهجی موافق ردیف های غزلیات مرتب گردیده است و در حدود 270 بیت شعر میباشد. آغاز :
بیارب یاربم تا روز بی ماه رخت شب ها
شب و روز از خدا وصل تو میخواهم به یاربها.
(فهرست کتابخانه سپهسالار ج 2 ص 656).
و رجوع به قطب الدین حیدر شود.
(1) - صاحب حبیب السیر تاریخ وفات وی را همین سال آورده است. رجوع به حبیب السیر چ تهران جزء 3 از ج3 ص 7 شود.

شاه ابواسحاق.

[اَ اِ] (اِخ) ابواسحاق شیرازی اینجو ممدوح حافظ. رجوع به ابواسحاق اینجو شود.

شاه ابوالقاسم.

[اَ بُلْ سِ] (اِخ) دهی از دهستان سلطان آباد بخش رامهرمز شهرستان اهواز. دارای 65 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، برنج، کنجد و بزرک است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6). || نام دیهی است در یازده فرسخی میانهء جنوب و مشرق قاضیان. (فارسنامهء ناصری). || نام محلی است در جنوب بوانات.

شاه اجاق.

[اُ] (اِخ) دهی از دهستان بخش حومهء شهرستان بجنورد. دارای 193 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاه احمد.

[اَ مَ] (اِخ) رجوع به امامزاده احمد شود.

شاه اختران.

[هِ اَ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آفتاب. هور. خورشید. شمس :
ز آمدن شاه اختران بحمل گشت
هر شجری چون گشاده گنجی گنجور.
سوزنی.

شاه اخستان.

[هِ اَ سِ] (اِخ) ابن خاقان اکبر ابوالهیجاء فخرالدین منوچهربن فریدون شروانشاه :
خلعت انصاف می دوزد کمر
خدمت شاه اخستان کرد آفتاب.خاقانی.
لشروان شاه آخستان یمن
تری سعد السعود علی النواحی.خاقانی.
رجوع به اخستان شود.

شاه ارش.

[اَ رَ] (اِ مرکب) ارش بزرگ که معادل پنج ارش از سر انگشتان تا آرنج است. (فرهنگ نظام). شاه رش. ارش. باز. بازه. باژ. باع. رش و قلاج. (برهان قاطع). و رجوع به شاه رش و ارش شود.

شاه أرمن.

[هِ ءَ مَ] (اِخ) نام افراد سلسله ای که در ارمنستان فرمانروایی داشتند و بدست ایوبیان منقرض گردیدند. لین پول در طبقات سلاطین اسلام و نیز تاریخ کرد آورده است: هنگامی که شکمان [ سقمان ] که او را بمناسبت نام مخدومش قطب الدین اسماعیل حکمران سلجوقی مرند آذربایجان قطبی میخواندند در سال 493 ه . ق. 1100 م. شهر خلاط را در ارمنیه از بنی مروان گرفت و بساط آنها را برچید فرزندان و ممالیک ایشان مدت یک قرن در این ناحیه حکومت میکردند تا آنکه ایوبیان در سال 604 ه . ق. 1207 م. ایشان را از میان برداشتند. (طبقات سلاطین اسلام ص 152) (تاریخ کرد ص 192). و مقصود از ارمن منطقهء خلاط و اعمال آن باشد که آن را به ارمینیهء کبری نیز خوانند و شاه ارمن لقبی بوده است کسی را که بر این منطقه حکومت میکرده است. چنانکه ابوشامه در کتاب «الروضتین» گوید: که نورالدین پس از جنگ دمیاط در سال 565 ه . ق. عماد را به خلاط و حاکم آن فرستاد و در آن هنگام ظهیرالدین سکمان معروف به شاه ارمن آنجا حاکم بود. (از الالقاب الاسلامیة ص352).

شاه ارمن.

[هِ اَ مَ] (اِخ) لقب ابوالفتح موسی بن ملک العادل ابوبکربن ایوب. این لقب در تاریخ 625 ه . ق. بر روی اسطرلاب سوریا منقوش گردیده است. مؤلف جواهر السکوک نویسد: پس از مرگ ملک عادل ابوبکر هر یک از فرزندانش به ناحیه ای از متصرفی او رفتند. کامل محمد در مصر و ملک عظیم عیسی به دمشق و ملک اشرف موسی شاه ارمن به حلب رفت و شاه ارمن مزبور ممدوح قاضی کمال الدین ابن النبیه باشد. و مادح در قصیده ای گوید:
والشراب اصفر و احمر کنورات
شاه ارمن ذاملک بحال جمالوا.
رجوع به الالقاب الاسلامیة ص 353 شود.

شاه اسپر.

[اِ پَ] (اِ مرکب) مرکب از «شاه» و «اسپر» (مخفف اسپرم) شاه سپرم. ریحان الملک. ضیمران. رجوع به شاه اسپرغم، شاه سپرغم. شاه اسفرهم. شاه اسپرهم و شاهپر شود.

شاه اسپرغم.

[اِ پَ غَ](1) (اِ مرکب) مرکب از: شاه و اسپرغم. (برهان قاطع چ معین). ریحان را گویند و آن را به عربی ضیمران خوانند. خواص بسیار دارد خصوصاً رعاف و بواسیر خونی را و اگر قدری از تخم آن با شکر بسایند و بزیر بغل مالند بوی بغل را برطرف سازد. (از برهان قاطع). به معنی شاه اسپرم. (جهانگیری). ریحان، که سبزی خوردن معطر است. (فرهنگ نظام) (بحر الجواهر) (غیاث اللغات). نازبو. (انجمن آرا) (آنندراج). جم اسپرم. (انجمن آرا). بوستان افروز. (دهار). ریحان سبز یا شاه اسپرغم با گلهای سفید و برگهای معطر و ریحان کوهی که دانه های سیاه آن بنام تخم شربتی یا بادروج مشهور است. (گیاه شناسی گل گلاب ص 249) :
از آن خجسته و شاه اسپرغم هر دو شدند
یکی چو دیدهء چرغ و یکی چو چنگ عقاب.
مسعودسعد.
و نیز رجوع به اسپرم و اسپرغم شود.
(1) - اِسپَرَغم نیز در شعر آمده است. رجوع به شواهد شود.

شاه اسپرم.

[اِ پَ رَ] (اِ مرکب) مرکب از شاه و اسپرم. (برهان قاطع چ معین). شاه اسپرغم باشد. (از برهان قاطع). رجوع به شاه اسپرغم شود. معرب آن شاهسبرم باشد. (از اقرب الموارد). ونجنک. (برهان). حبق کرمانی. حبق صعتری. (منتهی الارب) :
شاه اسپرم چو شاخ کشیده بگرد خویش
چون قبهء زمرد بر شاخکی نزار.
بهرام سرخسی.
بادام بنان مقنعه بر سر بدریدند
شاه اسپرمان چینی در زلف کشیدند.
منوچهری.
چنگ بازان است گویی شاخک شاه اسپرم
پای بطان است گویی برگ بر شاح چنار.
منوچهری.
بوستان افروز بنگر رسته با شاه اسپرم
گر ندیدستی خط قوس قزح بر آسمان.
ازرقی.
- شاه اسپرم رومی؛ اسطوخودوس. رجوع به کشه شود.

شاه اسپرهم.

[اِ پَ هَ] (اِ مرکب) مرکب از شاه و اسپرهم. (برهان قاطع چ معین). همان شاه اسپرغم است که ریحان و ضیمران باشد. (برهان قاطع). و رجوع به شاهسفرم و شاه اسپرم شود.

شاه اسفرم.

[اِ فَ رَ] (اِ مرکب) معرب شاه اسپرم. ریحان ملکی. (ضریر انطاکی). حبق صعتری. حبق کرمانی. (تذکرهء ضریر انطاکی). ضیمران. (مفاتیح). و رجوع به شاه اسپرم شود.

شاه اسفرهم.

[اِ فَ هَ] (اِ مرکب) مرکب از شاه و اسفرهم. (از حاشیهء برهان چ معین). بمعنی شاه اسپرم است. (از برهان). رجوع به شاه اسپرهم و شاه اسپرم شود.

شاه اسکندر.

[اِ کَ دَ] (اِخ) رجوع به اسکندرشاه شود.

شاه اسماعیل.

[اِ] (اِخ) امیر اسماعیل. از یاران ملک فخرالدین کرت و همان کسی است که ملک فخرالدین وی را با دویست تن مأمور گردانید که مصاحب جمال الدین محمد سام باشند. (از ذیل جامع التواریخ ص 25).

شاه اسماعیل اول.

[اِ لِ اَوْ وَ] (اِخ)مؤسس سلسلهء صفویه. رجوع به اسماعیل اول شود.

شاه اسماعیل دوم.

[اِ لِ دُوْ وُ] (اِخ) از شاهان صفویه. رجوع به اسماعیل دوم شود.

شاه اسماعیل سوم.

[اِ لِ سِوْ وُ] (اِخ)از پادشاهان صفویه است پسر سید مرتضی و مادر او دختر سلطان حسین اوّل صفوی است. رجوع به شاه اسماعیل سوم شود.

شاه افسر.

[اَ سَ] (اِ مرکب) اسپرک را گویند و آن را بعربی اکلیل الملک خوانند. (برهان قاطع) (از آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به شاه بسه و اکلیل الملک شود.

شاه الطاق.

[هُطْ طا] (اِخ) لقب دیگر مؤمن الطاق است و این لقبی بود که پیروان او بجای شیطان الطاق بدو میدادند. (از تکمله ابن الندیم چ مصر).

شاه انجم.

[هِ اَ جُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان) (از آنندراج) :
شاه انجم خادم لالای اوست
خدمت لالاش از آن خواهم گزید.خاقانی.

شاه انجیر.

[اَ] (اِ مرکب) نوعی از انجیر است و آن را انجیر وزیری هم خوانند. (برهان قاطع) (آنندراج). نوعی گزیده از انجیر و بعضی گویند شاه انجیر انجیری است که پوست میوهء آن سبز است نه سرخ. (یادداشت مؤلف).

شاه اندازی.

[اَ] (حامص مرکب)دعویهای بزرگ و بی اساس. لافهای گزاف. (از یادداشت مؤلف).

شاه اندازی کردن.

[اَ کَ دَ] (مص مرکب) دعویهای بس بزرگ به لاف کردن. دعویهای بیش از حد خویش کردن. (یادداشت مؤلف). زیاده سری کردن و لاف و گزاف زدن و دعوی بلند کردن. (بهار عجم) (از آنندراج) :
مهر درویش بگو در دل شاه اندازد
در سخن اینکه کند اینهمه شاه اندازی.
مخلص کاشی.

شاه اولیاء .

[هِ اَ] (اِخ) لقبی است که شیعیان فارسی زبان به امیرالمؤمنین علی علیه السلام دهند. (یادداشت مؤلف).

شاهب.

[هِ] (ع ص) اسب سپیدموی. (منتهی الارب). دارندهء شَهَب. سپیدی بر سیاهی غالب آمده. (اقرب الموارد). خاکستری رنگ و سیاه با سپیدی آمیخته. (ناظم الاطباء).

شاه بابا.

(اِ مرکب) کلمه ای که فرزندان شاهان پدر خود را بدان میخواندند و خطابی بود که پسران سلاطین صفویه و قاجاریه بپدران خود میکردند. (یادداشت مؤلف).

شاه بابا اصفهانی.

[اِ فَ] (اِخ) معروف به حالی اصفهانی. شاعر و خطاط نیمهء دوم قرن دهم. هشت سال نزد میرعلی هروی خطاط شاگردی کرد و بسفر عراق و خراسان رفت و در سال 1022 یا 996 ه . ق. در بغداد یا تبریز درگذشت. دیوان شعر دارد. (از الذریعة ج 9 ص 227).

شاه بابک.

[بَ] (اِ مرکب) برنوف. (تذکرهء انطاکی) (تاج العروس). آن گیاهی است که در مصر بسیار باشد طلای عصارهء آن در محلول نیلنج(1) بر مفاصل کودکان و نیز نوشیدن یک درهم از آن در شیر مادر نافع صرع است و بوییدن برگ آن دافع زکام و سدهای دماغ و نافع امغاص اطفال که از ریاح بارده باشد. قاطع سیلاب لعاب دهان. برم. قیصوم. شاهفانج. جمسفرم بری. شجرهء ابراهیم. شجرهء مریم. و رجوع به شابانج و شابانک و شابابج و مفردات ابن ابیطار و تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 213 شود.
(1) - نیلج نیز آمده است.

شاه باجی.

(اِ مرکب) مرکب از: «شاه» فارسی و «باجی» ترکی بمعنی خواهر و بررویهم خواهر بزرگتر. (یادداشت مؤلف).

شاه باد.

(اِ مرکب) باد شدید. باد سخت وزنده. طوفان :
چو طوفان کند شاه باد نهیبش
شود دفتر نه فلک جمله ابتر.
محمدقلی (از بهار عجم).

شاه باد.

(اِ مرکب) داماد شاه. (ناظم الاطباء). اما جای دیگر دیده نشد. و محتمل است که تصحیف شدهء شاه داماد باشد.

شاهباز.

(اِ مرکب) شهباز. بازی باشد سفید و بزرگ و پادشاهان با آن شکار کنند و آن را بترکی طوغان خوانند. (برهان قاطع). باز سفید بزرگ که پادشاهان با آن شکار میکردند. (فرهنگ نظام) (انجمن آرا) (آنندراج). باز سپید. (شرفنامهء منیری). شنغار. شنقار. (برهان). این پرنده برنگهای زرد خرمایی یا خرمایی تیره و سفیدفام دیده میشود ولی بیشتر نوع سفیدرنگ آن را بدین نام خوانند و رنگهای دیگر غالباً بنام طرلان و قوش و باز نامند. این پرنده جزو شکاریان زردچشم است و اندامی بسیار زیبا دارد. پنجه و منقارش پرقدرت و قوی است و چون به آسانی اهلی میشود جزو پرندگان شکاری مورد توجه شکارچیان است. محل زندگی شاهباز بیشتر در دشتهای سیبری و قسمتهای شمالی چین و ترکستان است و در اواخر شهریور ماه مهاجرت میکنند و دسته هایی از آن به کشور ما نیز وارد میشوند و اواسط اسفند ماه بموطن اصلی خود مراجعت میکنند محل استراحت و خوابگاه این پرنده بیشتر بر روی درختان متوسط القامه و شاخه های قوی و محکم است. (از فرهنگ فارسی معین). شهباز. تیقون. توغان. طرلان. باز سفید :
چو شیری که برباید از جای گاو
و یا شاهبازی به رزم چکاو.فردوسی.
شاهباز کلاه گمشده را
در زمستان قبا فرستادی.خاقانی.
فرخ آن شاهباز کز پی صید
ساعد شه مقام او زیبد.خاقانی.
هر که او شاهباز این سر نیست
زین طریقت جهنده چون یوز است.عطار.
آن شاهباز را دل سعدی نشیمن است.
سعدی.
هیهات که چون تو شاهبازی
تشریف دهد بر آستانم.سعدی.
نکنم رغبت دنیا که متاعیست قلیل
شاهبازان بگه صید نگیرند مگس.ابن یمین.
که ای بلندنظر شاهباز سدره نشین
نشیمن تو نه این کنج محنت آباد است.
حافظ.
رجوع به باز شود. || نجیب و سخی. شاهوار. (ناظم الاطباء). اما این معنی در جای دیگر نیامده است. || به مجاز شخص بلندپرواز و بلندنظر و با علو همت باشد :
شاهبازم هوا گرفته بلی
کز کمین بلا گریخته ام.خاقانی.
هیهات که چون تو شاهبازی
تشریف دهد بر آستانم.سعدی.
نکنم رغبت دنیا که متاعیست قلیل
شاهبازان بگه صید نگیرند مگس.ابن یمین.
که ای بلندنظر شاهباز سدره نشین
نشیمن تو نه این کنج محنت آباد است.
حافظ.
چه شکرهاست در این شهر که قانع شده اند
شاهبازان طریقت بمقام مگسی.حافظ.

شاهبازان.

(اِخ) دهی از دهستان قیلاب بخش اندیمشک شهرستان دزفول. دارای 400 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاهبازان.

(اِخ) نام یکی از ایستگاههای راه آهن. واقع در 72 کیلومتری شمال خاور اندیمشک. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاه بازتبریزی.

[زِ تَ] (اِخ) از شاعران ترک زبان قرن سیزدهم است. (الذریعة ج 9 ص 495).

شاه بازی.

(حامص مرکب) حالت و کیفیت شاهباز. || بازی کودکان که یکی شاه و یکی وزیر و یکی میراخور و یکی مقصر بود. (یادداشت مؤلف). بازی شاه و وزیر. || چیره دستی و تسلط. (فرهنگ فارسی معین).

شاه بازی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)لعب «شاه و وزیر» کردن کودکان. و شاه بازی آن است که اطفال یکی را شاه کنند و دیگری را وزیر و بعضی را مقصر قرار دهند و شاه آنان را مجازات کند. (از فرهنگ نظام).

شاه باش.

(اِ مرکب) شاباش در تداول عامه. سکه یا نقل که بر سر داماد و عروس نثار کنند. (از یادداشت مؤلف). رجوع به باش شود.

شاه باش کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)نثار کردن سکه یا نقل بر سر داماد و عروس. (از یادداشت مؤلف). رجوع به شاباش کردن شود.

شاه باش گفتن.

[گُ تَ] (مص مرکب)شاباش گفتن. زنده باش گفتن. رجوع به شاباش گفتن شود.

شاه باغی.

(اِخ) دهی از دهستان آلان براغوش شهرستان سراب. دارای 820 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاه باغی.

(اِخ) دهی از دهستان درجزین بخش رزن شهرستان همدان. دارای 152 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاه باقرکاشی.

[قِ رِ] (اِخ) شاعر. حاج شاه باقر «پشت مشهدی» کاشانی و در کاشان کارخانهء نساجی داشته است. (الذریعة ج 9 ص 122).

شاه باقرلاری.

[قِ رِ] (اِخ) فرزند حکیم شاه معصوم. مانند پدر در علم طب دست داشت و معاصر حزین بود. دیوان شعر دارد. (از الذریعة ج 9 ص 495).

شاهبال.

(اِ مرکب) شه بال. شاهپر. پر دراز بال طیور و شاهپر. (ناظم الاطباء). || هم قد داماد. ساقدوش و سلدوش. (یادداشت مؤلف). شاه بالا. رجوع به شاه بالا شود.

شاه بالا.

(اِ مرکب) مأخوذ از شاه بمعنی داماد و بالا بمعنی همدوش. (از فرهنگ نظام). بمعنی همدوش است و به ترکی ساقدوش خوانند و آن شخصی باشد که بقد و بالا و سن و سال موافق باشد با قد و بالا و سن و سال کسی که او را داماد میکنند و او را نیز مانند داماد آراسته کرده همراه داماد بخانه عروس برند. (برهان قاطع). شه بالا. شه باله. (برهان قاطع). کسی که بقد و بالای داماد باشد. (انجمن آرا) (آنندراج) :
در شادی خضرخان والا
شادی خان است شاه بالا.
امیرخسرو (از فرهنگ نظام).

شاهبانج.

[نَ / نِ] (معرب، اِ) برنوف است و جمسفرم بری و شجرهء ابراهیم را بعضی به این اسم نامیده اند. (تحفهء حکیم مؤمن). مأخوذ از شاهبانگ فارسی و بمعنی آن. (از ناظم الاطباء). رجوع به شابابج و شابانج و شابانک و شاه بانگ شود.

شاهبانک.

[نَ / نِ] (اِ مرکب)(1) گیاهی است دوایی و آن را به تازی بنفسج الکلاب خوانند و معرب آن شاه بابج است. (برهان قاطع). آن را تس سک نیز گویند و بتازی بنفسج الکلاب خوانند و معرب آن شاهبانج است. (از فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج). شابانک نیز گویند(2). آن برنوف است.(3) گویند که آن نوعی است از قیصوم. آن را شاهفانج(4) نیز نامند. رازی در الحاوی گوید: آن جمسفرم بری است. و در بعضی از کتابها خواندم که آن شجرهء ابراهیم الصغیره است که در منازل یافته شود و آن درختی است که برخی شجرهء مریم خوانند و در منازل پیدا گردد. اما صحیح همان است که ابتدا یاد کردم و آن برنوف است. (مفرادت ابن بیطار چ مصر و ترجمهء فرانسهء آن). شاهبانج و غابانک نیز گویند و شابانک و شابانج هم گویند و آن بنفسج الکلاب است به عربی قوة الکلاب گویند و صاحب جامع گوید برنوف است و همو گوید شجرهء ابراهیم کوچک است و همو از قول خافقی گوید که نوعی از قیصوم است و از قول صاحب حاوی گوید حب شبرم بری است مؤلف گوید این همه قولها خلاف است و آنچه محقق است بنفسج الکلاب است. بشیرازی آن را تس سگ «آتش سگ» خوانند. (از اختیارات بدیعی). ولی مؤلف در یادداشت خود گوید: شاه بانک غلط و شاه بابک صحیح است.
(1) - Conyza chahbanek.
(2) - Chabanek.
(3) - Bernuof.
(4) - Chahfanedj.

شاهبانگ.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) شابابج. شابانج. شابانک و شاه بابک و شاه بانج. و رجوع به شابابج و شابانج و شابانک و شاه بابک شود.

شاه بانو.

(اِ مرکب) زن شاه. (فرهنگ نظام). ملکه. شهبانو. || یکی از نامهای زنان است. (فرهنگ نظام).

شاه بانو.

(اِخ) دخت شهنشاه فخرالدوله دیلمی بود که وی را جهت نوح بن منصور خواستگاری کردند. (مجمل التواریخ و القصص ص 387).

شاه بچه.

[بَچْ چَ / چِ] (اِ مرکب) پسر شاه. فرزند شاه. بچهء شاه :
فکند آن تن شاه بچه بخاک
بچنگال کردش جگرگاه چاک
دل شاه بچه برآمد بجوش
سپاه انجمن کرد و بگشاد گوش.فردوسی.
هر آنگه که دارد به بیداد دست
دل شاه بچه نباید شکست.فردوسی.
|| در تداول عامه بر کودک مؤدب و آرام نیز اطلاق کنند: این پسر شاه بچه است و چون فرزند شاهان ادب گرفته و پرهیخته و مؤدب است.

شاهبخش.

[بَ] (اِخ) دهی از دهستان پایین رخ بخش شهرستان تربت حیدریه. دارای 465 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاه بداغ.

[بُ] (اِخ) نام شخصی که خدمت شمع و چراغ شاه عباس داشت. (غیاث اللغات) (آنندراج).

شاه بداغ.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان افشاریه ساوجبلاغ بخش کرج شهرستان تهران. دارای 121 تن سکنه. آب آن از قنات و رودخانه. محصول آن غلات و بنشن و صیفی و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

شاه بداغ.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان قشلاق بزرگ بخش گرمسار شهرستان دماوند. دارای 212 تن سکنه. آب آن از حبله رود. محصول آن غلات، بنشن، پنبه، انار، انجیر و انگور و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

شاه بداغ.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان ایجرود بخش مرکزی زنجان. دارای 379 تن سکنه. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، انگور و میوه جات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شاه بداغ.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان هرسم بخش مرکزی شهرستان شاه آباد. دارای 200 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن صیفی و میوه جات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاه بداغ.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان شراء شهرستان همدان. دارای 80 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاه بدخشان.

[بَ دَ] (اِخ) صاحب مجالس النفائس می نویسد: لعلی تخلص میکرد، بسیار مؤمن و خوش طبع و پرهیزگار بود و چندین سال بود که سلطنت از خاندان او بخاندان دیگر منتقل نشده بود عاقبت ابوسعید میرزا ایشان را مستأصل ساخت و مملکت را تصرف کرد. وی از نسل سلاطین قدیم است و چندین هزار سال است که سلطنت در خانهء ایشان است. این مطلع ازوست:
ما بسودای تو ترک جان و سر خواهیم کرد
کام جان هر دم ز لعلت پر شکر خواهیم کرد.
وی گویا در دست سلطان مذکور شهید شد. وفات او بعد از سال 890 ه . ق. بوده است و قبرش در مزار شیخ زین الدین است. (مجالس النفایس ص 36 و 209).

شاه بدخشانی.

[بَ دَ] (اِخ) نام او ملاشاه و در شهر بدخشان متولد گردید و در کشمیر اقامت گزید و نزد «میان شاه» شاگردی کرد و خودستای بود. نصرآبادی صاحب تذکره (ج 3 ص 63) او را انتقاد کرده است. وی در سال 1070 ه . ق. درگذشت ولیکن در ذیل کشف الظنون تاریخ درگذشت او در 1069 آمده است. (الذریعة ج 9 ص 496). و رجوع به ریاض العارفین ص 98 شود.

شاه برج.

[بُ] (اِ مرکب) (مرکب از: شاه بمعنی ممتاز و مشخص + برج) برجی و قلعتی برتر و نیکوتر از قلاع دیگر.
- شاه برج قدح؛ در مقام تشبیه قدح به برجی برتر از برجهای دیگر مانند شده است :
نشیند چو در شاه برج قدح
شود حکمران سپاه فرح.
ملاطغرا (از بهار عجم).

شاه برج.

[بُ] (اِخ) نام برجی از قلعهء اکبرآباد و شاه جهان آباد. (بهار عجم) (آنندراج). شه برج. (یادداشت مؤلف).

شاه برقان.

[بَ] (اِ مرکب) مصحف شابرقان و بمعنی پولاد و معدنی باشد. رجوع به شابرقان و شابرن و شابورق و شابورقان و شابورگان و شابورن شود.

شاه بزرگ.

[هِ بُ زُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پادشاه شاهان. شاهنشاه. شاه چند ناحیه که خود شاهان یا امرایی داشتند. مرحوم پیرنیا آرد: وقتی که چند مردم یا چند ولایت در تحت حکومت یکنفر واقع میشدند آریائیهای ایرانی او را چنین می نامیدند (ده یوپت) و فی الواقع امراء یا پادشاهان کوچکی بودند که نسبت بشاه بزرگ حال دست نشاندگی داشتند. اینها می بایست باجی بدهند یا هدایایی به دربار بفرستند و در موقع جنگ سپاهی برای شاه تهیه کنند اکثر پهلوانان داستانهای قدیم ما (ده یوپت) بودند که هر کدام ولایت یا ایالتی را بطور موروثی در خانوادهء خود داشتند. دولتهای آریایی در زمانهای قبل از تاریخ بیشتر شباهت به دولت اشکانی داشته اند. (تاریخ ایران باستان ج 1 ص 160). || عنوان پادشاه اشکانی در ابتدا شاه و بعد شاه بزرگ بود و در زمان مهرداد موافق عقیدهء غالب مورخان به شاهنشاه تبدیل یافته است. (ایران باستان ج 3 ص 2656). شاه دمتریوس [ پادشاه سلوکی ]چند سالی در گرگان بزیست و از قرار معلوم سکه ای زده که نوشته اش این است بازیِ لوسِ مگالی آرزاکی یعنی: شاه بزرگ ارشک. (ایران باستان ج 2 ص 2677).

شاه بستان.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان جعفرآباد شهرستان ساوه. دارای 128 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات و بنشن و پنبه و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

شاه بسه.

[بُ سَ / سِ] (اِ مرکب) دوایی است که به عربی آن را اکلیل الملک خوانند. (برهان) (شمس اللغات) (از رشیدی) (از جهانگیری) (از آنندراج). بمعنی اسپرک و اکلیل الملک. (منتهی الارب). رجوع به شاه افسر و اکلیل الملک شود.

شاه بگندی.

[بَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان سجاس رود بخش قیدار شهرستان زنجان. دارای 372 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شاه بلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان ایجرود بخش مرکزی زنجان. دارای 86 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و عسل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شاه بلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان ابهررود بخش ابهر شهرستان زنجان. دارای 128 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شاه بلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان بخش ورزقان شهرستان اهر. دارای 245 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات است. در دو محل بفاصلهء یک کیلومتر بنام شده بلاغ بالا و شاه بلاغ پایین مشهور و سکنهء شاه بلاغ بالا 161 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاه بلاغ ارامنه.

[بُ غِ اَ مِ نَ] (اِخ) دهی از دهستان ورزق بخش داران شهرستان فریدن. دارای 377 تن سکنه. آب آن از رودخانه و قنات. محصول آن غلات، حبوبات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

شاه بلاغ موگویی.

[بُ غِ] (اِخ) دهی از دهستان موگویی بخش آخوره شهرستان فریدن. دارای 339 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آن غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

شاه بلاغی.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین. دارای 147 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و یونجه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

شاه بلاغی.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان قره قویون بخش حومهء شهرستان ماکو. دارای 414 تن سکنه. آب آن از قنات و درهء خورابلو. محصول آن غلات و حبوبات و انگور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاه بلاغی.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان نیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل. دارای 52 تن سکنه. آب آن از چشمه و رود. محصول آن غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاه بلاغی.

[بُ] (اِخ) دهی از دهستان درجزین شهرستان همدان. دارای 69 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانه. محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاه بلو.

[بَ] (اِخ) دهی از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل. دارای 54 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاه بلوت.

[بَ] (اِ مرکب) رجوع به شاه بلوط شود.

شاه بلوط.

[بَ] (اِ مرکب) شاه بالوت. معرب آن هم شاه بلوط. (حاشیهء برهان چ معین).(1) نوعی از بلوط باشد بغایت شیرین. سموم را نافع است و مثانه را سود دهد و آن را برومی قسطل خوانند. (برهان). نام درختی است که آن را کستنه گویند. (از اقرب الموارد). او را بسریانی بلوط ماسکا گویند. اهوازی گوید: او را برومی قسطنه گویند و هیأت او به اندازهء نیمهء جوز بود و مزهء او بمزهء فندق تر شبیه بود و قوت او قوت بلوط است. (ترجمهء صیدنهء ابی ریحان بیرونی). این درخت که در ایران نیز کاشته میشود در جنگلهای اروپا و امریکا فراوان است. در خاکهای نرم و مرطوب و عمیق میروید. ریشه های آن عمیق است و ریشه های پهلوئی نیز دارد. درختی است روشنائی پسند و آهک گریز که خوب جست میدهد و بروش شاخه زاد برداشت میگردد. درخت شاه بلوط زود می پوسد و میان تهی میگردد. و چوبش برای ساختمان مناسب نیست. از آن بشکه و از درختان جوان آن قید بشکه میسازند. سوخت آن متوسط است. میوهء آن خیلی خوراکی و مطبوع است. پوستش دارای مازوج فراوان میباشد این درخت در اغلب کشورها مبتلا به آفات قارچی است و باید در وارد کردن آن مراقبت لازم بشود و گلهای مادهء این درخت سه تایی و تشکیل سه میوه میدهد که در پیاله ای خاردار قرار گرفته و خوراکی است. (از جنگل شناسی ساعی ج 1 ص 284) (گیاه شناسی گل گلاب ص 277) (فرهنگ فارسی معین). قسطنهء هندی. قسطانهء هندی. کستانهء هندی. کستانهء بیابانی. ابوفروهء الحصان. (فرهنگ گیاهان) : و از شهر بردع ابریشم بسیار خیزد و استران نیک و روناس و شاه بلوط. (حدود العالم). شاه بلوط معروف است در ثمره اش خشکی کمتر از بلوط است. (نزهة القلوب).
- شاه بلوط آب پز؛ که در آب گرم افکنده باشند تا پخته گردد.
- شاه بلوط بری؛ قسمی شاه بلوط است.
- شاه بلوط بوداده؛ که در تابهء آهنی و بر آتش نهاده باشند تا از تف آن برشته گردد.
- شاه بلوط مصری؛ نوعی شاه بلوط است.
- شاه بلوط هندی؛ نوعی شاه بلوط است.
رجوع به بلوط شود.
(1) - پهلوی .Shahbalut

شاه بلوطی.

[بَ] (ص نسبی) برنگ پوست شاه بلوط. سرخ تیره که بسیاهی زند. (یادداشت مؤلف).

شاه بلول.

[] (اِخ) از روایت مؤلف الجماهر چنین برمی آید که نام یکی از پادشاهان نواحی هند بوده است و گوید که: یاقوت را از کدکدیا [ کرکد ] مقر شاه بلول آورند و آن مدت هفت روز با توابع کشمیر و قصبهء اردستان یا [ ادستان ] مسافت دارد. (از الجماهر ص 88).

شاه بن.

[بَ] (اِ مرکب) میوه ای است ریز و بامغز که مردم آن را می خورند. قسم کوچک بن یعنی، حبة الخضرا باشد. (مخزن الادویه در کلمهء حبة الخضراء). رجوع به حبة الخضراء شود.

شاه بند.

[بَ] (نف مرکب) که شاه بندد و مقید میسازد. آنکه شاه را اسیر کند. || بمجاز بر سلطان مقتدر و توانا که دیگر سلاطین را مقهور کند و ببند آرد اطلاق شود :
امین دولت و دین یوسف بن ناصر دین(1)
برادر ملک شاه بند اعدامال.فرخی.
آنکه گیتی بروی او بیند
خسرو شاه بند شیرشکار.فرخی.
(1) - ن ل: معین دولت و دین یوسف بن ناصر.

شاه بندر.

[بَ دَ] (اِ مرکب) شهبندر. (دزی ج 1 ص 717). بندر بزرگ و واسع. || حاکم بندر. رئیس بندر و اکنون بجای شاه بندر حاکم بندر گویند. (از فرهنگ نظام). || رئیس بازرگانان دولتی. رئیس التجار. (فرهنگ فارسی معین). ملک التجار. || کنسول دولت عثمانی (قاجاریه). (فرهنگ فارسی معین). || دریافت کنندهء عشور که محصولات راهداری بدست اوست. (از آنندراج). دریافت کنندهء مالیات و خراج و گمرک خانه. (از ناظم الاطباء) :
چو گردیدند فارغبال یکسر
ز دست انداز جور شاه بندر.
اشرف (از آنندراج).

شاه بندر.

[بَ دَ] (اِخ) نام محلی است در مشرق بندرعباس. (یادداشت مؤلف).

شاه بنده لو.

[بَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان آواجیق بخش حومهء شهرستان ماکو. دارای 416 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات است. در دو محل بفاصلهء یک کیلومتر بنام شاه بنده لو بالا و پائین مشهور است و سکنهء شاه بنده لو بالا 166 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاه بن شجاع کرمانی.

[هِ نِ شُ عِ کِ](اِخ) مکنی به ابی الفوارس. از شاهزادگانی بود که زهد پیش گرفت و مردی بافراست و پرهیزگار بود. وی با ابوتراب نخشبی و ابوعبید بسری مصاحبت کرد. سلمی به نقل از عبدالله بن محمد رازی گوید: گمانم که درگذشت شاه بن شجاع در سال بعد از 270 ه . ق. باشد و قبر او در سیرجان کرمان است. (از صفة الصفوة ج 4 ص 49) (تاریخ کرمان ص 473). از کلمات اوست: ترسکاری اندوه دایم است. خوف واجب آن است که دانی تقصیر کرده ای در حقوق خدای تعالی. علامت خوش خویی رنج خود از خلق کشیدن و علامت تقوی ورع است و علامت ورع از شبهات باز ایستادن. عشاق بعشق مرده درآمدند از آن بود که چون بوصالی رسیدند از خیالی بخداوندی دعوی کرد. و رجوع به تذکرة الاولیاء عطار ص 315 شود.

شاه بن میکال.

[هِ نِ] (اِخ) دومین کس از خاندان آل میکال است. رجوع به آل میکال شود.

شاه بو.

(اِ مرکب) رجوع به شاه بوی شود.

شاه بوداق بیک.

[بَ] (اِخ) ابن سلمان بن قراجا از سلسلهء ذوالقدریه. از طرف سلطان مصر دوبار حکومت کرد اول در سال 870 ه . ق. و بار دوم در سال 876 ه . ق. بوده است. وی در سال 895 ه . ق. درگذشت. (از زامباور ج 2 ص 236). و نیز رجوع به ذوالقدریه شود.

شاهبور.

[هَ] (معرب، اِ) سابور. معرب شاهپور. (از معرب جوالیقی 194). و نیز رجوع به شابور، شاپور و شاهپور شود.

شاه بورجا.

[رَ] (اِخ) حکیم شهاب الدین شاه علی ابورجاء غزنوی. یکی از شاعران مشهور غزنین در اواسط قرن ششم بوده است. (لباب الالباب ج 2 ص 276). نام و لقب و کنیهء او بگفته عوفی چنان است که نقل کردیم، نظامی عروضی به «شاه بورجا» اکتفا کرده است. لطفعلی بیگ آذر اسم او را محمد و نام پدرش را رشید و لقبش را شهاب الدین آورده است و می نماید که گفتهء عوفی بسبب قرب زمانی با صاحب ترجمه بصواب اقرب باشد. تذکره نویسان او را معاصر یمین الدوله بهرام شاه غزنوی دانسته اند و در قصایدی نیز که از او بازمانده است مدح بهرامشاه دیده میشود و بنابراین شاعر معاصر آن سلطان و همدورهء استادان بزرگ دیگری از قبیل سنایی و سیدحسن غزنوی و مختاری و سیدمحمد ناصر علوی بوده است. تاریخ وفات او نیز معلوم نیست آذر وفات او را در سال 598 و هدایت در 597 ه . ق. دانسته است. و این هر دو قول مستبعد بنظر میرسد زیرا در این صورت میبایست نزدیک پنجاه سال بعد از فوت ممدوح خود زنده بود و عمر بسیار دراز یافته باشد. عوفی دیوان او را «مقبول» و «کلی اشعار او را معمول» دانسته است و از اینجا معلوم میشود که او از جملهء استادانی است که شهرتش بعد از او نیز باقی مانده بوده است. از ابیات معدود او که در دست است قدرتش در ایراد معانی دقیق دلاویز و عبارات نغز استادانه و روان و خیال انگیز آشکار است. او راست:
نازنین سرو بارور نگرش
که برد سجده سرو غاتفرش
زیر آن بگذر و شگفتی بین
کآفتابی شکفته بر زبرش
کس ندیده ست بارور سروی
کافتابی دمد ز برگ و برش
زیر هر سرو اگر ثمر باشد
دیده کرد از کنار من ثمرش
آفتاب ار بچشمه گردد باز
چشم بنهاده ام به رهگذرش
زآن نیاید همی بچشم درم
که نیایم همی بچشم درش
هست گویی زمرد و مرجان
سبز خط و لب شکر شکرش
یا چو پر داده طوطیئی که بود
مانده منقار در میان پرش
بس غریب است اینچنین طوطی
که ز منقار بردمد شکرش
نمکین از چه شد لب شکرینش
گر نکردم به آب دیده ترش
سحر از شب برآمدی زین پیش
می برآید کنون شب از سحرش
آتش از سنگ اگر جدا نشود
پس دلم بایدی میان برش
خواهمی کز رخم کمر زندی
تا کنم دیده گوهر کمرش
نی نی آن زر که از رخم خیزد
بکمر کی کنند بی خطرش
شاه داند بهاش کرد که هست
رخ من بر عیار تخت زرش.
تا آنجا که به مدح شاه بهرام بن مسعود می پردازد. قصیدهء دیگری نیز ازو در دست است که مطلعش این است:
سپیده دم که خط نور بر ظلام کشند
براق خسرو سیاره در لگام کشند.
و این قطعه را وقتی سرود که بهرامشاه قصد فصد کرد:
ملک بخوردن باده چون مطربان بنشاند
ببر گرفتن خون قصد کرد و رگ زن خواند
بجشک فرخ فرخندهء مبارک پی
بجوی سیم درون شاخ سرخ بید نشاند
بنوک آهن پولاد جوی سیم بکند
ز دست زرفشان ملک عقیق فشاند.
و این قطعه نیز ازوست که به شاعران دیگر نسبت داده شده است:
آمد آن کودک مسیح پرست
نیش الماس گون گرفته بدست
طشت زرین و آبدستان خواست
بازوی شهریار عالم بست
نیش بگریست گفت عز علیه
اینچنین دست را که یارد خست
سر فروبرد و بوسه داد برو
وز سر نوک نیش خُون برجست.
و هم در این معنی گوید:
این عجب بین که....
کز سمن شاخ ارغوان برجست
بود فصاد همچو شاه تمام
ذقن ساده اش گرفت بدست
گفت فصاد این روا نبود
دست هر سو زدن چو مردم مست
شاه گفتا غلط نکردستم
ور غلط کرده ام جوابم هست
شرط باشد بوقت کردن فصد
گوی سیمین گرفتن اندر دست.
و رجوع به لباب الالباب عوفی ج 2 ص 276 و تاریخ ادبیات دکتر صفا ج 2 ص 615 و مجمع الفصحا و آتشکدهء آذر شود.

شاه بوف.

(اِ مرکب) بوف بزرگ. فهد اللیل. و او شاخ دارد. (یادداشت مؤلف). خرکوف. بوم بزرگ.

شاه بولاغی.

(اِخ) نام محلی در کنار راه خوی به ماکو، میان کسیان و مریملر در 62 هزارگزی خوی. (یادداشت مؤلف).

شاه بوی.

(اِ مرکب) بمعنی عنبر است. بعضی گویند از گاو بهم میرسد چنانکه مشک از آهو. (برهان). عنبر باشد. (لغت فرس اسدی) (صحاح الفرس). و آن گلی است زردرنگ که بتازیش منثور خوانند. (از اقرب الموارد). و عنبر را نباید در جزو گیاههای خوشبو شمرد زیرا عنبر را که در فارسی شاهبوی گویند از عطرهای حیوانی است نه نباتی و انبرا(1) و هیأتهای دیگر این کلمه در السنهء اروپایی همان عنبر عربی است و عربها هم شاید این عطر را به اسم معمولی همان مملکتی که از آنجا آن را بدست آوردند نامیده باشند و اصلاً این کلمه از افریقای شرقی باشد. و در مادهء آن حدسهای عجیب و غریب میزدند. در فرهنگهاو در کتب ادویهء مفردهء فارسی و عربی نیز مانند کتب مغربیان بهمین حدسها برمیخوریم. نزد برخی عنبر از گاو بهم میرسد چنانکه مشک از آهو، و نزد برخی دیگر عنبر عسل دریائی است.(2) گروهی نوشته عنبر عبارت از موم عسل دریائی باشد و دسته ای بر آنند که کرهء دریایی است. نزد گروهی سرگین چارپایان است. و امروزه تحقیقاً میدانیم که عنبر در مثانهء یک جانور بسیار بزرگ دریایی از جنس جانوری که در فرهنگهای فارسی «بال» یا «وال» ضبط شده یافت میشود این جانور را باید نهنگ بنامیم و بعضی آن را ماهی عنبر - عنبر ماهی - شیرماهی گفته اند. (اوستا پورداود ص 141، 140) :
بی قیمت است شکر از آن دو لبان اوی
کاسد شد از دو زلفش بازار شاه بوی.
رودکی (از لغتنامهء اسدی).
چو شاهبوی دهد خلق شاه بوی از آنک
ز عنبر است سرشته به اصل طینت او.
معزی (از جهانگیری).
(1) - Ambra. (2) - صاحب برهان قاطع.

شاه بهاءالدین.

[بَ ئدْ دی] (اِخ) نام حاکم بدخشان است. (حبیب السیر ج 3 ص 443 چ کتابخانه خیام). رجوع به بهاءالدین شاه شود.

شاه بهاءالدین.

[بَ ئدْ دی] (اِخ) ابن شاه قاسم نوربخش. فاضلترین اولاد شاه قاسم. مردی فاضل و متدین بود. در اواخر حیات خاقان منصور سلطان حسین میرزا از عراق به هرات آمد و در خانقاه خواجه افضل الدین محمد کرمانی که در بیرون درب عراق بوده مسکن گزید و منظور نظر آن پادشاه گردید و بعد از وفات سلطان حسین میرزا و آشوب خراسان شاه بهاءالدین بطرف عراق و آذربایجان شتافت و بملازمت شاه آن دیار درآمد و پس از دو سه سال درگذشت. (حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 4 ص612).

شاه بهرام.

[بَ] (اِخ) دهی از دهستان پشت کوه باشت بابویی بخش گچساران. دارای 150 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، برنج، کنجد، تنباکو و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاه بهرامی.

[بَ] (اِخ) دهی از بخش سروستان شهرستان شیراز. دارای 109 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

شاه بیت.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) بیتی از غزل و یا قصیدتی که از فردها و ابیات دیگر آن غزل یا قصیده بهتر باشد. (از فرهنگ نظام). بیتی که از همهء ابیات غزل یا قصیده بهتر باشد. (از بهار عجم) (از آنندراج) (از غیاث اللغات). شعری که از همهء اشعار غزل و قصیده بهتر و فصیح تر باشد. (ناظم الاطباء) :
شاه بیتی ز من حریفی برد
روشنم شد که شاه دزدی هست.
تأثیر (از بهار عجم).
|| مخلص شعر. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). ستایشگاه. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).

شاه بیزج.

[زَ] (معرب، اِ مرکب)(1) معرب شابیزک و آن لفاح است. (تحفه). شاه یبروج. لفاح. (تذکرهء ضریر انطاکی ص 213). مهرگیاه. بیخ لفاح. یبروح الصنم. سراج القطرب. لفاح. تفاح بری. عبدالسلام. مردم گیاه. استرنک. سترنک. (فرهنگ فرانسه نفیسی). این لغت بصورتهای زیر نیز آمده است: سابزج، سابیزج، سابیزک، شابزج، شابیرج و شابیزک. رجوع به ترجمهء مفردات ابن بیطار به فرانسه و دزی ج 1 ص 715، 620 و لفاح شود.
(1) - Mandragore.

شاه بیک زائی.

[بَ] (اِخ) دهی از دهستان باهوکلات بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار. دارای 200 تن سکنه. آب آن از باران و چاه. محصول آن حبوبات، ذرت و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شاه بیگی.

[بَ] (اِخ) دهی از دهستان بوانات بخش بوانات شهرستان آباده. دارای 90 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات، حبوبات و انگور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

شاه پر.

[پَ] (اِ مرکب)(1) مخفف آن شهپر و بیشتر مستعمل است. (از یادداشت مؤلف). چند پر بزرگ بر بال مرغ که پرواز با آنها انجام میگیرد. (فرهنگ نظام). پرهای بلند بال پرندگان که بر طبقات هوا هنگام پرواز تکیه کند و عمل پریدن را میسور سازد :
از سر تیغش که هست شیر چو پرمگس
کرکس گردون ز هول شاهپر انداخته.
خاقانی.
(1) - remige.

شاه پرست.

[پَ رَ] (نف مرکب) پرستندهء شاه. که شاه پرستد. شاهدوست :
من از این شغل درکشیدم دست
نیستم شاه بلکه شاه پرست.نظامی.

شاه پرستی.

[پَ رَ] (حامص مرکب) عمل شاه پرست.

شاه پرک.

[پَ رَ] (اِ مرکب) پروانه. شاپرک. (در تداول مردم قزوین). || در تداول عوام، شب پره است و شب پره و شب کور خفاش است. (از یادداشت مؤلف). رجوع به شب پره شود.

شاه پرم.

[پَ رَ] (اِ مرکب) مخفف شاه اسپرم است و آن ریحانی باشد کوچک برگ و عربان ضیمران خوانند. (برهان قاطع). رجوع به شاه سپرم شود.

شاه پرند.

[پَ رَ] (اِخ) نام بانوی ایرانی که نوهء یزدگرد آخرین پادشاه ساسانی بوده است. شاه پرند به عقد ازدواج ولیدبن عبدالملک خلیفهء اموی درآمد و یزید سوم و ابراهیم را آورد. (تاریخ ادبیات براون ج 1 ص 472). رجوع به شاه آفرید و شاهفرند و شاهفرید و شاهین شود و این همه اختلاف ضبط نام این بانوست.

شاه پرهم.

[پَ هَ] (اِ مرکب) صورت دیگری از شاهسفرم است. رجوع به شاه اسپرم و شاهسپرم و شاه سپرغم شود.

شاه پری.

[پَ] (اِ مرکب) پری. (از بهار عجم) (از آنندراج) :
کنی دمی که چو طاوس ساز جلوه گری
نظر گدای تو کی افکند به شاه پری.
میرزاعبدالغنی (از بهار عجم).
|| عنبر. (شعوری ج 2 ورق 139) :
صبا چو کرد پریشان دو زلف دلجویش
ببوی شاهپری گشت بر دماغ سحر.
ابوالمعانی (از شعوری).

شاه پریان.

[هِ پَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رئیس و بزرگ پریها. شاه اجنه. قهرمانی که در افسانه ها و فلکلور ایرانی نقش های مهم بعهده دارد و آن موجودی است افسانه ای که اصلش از آتش است و بچشم نیاید و غالباً نیکوکار است بعکس دیو که بدکار باشد. و در برخی از افسانه ها به نوعی از زنان جن که خوبروی باشد اطلاق گردد.
- قصهء شاه پریان؛ داستان و افسانهء فرمانروای پریان.
- دختر شاه پریان؛ دختر فرمانروا و سلطان پریان.
- || مجازاً، زنی سخت گرامی و عزیز. رجوع به پری شود.

شاه پسر.

[پِ سَ] (ص مرکب) تعبیری تمجیدآمیز از پسری نیکوخصال و مؤدب به آداب و صفات پسندیده. پسر خوب.

شاه پسرمرد.

[پِ سَ مُ] (اِخ) دهی از دهستان بوشگان بخش خورموج شهرستان بوشهر. دارای 200 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن خرما، تنباکو و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شاه پسند.

[پَ سَ] (ن مف مرکب) که شاه پسندد. مرضیِ سلطان. آنچه پسندِ شاه شود. (فرهنگ نظام).

شاه پسند.

[پَ سَ] (اِ مرکب)(1) گلی است به شکل بوق کوچک که رنگهای مختلف دارد. (از فرهنگ نظام). تیرهء شاه پسند دارای برگهای متقابل. بعضی از آنها درخت یا درختچه و بعضی بوته های کوتاهند. جنس مهم آنها یکی شاه پسند(2) است که گلهای رنگین چتری دارد و برای زینت کاشته میشود و جنسهای دیگر آن بصورت درختچه است و از نقاط گرم بمنطقهء معتدله برده شوند وزینتی هستند. (از گیاه شناسی گل گلاب ص 251).
- شاه پسند درختی؛ نوعی از شاه پسند است.
- شاه پسند دوایی.؛ رجوع به اکبو بران شود.
|| قسمی از مرکبات لیمویی رنگ سخت پوست بصورت گلابی که طول آن به نه سانتی متر میرسد. (از یادداشت مؤلف).
(1) - Verbena - Hybrida. Verveine.. (لاتینی)
(2) - Verbena. .
(فرانسوی)

شاه پسند.

[پَ سَ] (اِخ) دهی از بخش رامیان شهرستان گرگان. دارای 160 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آن غلات، توتون، سیگار و کنجد است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاه پسند.

[پَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بجنورد. دارای 160 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، بنشن و میوه جات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاه پسند.

[پَ سَ] (اِخ) نام محلی در کنار راه کرمانشاه و قصرشیرین میان ماهی دشت و چارریز در 604 هزارگزی تهران. (یادداشت مؤلف).

شاه پسندخان.

[پَ سَ] (اِخ) (...افغان) نام سرداری از افاغنه در دورهء شاه احمد درانی. رجوع به مجمل التواریخ گلستانه ص75، 76، 308 شود.

شاه پسند عزیزآباد.

[پَ سَ دِ عَ] (اِخ)دهی از دهستان بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. دارای 104 تن سکنه. آب آن از چاه و قنات. محصول آن غلات، چغندر و باغهای انگور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاه پل.

[پُ] (اِخ) دهی از دهستان لورا و شهرستانک بخش کرج شهرستان تهران. دارای 225 تن سکنه. آب آن از رودخانه گچ سر و چشمه. محصول آن غلات و لبنیات و عسل. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

شاهپور.

(اِ مرکب) پور شاه. پسر شاه. فرزند نرینهء شاه. شاهزاده. || (اِخ) اطلاقی که در عصر پهلوی فرزندان شاه را کردندی بجای شاهزاده. (از فرهنگ نظام). رجوع به شاپور شود.

شاهپور.

(اِخ) (بندر...) بندری است در خوزستان ایران که لنگرگاه جدید کشتیها است و راه آهن سرتاسری ایران از آنجا شروع میشود. نام سابق آن خورموسی بوده است. (از فرهنگ نظام). رجوع به بندرشاپور شود.

شاهپور.

(اِخ)(1) نام یکی از بخشهای سه گانهء شهرستان خوی. و آن از 7 دهستان و 133 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل یافته است. سکنهء آن با جمعیت نفوس قصبه در حدود 30950 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).
(1) - نام اصلی این بخش سلماس بوده و پس از پیروزی انقلاب اسلامی مجدداً به همین نام خوانده می شود.

شاهپور.

(اِخ)(1) (حومه) دهستانی از دهستانهای هفتگانهء بخش شاهپور شهرستان خوی و آن از 30 آبادی تشکیل شده و سکنهء آن در حدود 10980 تن است. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات و حبوب و روغن و پشم و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).
(1) - نام اصلی این بخش سلماس بوده و پس از پیروزی انقلاب اسلامی مجدداً به همین نام خوانده می شود.

شاهپور.

(اِخ) (نام قدیم آن دیلمقان سلماس) قصبهء مرکز بخش و دهستان حومهء شاهپور از شهرستان خوی. دارای 11000 تن سکنه. آب آن از رودخانه و قنات و چاه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاهپورآباد.

(اِخ) دهی از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. دارای 1503 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاهپور اشهری.

[رِ اَ هَ] (اِخ) (... نیشابوری) فرزند محمد و نسبت او به عمر خیام میرسد. شاگردی ظهیرالدین فاریابی کرده و عهده دار دیوان انشاء سلطان محمد بن تکش بوده است. رسالهء شاهفوری از آثار اوست در سال 600 ه . ق. و بقول شاهد صادق 645 در تبریز درگذشته و در مقبرهء سرخاب جنب قبر خاقانی و ظهیرفاریابی مدفون گردیده است. (از الذریعة ج 9 ص 496). و رجوع به شاهفوری محمد نیشابوری شود.

شاهپوران.

(اِخ) نام قریه ای است واقع در دوفرسنگی میانهء مغرب و جنوب نیم ده در فارس. (فارسنامهء ناصری).

شاهپورجان.

(اِخ) نام قریه ای است در دوفرسنگی میانه جنوب و مغرب شیراز. (فارسنامهء ناصری).

شاهپور مهران.

[رِ مِ] (اِخ) از سرداران و نجبای مقتدر ایران در عصر ساسانیان بود. کریستنسن می نویسد: مقتدرترین نجبای ایران در قرن پنجم میلادی دو تن بودند یکی زرمهریا سوخرا (سوفرا) از خانوادهء بزرگ قارن و دیگر شاهپور رازی (مهران) که از مردم ری و خاندان مشهور مهران بود. لازارفرپی حکایت میکند که این دو سردار با لشکر بسیار در ایبری و ارمنستان بجنگ مشغول بودند و همین که خبر مرگ پیروز (در حدود 488 م.) به آنها رسید باشتاب به تیسفون شتافتند تا نفوذ خود را در انتخاب پادشاه جدید بکار ببرند ولاش برادر پیروز انتخاب شد و در زمان سلطنت این پادشاه فرمانداری حقیقی ایران با زرمهر بود و تا سالهای نخستین سلطنت کواذ زرمهر کماکان مرتبت خود را حفظ کرد و حائز مقام نخستین در میان اشراف بود اما کواذ پیوسته در دل داشت که خود را از تسلط و استیلای این مرد جاه طلب و خطرناک نجات دهد پس رقابتی را که در میان زرمهرو شاهپور مهران افتاده بود مغتنم شمرد و شاهپور را که در این وقت منصب ایران سپاهبذ داشت (تاریخ طبری) و در عین حال سپاهبذ ناحیهء سواد نیز بود (النهایة ابن الاثیر) در نهان با خود یار کرد و زرمهر را بهلاکت رسانید و از این واقعه در سرتاسر کشور شهرت عظیم یافت و مایهء مثلی شد که به این عبارت نقل میکردند: «باد سوفرا از وزیدن فروماند و بادی از جانب مهران وزیدن گرفت» یا بنا به روایت النهایه: «آتش سوفرا فرو مرد و باد شاهپور وزید» با وجود این در تاریخ ذکری از این شاهپور مهران نیست گویا پس از رقیب خود دیری نزیسته است. (از ایران در زمان ساسانیان ص 318 به بعد و ص 360 ببعد). فردوسی در شاهنامه پیرامون تحریک شاهپور مهران علیه سوفرای نزد قباد چنین گوید:
بیآمد بر تاجور سوفرای
بدستوری بازگشتن بجای...
سپهبد خود و لشکرش ساز کرد
بزد کوس و آهنگ شیراز کرد...
و چون سوفرای بشیراز آمد دم از قدرت و فرمانروایی زد و ایرانیان نزد قباد آمدند و او را از مقتدر کردن سوفرای سرزنش کردند قباد از این حادثه نگران گردید:
ز گفتار بد شد دل کیقباد
ز رنجش به دل بر نکرد ایچ باد...
تا آنکه قباد را راهنمایی کردند تا شاپور رازی را بجنگ سوفرای فرستد:
چو شاپور رازی بیامد ز جای
بدرد دل بدکنش سوفرای...
شنید این سخن شاه و نیرو گرفت
هنرها بشست از دل آهو گرفت...
قباد دستور داد تا بروند و شاهپور را نزد او بیاورند:
همانگه جهاندیده ای کیقباد
بفرمود تا برنشیند چو باد...
بنزدیک شاپور رازی شود
برآواز نخجیر و بازی شود...
هم اندر زمان برنشاند ورا
ز ری سوی درگاه خواند ورا...
پس از آنکه قاصد نامه و پیغام قباد را به شاپور رسانید:
چو برخواند آن نامهء کیقباد
بخندید شاپور مهرگ نژاد...
که بر سوفرا دشمن اندر جهان
نبودی جز او آشکار و نهان...
در آن هنگام:
چو بشنید فرمانبران را بخواند
سوی تیسفون تیز لشکر براند...
و از تیسفون به شیراز رفت تا سوفرای را سرکوب کند:
خود و نامداران پرخاشجوی
سوی شهر شیراز بنهاد روی...
و:
چو آگاه شد زان سخن سوفرای
همانگه بیاورد لشکر ز جای...
ولی جنگی نه پیوست و به احترام شاه تسلیم شد و:
چو بشنید شاپور پایش ببست
بزد نای رویین و خود برنشست
بیاوردش از پارس پیش قباد
قباد از گذشته نکرد ایچ یاد...
بفرمود کو را بزندان برند
بنزدیک ناهوشمندان برند.
ولی عده ای شاه را به کشتن سوفرا تحریک کردند و به قباد گفتند:
گر او اندر ایران بماند درست
ز شاهی بباید ترا دست شست...
در اینصورت شاه:
بفرمود پس تاش بیجان کنند
برو بر دل دوده پیچان کنند...

شاه پوه.

(اِ مرکب) مخفف شاه پور. این کلمه بهمین صورت نام پسر اردشیر بود. رجوع به ایران باستان ج 3 ص2608 و 2609 شود.

شاه پوهر.

[هْرْ] (اِخ) صورت قدیم تر کلمهء شاپور است. رجوع به ایران باستان ج 3 ص 2609 شود.

شاه پیغمبران.

[هِ پَ / پِ غَ بَ] (اِخ)منظور حضرت محمد پیامبر اسلام است :
شاه پیغمبران به تیغ و بتاج
تیغ او شرع و تاج او معراج.نظامی.

شاه تار.

(اِ مرکب) تار بزرگ. رجوع به تار موسیقی شود. || تار کلان. تار اصلی. رجوع به تار مقابل پود شود.

شاه تبار.

[تَ] (ص مرکب) کسی که نژاد از شاهان دارد. کسی که نسبت وی به شاهان پیوندد. شاهزاده :
در پردهء اندیشه بیارای عروسی
پس جلوه کنش پیش شهی شاه تباری.
سنایی.

شاه تپه.

[تَپْ پَ / پِ] (اِخ) دهی از دهستان جعفربای بخش گمیشان شهرستان گنبدقابوس. دارای 2100 تن سکنه. آب آن از استخر و چاه. محصول آن غلات و حبوبات و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاه تپه.

[تَپْ پَ / پِ] (اِخ) دهی از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه. دارای 526 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، حبوبات، پنبه، چغندر و کشمش است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاه تراش.

[تَ] (نف مرکب) آنکه مردی را بشاهی از میان قوم بردارد. آنکه بی سابقه و مقدمتی تنی را بشاهی نشاند. آنکه به نیرو و نفوذ کلام هر که را خواهد بشاهی نشاند. کسی که با نفوذ و سیاست خود هر کس را بخواهد شاه سازد. (از فرهنگ نظام).

شاه تراشی.

[تَ] (حامص مرکب) عمل شاه تراش.

شاهترج.

[تَ رَ / رِ] (معرب، اِ مرکب)معرب شاه تره. شهترج. گیاهی است که برگ و دانهء آن جهت خارش و جرب سودمند باشد و معنی آن سلطان البقول است. (از اقرب الموارد). شاه تره. برگ و دانهء آن جرب و حکه و تبهای کهنه را نافع است. (منتهی الارب) (از دزی ج 1 ص 717) (از آنندراج). اصطفان. سقسما. جنجیدیون. ملک البقول، کزبرة الحمار [ الحمام ] قافنوس. کبعد یا کبعیدیون. شاتراج. بقلة الملک. سلطان البقول قیاسوسی. دخانی: شاهترج. معروف است طعمش تلخ بود. (نزهة القلوب). و رجوع به مخزن الادویه. تذکرهء ضریر انطاکی ترجمهء ابن بیطار به فرانسه و تحفهء حکیم مؤمن و مخزن الادویه و نیز رجوع به شاهتره شود.

شاه ترکان.

[هِ تُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سلطان و فرمانروای قوم ترک. || (اِخ) اختصاصاً افراسیاب تورانی. (از غیاث اللغات) (از آنندراج) :
شاه ترکان سخن مدعیان می شنود
شرمی از واقعهء خون سیاووشش باد.حافظ.

شاه ترکان.

[تُ] (اِخ) نام زوجهء سلطان شمس الدین التتمش و مادر سلطان رکن الدین فیروز شاه. چون فیروز شاه بعد از مرگ پدر در سال 633 ه . ق. بسلطنت رسید مادر او شاه ترکان زمام مملکت را به دست گرفت و دست به انتقامجویی از مخالفان زد و پسر صلبی خود قطب الدین محمد را بکشتن داد اما در نتیجهء رفتار خشن وی، بزرگان و سران به مخالفت با پسر و مادر برخاستند. در آن هنگام فیروز شاه جهت امور مملکتی از دهلی بیرون رفته بود و در غیاب او میان شاه ترکان و سلطان رضیه [ برادر فیروز شاه ] نایرهء نزاع درگرفت و مردم چون از شاه ترکان دل خوشی نداشتند با سلطان رضیه بیعت کردند و شاه ترکان را دستگیر نمودند و از طرف دیگر سلطان رضیه عده ای را مأمور دستگیری فیروز شاه کرد و او را به دهلی آورد و محبوس نمود. (حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 2 ص 618).

شاهتره.

[تَرْ رَ / رِ / تَ رَ / رِ](1) (اِ مرکب)شیتره. شیطرج. شاهترج. نام سبزه ای است که بغایت سبز و خرم بود و در طعم او تلخی باشد و در دواها بکار برند خصوصاً جرب را نافع است. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان قاطع). معرب آن شاهترج. (منتهی الارب). معرب آن شیطرج. (انجمن آرا) (آنندراج).(2) بقلة الملک. (برهان قاطع). گیاهی است از تیرهء نزدیک به کوکناریان دارای گلهای نامنظم و برگهای بریده است که چون با دست نرم کنند بوی دود میدهد. (گیاه شناسی گل گلاب ص212).
(1) - Fumaria. (2) - گیاهی است که برای معالجهء ثقل یا تخمه در دهات خراسان آن را میجوشانند و میخورند. (از لغات محلی گناباد خراسان).

شاه تشنه لب.

[هِ تِ نَ / نِ لَ] (اِخ) یا شاه تشنه لبان. لقبی که شیعیان فارسی زبان به حضرت امام حسین علیه السلام دهند. (یادداشت مؤلف).

شاه تغار.

[تَ] (اِ مرکب) تغار بزرگ. تغار کلان.
- یک شاه تغار؛ به طعن، ظرفی سخت بزرگ. (یادداشت مؤلف).
-امثال: یک دهن دارد یک شاه تغار. (یادداشت مؤلف).

شاه تقی.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان پیوه ژن بخش فریمان شهرستان مشهد. دارای 729 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاه تقی.

[تَ] (اِخ) نام محلی کنار راه مشهد به تربت حیدریه میان تخته لنگر و کافرقلعه در 49350 گزی مشهد. (یادداشت مؤلف). از این محل راه تهران به مشهد بسوی تربت حیدریه منشعب شود.

شاه تقی امیرعلی.

[تَ یِ اَ عَ] (اِخ) از یاران و کسان شاه اسماعیل صفوی است و از جانب وی به یزد رفت. حاکم یزد در اواخر عهد سلاطین آق قویونلو سلطان احمد ساروئی بود. شاه اسماعیل حکومت یزد را به حسین بیک لله داد و او از جانب خود شعیب آقا را به داروغگی معین کرد. و فرمان شاه اسماعیل این بود که شاه تقی الدین اصفهانی مصحوب شعیب به یزد رود و سلطان احمد ساروئی را از عناد و خلاف منصرف سازد. سلطان احمد چند روزی اطاعت کرد اما بعد شعیب را کشت و خود نیز بدست محمد کره کشته شد. (از حبیب السیر چ خیام کتابخانهء ج4 ص478).

شاه تو.

(اِخ) بنابروایت حافظ ابرو مؤلف ذیل جامع التواریخ در سال 706 ه . ق. که الجایتو بطرف گیلان و لاهیجان رهسپار گردید این شخص ظاهراً حاکم لاهیجان بود و در برابر الجایتو سر اطاعت فرود آورد. (ذیل جامع التواریخ رشیدی تألیف حافظ أبرو ص 15).

شاه توت.

(اِ مرکب) توت کلان. توت ممتاز نوع خود. || نوعی توت سیاه بزرگ که اول سرخ و ترش است و بعد سیاه و میخوش میشود. (از فرهنگ نظام). قسمی توت که رنگ میوهء آن در اول سپید و سپس سبزرنگ و بعد از آن سرخ و از آن پس سیاه شود و مزهء آن در اول در غایت ترش و در وسط ملسی خوش و در آخر شیرین مطبوع شود. (یادداشت مؤلف).گونه ای از گونهای توت است که درخت آن در ایران به فراوانی موجود است و اصل آن از ایران است و از این کشور به آسیای صغیر و اروپا برده شده. برگهایش قلبی شکل و دندانه دار و رنگش سبز تیره است. گلهایش منفرد الجنس و بر روی یک پایه اند و برای جنگل کاری زمینهای خشک مناسب میباشد. این درخت در هر خاکی میروید ولی خاکهای بارخیز را بیشتر می پسندد. تند میروید و ارتفاعش بین چهار تا ده متر است. چوبش نارنجی کم رنگ است و استحکام زیادی ندارد ولی در مجاورت خاک دوام بسیار میکند. از آن کاسهء تار میسازند و نیاز به آب کم دارد. میوهء آن بزرگتر از توت سفید و لذیذ و خوراکی است. انواع آن بدین شرح است: توت شرابی. توت حامض. توت شاهی. خرتوت. توت ترش. (از جنگل شناسی ج 2 ص 243) (از فرهنگ فارسی معین).

شاه توت.

(اِخ) دهی از دهستان قلعه حمام بخش جنت آباد شهرستان مشهد. دارای 239 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شاه توت.

(اِخ) دهی از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند. دارای 239 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاه توتی.

(ص نسبی مرکب) منسوب به شاه توت. || برنگ شاه توت. (یادداشت مؤلف). سرخی روشن اندکی مایل بسیاهی. ارغوانی. قرمز تیره. رنگ گرفته از آب شاه توت. || آلوده به شاه توت. || فروشندهء شاه توت. (یادداشت مؤلف).

شاه تور.

(اِخ) دهی از دهستان روددشت بخش کوهپایه شهرستان اصفهان. دارای 583 تن سکنه. آب آن از قنات و زاینده رود. محصول آن غلات و پنبه و هندوانه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

شاه تیر.

(اِ مرکب) تیر بزرگتر و ممتاز از انواع خود. سهم. (منتهی الارب).
-امثال: موی را در چشم دیگران می بینید و شاه تیر را در چشم خود نمی بینید.
|| چوبی بزرگ باشد که سقف خانه را بدان پوشند. (برهان قاطع). شه تیر. (از فرهنگ نظام). تیر بزرگ که بر سقف عمارت نهند. (انجمن آرا) (آنندراج). حمال. فرسب. (برهان). || تیر بزرگ ستون خیمه. (یادداشت مؤلف). || تیر کشتی. دگل. (یادداشت مؤلف).

شاه جان.

(اِخ) شه جان. نام جایی است که آن را مرو گویند و شهجان نیز خوانند. (شرفنامهء منیری). نام ولایت مرو باشد. (جهانگیری). نام ولایت مرو باشد و مرو شهری است قدیم از خراسان. (برهان قاطع). مؤلف انجمن آرا نویسد: مرو را گویند آن را مرو شه جان نیز گفته اند. مرو اعظم بلاد خراسان بود و در میان مرو و نیشابور هفتاد فرسخ است و تا سرخس سی فرسخ و تا بلخ یکصد و دوازده فرسخ و گفته اند که شاهجان و شهجان از برای جلالت مرو گفته اند که بمنزل جان پادشاه است و ظن من این است که مرو شاه جهان بوده نه شاه جان است و حدیث نبوی (ص) در تعریف مرو مروی است و گفته اند بنای آن از ذوالقرنین بود و تهمورس آن را عمارت کرده و هعای(1) بنت اردشیر بهمن در آنجا بناها کرده و در اسلام بریدة بن الخصیب صحابی آنجا را تصرف کرده و همانجا درگذشته و مدفون گشته است و مدتها دارالملک مأمون عباسی و سلاطین سلاجقه بود و سلطان سنجر در آنجا مدفون است و خزاین متعدد بر جامع آن موقوف بوده است. و در ورود لشکر تاتار خرابی بسیار دید و منهدم شده است و در این روزگار در تصرف امرای بخارا است. (انجمن آرا) (آنندراج). و امروزه جزء روسیهء است :
شد آواز نشاط و شادکامی
ز مرو شاه جان تا بلخ بامی.نظامی.
رجوع به مرو و مروشاهجان شود.
(1) - ن ل: خمای.

شاه جان.

(اِخ) نام رودی بزرگ که از مرو شاهجان گذرد. (یادداشت مؤلف).

شاه جانوران.

[هِ نَ / نِ وَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شیر. (یادداشت مؤلف). اسد. لیث. حارث. غضنفر. دلهاث. هزبر. قسوره. غانم. ضیغم. ضرغام.

شاه جانی.

(ص نسبی، اِ) ظاهراً به پارچه های لطیفی که از مرو بدست می آمده است اطلاق شده و در قرن دهم این کلمه بطور مطلق به معنی قماش لطیف بکار رفته است. (دزی ج 1 ص 717 بنقل از لطایف ثعالبی ص 119).

شاه جانی.

(ص نسبی) منسوب به شاه جان، نام مرو که پایتخت خراسان بوده است. (دزی ج 1 ص 717) : شمس المعالی دو هزار مرد از کردان شاهجانی بمدافعت او فرستاد تا او را از آن حدود ازعاج کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی). رجوع به شاه جان شود.

شاه جمشیدی.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان آبسرده بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد. دارای 180 تن سکنه. آب آن از چشمهء گرگان. محصول آن غلات و لبنیات و پشم است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاه جو.

(نف مرکب) جویندهء شاه. که شاه جوید. خواستار و طلبکار شاه. خواهنده و پژوهندهء شاه :
همه سندلی پیش اوی آمدند
پر از خون دل و شاهجوی آمدند.فردوسی.
|| (ن مف مرکب) که شاه او را بجوید. و رجوع به شاه جوی شود.

شاه جوب.

(اِ مرکب) جوی بزرگ. شاه جوی.

شاه جوب.

(اِخ) (چشمهء...) در زیر گردنهء گل زرد که در راه لار به تهران واقع است قرار دارد و در اواخر بهار این چشمه دیده شده است که تقریباً پنج سنگ آب دارد. (مرآت البلدان ج 4 ص 236).

شاه جوب.

(اِخ) دهی از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج. دارای 255 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاه جوی.

(اِ مرکب) جوی بزرگ. جو و نهری که از آن جوهای دیگر جدا شود. (فرهنگ نظام).

شاه جوی.

(نف مرکب) شاه جو. جویندهء شاه :
همه کنده موی و همه خسته روی
همه شاه گوی و همه شاه جوی.فردوسی.
بگشتند از آن جایگه شاه جوی
بریگ و بیابان نهادند روی.فردوسی.
یکایک بخسرو نهادند روی
سپاه و سپهبد همه شاه جوی.فردوسی.

شاه جهان.

[هِ جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ملک و سرور عالم. شاه دنیا. خداوند گیتی. حاکم دوران. پادشاه دنیا :
بیامد یکی فیلسوفی چو گرد
سخنهای شاه جهان یاد کرد.فردوسی.
کسی را که شاه جهان خوار کرد
بماند همیشه روانش بدرد.فردوسی.

شاه جهان.

[جَ] (اِخ) شهاب الدین. ابن جهانگیر از پادشاهان سلسلهء بابری و از نواده های امیرتیمور گورکان است که از سال 1036 یا 1037 ه . ق. تا 1068 سلطنت کرده است. شاه جهان مردی هنردوست و هنرپرور بود و در عهد وی انواع صنایع ظریفه و فنون جمیله در هند بحد اتقان و کمال رسید دولتی باشکوه و با عظمت جلوه گر شد. شاه جهان و زنش ممتازمحل هر دو دارای ذوق و قریحهء ادبی بودند و از او بسبب محیط شعر و ادب مخصوصاً فارسی که در دستگاه و دربار او وجود داشت حکایات و نوادر و مناسب خوانی و بدیهه سرایی نقل میکنند که کمال ذوق و فرهنگ این شاه و ملکه را میرساند در دورهء شاه جهان ترکیب هنر ایرانی و هندی و فنون ایرانی در هند رواج پیدا کرد و می توان یکی از مظاهر ترکیب این دو تمدن را در عمارت تاج محل که در شهر اگره جهت مدفن زوجه اش ممتازمحل ساخته است دید. و تأثیر سبک معماری اسلامی و بالخصوص ایرانی در این بنا بخوبی مشهود است و کمتر سبک هندی در آن احساس میگردد. در بنای این ساختمان اثر هنرمندان ایرانی امثال امانت خان شیرازی و محمدخان شیرازی دیده می شود. امانت خان شیرازی خطاط که طغرانویس کتبیه های قرآنی آن روضه عالی است سال اختتام آن را چنین نوشته است: «الفقیر امانت خان شیرای 1048 ه . ق. مطابق دوازدهم سنهء جلوس مبارک». از طرف دیگر شاه جهان که معاصر میرعماد حسینی قزوینی استاد خط نستعلیق است بقدری بخطوط او علاقه و شوق داشته است که صاحب تذکرهء خوشنویسان می نویسد: هر کس برای شاه جهان قطعه ای از خط میر بهدیه می آورد منصب و شهریه «یکصدی» صله می گرفت. و حتی پس از قتل میر چند تن از شاگردانش موسوم به آقا عبدالرشید و سید علی نیریزی و خواجه عبدالباقی به دربار شاه جهان مهاجرت کردند و به آنها لقب «جواهر قلم» و «یاقوت قلم» و غیره اعطا گردید. صنعت زرگری و جوهرنگاری در عهد شاه جهان بدان پایه رسید که تخت مرصعی بنام «تخت طاوس» برای زیب بارگاه خود امر بساختن داد و در جشن نوروز سال 1635 م./ 1044 ه . ق. بر آن تخت جلوس کرد. این تخت که از نوادر تحف و آثار بوده مورد شرح و تفصیل مورخان و شعرای نامی آن زمان قرارگرفته است. بر اثر هنرپروری و ذوق و قریحهء شاه جهان بوده است که شعرای برجستهء ایرانی بدربار هند مهاجرت می کرده اند از جملهء آنها که می توان نام برد صائب تبریزی است که قصیده ای در تاریخ جلوس شاه جهان سروده است و کالای سخن او در دربار شاه جهان خریدار داشته است. ابوطالب کلیم همدانی یا کاشانی در نزد شاه جهان و دربار او مقام والایی داشت. محمدقلی سلیم طهرانی در عهد این پادشاه از ایران بهند مهاجرت کرد و در نزد نواب اسلام خان وزیر اعظم معزز و محترم میزیست. قدسی مشهدی که لقب ملک الشعراء شاه جهان را داشت. و بالاخره دربار شاه جهان زمینهء بسیار مستعدی جهت پرورش زبان و ادبیات فارسی بود. و در عهد همین شاه ترکیب و پیوند دو زبان هندی و فارسی که در قرن چهارم هجری در لاهور شروع شده بود در قرن یازدهم بحد کمال رسید. دربارهء علاقهء شاه و ملکه بزبان فارسی داستانهایی نقل می کنند از جمله، اینکه شاه جهان روزی این مصراع را گفت:
آب از هوای روی تو می آید از فرسنگها
ملکه ممتاز محل بالبدیهه آن را جواب داد:
وز هیبت شاه جهان سرمیزند بر سنگها.
همینطور فرزندان شاه جهان، شاهزاده محمد شکوه و جهان آرا بیگم و روشن آرا بیگم که تحت تأثیر محیط شعر و ادب فارسی دربار قرار گرفته بودند. در سال 1658 م. اورنگ زیب شاه جهان را معزول کرد و خود به جای پدر به سلطنت نشست. رجوع به سرزمین هند تألیف حکمت ص 50، 93، 94، 109، 120، 119، 131، 125، 133، 134، 140، 125، 540، 148، 159 و لاروس شود.

شاه جهان.

[جَ] (اِخ) تیمورخان پسر آلافرنگ بن گیخاتو (عزالدین) است که بوسیلهء شیخ حسن بزرگ در تاریخ ذی الحجهء 739 ه . ق. به ایلخانی منصوب گردید و خواجه شمس الدین زکریا نیز وزارت او را داشت. شاه جهان در سال ذی الحجهء 740 ه . ق. معزول گشت. (تاریخ مغول عباس اقبال ص 358).

شاه جهان.

[جَ] (اِخ) قطب الدین پسر سیورغتمش است که پس از مرگ مظفرالدین محمد بسال 702 ه . ق. حکومت کرمان از طرف غازان خان مغول بنام وی صادر گردید. پس از مرگ محمدشاه غازان خان و الجایتو، شاه جهان از دادن مالیات به وی خودداری کرد سلطان محمد الجایتو او را احضار کرد، اما از تقصیر او درگذشت ولی او دیگر روی سلطنت کرمان را ندید و تسلط قراختای بر کرمان در سال 703 ه . ق. به او ختم شد. رجوع به طبقات سلاطین اسلام، تاریخ مغول ص 410 و تاریخ کرمان ص 173 و حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 3 ص 272 و از سعدی تا جامی ص 52 شود.

شاه جهان.

[جَ] (اِخ) ده از بخش میان کنگی شهرستان زابل. دارای 60 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه جهان آباد.

[جَ] (اِخ) نام شهر دهلی است که در قرن هفدهم معروف گشت. (سرزمین هند ص 48 ، 117 ، 373). نام دهلی. (مجمل التواریخ گلستانه ص 3) (از لغت محلی شوشتر خطی). لقب این شهر، دارالخلافه است. (یادداشت مؤلف).

شاه جهان آباد.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء باختری شهرستان رفسنجان. دارای 160 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و پسته و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه جهان آباد.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش زرند شهرستان کرمان. دارای 112 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن پسته و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه جهان آباد.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان کشکوئیه شهرستان رفسنجان. دارای 46 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه جهان آباد.

[جَ] (اِخ) دهی از دهستان میبد بخش اردکان شهرستان یزد. دارای 343 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

شاه جهان احمد.

[جَ اَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان رستم بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون. دارای 153 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، برنج و لوبیا است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

شاه جهان بیگم.

[جَ بَ گُ] (اِخ) دخت جهانگیرخان نایب السلطنه در هوپال هند از جانب دولت انگلیس. مادر او سکندر بیگم در سال 1254 بدنیا آمد و با سیدمحمد صدیق حسینخان ازدواج کرد. پس از مرگ پدر در سال 1285 بجای او نشست و از طرف ویکتوریا ملکهء انگلستان لقب «تاج هندوستان» به وی اعطا شد و دیوان شعر دارد. (از الذریعة ج 9 ص 496).

شاه جهان ثالث.

[جَ نِ لِ] (اِخ) از سلسلهء بابری و از نواده های امیرتیمور گورکان است که در سال 1145 تا 1173 حکومت می کرده است. رجوع به معجم الانساب ج 2 ص 442 و گورکانیان هند شود.

شاه جهان ثانی.

[جَ نِ] (اِخ) رفیع الدوله از سلسلهء بابری و از نواده های امیرتیمور گورکان است و در سال 1131 ه . ق. / 1719 م. حکومت می کرده است. رجوع به معجم الانساب ج 2 ص 442 و گورکانیان هند شود.

شاه چراغ.

[هِ چِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عوام آنگاه که چراغ روشن است و سوگند خوردن خواهند اشاره به چراغ افروخته کنند و گویند: به این شاه چراغ. (یادداشت مؤلف). یا به این شاه چراغ قسم. (یادداشت مؤلف).

شاه چراغ.

[هِ چِ] (اِخ) لقبی است که شیرازیان به احمدبن موسی علیه السلام داده اند که در آن شهر مدفون است و بقعه ای دارد. و مهمترین زیارتگاه شهر شیراز است و نزدیک مسجد نو واقع است. حضرت میرسید احمد (ع) در آغاز قرن سوم هجری بشیراز آمد و همان جا وفات یافت. در زمان اتابک سعدبن زنگی امیرمقرب الدین مسعود بدرالدین وزیر این شهریار بقعه و گنبدی بر مزار وی ساخت و اتابک نیز رواقی بر آن افزود و سپس ملکه تاش خاتون مادر شاه ابواسحاق اینجو در سالهای 745 - 750 ه . ق. تعمیرات اساسی در آن انجام داد. [ و تاریخ بنای اصل قبه طبق شیرازنامه در سال 744 ه . ق. بوده است. (تعلیقات قزوینی بر شدالازار ص 393) ] و بقعه و بارگاه و مدرسهء عالی و مدفنی برای خود در جنوب آن ساخت و سی هزار جزو قرآن نفیس منحصر بفرد با خطوط ثلث طلایی و تذهیب عالی مورخ به 745 و 746 ه . ق. را بر آن وقف نمود. از ابنیهء شاه خاتون چیزی باقی نیست لکن قرآنها محفوظ مانده است و در موزهء پارس نگاهداری می شود. در زمان سلطنت شاه اسماعیل اول بسال 912 متولی بقعه که نامش میرزا حبیب الله شریفی بود تعمیرات اساسی در این بنا انجام داد و در 997 ه . ق. بر اثر زلزله نیمی از بنا منهدم گشت و تعمیر مجدد یافت و در قرن سیزدهم هجری چند بار خراب شد و مجدداً تعمیر و ساختمان گردید و فتحعلیشاه قاجار در سال 1243 ه . ق. ضریحی بر آن وقف نمود. بر اثر زلزلهء سال 1269 باز خرابیهایی به بقعه وارد آمد و مرحوم محمد ناصرظهیرالدوله آن را تعمیر کرد بیت ذیل را دربارهء گنبد شاه چراغ قبل از خرابیها و تجدید ساختمان نقل مینمایند :
نور میبارد از این گنبد هفتاد و دو ترک
از در مسجد نو تا به در شاه چراغ.
آخر بار مرحوم نصیرالملک گنبد آن را تعمیر نمود ولکن بعلت شکافهای متعددی که برداشت در سال 1337 ه . ش. گنبد را برچیدند و بجای آن با آهن و مصالح ساختمانی مناسب گنبد سبک و قابل دوام بهمان طرح و بهزینهء مردم شیراز ساخته اند. بنای کنونی مشتمل بر ایوان اصلی در مشرق و حرم وسیع و شاه نشینهایی از چهار جانب و مسجدی در جانب مغرب حرم و اطاقها و مقبره های متعدد متصل به بقعه است. آینه کاری و نوشته های گچ بری و تزیینات و درهای نقره و رواق و حرم وسیع این بقعه بسیار جالب توجه است و مرقد مطهر در شاه نشین بین محوطهء زیرگنبد و مسجد بالای سر امامزاده قرار دارد و این سبک مرقد که در وسط محوطهء زیر گنبد بنا شده از زیارتگاههای معروف شهر شیراز بشمار میرود. دو منارهء کوتاه در دو انتهای ایوان زینت بخش بقعه بوده و صحن وسیع از سه جانب آن را احاطه نموده است. بقعهء شاه چراغ در تاریخ 20 بهمن ماه 1318 ه . ش. ذیل شمارهء 363 در فهرست آثار تاریخی بثبت رسیده است. (اقلیم پارس تألیف سیدمحمدتقی مصطفوی ص 64). و نیز رجوع به احمدبن موسی بن جعفر... شود.

شاه چهر.

[چِ] (ص مرکب) شاه چهره. چون چهرهء شاه در زیبایی و بزرگ زادگی. دارای چهری چون چهرهء شاه. مجازاً زیبا و اصیل :
همه شاه چهر و همه ماهروی
همه راست بالا همه راستگوی.دقیقی.

شاه چین.

(نف مرکب) که شاه چیند. که شاه برگزیند و انتخاب کند. || منتخب. || (اِ مرکب) منتخب از ثمار. (یادداشت مؤلف). چین اول از میوه و جز آن. بار اول که معظم میوه یا نیکوتر از آن چیده شود. چیدن برگزیدهء میوهء درختی را.

شاه چین.

[هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)پادشاه کشور چین. || (اِخ) در بیت ذیل از فردوسی مراد افراسیاب است. (از یادداشت مؤلف) :
شد این لشکر از خواسته بی نیاز
که از لشکر شاه چین ماند باز.فردوسی.

شاه چین کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)بهترین را گزیدن. (یادداشت مؤلف). قطف بهترین میوه. (یادداشت مؤلف). برگزیدهء میوهء درختی را چیدن.

شاه چینی.

(اِ مرکب) عصارهء گیاهی است چینی، و بعضی گویند حنای آنجا را با سرکه می سرشند و آن را شاه چینی می گویند. طلا کردن آن دردسر را ببرد. (برهان قاطع) (آنندراج). نوعی از حنا. (غیاث اللغات). حنا. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به شاه صینی شود.

شاه حسن.

[حَ سَ] (اِخ) رکن الدین بن شاه محمود معین الدین اشرف یزدی هفتمین وزیر شاه شجاع. رجوع به تاریخ عصر حافظ ج 2 صص 265 - 276 شود.

شاه حسنی.

[حَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان رستم بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون. دارای 740 تن سکنه. آب آن از رودخانهء فهلیان. محصول آن برنج و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

شاه حسین.

[حُ سَ] (اِخ) خطابی که شیعیان در مراسم سوگواری امام سوم حضرت حسین بن علی را کنند.

شاه حسین.

[حُ سَ] (اِخ) نام پسر سوم شاه شرف الدین مظفربن امیرمبارزالدین محمد. رجوع به تاریخ عصر حافظ ج 1 ص 102 و 187 و 447 شود.

شاه حسین.

[حُ سَ] (اِخ) شاه حسین اصفهانی وزیر شاه اسماعیل صفوی است. رجوع به حسین اصفهانی و رجال حبیب السیر صص 228 - 224 شود.

شاه حسین.

[حُ سَ] (اِخ) شاه حسین اوبهی از فضلا و دانشمندان بود و زیردست مولی محمد بدخشی تربیت یافت و پس از فراغت از محضر استاد به عراق عرب مهاجرت کرد و در محضر دانشمندان بتحصیل پرداخت و گویا در سال 954 ه . ق. درگذشت و دیوان شعر دارد. (از الذریعة ج 9 ص 905).

شاه حسین.

[حُ سَ] (اِخ) شاه حسین ساقی اصفهانی. سام میرزا گوید: در سال 941 ه . ق. در حوالی دامغان درگذشته و پاره ای از اشعار او را نیز آورده است. و مؤلف الذریعة گوید: در ابتداء کار بنا بود سپس به منصب داروغگی اصفهان رسید و بعداً شاه اسماعیل صفوی او را به وزارت منصوب کرد و بدست مهتر شاهقلی بقتل رسید. (از الذریعة ج 9 ص 416 و 497).

شاه حسین.

[حُ سَ] (اِخ) دهی از دهستان رمشک بخش کهنوج شهرستان جیرفت. دارای 8 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه حسینی.

[حُ سَ] (ص نسبی، اِ مرکب)گویندهء شاه حسین، و «شاه حسین» خطابی است که شیعیان امام سوم را کنند در مراسم سوگواری خاصه آنگاه که شاه حسین گویان قمه و شمشیر بفرق خود زنند و این در روز عاشورا است. قمه زن روز عاشورا، و عوام شاخسینی بسکون خاء معجم و فتح سین گویند. (از یادداشت مؤلف).

شاه حیدر.

[حَ دَ] (اِخ) نامی است که به حضرت علی (ع) دهند. زنان در حمام آنگاه که سوگند خوردن خواهند کف دست بر زمین صحن حمام زنند و گویند به این شاه حیدر. (یادداشت مؤلف). زنان دو کف دست را بقوت بر زمین حمام زنند و گویند: به این شاه حیدر. یا: قسم به این شاه حیدر بمعنی قسم به این حمام. (یادداشت مؤلف). رجوع به علی (ع) شود.

شاه حیدر.

[حَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان کیوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز. دارای 80 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاه خاتون.

(اِخ) دختر قدرخان ترکستان. این دختر نامزد سلطان مسعود غزنوی بوده است. رجوع به تاریخ بیهقی چ فیاض ص 432 شود.

شاه خال.

(اِخ) دهی از دهستان حومه بخش مرکزی شهرستان فومن. دارای 780 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن برنج و ابریشم و چای است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شاه خانم.

[نُ] (اِ مرکب) بانوی بانوان. بانوی مختار از دیگر بانوان. || لقب یا نام زنان اشراف در تداول عامه چنانکه بعنوان مثل گویند: شاه خانم میزاد و ماه خانم درد می برد. (یادداشت مؤلف).

شاه خانی.

(اِخ) دهی از دهستان قاقازان بخش ضیاء آباد شهرستان قزوین. دارای 450 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

شاه خانی ور.

[وَ] (اِخ) نام محلی است واقع در راه رامسر به رشت. (از یادداشت مؤلف).

شاه خاور.

[هِ وَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از خورشید است. (برهان قاطع) (از فرهنگ نظام). شاه خرگاه مینا. شاهد روز. شاه گردون. شاهنشاه زند و استا. شاه یک اسبه. کنایه است از آفتاب. (از انجمن آرا) (از آنندراج). مهر. هور. شمس.

شاه خدابنده.

[خُ بَ دَ] (اِخ) محمد خدابنده از پادشاهان صفویه و پدر شاه عباس بزرگ است و پس از اسماعیل دوم صفوی در سال 985 ه . ق. بر سریر سلطنت جلوس کرد و در سال 995 ه . ق. از سلطنت کناره گرفت و آن را به شاه عباس واگذاشت. رجوع به صفویه شود.

شاه خراسان.

[هِ خُ] (اِخ) لقبی است که شیعیان ایران امام هشتم (ع) را داده اند.

شاه خرگاه مینا.

[هِ خَ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از خورشید باشد. (برهان قاطع). شاه خاور :
بر درش بسته میان خرگاه وار
شاه این خرگاه مینا دیده ام.خاقانی.

شاه خطایی.

[خَ] (اِ مرکب) نام یکی از آهنگهای دستگاه نوا و شور است در موسیقی. (فرهنگ نظام). رجوع به کلمهء آهنگ شود.

شاه خل ها.

[هِ خُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سرآمد دیوانگان و کودنان و کم عقلان؛ در تداول خانگی در دیدن عملی برخلاف رسم و یا عقل گویند: خدا شاه خلها را بیامرزد. (یادداشت مؤلف).

شاه خوی.

(ص مرکب) دارای خوی و خصلت شاهان. صاحب اخلاق شاهانه :
چه مردی بدو گفت با من بگوی
که هم شاهخویی و هم شاهروی.فردوسی.

شاهد.

[هِ] (ع ص، اِ) مشاهده کنندهء امری یا چیزی. حاضر. (از منتهی الارب). نگاه کننده. (از اقرب الموارد). ج، شهود و شُهَّد : اینک جوابهای جزم است در این مشافهه عرضه کنی [ حصیری ] تا مقرر گردد آنچه ترا باید گفت که شاهد همه حالها بوده ای. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 217).
قاضی بدو شاهد بدهد فتوی شرع
در مذهب عشق شاهدی بس باشد.سعدی.
- شاهدالحال؛ گواه حاضر و ناظر :
بر چنان فتحی که این شاه ملایک پیشه کرد
هم ملایک شاهدالحالند و محضر ساختند.
خاقانی.
- شاهد بودن؛ شاهد بر شی ء یا کسی بودن. بر وقوع امری یا چیزی ناظر بودن. حضور داشتن.
- شاهد قضیه بودن؛ گواه و ناظر حادثه بودن. قضیه ای را مشاهده کردن. دیدن حادثه ای که واقع شده است.
|| اداء شهادت کننده و گواه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، شُهَّد و شهود و أشهاد. (اقرب الموارد). گواه. (دهار). گوا. آنکه بر امری شهادت دهد :
قول او بر جهل او هم حجت است و هم دلیل
فضل من بر عقل من هم شاهد است و هم یمین.
منوچهری.
هم با قدمت حدوث شاهد
هم با ازلت ابد مجاور.ناصرخسرو.
- شاهد امین؛ آن کس که به امانت شهادت دهد و در گواه دادن امین باشد.
- || ... در آسمان؛ کنایه از ماهتاب است که بر شب سلطنت راند و تا شب هست او نیز خواهد بود. (از قاموس کتاب مقدس).
- شاهد عادل؛ گواه که از نظر موازین شرعی شهادت وی پذیرفته شود.
- شاهد عدل؛ گواه بر حق. (بهار عجم) (آنندراج) :
به این دقیقه دو مصرع دو شاهد عدل است
که جز سخن نتواند شدن قرین سخن.
محسن تأثیر (از بهار عجم).
- شاهد مجلس؛ حاضر و گواه در مجلس. او که در جایی حاضر و ناظر حادثه ای باشد.
|| (اصطلاح ادب) در اصطلاح ادب و علمای عربیت عبارت است از جزئی که استشهاد شود بدان در اثبات قاعده ای برای بودن آن جزئی از آیات قرآنی یا از سخنان عرب که بعربیت آنان اعتماد و وثوق کامل حاصل باشد و لفظ شاهد از لفظ مثال اخص است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). مثال از برای نحو و صرف و سایر فنون ادب از شعر و نثر. || در اصطلاح علماء مناظره و جدل چیزی است که دلالت کند بر فساد دلیل. برای تخلف. یا برای استلزام آن محال را. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح فقه) گواهی دهنده از روی یقین به حقی برای شخصی بر شخص دیگری. (از کشاف اصطلاحات الفنون). گواه را گویند که در موقع حدوث و وقوع جنایت یا سرقت و قتل حاضر باشد و واقعه را مشاهده نماید و اداء شهادت بر شاهد وقایع از واجبات است و کتمان آن بحکم عقل و نقل حرام است. شرایط گواه: عقل، بلوغ، ایمان، عدالت، عدم تهمت از لحاظ انتساب یا شریک بودن. طهارت مولد، قوت ضبط است. مستند شهادت باید قطع و یقین باشد که مشهودبه را دیده باشد. (فرهنگ علوم نقلی از شرح لمعه). || (اصطلاح حدیث) در اصطلاح محدثان اگر راوی حدیثی در نقل روایتی منحصر بفرد بود و شخص دیگری همان روایت را با مطابقت سند و لفظ و معنی روایت کند آن را متابعهء تامه خوانند و هر گاه مطابقت مزبور فقط از حیث لفظ یا معنی و یا آنکه از اواسط سند به همان صحابی مروی عنه راوی منحصر بفرد منتهی گردید آن را متابعهء ناقصه و شاهد گویند و برخی معتقدند که حتی سند دو روایت اگر از نظر معنی مطابقت نماید و یا آنکه سند حدیث به دو صحابی مختلف منتهی گردد آن را نیز شاهد گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون ج 1 ص 185). || (اصطلاح کلام) اصل، مقابل فرع : و ایشان [ جدلیان و متکلمان ] اصل را شاهد گویند و فرع را غایب و بشاهد آن خواهند که حکم در او موجود و معلوم باشد و به غایب آنکه در او مطلوب و مجهول باشد. (اساس الاقتباس ص333). || (اصطلاح عرفان) معشوق، محبوب عندالعاشق اراده شده است از جهت حضور او نزد معشوق در تصور و خیالش. (فرهنگ مصطلحات عرفاء). || در نزد سالکان، حق را گویند به اعتبار ظهور و حضور، زیرا که حق به صور اشیاء ظاهر شده و «هوالظاهر» عبارت از آن است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- شاهد حق؛ غلبهء حق بر دل. (از تعریفات جرجانی).
- شاهد علم؛ غلبهء علم بردل. (از تعریفات جرجانی).
- شاهد وجد؛ غلبهء و جد و حال بر دل. (از تعریفات جرجانی).
|| در اصطلاح عرفاء بمعنی حاضر آمده است «و شاهد الحق شاهد فی ضمیرک» و تجلی جمالی ذات مطلق را در لباس شاهد عیان و بیان فرموده اند و گفته شده است که شاهد حق است به اعتبار ظهور و حضور. (فرهنگ مصطلحات عرفاء). || (اصطلاح تصوف) در اصطلاح صوفیه عبارت است از آنچه در دل آدمی حضور داشته و یاد آن در دل غالب باشد پس اگر علم در دل غالب بود آن را شاهد علم. و اگر وجد بر دل غالب بود آن را شاهد وجد. و اگر حق بر دل غالب بود آن را شاهد حق نامند. (از تعریفات جرجانی). || در اصطلاح عرفاء اطلاق شود بر آنچه حاضر در قلب انسان است و همواره در فکر و بیاد اوست. (فرهنگ مصطلحات عرفاء) :
در چشم عیان شاهد و مشهود تویی
در قبلهء جان ساجد و مسجود تویی.جامی.
|| در اصطلاح صوفیه: دانا به هر چه بنده کند. || (اِخ) خدای تعالی. (یادداشت مؤلف). نامی از نامهای خدای تعالی. دانا بهمه چیز که بنده کند. (مهذب الاسماء). || نامی از نامهای نبی صلی الله علیه و سلم. (منتهی الارب). || و گاه از آن نور محمدی اراده شده است : شاهد را شنیدی که کیست، خد و خال و زلف و ابروی شاهد را گوش دار. ای عزیز چه دانی که خد و خال و زلف معشوق با عاشق چه میکند! تا نرسی ندانی خد و خال معشوق جز چهرهء نور محمد رسول الله مدان که «اول ما خلق الله نوری»... دریغا اگر دل نیستی در میان خد و خال این شاهد دل بگفتی که این خد و خال معشوق با عاشق چه سرها دارد. (تمهیدات عین القضاة همدانی ص 116).
- شاهد فاستقم؛ اشاره بحضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم است. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج).
- شاهد لعمرک؛ بمعنی شاهد فاستقم است و اشاره به حضرت رسالت پناه (ص). (شرفنامه منیری) (برهان قاطع) (انجمن آرا) (غیاث اللغات) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). شاه گویندگان. شاه رسل :
آن شاهد لعمرک و شاگرد فاستقم
مخصوص قم فانذر و مقصود کن فکان.
خاقانی.
|| (اصطلاح رمل) عبارت است از چهار شکل از زایجه که مسمی به زواید میباشند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح نجوم) مزاعم را گویند و آن طلب کردن کوکب است زعامت برجی را که در او خطی دارد به اتصال نظر یا به اتصال محل و آن کوکب را مزاعم این برج خوانند و شاهد و دلیل نیز. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || نماز شام. (دهار) (یادداشت مؤلف).
- صلوة الشاهد؛ نماز مغرب. (منتهی الارب). از این جهت آن را شاهد خوانند که برای حاضر و مقیم و مسافر یکسان باشد و قصر نگردد. (از اساس البلاغهء زمخشری).
|| (اِخ) ثریا. (منتهی الارب). نجم. (اقرب الموارد). لاصلاة بعدها حتی یری الشاهد؛ پس از آن نمازی نباشد تا آنکه ستاره را ببیند. (از اقرب الموارد). ستاره. (دهار). || (اِ) زبان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ما لفلان رواء و شاهد؛ دارای ظاهر و زبان نباشد. (از اقرب الموارد). زبان. (دهار). || غزل بعد از فال. (فرهنگ نظام). در عرف و تداول چون از دیوان خواجه حافظ فال گیرند و غزلی برآید، غزلی را که پس از غزل فال واقع است، شاهد اصطلاح کنند و گروهی نیز غزل هفتم پس از غزل فال را شاهد گویند.

شاهد.

[هِ] (ع اِ) مرد نیکوروی و خوش صورت. (از کشاف اصطلاحات الفنون). ریدک. نکل. نوخط. نوجوان. لیتک. (برهان) :
شاهدان زمانه خرد و بزرگ
دیده را یوسفند و دل را گرگ.سنایی.
هر گروهی بر زنی و شاهدی شیفته گشته چون مرغ در دام و دستان او مانده. (بهاءالدین ولد).
خرابت کند شاهد(1) خانه کن
برو خانه آباد گردان به زن.سعدی.
قاضی را همه شب شراب در سر و شاهد در بر. (گلستان سعدی). شمع را دید ایستاده و شاهد نشسته و می ریخته و قدح شکسته. (گلستان سعدی).
سعدیا عاشق نشاید بودن اندر خانقاه
شاهدان بازی مزاج و زاهدان تنگخوی(2).
سعدی.
|| معشوق. محبوب. مطلوب منظور. زن زیباروی :
روی دل از این شاهد بدمهر بگردان
کانجا که جمال است علی القطع وفا نیست.
اخسیکتی.
در بند عشق شاهد و هم عشق شاهدش
عشقش چو قیس عامری و عروهء حزام.
خاقانی.
شاهد سرمست من صبح درآمد ز خواب
کرد صراحی طلب دید صبوحی صواب.
خاقانی.
باز نیازم به شاهد و می و شمع است
هر سه توئی زان بسوی تست نیازم.خاقانی.
عید مبارک است کزان پای بخت شاه
چون شاهدان ز خون عدو پر حنا شود.
خاقانی.
زاهدان را آشکارا می بده
شاهدان را بوسه پنهانی بخواه.خاقانی.
روی و موی شاهدان چون آبنوس
روز و شب در یک مکان آمیخته.خاقانی.
این خرابات مغانست و درو رندانند
شاهد و شمع و شراب و شکر و نای و سرود.
نظامی.
شاهد باغ است درخت جوان
پیر شود بشکندش باغبان.نظامی.
دو شاهد هر دو چون ماهی مهیا
زده خرگاه زرین بر ثریا.نظامی.
مثلاً کنیزک شاهد را که برای فروختن خرند آن کنیزک بر خواجه چه مهر نهد. (فیه ما فیه). پیش خلیفه رقاصهء شاهد چهارتار میزد. (فیه ما فیه).
قاضی بدو شاهد بدهد فتوی شرع
در مذهب عشق شاهدی(3) بس باشد.
سعدی.
که برقعی است مرصع بلعل و مروارید
فروگذاشته بر روی شاهد جماش.سعدی.
بیم آن است دمادم که چو پروانه بسوزم
از تغابن که تو چون شمع چرا شاهد عامی.
سعدی.
شاهد آن نیست که موئی و میانی دارد
بندهء طلعت آن باش که آنی دارد.حافظ.
- شاهد جان؛ کنایه از مقصود جان باشد. (برهان قاطع) (آنندراج).
- شاهد رخ زرد؛ کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان قاطع) (آنندراج).
- شاهد روحانی؛ محبوب روحانی. مقابل معشوق جسمانی :
با تو ترسم نکند شاهد روحانی روی
کالتماس تو بجز راحت نفسانی نیست.
سعدی.
- شاهد روز؛ بمعنی شاهد رخ زرد باشد که کنایه از آفتاب جهان تاب است. (برهان قاطع) (از آنندراج) :
شاهد روز از نهان آمد برون
خوانچهء زر زآسمان آمد برون.خاقانی.
شاهد روز کز هوا غالیه گون غلاله شد
شاهد تست جام می زو تو هوای تازه بین.
خاقانی.
- شاهد زربفت پوش؛ کنایه از آسمان است. (برهان قاطع) (آنندراج).
- || کنایه از آفتاب. (برهان قاطع) (آنندراج).
- || روز که در مقابل شب است. (برهان قاطع) (آنندراج).
- شاهد زعفران؛ بمعنی شاهد رخ زرد است که کنایه از آفتاب عالم آرا باشد. (انجمن آرا) (آنندراج).
- شاهد زعفرانی؛ بمعنی شاهد رخ زرد است که کنایه از آفتاب عالم آرا باشد. (برهان قاطع).
- شاهد شاه فلک؛ کنایه از خورشید جهان پیماست. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج).
- شاهد طارم فلک؛ کنایه از آفتاب است. (انجمن آرا) :
شاهد طارم فلک رست ز دیو هفت سر
ریخت به هر دریچه ای آغچه زر شش سری(4).
خاقانی (از انجمن آرا).
- شاهد طغان چرخ؛ کنایه از نیر اعظم است. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج).
- شاهد مجلس؛ معشوق و زیباروی محفل و مجلس.
- شاهدکردار؛ چون شاهدان. که رفتار معشوقان را داشته باشد. آنکه در ناز و کرشمه چون شاهدان باشد :
دل من لاغر کی دارد شاهدکردار
لاغرم من چه کنم گر نبود فربه یار.فرخی.
|| (ص) زیبا. صاحب حسن. (غیاث اللغات). خوش ادا. خوبروی. شیرین حرکات. چنانکه بطفل نارسیده گویند :
لب معشوق شاهد چون شکر شیرین است.
بهاءالدین ولد.
هر چه آن را نمک نبود معیوب بود تا حسن انسانی نیز هرچه ملیح تر شاهدتر بود. (نزهة القلوب حمدالله مستوفی).
زان که او شاهد و جوان باشد
نازک و نغز و دلستان باشد.اوحدی.
- دختر شاهد؛ شاهد دختر، زنی زیبا و خوبروی : پرسید که این طعام را از پیش که آوردی؟ گفت دختر شاهدی بمن داد. (فیه مافیه).
- زن شاهد؛ زن خوبروی. زن زیبا و خوبروی. زن قشنگ و خوشگل : زن شاهد را چون باوفا می بینند دوسترش میدارند از آنچه اول دوست میداشتند... باز شاهد بی وفا را دشمن میدارند. (بهاءالدین ولد).
- شاهدروی؛ دارای روئی چون شاهدان. زیباروی. آنکه چهرهء چون معشوقگان دارد :
در این سماع همه ساقیان شاهد روی
بر این شراب همه صوفیان دردآشام.سعدی.
|| (ق) خوب. بجا. بموقع. زیبا :
آن نقطه های خال چه شاهد نشانده اند
وین خطهای سبز چه موزون کشیده اند.
سعدی.
|| (ص) زیبا. حسن. قشنگ. دلربا. شیرین. فرد ممتاز در حسن و زیبائی از همنوع خواه از مردم و خواه از اشیاء : و من کمرکی ساخته بودم شاهد چنانکه رعنایی جوانان باشد. (اسرار التوحید ص 73). آنروز شیخ صوفی رومی شاهد پوشیده بود. (اسرار التوحید ص 108). شیخ بفرمود تا طعامهای شاهد آوردند. (اسرار التوحید ص 103).
انگشت خوبروی و بناگوش دلفریب
بی گوشوار و خاتم فیروزه شاهد است.
سعدی.
|| (اِ) فرشته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (صحاح)(5). || پادشاه. (مهذب الاسماء) (تاج العروس) (شرح قاموس). || روز جمعه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). روز آدینه. (دهار). || آب سطبر که با بچه بیرون آید از رحم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سُخد. آب زرد سطبر که با بچه برآید از زهدان. (منتهی الارب). آبَه لیزابه ای است که با کودک از شکم مادر آید. (یادداشت مؤلف). || نام لحنی است در موسیقی. رجوع به آهنگ شود. || اسب دونده که نشان جودت اسب باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کار سریع و شتاب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - موهم معنی معشوق و مطلوب زن نیز هست.
(2) - در نسخ متأخر بیت بدین صورت درآمده :
سعدیا مستی و مستوری به هم نایند راست
شاهد بازی فراخ و صوفیان بس تنگ خوی.
(3) - موهم معنی گواه هم هست.
(4) - ن ل: ششدری.
(5) - فلاتحسبنی کافراً لک نعمة
علی شاهدی یا شاهد الله فاشهد.
اعشی (از صحاح اللغة).

شاهد.

[هِ] (اِ) در تداول فارسی زبانان نوع کشت یا بذری که اساس امتحان در به گزینی است و آن را شاخص نیز گویند. (یادداشت مؤلف).

شاهد.

[هِ] (اِخ) ده از بخش ایذهء شهرستان اهواز. دارای 70 تن سکنه. آب آن از رود کارون و چشمه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاهدآوردن.

[هِ وَ دَ] (مص مرکب)استشهاد کردن. تمثل جستن. مثل زدن. ذکر کردن.

شاهدات.

[هِ] (ع ص، اِ) جِ شاهدة. رجوع به شاهدة شود.

شاه داراب جردی.

[هِ جِ] (اِخ) محمد متخلص به شاه. شاعر است و در دورهء صفویه میزیسته. رجوع به دارابجردی شود.

شاهدارو.

(اِ مرکب) دارو که در اهمیت اثر نوع ممتاز خود باشد. (آنندراج). || داروی شاه. دوای شاه. (انجمن آرا). || مجازاً شراب انگوری را گویند. منیری در شرفنامه این نام گذاری را به جمشید منتسب داشته است و داستانی از پیدا آمدن انگور و شراب نقل کرده که ظاهراً مأخوذ از نوروزنامه منسوب به خیام و داستان شیمران شاه و کنیزک و پیدا آمدن درخت رزست :
صاحبا از کرم دریغ مدار
شاه داروی لطف از این پژمان.
طیان مرغزی (از جهانگیری).
شاه دارو بود شراب ولی
زو چو بر حد اعتدال خوری.
؟ (از جهانگیری).

شاه داعی.

(اِخ) داعی شیرازی. فخرالعارفین سیدنظام الدین محمودبن حسن الحسنی ملقب به داعی الی الله. از سادات حسنی شیراز و از نوادگان داعی صغیر از دعاة طبرستان و شاعری چیره دست و عارفی وارسته است. رجوع به داعی (شاه...) شود.

شاه داماد.

(اِ مرکب) داماد بهنگام عروسی. (از فرهنگ نظام). داماد عزیز. (یادداشت مؤلف) :
کسی که همچو منش هست شاه دامادی
شود ز دولت من روشناس شهر و دیار.
فکری (از آنندراج).
|| داماد شاه. (ناظم الاطباء).

شاهدان.

(اِ مرکب) مروارید بزرگ و خوب و نفیس. (ناظم الاطباء). شاهدانه. دانهء ممتاز در نوع خود.

شاهدان.

[هِ] (اِخ) دهی از دهستان کرون بخش نجف آباد شهرستان اصفهان. دارای 850 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات، بادام، انگور، سیب زمینی و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

شاهدانج.

[نَ] (معرب، اِ مرکب) شهدانج. دانهء قنب است. (منتهی الارب). معرب شهدانه. (از اقرب الموارد) (دزی ج1 ص717) (جوالیقی 206:9) (ضریر انطاکی ص213). رجوع به شاهدانه شود.
- شاهدانج البر؛ حب السمنه. (یادداشت مؤلف).
- شاهدانج عدسی؛ عدس الملک. سنگ شادنج. (یادداشت مؤلف).

شاهدانق.

[نَ] (معرب، اِ مرکب) معرب شاهدانه. شهدانج. بزرالقنب. تخم کنب. حب قنب. بپارسی تخم کنب گویند و بسریانی زرع ادام به رومی کنابورین و بتازی قنب گویند و ابوعمر و مطرز که غلام ثعلب بوده است گوید: آنچه دشتی بود به اندازهء فلفل باشد و عامهء عرب او را حب سمنه گویند... (از ترجمهء صیدنهء ابوریحان بیرونی). و نیز رجوع به شاهدانه شود.

شاهدانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) دانهء ممتاز در نوع خود. شاهدان. || مروارید بزرگ و نفیس. (ناظم الاطباء).

شاهدانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) حب قنب. شهدانه. شهدانج. (یادداشت مؤلف). تخم کنو. کنودان. کنودانه. (برهان). تخم شهدانه. بزرالقنب. کنب دان. کنب دانی. (یادداشت مؤلف). تخم بنگ را گویند و به عربی کنب خوانند و معرب آن شاه دانج باشد و شاه دانق هم بنظر آمده است. (برهان). شادنج. (منتهی الارب). بنگ. کنف. (فهرست مخزن الادویه). برخی کتب اشتباهاً کنف را مرادف با شاهدانه دانسته اند در صورتی که کنف نباتی است که اقسام آن در کاغذسازی مفید میباشد. و اینکه شاهدانه را کنف مطلق گویند غلط است. (یادداشت مؤلف). کنف گیاهی است از تیرهء پنیرکیان و مشابهتش با شاهدانه به علت الیاف قابل استفاده در نساجی است. (فرهنگ فارسی معین). تخم بنگ. (جهانگیری). شهدانج. شهدانق. (دهار). تخم بنگ را گویند و بعربی کنب خوانند. (انجمن آرا) (از آنندراج). طُلاّم تنوم و آن تخم شاهدانج است. (از اقرب الموارد). و اینکه جوالیقی آن را در معرب تنوم ترجمه کرده است درست نیست. چه، تنوم غیرشاهدانه است. (یادداشت مؤلف). ماهودانه. حب الملوک. ماهوب دانه. (برهان) (ذخیرهء خوارزمشاهی). گیاهی است از تیرهء گزنه ها که دو پایه و علفی و یکساله است. ارتفاعش بین یک تا دو متر و گاهی هم بیشتر است. دارای گونه های مختلف و بویش قوی و نامطبوع است. شاهدانج. شدانق. قنب هندی. شهدانق. حشیشة الفقرا. ورق الخیال. جزء اعظم. (از فرهنگ فارسی معین).
- شاهدانهء چینی؛ یکی از گونه های شاهدانهء هندی است که مانند شاهدانهء هندی مورد استفاده قرار میگیرد. و تقریباً همهء خواص آن را دارد میوه اش برنگ مایل به سبز شامل غشائی با شبکهء سفیدرنگ است. قنب. تیل. قنابوس. نقل خواجه. شن، قنبرا. قنبیرا. قنابس. (از فرهنگ فارسی معین).
- شاهدانهء صحرایی؛ کنف.
- شاهدانهء عدسی؛ حجرالدم است: شاهدانه عدسی را گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- شاهدانهء کانادایی؛ شبیه شاهدانهء هندی است.
- شاهدانهء مصری؛ کنف.
- شاهدانهء هندی؛ کنب هندی. نباتی است که در هندوستان و ایران بهتر از سایر نقاط دنیا بعمل می آید و تخم آن شاهدانه است. رجوع به کتاب درمانشناسی ج 1 و فرهنگ فارسی معین شود.

شاهد ایزدخواستی.

[هِ دِ زَ] (اِخ) نام او آقامیرمحمد مؤمن و فرزند سید ابوالقاسم است. در قریهء ایزدخواست از توابع فارس بدنیا آمد از سادات صحیح النسب بود و در شیراز تحصیل کرد. هدایت در مجمع الفصحاء مینویسد: در دورهء جوانی با او دوستی داشته است. شاید پیش از هدایت درگذشته. رجوع به مجمع الفصحاء ج 2 ص 249 و ریاض العارفین ص 262 شود.

شاهدباز.

[هِ] (نف مرکب) نظرباز. پاکباز اهل الجنه؟(1) و فاسق که با امردان یا زنان بسیار صحبت دارد. در هندوستان شیدباز شهرت دارد. (از بهار عجم) (از آنندراج). فاسق لاطی. روسبی باز. (ناظم الاطباء). زن باره. امردباز. غلامباره. معشوق باز :
محتسب در قفای رندان است
غافل از صوفیان شاهدباز.سعدی.
امشب که بزم عارفان از شمع رویت روشنست
آهسته تا نبود خبر رندان شاهدباز را.
سعدی.
سرو و گل سودی ندارد رند شاهدباز را
تاک را هم دوست میدارم بذوق دخترش.
سلیم (از آنندراج).
(1) - در حاشیهء بهار عجم، الجنه بکسر جیم و تشدید، پریان معنی شده است و بدین تعبیر ظاهراً مقصود از اهل الجنة معاشر پریرویان باشد.

شاهدبازی.

[هِ] (حامص مرکب) عمل و کیفیت شاهدباز. معشوق بازی. پاکبازی :
دلش در بند آن پاکیزه دلبند
بشاهدبازی آن شب گشت خرسند.نظامی.
سعدیا گوشه نشینی کن و شاهدبازی
شاهد آن است که بر گوشه نشین میگذرد.
سعدی.
نام سعدی همه جا رفت بشاهدبازی
وین نه عیب است، که در ملت ما تحسین است.
سعدی.
میرزا صائب در استدعای فرمان عدم مزاحمت شراب نوشته: که اگر جایی بنگرند که کسی از مستی با دختر رز که پرده نشین هودج حرمت است شاهد بازی آغاز نهاده در ساعت آب او می ریزند. (از آنندراج). || زنا. زناکاری. لواطی. (از ناظم الاطباء). غلامبارگی. امردبارگی. بچه بازی.

شاهدبن جراح.

[هِ دِ نِ جَرْ را] (اِخ) بنا به ادعای یزیدیها وی فرزند منحصر بفرد آدم و مؤسس اصلی طریقهء یزیدیه است. (تاریخ کرد ص 126).

شاه دبیریه.

[دَ] (اِ مرکب) بنابگفتهء ابن الندیم یکی از خطهای ایران قدیم است که معمول پادشاهان بوده و عوام از استعمال آن ممنوع بوده اند تا کسی بر اسرار پادشاهان واقف نگردد. (فهرست ابن الندیم چ مصر ص31). و رجوع به الفبای اوستا یا دین دبیری در مقدمهء لغتنامه شود.

شاهدپرست.

[هِ پَ رَ] (نف مرکب)پرستندهء شاهد. که زیبا و خوب روی را پرستد. جمال پرست. زیباپرست. عاشق و دلبستهء بمعشوق. (ناظم الاطباء).

شاهدپرستی.

[هِ پَ رَ] (حامص مرکب)عمل شاهدپرست. زیباپرستی. جمال پرستی.

شاهدخت.

[دُ] (اِ مرکب) دخت شاه. دختر شاه. شاهزاده خانم. فرزند مادینهء شاه. || شاه دختر.

شاه ددان.

[هِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)شیر. اسد. لیث. غضنفر. حارس :
به شاه ددان کلته روباه گفت
که دانا زد این داستان در نهفت.ابوشکور.

شاه درانی.

[هِ دَرْ را] (اِخ) احمدشاه درانی افغانی ابدالی که از سال 1160 تا 1187 حکومت کرده است. رجوع به احمدشاه افغانی شود.

شاه درخت.

[دِ رَ] (اِ مرکب) نام درخت صنوبر باشد و ناجو همان است. (برهان) (آنندراج). اسم درخت صنوبر است. (از فهرست مخزن الادویه). ناژو. (برهان).

شاهدز.

[دِ] (اِخ) شاهدژ. رجوع به شاهدژ شود.

شاه دزد.

[دُ] (اِ مرکب) دزدی که در فن دزدی از طایفهء دزدان ممتاز باشد. (از بهار عجم) (از آنندراج) :
شاه بیتی ز من حریفی برد
روشنم شد که شاه دزدی هست.
محسن تأثیر (از بهار عجم).

شاه دژ.

[دِ] (اِخ) قلعه ای که در سال 360 ه . ق. به دست نصربن حسن بن فیروزان دیلمی در کوه شهریار بنا گردید. (از معجم البلدان).

شاهدژ.

[دِ] (اِخ) (قلعهء...) نام قلعه ای بوده است بالای کوهی بحدود اصفهان و معقل ابن عطاش رهبر اسماعیلیان در آنجا بوده. قزوینی نویسد این قلعه را سلطان ملکشاه بن آلب ارسلان در سال 500 ه . ق. بنا نموده است. (آثار البلاد قزوینی) (لسترنج ص 226). یاقوت می نویسد: این قلعه را سلطان ملکشاه بنا نمود و ذکر قلعه در حوادث سال 500 ه . ق. ذکر شده است. و در اخبارالدولة السلجوقیه ص 79 چنین آمده است: سلطان محمد قلعهء شاهد را که در حدود اصفهان واقع است با شمشیر فتح نمود. و با مراجعه به تاریخ ابن الاثیر در حوادث سال 500، میخوانیم که این قلعه بدست ملکشاه بنا گردیده و سلطان محمد آن را از چنگ اسماعیلیان بیرون آورده است. و از اینجا معلوم میشود که بانی قلعه سلطان ملکشاه سلجوقی بوده است و فاتح آن پسر او سلطان محمد غیاث الدین ابوشجاع محمد بن ملکشاه (498 - 511 ه . ق.). و گویا مؤلف آثار البلاد و در نتیجه لسترنج در این مورد میان عمل پدر و پسر خلطی کرده است. و سال فتح را سال بنا دانسته و فاتح را بانی گمان برده. و داستان قلعهء مزبور در سلجوقنامه ص 40 و حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 2 ص 504 مذکور است و در ذیل جامع التواریخ رشیدی چ دبیرسیاقی، بخش اسماعیلیه ص 3 تا 38 چنین میخوانیم: شاهدز را بحدود اصفهان سلطان ملکشاه سلجوقی انشاء کرده بود. احمدبن عبدالملک عطاش مقدم و پیشوای باطنیان (اسماعیلیان) به اصفهان آنجا را بگرفت و سلاطین و امراء در کار او مضطر شدند و چون میان برکیارق و محمد، پسران ملکشاه سلجوقی نفاق و خلاف بود، او قلعه را به ذخایر و خزائن و اسلحه و امتعه معمور و آبادان ساخت و باره و بروج آن را مستحکم گردانید. سلطان محمد پس از استقرار و صافی شدن ملک قصد گشادن قلعه کرد و آن را محاصره نمود، چون کار بر محصوران تنگ شد بمسلمانی خود از ائمهء دین فتوی خواستند و کار بمناظره کشید و مباحثه به انجامی نرسید. سلطان محمد حصار سخت تر کرد، اما زود دانست که بجنگ آنرا نتواند گشودن. حیلتی کرد، کبوتری در بغل نهاد و دست بر آنجا نهاد و سوگند [ ان ] گران یاد کرد که: تا این جان در تن باقی باشد بعهد خود وفا نماید، و اگر محصوران قلعه تسلیم کنند بجای آن خانه و قلعه ای دیگر بدیشان دهد. چون محصوران به سوگند و عهد از قلعه فرود آمدند ایشان را فرمود که به الموت روید نزد سیدنا حسن صباح و قلعه را خراب کرد و احمد عطاش را بفضیحت تمام بر شتری بنشاندند و گرد شهر برآوردند و بعاقبت پوست او برکندند و به کاه و گیاه آکندند و او هیچ آه نکرد. پسرش را نیز کشتند و سر هر دو ببغداد فرستادند. مدت اقامت او در قلعه 12 سال بود.

شاه دژ.

[دِ] (اِخ) نام قلعه ای به مازندران. رابینو نویسد: استندار جلال الدوله اسکندر در 21 ذی الحجه 746 ه . ق. اطراف شهر رویان [ کجور ] را بارو کشید و در آن ناحیه قلعهء شاه دژ را که خود در آنجا منزل داشت بنا نمود. (سفرنامهء رابینو ص 30 بخش انگلیسی و ص 54 ترجمهء فارسی).

شاه دستوری.

[دَ] (ص نسبی مرکب)مطابق فرمودهء شاه. مطابق حکم سلطان. بر حسب امر و فرمان شاه. (یادداشت مؤلف).
- جوابهای شاه دستوری؛ پاسخهای آمرانه همچون امر شاهان. (از یادداشت مؤلف).

شاهد شیرازی.

[هِ دِ] (اِخ) معروف به ایزدخاستی. رجوع به ایزدخاستی شود.

شاهد فارسی.

[هِ دِ] (اِخ) رجوع به شاهد ایزدخاستی شود.

شاهد کردن.

[هِ کَ دَ] (مص مرکب)شاهد گرفتن. اقامهء شهود برای امری کردن. || در عبارت ذیل از کتاب اسرار التوحید، معنی جشن کردن و طعامهای شاهد ترتیب دادن و خوان طعام نام نهادن و سور کردن و نظایر آن دارد : آن روز فام شیخ بگزاردند و کار عرس بساختند و دیگر روز شاهد کردند و خرقهء شیخ و خرقهای جمع که موافقت کرده بودند پاره کردند. (اسرارالتوحید چ بهمنیار ص 297).

شاهد گرفتن.

[هِ گِ رِ تَ] (مص مرکب)معشوق و محبوب اختیار کردن. || گواه گرفتن. بشهادت طلبیدن. برای اثبات قضیه ای شاهد آوردن.

شاه دوست.

(ص مرکب) دوست دارندهء شاه. محب شاه. محب سلطان.

شاهدوستی.

(حامص مرکب) عمل شاه دوست. شاه خواهی.

شاهدة.

[هِ دَ] (ع ص، اِ) مؤنث شاهد. ج، شاهدات و شواهد. رجوع به شاهد شود. || زمین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، شاهدات و شواهد. (اقرب الموارد).

شاه ده.

[دِهْ] (اِخ) نام دیهی است از دیههای سدن رستاق از روستاهای مازندران. (سفرنامهء رابینو ص 126 بخش انگلیسی و ص 168 ترجمهء فارسی).

شاه ده.

[دِهْ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء شهرستان تربت حیدریه. دارای 287 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاهدی.

[هِ] (حامص) شاهد بودن. حسن. زیبایی. (یادداشت مؤلف). دلبری. شوخی. شوخ و شنگی :
نشاید شاهدی را کرم پیله
که بیش از چشم و ابرویی ندارد.خاقانی.
چون گل رعناست شخصم کز پی کشتن زید
در شهیدی شاهدی دارد گل رعنای من.
خاقانی.
بسعی ماشطه اصلاح زشت نتوان کرد
چنانکه شاهدی از روی خوب نتوان سود.
سعدی.
این دلبری و خوبی در سرو و گل نروید
وین شاهدی و شوخی در ماه و خور نباشد(1).
سعدی.
آنکه هلاک من همی خواهد و من سلامتش
هر چه کند به شاهدی(2) کس نکند ملامتش.
سعدی.
کسی را نظر سوی شاهد رواست
که داند بدین شاهدی عذر خواست.سعدی.
|| شیرینی :
رطب از شاهدی و شیرینی
سنگها میزنند بر شجرش.سعدی.
(1) - ن ل: وین شاهدی و شنگی در ماه و خور نباشد.
(2) - ن ل: از شاهدی.

شاهدی.

[هِ] (ص نسبی) منسوب است به شاهد که نام بعضی از اجداد است. (از انساب سمعانی).

شاهدی.

[هِ] (اِخ) نام اجدادی ابواسحاق ابراهیم بن عبدالوهاب بن احمدبن خلف بن شاهد نسفی شاهدی است. و در 413 ه . ق. در شهر کش درگذشته است. (لباب الانساب ج 2 ص 8).

شاهدی.

[هِ] (اِخ) (ال ...) نسبت به شاهدبن عک بن غدثان بن عبدالله بن ازد و از این جد است سملقة بن مری بن الفجاع کاهن عکی، شاهدی که حکومت عک را داشت و نیز از این سلسله است ایاس بن عامر عکی شاهدی غافقی. او از ابن عامر روایت کند و موسی بن ایوب مصری از وی. (لباب الانساب ج 8 ص 2).

شاه دیاربکر.

[هِ رِ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فرمانروای ناحیهء دیاربکر. || (اِخ) اختصاصاً از القاب ابوالمظفر ارتق ارسلان بن ایل غازی بن البی بن تمرتاش است که نام وی در وقفنامهء مدرسهء خاتونیهء ماردین بسال 602 ه . ق. آمده و بر روی مسکوکات نیز منقوش گردیده است. (از القاب الاسلامیة حسن پاشا ص 353).

شاهدی بلگرامی.

[هِ یِ بِ] (اِخ)میرعبدالواحد حسینی واسطی بلگرامی. شاگرد شیخ صفی سایی پوری و شیخ حسین سکندره بود از آثار اوست: سنابل. حل شبهات. شرح کافیه. دیوان صغیر. در سال 1017 ه . ق. درگذشته است. (از الذریعة ج 9 ص 498).

شاهدی دده.

[هِ دَ دِ] (اِخ) ابراهیم دده فرزند صالح مغلوی. شیخ زاویهء مولویه متولد 875 ه . ق. است از اوست: مفردات مثنوی که از هر دفتری از دفاتر ششگانهء آن یکصد بیت برگزیده است. تحفهء شاهدی. در اسماء المولفین وفات وی را سال 957 ه . ق. گفته اند و در کشف الظنون سال 927 ه . ق. آمده است. (از الذریعة ج 9 ص 498).

شاهدی کردن.

[هِ کَ دَ] (مص مرکب)دلبری کردن. دلربائی کردن. شوخی و رعنائی کردن :
وین پری پیکران حلقه بگوش
شاهدی میکنند و جلوه گری.سعدی.

شاه دین.

[هِ] (اِخ) لقبی است که شعرای مصیبت سرای، حسین بن علی را دهند. || لقبی که پیغامبر را دهند. || لقبی که علی علیه السلام را دهند. (یادداشت مؤلف). شاه مردان. شاه نجف. شاه دلدل سوار. || شاه زنبوران. امیر نحل. (مجموعهء مترادفات ص 250).

شاه دیوار.

[دی] (اِ مرکب) دیوار بلند و ستبر قصری یا قلعه و غیره. (یادداشت مؤلف) : چنانکه به هفت سال بیرون قصبه کشت نکردند. کشتی که بود در اندرون شاه دیوار بود... (تاریخ بیهق). و تخریب شاه دیوار قصبه به فرمان ملک عضدالدین بود. (تاریخ بیهق). یک محله سبزوار غارت کرد و شاه دیوار و قلعه خراب کرد. (تاریخ بیهق).

شاه دیوان.

[هِ دی] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فرمانروای دیوان. || (اِخ) دیوی که تمیم انصاری را بشب برد و در مهلکه انداخت و پس از هفت سال عیسی، که نام پری مسلمان بود تمیم انصاری را پس از محاربه و انهزام دیوان نجات داد. (از آنندراج).

شاه دیوانه.

[هِ دی نَ / نِ] (اِخ) نام زنی دیوانه بزمان ناصرالدین شاه. و «شاه دیوانه» مثلی مبتذل است برای کسی که کار او نه خردمندانه بود. (یادداشت مؤلف).

شاهر.

[هِ] (ع اِ) سپیدی نرگس. (منتهی الارب). اما در تاج العروس و شرح قاموس و اقرب الموارد این کلمه به صورت جمع «اشاهر» و مفرد آن «اشهر» ضبط شده است و گویا مؤلف منتهی الارب را سهوی رخ داده است.

شاهر.

[هِ] (ع ص) مشهور. معروف. نامی. سرشناس :
کبک رقاصی کند سرخاب غواصی کند
این بدین معروف گردد وان بدان شاهر شود.
منوچهری.
|| تیغ و شمشیر کشیده. از نیام برآمده. آخته. خرج شاهراً سیفه؛ بیرون آمد شمشیر برکشیده :
اندر صف مجادلت مذهب
بر خصم تیغ حجت تو شاهر.سوزنی.

شاه رام پیروز.

(اِخ) (شهر...) نام شهری است که کسری پس از آنکه قوم موسوم به چول را سرکوب کرد و فقط هشتاد نفر که از بهترین مردان جنگی آن قوم بودند باقی گذاشت، آنان را بشهر شاه رام پیروز انتقال داد. (ایران در زمان ساسانیان ص 392).

شاهراه.

(اِ مرکب) راه عام و جادهء بزرگ و وسیع را گویند. (برهان قاطع). راه عام را گویند و آن راه فراخ بود که بسیار راهها از آن بجایها بگشاید و راه شاه نیز گویندش. (تحفة الاحباب حافظ اوبهی). راه فراخ و آن را شه راه و شه ره نیز گویند و بتازیش شارع خوانند. (شرفنامهء منیری). راه فراخ و پهن که خواص و عوام از آن بگذرند و بتازی شارع عام گویند. (بهار عجم) (آنندراج). جادهء بزرگ کاروان. (یادداشت مؤلف). راه فراختر و طولانی تر. (یادداشت مؤلف). راه عریض و طویل خوب ساخته. (فرهنگ نظام). جاده. (منتهی الارب). راه عمومی. (از اقرب الموارد). شارع. (دهار). شارع عام. (مجمل). سُحجُ. (منتهی الارب). راه شاه. (برهان). معبر عام : اشبورقان، بر شاهراه است شهری است با نعمت فراخ. (حدود العالم). قحطبه... گفت ما را دلیلی باید که ما را به کوفه برد نه از شاهراه... (ترجمهء طبری بلعمی).
چو باد هوا گشت بر شاهراه
رسیدش بنزدیک کاوس شاه.فردوسی.
مگر باز گردند و یابند راه
چو از برف پیدا شود شاهراه.فردوسی.
بدیشان چنین گفت کز شاهراه
بگردید کآمد بتنگی سپاه.فردوسی.
آنگاه نه راهبری معین و نه شاهراهی پیدا. (کلیله و دمنه).
شاهراه شرع را بر آسمان علم جوی
مرکب گفتار پی کن چنگ در رفتار زن.
سنایی.
محنت اندر سینهء من ره ندانستی کنون
شاهراه سینهء من بار دانست از غمت.
خاقانی.
جهان گشای قزل ارسلان که بر تن خصم
بزخم نیزه فروبست شاهراه مسام.
ظهیر (از شرفنامهء منیری).
روزی بر سبیل تنزه و تفکه بر ممر شاهراهی طارمی دید. (سندبادنامه ص179).
آن بت منحوت چون سیل سیاه
نفس بتگر چشمه ای بر شاهراه.مولوی.
در شاهراه دولت سرمد به تخت بخت
با جام می بکام دل دوستان شدم.حافظ.
یا بخت من طریق مروت فروگذاشت
یا او بشاهراه طریقت گذر نکرد.حافظ.
در شاهراه جاه و بزرگی خطر بسیست
آن به کزین گریوه سبکبار بگذری.حافظ.
ساروان رخت بدروازه مبر کان سرکو
شاه راهیست که منزلگه دلدار من است.
حافظ.

شاهراه.

(اِخ) دهی از دهستان میان ولایت بخش حومهء وارداک شهرستان مشهد. دارای 95 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاهربا.

[ ] (اِ) اسم سریانی ابریشم است. (فهرست مخزن الادویه).

شاهرتین.

[هِ] (اِخ) دهی از دهستان منگور بخش حومهء شهرستان مهاباد. دارای 199 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، توتون و حبوب. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاهرخ.

[رُ] (ص مرکب) (مرکب از: شاه + رخ) دارای رخساری چون شاه. شاه منظر. شاه سیما. که رخسارش همانند رخسار شاه است. (از فرهنگ نظام). بدیدار چون شاه. شکوهمند : و فرزین چرخ که ماه خوانند به شاهرخ(1) از جمشید فلک که خورشید گویند کلاه برد. (تاریخ طبرستان).
نهانش همیداشت تا هفتسال
یکی شاهرخ گشت با فر و یال.فردوسی.
|| (اِ مرکب) نام دو مهرهء شطرنج. (بهار عجم) (آنندراج). «شاه» نام یکی از مهره های شطرنج است و «رخ» نام مهرهء دیگری است. || شه رخی که در شطرنج میباشد و آن کشت دادن است بحریف بطرزی که ضرب بر رخ او نیز واقع شود. (غیاث اللغات).
- شاهرخ خوردن؛ آن است که کشت به شاه برسد که بضرورت از آنجا برخیزد و حریف رخ را بزند. (بهار عجم) :
نیست جم ورنه خجلتی میبرد
شاهرخ کو که شاهرخ می خورد.ظهوری.
- شاهرخ زدن؛ کشت دادن به حریف مهرهء شطرنج را :
نزدی شاهرخ و فوت شد امکان حافظ
چه کنم بازی ایام مرا غافل کرد.حافظ.
|| کرگدن. (ناظم الاطباء). اما این معنی جای دیگر دیده نشد.
(1) - در این مثال به معنی کلمهء «شاه» و «رخ» که هر یک نام یکی از مهره های شطرنج است نیز ایهام دارد.

شاهرخ.

[رُ] (اِخ) پسر امیر تیمور گورکان. رجوع به شاهرخ میرزا شود.

شاهرخ آباد.

[رُ] (اِخ) دهی از دهستان کنار شهر بخش بردسکن شهرستان کاشمر. دارای 55 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن پنبه، زیره و میوه و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاهرخ آباد.

[رُ] (اِخ) دهی از دهستان بخش داورزن شهرستان سبزوار. دارای 106 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن پنبه و غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاهرخ اول.

[رُ خِ اَوْ وَ] (اِخ) نام مؤسس سلسلهء خانان خوقند است. وی مدعی بود که نسب به چنگیزخان می برد. در سال 1112 ه . ق. خود را در فرغانه مستقل خواند و سلسلهء خانان خوقند را تأسیس کرد. در سال 1215 ه . ق. / 1800 م. تاشکند ضمیمهء خوقند شد و در سال 1293 ه . ق. / 1876 م. خانات خوقند بتصرف روسیه درآمدند. (طبقات سلاطین اسلام ص 251).

شاهرخ بن سلطان.

[رُ خِ نِ سُ] (اِخ)فرخ بن شیخشاه بن فرخ یسار. از خاندان قدیم شروانشاهیان در گیلان که مدعی بودند نسبشان به نوشیروان میرسد. در قرن دهم این خاندان روبه انحطاط و زوال گذارده بود و آخرین عضو این دودمان شاهرخ پسر سلطان فرخ بود که در سال 946 ه . ق. بقتل رسید. (تاریخ ادبیات ایران ادوارد برون ج 2 ص 77).

شاهرخت.

[رَ] (اِخ) دهی از دهستان زیرکوه بخش قاین شهرستان بیرجند. دارای 918 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاهرخ ثانی.

[رُ خِ] (اِخ) ششمین از خانان خوقند. وی در سال 1184 ه . ق. / 1770 م. حکومت داشت. (طبقات سلاطین اسلام ص 251). رجوع به خوقند شود.

شاهرخ خان.

[رُ] (اِخ) پسر اسماعیل خان از نبیره های ولیخان افشار که در زمان سلطنت شاه عباس اول حکومت کرمان را داشت. چون در بلوک زرند و کونبان مزارع متعدد احداث کرده بود از آن زمان خلفاً عن خلف در آن بلوک متوطن بود. چون خبر قتل نادرشاه به کرمان رسید بزرگان کرمان هر یک حکومت آنجا را میخواست. شاهرخ خان از زرند به گواشیر آمد و تمام اعیان شهر را بمنزل خود خواند و آنان را بریاست خویش دعوت نمود. اعیان و رؤسای کرمان قبول امارت وی کردند و شاهرخ خان نامه ای متضمن انقیاد و اطاعت جهت علیقلی خان برادرزادهء نادر که در آن وقت خود را عادلشاه نامیده بود و سلطان ایران میدانست فرستاد. او چون استقلالی نداشت حکمرانی کرمان را بنام شاهرخ شاه صادر کرد پس از شکست عادلشاه و بکار آمدن برادرش ابراهیم خان شاهرخ مجدداً نامه و سفیری به دربار او فرستاد. چون ایران در حال هرج و مرج بود کسی متعرض کرمان و شاهرخ خان نشد. در سال 1164 ه . ق. بود که جمعی از سیستانیان بقصد تسخیر نرماشیر و بم بنای تاخت و تاراج را گذاشتند. شاهرخ خان بجنگ آنان شتافت و پس از شکست ایشان بطرف سیستان لشکر کشید و چون مدتی از اقتدار شاهرخ خان گذشت نصیرخان حاکم لار و سبعه به امر کریم خان وکیل با هشت هزار تن سوار مسلح بقصد تسخیر کرمان حرکت کرد و پس از مشورت با سران کرمان صلاح بر آن دید که در قریهء «نارپ» محل اقامت نصیرخان برود و پس از پیاده شدن، گماشتگان نصیرخان او را دستگیر کردند و نصیرخان برای تصرف گواشیر از نارپ حرکت کرد ولی چون مردم کرمان از خدعهء نصیرخان مطلع شدند دروازه ها را بسته و مانع دخول لاریان بشهر گردیدند و ناچار اردوی لار مدتی در پشت دروازهء «ریگ آباد» به محاصره نشستند تا آنکه شاهرخ خان پس از تطمیع نگهبانان خود شبانه فرار کرد و بشهر وارد شد و پس از فراهم کردن لشکر بتعقیب نصیرخان درآمد و اکثر قلعه ها و قراء سبعه را فتح و غارت کرد و نصیرخان به قلعهء «گراش» لار پناه برد و در سال 1172 ه . ق. که کریمخان بر محمد حسن خان قاجار مستولی گردید مرادخان زند را با سپاه بسیار مأمور تسخیر کرمان کرد. اما در آن هنگام شاهرخ خان که به محاصرهء قلعهء بافق مشغول بود گلوله ای به او خورده درگذشت. شاهرخ خان از تاریخ درگذشت نادرشاه (1160) تا زمان درگذشتش دوازده سال و کسری حکومت کرمان را داشت. (از تاریخ کرمان ص 316 ببعد).

شاهرخ میرزا.

[رُ] (اِخ) (خاقان سعید) (میرزا) چهارمین فرزند امیر تیمور گورکان است. در سال 779 ه . ق. به دنیا آمد و در سن بیست سالگی یعنی در سال 799 ه . ق. حکمران مستقل خراسان گشت و سکه بنام خویش زد و در سن 38 سالگی یعنی سال مرگ تیمور «807» پادشاه مستقل بود و در سنوات 809 مازندران و 811 ماوراءالنهر و 817 فارس و 819 کرمان و 823 آذربایجان را تصرف کرد و در اواخر سال 823 او را با اسکندر پسر قرایوسف حاکم سابق آذربایجان جنگی دست داد که منجر به فرار اسکندر گشت و در سال 830 بوسیلهء احمد نامی در مسجد جامع هرات بوسیلهء کارد مورد سوء قصد قرار گرفت ولی از مرگ نجات یافت در سال 832 مجدداً اسکندر به عراق و آذربایجان تجاوز نمود و شاهرخ در صحرای سلماس بجنگ او شتافت و اسکندر نیز مجدداً فرار کرد. شاهرخ 43 سال سلطنت کرد و 73 سال عمر نمود و در سنهء 850 ه . ق. در شهر ری درگذشت، در زمان سلطنت خویش برای ترمیم خرابیها که پدرش کرده بود کوشش کرد. دیوارهای هرات و مرو را ساخت به آبادی شهرها همت گماشت. پادشاهی بود نیکوکار و اصحاب علم و دانش را گرامی میداشت و ارباب صنعت را طرف توجه قرار میداد و در زمان وی علم و صنعت رواج یافت. و موسیقیدان معروف عبدالقادر مراغه ای و آوازخوان مشهور یوسف اندکانی و قوام الدین معمار و مولانا خلیل نقاش از هنرمندان آن دوره بودند. (حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 3 ص 554، 553) (تاریخ سرجان ملکم ص 159) (تاریخ مفصل ایران تألیف عبدالله رازی ص 353).

شاهرخ میرزا.

[رُ] (اِخ) پسر سلطان ابوسعید. در سال 899 ه . ق. عازم هرات شد و در ولایت ساری درگذشت و سلطان حسین میرزا نعش او را به مدرسهء مهدعلیا گوهرشادآغا برد. (حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 4 ص 101).

شاهرخ میرزای افشار.

[رُ یِ اَ] (اِخ)فرزند رضاقلی میرزا نوادهء نادرشاه است و مادرش دختر شاه سلطان حسین صفوی بوده. پس از قتل ابراهیم خان برادرزادهء نادرشاه بحکومت نشست ولی بدست شخصی بنام سیدمحمد (که او نیز خود را منسوب به صفویه میدانست) کور شد زیرا سید محمد در صدد بود که بنام سلیمان شاه تخت و تاج را تصاحب کند ولی شاهرخ به یاری یوسف علی یکی از سردارانش مجدداً بر تخت نشست و سلیمان شاه کشته شد و چندی بعد دو سردار دیگر جعفر و میرعالم متحد گشتند و یوسفعلی را مغلوب و به قتل رساندند و شاهرخ را بزندان افکندند در آن هنگام احمدخان ابدالی به خراسان لشکر کشید و خراسان را در دست احفاد نادر باقی گذارد و شاهرخ را پادشاه آن حدود کرد. مقارن این زمان بود که قدرت آغامحمدخان قاجار رو به افزایش نهاد و در سال 1210 ه . ق. که بر تخت سلطنت نشست جز شاهرخ شاه افشار و پسرش مدعی دیگری نداشت لذا پس از جلوس بر تخت سلطنت مهمترین اقدام او برانداختن خاندان افشار بود و بدین عزم در اوائل بهار آغامحمدشاه از راه معمولی تهران به مشهد حرکت کرد و در این هنگام فقط مشهد و خراسان شمالی زیر نفوذ شاهرخ و پسرش نادر بود. حکام محلی خراسان که فقط اطاعت ظاهری از نادرمیرزا فرزند شاهرخ داشتند از ترس یکایک به اردوی محمد شاه ملحق شدند. پسر شاهرخ چون تاب مقاومت در خود ندید مشهد را رها کرد و به افغانستان رفت و شاهرخ نابینا را همچنان در مشهد باقی گذاشت و شاه قاجار بدون مقاومت وارد مشهد شد و برای دست یافتن به خزاین نادرشاه به هر کس که مظنون میشد او را زیر شکنجه قرار میداد تا آنکه شاهرخ پیر و نابینا را که در آن موقع 63 سال داشت بمنظور بروز دادن محل دفینه های نادری شکنجه داد و شاهرخ هرچه داشت عرضه نمود، سپس او را با عیال و اولادش روانهء تهران نمود و شاهرخ در راه وفات یافت. (ایران در دورهء سلطنت قاجار تألیف علی اصغر شمیم ص 27 و 227) (تاریخ مفصل ایران عبدالله رازی ص 422) (تاریخ کرمان ص 317).

شاهرخیه.

[رُ خی یَ] (اِخ) نام شهری که بجای فناکث ساخته شد. توضیح اینکه در زیر ملتقای رودخانهء سیحون بارو و شهری بود بنام بناکث یا فناکث و یا فناکت و این شهر در قرن چهارم فاقد قلعه و بارو بود و تا قرن هفتم که بدست چنگیز خراب شد شهری بسیار مهم بود پس از یک قرن و اندی یعنی در سال 818 ه . ق. شاهرخ نوادهء امیر تیمور به تجدید عمارت آن همت گماشت و از این رو به شاهرخیه موسوم شد و بهمین نام شرف الدین علی یزدی مکرر آن را ذکر کرده است. (سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص513).

شاه رستم.

[رُ تَ] (اِخ) نام دیهی است واقع در هشت فرسخی میانهء جنوب و مشرق قاضیان به فارس. (فارسنامهء ناصری).

شاه رستم لرستانی.

[رُ تَ مِ لُ رِ] (اِخ)نام حاکم لرستان. رجوع به رستم لرستانی شود.

شاه رش.

[رَ] (اِ مرکب) مخفف شاه ارش است یعنی ارش بزرگ و آن مقداری است از سرانگشت میانین دست راست تا سرانگشت میانین دست چپ وقتی که دستها را از هم بگشایند و آن را بعربی باع و بترکی قولاج گویند، و آن بمقدار پنج ارش کوچک باشد و ارش کوچک از سر انگشت میانین دست است تا مرفق که بندگاه ساعد و بازو است. و شاه رش را به این اعتبار پنج ارش میگویند. (برهان قاطع). یعنی پنج رش، چه پنج را شاه گویند. (شرفنامهء منیری). پنج ارش را گویند. (فرهنگ جهانگیری). واحد طول، و آن از سرانگشت میانین دست راست است تا سرانگشت میانین دست چپ. آنگاه که دستها را از هم بگشایند و آن معادل پنج ارش کوچک است :
فرو برد بنیاد ده شاه رش
همان شاه رش پنج کرده برش.فردوسی.
به رش بود بالاش صد شاه رش
چو هفتاد رش بر نهی از برش.فردوسی.
ز بن تا سر تیغ بالای او
چو صد شاه رش کرد پهنای او.فردوسی.

شاه رضا.

[رِ] (اِخ) یکی از القاب امام هشتم علی بن موسی الرضا علیه السلام است. رجوع به رضا... شود.

شاه رضا.

[رِ] (اِخ) نام سرسلسلهء دودمان پهلوی . رجوع به رضاشاه... شود.

شاه رضا.

[رِ] (اِخ) نام بقعه ای است در قمشه از توابع اصفهان و متولی آن شاه نظر از صوفیان بوده است. (آتشکدهء آذر ص 182).

شاهرک.

[هِ رَ] (اِخ) نام محلی است در جنوب شور بادام در مغرب لطف آباد.

شاه رکن الدین.

[رُ نُدْ دی] (اِخ)حسن بن سید معین الدین اشرف. رجوع به شاه حسن شود.

شاهرگ.

[رَ] (اِ مرکب) رگ جان که بتازی حبل الورید گویند. (بهار عجم) (آنندراج). دو رگ درشت گردن. شهرگ. (یادداشت مؤلف) :
مریض عشق چون نبضی که بندد تسمه فصادش
کمر بندد بخون خویشتن تا شاهرگ دارد.
تأثیر (از بهار عجم).
وتین. ورید. ودج. فریصه. در تداول عامه گویند: تا شاهرگم می جنبد فلان کار را نخواهم کرد، یعنی تا زنده ام. اگر شاهرگم را بزنند فلان کار نکنم؛ بکردن آن کار هیچگاه تن درندهم.
- پرشدن شاه رگهای کسی؛ سخت در غضب شدن. (یادداشت مؤلف).

شاهرگ.

[رَ] (اِخ) دهی از دهستان بخش فیض آباد محولات شهرستان تربت حیدریه. دارای 105 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاهرگ.

[رَ] (اِخ) دهی از دهستان دولت خانه بخش حومهء شهرستان قوچان. دارای 920 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاهرگ.

[رَ] (اِخ) دهی از دهستان اوغاز بخش باجگیران شهرستان قوچان. دارای 920 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاهرود.

(اِ مرکب) آب بزرگ. رود بزرگ. مطلق رود بزرگ. || نام سازی است که آن را شهرود نیز گویند. (شرفنامهء منیری). نام سازی است مانند نی که اکثر و اغلب رومیان دارند و در بزم و رزم بنوازند. (فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع) (رشیدی). سازی مانند نی که رومیان نوازند. (انجمن آرا) (آنندراج) : ابلیس مر او [ بونال پسر قابیل ] را غره کرد و این خبرها او را اندر آموخت تا انگور بگرفت و شیره کرد و مر او را دست بازداشت تا تلخ شد پس بپالود و بقرابه و قنینه و صراحی اندر کرد و پیش نهاد و شاهرود و چنگ و آنچه بدین ماند همه بساخت. (ترجمهء طبری بلعمی). || تاری بود که بر سازها بندند و آن را شهرود نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). تار بمی که در اکثر سازها بندند و آن در مقابل تار زیر است. (برهان قاطع). تار سیمی که در سازها بندند و آن را شهرود نیز خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج).

شاهرود.

(اِخ) نام رودخانه ای که حکیم ابن احوص سغدی کرد به سال ست و ثلثمائه (306 ه . ق.). (یادداشت مؤلف).

شاهرود.

(اِخ) نام رودخانهء بزرگی است که منبع آن ولایت طالقان قزوین باشد. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (سروری). رودی است که از دو شعبهء طالقان و الموت پدید آید. شعبهء طالقان از کوههای بلوک طالقان و شعبهء الموت از ارتفاعات مغرب کندوان سرچشمه گیرد و در شیرکوه بهم پیوندند و سپس در منجیل پس از اتصال به رودخانهء قزل اوزن تشکیل سپید رود دهند و بدریای خزر ریزند :از آنجا برفتیم رودی آب بود که آن را شاهرود میگفتند. بر کنار رود دیهی بود که خندان میگفتند و باج می ستاندند از جهت امیر ایران و او از ملوک دیلمستان بود. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص5).

شاهرود.

(اِخ) شهرستان... نام یکی از شهرستانهای استان دوم کشور و قسمت عمدهء این شهرستان را کویر تشکیل میدهد. آب آن از رودخانهء تاش سرچشمه می گیرد که پس از متصل شدن بچندین رود کوهستانی دیگر در قسمت خاوری شهر شاهرود و از زیر پل گذشته بطرف دشت کویر میرود در قسمتهای علیا دارای آب است و قنات مهم شاهرود در طول آن احداث شده است و قسمتی از زه آب این رودخانه با آب قنات یکی میشود آب شهر شاهرود را تأمین مینماید. این شهرستان از چهار بخش به نام مرکزی قلعه نو. میامی. بیارجمند تشکیل شده است جمع قرا و قصبات شهرستان 168 آبادی و جمع سکنه به اضافهء سکنهء شهر شاهرود در حدود 89500 تن است. محصول آن غلات و حبوبات و میوه و پنبه و تنباکو و انگور است. راه آهن طهران به خراسان از این شهرستان عبور میکند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاهرود.

(اِخ) (بخش مرکزی) از دو دهستان بنام زیراستاق و طرود تشکیل شده. دهستان زیراستاق تا شعاع 30 هزارگزی شاهرود و دهستان طرود در حدود 150 هزارگزی جنوب باختری شاهرود قرار دارد و جمع قرای بخش 40 آبادی و سکنهء آن در حدود 16500 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاهرود.

(اِخ) (شهر) شهری کوچک است مرکز شهرستان شاهرود. سکنهء آن در حدود 18000 تن. آب آن از قنات. محصول آن میوه و غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاهرود.

(اِخ) نام یکی از بخشهای چهارگانهء شهرستان هروآباد آذربایجان است. این بخش یکی از حاصلخیزترین بخش های شهرستان مزبور است و از دو دهستان تشکیل شده است: دهستان خوش رستم: 56 آبادی و 14759 تن سکنه و دهستان شاهرود 32 آبادی و 19332 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانه های محلی. محصول آن غلات و برنج و پنبه و حبوبات و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاهرود.

(اِخ) نام یکی از دهستانهای دوگانهء بخش شاهرود شهرستان هروآباد. دارای 19330 تن سکنه. آب آن از رودخانهء شاهرود است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاهرود.

(اِخ) دهی از دهستان زروماهرو بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. دارای 490 تن سکنه. آب آن از قنات و چشمه. محصول آن غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاهرود.

(اِخ) دهی از دهستان فارغان بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس. دارای 402 تن سکنه. آب آن از رودخانه و قنات. محصول آن خرما و غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاهرود.

(اِخ) دهی از دهستان نسر بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه. دارای 49 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و بنشن و چغندر. شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاه رومی.

(اِ مرکب) فلفل سفید است. (تحفهء حکیم مؤمن).

شاهروی.

(ص مرکب) شاه سیما. شاه شکل. شبیه به شاه. زیباروی. که رویی چون شاه دارد. شکوهمند :
بپرسید و گفتش چه مردی بگوی
که هم شاه شاخی و هم شاهروی.فردوسی.
چه مردی بدو گفت با من بگوی
که هم شاهخوئی و هم شاهروی.فردوسی.

شاهره.

[رَهْ] (اِ مرکب) مخفف شاهراه است. رجوع به شاهراه شود.

شاهریشت.

(اِ مرکب) نام صاحب مظالم. (از تاریخ یعقوبی ج 1ص 145). نام قضات و حکام صلح در اوائل قرن پنجم و مقارن با سلطنت یزدگرد اول، ولی از کار و حدود اختیارات آنان اطلاعی در دست نیست. (ایران در زمان ساسانیان چ2 ص 333، 289).

شاهریة.

[هِ ری یَ] (ع اِ) نام نوعی عطر معروف باشد. (از ذیل اقرب الموارد).

شاه زابل.

[هِ بُ] (اِخ) شاه زاول. عنوانی است سلطان محمود غزنوی را. (از انجمن آرا) (از آنندراج). و رجوع به شاه زاول و محمود غزنوی شود.

شاهزاد.

(ن مف مرکب، اِ مرکب) مخفف شاهزاده. زادهء شاه. مرد یا زنی که از نسل شاه باشد :
چنین گفت هر کس که ای شاهزاد
که هستی ز شاه جهاندار یاد.فردوسی.
شود تا رساند سوی شاهزاد
بگفت آنزمان با فرنگیس شاد.فردوسی.
فریبرز کاوس خراد راد
سر سروران قارن شاهزاد.فردوسی.
همی راند اسبش بکردار باد
چنین تا برآمد بر شاهزاد.فردوسی.
به نیزه بگشتند هر دو چو باد
بزد ترک را نیزهء شاهزاد.فردوسی.

شاهزادگی.

[دَ / دِ] (حامص مرکب)شاهزاده بودن. از نسل شاهان بودن.

شاهزاده.

[دَ / دِ] (ن مف مرکب، اِ مرکب)شاهزاد. از نژاد شاه. از نسل شاه. ملک زاده. مرد یا زنی که نسب به شاه برد :
بیفتاد از اسپ اندرون شهریار
دریغ آن جوان شاهزاده سوار.دقیقی.
یکی ترک تیری برو برگشاد
شد آن خسرو شاهزاده بباد.دقیقی.
چنین شهریار و چنین شاهزاده
که دید و که داده ست هرگز نشانی.فرخی.
ای شاه و شاهزاده و شاهی بتو بزرگ
فرخنده فخر دولت و دولت بتو جوان.
فرخی.
فکند آن تن شاهزاده بخاک
بچنگال کرد آن کمرگاه چاک.فردوسی.
همه شاهزاده ز تخم قباد
بر ایشان همه فر یزدان و داد.فردوسی.
یکی شاهزاده به پیش اندرون
جهاندیده با او بسی رهنمون.فردوسی.
چشم همه دوستان گشاده
از دولت شاه و شاهزاده.نظامی.
|| ولیعهد. (ناظم الاطباء).

شاهزاده ابراهیم.

[دَ / دِ اِ] (اِخ) نام امامزاده ای است در قم. (یادداشت مؤلف).

شاهزاده ابوالقاسم.

[دَ / دِ اَ بُلْ سِ](اِخ) دهی از دهستان سرچهان بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده. دارای 22 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

شاهزاده احمد.

[دَ / دِ اَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان قیلاب بخش اندیمشک شهرستان دزفول. دارای 350 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی قالبیافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاهزاده احمد.

[دَ / دِ اَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان قیلاب بخش اندیمشک شهرستان دزفول. دارای 350 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاهزاده اسماعیل.

[دَ / دِ اِ] (اِخ) دهی از دهستان قهستان بخش کهک شهرستان قم. دارای 135 تن سکنه. آب آن از رودخانهء وشنوه. محصول آن غلات، باغات میوه، بادام و قیسی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

شاهزاده بانو.

[دَ / دِ] (اِ مرکب) شاهزاده خانم. بانو که نسب بشاه برد :
ای شاهزاده بانوی ایران بهفت جد
اقلیم چارم از تو چو فردوس هشتم است.
خاقانی.

شاهزاده حسین.

[دَ / دِ حُ سَ] (اِخ) از نامی ترین بقاع متبرکهء قزوین و آرامگاه حسین بن علی بن موسی الرضا علیه السلام است. بعضی از تذکره نویسان در نسب وی اختلاف کرده اند ولی ادله ای در دست است که گذشتگان صاحب بقعه را فرزند علی بن موسی الرضا می شناختند نه موسی بن جعفر و صاحب سراج الانساب صاحب بقعه را از اولاد جعفر طیار ذکر کرده است. کیفیت و چگونگی ساختمان بقعه درگذشته روشن نیست و آثار موجود نشان میدهد که در سدهء هشتم و نهم دارای بنایی عالی بوده است. ظاهراً در فاصلهء میان دو دورهء چنگیز و صفویه بواسطهء کشت و کشتارها و ناامنی ها نزدیک به دو قرن کسی متوجه تعمیر بقعه نگردیده و تدریجاً روب انهدام گذارده بوده است. و احتمال میرود سلطان الجایتو و شاه خدابنده و پسرش سلطان ابوسعید بهادرخان و برخی از فرمانروایان علوی گیلان به ساختمان یا مرمت این بقعه اقدام کرده باشند لیکن سندی در دست نیست. ولی مسلم است که شاه طهماسب صفوی در بنای این بقعه سهم بزرگی داشته است. بنای مزبور دارای سردر مجلل و جلوخان و حجرات پیرامون آن اختصاص به آرامگاه دانشمندان و بزرگان داشته است. در سال 1306 ه . ش. که آقا باقر اصفهانی ملقب به سعدالسلطنه حکومت قزوین را از طرف میرزاعلی اصغرخان اتابک عهده دار بود به دستور وی و با پول او ساختمان پیشین را کوبید و بنای کنونی را بنیاد کرد. آنگاه کتبیهء سردر شمالی متعلق به زینب بیگم دختر شاه طهماسب را در بالای در جنوبی قرار داد که اکنون نیز موجود است. آرامگاه کنونی حسین بن علی بن موسی الرضا در وسط محوطهء بزرگی قرار دارد و دور تا دور محوطه با دیوارهایی بشکل طاق نماهای وسیع احاطه شده است و با کاشی های رنگین تزیین گردیده و در شمال این بنا ایوان بزرگی است به درازای تقریباً بیست گز و عرض هفت گز و ارتفاع ده گز. منبت کاری درب حرم یکی از نفایس صنعت محسوب می شود. در روی مزار دو صندوق یا دو ضریح قرار دارد، اولی از چوب ساده و دومی که نزدیک به دو گز درازا و پهنا و بلندی دارد یکی از شاهکارهای صنعت قلم زنی و منبت کاری است. اتمام تاریخ تعمیر ضریح در سال 806 ه . ق. بوده است. (مینو دریا باب الجنة ص650 و بعد).

شاهزاده خانم.

[دَ / دِ نُ] (اِ مرکب)شاهزاده بانو. بانویی که از فرزندان شاه باشد. زنی که از نسل شاه باشد.

شاهزاده علی اکبر.

[دَ / دِ عَ اَ بَ] (اِخ)دهی از دهستان حومهء بخش حومهء شهرستان شهرضا. دارای 1028 تن سکنه. آب از قنات. محصول آن غلات و انار و خربزه و هندوانه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

شاهزاده محمد.

[دَ / دِ مُ حَمْ مَ] (اِخ)دهی از دهستان حومهء بخش خشت شهرستان کازرون. دارای 201 تن سکنه. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آن غلات و خرما است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شاهزاده محمد.

[دَ / دِ مُ حَمْ مَ] (اِخ)دهی از دهستان جرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان. دارای 180 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه زاول.

[هِ وُ] (اِخ) شاه زابل. محمودبن سبکتکین غزنوی. (یادداشت مؤلف). اشاره به سلطان محمود سبکتکین است. (برهان قاطع) :
رسید شاه جهان سوی فخردین مهمان
چو شاه زاول سوی غلام خویش ایاز.
سوزنی.
و رجوع به شاه زابل و محمود غزنوی شود.

شاه زاول.

[هِ وُ] (اِخ) خطابی است رستم پهلوان داستانی را.

شاهزج.

[زَ] (اِ مرکب) تصحیفی است از کلمهء شاه بیزج. رجوع به شاه بیزج شود.

شاهزن.

[زَ] (اِ مرکب) مرکب از: شاه + زن، مقابل مرد. بمعنی زن شاه. ملکه. شهبانو. (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ شاهنامه). || زن شجاع و دلیر. زن ممتاز در میان زنان :
بدو گفت رودابه کای شاهزن
سزای ستایش بهر انجمن.فردوسی.

شاه زنان.

[هِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)زن ممتاز از دیگر زنان. زن که بر دیگر زنان سروری و برتری داشته باشد.

شاه زنان.

[هِ زَ] (اِخ) لقب شهربانو دخت یزدگرد همسر امام حسین بن علی علیه السلام و مادر حضرت زین العابدین سجاد (ع). (یادداشت مؤلف).

شاه زنان.

[هِ زَ] (اِخ) لقب دختر شاهرخشاه پسر رضاقلی میرزا پسر نادرشاه و مادر محمدقلی میرزای ملک آرا. دومین فرزند فتحعلی شاه. (حاشیهء سبک شناسی ج 3 ص 397).

شاه زنبوران.

[هِ زَمْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فرد ممتاز از زنبوران عسل. امیرالنحل. شاه منج انگبین. آن مگس که پیش امیرالمؤمنین علی (ع) ایمان آورد و او پادشاه زنبوران بود و یعسوب نام داشت و او را امیرالنحل نیز خوانند. (شرفنامهء منیری) (آنندراج). ملیک النحل؛ شاه زنبوران. (منتهی الارب).

شاه زنده.

[هِ زِ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در یادداشت مؤلف چنین آمده است: مرحوم اردشیرجی می گفت در سفر اول که به ایران آمدم گدایان دوره گرد مردم را به شاه زنده سوگند میدادند که به آنان چیزی دهند - انتهی. امروز زنان وقتی در حمام خواهند قسم خورند کف دست بر زمین زنند و گویند: به این شاه زنده. و البته میدانیم که زیر زمین حمام (جهنم حمام) یعنی مجرای حرارت است و از اینجا شاید بتوان دریافت که مراد آنان از شاه زنده، آتش باشد.

شاه زنگ.

[هِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)حاکم و فرمانروای زنگ. سلطان زنگبار. || مجازاً شب را گویند و بعربی لیل خوانند. (برهان قاطع). کنایه از شب است. (انجمن آرا) (آنندراج). صاحب فرهنگ نظام گوید: شاه زنگ استعاره برای آفتاب است. و پیداست که در بیان این معنی نظر بمعنی دیگر زنگ که آفتاب باشد بوده است.

شاه زور.

(ص مرکب) شخص بسیار قوی. (فرهنگ نظام).

شاه زید.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان بالاخیابان بخش مرکزی شهرستان آمل. دارای 130 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانه. محصول آن برنج و غلات و مختصر لبنیات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاه زید.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان کرزان رود شهرستان تویسرکان. دارای 831 تن سکنه. آب آن از رودخانه و قنات. محصول آن غلات، توتون، کتیرا، حبوبات، میوه و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاه زیره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) زیرهء بزرگ. (برهان قاطع) (آنندراج). || نام کرویا است که آن را کراویه و نانخواه خوانند و زیرهء رومی همان است. (برهان قاطع). زیرهء کرمانی است که کمون نامند. زیرهء رومی. کراویا. کراویه. نانخواه. کمون.

شاه زیله.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند. دارای 661 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاه زین العابدین.

[زَ نُلْ بِ] (اِخ)مجاهدالدین علی فرزند شاه شجاع. بدین توضیح که پس از درگذشت شاه شجاع در سال 785 ه . ق. یا در سال 786 ه . ق. بجای وی شاه زین العابدین پسرش پادشاه گردید. ولی شاه منصور پسر عمش وی را دستگیر و در سال 789 ه . ق. / 1387 م. معزول و محبوس و نابینا کرد. دورهء سلطنت شاه زین العابدین هم کوتاه و هم آشفته بود. زیرا گذشته از نزاع خونین وی با افراد خانوادهء خود، خطر حملهء تیمور و لشکریان او نیز بیش از پیش کشور او را تهدید میکرد. اندکی پس از جلوس وی پسرعمش شاه یحیی بر او تاخت و اندکی بعد تیمور قطب الدین رسولی فرستاد تا نام او را در خطبه بخوانند و این معنی در حکم آن بود که او را به سلطنت بشناسد. تیمور پس از آنکه به شیراز رفت شاه زین العابدین پیش از ورود او به شوشتر گریخت و در آنجا پسرعمش شاه منصور او را بغدر گرفت و محبوس داشت تا در سال 795 ه . ق. تیمور بار دیگر بحکمرانی آل مظفر حمله برد. نخست قلعهء سفیدرود را فتح کرد و کوتوال آن را کشت و زین العابدین را که در آنجا حبس بود بیرون آورد و به سلطنت نشاند زیرا شاه زین العابدین که پس از دستگیری بفرمان شاه منصور کور گردید قبلاً سلطنت تیمور را شناخته و فرستادهء او قطب الدین را پذیرفته و نام وی را در سکه و خطبه مندرج کرده بود. (از سعدی تا جامی ص 308، 187، 185).

شاه سار.

(ص مرکب) مانند و شبیه به شاه. (ناظم الاطباء). اما در جای دیگر دیده نشد.

شاه سار.

(اِخ) نام شاعری است باستانی و دوبار در لغت فرس اسدی بشعر او استشهاد شده است. (یادداشت مؤلف) :
گهرفتال شد این دیده از جفای کسی
که بود نزد من او را تمام ریزفتال(1)
چو باز را بکند بازدار مخلب و پر(2)
بروز صید برو کبک راه گیرد و چال.
(لغت فرس اسدی چ دبیرسیاقی ص115، 114). و مؤلف شرح حال رودکی (ص 458) می نویسد که او از شعرای دربار سامانیان بوده است.
(1) - ن ل: غمام ریز فتال.
(2) - ن ل: مخلب و چنگ.

شاهسبرم.

[هَ بَ رَ] (معرب، اِ مرکب)معرب شاه اسپرم است که ضیمران باشد و آن را شاه سفرم نیز گویند. (برهان قاطع). ریحان سبز مایل بزردی محلل جمیع اورام و منوم و مفتح سدهء دماغی و رایحهء او مانع وبا و رافع دردسر محرورین است. (منتهی الارب) (از دزی ج1 ص717). معرب شاهسپرم است و آن ریحان باشد و آن را شاهسفرم نیز خوانند. (از اقرب الموارد). رجوع به شاه اسپرم شود.

شاهسپر.

[هَ پَ] (اِ مرکب) شاه اسپر و شاه اسپرم باشد. رجوع به شاهسپرم و شاه اسپرم شود.

شاهسپرغم.

[هِ پَ رَ] (اِ مرکب) مرکب از: شاه و سپرغم. همان شاه اسپرغم است که ریحان بزرگ باشد و بعربی ضیمران خوانند. (برهان قاطع) (آنندراج). ریحان. (شرفنامهء منیری). نوعی ریحان بزرگ برگ. (یادداشت مؤلف) :
بی گمان شو آنکه روزی ابر دهر بی وفا
برف بارد هم بر آن شاهسپرغم مرغزی.
ناصرخسرو.
و رجوع بشاه اسپرغم شود.

شاهسپرم.

[هِ پَ رَ] (اِ مرکب) شاه اسپرم است که ضیمران باشد و آن را شاه سفرم نیز گویند. (برهان قاطع). شاه سپرغم است که ریحان باشد. (آنندراج). همان شاهسپرغم. (شرفنامهء منیری). ونجنک. (برهان). حبق الصعتری. حبق الکرمانی. سلطان الریاحین. ریحان. ریحان الملک :
چنگ بازان است گویی شاخک شاهسپرم
پای بطان است گویی برگ بر شاخ چنار(1).
منوچهری.
در صلوات آمده ست بر سر گل عندلیب
در حرکات آمده ست شاخک شاهسپرم.
منوچهری.
پر از چین شود روی شاهسپرم
چو تازه شود عارض گلنار.ناصرخسرو.
و رجوع به شاه اسپرم و اسپرغم شود.
(1) - ترنجیدگی برگهای شاه اسپرم در بیت فوق مشهود است. (یادداشت مؤلف).

شاهسپرهم.

[هِ پَ هَ] (اِ مرکب) شاه سپرغم است که ریحان و ضیمران باشد. (برهان قاطع). بمعنی شاه اسپرم است. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به شاه اسپرغم و شاه اسپرم شود.

شاه ستا.

[سِ] (نف مرکب) شاه ستای. ستایندهء شاه. او که شاه را ستاید. مداح شاه. رجوع به شاه ستای شود.

شاه ستارگان.

[هِ سِ رَ / رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب است : شاه ستارگان به افق مغرب خرامید. (کلیله و دمنه).

شاهستان.

[هِ] (اِخ) مملکت ایران. (ناظم الاطباء).

شاهستان.

[هِ] (اِخ) شاهسدان. مؤلف ایران باستان نویسد: ارشک بزرگ پسر پادشاه تتالیان(1) در پهل شاهسدان در صفحهء کوشان میزیست. و شاهسدان مبدل شدهء شاهستان است و گوید این اسم [ پهل شاهسدان ] با گرگان مطابقت میکند. (ایران باستان ج 3 ص 2595).
(1) - Tetaliens.

شاه ستای.

[سِ] (نف مرکب) شاه ستا. ستاینده و مداح شاه بود. که شاه را ستاید. او که ستایش و مدح شاه کند :
هیچکس نیست که با شاه جهان
یک سخن گوید از این شاه ستای.فرخی.
دزد بیان من بود هر که سخنوری کند
شاه سخنوران منم شاه ستای راستین.
خاقانی.
رجوع به شاه ستا شود.

شاهستون.

[سِ] (اِخ) (دشت...) نام منطقه ای از اعمال بلخ بوده است : تا همهء لشکرهاء ایران بدشت شاه ستون از اعمال بلخ جمع آیند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 45). رجوع به دشت شاه ستون شود.

شاهسدان.

[هِ] (اِخ) رجوع به شاهستان و ص 2595 ایران باستان ج 3 شود.

شاهسفر.

[هِ فَ] (اِ مرکب) شاه اسفرهم. رجوع به شاه اسفرهم شود.

شاهسفرغم.

[هِ فَ غَ] (اِ مرکب) به معنی شاه سپرغم و شاه اسپرغم است. گاه بضرورت شعری به فتح راء و سکون غین به تلفظ آید :
تا دهد باغ و راغ را هر سال
به ربیع و خریف زینت حور
زلف شاهِسْفَرَغْم و روی سمن
چشم بادام و دیدهء انگور.مسعودسعد.
و رجوع به شاه اسپرغم شود.

شاهسفرم.

[هِ فَ رَ] (اِ مرکب) شاه اسپرم. شاهسپرغم. شاه اسپرغم. شاه اسفرهم. شاه اسپرهم. شاه پرم. شاهسپرم. شاه سپرهم. او را بتازی ضیمران گویند و نام مطلق او ریحان است و بطریق مجاز بر سایر ریاحین اطلاق کنند و بعربی او را حماحم نیز گویند و چنین گویند که حماحم شکوفهء او بود و بعضی گویند حماحم شاهسبرم سرخ بود. (از ترجمهء صیدنهء بیرونی). نیز رجوع به تذکرهء ضریر انطاکی ص 212 و اختیارات بدیعی شود. نوعی از گیاهان خوشبوی باشد. ساق آن باریک چون دو قطرشاخ نعناع و برگ آن بزرگ دو برابر برگ نعناع و بزرگتر ترنجیده و بالای آن تا یک ذرع باشد و عطر آن را گرفته در شربتها کنند و اینکه «لکلرک» آن را به بازیلیک ترجمه کرده است درست نیست. (یادداشت مؤلف). از اسفرمهاست. (ذخیرهء خوارزمشاهی). به معنی شاه اسپرم است. (فرهنگ جهانگیری). و رجوع به شاه اسپرم، شاه پرم، شاه سپرم. شاه سپرهم، شاه اسپرهم، شاه اسپرغم و شاهسپرغم شود.

شاه سلطان.

[سُ] (اِخ) جلال الدین. خواهرزادهء امیرمبارزالدین محمد که در سال 755 ه . ق. او را به نیابت از طرف خود بشیراز فرستاد. (تاریخ عصر حافظ ج 1 ص 106).

شاه سلطان.

[سُ] (اِخ) نام دختر سلطان سلیمان عثمانی است که تکیهء شاه سلطان واقع در محلهء ایوب اسلامبول را بناکرده است. (خیرات حسان ج 2 ص 104).

شاه سلطان.

[سُ] (اِخ) نام دختر سلطان سلیم خان عثمانی است. او در آغاز همسر لطفی پاشای صدراعظم بوده و در محلهء داودپاشای اسلامبول مسجدی جامع و خانقاهی بنیان نهاده و بعدها آن خانقاه را مدرسه کرده است. (خیرات حسان ج 2 ص104).

شاه سلطان.

[سُ] (اِخ) نام دختر سلطان مصطفی خان ثالث عثمانی و بانی بعضی از ابنیهء خیریه بوده است. (خیرات حسان ج 2 ص 104).

شاه سلطان حسین صفوی.

[سُ حُ سَ نِ صَ فَ] (اِخ) رجوع به حسین صفوی شود.

شاه سلطنه.

[سَ طَ نِ] (اِخ) دهی از دهستان شاپور بخش مرکزی شهرستان کازرون. دارای 113 تن سکنه. آب آن از رودخانهء شاپور. محصول آن غلات و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

شاه سلیم.

[سَ] (اِخ) دهی از بخش زابلی شهرستان سراوان. دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه سلیمان.

[سُ لَ] (اِخ) یکی از متنفذان خراسان بنام سیدمحمد که خود را خواهرزادهء شاه سلطان حسین صفوی میدانست در حدود سال 1162 ه . ق. در مشهد به مخالفت با شاهرخ افشار نوادهء نادرشاه برخاست و او را کور کرد و خود بنام شاه سلیمان چند روزی سلطنت یا حکومت کرد و آنگاه بدست یکی از سرداران شاهرخ کشته شد. رجوع به شاهرخ افشار شود.

شاه سلیمان.

[سُ لَ] (اِخ) (چشمهء...) واقع در بلوک کوه مره از قریهء دشت ارجن. (فارسنامهء ناصری ص320).

شاه سلیمان ثانی.

[سُ لَ نِ] (اِخ) یکی از شاهان سلسلهء صفوی است. رجوع به سلیمان ثانی شود.

شاه سلیمان صفوی.

[سُ لَ نِ صَ فَ وی] (اِخ) از سلسلهء صفویان و پسرشاه عباس ثانی است که پس از مرگ پدر بتخت نشست. رجوع به سلیمان صفوی و صفویه شود.

شاه سمنگان.

[سَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان دلفارد بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت. دارای 12 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه سنجان.

[هِ سَ] (اِخ) خواجه رکن الدین محمود خوافی سنجانی ملقب به شاه سنجان از بزرگان مشایخ عرفا و شعرای قرن ششم بوده است. وی از سلسلهء چشتیهء هرات و از خواص مریدان خواجه مودود چشتی است که لقب شاه سنجان را وی بدو داده است. شاه سنجان در سال 593 یا 597 یا 599 ه . ق. در سنجان درگذشت و در همانجا مدفون گشت. اغلب تذکره نویسان و صاحبان طبقات صوفیه تصریح کرده اند که وی از اهالی قصبهء سنجان از توابع خواف بوده و در همانجا مدفون شده و مزار شاه سنجان امروز در خراسان در نزدیکیهای تربت حیدریه (نه در نزدیکیهای خواف) مشهور و زیارتگاه عمومی است. در نقشه های کنونی ایران هم در نزدیکی های قصبهء امروزی خواف قریه ای است موسوم به سنگان (سنگان پایین) و هم در نزدیکی های تربت حیدریه نیز قریه ای است موسوم به سنگان. (سنگان بالا). این تناقض ظاهری چنین نشان میدهد که در خراسان دو جا بنام سنگان مشهور است اول قریهء سنگان که در نزدیکی قصبهء رود حاکم نشین خواف واقع است. دوم در تربت حیدریه بلوکی است بنام سنگان که مرکز آن بلوک نیز سنگان نامیده میشود و دههای بلوک سنگان تربت حیدریه وصل بدههای خواف است و به احتمال قوی پیش از واقعهء مغول تربت حیدریه و محال آن جزو خواف محسوب میشده است و هر دو سنگان در یک بلوک واقع بوده و قبرشاه محمود سنجانی در سنگان مرکز بلوک سنگان است و آن در هفت فرسخی جنوب شرقی تربت حیدریه است و راهی که از آن از تربت به خواف میروند از وسط آبادی سنگان میگذرد. قبر شاه سنجان با قلعه و آبادی فعلی سنگان قریب پانصد متر فاصله دارد. و در دههای اطراف آن مشهور و زیارتگاه عمده است و آنچه از بنای مقبره مانده چهاردیواری است مربع بعرض و طول هفت گز و ارتفاع کنونی دیوارها قریب ده گز است و سقف آن در سابق خراب گردیده است و انبوهی از آجر روی قبرشاه سنجان که در وسط بقعه است از زمان خرابی تاکنون باقی مانده است. اصل بنای آن را از چینه ساخته اند. و برای شرح حال شاه سنجان رجوع به تاریخ گزیده ص 793 نزهة القلوب ص 151، مجمل فصیح خوافی در حوادث سال 593، نفحات الانس در شرح حال مودود چشتی ص 374، حبیب السیر جزو 3 از ج2 ص 75، هفت اقلیم در ذیل خواف، سفینة الاولیاء صص 91 - 92، آتشکده در ذیل خواف، ریاض العارفین ص 97، خزینة الاصفیاء ج 1 ص 255. طرائق الحقائق ج 2 ص62 الذریعة ج 9 ص499، شدالازار چ قزوینی ص 314 و حواشی آن ص 538 و بعد شود.

شاه سوار.

[سَ] (اِ مرکب) شهسوار. کسی که در سواری اسب و غیر آن ماهر است. (فرهنگ نظام). شهسوار و فارس و راکب بزرگوار و باعظمت. (ناظم الاطباء). فرد ممتاز در سواری :
ای شاه سوار ملک هستی
سلطان خرد به چیره دستی.نظامی.
کین شاه سوار شیرپیکر
روی عربست و پشت لشکر.نظامی.
بدامن کوهی خواهی رسید شاه سواری ترا پیش خواهد آمد. (انیس الطالبین ص 28).

شاه سواری.

[سَ] (حامص مرکب) عمل شاه سوار. سواری کردن چون شاهان.

شاه سواری.

[سَ] (اِخ) تیره ای از شعبهء شیبانی ایل عرب (از ایلات خمسهء فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان ص 87). رجوع به طایفهء شیبانی شود.

شاهسون.

[سَ وَ] (اِخ) در ترکی یعنی شاه پرست و شاه دوست. مرکب: از شاه فارسی و «سون» ترکی. و این نام را شاه عباس بر فوجی از سپاهیان گذاشت که خاصهء خود بود و فرمان داد هر ایلی که خواهد نام خود را برداشته باین ایل تازه درآید و این نام بر خود نهد و با آنها در بهرهء عنایات شاهی شریک باشد. گویند در همان روز اولی که این حکم را کرد ده هزار نفر در آن داخل شدند. (ناظم الاطباء). نام عده ای از قبایل ترک ساکن ایران است که اکنون باید آنها را ترک نامید. معنی این کلمه دوستداران شاه است. شاه عباس اول پس از تسلط بر قبایل ترک عده ای از قبایل مختلف ترک را دعوت کرد که در گروه جدیدی شرکت کنند و نام قزلباش را به آنها داد که به شاهسون نامیده شده اند. در دوران حکومت صفویه بدست این گروه کارهای بسیار بزرگی از آنجمله نگهداری فرمانروایان صفویه برآمد و روزگاری نیز عدهء آنها به صد هزار خانوار بالغ گردید ولی بتدریج از تعداد ایشان کاسته شد. در بعضی از مراجع آمده است که تأسیس این گروه بدست پدر شاه عباس بوده است نه خود شاه عباس و این عده در دستهء طرفداران و فدائیان و غلامان خاندان صفویه بودند و در ترویج و گسترش عقائد مذهبی صفویه بسیار مؤثر بوده اند. (از دائرة المعارف اسلامی).

شاهسون.

[سَ / سُ وَ] (اِخ) تیره ای از شعبهء جبارهء ایل عرب (از ایلات خمسهء فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان ص 87). رجوع به طایفهء جباره شود.

شاهسون.

[سُ وَ] (اِخ) دهی از دهستان دیزمار خاوری بخش مرکزی ورزقان شهرستان اهر. دارای 148 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاهسون.

[سُ وَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش صحنهء کرمانشاه. دارای 148 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانهء صحنه و گاماسیاب. محصول آن غلات، حبوبات، چغندر و قلمستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاهسون افشار.

[سَ وَ اَ] (اِخ) نام یکی از ایلات خمسه است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 275).

شاهسون اینانلو.

[سَ وَ نِ] (اِخ) نام یکی از ایلات اطراف قزوین است که دارای 150 خانوار میباشد مسکن ایشان بلوک رامند و افشار است و قشلاق آنها در جنوب قزوین از بلوک زهرا تا اشتهارد ییلاق آنها خمسه است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 171، 269، 368). مینورسکی در سازمان حکومت صفوی (ص 191) مینویسد: شاهسون اینانلو، هنوز در نواحی ساوه هستند اما معلوم نیست که از حوالی مغان یا اردبیل به آنجا کوچانیده شده باشند، آنان قسمتی از ایلات ترکمان هستند که در سراسر ایران و ترکیه پراکنده می باشند و غالباً با افشار درهم آمیخته اند.

شاهسون بغدادی.

[سَ وَ نِ بَ] (اِخ) از ایلات اطراف تهران، ساوه، زرند و قزوین. مرکب از 7419 خانوار است که ییلاقشان خلجستان و فراهان و قشلاقشان ساوه و زرند میباشد و در اطراف قزوین به 30 طایفه منقسم میشوند و چادرنشین هستند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 112).

شاهسون دویزن.

[سَ وَ دَ زَ] (اِخ) نام تیره ای از شاهسون: ایلات عمدهء خمسه. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 37).

شاهسون کندی علیا و سفلی.

[سَ وَ نِ کِ عُ وَ سُ لا] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان ساوه. دارای 532 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات، بنشن، انار و انجیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

شاه سه وقت.

[هِ سِ وَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) یعنی پادشاه سه نوبت زن. (آنندراج). مؤلف برهان در ذیل نوبت گوید: بمعنی نقاره است که در اوقات شب و روز نوازند و آن در زمان اسکندر سه نوبت بود بعد از آن چهار کردند و شاید منظور از شاه سه وقت اسکندر باشد.

شاه سیارات.

[هِ سَیْ یا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان قاطع) (آنندراج). کنایه از آفتاب است. (انجمن آرا).

شاه سیاه.

(اِخ) لقبی بود که مخالفان آزادی به سیدعبدالله بهبهانی داده بودند. (یادداشت مؤلف).

شاه سید علی اکبر.

[سِیْ یِ عَ اَ بَ](اِخ) نام محلی است در نزدیکی شهر اسپاهان و دارای معدن زغال سنگ است. (یادداشت مؤلف).

شاه سیم.

(اِ مرکب) سیم ممتاز از دیگر سیمها. سیم تناورتر. که سیمهای دیگر از آن منشعب و جداگردد. مادر سیم. ام الاوتار. (از یادداشت مؤلف). || سیم پرقوه تر از الکتریک. (یادداشت مؤلف). که قابلیت حمل الکتریسته بیشتر داشته باشد.

شاه شاخ.

(ص مرکب) دارای اندام و برز و بالای شاهانه. با برز و بالا. با برز و بالائی چون شاهان :
بپرسید و گفتش چه مردی بگوی
که هم شاه شاخی و هم شاه روی.فردوسی.

شاه شار.

(اِخ) شارشاه. لقب پسر شار ابونصر است و در نزد سلطان محمود غزنوی مقام بلندی پیدا کرد. وقتی سلطان محمود عزم جنگ نمود و به احضار شاه شار دستور داد اما او چون از اطاعت دستور شاه سرپیچی کرد، التونتاش و ارسلان جاذب، بدفع وی مأمور گشتند. شاه شار در حصار متحصن گشت و لشکریان سلطان آن را محاصره کردند و پس از چند روزی به امان بیرون آمد. امراء شاه شار را بغزنین گسیل کردند و در یکی از قلاع محبوس داشتند تا آنکه درگذشت. رجوع به ترجمهء تاریخ یمینی ص 344، 341، 340 و حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 2 ص 379 و شار شاه شود.

شاه شاهان.

[هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)شاهی که ممتاز از شاهان دیگر باشد که بارزتر و و برتر از شاهان باشد. که بر شاهان خرد سمت سروری داشته باشد. شاهانشاه. شهنشاه. شاهنشه. شاهانشه:(1)
که با شاه شاهان فلک داد کرد
دل خان خانان بدو شاد کرد.نظامی.
چو رخت از بر کوه برد آفتاب
سر شاه شاهان درآمد بخواب.نظامی.
وگر باشد ای یار فرخنده خوی
بجز شاه شاهان تو دیگر مجوی.سعدی.
رجوع به شاهنشاه شود.
(1) - در مسکوکات دورهء اشکانی عبارت: بازیلوسْ - بازی لِئون، ترجمهء یونانی شاه شاهان است. (ایران باستان ج 3 ص 3656).

شاه شاهان ابوالفتح.

[هِ اَ بُلْ فَ] (اِخ)نام امیر و سرداری است در دورهء تیموری به سیستان و زاولستان. (از سبک شناسی بهار ج 3 ص 194).

شاه شجاع.

[شُ] (اِخ) فرزند مبارزالدین محمد بن امیر مظفربن منصوربن پهلوان حاجی است. 53 سال عمر کرد و 25 سال سلطنت نمود و در سال 786 ه . ق. درگذشت. حافظ شیرازی در تاریخ فوت او گوید:
جانش غریق رحمت خود کرد تا بود
تاریخ این معامله رحمن لایموت.حافظ.
اشعار فارسی و عربی سروده است که سعدالدین انسی آنها را گردآوری کرده و مقدمه ای برآن نگاشته است و دیوان او در بمبئی بچاپ رسیده است. وی قسمت بیشتر از مدت سلطنت خود را بدفع مخالفان گذرانده است و اغلب در این زدوخوردها که با برادران یا برادرزادگان خود داشته فاتح بوده است. شاه شجاع از طرف مادر منسوب به قراختائیان کرمان است و قسمتی از سپاهیان او نیز ترک و سلسلهء او جانشین اتابکان فارس بود. شاه شجاع مردی فاضل و شاعر و شعردوست و ادب پرور و نزد قاضی عضدالدین ایجی و جمعی دیگر از علمای وقت تحصیل کرد و در نه سالگی قرآن را حفظ کرد و در اقامهء شعایر دینی جد بلیغ داشت. شاه شجاع دارای خطی زیبا نیز بود و مدرسهء «دارالشفاء» شیراز را تأسیس کرد و سید شریف جرجانی را مأمور تدریس دانشجویان کرد و خود او هم اغلب در حوزهء درس مولانا قوام الدین حاضر میشد و در نشر اصول مذهب تسنن پرداخت و بروش پدر خویش با خلفای فاطمی مقیم مصر بیعت کرد مخصوصاً در سال 770 ه . ق. علمای دینی را واداشت که در قبول بیعت «القاهر بالله محمد بن ابی بکر» نامه ها بنوشتند و نام این خلیفه را در خطبه ها داخل کردند. و ممدوح حافظ شیرازی و معاصر عماد فقیه نیز بوده است. (الذریعة ج 9 ص 499) (مجمع الفصحاء ج 1 ص 35) (حافظ شیرین سخن تألیف معین ص 233 به بعد). و رجوع به جلال الدین ابوالفوارس بن مبارزالدین... شود.

شاه شجاع افغانی.

[شُ عِ اَ] (اِخ) از خاندان شاه درانی است. چند بار خلع شد و مجدداً به تخت نشست از جمله :
بار اول سلطنت 1216 ه . ق. / 1801 م.
بار دوم 1218 ه . ق. 1803 م.
بار سوم 1255 ه . ق. / 1839م. (طبقات سلاطین اسلام).

شاه شجاع کرمانی.

[شُ عِ کِ] (اِخ)رجوع به شاه بن شجاع کرمانی و غزالی نامه ص 97 و نفحات الانس ص 56 شود.

شاه شرف الدین مظفر.

[شَ رَ فُدْ دی مُ ظَفْ فَ] (اِخ) پسرمهتر امیر مبازرالدین محمد از آل مظفر است. در سال 725 ه . ق. بدنیا آمده و در عهد پدر به سال 754 درگذشته است. (تاریخ عصر حافظ ج1 ص72) (حافظ شیرین سخن ص233). و رجوع به مظفربن مبارزالدین ... شود.

شاه شرق.

[هِ شَ] (اِخ) لقبی بود که شاعران دربار محمود بر وی اطلاق می کردند :
آنکه، همچون بشاه شرق بدوست
از همه خسروان امید جهان.فرخی.
دستور شاه شرق و بدو ملک شاه شرق
آراسته چو ملک عمر در گه عمر.فرخی.
|| بر دیگر افراد خاندان غزنوی یا سلسله های دیگری که در این نواحی از ایران سلطنت داشته اند نیز این خطاب از جانب نویسندگان و شاعران شده است.

شاه شطرنج.

[هِ شَ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نام مهره ای از مهره های شطرنج باشد :
شاه شطرنج کفایت را یک بیدق او
لعب کمتر ز دو اسب و رخ و فرزین نکند.
سوزنی.
رجوع به شاه در این معنی شود. || کنایه از اسمی که بی رسم است :
گفتم این و گریختم ز عسس
شاه شطرنج را نگیرد کس.
شاعر (از یادداشت مؤلف).

شاه شعر.

[شِ] (اِ مرکب) بیت الغزل. شاه بیت. رجوع به شاه بیت شود.

شاه شکار.

[شِ] (ص مرکب) شکارکنندهء شاه. || (اِخ) اصطلاحاً بر میرزا رضای کرمانی اطلاق شود بسبب کشتن ناصرالدین شاه. (از یادداشت مؤلف): غلام شاه ولایت رضای شاه شکار. || (ص مرکب، اِ مرکب) که شکار شاه شود. || شکار ممتاز در نوع خود.

شاه شمیران.

[هِ شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سرور و فرمانروای شمیران. || (اِخ) نام یکی از منسوبان جمشید است که خیام در نوروزنامه کشف می را بدو اسناد داده است. رجوع به مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات فارسی ص 270 به بعد شود.

شاه شناس.

[شِ] (نف مرکب) آنکه شاه را شناسد. (یادداشت مؤلف). || (ن مف مرکب) سرشناس. که شاه او را شناسد. معروف پیش شاه. (یادداشت مؤلف).

شاه شهید.

[هِ شَ] (اِخ) شاه شهیدان. سیدالشهدا. لقبی است که روضه خوانها بحضرت حسین بن علی علیهماالسلام دهند. (یادداشت مؤلف) :
از نسل حسین بن علی شاه شهیدی
نز تخمهء جمشیدی و نز گوهر مهراج.
سوزنی.
|| لقبی است که پس از کشته شدن به ناصرالدین شاه قاجار دادند. (از یادداشت مؤلف).

شاه شیخ ابواسحاق.

[شَ اَ اِ] (اِخ)رجوع به ابواسحاق اینجو شود.

شاه صفی.

[صَ] (اِخ) ششمین پادشاه از خاندان صفویه. رجوع به صفی (شاه) شود.

شاه صفی.

[صَ] (اِخ) نام یکی از شعرای ایران. رجوع به صفی شود.

شاه صلی.

[صَ] (اِ مرکب) صاصلی است. شاصلی نام گیاهی است شبیه حلفای تازه روئیده از آن کوچکتر با شاخهای باریک و نرم و تازه و زودشکن مایل به سفیدی به اندازهء دو وجب و تازهء آن خوراکی است. (مخزن الادویه). رجوع به شاصلاء و شاصلی شود.

شاه صنم.

[صَ نَ] (اِخ) نام بیابان خشکی است در حوالی خوارزم. (فهرست). در جنوب غربی قزل چقان نواحی شمالی ترکستان روس قرار دارد.

شاه صینی.

(اِ مرکب) لوح ها باشد تُنُک برنگ سیاه که از عصارهء گیاهی کنند و از چین آرند و در دردسر بکار است و طرز استعمال آن این است که قرص را بسایند و گرد آن را بر مواضع دردناک پراکنند. (از ابن البیطار). برگ آن تنبل (تنبول) و صمغ آن لبان است. (دمشقی). گیاهی که به ذراعی بالای آن رسد با گلی سرخ و بیخ آن به زردک ماند جز آنکه بیخ شاه صینی رخواست. (یادداشت مؤلف). عصارهء حنای چینی و گویند عصارهء ریوند است و به الوان مختلف می باشد بعضی برنگ صندل سفید و بعضی مایل بسرخی و بعضی مایل بسیاهی و بعضی مایل بزردی. (مخزن الاویه). تیرهء گیاهی است چینی که برای دردسر نافع است. (از دزی ج 1 ص 717). رجوع به شاه چینی شود.

شاه طارم فلک.

[هِ رُ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بمعنی شاه سیارات که کنایه از خورشید عالم آرا باشد. (برهان قاطع). شاه سیارات. (آنندراج).

شاه طاهر.

[هِ] (اِخ) ابن رضی الدین اسماعیل الحسینی الکاشانی. از سادات انجدان قم و در همدان به دنیا آمد و در شهر کاشان به افاده مشغول گشت. رجوع به طاهر (شاه...) شود.

شاه طبیب هروی.

[طَ بِ هِ رَ] (اِخ)رجوع به نامی شود.

شاه طغان.

[طُ] (اِخ) طغانشاه. رجوع به طغانشاه شود. || (اِ مرکب) در بیت ذیل خاقانی ظاهراً کنایه از آفتاب باشد :
شاه طغان چرخ بین با دو غلام روز و شب
کاین قره سنقری کند وان کند آق سنقری.
خاقانی.

شاه طغان.

[طُ] (اِخ) نام چند تن از پادشاهان ایران بوده است که بر نواحی متعددی حکومت میکرده اند. رجوع به طغانشاه در لغتنامه شود.

شاه طلب.

[طَ لَ] (نف مرکب) او که شاه جوید. شاه جو. شاه خواه. خواستار و جویای شاه.

شاه طلبی.

[طَ لَ] (حامص مرکب) عمل شاه طلب. شاه جویی. شاه خواهی.

شاه طمر.

[طَ مَ] (اِ مرکب) شریان کلان و بزرگ. (ناظم الاطباء).

شاه طهماسب اول.

[طَ سِ بِ اَوْ وَ](اِخ) نام یکی از پادشاهان سلسلهء صفوی است. رجوع به طهماسب (شاه... اول) در لغتنامه شود.

شاه طهماسب ثانی.

[طَ سِ بِ] (اِخ)نام یکی دیگر از پادشاهان سلسلهء صفوی. رجوع به طهماسب (شاه... دوم) در لغتنامه شود.

شاه عاشق.

[شِ] (اِخ) نام شاعر صوفی مسلک که در دورهء شاه شیخ ابواسحاق اینجو شعر به لهجهء شیرازی میگفت و بر در مسجد عتیق شیراز دکه ای داشت که در آن شیرینی و قند و نبات میفروخت روز جمعه ای که شیخ ابواسحاق از نماز فراغت حاصل کرد و از مسجد بیرون آمد. شاه عاشق او را ثنا گفت ابواسحاق بر گوشهء دکان او نشست و گفت: من امروز دکان دار شاه عاشقم بیایید و از من نقل بخرید. تمام امرا و سرداران که همراه بودند رخت و کمر و شمشیر زرکار و نقد دادند و شیخ قدری به آنان نبات میداد تا آنکه صد هزار دینار (کپکی) جمع آوری شد پس از آن شاه عاشق ندا درداد که ای مردم شیراز پادشاه با من انعامی کرد من بخلایق شیراز بصدقهء سر پادشاه بخشیدم بیایید و تالان کنید و دکان مرا نیز بغارتید در یک زمان تمام تالان کردند. پادشاه را گفتند. گفت: او از ما صاحب کرم تر است. (تاریخ عصر حافظ ج 1 ص 123).

شاه عالم.

[لَ] (اِخ) شاه عالم اول، بهادر شاه اول، قطب الدین. هفتمین از پادشاهان گورکانیان هند بابری از سال 1119 ه . ق. تا سال 1124 ه . ق. حکومت کرد. و پسرش جهاندار شاه بجای وی نشست. (طبقات سلاطین اسلام) (معجم الانساب زامباور ج 2 ص 442) (دائرة المعارف بستانی). و رجوع به گورکانیان هند و بابر شود.

شاه عالم خاتون.

[هِ لَ] (اِخ) دخت جلال الدین سیورغتمش (عصمة الدین) و همسر بایدو. (حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 3 ص 270). و رجوع به تاریخ گزیده ص 532 و 533 شود.

شاه عالم دوم.

[لَ مِ دُوْ وُ] (اِخ)جلال الدین علی جوهر. از سلاطین بابر یا گورکانیان هند بود و در سال 1136 ه . ق. به دنیا آمد و در سال 1173 به سلطنت نشست و در سال 1317 ه . ق. درگذشته است. رجوع به طبقات سلاطین اسلام ص298 و معجم الانساب زامباور ج 2 ص443 و دائرة المعارف بستانی و گورکانیان هند و بابر شود.

شاه عباس اول.

[عَبْ با سِ اَوْ وَ] (اِخ)رجوع به عباس اول شود.

شاه عباس دوم.

[عَبْ با سِ دُوْ وُ] (اِخ)رجوع به عباس دوم شود.

شاه عبدالعظیم.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن حسن... رجوع به عبدالعظیم شود.

شاه عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی از دهستان جلال ازرک بخش شهرستان بابل. دارای 175 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن برنج، صیفی، کنف، غلات و نیشکر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شاه عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی از دهستان چم شعبان بخش هندیجان شهرستان خرمشهر. دارای 300 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاه عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) (ده...) نام مشهد امامزاده شاه عبدالله است که در شهر ماه رویان ویرانه افتاده است و چند خانوار از خدمه در آن سکنی دارند. (یادداشت مؤلف).

شاه عثمان.

[عُ] (اِخ) قاتل شهاب الدین محمود و از اقربای وی بود. (از حبیب السیر چ تهران ج 1 ص 420).

شاه عرب.

[هِ عَ رَ] (اخ) حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم. (غیاث اللغات) (آنندراج).

شاه علاءالدوله.

[عَ ئُدْ دَ / دُو لَ] (اِخ)مؤلف آتشکدهء آذر می نویسد: وی از سلسلهء صوفیه بود و با کمال الدین عبدالرزاق کاشی معارضاتی داشت. (آتشکده ص 218).

شاه علاءالدین اتابک.

[عَ ئُدْ دی اَ بَ] (اِخ) ابن قطب الدین محمود. رجوع به علاءالدین اتابک در لغتنامه شود.

شاه علمدار.

[عَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان حاجی آباد ایزدخواست بخش داراب شهرستان فسا. دارای 54 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

شاه علی.

[عَ] (اِخ) پسر سوم شاه شرف الدین مظفربن امیر مبارزالدین محمد. (تاریخ عصر حافظ ج 1 ص 102). رجوع به علی بن مظفر... در لغتنامه شود.

شاه علی.

[عَ] (اِخ) نام قریه ای است در آذربایجان که دارای معدن سرب میباشد. (یادداشت مؤلف).

شاه علی بیگلو.

[عَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد. دارای 102 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوبات و سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاه علی فراهی.

[عَ یِ فَ] (اِخ) از مریدان شیخ رکن الدین علاءالدوله بود. پدر وی حکومت فراه را بر عهده داشت و معمر گشته بود و خواست که از حکومت استعفا کند و در آخر حیات منزوی و به عبادت مشغول شود از اینرو پسر خود شاه علی را بجانب اردوی پادشاه وقت فرستاد تا منشور حکومت به نام خود بستاند و پدر وی را معذور دارند اما از قضا چون گذر وی بر نواحی سمنان بود و با راهزنان درافتاد همهء همراهان وی کشته شدند و وی نیز زخمی گردید شیخ رکن الدین را خبر کردند وی بالای سر او که رمقی بیش نداشت بیامد و در خدمت شیخ رکن الدین بماند تا بهبود یافت شیخ او را برفتن نزد پادشاه یا پدر مخیر ساخت شاه علی گفت میخواهم دست از ارادات در دامن شیخ زنم. پیش پدر رفت و از وی اجازه خواست و به صحبت شیخ بازگشت و بحسن تربیت شیخ رسید. (از نفحات الانس ص 454).

شاه عنایت.

[عِ یَ] (اِخ) دهی از دهستان کرچمبو بخش داران شهرستان فریدن. دارای 634 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و حبوبات و سیب زمینی و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

شاه عوضی.

[عَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان بخش مرکزی شهرستان بندرعباس. دارای 186 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن خرما و غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه غاز.

(اِخ) دهی از دهستان دهدز شهرستان اهواز. دارای 77 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاه غازی.

[هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)شاه غزاکننده. سلطان بجنگ کفار رونده. امیر جنگاور. سلطان غازی. هر پادشاه جنگجو را غازی گویند و گاهی بعضی از پادشاهان بعد از عنوان «شاه» این کلمه را روی سکه ها افزوده اند. (النقود العربیة ص 134).

شاه غازی.

[هِ] (اِخ) لقب گروهی از امرای رستمدار مازندران. رجوع به تاریخ طبرستان ابن اسفندیار ص 107 و حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 2 ص 331 و غازی و غازی شاه شود.

شاه غازی.

[هِ] (اِخ) نام یکی از پسران یزدگرد. ابن اسفندیار در تاریخ طبرستان نویسد: چنین آورده اند که چون یزدگرد از سپاه اسلام منهزم شد بخراسان آمد. او را سه پسر بود کیخسرو و هرمزد و شاه غازی [ کذا ]هر سه را بجانب طبرستان فرستاد و آن مواضع را در میان ایشان تقسیم کرد. (تاریخ طبرستان ابن اسفندیار ص 155).

شاه غازی.

[هِ] (اِخ) مؤلف حبیب السیر نویسد: چون استندار حسام الدوله اردشیر وفات یافت استندار شهرآکیم که برادر او بود مدت سی سال جای او را گرفت و پس از درگذشت وی پسرش فخرالدوله نام آوربن شهرآکیم که شاه غازی لقب داشت در رستمدار به تخت نشست و او پادشاهی بود عادل و رعیت پرور و مدت سی سال حکومت کرد و در سال 761 ه . ق. درگذشت.(1) رجوع به حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ص 331 ج 3 و زامباور ج2 ص 291 شود.
(1) - حبیب السیر تاریخ وفات پدر شاه غازی را 771 آورده و با تصریح به اینکه شاه غازی پس از فوت پدر به تخت نشست فوت پسر را در سنه 701 ذکر میکند و لابد یکی از این دو تاریخ سهو است لذا تاریخ فوت را طبق نوشته زامباور آوردیم.

شاه غازی.

[هِ] (اِخ) لقب دومین فرزند فخرالدوله حسن که آخرین فرد سلسلهء باوند بوده است و در سال 745 ه . ق. بدست کیابیان جلابی منقرض گردیده است. (حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 3 ص337، 336).

شاه غازی.

[هِ] (اِخ) امیر غازی. لقب امیرمبارزالدین محمد آل مظفر است. رجوع به مبارزالدین محمد شود.

شاه غازی.

[هِ] (اِخ) لقب رستم بن علاءالدوله علی بن رستم از امرای مازندران است. (حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 2 ص 420). و نیز رجوع به غازی شاه و رستم شود.

شاه غازی بن.

[بُ] (اِخ) نام یکی از محله های عمدهء ساری است. (سفرنامهء مازندران رابینو ترجمهء فارسی ص 81 و بخش انگلیسی ص 54).

شاه غریب.

[غَ] (اِخ) شاه غریب میرزا. از نبیرگان سلطان حسین میرزا بایقرا و شاعر بود. رجوع به غریب (شاه... میرزا) شود.

شاه غزل.

[غَ زَ] (اِ مرکب) بهترین غزل از غزلهای شاعر. شاخص و فرد میان غزلها همچون شاه بیت که بیت ممتاز میان ابیات یک غزل است. رجوع به شاه بیت شود.

شاه غیب.

[غِ] (اِخ) دهی از دهستان درزو سایه بان بخش مرکزی شهرستان لار. دارای 196 تن سکنه. آب آن از چاه و باران. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

شاهفانج.

[نَ] (معرب، اِ) برنوف. شاهبانج. شاهبانک. رجوع به شاهبانک شود.

شاه فر.

[فَ] (ص مرکب) دارای جاه و جلال شاهانه :
کف و ساعدش چون کف شیر نر
هشیوار و موبددل و شاه فر.فردوسی.

شاه فرد.

[فَ] (اِ مرکب) بیت قصیده. شاه بیت. بهترین فرد و بیت قصیده یا غزل.

شاهفرند.

[فَ رَ] (اِخ) نام دختر فیروزبن کسری بود. سیوطی نویسد: چون قتیبة بن مسلم بر فیروزبن کسری یزدگرد به هنگام فتح خراسان چیره گشت دخترش شاهفرند را بگرفت و او را نزد حجاج بن یوسف فرستاد و حجاج وی را نزد ولیدبن عبدالملک برد و از او یزیدالناقص و ابراهیم زاده شد و هر دو بخلافت رسیدند. || مادر فیروزدخت شیرویه پسر کسری. || مادر شیرویه دخت خاقان ترک و جدهء ام فیروز دخت قیصر روم. (از احوال و اشعار رودکی ص 130) (تاریخ الخلفاء سیوطی ص168، 186). رجوع به شاه فرید شود.

شاه فرنگ.

[هِ فَ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) در تداول کودکان بر برندهء نذر و شرط اطلاق شود. غالب بر حریف. و در تداول کودکان مثل است: هر که فلان کار کرد شاه فرنگ است. (یادداشت مؤلف).

شاه فرید.

[فَ] (اِخ) یا شاه آفرید یا شاهفرند. نام دختر فیروزبن یزدجرد بود که او را حجاج بن یوسف ثقفی به زنی برد. (از ابن خلکان در شرح حال زین العابدین علی بن الحسین ع). و رجوع به شاهفرند شود.

شاه فش.

[فَ] (ص مرکب) شاه وش. شاه مانند. نظیر شاه در بلندی و مقام. همچون شاه. همانند شاه :
نهانش همی داشت تا هفت سال
یکی شاه فش گشت با فر و یال.فردوسی.
هر آن کس که شد در جهان شاه فش
سرش گردد از گنج دینار کش.فردوسی.
بدو گفت ساقی ایا شاه فش
چه داری همی جام زرین بکش.فردوسی.

شاه فقیرالله.

[فَ رُلْ لاه] (اِخ) نام شاعری است لاهوری که تخلص او آفرین بوده است. رجوع به آفرین و شاه آفرین هندی شود.

شاه فلک.

[هِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب است :
ز شاه فلک تیغ و مه مرکب او
زحل خود و مریخ خفتان نماید.خاقانی.
خور خواهد شاهد و شاه فلک محروروار
آن همه کافور کز هندوستان افشانده اند.
خاقانی.

شاه فنر.

[فَ نَ] (اِ مرکب) بلندترین فنر از دستهء فنر اکسل در اتومبیل. (فرهنگ فارسی معین).

شاه فوت.

(اِ مرکب) هشتک. سوت. صفیر. (یادداشت مؤلف).

شاهفور.

(اِخ) شاهپور. شهفور. امام طاهربن محمد اسفراینی. شهیر به شاهفور ابوالمظفر. شافعی مذهب و مفسر و متکلم بوده. وی بسال 471 ه . ق. درگذشته است. از اوست: تاج التراجم فی تفسیر القرآن للاعاجم. التبصرفی الدین و تمییز الفرقة الناجیة عن الفرق الهالکین. (از معجم المؤلفین ج 5 ص 38) (از تاریخ ادبیات دکتر صفا ج 2 ص 903).

شاهفوربن محمد نیشابوری.

[رِ نِ مُ حَمْ مَ دِ] (اِخ) مردی فاضل و خوش طبع بود و شاگردی ظهیرالدین فاریابی را کرده در زمان سلطان محمد تکش منصب انشاء بدو تعلق داشت رسالهء شاهفوری در علم استیفا به وی منسوب است و چند رساله در القاب انشاء تصنیف کرده است. (از تذکرهء دولتشاه ص 63). رجوع به شاهپور اشهری شود.

شاه فیروز.

(اِخ) دهی از دهستان شبانکارهء بخش برازجان شهرستان بوشهر. دارای 105 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

شاه فیروزی.

(اِخ) قریه ای است در دوفرسنگ و نیمی شمال ده کهنه شبانکارهء فارس. (از فارسنامهء ناصری).

شاه فیل.

(اِخ) دهی از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد. دارای 70 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاهق.

[هِ] (ع ص) بلند و مرتفع از کوه و بنا و جز آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از غیاث اللغات): جبل شاهق، کوه بلند و مرتفع. (از دهار). ج، شَواهِق. عال. عالی. مرتفع. رفیع. || ان فلاناً لذوشاهق و صاهل اذا اشتد غضبه؛ یعنی او سخت خشم است. (از اساس البلاغهء زمخشری). هو ذو شاهق؛ یعنی سخت خشم است. (از اقرب الموارد). و در القاموس آمده و هو ذو شاهق؛ آنکه سخت خشم نباشد. (از منتهی الارب). ولی شارح قاموس نویسد این گفته بر اساسی نیست زیرا آنطور که جوهری گفته که: فلان ذوشاهق اذاکان یشتد غضبه و همچنین ازهری و ابن عباد و ابن فارس و دیگران سخت خشم گفته اند. || فحل ذوشاهق؛ نرینه که به هیجان آید و دم او بسختی بیرون آید و فرورود و صدایی از درون وی شنیده گردد. (از اساس البلاغة زمخشری). || رگ برجهنده بسوی بالا. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). قسمی از نبض که با انگشتان نبض گیر مدافعه کند بقوت. نبض که در حرکت میل به بلندی کند. (یادداشت مؤلف). به اصطلاح پزشکان نوعی است از حالات نبض که در حرکت میل به بلندی داشته باشد یعنی اجزای آن در ارتفاع محسوس گردد و سبب آن شدت حاجت به ترویح باشد. (از غیاث اللغات) (از آنندراج): و بول گرم و رنگین، و نبض شاهق و متواتر و ممتلی باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

شاه قاسم.

[سِ] (اِخ) شهرت قاسم نوربخش بن محمد. رجوع به قاسم نوربخش شود.

شاه قاسم انوار.

[سِ مِ اَ] (اِخ) شهرت سیدعلی بن نصربن هارون بن ابوالقاسم حسینی یا موسوی. رجوع به قاسم انوار شود.

شاه قام.

[مْ / مَ] (اِ مرکب) لفظی است مرکب از شاه و قام (فعل ماضی عربی) بمعنی شاه برخاست و این در وقتی گفته میشود که در شطرنج بازی از یک جانب غلبه واقع شود. و کار شاه مغلوب به آن رسیده باشد که یکبارگی مات شود. بجهت دفع مات شدن شاه خود را از آنجا برخیزاند و بخانهء دیگر رود و مهره ای چند فدا کند در این وقت گویند: شاه قام. یعنی: شاه برخاست و این برخاستن نهایت مغلوبی است. مؤلف برهان گوید: چون کسی خود را در شطرنج بازی مغلوب بیند حریف را پی درپی کشت گوید و او را فرصت ندهد تا بازی دیگر کند و قائم ماند و این توجیه بهتر مینماید و لفظ قام اگرچه عربی است در استعمال شطرنج بازان آمده باشد چنانچه لفظ مات که آن نیز عربی است هر کدام بصیغهء ماضی. (بهار عجم) (از آنندراج). لفظی است که شطرنج بازان بوقت مات خوردن حریف گویند. ظاهراً قام در اصل بفتح میم است صیغة ماضی یعنی شاه بازایستاد از حرکت و رفتار خود؛ ای مات شد. (غیاث اللغات). آخرین بازی شطرنج که حریف در دوم او مات شود. مرادف شاه مات. (از دزی ج 1 ص 717) :
پهلو ایران گرفت رقعهء ملکت
وز دگران بانگ شاه قام برآمد.خاقانی.
گفتم ز شاه هفت تنان دم توان شنید
گفتا توان اگر نشدی شاه شاه قام.خاقانی.

شاه قبادی.

[قُ] (اِخ) نام طایفه ای از ایلات کرد ایران است که در جوانرود سکنی دارند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 59).

شاه قربان.

[قُ] (اِخ) دهی از دهستان طیبی گرمسیری بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان. دارای 200 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، برنج، پشم و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاه قریه.

[قَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان خان میرزا بخش لردگان شهرستان شهرکرد. دارای 461 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آن غلات و پشم و روغن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

شاه قطب الدین.

[قُ بُدْ دی] (اِخ) دهی از دهستان بیضابخش اردکان شهرستان شیراز. دارای 251 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن برنج، غلات و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شاه قطب الدین محمود.

[قُ بُدْ دی مَ] (اِخ) ابن مبارزالدین محمد و برادر جلال الدین شاه شجاع. وی از سال 759 ه . ق. تا سال 776 ه . ق. حکومت کرد. رجوع به شاه محمود شود.

شاهقل بیگی.

[قُ بِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز. دارای 60 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات، میوه، چغندر و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

شاه قلعه.

[قَ عِ] (اِخ) دهی از دهستان خورخور خوره بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. دارای 120 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاه قلندر.

[قَ لَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان زنگوان بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام. دارای 250 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و لبنیات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاه قلی.

[قُ] (اِخ) (مهتر...) نام قاتل میرزا شاه حسین اصفهانی وزیر شاه اسماعیل صفوی بوده است که در دیوانخانه بسال 926 او را بکشت. (از فهرست کتابخانهء سپهسالار ج 2 ص 229).

شاه قلی ایغور.

[قُ] (اِخ) نام حاکم قبیلهء حور است. در کوچکی میل به دانش داشت و گاهی معما میگفت. (مجالس النفائس ص 285).

شاه قلی خان وزیر.

[قُ نِ وَ] (اِخ) نام وزیر احمدشاه افغانی. مؤلف مجمل التواریخ گلستانه نویسد: در تاریخ احمد شاه درانی و تاریخ گلشن مراد نام وزیر احمدشاه شاه ولی خان ضبط شده و از تاریخ سلطانی برمی آید که شاه ولی خان لقبی بوده که احمدشاه بدو داده و نام اصلی او بکی خان و معروف به شهنوازخان و از طایفهء بامی زایی بوده است. (مجمل التواریخ گلستانه ص 303 و 73).

شاه قلی کندی.

[قُ کَ] (اِخ) دهی از دهستان چهار اویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه. دارای 252 تن سکنه. آب آن از قنات و چشمه. محصول آن غلات و نخود است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شاه قلی مزار.

[قُ مَ] (اِخ) دهی از دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین. دارای 461 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آن غلات دیمی و لبنیات است. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شاهقة.

[هِ قَ] (ع ص) مؤنث شاهق. ج، شاهقات. رجوع به شاهق شود.

شاهک.

[هَ] (اِ مصغر) مصغر شاه. شاه کوچک. شاه خرد. || نام قسمی برنج. (یادداشت مؤلف). || قسمی هندوانه که رنگ پوست سفید دارد. (یادداشت مؤلف). || ترتیزک. (یادداشت مؤلف). رجوع به شاهی (سبزی) شود.

شاهک.

[هَ] (اِخ) نام مهردارخان شیبانی بوده است. (مجالس النفائس ص 172).

شاهک.

[هَ] (اِخ) ابن محمد الکرابیسی از خاندان بزازان یا برازیان بیهق بوده است. مؤلف تاریخ بیهق نویسد: ایشان (بزازان) از اوساط مشایخ و تجار بوده اند و خاندانی قدیم و ثروتی و استظهاری داشته اند و اصل ایشان از خواجه عبدالله... محمدالکرابیسی و او را سه پسر بود علی و محمد و شاهک و العقب من شاهک... الخ. (تاریخ بیهق ص128).

شاه کار.

(اِ مرکب) شاکار. کار بزرگ. (برهان قاطع). || کار بی مزد باشد که مردم را بزور بر آن دارند. (فرهنگ سروری). بمعنی بیگار است که کار فرمودن بی مزد باشد یعنی مردم را کار فرمایند و اجرت و مزد وی ندهند. (برهان قاطع). || فریب و دغای عظیم و با لفظ زدن بظرافت فریب دادن. (آنندراج) (بهار عجم) (فرهنگ نظام). رجوع به شاکار شود.

شاه کاری.

(حامص مرکب) شاگاری. سخره کاری. بیگاری. رجوع به شاکاری شود.

شاه کاسه.

[سَ / سِ] (اِ مرکب) کاسهء کلان. (بهار عجم) :
پیاله از سر فغفور میزند تیغش
که باده میخورد از شاه کاسه حوصله دار.
شفیع.
ز خلق چشم طمع ننگ پادشاهان است
بشاه کاسه گدایی نمیتوان کردن.
تأثیر (از بهار عجم).

شاه کال.

(ص مرکب) کاج باشد و آن را لوچ نیز گویند و بعربی احول خوانند. (فرهنگ جهانگیری). بمعنی کاج است که بعربی احول گویند. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). لوچ و آن کژ چشم است که یکی را دو بیند. (از آنندراج). دوبین. لوچ. کاژ. کژبین.

شاهکام.

(اِ مرکب) تحریری از شاهگام باشد و آن نوعی از رفتار اسب است. (آنندراج). رجوع بشاهگام شود.

شاه کتی.

[کُ] (اِخ) دهی از دهستان دابو بخش مرکزی شهرستان آمل. دارای 215 تن سکنه. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آن برنج، کنف و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاه کربلا.

[هِ کَ بَ] (اِخ) در تداول عوام و مرثیه سرایان، حسین بن علی علیهماالسلام.

شاه کرم.

[کَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان رودشت بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان. دارای 71 تن سکنه. آب آن از زاینده رود. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

شاه کرمی.

[کَ رَ] (اِ مرکب) زردآلوی نوری. (یادداشت مؤلف).

شاه کرمی.

[کَ رَ] (اِخ) دهی از بخش دره شهر شهرستان ایلام. دارای 448 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاهک زکی.

[هَ زَ] (اِخ) (خواجه...) نام یکی از خاندان «زکی» در بیهق بوده است که اصل ایشان [ زکی ] از، زکی ابوالطیب طاهربن ابراهیم بن علی بوده است بکفایت و کیفیات و شهامت دست خواجگان بیهق را از پشت بسته بود و خواجه شاهک زکی از اعقاب وی است. (از تاریخ بیهق ص 127).

شاه کلا.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان لاله آباد بخش مرکزی شهرستان بابل. دارای 360 تن سکنه. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آن برنج، مختصر غلات و پنبه و کنف است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاه کلا.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان لفور بخش مرکزی شهرستان شاهی. دارای 150 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن برنج و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاه کلاسورک.

[کَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان دابو بخش مرکزی شهرستان آمل. محصول آن برنج و کنف و نیشکر و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاه کلا سه دانگی.

[کَ سِ] (اِخ) دهی از دهستان دابو بخش مرکزی شهرستان آمل. دارای 110 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن برنج و کنف و نیشکر و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شاه کلاکلیج.

[کَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان دابو بخش مرکزی شهرستان آمل. دارای 300 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن برنج، کنف، صیفی و نیشکر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاه کندی.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان ترک شهرستان ملایر. دارای 648 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاه کوچک.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان سمیرم پائین بخش حومهء شهرستان شهرضا. دارای 456 تن سکنه. آب آن از قنات و رودخانه. محصول آن پنبه و انگور و خشکبار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

شاه کوچه.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) کوچهء بزرگ که کوچه های کوچک دیگر بدان پیوندد. (یادداشت مؤلف). || در اصطلاح بنایان راه بزرگ کوره در زیر حمام که سایر راه ها بدان متصل شود. (یادداشت مؤلف).

شاه کوه.

(اِ مرکب) کوه بزرگ. بزرگترین و مرتفع ترین کوهها.
-امثال: پشتش بشاه کوه است؛ پشتیبانی قوی داشتن. (یادداشت مؤلف).

شاه کوه.

(اِخ) نام یکی از کوههای غرب ایران در کرمانشاهان که در سرحد ایران و عراق قرار گرفته است. (جغرافیای غرب ایران ص 95 و 27). || کوهی است در جنوب غربی ولایت اسپاهان. (یادداشت مؤلف).

شاه کوه.

(اِخ) نام دو ده از دیههای واقع در جنوب استرآباد که به شاه کوه بالا و پائین معروفند. (رابینو ترجمهء فارسی ص 169 بخش انگلیسی ص 137).

شاه کوه.

(اِخ) دهی از دهستان تمین بخش میرجاوهء شهرستان زاهدان. دارای 150 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات و ذرت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه کوه.

(اِخ) دهی از دهستان برزاوند شهرستان اردستان. دارای 45 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

شاه کوه بالا.

(اِخ) دهی از دهستان کوه پایه بخش مرکزی شهرستان گرگان. دارای 2200 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاه کوه پایین.

(اِخ) دهی از دهستان کوه پایه بخش مرکزی شهرستان گرگان. دارای 1500 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و لبنیات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاه کهریز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان جلگه افشار دوم بخش اسدآباد شهرستان همدان. دارای 97 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آن غلات و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاه کهور.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان بخش سرباز شهرستان ایرانشهر. دارای 65 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات و خرما و برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه کیله.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان پنجهزاره بخش بهشهر شهرستان ساری. دارای 195 تن سکنه. آب آن از آب بندان عباس آباد. محصول آن برنج، صیفی و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاهگام.

(اِ مرکب) قدم شاهوار. (از ناظم الاطباء). || گام خوش. (ناظم الاطباء). || اسب خوش راه. (ناظم الاطباء). || یک قسم قدم مخصوص مر اسب را. (ناظم الاطباء). اما این معانی در جای دیگر دیده نشد.

شاه گدار.

[گُ] (اِخ) دهی از دهستان کلیایی بخش سنقر کلیایی شهرستان کرمانشاهان. دارای 315 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانه. محصول آن غلات و حبوبات و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاه گدار.

[گُ] (اِخ) دهی از دهستان کاوبازه شهرستان بیجار. دارای 300 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاه گدار.

[گُ] (اِخ) دهی از دهستان خالصه بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه. دارای 160 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات و حبوبات دیم و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاه گردون.

[هِ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از خورشید جهانگرد باشد. (برهان قاطع).

شاه گردی.

[گَ] (حامص مرکب) بندگی و فرمانبرداری و شاگردی. (ناظم الاطباء). اما در جای دیگر دیده نشد. رجوع به شاگرد و شاگردی شود.

شاه گلدی.

[گَ] (اِ مرکب) (مرکب از: شاه فارسی و گلدی مصدر ترکی بمعنی آمدن) در تداول بمعنی دیر آمدن کسی که انتظار او را می برند و هر لحظه خبر آمدن او برسد ولی اثری از او پیدا نشود و نیاید. (یادداشت مؤلف). || خلفهای پیاپی و بسیار در وعدهء آمدن. (یادداشت مؤلف).

شاه گلدی.

[گَ] (اِخ) دهی از دهستان بیرکی بخش حومهء شهرستان مشهد. دارای 109 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن چغندر و غلات و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاه گلن.

[گَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد. دارای 35 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، توتون، چغندر و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاه گلن.

[گَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو. دارای 52 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاه گلی.

[گُ] (اِخ) (استخر) دهی از دهستان مهرانرود بخش بستان آباد شهرستان تبریز. دارای 530 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آن غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4). || استخر و نزهتگاهی به مشرق تبریز.

شاه گنگ.

[گُ] (اِ مرکب) گنگ بزرگ آسیا. مجرای بزرگ آب آسیا. (یادداشت مؤلف).

شاه گوهران.

[هِ گَ هَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گوهر بس گرانمایه بود. (فرهنگ جهانگیری). گوهر درخشانی که در کلانی و بزرگی اول گوهر باشد. (ناظم الاطباء). گوهر ممتاز در نوع خود. || یکدانه مروارید که صدف را پر کرده باشد. (ناظم الاطباء). || (اِخ) نام گوهری است افسانه ای که نزد خسرو پرویز بود و چون آن را برشته بسته بدریا می انداختند و بعد از ساعتی که برمی آوردند گوهرهای بسیار بر اطراف او چسبیده بود. (برهان قاطع) (از فرهنگ نظام) (از آنندراج). شیخ آذری آن را بنظم در آورده :
هست دری که خسروان جویند
که ورا شاه گوهران گویند
آن گهر را بسلسله غواص
میفرستد به اذن شه بمغاص
هر کجا گوهری است در دریا
آن گهر میکشد بخویش او را
برکشندش بسان مغناطیس
بسته بر خویش درهای نفیس.
(از فرهنگ نظام).

شاه گویندگان.

[هِ یَ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فرد ممتاز در سخن گویی و تکلم. || (اِخ) اشاره بحضرت رسالت پناه صلوات الله علیه و آله است. (از برهان قاطع) :
چنین گفت آن شاه گویندگان
که یابندگانند جویندگان.نظامی.

شاه گهر.

[گُ هَ] (ص مرکب) آنکه دارای گوهر و نژاد شاهان بود. از گوهر و تبار شاهان. شاهزاد. || (اِ مرکب) جد پادشاهان. (ناظم الاطباء). اما این معنی جای تأمل است.

شاه گیر.

(نف مرکب) گیرنده و اسیرکنندهء پادشاه. (ناظم الاطباء) :
گر او را کمندی بود ماه گیر
مرا هم کمندی بود شاه گیر.نظامی.
|| (ن مف مرکب) که شاه او را گرفته باشد.

شاهلو.

(اِخ) نام یکی از طوایف ایل قشقائی ایران و مرکب از بیست خانوار است که در «همراه عمله» ساکن هستند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 82).

شاه لوت.

(اِ مرکب) (از: شاه + لوت، غذا) غذای ممتاز. غذای شاهوار. || رودهء گوسفند باشد که به گوشت و مانند آن آگنده باشد. آکنج. آگنج. عصیب. رجوع به آگنچ شود.

شاه لوج.

(معرب، اِ مرکب) معرب شاه آلوی فارسی. آلویی درشت. قسم ممتاز و نیکو از آلو. و آن آلوچهء سلطانی است. (تحفهء حکیم مؤمن). میوه ای است زردرنگ شبیه به زردآلو و آن را آلو گرده خوانند و بعربی اجاص اصفر گویند. (برهان قاطع) (از دزی ج1 ص 717) (آنندراج). || بعضی گفته اند نوع بد آلو است. (یادداشت مؤلف).

شاهلوک.

(اِ مرکب) شاه لوج. (دزی ج1 ص717). آلوی سفید. (از مفردات ابن بیطار ص50). نوعی از آلوی بزرگ و زرد. (ناظم الاطباء). بعضی گویند نوع بد از آلو است. (یادداشت مؤلف) : و آن که او را پوست نیست و میان آن بیرون باید انداختن چون زردآلو و ... و شاه لوک. (ترجمهء طبری بلعمی).

شاه لیمو.

(اِ مرکب) لیموی خوش ترکیب خوشبوی، میخوش، که در لار فارس و خبیص کرمان بهم میرسد. (بهار عجم) (آنندراج) :
جز بشاهی نشود فطرت فقرم قانع
شاه لیمو شکند حدت صفرای مرا.تأثیر.

شاهم آباد.

[هِ] (اِخ) دهی از دهستان کشکوئیه شهرستان رفسنجان. دارای 603 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات. پسته. پنبه و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه مات.

(اِ مرکب) شه مات. ماتی در بازی شطرنج. (ناظم الاطباء). اعلام مات شدن شاه. هنگامی که شاه شطرنج را مات کنند گویند: «شاه مات»، یعنی شاه مات شده :
شطرنج ملک باخت ملک با هزار شاه
هر شاه را بلعب دگر شاه مات کرد.
عسجدی.

شاهمار.

(اِ مرکب) ملک ماران. ماری است درازای دو بدست تا سه بدست. و بر سر او نشانی چون اکلیلی یعنی تاجی. و سر او تیز چون اکلیلی یعنی تاجی. و سر او تیز باشد و چشم او سرخ و لون او بسیاهی و زردی زند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

شاهمار.

(اِخ) دهی از دهستان علمدار گرگر بخش جلفای شهرستان مرند. دارای 250 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاهمار.

(اِخ) دهی از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان. دارای 365 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن حبوبات. توتون و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاهمار.

(اِخ) دهی از بخش گوران شهرستان شاه آباد. دارای 260 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شاهماران.

(اِخ) دهی از دهستان ارزوئیه بخش بافت شهرستان سیرجان. دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاهمار بیگلو.

[بِ] (اِخ) دهی از دهستان قلعهء برزند بخش گرمی شهرستان اردبیل. دارای 269 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاه ماهی.

(اِ مرکب) ماهی ممتاز در نوع یا جنس از دیگران ماهیان. || نام فارسی بطارخ است و آن نوعی از ماهی است. (تحفهء حکیم مؤمن). یکی از گونه های ماهیهای کوچک استخوانی دریازی است. (از فرهنگ فارسی معین).

شاه مثلث بروج.

[هِ مُ ثَلْ لَ بُ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از خورشید تابان است و شاه مثلثی نیز گویند. (برهان قاطع).

شاه مثلثی.

[هِ مُ ثَلْ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یعنی آفتاب. (شرفنامهء منیری) (از برهان قاطع) :
تخت تو در مربعی عرشی و کعبه ای کند
شاه مثلثی از آن کاختر چرخ اخضری.
خاقانی.
رجوع به شاه مثلث بروج شود.

شاه محله.

[مَ حَلْ لِ] (اِخ) دهی از دهستان دابو بخش مرکزی شهرستان آمل. دارای 180 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن برنج. کنف. صیفی و نیشکر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاه محله.

[مَ حَلْ لِ] (اِخ) دهی از دهستان پایین خیابان بخش مرکزی شهرستان آمل. دارای 140 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن برنج و غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاه محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ملازم بابر پادشاه بود و منصب کتابداری داشت. این مطلع از اوست:
هر چند شعله زد شب غم برق آه ما
روشن نگشت پیش تو روز سیاه ما.
(مجالس النفایس ص 167).

شاه محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) ولد مولانا حسن شاه شاعر است، ابریشم کاری میکرد. ازوست این مطلع :
میشدم در طلب یار نمی پرسیدم
خبرش را ز کسی تا که نگوید دیدم.
(مجالس النفایس ص 154).

شاه محمد شیرازی.

[مُ حَمْ مَ دِ] (اِخ)ملقب به عارف اصطهباناتی، در اصطهبانات بدنیا آمد و در حدود 1130 ه . ق. به شیراز درگذشت. در دوران خود سرآمد دانشمندان شیراز بود. (از الذریعة ج 9 ص 665). و نیز رجوع به عارف اصطهباناتی شود.

شاه محمود.

[مَ] (اِخ) پسر امیر مبارزالدین محمد و برادر شاه شجاع از آل مظفر. وی در سال 764 ه . ق. که از طرف برادر خود شاه شجاع حکومت ابرقو و اصفهان را داشت سر از اطاعت شاه پیچید و بخیال تصرف عراق افتاد. شاه محمود به یزد تاخت و نام شاه شجاع را از خطبه انداخت و آنجا را تصرف کرد. شاه شجاع به اصفهان لشکر کشید و جنگ شروع شد. شاه محمود در اصفهان حصاری شد تا آنکه جمعی از سپاهیان محمود ناگهان بر سپاه شاه سلطان [ برادر شاه شجاع ] تاختند و ایشان را منهزم نمودند و شاه سلطان را بخدمت شاه محمود بردند. محمود چشم او را میل کشید شاه شجاع عاقبت با برادر صلح کرد و قرار شد که محمود کماکان حاکم اصفهان باشد و بنام شاه شجاع خطبه بخواند. محمود ظاهراً پذیرفت ولی از طرف دیگر با سلطان اویس جلایر پادشاه آذربایجان مکاتبه کرد و او را از خیال شاه شجاع درباب تسخیر تبریز ترسانید و سلطان اویس بکمک محمود شتافت و محمود شیراز را در حصار گرفت و به شاه شجاع پیشنهاد کرد که به ابرقو برود شاه شجاع آن را پذیرفت. و شاه محمود باجلال و حشمت وارد شیراز شد و در سال 767 شاه منصور پسر شاه مظفر و برادر شاه یحیی از یزد بکمک عموی خود شاه شجاع آمدند. و امید شاه شجاع بتصرف شیراز و راندن محمود قوت گرفت لذا روبه شیراز نهاد و در همان سال آن شهر را فتح نمود و شاه محمود بیرون رفت و به اصفهان پناهنده شد و شاه شجاع به قصد راندن محمود از اصفهان به آن شهر آمد و چون محمود تسلیم برادر گردید مجدداً اصفهان را بدو واگذاشت و به شیراز مراجعت کرد و شاه محمود در سال 776 یا 777 ه . ق. درگذشت. رجوع به تاریخ عصر حافظ ج1 ص195 و حافظ شیرین سخن دکتر معین ص233 به بعد شود.

شاه محمود.

[مَ] (اِخ) پسر مولانا ابوبکر تهرانی است و او چون پدر لطیف و ظریف بود و صحبت پرلطیفه داشت. در جوانی دارای فضایل و کمالات بود و برای رسالت به گیلان که شهر رافضان بود برفت و او را انعام نکردند. (از نفحات الانس ص 391).

شاه محمود.

[مَ] (اِخ) دهی از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند. دارای 98 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاه محمود بهمنی.

[مَ دِ بَ مَ] (اِخ)فرزند سلطان علاءالدین حسن کانکوی بهمنی پنجمین حکمران از سلاطین بهمنی دکن است. وی پس از کشته شدن داود شاه بهمنی به تخت نشست. قرآن را نیکو میخواند و خط خوب می نوشت و طبع شعر داشت. از علوم متداوله با اطلاع بود. فارسی و عربی را فصیح میگفت. در عهد وی شعرای عرب و عجم بدکن آمده و بهره ور میگشتند. بعضی نوشته اند که حافظ شیرازی بهمین علت میل بمسافرت بدربار دکن نمود(1) لیکن چون استطاعت مادی نداشت از اینرو میرفضل الله اینجو که منصب صدارت در دکن داشت و از شاگردان علامهء تفتازانی بوده مقداری زر بجهت هزینهء مسافرت حافظ فرستاد. ولی بعضی نوشته اند که شاه محمود از خواجه خواهش نمود که به دربار او رود. بهرحال خواجه از راه لار، بسوی هندوستان حرکت کرد و در هرمز بکشتی نشست، قضا را بادی مخالف بوزید و دریا را متلاطم ساخت و حافظ فسخ عزیمت نمود و از کشتی بیرون آمد. غزلی ساخت و به شاه محمود فرستاد. بدین مطلع:
دمی با غم بسربردن جهان یکسر نمی ارزد
بمی بفروش دلق ما کزین خوشتر نمی ارزد.
و اگر مراد از «پادشه بحر» را پادشاه هرمز ندانیم غزل بمطلع:
من که باشم که بر آن خاطر عاطر گذرم
لطفها میکنی ای خاک درت تاج سرم.
دربارهء همین شاه محمود بهمنی باید سروده باشد. مؤلف فارسنامه این واقعه را بسال هفتصد و هشتاد و اند نوشته است. رجوع به حافظ شیرین سخن دکتر معین ص 266، 125 و فهرست کتابخانهء سپهسالار ج2 ص 581 و نیز حافظ شیرازی شود.
(1) - آثار عجم بنقل از تذکرهء خزانهء عامره بنقل از تاریخ فرشته.

شاه مرادخان.

[مُ] (اِخ) پانزدهمین از سلسلهء خانان خوقند است که از سال 1275 ه . ق. / 1857 م. تا حدود 1277 حکومت کرد. (از طبقات سلاطین اسلام ص 251).

شاه مراد خونساری.

[مُ دِ] (اِخ) معاصر شاه عباس اول بود و چون در هنر موسیقی دست داشت مورد توجه شاه قرار گرفت. این ابیات از اوست:
دمساز بمن چرخ بدآموز نشد
این سفله نواز کینه اندوز نشد
یک صبح بکام خاطر ما ندمید
یکشب بمراد دل ما روز نشد.
(تذکرهء نصرآبادی ص 319).

شاهمراد محله.

[مُ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی از دهستان سیارستاق بخش رودسر شهرستان لاهیجان. دارای 80 تن سکنه. آب آن از پلرود. محصول آن برنج و مرکبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شاهمراد محله.

[مُ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی از دهستان سیاهکلرود بخش رودسر شهرستان لاهیجان. دارای 75 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن برنج و مرکبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شاهمراد محله.

[مُ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی از دهستان گلیجان شهرستان شهسوار. دارای 160 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، برنج و مرکبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاه مربع نشین.

[هِ مُ رَبْ بَ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شاه که بچهار زانو نشیند. شاه که بر مسند سلطنت چهار زانو قرار گیرد. || (اِخ) کنایه از خانهء کعبه است. به اعتبار تربیع. (برهان قاطع) (از انجمن آرای ناصری) (آنندراج) :
خانه خدایش خداست لاجرمش نام هست
شاه مربع نشین تازی رومی خطاب.خاقانی.

شاه مردان.

[هِ مَ] (اِخ) لقبی است که شیعیان فارسی زبان علی علیه السلام را دهند : تا عاقبت الامر بجائی رسید که بعد از رحلت حضرت رسول (ص) بر شاه مردان خروج کرد. (از قصص الانبیاء ص 328).
پذیرفت از او شاه مردان جواب.سعدی.
کَرَم، پیشه شاه مردان علی است.سعدی.
|| نام پسر خسرو پرویز ساسانی. (از معجم البلدان). رجوع به «مطبخ کسری» در معجم البلدان شود.

شاه مردان.

[مَ] (اِخ) دهی از دهستان لادیز بخش میرجاوهء شهرستان زاهدان. دارای 200 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات، پنبه و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه مردی.

[مُ] (اِ مرکب) شاه میری. در اصطلاح عامه سالی را گویند که شاه در آن سال میرد چه در سابق بعلت مردن شاه امنیت کشور مشوش میشد، میگفتند: در سال شاه مردی، یعنی سالی که شاه مرد و اغتشاش شد.

شاه مردی.

[مَ] (اِخ) دهی از دهستان سیریک بخش میناب شهرستان بندرعباس. دارای 400 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آن خرما است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه مرغ.

[مُ] (اِ مرکب) ابویعلی. (المرصع) : حارث شاه مرغی داشت کی بانگ کردی اندر آن ساعت بانگی بکرد. (کشف المحجوب هجویری ص 227).

شاه مشرق.

[هِ مَ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از خورشید خاوری است. (برهان قاطع) (آنندراج).

شاه مغرب.

[هِ مَ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از هلال یعنی ماه شب اول است. (غیاث اللغات) (آنندراج).

شاه مقصودی.

[مَ] (ص نسبی) منسوب به شاه مقصود.
- تسبیح شاه مقصودی؛ نوعی تسبیح که دانه های سبحه از سنگ شفاف مخصوص که بزردی و سبزی زند کنند و بیشتر برنگ طوسی است.
- سبحهء شاه مقصودی؛ تسبیح که از سنگ مزبور باشد.

شاهمکان بالا.

[مَ] (اِخ) دهی از دهستان ززوماهرو بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. دارای 156 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات. لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاهمکان پایین.

[مَ] (اِخ) دهی از دهستان ززو ماهرو بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. دارای 245 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شاه ملک.

[مَ لِ] (اِخ) ملقب به الجندی. حاکم شهر جند بود و در سال 432 ه . ق. خوارزم را از دست اولاد آلتونتاش خوارزمشاه بیرون کرده. رجوع به تاریخ بیهقی چ سعید نفیسی ص 838، 837 و 830 و رجال حبیب السیر ص 110 شود.(1)
(1) - مؤلف «اخبار الدولة السلجوقیة» در ص 6 نویسد: شاه ملک الجندی در زمان سلطان مسعود سبکتکین میزیسته و سلطان مزبور در 428 حکومت خوارزم را بدو تفویض کرده است. - انتهی.

شاه ملکی.

[مَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان دروفرامان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه. دارای 245 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات دیم و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاه منصور.

[مَ] (اِخ) پسر دوم شاه شرف الدین مظفربن امیر مبارزالدین محمد از آل مظفر است. شاه منصوردر سال 790 ه . ق. به شیراز آمد و بسهولت برآنجا مسلط گشت در 793 شاه یحیی و سلطان زین العابدین و سلطان احمد و سلطان ابواسحاق با یکدیگر برای برانداختن شاه منصور متحد شدند و قرار ملاقات در سیرجان گذاشتند ولی همین که شاه منصور بطرف سیرجان حرکت کرد در فسا لشکریان احمد و زین العابدین را درهم شکست و به شیراز برگشت و از آنجا به طرف اصفهان و یزد و کرمان رفت و آنها را از دست زین العابدین و شاه یحیی و سلطان احمد بیرون آورد و بیشتر آبادیهای یزد و کرمان را خراب کرد و در سال 795 تیمور که از تاخت و تازهای منصور به خشم آمده بود از شوشتر عازم شیراز شد (بار دوم) و پس از تسخیر قلعهء مستحکم «سفید» سلطان زین العابدین کور را که به امر شاه منصور در آنجا زندانی بود نجات داد و منصور چون این خبر شنید از شیراز بگریخت ولی در اثر طعن مردم به شیراز آمد و لشکری فراهم ساخت و در سه فرسنگی شیراز جنگ درگرفت شاه منصور که سه زخم برداشته بود بطرف شیراز حرکت کرد ولی یکی از اتباع تیمور او را نشناخته از اسب پائین آورد و او را در همانجا بکشت. خواجه حافظ شیرازی که دو سال از زمان شاه منصور را درک و هم در زمان او بسرای باقی شتافت بدین پادشاه علاقهء بسیار داشت. وی را در دولت آن شاه شش غزل نغز و دو قطعه است.
1 - در حین ورود مظفرانهء شاه منصور به شیراز و جلوس به تخت سلطنت:
بیا که رایت منصور پادشاه رسید
نوید فتح و بشارت بمهر و ماه رسید.
2 - بدولت او دعا کند:
سحر چون خسرو خاور علم بر کوهساران زد
بدست مرحمت یارم در امیدواران زد.
3 - خواجه شهرت خود را مدیون به شاه منصور میداند:
الا ای طوطی گویای اسرار
مبادا خالیت شکر ز منقار.
4 - فتح و ظفر شاه را مدیون همت باطنی خود میداند:
گرچه ما بندگان پادشهیم
پادشاهان ملک صبحگهیم.
5 - در این غزل از شجاعت شاه یاد میکند:
نکته ای دلکش بگویم خال آن مهرو ببین
عقل و جان را بستهء زنجیر آن گیسو ببین.
6 - دربارهء افزایش مقرری وی و بزرگان شیراز:
پادشاها! لشکر توفیق همراه تواند
خیز اگر بر عزم تسخیر جهان ره میکنی.
7 - پس از همین واقعه و تعیین راتبه جهت خواجه حافظ غزل یا قصیدهء (بمناسبت تعداد ابیات) زیر را سروده است :
جوزا سحر نهاد حمایل برابرم
یعنی غلام شاهم و سوگند میخورم.
رجوع به تاریخ عصر حافظ ج 1 ص 102 و حافظ شیرین سخن دکتر معین ص 249 و بعد و نیز رجوع به حافظ شیرازی شود.

شاه منصور محله.

[مَ مَ حَلْ لِ] (اِخ)دهی از دهستان رامسر شهرستان شهسوار. دارای 110 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن مرکبات، برنج و چای است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاه منصوری.

[مَ] (اِخ) نام طایفه ای از ایلات کرد ایران است که در ییلاق قریهء امام و کرد سیران و قشلاق زهاب سکنی دارند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 59).

شاه منصوری.

[مَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان بم. دارای 215 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و خرما است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه منصوری.

[مَ] (اِخ) دهی از دهستان بهمنی بخش میناب شهرستان بندرعباس. دارای 70 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن خرما و مرکبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شاه موشان.

[هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)تشبیهی مبتذل آن را که با جثهء کوچک، جمع و فراهم نشسته است و این در تداول عامه مثل است: مثل شاه موشان نشسته. (یادداشت مؤلف).

شاه مهدی.

[مِ] (اِخ) دهی از دهستان قیلاب بخش اندیمشک شهرستان دزفول. دارای 200 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاه مهره.

[مُ رَ / رِ] (اِ مرکب) مهرهء ممتاز در نوع خود. || یک قسم سنگ قیمتی که گویند در دهان مار و یا سر اژدها یافت میگردد. (ناظم الاطباء).

شاه میران.

(اِخ) دهی از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند. دارای 69 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاهمیر دیلمی.

[رِ دِ لَ] (اِخ) برادر میرک بیک وزیر شاه اسماعیل صفوی بوده است که چندی پس از برادر منصب وزارت داشت. وی مردی دانشمند بود و از شاگردان حاج محمود تبریزی بوده است و دیوان شعر دارد. (از الذریعة ج 9 ص 501).

شاه میرزاکندی.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان نازلوچای بخش حومهء شهرستان ارومیه. دارای 80 تن سکنه. آب آن از نازلوچای. محصول آن غلات، چغندر، توتون، کشمش، حبوبات و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاه میرس.

[رَ] (اِخ) دهی از دهستان مهرانرود بخش بستان آباد شهرستان تبریز. دارای 203 تن سکنه. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آن غلات، یونجه و سیب زمینی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاه میری.

(اِ مرکب) شاهْمُردی. زمان و دورانی که شاه میرد. مرگ شاه. در شاه میریهای زمانهای انحطاط ایران قتلها و غارتهای بسیار روی میداد. (یادداشت مؤلف).

شاه میوه.

[وَ / وِ] (اِ مرکب) میوهء بزرگ. میوه که در نوع خود ممتاز و بهتر باشد. || قسم بسیار درشت و آبدار و شیرین از گلابی. امرود. گلابی. کمثری. (یادداشت مؤلف).

شاهن.

[هَ / هِ] (اِ) نی چوپان. نایی که چوپان مینوازد. (ناظم الاطباء).

شاهن.

[هِ] (اِ) شاهین ترازو. || چوب ترازو. || باز خوب و اعلا. (ناظم الاطباء). در این معانی که صورت مخفی است از شاهین، رجوع به شاهین شود.

شاه ناجر.

[جِ] (اِخ) دهی از دهستان توابع کجور بخش مرکزی شهرستان نوشهر. دارای 160 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانه. محصول آن غلات و ارزن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شاه ناز.

(اِ مرکب) نام لحنی است در موسیقی. رجوع به کلمه آهنگ در لغت نامه شود.

شاه نام.

(اِ مرکب) نوعی از مزامیر. (فرهنگ سروری) (شرفنامهء منیری). نوعی از ساز. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء).

شاه نام.

(اِخ) نام شهری از ولایت شروان. (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء).

شاه نامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) نام لحنی است در موسیقی. رجوع به کلمهء آهنگ در لغتنامه شود.

شاهنامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) نامهء ممتاز در نوع خود. || نامهء شاه. || کتاب تاریخ و سرگذشت پادشاهان ایران. در پهلوی آن را خدای نامه گفتندی. کتابی که در آن شرح زندگانی و نبرد شاهان و پهلوانان آنان آمده است. سیرالملوک. خدای نامه. (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین). || (اِخ) نام بزرگترین شاهکار ادبی ایران از فردوسی طوسی. رجوع به فردوسی شود.

شاهنامه خوان.

[مَ / مِ خوا / خا] (نف مرکب) خوانندهء شاهنامه. آنکه کتاب شاهنامه خواند. || که شاهنامه به آواز بلند و لحن گیرا و خاص خواند و این در دربار سلاطین خاص نقیب بوده است. آنکه اشعار شاهنامهء فردوسی را با آهنگ متناسب بخواند.

شاهنامه خوانی.

[مَ / مِ خوا / خا](حامص مرکب) شاهنامه خوان، شغل و عمل شاهنامه خوان.

شاه نای.

(اِ مرکب) نای ممتاز در نوع خود. || شهنا. شه نای. نای ترکی است که آن را سورنای گویند و آن سازی است معروف که به سرنا اشتهار دارد. (برهان قاطع). سازی است که نام دیگرش سرناست و مخفف آن شه نای است. (فرهنگ نظام). نام سازی است که به سرنا اشتهار دارد و آن را شنهای و سرنای و سورنای نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). شیپور(1) و نایی که سپاهیان می نوازند. (ناظم الاطباء).
(1) - شیپور بجز سرنا است که آن را با دهل زنند.

شاهنبر.

[هَمْ بَ] (اِخ) نام محله ای است به نیشابور و جمعیت بسیاری از مسلمانان در این کوی بقتل رسیدند. در اصل کلمه «شهیدانبار» بوده و سپس بدین صورت اختصار یافته است. (لباب الانساب ج2 ص9).

شاهنبری.

[هَمْ بَ] (ص نسبی) منسوب به شاهنبر که نام عده ای باشد از جمله ابونصر فتح بن نوح بن سنان عامری است که در سال 261 ه . ق. به نیشابور درگذشت. (لباب الانساب ج 2 ص 9).

شاه نبی.

[نَ] (اِخ) دهی از دهستان بخش هندیجان شهرستان خرمشهر. دارای 220 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاه نجف.

[هِ نَ جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سلطان و فرمانروای نجف. || (اِخ) در تداول عامه امیرالمؤمنین علی علیه السلام.

شاه نجف.

[نَ جَ] (اِخ) دهی از دهستان فلارد بخش لردگان شهرستان شهرکرد. دارای 316 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

شاهنجیر.

[هَ] (اِ مرکب) مخفف شاه انجیر. انجیر بزرگ و یا ممتاز در نوع و جنس از دیگر انجیران. رجوع به شاه انجیر و دزی ج 1 ص 717 شود.

شاه نحل.

[هِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)پادشاه زنبوران عسل. و در زنبوران عسل یک زنبور کلان باشد که هر جا او رود همه در پس او روند. و او را در عربی یعسوب گویند. (از آنندراج).

شاه نحل.

[هِ نَ] (اِخ) لقب حضرت علی علیه السلام چه آن حضرت را یعسوب المؤمنین لقب است و یعسوب پادشاه زنبوران شهد را گویند. (آنندراج بنقل از غیاث اللغات).

شاهندن.

[هَ دَ] (مص) صالح بودن و نیکوکاری کردن. (فرهنگ جهانگیری). تقوی و صلاح داشتن و متقی و پرهیزکار بودن باشد. (برهان قاطع) (آنندراج). متدین بودن و تقوی و صلاح داشتن و صادق و درستکار بودن و پرهیزگار بودن. (ناظم الاطباء). رجوع به شاهیدن و شاهیده شود.

شاهنده.

[هَ دَ / دِ] (نف) متقی و پرهیزکار و صالح و نیکوکردار باشد. (برهان قاطع). نکوکار. صالح. (شرفنامهء منیری) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (فرهنگ سروری). رجوع به شاهندن شود. || هرچیز خوب و مبارک. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). رجوع به شاهیدن و شاهیده شود.

شاهنده.

[هَ دِ] (اِخ) لقب بهرام پسر هرمز یعنی نیکوکار زمان. ایالتش سه سال و سه ماه بود و قتل مانی نقاش در ایام فرمانفرمایی او روی داد. (حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج1 ص 227).

شاهنشا.

[هَ] (اِ مرکب) مخفف شاهنشاه و شاهان شاه. رجوع به شاهنشاه شود.

شاه نشان.

[نِ] (نف مرکب) کسی که با نفوذ و سیاست خود بتواند کسی را به تخت پادشاهی نشاند. (فرهنگ نظام). شاه نشاننده. شاه تراش. امرایی که در عزل و نصب دیگری عادتاً دخیل بوده اند. (یادداشت مؤلف). رجوع به طبقات سلاطین اسلام ص 202 و 203 شود :
از مشرق تا مغرب رایش بهمه جای
گه شاه برانگیز و گهی شاه نشان باد.فرخی.
تو شاه ملوک و ملک شاه نشانی
وین است همه ساله ترا سیرت و کردار.
معزی.
خجسته شاه وزیران وزیر شاه نشان
که شاه را و ترا نیست در زمانه قرین.
سوزنی.
وزیر صاحب تدبیر شاه نشان که صایب رای و مصلحت دان بود پیش پادشاه رفت. (سندبادنامه ص 226). || (ن مف مرکب) آنکه او را شاه نشانیده باشد. شاه نشانیده. || (ص مرکب) کسی که علامت شاه را داشته باشد. (فرهنگ نظام).

شاهنشاه.

[هَ] (اِ مرکب)(1) شاهنشه. شاهنشا. مخفف شاهان شاه یعنی شاه شاهان و سرآمد پادشاهان. (از برهان قاطع) (از آنندراج) (از بهار عجم). پادشاه پادشاهان. سلطان السلاطین. ملک الملوک :
همچو خورشید کجا لشکر سایه شکند
لشکر دشمن به زین شکند شاهنشاه.
منوچهری.
خلیفت... چه اختیار کنی که اسب تو اسب شاهنشاه خوانند یا اسب امیر عراق. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 126).
چنین فرمود شاهنشاه عالم
که عشقی تو برآر از راه عالم.نظامی.
با رعیت صلح کن وز جنگ خصم ایمن بباش
زانکه شاهنشاه عادل را رعیت لشکر است.
سعدی.
|| لقب شاهان بزرگ ایران. (آنندراج). مؤلف ایران باستان نویسد: عنوان پادشاه اشکانی که در ابتدا شاه و بعد شاه بزرگ بود در زمان مهرداد موافق عقیدهء غالب مورخان به شاهنشاه تبدیل یافت. و عبارت «بازیلْوسْ بازی لیئون»(2) که بر مسکوکات اشکانی روشن خوانده میشود ترجمهء یونانی شاه شاهان است. و از طرف دیگر شاهنشاه از عناوین مختصهء هخامنشیها بود. (ایران باستان ج 3 ص 2656). و مؤلف القاب الاسلامیة نویسد: لقب ملوک ایرانی بوده است تا ایشان را از شاهان کوچک و زیر دست متمایز گرداند. (از الالقاب الاسلامیة ص 353). || کلمه شاهنشاه بعنوان لقب در دورهء اسلامی از جانب خلفاء بعلت آنکه تحت نفوذ عادات و تقالید فارسی قرار گرفته بودند به حکام و امیران با نفوذ و قدرت ایران داده میشد. از جمله در سال 363 ه . ق. این لقب به ابوشجاع عضدالدوله فناخسرو دیلمی داده شد. و از طرف خلفای فاطمی در مصر نیز به امیران مقتدر داده میشد. (از الالقاب الاسلامیة ص 354، 353). و نیز این عنوان از جانب الظاهر خلیفهء عباسی به جلال الدین خوارزمشاه داده شده است. || کسی که دیگران به مدد او پادشاه شوند. (برهان قاطع). آنکه بمظاهرات و اعانت او دیگران پادشاه شوند و پادشاهانش خدمت کند. (شرفنامهء منیری) (از فرهنگ سروری). پادشاهی که دیگران به مدد وی پادشاه شوند. (ناظم الاطباء). ملک الملوک. || (اِخ) خداوند باریتعالی. (برهان قاطع) (از آنندراج). رب الارباب.
(1) - در پهلوی Shahan - Shahاز پارسی باستان Xshayathiyanam xshayathiya(پادشاه پادشاهان). (از حاشیهء برهان چ معین).
(2) - Basileus Basileon.

شاهنشاه.

[هَ] (اِخ) لقب ابونصر خسرو فیروزبن عضدالدوله که از طرف خلیفهء عباسی القادر بالله به او داده شد. (از الالقاب الاسلامیة ص 354).

شاهنشاه.

[هَ] (اِخ) لقبی است که القائم بالله در سال 435 ه . ق. به ابوکالیجار مرزبان پسر سلطان الدوله ابوشجاع فنا خسرو داد. و شاید علت ملقب شدن آل بویه به لقب مزبور آن بوده است که لقب مرادف عربی آن «ملک الملوک» از طرف فقهاء در عصر قائم بامرالله ممنوع گردید و حاضر نشدند که این لقب را به خلیفه و در نتیجه به سایر امیران دهند. (الالقاب الاسلامیة ص 354).

شاهنشاه آریامهر.

[هَ مِ] (اِخ) لقبی که در شهریور سال 1344 ه . ش. به مناسبت آغاز بیست و پنجمین سال سلطنت از طرف مجلسین شورای ملی و سنا به محمدرضا شاه پهلوی داده شد.

شاهنشاه ایران.

[هَ هِ] (اِخ) لقب اردشیر دوم. (ایران در زمان ساسانیان ص 246).

شاهنشاه ایران و انیران.

[هَ هِ نُ اَ](اِخ) (یعنی شاهنشاه ایران و غیر ایران) لقب شاپور اول ساسانی پس از فتوحات. (ایران در زمان ساسانیان ص 246).

شاهنشاه روی زمین.

[هَ هِ یِ زَ] (اِخ)این ترکیب به عنوان لقب برای هلاکو در مکاتبات با الناصر حکمران حلب به سال 657 ه . ق. به کار رفته است. (الالقاب الاسلامیة ص 354).

شاهنشاه زاده.

[هَ دَ / دِ] (ص مرکب، اِ مرکب) زادهء شاهان. شاهزاده. فرزند شاهنشاه. ولیعهد. (فرهنگ فارسی معین).

شاهنشاه زند و اوستا.

[هَ هِ زَ دُ اَ وِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب باشد. (از برهان قاطع). یعنی آفتاب چه جمله گرمی از او متولد می شود و آتش پرستان هم بدین آتش پرستند. (شرفنامهء منیری).

شاهنشاه فلک.

[هَ هِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بمعنی شاهنشاه زند و اوستا است که آفتاب عالمتاب باشد. (برهان قاطع).

شاهنشاه ملک الملوک.

[هَ مَ لِ کُلْ مُ](اِخ) لقبی که به الملک العادل سیف الدین ابی بکر ایوبی از طرف الناصر عباسی در سال 604 اعطا گردید. این لقب مرکب از فارسی و عربی و هر دو مرادف یکدیگرند. (از الالقاب الاسلامیة ص 354).

شاهنشاهی.

[هَ] (ص نسبی) منسوب به شاهنشاه.
-اریکهء شاهنشاهی؛ تخت سلطنت.
رجوع به شاهنشاه شود.

شاهنشاهی.

[هَ] (حامص مرکب) شاهنشاه بودن. شاه شاهان بودن. || فرمانروایی. (فرهنگ فارسی معین). شهریاری. (ناظم الاطباء). سلطنت. پادشاهی :
به یک گردش به شاهنشاهی آرد
دهد دیهیم و تخت(1) و گوشوارا.رودکی.
پس از آن باد در سر کند و دعوی شاهنشاهی کند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص265).
بر در میکده رندان قلندر باشند
که ستانند و دهند افسر شاهنشاهی.حافظ.
|| (اِ مرکب) مملکت. پادشاهی. کشور شاهنشاه. امپراتوری. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - ن ل: طوق.

شاهنشاهیان.

[هَ] (اِخ) لقبی ظاهراً آل بویه را : یکی از شاهنشاهیان با بسیار مردم دل انگیز قصد ری کرد و مقدم ایشان که از آل بویه بود... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 37).

شاهنشه.

[هَ شَهْ] (اِ مرکب) مخفف شاهنشاه. شاه شاهان و شاهان شه. شاهان شاه :
به زر بافته تاج شاهنشهان
چنان جامه هرگز نبد در جهان.فردوسی.
ندید و نبیند کس اندر جهان
چو تو شاه بر تخت شاهنشهان.فردوسی.
جاودان شاد زیادی و بتو شاد زیاد
فلک عالم شاهنشه گیتی سلطان.فرخی.
وگر این عاشق نومید شود از در تو
از در خسرو شاهنشه دنیا نشود.منوچهری.
گر روم بدو سپاری و گر ترک
شاهنشه ری کنی غلامش را.ناصرخسرو.
وز گرد مصاف روی نصرت
شاهنشه شه نشان گشاید.خاقانی.
طراز آفرین بستم قلم را
زدم بر نام شاهنشه رقم را.نظامی.
چو ماه آمد برون از ابر مشکین
بشاهنشه(1) درآمد چشم شیرین.نظامی.
رجوع به شاهنشاه شود.
(1) - در اینجا مراد خسرو پرویز است.

شاهنشهی.

[هَ شَ] (حامص مرکب)مخفف شاهنشاهی. پادشاهی :
بیاموز آیین دین بهی
که بیدین نه خوب است شاهنشهی.دقیقی.
بر فرخی و بر مهی گردد ترا شاهنشهی
این بنده را گرمان دهی وان بنده را گرمانیه.
منوچهری.
چو عالم شدن خواهد از ما تهی
گدایی بسی به ز شاهنشهی.حافظ.
|| (ص نسبی) منسوب به شاهنشه :
یکی دخمه کردند شاهنشهی
یکی تخت زرین و تاج مهی.فردوسی.
چو بنشست بر جایگاه مهی
چنین گفت بر تخت شاهنشهی.فردوسی.
نشستی بیاراست شاهنشهی
نهاده بسر بر کلاه مهی.فردوسی.
بدان کاردانی و کارآگهی
چو بنشست بر تخت شاهنشهی.نظامی.
درآمد به ایوان شاهنشهی.سعدی.

شاه نشین.

[نِ] (اِ مرکب) پیشگاه. صدر. هر قسمت برتر از قسمتهای دیگر تالار یا اطاق که تخصیص به بزرگان داشته باشد و آن جایی است چون محراب که در قسمت صدر اطاق سازند چنانکه در حمام نیز باشد. قسمت پیش تالار که زمین آن بلندتر از زمین قسمتهای دیگر است و صدر همان است. (از فرهنگ نظام). || رواق و ایوانی برجسته تر از سطح کوشک و قصر که شخص پادشاه در آنجا جلوس میکند. (ناظم الاطباء). محلی از عمارات که شاه در آن نشیند. (انجمن آرا). شاهنیشین معرب کلمه است. (دزی ج 1 ص 717). محل نشستن پادشاهان. (از برهان) (فرهنگ نظام). نشستنگاه پادشاه و کرسی پادشاه. (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) :
شاهنشین چشم من تکیه گه خیال تست
جای شه است چشم من بی تو مباد جای تو.
حافظ.
کمر خدمت دل باز نخواهی کردن
گر بدانی که در این شاه نشین میباشد.
صائب (از آنندراج).
|| نوعی از عمارت. (برهان قاطع) (انجمن آرا). نوعی از عمارت باشد که یک طرف او پنج یا هفت در بود و باقی اطراف او هم درها باشد. (آنندراج). چون در قدیم درهای چنین اطاقی را ارسی میگفتند. گاه از باب تسمیهء کل به جزء اطاقی را که دارای چنین درهایی بود «ارسی» میخواندند. (از فرهنگ فارسی معین ذیل ارس). || هر رواق و ایوان و پیش طاق و بالاخانهء عمارت طولانی. (ناظم الاطباء). || بساط و فرش قیمتی و گرانبها. (فرهنگ نظام) (برهان قاطع). بساط گرانمایه. (ناظم الاطباء) (انجمن آرا).

شاه نشین.

[نِ] (اِخ) دهی از دهستان طارم بالا بخش سیردان شهرستان زنجان. دارای 389 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات. پنبه. انار و گردو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شاه نشین.

[نِ] (اِخ) دهی از دهستان نیربخش مرکزی شهرستان اردبیل. دارای 609 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاه نشین.

[نِ] (اِخ) دهی از دهستان کرانی شهرستان بیجار. دارای 840 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات دیم، لبنیات و انگور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاه نشین.

[نِ] (اِخ) دهی از دهستان رود زر بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز. دارای 100 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاه نشین.

[نِ] (اِخ) (کوه...) نام یکی از کوههای جنوبی لاهیجان به شمال ایران. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 170).

شاه نشین بالا.

[نِ] (اِخ) دهی از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد. دارای 67 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات. ذرت و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاه نشین پایین.

[نِ] (اِخ) دهی از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد. دارای 124 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات، ذرت و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاه نصرة الدین یحیی.

[نُ رَ تُدْ دیَ یا] (اِخ) از نواده های امیرمبارزالدین محمد بن امیر شرف الدین از آل مظفر. امیر مبارزالدین را چهار پسر بود و دومین شاه مظفر است که در 754 ه . ق. درگذشت و از وی دو دختر و 4 پسر ماند. شاه یحیی از همه بزرگتر و نزد مبارزالدین محبوبتر بود و پیوسته لیاقت او را به رخ پسران میکشید و این خود موجب نفرت پسران مبارزالدین از شاه یحیی گردید لذا پس از آنکه شاه شجاع به مقام امارت رسید یحیی را دستگیر کرد و او را به قلعهء «قهندز» شیراز زندانی ساخت یحیی کوتوال را بفریفت و در آن حصار تحصن اختیار کرد و شاه شجاع با داشتن سپاه نتوانست بر برادرزادهء خود دست یابد. عاقبت به این شرط صلح کردند که شاه یحیی از قلعه پایین آید و بسوی یزد رود و در آنجا از طرف عم خود حاکم باشد. یحیی پس از رفتن به یزد بمخالفت با شاه شجاع پرداخت و شاه شجاع با خواجه قوام الدین و لشکری فراوان از شیراز به قصد یزد حرکت نمود و خود در ابرقو ماند و خواجه قوام الدین را به محاصرهء یزد فرستاد. چون کار بر شاه یحیی تنگ شد. نامهء معذرت خواهی نزد عموی خود فرستاد و شاه شجاع او را بخشید ولی شاه یحیی مجدداً در 756 ه . ق. برای برانداختن شاه شجاع به اتفاق شاه محمود (برادر شاه شجاع) و سلطان اویس (سلطان آذربایجان) رو به شیراز نهاد و عاقبت در سال 789 امیر تیمور فرمانداری شیراز را به شاه یحیی واگذاشت ولی شاه منصور مجدداً از شوشتر قصد شیراز کرد و شاه یحیی آن شهر را رها کرد و بسوی یزد رفت و سلطان ابواسحاق فرماندار سیرجان را فریفت به اتفاق او فرماندار ابرقو را کشت و در آن حدود مستقر گردید و درصدد برآمد که کرمان را نیز از عمادالدین سلطان احمد بگیرد بنابر این میان سلطان احمد از طرفی و سلطان ابواسحاق و شاه یحیی در 7 جمادی الاول 792 در صحرای بافت جنگ درگرفت و فتح نصیب سلطان احمد شد و شاه یحیی و ابواسحاق گریختند و عاقبت تیمور در سال 795 ه . ق. او را با دیگر مظفریان بکشت. حافظ شیرازی در زمان سلطنت شاه یحیی در شیراز چهار غزل در مدح او سروده است:
دارای جهان نصرت دین خسرو کامل
یحیی بن مظفر ملک عالم عادل.
*
گویی برفت حافظ از یاد شاه یحیی
یارب بیادش آور درویش پروریدن.
*
نصرة الدین شاه یحیی آنکه خصم ملک را
از دم شمشیر چون آتش در آب انداختی.
*
گر نکردی نصرت دین شاه یحیی از کرم
کار ملک و دین ز نظم و اتساق افتاده بود.
رجوع به تاریخ عصر حافظ ج1 ص102 و حافظ شیرین سخن تألیف دکتر معین ص248، 247، 246 و 233 شود.

شاه نعمان.

[نُ] (اِخ) نام فرزند خواجه حافظ شیرازی است. مؤلف آثار عجم بنقل از تذکرهء خزانهء عامره منقول از کتاب مرآت الصفا نویسد: خواجه را پسری بود بنام شاه نعمان که بهندوستان مسافرتی کرد و در «برهان پور» درگذشت و در «اسیر گره» مدفون گردید. و اگر روایت مرآت الصفا صحیح باشد باید گفت شاه نعمان جوانی بسن رشد رسیده ای بوده است. رجوع به از سعدی تا جامی ص 314 و حافظ شیرین سخن ص299 شود.

شاه نعمة الله ولی.

[نِ مَ تُلْ لاَ هِ وَ] (اِخ)عارف و شاعر معروف قرن هشتم و نهم، متوفی بسال 834 ه . ق. رجوع به نعمة الله ولی شود.

شاهنگ.

[هَ] (اِ مرکب) ملکهء زنبور عسل. (فرهنگ فارسی معین).

شاه نیاز.

(اِخ) دهی از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد. دارای 58 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاهنیشین.

(معرب، اِ مرکب) معرب شاه نشین. (از دزی ج1 ص717). رجوع به شاه نشین شود.

شاه نیمروز.

[هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)سلطان نیمهء روز و آن کنایه از آفتاب است. (از برهان قاطع) (از آنندراج).

شاه نیمروز.

[هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)نام حاکم سیستان، زیرا سیستان را نیمروز نیز خوانند. (ازبرهان) (ازآنندراج).

شاهو.

(ص مرکب) مروارید شاهوار نفیس اعلا. (ناظم الاطباء). اما ظاهراً کلمه ابتر شدهء شاهوار است.

شاهو.

(اِخ) نام سلسله کوههایی است که در حدود شط دیاله در کردستان باشد. (از جغرافیای غرب ایران).

شاهوا.

(ص مرکب) بمعنی شاهوار. نفیس و گرانمایه. (از ناظم الاطباء). اما ظاهراً کلمه مرخم شاهوار است.

شاهوار.

(ص مرکب) (مرکب از: شاه + وار، پسوند نسبت و اتصاف و لیاقت) چون شاه. || هر چیز لایق شاه. (فرهنگ نظام). هر چیز خوب و نفیس و اعلا که لایق پادشاهان باشد از جواهر و اسباب خانه و مانند آنها. (از برهان قاطع) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از سروری). بر هر چیز مرغوب و ممتاز در نوع خود اطلاق شود :
می گسار اندر تگوگ شاهوار
خور بشادی روزگاری نوبهار.رودکی.
بخندید خندیدنی شاهوار
چنان کآمد آوازش از چاهسار.فردوسی.
بیاراست لشکرگه شاهوار
به قلب اندرون تیغ زن صد هزار.فردوسی.
بهر بدره ای در ده و دو هزار
پراکنده دینار بود بد شاهوار.فردوسی.
یکی خانه ای دید نو شاهوار
ز زر و گهر بوم و بامش نگار.اسدی(1).
از شاهوار بخشش او ظن بری که او
محمود تاج نیست که محمود تاجدار.
سوزنی.
چو شعر من شرف استماع سلطان یافت
شدم توانگر از انعام شاهوار ملک.
مختاری (از جهانگیری).
تا دیرها نیارد چرخ زمردین
از کان روزگار چو من لعل شاهوار.
کلامی (از جهانگیری).
- جامهء شاهوار؛ جامهء شاهانه. جامهء ممتاز در نوع خود :
پس آن جامهء شاهوار آورید
بدان سرو سیمین فرو گسترید.فرالاوی.
بیاورد آن جامهء شاهوار
گرفتش چو فرزند اندر کنار.فردوسی.
بفرمود آن تاج و آن گوشوار
همان مهر و آن جامهء شاهوار.فردوسی.
ز دینار گنجیش پنجه هزار
بدادند با جامهء شاهوار.فردوسی.
- جشن شاهوار؛ جشن بزرگ و مجلل و پرشکوه. (از آنندراج) :
دیده ام در دولت و ملک ملک سلطان بسی
بزمهای دلفروز و جشنهای شاهوار.
میرمعزی (از آنندراج).
- دُرِّ شاهوار؛ دری که بی بها بود و آن را شهوار و یکدانه نیز گویند. بتازیش «دُر یتیم» نامند. (شرفنامهء منیری). مروارید بی همتا که آن را در یتیم گویند. (ناظم الاطباء) :
آن یکی دری که دارد بوی مشک تبتی
و آن دگر مشکی که دارد رنگ در شاهوار.
منوچهری.
بنگاه تو سپاه زمستان بغارتید
هم گنج شایگانت و هم در شاهوار.
منوچهری.
سنگ سیه بودم از قیاس و خرد
کرد چنین در شاهوار مرا.ناصرخسرو.
دُری شاهوار از صدف رحم بمهبط ظهور آمد. (سندبادنامه ص 42).
زین واسطه خاک بد گهر را
کان دُر شاهوار بیند.نظامی.
... بدانکه هر جا گل است خار است... و آنجا که دُر شاهوار است نهنگ مردم خوار است. (گلستان سعدی).
می خور بشعر بنده که زیبی دگر دهد
جام مرصع تو بدین دُر شاهوار.حافظ.
|| نوعی از مروارید است که سفید و صافی و براق و آبدار است و آن را به اعتبار مختلف دُر خوشاب و نجمی و عیون نیز گویند. (جواهرنامه). قسمی مروارید. (الجماهر فی معرفة الجواهر ص 156).
- لؤلؤ شاهوار، یا لؤلؤ ملکی؛ اشرف اقسام مروارید. (از الجماهر بیرونی ص 127).
(1) - در فرهنگ سروری بنام فردوسی نقل شده است.

شاهوارق.

[رُ] (اِخ) دهی از دهستان تفرش بخش طرخوران شهرستان اراک. دارای 400 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات، بنشن، پنبه، انگور و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شاهور.

(اِخ) دهی از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان اهواز. دارای 60 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاهور.

[وِ] (اِخ) دهی از دهستان چهار فریضه بخش مرکزی شهرستان بندر انزلی. دارای 570 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آن برنج و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شاهوران.

[وِ] (اِخ) دهی از دهستان بیرم بخش گلوبندی شهرستان لار. دارای 29 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاهورد.

[هْ وَ] (اِ مرکب) شادورد. شایورد. هاله و طوق و خرمن ماه. (برهان قاطع) (از ناظم الاطباء). آن بخار که چون ابری گرد ماه در آمده باشد چون سپری. و گروهی سرایچه خوانند و تازیان هاله گویند. (از آنندراج) :
یکی همچون پرن در اوج خورشید
یکی چون شاهورد(1) از گرد مهتاب.
(تحفهء اوبهی).
|| اورنگ پادشاهی. || خوابگاه. || نام هفتم گنج خسرو. || نام نوایی از موسیقی. (ناظم الاطباء). چهار معنی اخیر در فرهنگهای دیگر دیده نشد.
(1) - ن ل: شایورد.

شاهوردی کندی.

[هْ وِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه. دارای 273 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و نخود است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاه وردیلو.

[هْ وِ] (اِخ) دهی از دهستان قشلاقات افشار بخش قیدار شهرستان زنجان. دارای 59 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شاه وزوزک.

[وِ وِ زَ] (اِ مرکب) عهد شاه وزوزک، دورهء شاه وزوزک؛ زمانی سخت دور در گذشته. (یادداشت مؤلف). کنایه از دوران بسیار قدیم و زمان گذشته و مترادف «عهد دقیانوس» است و نام شاه یا امیری خاص نیست و گاه آن را «پادشاه وزوزک» نیز میخوانند. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).

شاه وش.

[هْ وَ] (ص مرکب) (مرکب از: شاه + وش پسوند اتصاف) چون شاه. همانند شاه در بزرگی و ممتازی :
هر آن کس که شد در جهان شاه وش
سرش گردد از گنج دینار کش.فردوسی.
پسر بد مر او را گرانمایه شش
همه راد و بینادل و شاه وش.فردوسی.
یارب آن شاه وش ماهرخ زهره جبین
دُرِّ یکتای که و گوهر یکدانهء کیست.حافظ.
|| پادشاهی و سلطنتی. || دوشیزه و باکره و بکر. (ناظم الاطباء). دو معنی اخیر جای دیگر دیده نشد.

شاه و عروس.

[هُ عَ] (اِخ) نام دو کاخ بلند پرشکوه متعلق به متوکل عباسی و در سامراء و پنجاه ملیون درهم در مرمت آنها هزینه شده بوده است و این دو کاخ در زمان مستعین خراب گشت. (از معجم البلدان).

شاهول.

(اِ) شاغول. شاقول. پاندول ساعت. (از ناظم الاطباء). || هر آلتی که حرکت و نوسانی دارد. (ناظم الاطباء). رجوع به شاغول و شاقول شود.

شاه ولایت.

[هِ وِ یَ] (اِخ) لقبی است که شیعیان فارسی زبان به علی بن ابی طالب علیه السلام دهند.

شاه ولد.

[وَ لَ] (اِخ) پنجمین از آل جلایر که حکام عراق بودند. در سال 813 ه . ق. حکومت داشته است. (معجم الانساب ج2 ص377).

شاه وله.

[وَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. دارای 861 تن سکنه. آب آن از چاه و قنات. محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاه ولی.

[وَ] (اِخ) دهی از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر. دارای 5 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاه ولی.

[وَ] (اِخ) دهی از دهستان اوباتو بخش میرانشاه شهرستان سنندج. دارای 130 تن سکنه. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاه ولی.

[وَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان شوشتر. از 14 قریهء بزرگ و کوچک تشکیل شده و سکنهء آن در حدود 2000 تن است و مرکز دهستان قریهء شاهی ولی است. قراء مهم آن: قریهء نگاری و ضحاک که هر یک 300 تن سکنه دارد. آب آن از شعبهء رودخانهء کارون و چاه. محصول آن غلات دیمی و کنجد است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاه ولی.

[وَ] (اِخ) دهی از دهستان خنافره بخش شادگان شهرستان خرمشهر. دارای 508 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، خرما و برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاه ولی.

[وَ] (اِخ) مرکز دهستان شاه ولی بخش مرکزی شهرستان شوشتر. دارای 100 تن سکنه. آب آن از رودخانهء کارون. محصول آن غلات، برنج و کنجد است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاه ولی الله.

[وَ لی یُلْ لاه] (اِخ) از عالمان کلام و حدیث هند بود. شبلی نعمانی می نویسد: وی بروز چهارشنبه چهارم شوال 1214 ه . ق. در دهلی بدنیا آمد. نام تاریخی وی عظیم الدین است. در پنجسالگی داخل مکتب شد و در چهارده سالگی از کتب درسی فراغت یافت و سپس شروع بتدریس کرد. او مدت دوازده سال بتدریس اشتغال داشت و در سال 1243 ه . ق. عازم زیارت بیت الله شد دو سال در حرمین توقف کرد و در اینمدت با علمای آنجا اکثر در علم حدیث که هدف و منظورش بود به افاده و استفاده مشغول بود تا در سال 1245 ه . ق. به وطن خویش بازگشت. شاه ولی الله کتابی بعنوان علم کلام تصنیف نکرد و از این رو او را در زمرهء متکلمان بشمار نمی آورند لیکن کتاب معروف او «حجة الله البالغة» که در آن حقایق و اسرار شریعت بیان شده است در حقیقت لب و لباب علم کلام میباشد. (تاریخ علم کلام تألیف شبلی نعمانی ص 85 ببعد ترجمهء فخر داعی).

شاه ولی الله.

[وَ لی یُلْ لاه] (اِخ) دهلوی ملقب به ابوعبدالله وی در سال 1180 ه . ق. بدنیا آمد. مردی فقیه و اصولی، محدث و مفسر و دارای تألیفهای بسیار بود او راست: ازالة الخفاء. القول الجمیل فی بیان سواءالسبیل. عقدالجید فی احکام الاجتهاد و التقلید و غیره. (از معجم المؤلفین ج 4 ص 292).

شاه ولی بر.

[وَ بَ] (اِخ) نام طایفه ای از طوایف بلوچستان مرکزی یا ناحیهء بمپور مرکب از 500 خانوار. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 100).

شاه ولی عینتابی.

[وَ یِ عَ] (اِخ) ابن اویس بن ولی العینتابی خلوتی رومی، از اهل طریقت بود و در حدود سال 1000 ه . ق. درگذشت. از اوست: غنیة السالکین، الرسالة البدریة فی بیان الطریقه المرضیه و غیره. (از معجم المؤلفین ج4 ص291).

شاهوند.

[هْ وَ] (اِخ) دهی از بخش ایذهء شهرستان اهواز. دارای 148 تن سکنه. آب آن از چاه و قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاه و وزیربازی.

[هُ وَ] (اِ مرکب) بازی و لعبی کودکان را و آن چنان باشد که یک رخ قوطی کبریت یا کعب گوسفند شاه و رخ طرف دیگر را وزیر نام نهند و بنوبت آن کعب یا قوطی را از دست رها کنند تا بر یکی از قواعد خود قرار گیرد و چون رخی که شاه نامیده شده است و یا رخی که وزیر خوانده شده در جهت فوقانی قرار گیرد افکننده در جمع بعنوان شاه و یا وزیر خوانده شود. و چون بدین ترتیب یکی شاه و دیگری وزیر شود دیگران را که مقصر باشند برأی و فرمان خود مجازات کنند. رجوع به شاه بازی شود.

شاهوی.

(اِخ) از راویان قسمتی از شاهنامه است و فردوسی حکایت شطرنج از گفتهء وی روایت کرده است و محتمل است که این کلمه مبدل ماهوی باشد و یا بالعکس. رجوع به مزدیسنا ص 387 و ماهوی شود :
چنین گفت فرزانه شاهوی پیر
ز شاهوی پیر این سخن یاد گیر.فردوسی.

شاه ویران بالا.

(اِخ) دهی از دهستان همت آباد شهرستان بروجرد. دارای 195 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاه ویران پایین.

(اِخ) دهی از دهستان همت آباد شهرستان بروجرد. دارای 195 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، حبوبات و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شاهویس آباد.

[وِ] (اِخ) دهی از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه. دارای 175 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، حبوبات و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاهویه.

[یَ] (اِخ) ظاهراً نام خواب گزار و معبری است مانند دانیال و ابن سیرین. (یادداشت مؤلف) :
بخت است بخواب دیدن خر
شاهویه چنین نهاد تعبیر.سوزنی.

شاهویه.

[یَ / وی] (اِخ) نام اجدادی است. (لباب الانساب ج 2 ص 9).

شاهویی.

(ص نسبی) منسوب به شاهویه است. رجوع به شاهویه شود.

شاهویی.

(اِخ) نام جد ابوبکر محمد بن احمدبن علی بن شاهویه. قاضی شاهویی فارسی است که از جمحی و ساجی روایت شنید و در سال 361 ه . ق. در نیشابور درگذشت. (لباب الانساب ج 2 ص 9).

شاهویی.

(اِخ) نام محمد بن ابراهیم شاهویه سمرقندی است که از عبدالرحمن دارمی و علی بن حرب موصلی روایت کرده است. در سال 297 ه . ق. درگذشته است. (لباب الانساب ج 2 ص 9).

شاهه.

[هِ] (اِ) بادگیر و برج مانندی که بر بالای خانه جهت ترویح هوا بنا کنند. (ناظم الاطباء). این معنی را در فرهنگهای دیگر نیاورده اند.

شاهه.

[هَ] (اِخ) نام شهری است از ملک هاماوران که سودابه از آنجا بود. (فرهنگ جهانگیری). نام شهری بود بناکردهء پدر سودابه در هاماوران و تولد سودابه زن کیکاوس در آن شهر بود. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). نام [ شهر ] پدر سودابه زن کیکاوس در زمین هاماوران. (شرفنامهء منیری) :
یکی شهر بد شاه را شاهه نام
همان از در سور و جشن و خرام.فردوسی.

شاهی.

(حامص) پادشاهی و سروری. (برهان قاطع). شاه بودن. (فرهنگ نظام). مقام شاه. (یادداشت مؤلف). سلطنت. پادشاهی. خسروی. ملک :
روز ارمزد است شاها شاد زی
بر کَتِ شاهی نشین و باده خور.ابوشکور.
بزرگی و شاهی و فرخندگی
توانائی و فر و زیبندگی.دقیقی.
بشاهی بر او آفرین خواندند
همه زر و گوهر برافشاندند.فردوسی.
چو گردنده گردون بسر بر بگشت
شد از شاهیش سال بر سی و هشت.
فردوسی.
هر آنکس که او تاج شاهی بسود
بر آن تخت چیزی همی برفزود.فردوسی.
بشاهی بپایست هر لشکری.منوچهری.
کنون چون بشاهی رسیدی ز بخت
بزرگیت خواهد بد و تاج و تخت.اسدی.
بنده ای و دعوی شاهی کنی
شاه نه ای چونکه تباهی کنی.نظامی.
باز گفتم بدو حکایت خویش
قصهء شاهی و ولایت خویش.نظامی.
یکی را از تخت شاهی فرود آورد. (گلستان).
در آن مقام که شاهی به هر گدا بخشند
چه دولتیست که ما را همان بما بخشند.
صائب.
|| (ص نسبی، اِ) شیعه. کسی که پیروی حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام را می کند. (ناظم الاطباء).

شاهی.

(اِ) نام حلوایی است که از تخم مرغ و نشاسته پزند. (شرفنامهء منیری). نام حلوایی است بسیار لطیف و لذیذ که از نشاسته و تخم مرغ سازند. (برهان قاطع) (از فرهنگ نظام) (جهانگیری). || مسکوک نقره مساوی با سه شاهی. (یادداشت مؤلف). || نام زری و درمی است. (از برهان قاطع). زر مسکوک ایران و آن پنجاه دینار است. (بهار عجم). واحد پول که در عهد قاجاریه و اوایل پهلوی معادل دو پول یا 50 دینار (آن زمان) بود و صد دینار معادل دو شاهی و یک قران معادل بیست شاهی بود. (فرهنگ فارسی معین). بعدها در اواسط دورهء پهلوی پنجاه دینار را به پنج دینار تغییر نام دادند و نصف قران یا ریال را ده شاهی نام گذاردند. سکهء مسی یا نیکلی که ارزش آن بیست یک قران بوده است. (از فرهنگ نظام). یک قسمت از بیست قسمت قران یا ریال در تداول امروز. بیست یک قران پنجاه دینار. بیست یک مثقال نقرهء مسکوک و نمایندهء آن را از مس یا نیکل کنند و مسکوک بزرگترین را که دو برابر است صددیناری گویند. و ظاهراً شاهی در قدیم مسکوکی بزرگتر و قیمتی تر بوده است از سیم یا زر. (یادداشت مؤلف).
- شاهی اشرفی؛ سکه های شاهی و اشرفی مخلوط با هم که بزرگان به زیردستان عیدی دهند. (فرهنگ نظام).
- شاهی سفید؛ مسکوکی کوچک معادل یک چهارم قران رایج در دوران قاجاریه و بیشتر بعنوان هدیه بزیردستان و نثار بر سر عروس به انبوه بکار میرفته است. رجوع به شاهی سفید شود.
- شاهی عباسی؛ مسکوک منسوب بشاه عباس. (فرهنگ فارسی معین). رجوع بمعنی شاهی در فوق شود.
- شاهی عراقی؛ قسمی مسکوک قدیم. (فرهنگ فارسی معین).
|| نوعی پارچه که در بخارا بافند. (شرح حال رودکی ص 65).

شاهی.

(اِ) نام گلی است که کوچک و زرد رنگ و سفید هر دو میشود. (فرهنگ نظام). قسمی گل زینتی. (یادداشت مؤلف).

شاهی.

(اِ) تره تیزک که یک قسم سبزی خوردن است. (فرهنگ نظام) (منتهی الارب). شب خیزک. تره تیزک. رشاد. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به تره تیزک شود.

شاهی.

(ع ص) تیزنظر. رجل شاهی البصر؛ مرد تیزنظر. (آنندراج) (از ناظم الاطباء).
- شاهی البصر و شاه البصر و شایه البصر؛تیزبین. (از نشوء اللغة ص 16). رجوع به شاه البصر شود.

شاهی.

[ی ی] (ع ص نسبی) دارنده و صاحب شاء یعنی گوسپندان. (از اقرب الموارد).

شاهی.

(اِخ) نام آق ملک بن جمال الدین فیروز کوهی معروف به امیرشاهی سبزواری متوفی به سال 857 ه . ق. وی از نبیرگان سربداریان و خواهرزادهء علی مؤید است. در سبزوار بدنیا آمد و در سن 70 سالگی در شهر استرآباد درگذشت و سپس جسد وی را به سبزوار منتقل نموده و در خانقاه خانوادگی بخاک سپردند شاهی مدتی در مصاحبت بایسنقر بود ولی پس از مدتی او را ترک گفته در مزرعه ای گوشه گزید. شاهی شاعری زبردست و نیکو خط و در هنر نقاشی و موسیقی نیز دست داشت و نسخه هایی از دیوان او موجود است. رجوع به تذکرهء دولتشاه چ بمبئی و الذریعة ج 9 ص 502 و رجال حبیب السیر ص 115 شود.

شاهی.

(اِخ) (شهرستان) از شهرستانهای استان دوم از دو بخش مرکزی و سواد کوه تشکیل میشود. و بخش مرکزی دارای 15 دهستان و 335 آبادی است و سکنهء آن: 166300 تن است. آب آن از رودخانه. محصول آن برنج، کنف، غلات، کنجد، ابریشم، توتون، صیفی و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

شاهی.

(اِخ) (شهر) نام مرکز شهرستان شاهی سکنهء شهر شاهی به اضافهء جمعیت هفت آبادی تابع آن در حدود 18000 تن است و کارخانهء گونی بافی، نساجی، کنسروسازی و برنج کوبی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). نام سابق آن علی آباد بوده است.

شاهیجان.

(اِخ) دهی از دهستان سمسام بخش رودسر شهرستان لاهیجان. دارای 350 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شاهیجان.

(اِخ) دهی از دهستان های نه گانهء بخش داراب شهرستان فسا. دارای 1600 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آن غلات، پنبه، خرما و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

شاهیجان.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز. دارای 403 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

شاهیجان.

(اِخ) دهی از دهستان رامجرد بخش اردکان شهرستان شیراز. دارای 139 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

شاه یحیی.

[یَ یا] (اِخ) از سلاطین سلسلهء آل مظفر. رجوع به شاه نصرة الدین یحیی شود.

شاهیدر.

[دَ] (اِخ) دهی از دهستان کلاترزان بخش رزاب شهرستان سنندج. دارای 150 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، لبنیات و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاهیدن.

[دَ] (مص جعلی) (مرکب از شاه + یدن پسوند مصدری) بزرگ شدن. (شرفنامهء منیری). پادشاهی کردن و بزرگی نمودن. (برهان قاطع) (آنندراج). || پارسا شدن. (شرفنامهء منیری). پارسایی و بندگی کردن و صلاح و تقوی داشتن. (برهان قاطع). صالح بودن و نیکوکاری کردن. (فرهنگ جهانگیری). و ظاهراً به این معنی با شاهندن تصحیف خوانی شده است. رجوع به شاهندن و شاهنده شود.

شاهیده.

[دَ / دِ] (ن مف) نیکوکار و صالح. (فرهنگ سروری). شاهنده. (شرفنامهء منیری). بمعنی شاهنده است که متقی و پرهیزگار و صالح و نیکوکردار باشد. (برهان قاطع). رجوع به شاهندن و شاهنده شود.

شاهی سرا.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان رحیم آباد بخش رودسر شهرستان لاهیجان. دارای 105 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شاهیسفرغم.

[فَ غَ] (اِ مرکب) صورتی است از شاهسفرغم :
زلف شاهیسفرغم و روی سمن
چشم بادام و دیدهء انگور.
مسعودسعد.
رجوع به شاهسفرغم شود.

شاهی سفید.

[سَ / سِ] (اِ مرکب) نوعی سکهء نقره معادل یک چهارم ریال بود که اغلب بعنوان عیدی می دادند و در شاباش بر سر عروس و داماد نثار میکرده اند.

شاهیک.

(اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند. دارای 44 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات، شلغم و زعفران است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاه یک اسبه.

[هِ یَ / یِ اَ بَ / بِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از خورشید جهانگرد باشد. (برهان قاطع).

شاهین.

(اِ)(1) پرنده ای باشد شکاری و زننده از جنس سیاه چشم. (برهان قاطع). پرنده ای است که بدان شکار کنند. (شرفنامهء منیری). یکی از مرغان شکاری بسیار جسور و باشهامت است و با وجود آنکه از قوش کوچکتر است بعلت جسارتی که دارد گاهی بعقاب و قوش حمله میکند. این پرندهء هوشیار و چالاک در همه جا دیده میشود، بویژه در سرزمینهای بیشه زار و کوهستانی ناگزیر ایران هم نشیمنگاه این مرغ بوده و هست و دیرگاهی است توجه ایرانیان به این هوانورد گستاخ کشیده شده است و پرش آن را بفال نیک میگرفتند. این مرغ دوبار بنام «سئن»(2)در اوستا یاد گردیده است و اوستاشناسان اروپایی آن را بمعنی عقاب برگردانده اند از اینکه سئن همان شاهین (عقاب) است مورد شک نیست. و صفت شاهین از واژهء شاه درآمده و این پرنده بمناسبت شکوه و توانایی و تقدس خود شاه مرغان خوانده شده است. (فرهنگ ایران باستان ص 396 ببعد). در کلیهء فرهنگها عقاب در فارسی «آله» نامیده میشود و در بسیاری از لهجه های کنونی ایران نیز چنین آمده است و در لهجه ای بهیأت شائین(3)بجای مانده. (حاشیهء برهان چ معین). در وجه تسمیهء این پرنده بشاهین گویند چون در سیری و گرسنگی نهایت اعتدال را نگاه دارد بشاهین ترازو در اعتدال تشبیه شده است. دربارهء بهترین نوع این پرنده گفته اند که: باید سرخ رنگ، عظیم الجثه، با چشمهای درشت و تیزبین، گردن بلند، موی بر روی پیشانی افشانده و درشت منقار و سینه فراخ با رانهای فربه و گوش و پاهای کوتاه و پنجهء باز با بالهای بلند و دم کوتاه پرپشت باشد و بعضی گویند که رنگ اصلی این پرنده سیاه بوده است لذا سیاهرنگ آن بهتر باشد. گویند اول کسی که این پرنده را بدست آورد قسطنطین قیصر رم بود چون سرعت و بلندپروازی و شکار پرنده را بدید او را خوش آمد و دستور داد او را شکار کنند و در شکارها شاهین را بر روی دست خود نگاه میداشت. مؤلف «المصاید و المطارد» گوید: رسم و عادت پادشاهان روم بر آن بود که هنگام حرکت شاهینها بر فراز سر آنان پرواز میکردند و هر آنجا که شاه فرود می آمد آنها نیز فرود می آمدند و یکی از علایم عظمت و بزرگی در نزد سلاطین عرب بود که هنگام حرکت موکب شاهینها را بر فراز خود بپرواز در می آوردند. (از صبح الاعشی ج 2 ص 58) :
هزار کبک ندارد دل یکی شاهین
هزار بنده ندارد دل خداوندی.شهید بلخی.
سگ و یوز در پیش شاهین و باز
همی راند بر دشت روز دراز.فردوسی.
نشستنگه و مجلس و می گسار
همان باز و شاهین و یوز و شکار.فردوسی.
ز شاهین و از بازو پران عقاب
ز شیر و پلنگ و نهنگ اندر آب.فردوسی.
کف یوز پر مغز آهو بره
همه چنگ شاهین دل گودره.عنصری.
دم عقرب بتابید از سر کوه
چنان چون چشم شاهین از نشیمن.
منوچهری.
بگاه ربودن چو شاهین و بازی.
ابوالطیب مصعبی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص384).
تفکر کن در این معنی تو در شاهین و مرغابی
گریزان است این از آن و آن بر این ظفر دارد.
ناصرخسرو.
تو بر بالای علم آنگه رسی باز
که بر شاهین همت نشکنی پر.ناصرخسرو.
ای که من بازم و تو فرفوزی
من چو شاهینم و تو مرغابی.معزی.
ور سوی کبوتر نگرد سخت مبندش
شاهین بغایت نگرد سوی کبوتر.معزی.
بسخا صید کند کف جوادش دل خلق
ز سخا کس بجز او باشه و شاهین نکند.
سوزنی.
پاس او دست گر دراز کند
دست یابد تذرو بر شاهین.
انوری (از سروری).
شبروی کرده کلنگ آسا بروز
همچو شاهین کامران خواهد نمود.خاقانی.
چو شاهین باز ماند از پریدن
ز گنجشکش لگد باید چشیدن.نظامی.
کجا گشت شاهین او صیدگیر
ز شاهین گردون برآرد نفیر.نظامی.
فرود آمد یکی شاهین بشبگیر
تذرو نازنین را کرد نخجیر.نظامی.
سوی شاهین بحری بازگشتی
که وحشی تر شود شاهین دشتی.نظامی.
زآهنین چنگال شاهین غمت
رخنه رخنه ست اندرون من چو دام.سعدی.
خود را بزیر چنگل شاهین عشق تو
عنقای صبر من پر و بالی نیافته.سعدی.
بسی نماند که در عهد رای و رایت او
به یک مقام نشینند صعوه و شاهین.
سعدی.
شهپر زاغ و زغن زیبای قید و صید نیست
این کرامت همره شهباز و شاهین کرده اند.
حافظ.
- شاهین بحری؛ نوعی از مرغان شکاری آبی است :
چو شاهین بحری درآمد بکار
دهد ماهیان را ز مرغان شکار.
نظامی (گنجینهء گنجوی).
- شاهین زرین؛ علامت و نشانی بود علم ایران را، در سر لشکریان در روزگار هخامنشیان شاهین شهپر گشوده در سر نیزهء بلندی برافراشته بهمه نمودار بود. پس از سپری شدن شاهنشاهی و دست یافتن اسکندر در پایان سدهء چهارم پیش از میلاد به ایران عقاب (شاهین) نشان اقتدار ایرانیان رفته رفته در اروپا رواج یافت و در بسیاری از کشورها چون روسیه، آلمان، اتریش، لهستان و غیره عقاب نقش علم آن سرزمینها گردید و برخی از آنها هنوز برقرار است. و اسکندر آن را نقش سکهء پادشاهی خود قرار داد نشان شاهین (عقاب) پس از سیصد سال پایداری در مصر با اکتاویوس به روم رفت و علامت اقتدار آن امپراتور گردید. (فرهنگ ایران باستان ص 296 و بعد). || چوب ترازو. (برهان قاطع). دستهء ترازو. (شرفنامهء منیری). چوب ترازو. (فرهنگ جهانگیری). آنچه از چوب یا آهن سازند و بر هر سر آن یک کفهء ترازو آویزند. (فرهنگ سروری) (آنندراج) :
ز بس برسختن زرش بجای مردمان هزمان
ز ناره بگسلد کپان ز شاهین بگسلد پله.
دقیقی.
عطای او از آن بگذشت کانرا
توان سختن بشاهین و بطیار.
فرخی (دیوان ص244).
ترازو را همه رشته گسسته
دو پله مانده و شاهین شکسته.
(ویس و رامین).
چون من سخن بشاهین برسنجم
آفاق و انفسند موازینم.ناصرخسرو.
شاهین ترازو شد گوئی دل مخدومت
یکسو غم مرغابی یکسو هوس شاهین.
سوزنی.
داری دو کف دو کفهء شاهین مکرمت
بخشندگان سیم جلال و زر عیار.سوزنی.
هم ترازوی چرخ را بشکست
باز حلم تو پلهء شاهین.
؟ (از شرفنامهء منیری).
بپرواز دولت دو شاهین بکار
یکی در خزینه یکی در شکار.
نظامی (گنجینهء گنجوی).
بشکند امتداد انعامش
بموازین قسط پر شاهین.
انوری (از سروری).
گر روز سخا وزن کنند آنچه تو بخشی
سیاره و افلاک سزد کفهء شاهین.
؟ (از صحاح الفرس).
|| زبانهء ترازو. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). || بمعنی تکیه گاه هم بنظر آمده است. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). || (اِخ) در اصطلاح منجمان سه ستاره است در امتداد خط مستقیم در صورت عقاب و آن را میزان نیز نامند. (یادداشت مؤلف). چند ستاره در یک رده در صورت نسر طایر. (مقدمهء التفهیم بیرونی ص قسج) :
مه شوال از روز نخستین
قران افتاده اندر برج شاهین.ناصرخسرو.
.
(فرانسوی)
(1) - Faucon de Barbarie
(2) - Saena.
(3) - Shain.

شاهین.

(اِخ) این کلمه را بعنوان نام بکار برده اند چنانکه بیست و دو تن از سران و ناموران ایرانی و ارمنی و ترک و تازی که شاهین نام داشتند در نام نامهء ایرانی یاد شده اند. (فرهنگ ایران باستان ص 296 و بعد).

شاهین.

(اِخ) بنا بروایت تاریخ الخلفاء مادر یزید ناقص و ابراهیم فرزندان ولیدبن عبدالملک است و در جای دیگر نام مادر این دو کس را شاهفرید نوشته است. (از تاریخ الخلفاء ص 17، 168، 189). رجوع به شاهفرند و شاهفرید شود.

شاهین.

(اِخ) دهی از دهستان رستاق بخش خمین شهرستان کلات. دارای 50 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات. چغندرقند، پنبه و انگور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

شاهین.

(اِخ) (جرجس...) دمشقی، سریانی و رئیس اسقفان حمص و حماة و توابع آن بود در سال 1285 ه . ق. بدنیا آمد و در 1321 ه . ق. درگذشت. از اوست: خلاصة الاَثار فی تاریخ الامصار. (از معجم المؤلفین ج 3 ص 119).

شاهین آباد.

(اِخ) دهی از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیه. دارای 88 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، توتون، چغندر، حبوبات و انگور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاهین بالا.

(اِخ) دهی از دهستان زاوه بخش تربت حیدریه. دارای 351 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاهین تپه.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان دشتابی بخش بوئین زهرا شهرستان قزوین. دارای 760 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

شاهین در.

[دَ] (اِخ) دهی از دهستان سلگی شهرستان نهاوند. دارای 170 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات و توتون و پنبه و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاهین دزدی.

[دُ] (حامص مرکب) کم سنجیدن بچالاکی دست. (آنندراج).

شاهین دژ.

[دِ] (اِخ) (بخش) نام یکی از بخشهای شهرستان مراغه. آب آن از چشمه سار و رودخانه های زرینه رود (جغتو) و رود ساروق نیز در این بخش جریان دارد. محصول آن غلات. شغل اهالی گله داری و صنایع دستی است. از 81 آبادی تشکیل و جمع سکنهء آن به اضافهء سکنهء قصبه: 18440 تن. در جنوب غربی این بلوک، کوه گرفتو است که دارای غارهای متعدد و آثار معماری قدیم است که تاریخ آنها در اواخر قرن سوم و اوایل چهارم میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاهین دژ.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان های بخش شاهین دژ مراغه در حومهء بخش. سکنهء آن به اضافهء سکنهء قراء و آبادیها 9680 تن. آب آن از چشمه و زرینه رود. محصول آن غلات و محصول دامی. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاهین دژ.

[دِ] (اِخ) (قصبه) این قصبه در سابق بنام صائن قلعه یا (سایین دژ) بوده است در سر راه آذربایجان به کردستان. دارای 3170 تن سکنه. آب آن از قنوات تأمین می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شاهین قلعه.

[قَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد. دارای 88 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاهینی.

(اِخ) نام جد ابوحفص عمر بن احمدبن عثمان بن احمدبن محمد بن ایوب بن ازداد واعظ معروف به ابن شاهین که جدّ مادری او احمدبن محمد بن یوسف بن شاهین شیبانی بغدادی است. و ابوحفص مردی مورد ثقه بوده است که از عده ای روایت کرده و عده ای نیز از او نقل کرده اند و دارای آثاری نیز بوده. در سال 297 ه . ق. بدنیا آمده و در سال 385 ه . ق. درگذشته است. (لباب الانساب ج 2 ص9).

شاهینی.

(اِخ) نام ابوحفص عمر بن احمدبن محمد بن حسن بن شاهین الفارسی الشاهینی السمرقندی. در سمرقند بدنیا آمد و در همانجا بسال 454 ه . ق. درگذشته است و عده ای نیز از او روایت کرده اند. (لباب الانساب ج2 ص9).

شاهینی.

(اِخ) دهی از دهستان بیلوار بخش کامیاران شهرستان سنندج. دارای 1430 تن سکنه. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آن غلات، لبنیات، توتون و تنباکو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شاهینی.

(اِخ) دهی از دهستان خالصه بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. دارای 280 تن سکنه. آب آن از چاه و فاضل آب سراب نیلوفر. محصول آن غلات، حبوبات دیمی و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاهینی.

(اِخ) دهی از دهستان شیان بخش مرکزی شهرستان شاه آباد. دارای 332 تن سکنه. آب آن از سراب شاهین. محصول آن غلات، حبوبات، صیفی و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شاهینی.

(اِخ) نام تیره ای از ایل کلهر (ایلات کرد ایران) و دارای 50 خانوار. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 62).

شاهیة.

[یَ] (ع اِ) باز شکاری. (ناظم الاطباء).

شاهیة.

[هی یَ] (اِخ) نام سلسله ای از سلاطین خوارزم که نسبت خود به کیخسرو می کردند و آفریغ که سلسلهء آل آفریغ بدو منسوب است یکی از افراد این سلسله است. (آثارالباقیة چ ساخائو ص 35 س 9) (الجماهر فی معرفة الجواهر ص 82). و رجوع به آل آفریغ شود.

شای.

(اِ) خدا و یزدان. (ناظم الاطباء) (اشتنگاس). اما جای دیگر دیده نشد.

شای.

(معرب، اِ) معرب چای و بمعنی آن. (ناظم الاطباء). رجوع به چای شود.

شایار.

(اِ) کار مفت و رایگان. (ناظم الاطباء). رجوع به شاکار و شایگان شود.

شایان.

(نف) صفت فاعلی از شایستن یا شاییدن. بمعنی شاینده. لایق و سزاوار و درخور. (برهان قاطع). لایق و سزاوار. (فرهنگ جهانگیری). سزاوار. (آنندراج). شایسته. (فرهنگ رشیدی). شایسته و درخور. (فرهنگ نظام). شایگان و سزاوار و لایق و شایسته و مناسب و پسندیده و درخور. (ناظم الاطباء). اندرخورد. ازدر. درخور. زدر. فراخور. (از شرفنامهء منیری). زیبا. (شرفنامهء منیری) :
کسی را جز از تو نخوانند شاه
که شایان تاجی و زیبای گاه.فردوسی.
سرو را طارم ازرق در و درگاه تو باد
کمر جوزا شایان کمرگاه تو باد.
سیدحسن غزنوی.
بدشواریت یار شایان بود
به آسانیت خود فراوان بود.امیرخسرو.
کاشکی از من فراغی حاصل آمدی و کاری را شایان توانمی برد. (کلیله و دمنه).
گل که شایان باد بود رسید
آمدن وعده داده بود رسید.محمدبن نصیر.
اینکه کلمه را به معنی بسیار خوب و بسیار اعلی و نظایر آن به کار می برند، غلط است. (یادداشت مؤلف). || مخفف شایگان. هر چیز خوب، خواه لایق پادشاه باشد و خواه امرا. (برهان قاطع). هر چیز خوب که لایق پادشاه و جز آن بود. (ناظم الاطباء). || ممکن. که در مقابل واجب باشد. (برهان قاطع). این کلمه در پارسی باستان ترجمهء لفظ ممکن الوجود است زیرا که واجب را بایست گویند و ممتنع را نابایست خوانند. (آنندراج) (انجمن آرا). ممکن ضد واجب. (ناظم الاطباء). || روا که بعربی جایز گویند. (برهان قاطع). روا و جایز و شرعی و موافق شرع و مباح مقابل حرام. (از ناظم الاطباء). || مقدور. || حادث و عارض. || مفت و رایگان. (ناظم الاطباء). اما سه معنی اخیر جای دیگر دیده نشد.

شایانی.

(حامص) لیاقت. درخوری. سزاواری. شایستگی : تا بمنزلتی که امیدوار است برسد پس تمنای دیگر منازل کند که شایانی آن ندارد. (کلیله و دمنه ص 83). بدگوهر... تمنای دیگر منازل کند که شایانی آن ندارد. (کلیله و دمنه). و چندانکه شایانی قبول حیات از این جثه زایل گشت برفور متلاشی گردید. (کلیله و دمنه).

شایانیدن.

[دَ] (مص جعلی) شاینده کنانیدن و شایسته کنانیدن. (از ناظم الاطباء).

شایب.

[یِ] (ع ص) شائب. مخلوط کننده و آمیزنده. (ناظم الاطباء). || و شیب شایب (شائب) مبالغه است یعنی پیری بسیار و موی بسیار سفید. (ناظم الاطباء). ج، شوایب. رجوع به شائب شود.

شایبة.

[یِ بَ] (ع ص) شائبة. مؤنث شائب و شایب و اشیب بمعنی زن موی سپید. (از اقرب الموارد). و رجوع به شائب و شائبة شود. || (اِ) آمیزش و آلودگی. (منتهی الارب). چرکی و زشتی. (شمس اللغات). ج، شوایب. || شک و شبهه و گمان و احتمال. (ناظم الاطباء) : و نقاب شایبهء وحشت و نفاق از چهرهء وفاق برانداخته آید. (جهانگشای جوینی). و در تداول عامه گویند: بدون شایبه یعنی بدون شک و شبهه. (از ناظم الاطباء). پاک و پاکیزه. || آفت و آسیب. (ناظم الاطباء). رجوع به شائب و شائبة و شایب شود.

شایجو.

(اِخ) نام محلی کنار راه کازرون به بهبهان. میان گردنهء گلگون و سراب بهرام در 46575 گزی کازرون. (یادداشت مؤلف).

شایح.

[یِ] (ع ص) شائح. رجوع به شائح شود.

شایخ.

[یِ] (اِ) نام مقامی است. (شرفنامهء منیری) (مؤید الفضلاء).

شایخ.

[یِ] (اِخ) دهی از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور. دارای 30 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شایخ پایین.

[یِ خِ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد. دارای 300 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شاید.

[یَ] (ق)(1) گویا. ممکن است. محتملاً. احتمالا. تواند بودن. ظاهراً. لعل. (از یادداشت مؤلف). || سوم شخص مفرد مضارع از شایستن یا شاییدن. و شاید در اصل شاید بودن و شاید بُدَن و شاید بود، بوده است و بعدها جزء دوم را حذف کرده اند. (از فرهنگ فارسی معین) : یکروز بر آن حصار بلندتر شراب میخوردیم و ما در پیش وی نشسته بودیم و مطربان میزدند از دور گردی پیدا آمد امیر گفت... آن چه شاید بود. همه گفتند نتوانیم دانست. (تاریخ بیهقی). او را گفتند... چنین حالی ظاهر شده است. هیچ دانی که این چه شاید بود. (راحة الصدور).
- شایَد بود؛ عسی. (ترجمان القرآن).
- || امکان : پس شاید بود اقسام هستی جوهرها سه است؛ عقل و نفس و جسم. (دانشنامهء علایی الهیات ص116). و رجوع به شایستن شود.
- || ممکن الوجود. مقابل واجب الوجود : اما کلی و جزئی بودن. بقوت بودن و بفعل بودن. و شاید بود بودن. (دانشنامهء علایی ص7 چ معین). و رجوع به شایستن شود.
- شاید و نشاید؛ شایسته است و شایسته نیست. در تقویم ها که در بعض ایام یا ساعات انجام دادن بعض امور را روا می دانند و بعض امور را نمی دانند با لفظ شاید و نشاید از این دو تعبیر میکنند. رجوع به شایستن شود.
(1) - فعل مضارع است از «شایستن» که با سه مصدر دیگر: توانستن (= یارستن)، بایستن، خواستن، مشتقات فعلی آنها گاه بصورت وجه یا فعل مطیعی بکار رود: شاید رفت یا شاید رفتن و جمله مرکب از آن حاصل آید و گاه هم چون فعل تام بکار رود، مانند: این کار را نشاید یا این کار را شاید و گاه همین صیغهء مضارع آن مصدر از معنی فعلی خارج می شود و بصورت قید بکار میرود.

شایر.

[یِ] (ع ص) عسل چین. آنکه عسل چیند. (یادداشت مؤلف). انگبین چین از خانهء زنبور عسل.

شایراد.

(اِ) هاله و خرمن ماه. (ناظم الاطباء) (شعوری ج 2 ص 118). اما ظاهراً مصحف شایورد باشد.

شایست.

[یِ] (مص مرخم) امکان. || شاید بود : دوم را پهنا و عرض خوانند و سوم را ستبر او عمق خوانند و این هر سه اندر جسم بشایست بود گاهی. (دانشنامهء علائی ص74). || (ن مف مرخم) حلال. مباح. روا. مقابل ناشایست.
- شایست و نشایست؛ حلال و حرام. رجوع به شایستن شود.

شایستانیدن.

[یِ دَ] (مص) لایق و سزاوار کنانیدن و شایستن فرمودن و بکار آوردن. (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

شایستگی.

[یِ تَ / تِ] (حامص) حالت و کیفیت شایسته. سزاواری. لیاقت. استحقاق. (از ناظم الاطباء). گویند: فلان کس شایستگی این کار را دارد، یا ندارد؛ یعنی متناسب با آن هست یا نیست :
نبد جز بزرگی و آهستگی
خردمندی و شرم و شایستگی.فردوسی.
ببالا و دیدار و آهستگی
بفرهنگ و رای و بشایستگی.فردوسی.
بنزدیک او شرم و آهستگیست
خردمندی و رای و شایستگی است.
فردوسی.
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی
ملک را در جهان هر روز جشنی باد و نوروزی.
فرخی.
و پیش ما عزیز باشد که کدام کس بود این کار را سزاوارتر از وی بحکم پسر پدری و نجابت و شایستگی. (تاریخ بیهقی ص 335 چ ادیب). از شایستگی و بکارآمدگی این مرد. (تاریخ بیهقی). چوب کج شایستگی ستونی ندارد. (خواجه نظام الملک). سلطان هر روز او را بخویشتن نزدیکتر کرد و شایستگی ها از وی پدید آمد. (نوروزنامه). و مردمان ... را دو دسته داشتندی از عقل و شایستگی. (مجمل التواریخ). || ملایمت. (ناظم الاطباء).
- شایستگی کردن؛ کفایت نمودن. لیاقت داشتن. (فرهنگ فارسی معین).
بجز بصلح و بشایستگی و خلعت و ساز
بسر همی نتوانست برد با ایشان.فرخی.
|| حِلّیّت، روایی. جواز. (یادداشت مؤلف).

شایستن.

[یِ تَ] (مص) لایق و درخور بودن. (بهار عجم). سزاوار بودن. لایق و متناسب بودن. لیاقت داشتن. ارزیدن. (ناظم الاطباء).(1) روا بودن. مشتقات این مصدر چنانکه در حاشیهء مربوط به لغت «شاید» یادآور شدیم گاه بصورت وجه مصدری آید و جملهء مرکب سازد و گاه بصورت فعل تام بمعنی سزاوار و لایق بودن و اینک شواهد گونهء دوم را می آوریم و سپس شواهد نوع اول را با تصریح در موضع خود :
اندی که امیر ما باز آمد پیروز
مرگ از پس دیدنش روا باشد و شاید.
رودکی.
هرگز تو بهیچ کس نشایی
بر سرت دو شوله خاک و سرگین.شهید.
کی خدمت را شایم تا پیش تو آیم
با این سر و ریش چوپا غندهء حلاج.
ابوالعباس.
کابوک را نشاید شاخ آرزو کند
وز شاخ سوی بام شود باز گرد گرد.
بوشکور (شاعران بی دیوان ص 84).
عمر خلقان گر بشد شاید که منصور عمر
لوطیان را تا زید هم تاز و هم مکیاز بس.
کسائی.
و مزغ (مغز) آن خوردن را شاید چون گردوک و فندق... و آنچه بدان ماند. (ترجمهء تفسیر طبری).
که شاید که اندیشهء پهلوان
کنم آشکارا بروشن روان.فردوسی.
ترا گر بزرگی بیفزایدی
خرد بیشتر گر بدی شایدی.فردوسی.
نشاید نگه کردن آسان بدوی
که یارد شدن پیش او جنگجوی.فردوسی.
از جمع خوبرویان من خاص مر ترایم
شاید که من ترایم زیرا که تو مرایی.فرخی.
تو بدین از همه شایسته تری
همچنین باش و همه ساله تو شای.فرخی.
امیر زیبی و شائی به تخت و ملک و بتاج
همی بباش مر این هر دو را تو زیب و تو شای.
فرخی.
همه دشمنی از تو دیدم ولیکن
نگویم که تو دوستی را نشایی.فرخی.
ای آنکه ملک هرگز بر تو بدل نجوید
ای آنکه خسروی را از خسروان تو شایی.
فرخی.
رادمردان را هنگام عصیر
شاید ار می نبود صافی و ناب.
منوچهری.
چون ایزد شاید ملک هفت سماوات
بر هفت زمین بر، ملک و شاه تو شایی.
منوچهری.
نزدیک رز آید در رز را بگشاید
تا دختر رز را چه بکارست و چه شاید.
منوچهری.
گفتند [ غلامان ] ما میراث خداوندیم بندهء اوییم اگر خدمت را شاییم بدارد، اگرنه بفروشد. (تاریخ سیستان).
کنون تو پادشاهی جست بایی
کجا جز پادشاهی را نشایی.
(ویس و رامین).
امیر گفت رای درست این است که خواجه گفت و جز این نشاید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 285). بوسهل زوزنی هیچ شغل را اندک و بسیار نشاید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 395). آنگاه کسانی که سرای را شایند نگاهدارند و آنچه نشایند درباب ایشان آنچه رای واجب کند فرموده آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 235).
دو صد گنج شاید بگفتار داد
که نتوان یکی زان بکردار داد.اسدی.
عروس است می شادی آیین او
که شاید خرد داد کابین او.اسدی.
وگر مر خویشتن را از محن بی بهره بپسندی
مراگر چون تو فرزندی نباشد بر زمین شاید.
ناصرخسرو.
تا مذهب تو این بود و سنت
جز مر جحیم را تو کجا شایی.ناصرخسرو.
بجای خویش بد کردی چه بد کردی
کرا شایی چو مر خود را نشایستی.
ناصرخسرو.
یار من امروز علم و طاعت بس
شاید اگر نیستی تو یار مرا.ناصرخسرو.
ندارد سود اگر حاضرنیایی
چو حاضر نیستی حق را نشایی.
ناصرخسرو.
در بیت المقدس جایی طلب کرد که آن را شاید حایطی یابید. (قصص الانبیاء ص174). این ها همه سرد باشد و مردم محرور را شاید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). شاپور گفت پس چون تو بپدر نشایستی کجا ترا برین سان پرورید و بدیگری چگونه شایی. (فارسنامهء ابن البلخی ص 62). شراب مست کننده نشاید کودکان را که سخت گرم مزاج باشند. (نوروزنامه). شراب سپید و تنک مردمان گرم مزاج را بشاید. (نوروزنامه). دبیران دیوان را شاید که قلم بقوت رانند. (نوروزنامه). با فرزندان ملوک یمن فساد کردی تا پادشاهی را نشایند و این عادت ایشان بود که هر که با وی کاری زشت کنند پادشاهی را نشاید. (مجمل التواریخ). و یزدجرد را کس نبود که حرب را شایستی. (مجمل التواریخ). و چون زن حسن بن علی (ع) بیامد که حسن را زهر داده بود... تو فرزند پیغامبر را نشایستی مرا نیز نشایی. (مجمل التواریخ). گفتم اگر این مال امروز نتواند داد مهتری وثیقه و پایندان بستانم شاید؟ - گفت نه. (تاریخ بخارا). و هر که بدین خصال متحلی گشت شاید که بر حاجت خویش پیروز آید. (کلیله و دمنه).
پاک بودم دم دنیا نزدم
کو جنب بود و نشایست مرا.خاقانی.
سرور عقل و تاجدار هنر
دردسر بیند و چنین شاید.خاقانی.
او بدی گوید و او را شاید
من نکو گویم و آن را شایم.خاقانی.
گرچه ملک الغرب تویی تا ابد اما
بر تخت خراسان ملک الشرق تو شایی.
خاقانی.
قلم درکش بحرف دست سایم
که دست حرف گیران را نشایم.نظامی.
چو بخت خفته یاری را نشایی
چو دوران سازگاری را نشایی.نظامی.
گفتم که سر عدوش نشاید چو گردنی
گفتا بپای حادثه شاید که بسپری.
؟ (لباب الالباب ج 2 ص 420).
شکر بدست ترشروی خادمم مفرست
اگر بدست خودم زهر میدهی شاید.سعدی.
ملک گفتا هر آینه ما را خردمندی کافی باید تا تدبیر مملکت را شاید. (سعدی).
بر تلخ عیشی من اگر خنده آیدت
شاید که خندهء شکرآمیز میکنی.سعدی.
|| امکان داشتن ممکن بودن. روا بودن :
جهاندار از ایران سپاهی ببرد
که گفتند کان را نشاید شمرد.فردوسی.
برفتند و جستند راهی نبود
کز آن راه شایست بالا نمود.فردوسی.
چو گشتاسب آن تخت را دید گفت
که کار بزرگان نشاید نهفت.فردوسی.
ببالا چو سرو و بدیدار ماه
نشایست کردن بدو در نگاه.فردوسی.
اما روزی چند میهمان ما باش تا بدوستان نیز مشورت کنم. گفت: شاید. بعد از چند روز او را وداع کرد. (قصص الانبیاء ص 172).
چو غرواشه ریش بسرخی و چندان(2)
که ده ماله از ده یکش بست شاید.
لبیبی.
از او رسید بتو نقد صد هزار درم
ز بنده بودن او چون کشید شاید یال.
عنصری.
و قلعهء او نمی شایست ستدن. (فارسنامهء ابن بلخی ص 62). حیوانی که در او نفع... باشد چگونه بی انتفاع شاید... گذاشت. (کلیله و دمنه).
دلا تا بزرگی نیاری بدست
بجای بزرگان نشاید نشست.نظامی.
شاید پس کار خویشتن بنشستن
لیکن نتوان زبان مردم بستن.سعدی.
|| یاری کردن و مدد نمودن. || تلف شدن و نابود گشتن. || لازم و واجب بودن. (ناظم الاطباء).
- شاید و باید؛ سزاوار و ضروری. لایق و بایا. شایسته و بایسته.
- هر چه شاید و باید گفتن؛ چیزی فروگذار نکردن.
(1) - پهلوی shayitan = Shayistan(توانستن، قادر بودن)، از ریشه اوستایی xshay. (توانستن). (حاشیهء برهان چ دکتر معین). مشتقات آن: «شایست. شاید. شاینده. شایان. شایسته». (فرهنگ فارسی معین).
(2) - از اینجا شواهد وجه مصدری مشتقات شایستن نقل می شود.

شایستنی.

[یِ تَ] (ص لیاقت) هرچیز شایسته و سزاوار و لایق و مناسب. || هر چیز واجب. (ناظم الاطباء).

شایست و بایست.

[یِ تُ یِ] (ترکیب عطفی) سزا و لازم. سزاوار و واجب.

شایسته.

[یِ تَ / تِ] (ن مف) اسم مفعول از شایستن. (حاشیهء برهان چ معین). بمعنی اول شایان که سزاوار و لایق و درخور باشد. (برهان قاطع) (آنندراج). موافق و مناسب. (ناظم الاطباء). لایق. درخور. ازدر. سزاوار. قمین. حری. زیبنده. برازا. جدیر. خلیق :
ز لشکر ورا بود سیصد سوار
همه گرد و شایستهء کارزار.فردوسی.
سواران شایستهء کارراز
ببر تا بر آری ز ترکان دمار.فردوسی.
بدو گفت بگزین ز لشکر سوار
ز گردان شایستهء کارزار.فردوسی.
آن(1) بصدر اندر شایسته چو در مغز خرد
وان بملک اندر بایسته چو در دیده بصر.
فرخی.
کجا یابم دلی اندر خور خویش
دل شایسته کافروشد بگوهر.فرخی.
شایسته تر ز خدمت او خدمتی مخواه
بایسته تر ز درگه او درگهی مدان.فرخی.
تو بدین از همه شایسته تری
همچنین باش و همه ساله تو شای.فرخی.
بایسته یمین اول آن قاعدهء ملک
شایسته امین ملک آن خسرو دنیا.عنصری.
چو من بودم ترا شایسته داماد
به بخت من خدا این دخترت داد.
(ویس و رامین).
از سر شفقت و سوز گویند فلان کاری شایسته کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 386). طاهر مستوفی را گفتی او از همه شایسته تر است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 273). خداوند هم بندگان و چاکران شایسته دارد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 373).
به آزادی از پیش شایسته جفت
همی هرچه زو دید یکسر بگفت.اسدی.
مدان هیچ در آشکار و نهفت
چو درد جدایی ز شایسته جفت.اسدی.
پیمبر بدان داد مر علم حق را
که شایسته دیدش مر این مهتری را.
ناصرخسرو.
پیغمبر بد شهر همه علم و بر آن شهر
شایسته دری بود و قوی حیدر کرار.
ناصرخسرو.
چاکر و بندهء شایسته به از فرزند بود. (سیاستنامه). خدیجه محمد را بخواند گفت تو معروفی و در میان عرب کس نیست که مرا شایسته باشد. (قصص الانبیاء ص 217). و گفت ملکا بحق خدایی تو که مرا فرزند شایسته بده که در بندگی تو عصیان نشود. (قصص الانبیاء ص 141). خدیجه محمد را بخواند گفت تو معروفی و در میان عرب کس نیست که مرا شایسته باشد. (قصص الانبیاء ص 217). و گفت ملکا بحق خدایی تو که مرا فرزند شایسته بده که در بندگی تو عصیان نشود. (قصص الانبیاء ص 141). مردی بچهل سال مرد گردد و از صد یک شایسته آید. (نصیحة الملوک غزالی).
مر چشم مملکت را بایسته ای چو نور
مر جسم سلطنت را شایسته ای چو جان.
سوزنی.
چو تیغ شاهی شایستهء یمین تو شد
نگین سلطنت اندر خور یسار تو باد.
سوزنی.
اندر سر مروت بایسته ای چو چشم
وندر تن فتوت شایسته ای چوجان.سوزنی.
ندارد پدر هیچ بایسته تر
ز فرزند شایسته شایسته تر.نظامی.
بشایستگان راز معلوم کرد
وز آنجا گرایش سوی روم کرد.نظامی.
هر دل که ز خویشتن فنا گردد
شایستهء قرب پادشا گردد.عطار.
مرا فضل بخشندهء دین و داد
دو فرزانه فرزند شایسته داد.
نزاری قهستانی.
ادب و شرم ترا خسرو مهرویان کرد
آفرین بر تو که شایستهء صد چندینی.حافظ.
-شایستهء بود؛ واجب الوجود در مقابل ممکن الوجود. (برهان قاطع). اما این ترکیب از دساتیر است و شایستهء بود بمعنی ممکن الوجود است و در برهان قاطع بمعنی واجب الوجود سهو است. و ابن سینا در دانشنامهء علائی ص 72 «شاید بود» را بمعنی امکان آورده. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
- شایسته بودن؛ لایق بودن. سزاوار بودن :
به لشکرگه آمد سپه را بدید
هر آنکس که شایسته بد برگزید.فردوسی.
- شایسته رو؛ که راه شایسته رود. که رفتار شایسته داشته باشد :
پدر بارها گفته بودش بهول
که شایسته رو باش و پاکیزه قول.سعدی.
- شایسته و بایسته؛ درخور و لازم. از اتباع است، هرچه شایسته و بایستهء خودش بود بمن شمرد، یعنی هرچه لایق و سزاوار خود بود بمن گفت. (از یادداشت مؤلف).
- شایسته مزاج؛ ملایم و متواضع و حلیم. (ناظم الاطباء).
- شایستهء هستی؛ بمعنی شایستهء بود. واجب الوجود. (برهان قاطع). اما این ترکیب از دساتیر است. شایستهء هستی یعنی ممکن الوجود این نیز در برهان واجب الوجود نوشته و سهو است و مؤلف آن را با «بایستهء هستی» خلط کرده است. (حاشیهء برهان چ معین).
- ناشایسته؛ ناسزاوار. نابجا : و او (صفوان) مهار شتر گرفت و رو بلشکر نهاد و آنجا سخنان ناشایسته می گفتند. (قصص الانبیاء ص 228).
- نشایسته؛ ناشایسته. نالایق. ناسزاوار :
جای خلافهاست جهان دروی
شایسته هست و هست نشایسته.ناصرخسرو.
|| محترم و با احترام و باعزت. || مشروع و حلال. || بدون اعتراض و بدون ایراد. || نافع و بکار. || خوشخوی و خوش خصلت و باادب و خوش اخلاق. || پاک نژاد. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: او.

شایش.

[یِ] (اِمص) اسم مصدر از شایستن. توانایی و قدرت و مجال و امکان. (ناظم الاطباء). بمعنی امکان است که جایز بودن و دست دادن و ممکن گشتن باشد و این لغت از فرهنگ دساتیر نقل شده است. (آنندراج) (انجمن آرا).

شایع.

[یِ] (ع ص) مأخوذ از شائع تازی. بمعنی بهرهء بخش ناکرده. (ناظم الاطباء). بهره ای که جدا نشده است از حصهء دیگران. مشاع. (یادداشت مؤلف). || ظاهر و فاش و آشکارا. منتشر و معروف. چیزی که همه کس آن را داند و بر وی مطلع باشد. (ناظم الاطباء) : و حال علو همت و کمال بسطت ملک او از آن شایع تر است که در شرح آن به اشباع حاجت افتد. (کلیله و دمنه). و ذکر این معنی از این شایع ترست. (کلیله و دمنه). و اجتهاد او در عالم شایع باشد. (کلیله و دمنه). ... صیت سایر و ذکر شایع یابد. (سندبادنامه ص 8). انعام او دربارهء اهل علوم و اصحاب هنر شایع و مستفیض. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 206). رجوع به شائع شود.
- خبر شایع؛ پراکنده و فاش. خبری مستفیض.
|| عام و شامل عموم شونده. (تتبعات مینوی بر کلیله ص 145) : سوم آنکه مالش اصحاب مکر و فجور و قطع اسباب ایشان راحتی شامل و منفعتی شایع را متضمن است. (کلیله و دمنه چ مینوی ص 145). || مورد قبول همگی. (تتبعات مینوی بر کلیله ص 386) :آنکه اصلی کریم و ذات شریف دارد و جمالی رایق و عفافی شایع. (کلیله چ مینوی ص 386).

شایعات.

[یِ] (ع اِ) جِ شایعة مؤنث شایع. رجوع به شایعة و شائعة شود. || در تداول امروز، خبرهای بی اصلی که در میان مردم بر سر زبانها باشد.

شایع شدن.

[یِ شُ دَ] (مص مرکب)منتشر شدن. ذایع شدن. فاش شدن. فاشی شدن. فشو. (یادداشت مؤلف).

شایع کردن.

[یِ کَ دَ] (مص مرکب) فاش کردن. آشکارا کردن. ظاهر نمودن. به این و آن گفتن. همه کس مطلع شدن. منتشر ساختن : خان را بشارت داده آمد تا... این خبر شایع و مستفیض کنند چنانکه بدور و نزدیک رسد. (تاریخ بیهقی).

شایعة.

[یِ عَ] (ع ص، اِ) مؤنث شایع. ج، شایعات. صورتی از شائعة. خبری که فاش شود ولی صحت و نادرستی آن معلوم نباشد. (از معجم الوسیط). || اشتهار و آوازه. (ناظم الاطباء). || خبرهای بی اصل و نادرست.
- شایعه سازی؛ خبر نادرست ساختن.
- اخبار شایعة؛ خبرهای معروف و مشهور. (ناظم الاطباء).

شایق.

[یِ] (ع ص) شائق. راغب. و مشتاق و خاطرخواه و آرزومند و دارای اشتیاق. (ناظم الاطباء). || کسی که شخص بدیدن او مشتاق باشد. (فرهنگ فارسی معین). این کلمه را اغلب بمعنی مشتاق بکار برند چنانکه گویند بزیارتتان شایق بودم ولی این استعمال برخلاف نص زبان عرب است و باید مشتاق و مشوق بکار برند. رجوع به شائق شود.

شایق.

[یِ] (اِخ) دهی از دهستان نیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل. دارای 842 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شایق اصفهانی.

[یِ قِ اِ فَ] (اِخ) نام او علی اصغر و شغلش دوزندگی بود و معاصر مؤلف مجمع الفصحاء بود و غزلسرایی میکرد. (از مجمع الفصحاء ج 2 ص 249).

شایق سنندجی.

[یِ قِ سَ نَ دَ] (اِخ) نام او احمد. مردی دانشمند و با کمال بوده و در یکی از قرای کردستان، بحکم وراثت قضاوت میکرده و گاهی شعر میسروده است. (از مجمع الفصحاء ج 2 ص 246).

شایق لرستانی.

[یِ قِ لُ رِ] (اِخ) نام او هادی بیک و از ایل ساکن لرستان. دیوانی داشته است در چهار هزار بیت که مؤلف مجمع الفصحاء آن را دیده بوده و گوید وفات او در سال 1229 ه . ق. در اصفهان بوده است. (از مجمع الفصحاء ج 2 ص 250).

شایک.

[یِ] (ع ص) مأخوذ از شائک تازی. درخت و گیاه خاردار. (از شمس اللغات) (ناظم الاطباء). || تمام سلاح. (دهار). زیناوند. مرد قوی سلاح و با سلاح تیز. (از ناظم الاطباء) (از شمس اللغات). رجوع به شائک و شاک السلاح شود.

شایک.

[] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند. دارای 107 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و شلغم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شای کلیو.

[کَ] (اِخ) نام پیغمبری از پیغمبران عجم. (برهان قاطع). نام یکی از پانزده پیغمبران ایرانی است که مؤلف کتاب دساتیر معرفی کرده است. (مزدیسنا ص 50). نام حکیمی است از قدمای حکمای فارس که فارسیان ایزدی کیش او را پیغمبر سومین پیغمبران پیشین دانند. (از انجمن آرا) (آنندراج).

شایکة.

[یِ کَ] (ع ص) شائکه. مؤنث شائک. || درخت خارناک. (دهار). رجوع به شائکة شود.

شایکه.

[یِ کَ] (اِ) خاری است که صمغ آن را عنزروت خوانند و در مرهمها بکار برند. (برهان قاطع) (از ناظم الاطباء). رجوع به جهودانه شود.

شایگان.

(ص مرکب) مرکب از: شای (= شاه) به اضافهء گان پسوند نسبت و لیاقت(1). سزاوار و لایق و درخور. (برهان قاطع). شایسته و شایان. فرد ممتاز. فرد اعلی در میان افراد و نوع آن :
بنگاه تو سپاه زمستان بغارتید
هم گنج شایگانت و هم در شاهوار.
منوچهری.
جهاندیده یوسف هم اندر زمان
سماطی بفرمود بس شایگان.
شمسی (یوسف و زلیخا).
که آن نعمتی بود بس شایگان
که شان داده بد یوسف کامران.
(یوسف و زلیخا).
- کرامات شایگان؛ بزرگواریهای شاهانه :
زین کرامات شایگان که سپرد
بتو اقبال مقتدای جهان.ابوالفرج رونی.
- گلشن شایگان؛ گلشن شاه وار و شاهانه :
بگفت این و از پیش آزادگان
بیامد سوی گلشن شایگان.فردوسی.
|| مال گرانمایه و پرقیمت که لایق پادشاهان باشد. در اصل شاهگان بوده. (فرهنگ رشیدی). هر چیز خوب که لایق پادشاهان باشد. چه در اصل شاهگان بوده یعنی شاه لایق «ها» را بهمزه بدل کرده بصورت «یا» نوشتند. (برهان قاطع) (آنندراج). || هر گنج بزرگ و لایق پادشاه. (از برهان قاطع). یعنی گنج که شاهان نهاده باشند یا گنجی که لایق شاهان تواند بود. (حاشیهء برهان چ معین) (آنندراج).
- گنج شایگان؛ گنج بسیار. (فرهنگ رشیدی). گنج ممتاز در نوع خود در بسیاری و پرقیمتی : ناگاه بر ذخایر نفیس و گنجهای شایگانی مظفر شوند. (کلیله و دمنه).
- || نام یکی از گنجهای خسروپرویز که از بس بزرگ و بسیار بود شایگان خواندند. (برهان قاطع) (آنندراج) (از صحاح الفرس) :
گنج سخن گشاده و هر نکته ای از آن
افزون ز ارج و قیمت صد گنج شایگان.؟
هر بخششی که او بدهد چون نگه کنی
گنجی بود بزرگتر از گنج شایگان.فرخی.
ز بس تودهء زر که در کاخ او
بهر کنج گنجی بود شایگان.فرخی.
نخواست ماندن اگر گنج شایگان بودی
بماند این سخن جانفزای تا محشر.
مسعودسعد.
بر خاک درت زکات دربان
گنج زر شایگان ببینم.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 271).
خاکبیزی کن که منهم خاکبیزی کرده ام
تا ز خاک این مایه گنج شایگان آورده ام.
خاقانی.
خیز خاقانی ز کنج فقر خلوتخانه ساز
کز چنین گنجی توان اندوخت گنج شایگان.
خاقانی.
بگنج شایگان افتاده بودم
ندانستم که در گنجند ماران.سعدی.
کی تواند شد کفیل بخشش یکروزه ات
صد هزاران گنج بادآورد و گنج شایگان.
؟ (شرفنامهء منیری).
|| ذخیره و مال و اسباب بسیار و بی نهایت. (برهان قاطع). مال کثیر و ذخیره کرده. (شرفنامهء منیری). مال بسیار را گویند. (لغت فرس اسدی). بسیار و بی نهایت. (فرهنگ رشیدی). || (اِ مرکب) بیگار یعنی کار بی مزد فرمودن. (برهان قاطع). در اصل شاه و گان بوده است یعنی کاری که بحکم پادشاه کنند بی مزد و منت. (المعجم ص 176) (از آنندراج). بیگار و سخره. (لغت فرس اسدی). کاری باشد که بی مزد فرمایند. (صحاح الفرس). کار بی مزد. (فرهنگ رشیدی) :
اگر بگروی تو بروز حساب
مفرمای درویش را شایگان.
شهید بلخی (از لغت فرس اسدی).
|| (ص مرکب) فراخ و گشاد. (برهان قاطع). جهانگیری گوید که در کتاب زند بمعنی وسعت و فراخی آمده است. (از آنندراج) :
کجا رامین چو بر تو مهربان گشت
بچشمت خاک راه شایگان گشت.
(ویس و رامین).
|| شاد و خرم : و نشست خویش را شهر بلخ اختیار کرد مر بلخ را بلخ الحسنا نام کرد چنانک تا امروز از آن عهد باز بلخ شایگان می خوانند یعنی شاد و خرم. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). || (اِ مرکب) قافیهء شعری را که با آن تحکمی هست شایگان گویند چه تحکم مناسب پادشاهان است. (برهان قاطع). || یکی از معایب اشعار که در قافیهء مفرد آرند چون در قافیهء فلان و بهمان کهان و مهان که جمع که و مه است آرند. (شرفنامهء منیری). قوافی باشد و آن چنان بود که قوافی شعر مفرد آورند و ناگاه بجای مفرد جمع آورند. (صحاح الفرس) :
نثرش بری ز لغو و خطش از خطا و سهو
نظمش ز حشو و سهو و ز ایطاء و شایگان.
فرخی.
در شعر من نیابی مسروق و منتحل
در نظم من نبینی از ایطا و شایگان.
رشید وطواط (از المعجم ص 216).
اشعار پر بدایع دوشیزهء من است
با شایگان ولیکن چون گنج شایگان.
رشید وطواط (المعجم ص 216).
بیت فرومایهء این منزحف
قافیهء هرزهء آن شایگان.خاقانی.
- شایگان جلی (ایطاءجلی)؛ الف و نونی باشد که در آخر اسمها بجهت افادهء معنی جمع آورند چون: یاران و دوستان و این کلمات را با مفرد مثل: فلان و بهمان قافیه نتوان کرد و این قوافی را در غزل بلکه در قصیده زیاده بر یک محل جایز نداشته اند. (برهان قاطع) (از آنندراج). آنکه مفرد را با جمع قافیه کنند چون دلبران و مردمان با جان و زمان و این را شایگان جمع گویند. (فرهنگ رشیدی). مؤلف المعجم نویسد: ایطا. باز گردانیدن قافیتی است دوبار و آن دو نوع است جلی و خفی. ایطاء جلی چنانکه بوسلیک گفته :
در این زمانه بتی نیست از تو نیکوتر
نه بر تو برشمنی از رهیت مشفق تر.
و ایطاء جلی از عیوب فاحش است در شعر الا [ که ] قصیده دراز باشد چنانکه از بیست بیت و سی بیت، که در اشعار فارسی حد قصیده است به قول بعضی، [ درگذرد ] یا قصیده را دو مطلع باشد [ پس ] شاید که یک دو قافیت در مطلع دوم بازگرداند و تکرار قافیهء عروض را از [ مطالع ] ایطاء نشمارند.
- شایگان خفی (ایطاء خفی)؛ الف و نونی بود که در آخر کلمات آید بمعنی فاعل چون گریان و خندان و این کلمات را با رمان و کمان قافیه نتوان کرد و همچنین کلمه ای که یا و نون نسبت داشته باشد مانند آتشین و سیمین با زمین و کمین قافیه نمیتوان کرد. (برهان قاطع). آنکه اسم فاعل را و آنچه در حکم اسم فاعل باشد با مفرد قافیه کنند چون آهنین و سیمین که با زمین و چنین و این را شایگان خفی گویند و شعرا در قصیده یا غزل بیش از یک دو جا نمی آورند مگر گاهی که ناچار شوند و عذر آن خواهند. (فرهنگ رشیدی). ایطاء خفی آن است که بعضی از حروف زواید که در فصل روی بر شمرده آمده است در قصیده ای مکرر گرداند. چنانکه آب و گلاب و سازگار و کامگار و شاخسار و کوهسار و آبدار و پایدار و از [ آن ] خفی تر چنانکه رنجور و مزدور و دانا و گویا و مرزبان و پاسبان، و بیشتر شعراء در ایطاآت خفی مسامحت کرده اند. چون در قطعه ای دو یا سه آرند و بر سبیل ندرت افتد. (المعجم فی معاییر اشعار العجم) :
گرچه بعضی شایگان است از قوافی باش گو
عفو کن وقت ادا دانی ندانم بس ادات.
انوری (از آنندراج).
طبع عبید را که چو گنجی است شایگان
معذور دار قافیه گر شایگان کند.
عبید زاکانی (از آنندراج).
(1) - پهلوی shahakan, shayakan. (حاشیهء برهان چ معین).

شایگان.

(اِخ) دهی از دهستان بارمعدن بخش سرولایت شهرستان نیشابور. دارای 64 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شایگانه.

[نَ / نِ] (ص نسبی مرکب، ق مرکب) بطور شایستگی و لیاقت و سزاواری. (ناظم الاطباء). || از روی دولت و توانگری. (ناظم الاطباء).

شایگانی.

(ص نسبی) بسیار و بی پایان و تمام ناشدنی. (ناظم الاطباء). || ویژه در گنج پادشاهی. (ناظم الاطباء) : که این موهبت از خداوند ما را به از گنج قارونی و شایگانی است. (سندبادنامه ص 231). || منسوب به شایگان. رجوع به شایگان شود.

شایگینه.

[نَ / نِ] (ص نسبی) کم بها و کم قیمت و ارزان. (ناظم الاطباء). اما جای دیگری دیده نشد.

شایگینی.

(ص نسبی) کم بها و کم قیمت و ارزان. (ناظم الاطباء). اما جای دیگری دیده نشد.

شایل.

[یِ] (ع ص) شائل. ناقة شائل؛ شتر ماده دم برداشته جهت گشنی. (از شمس اللغات) (از منتهی الارب). || بردارنده و بلندکننده و افرازنده. (ناظم الاطباء). و رجوع به شائل شود.

شایلة.

[یِ لَ] (ع ص) صورتی است از شائله، مؤنث شائل، ماده شتر که شیرش کم شود چون هفت ماه بر حمل یا از نتاج آن بگذرد. رجوع به شائله شود.

شایم.

[یِ] (ع ص) نعت فاعلی از «ش ی م» شائم. دورنگرنده به برق و مانند آن. (حاشیهء تاریخ بیهق چ بهمنیار ص 1) : و شایم بوارق لطایف او از ظلال نیل آمال محروم نگردد. (تاریخ بیهق ص1). رجوع به شائم شود.

شاینگان.

[یِ] (اِخ) دهی از دهستان ولدبیگی بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان. دارای 200 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آن غلات، لبنیات، توتون، برنج و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شایورد.

[یْ وَ] (اِ مرکب) شادورد. شاه ورد. هاله و طوق ماه. (از آنندراج). خرمن ماه باشد. (برهان قاطع). آن بود که گرد ماه اندر آمده باشد و بتازی هاله گویند. (لغت فرس اسدی). طوق ماه بود. (فرهنگ نظام). هالهء ماه. (فرهنگ سروری). خرمن و هالهء ماه. (ناظم الاطباء) :
یکی همچون پرن(1) بر اوج(2) خورشید
یکی چون شایورد از گرد مهتاب.
پیروز مشرقی (لغت فرس اسدی).
|| (اِخ) نام گنج هفتم از گنجهای خسروپرویز. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به شاهورد در معنی فوق شود. || (اِ مرکب) نام پرده ای از موسیقی. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به شادورد و شاهورد در معنی فوق شود.
(1) - ن ل: در. (سروری).
(2) - برج. (دهخدا).

شایة.

[یَ] (ع اِ) قسمی لباس که اعراب اسپانیا می پوشیدند(1) شیه. شیه افریجه. شیه للرباص. (از دزی ج 1 ص 718). || جلیقهء ضخیم و ستبر آستین دار که از ماهوت و یا خز و پنبه سازند و در هنگام جنگ و نبرد جهت جلوگیری از زخم تیر و شمشیر پوشند. (از دزی ج 1 ص 718).
(1) - اسپانیولی آن Saya است. (دزی ج 1 ص 718).

شایه.

[یَ / یِ] (اِ) میوه و بعربی ثمر خوانند. (برهان قاطع) (آنندراج) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). در سنسکریت شیه بمعنی محصول زراعت و نیز بمعنی میوه است. (فرهنگ نظام) :
برومند باد آن همایون درخت
که در سایهء آن توان برد رخت
گه از سایه آسایش جان دهد
گه از شایه آرایش خوان دهد.
نظامی (از فرهنگ نظام).
دوش چنان دیده ام بخواب که نخلی
بر لب دریا بدان مقام برآمد
نخل موصل شد و ترنج و رطب داشت
سایه و شایه اش فراخ و تام برآمد.خاقانی.
|| سیاه گوش. (ناظم الاطباء). پروانک. معرب آن فروانق. قره قولاخ. جانوری است در شمال افریقا و نواحی گرمسیر آسیا دیده میشود. گویند چون شیر آید فریادکنان پیش شیر میرود تا جانوران دیگر آواز او را شنیده بدانند که شیر می آید و خود را بکناری بکشند. رجوع به پروانک و حاشیهء برهان چ معین شود.

شایه.

[یِهْ] (ع ص) شائه: رجل شایه البصر؛ مرد تیزبینایی. (از نشوء اللغة ص16) (از ناظم الاطباء). رجوع به شائه و شاه و شاه البصر و شاهی البصر شود.

شاییدن.

[دَ] (مص) شائیدن. شایستن. رجوع به شایستن شود. || شایسته و سزاوار بودن. || لایق و مستعد بودن. (ناظم الاطباء) :
فردا به پیمبر بچه شایید چه امروز
اینجا به یکی بندهء فرزند نشایید.
ناصرخسرو.
زیرا که نخست علم باید
تا پیش خدای را بشایی.ناصرخسرو.
|| لازم بودن و ضرور بودن و بکار بردن. || راضی بودن. (ناظم الاطباء).

شأ.

[شَءْ] (ع صوت) کلمهء زجر است مقصور از شأشأ. (منتهی الارب). کلمهء زجر است. (از تاج العروس). کلمه ای است که بدان گوسپند و خر را زجر کنند تا راه رود. (از اقرب الموارد). و منه قولهم للبعیر: شأ لعنک الله.

شئابه.

[شِ بَ] (ع اِمص) (از: ش وب) پلیدی و آلودگی : اگرچه قمع آن شئابهء حشم و نفایهء خدم را حرکت و تجشم این پادشاه بزرگوار دریغ است... اما مجرد حمیت دین... نائرهء سخط آن پادشاه برافروخته است. (المضاف الی بدایع الازمان ص37).

شأج.

[شَءْجْ] (ع مص) محزون گردانیدن و فعل آن شَاَجَ است که این کلمه مقلوب شجأة باشد. (از ذیل اقرب الموارد). رجوع به شجأة شود.

شأز.

[شَءْزْ] (ع ص) زمین پرسنگ و ستبر. (از متن اللغة). جایگاه ستبر و سخت و مرتفع و خشن. (از اقرب الموارد). جای درشت سنگریزه ناک. (منتهی الارب). || (مص) بی آرام شدن. (المصادر زوزنی چ بینش ص 389) (از منتهی الارب).

شئز.

[شَءْزْ] (ع مص) هم خوابگی با زن. (از ذیل اقرب الموارد). نکاح. (از متن اللغة). آرمیدن با کنیزک. (از منتهی الارب) (از آنندراج). || درشت شدن جایگاه. (حاشیهء المصادر زوزنی چ بینش ص 389). ستبر شدن جایگاه از سنگ و اما زمین که از گل سطبر شده است به آن ارض غلیظة گویند. (از متن اللغة). درشت گردیدن و بلند و سخت شدن جای و جز آن. || بی آرام شدن و ترسیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). بی آرام شدن. (المصادر زوزنی).

شئز.

[شَ ءِ] (ع ص) جای درشت سنگریزه ناک. بمعنی شأز. (از منتهی الارب) (آنندراج).

شأزة.

[شَءْ زَ] (ع اِ) مرة. (اقرب الموارد). || (ص) خیل شأزة؛ اسبان فربه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

شأس.

[شَءْسْ] (ع مص) نالیدن از بیماری و درد یا نگرانی. (از ذیل اقرب الموارد). || سخت گردیدن جای. (از ذیل اقرب الموارد) (از متن اللغة). و رجوع به شئس شود.

شأس.

[شَءْسْ] (اِخ) نام راهی است میان خیبر و شهر مدینهء منوره. (از تاج العروس) (منتهی الارب).

شأس.

[شَءْسْ] (اِخ) ابن نهاربن اسود عبدی. از شاعران عرب و ملقب به ممزق بود. (از منتهی الارب).

شأس.

[شَءْسْ] (اِخ) ابن عبدة بن ناسرة بن قیس. برادر علقمة بن عبدة و شاعر بود. (از تاج العروس).

شئس.

[شَ ءِ] (ع ص) جای سخت سنگریزه ناک و درشت. شئیس. ج، شُؤُس مکان شئس و شأس؛ جای سخت و صلب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شئس بمعنی شأز؛ جای سخت از سنگ و جای ستبر. (از تاج العروس). رجوع به شأز شود.

شأشاء .

[شَءْ] (ع اِ صوت) بمعنی شأشأ. (از اقرب الموارد). رجوع به شأشأ شود. || (ص) خرما که دانهء آن سخت شود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خرمابن درازبالا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شأشأ.

[شَءْ شَءْ] (ع اِ صوت) شأْشاء. کلمه ای است که بدان خر را بسوی آب خوانند. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از تاج العروس). || کلمه ای است که بدان گوسپند و خر را زجر کنند تا راه رود. (از اقرب الموارد). کلمه ای است که بدان خر را زجر کنند. (از تاج العروس). گوسپند و جز آن را زجر کنند تا درگذرد یا ایستاده شود. (منتهی الارب). و منه قولهم للبعیر! شأشأ لعنک الله. و نیز رجوع به شأ شود. || (ص) خرما که دانهء آن سخت نباشد و خرمابن دراز دارد. (منتهی الارب). شیص است و آن خرمای نیکویی نباشد. (از تاج العروس).

شأشأة.

[شَءْ شَءَ] (ع مص) قبول نکردن خرمابن ماده گشن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || لغتی است در شأشأ. (از اقرب الموارد). رجوع به شأشأ شود.

شأف.

[شَءْفْ] (ع مص) دشمن شدن. (مصادر زوزنی ص 390). رجوع به شآفه و شأفه در این معنی شود. || بجکیدن(1) بن ناخن. (مصادر زوزنی ص 390). || ریش بر آمدن از کف پای. (مصادر زوزنی ص 390). رجوع به شآفة و شأفه شود.
(1) - ن ل: چکیدن.

شأف.

[شَءْفْ] (ع اِ) اهل و دارایی؛ شأفة الرجل؛ هی اهله و مالُه. (از ذیل اقرب الموارد). رجوع به شأفة در این معنی شود.

شأف.

[شَءْفْ] (ع اِمص) فساد و تباهی در ریش چنان که به نشود. (منتهی الارب). شأف الجرح؛ فساده حتی لا یکاد یبرأ. (اقرب الموارد). رجوع به شآفه و شأفه شود.

شأفة.

[شَءْ فَ] (ع مص) بمعنی شآفة؛ ریش برآمدن از کف پای. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || بخشم آوردن. (از اقرب الموارد). بخشم آوردن کسی را. (منتهی الارب). || ریش شدن ناخن پای. (از اقرب الموارد). || ترس از رسیدن چشم زخم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ترس از راه نمودن کسی را که خوش آیند نباشد دیگری را. (از اقرب الموارد). رجوع به شأفة شود. || (اِمص) دشمنی و عداوت. بینهم شأفة؛ یعنی میان ایشان دشمنی باشد. و استأصل الله شأفتهم؛ یعنی خدای از بن برکند دشمنی و آزار ایشان را. (از اساس البلاغهء زمخشری) (از متن اللغة) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شأفة.

[شَءْ فَ] (ع اِ) ریش سوختنی که زیر قدم برآید و علاج آن به داغ کنند و اگر ببرند صاحب آن بمیرد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از صحاح اللغة) (دهار) (آنندراج). شئفت رجله شأفاً؛ اذا خرجت علیها الشأفة و هی قرحة. (از اساس البلاغه) (صحاح اللغة). || اصل و بیخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). استأصل الله شأفته؛ یعنی ببرد اصل و بیخ آن را خدای یا ببرد چنانکه میبرد شأفه را به داغ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از صحاح اللغة). || اهل و عیال و مال. شأفة الرجل؛ یقال هی اهله و ماله. (از اقرب الموارد از لسان العرب) (متن اللغة). || ریشی که در ناخن دست یا پا و یا کف آن بعلت خلیدن خار یا چوبی ریم کند و چرک نماید و بزرگ شود. (از منتهی الارب) (از متن اللغة). شئفت اصابعه؛ ریشه گرفت کرانهای ناخن او. (منتهی الارب).

شأفة.

[شَءْ فَ] (ع ص) رجل شأفة؛ مرد گرامی و دلاور. (از ذیل اقرب الموارد از لسان).

شأم.

[شَءْ مْ] (ع مص) بدفالی آوردن کسی بر قوم خود و با «علی» نیز متعدی شود چون؛ شأم علی قومه و شئم علیهم (مجهول)؛ بدفال گردید بر قوم خود و بدفال گردید بر ایشان. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || سربلند راه رفتن. (از اقرب الموارد).

شأم.

[شَءْمْ] (اِخ) نام کشوری است. (از صحاح اللغة). ملک شام و آن شهری است که در سمت چپ قبله قرار گرفته است. (از اقرب الموارد). رجوع به شام شود.

شأمل.

[شَءْ مَ] (ع اِ) بادی که از ناحیهء شمال وزد. (از اقرب الموارد). || لغتی است در شمال. (از منتهی الارب). شمال. (ناظم الاطباء). رجوع به شمال شود.

شأمة.

[شَءْ مَ] (ع اِ) سوی دست چپ. یقال فلان قعد شأمة و نظرت یمنة و شأمة؛ فلان بطرف چپ نشست، نگریستم چپ و راست را. ضد یمنه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || نکبت و بدبختی. || شرم و حیا. || فضیحت. (ناظم الاطباء).

شأمة.

[شَءْ مَ] (اِخ) (ال ...) سوریه و دمشق. رجوع به شام شود.

شئمة.

[شِءْ مَ] (ع اِ) لغتی است در شیمه چه یاء مبدل به همزه شود. بمعنی خلق و عادت و طبیعت و بیشتر بصورت شیمه آید. (از اقرب الموارد). خوی و عادت و طبیعت. (ناظم الاطباء). ج، شَیم. رجوع به شیمة شود.

شأمی.

[شَءْ] (ص نسبی) صورتی است از شامی. منسوب به مملکت شام. (از ناظم الاطباء). رجوع به شامی شود.

شأن.

[شَءْنْ] (ع اِ) کار و حال. (منتهی الارب). حال و امر. (از اقرب الموارد). کل یوم هو فی شأن (قرآن 55/29)؛ ای فی امر. یعنی یا می آفریند و یا میمیراند و یا روزی میدهد و یا آنکه گناهی را می آمرزد و بلایی را دفع میکند. و یقال: ما شأنک؛ ای ما امرک او حالک. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از صراح اللغة). کار و بار. (برهان). ج، شُؤون و شئان و شئین. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (صراح اللغة). || آنچه از امور و احوال با اهمیت و عظمت باشد. یقال ماشأنک؛ ای ما خطبک. (از اقرب الموارد). ج، شُؤون و شئان و شئین. (اقرب الموارد). || خوی. سرشت. و طبیعت. (از اقرب الموارد) (از المنجد). و یقال من شأن کذا؛ ای من طلبه و طبعه و خلقه. (اقرب الموارد). خوی طبیعی. (ناظم الاطباء). ج، شؤون و شئان و شئین. || آبراههء سر. درز و جای پیوند استخوانهای سر. محل تلاقی قطعات استخوان سر با یکدیگر. (از تاج العروس) (از صراح اللغة) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). یقال بلغت الرائحة الی شُؤون راسه؛ ای ملتقی قبائله. (ذیل اقرب الموارد بنقل از لسان العرب). || محل پیوند استخوانهای سر و صفائح جمجمه آنجا که دندانه های ریز و کنگره ای چون دندانهء أره استخوانهای سر را بیکدیگر پیوند دهد. (از تاج العروس). || رگی است که از آن اشک بچشم فرود آید. (از صراح اللغة) (منتهی الارب). رگ اشک چشم. (از اقرب الموارد). فاضت شؤونه؛ اشکهایش جاری شد. (از اقرب الموارد). ج، أشؤن و شؤون. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || شوره زاری است در کوه که درخت نبع(1) روید در آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زمین دراز و بلند در کوه که در آن خرما کارند. (از تاج العروس) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، شُؤن. (اقرب الموارد). || حاجت. (از اقرب الموارد). یقال کلفنی شؤونک؛ ای حوائجک. (از اقرب الموارد). || ریگ دراز با اندک خاک. (منتهی الارب). ج، شؤون.
(1) - نوعی از درخت است که از وی کمان سازند و از شاخ آن تیر. این درخت در بین کوه روید و آنچه از آن در پایین کوه روید آنرا شریان خوانند و آنچه در زمین پست روید آنرا شوحط خوانند و منه المثل: لو اقتدح بالنبع لاوری ناراً، یعنی اگر از نبع آتش افروزد آتش شعله ور گردد و این مثل را در جودت رأی آورند. (از منتهی الارب ذیل «نبع»).

شأن.

[شَءْنْ] (ع مص) قصد کردن. (منتهی الارب). بطرف مقصود رفتن. شأن شأنه؛ اذا قصد قصده. (اقرب الموارد). || کردن کاری را که موجب خوبی و رونق حال و کار باشد. یقال شأن شأنه؛ ای عمل ما یحسنه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خبر دادن: لاشأنن خبرهم؛ ای لاخبرنهم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تباه و فاسد کردن. یقال: لاشأن شأنهم؛ ای لاُفسدنهم. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد). || از حالی به حال دیگر گشتن. یقال: شأن بعدک؛ ای صار له شأن. (از منتهی الارب). || اطلاع و علم پیدا کردن و دانستن، ما شأنتُ شأنه؛ اطلاع به او نیافتم. (از اقرب الموارد). جست و جوی و دریافتن. ما شأن شأنه؛ یعنی نه دریافت آنرا. (منتهی الارب). || پروا کردن. (منتهی الارب). ما شأن شانه؛ یعنی پروا نکرد از او. (از منتهی الارب). بیم داشتن از چیزی. (برهان قاطع). باک و فکر داشتن از چیزی. (فرهنگ جهانگیری). بیم و ترس. (ناظم الاطباء). || (اِ) توجه و اهمیت. یقال: ما شَأن شأنهُ؛ یعنی احساس بوجود او ننمود و یا آنکه او را مورد اعتنا و توجه قرار نداد. (از اقرب الموارد). تعظیم و تکریم. (ناظم الاطباء). || در اصطلاح صوفیه، صور عالم است در تعین اول. چه برای عالم سه مرحله تعیین کرده اند، تعین اول و تعین ثانی یا اعیان ثابته و سوم تعین در خارج که آن را اعیان خارجیه خوانند. (از کشاف اصطلاحات الفنون ص 787). || اثر می و شراب که در رگها بدود. (از ذیل اقرب الموارد). || در تداول فارسی زبانان بمعنی حق آمده است چون : این آیه در شأن او نازل شده است یعنی در حق او آمده است. (از برهان قاطع).
- شأن نزول؛ در مورد آیات و سور قرآن باشد، بمعنی آنکه در چه مورد و در حق چه کسی نازل شده است : گفتی ان أنکر الاصوات در شأن اوست. (گلستان سعدی). || در تداول فارسی زبانان قدر و مرتبه و شوکت و عظمت باشد. (از برهان قاطع). قدر و مرتبه و شکوه. (انجمن آرا).
- رفیع الشأن؛ بلندپایه. بلندمرتبه. والامقام.
- عالی شأن؛ بلندپایه و بزرگ : مورخان عالیشأن بر این منوال مسطور گردانیده. (حبیب السیر چ تهران ص 122). رجوع به عالی شأن شود.
- عظیم الشأن؛ بلندمرتبه و عالیشأن : با وجود این نویینان عظیم الشأن. (حبیب السیر چ تهران ص 124). رجوع به عظیم الشأن شود.

شأنان.

[شَءْ] (ع اِ) دو رگی که از سر بجانب چشمها می آید و از آن سر شکل فرود آید. (از بحر الجواهر) (از منتهی الارب). رجوع به شأن در این معنی شود.

شأو.

[شَءْوْ] (ع اِ) سبد و زنبیل. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || مهار ناقة. || پشکل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || لای کشیده شدهء از چاه. (از اقرب الموارد). خاک چاه. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خاکی که از چاه بیرون آرند. (دهار). || غایت هر چیزی و نهایت آن و تک. (منتهی الارب). حد هر چیزی و نهایت آن. (از اقرب الموارد). غایت چیزی و پایان. (دهار).

شأو.

[شَءْوْ] (ع مص) درگذشتن و سبقت نمودن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شأوتُ القوم شأواً؛ اذا سبقتهم. (تاج العروس). || بشگفت آوردن کسی را. || خاک از چاه برکشیدن. (منتهی الارب). نزع من البئر شأوا کثیراً؛ از چاه خاک بسیار درکشید.

شئون.

[شُ] (ع اِ) جِ شأن. رجوع به شأن شود.

شئونات.

[شُ] (ع اِ) جِ شئون و شئون جمع شأن است. رجوع به شان شود.

شئون ذاتیه.

[شُ نِ تی یَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در اصطلاح اهل تصوف اعتبار نقوش اعیان و حقایق است در ذات احدیت چون اعتبار درخت، شاخ و برگ و ثمرهء آنها در هسته. و آن در حضرت احدیت ظاهر شده و بوسیلهء علم منفصل میگردد. (از مصطلحات الفنون بنقل از مصطلحات صوفیه).

شأی.

[شَءْیْ] (ع مص) از پیش بشدن. (المصادر زوزنی ص269).

شئیت.

[شَ] (ع ص) اسب شکوخنده و آن که سم هر دو پای او از سم هر دو دست او کوچکتر باشد. (منتهی الارب). اسب که بسیار سکندری خورد و اصمعی گوید: آن اسبی است که سم دو پای او از سم دو دست او کوتاهتر باشد. (از اقرب الموارد).

شئیس.

[شَ] (ع ص) لغتی است در شأس. (از اقرب الموارد). جای سخت و سنگریزه ناک. رجوع به شَأْز و شأس شود.

شب.

[شَ] (اِ، ق) مدت فاصلهء از غروب آفتاب تا طلوع صبح صادق. (از فرهنگ نظام). لیل. (برهان قاطع) (بهار عجم) (آنندراج). قرار داشتن قسمتی از کرهء زمین است در تاریکی سایهء زمین وقتی که آفتاب زیر افق پنهان باشد. (از التفهیم). مقابل روز. مدت زمانی که شعاع آفتاب بجانبی از زمین که پشت به آفتاب دارد نرسد و بسبب واقع شدن در سایهء خود تیرگی بر آن قسمت زمین مستولی باشد. نیمی از 24 ساعت که زمین حرکت وضعی کند و این نیم در حدود خط استوا برابر است و متعادل و هرچه از خط استوا دورتر شویم تعادل کمتر خواهد بود تا آنجا که در قطبین بتفاوت شش ماه شب و شش ماه روز باشد مگر در دو اعتدال خریفی و ربیعی. بر مدتی اطلاق میشود که از تاریک شدن هوا تا روشن شدن است و عموماً از قریب نیم ساعت بعد از غروب است تا قریب نیم ساعت بعد از صبح صادق. (از فرهنگ نظام). در علم هیئت مدت بودن آفتاب در تحت الارض که از غروب آفتاب تا طلوع آن است. (فرهنگ نظام). عبرانیان در قدیم الایام ساعات روز را از غروب آفتاب تا غروب آفتاب دیگر محسوب میداشتند و بدین لحاظ شب قبل از روز اتفاق می افتاد. عبرانیان ساعات روز را 12 ساعت و شب را نیز 12 ساعت قرار میدادند.. (قاموس کتاب مقدس) :
روزم از دردش چون نیم شب است
شبم از یادش چون شاوغرا.ابوالعباس.
شب زمستان بود کپی سرد یافت
کرمک شب تاب ناگاهی بتافت.رودکی.
به چشمت اندر بالار ننگری تو بروز
به شب بچشم کسان اندرون ببینی کاه.
رودکی.
و آن شب تیره کان ستاره برفت
و آمد از آسمان بگوش تراک.خسروی.
چو از مشرق او سوی مغرب رسد
ز مشرق شب تیره سر برکشد.فردوسی.
برخساره چون روز و گیسو چو شب
همی در ببارید گفتی ز لب.فردوسی.
سپیده دم که هوا بردرید پردهء شب
برآمد از سر که روز با ردای قصب.فرخی.
چنان سیاه شب و اندکی سپید بر او
چو زنگئی که بخنده گشاده باشد لب.
فرخی.
چو شب رفت و بردشت پستی گرفت
هوا چون مغ آتش پرستی گرفت.عنصری.
ز میغ و نزم که بد روز روشن از مه تیر
چنان نمود که تاری شب از مه آبان.
عنصری.
شب از حملهء روز گردد ستوه
شود پر زاغش چو پر خروه.عنصری.
آن روز و آن شب تدبیر بردار کردن حسنک پیش گرفتند. (تاریخ بیهقی). چون یکپاسی از شب بماند آلتونتاش با خاصگان خویش برنشست و برفت. (تاریخ بیهقی).
گریزان چو باشی بشب باش و بس
که تا بر پی از پس نیایدت کس.اسدی.
وز غم او تنگ مکن نیز دل
صبر همی کن که شب آبستن است.
ناصرخسرو.
شب خفتهء مست و روز تا چاشت خمار
اوقات عزیز بین که چون میگذرد.
خواجه انصاری (از امثال و حکم دهخدا).
شب سر خواب و روز عزم شراب
نکند جز که دین و ملک خراب.سنایی.
دیدم اندر سواد طرهء شب
گوشوار فلک ز گوشه بام.
انوری (از بهار عجم).
این وقعه شبی بود که همرنگ نمودند
در ظلمت او دون و شریف و کس و ناکس.
اثیر اخسیکتی.
حال شبهای هجر خاقانی
چون بخواهی زاین و آن بشنو.خاقانی.
گفتی شب مریم است یکشبه ماهش مسیح
هست مسیحش گواه نیست بکارش قسم.
خاقانی.
شب نبینی که تیره تر گردد
آن زمانی که روز خواهد بود.خاقانی.
خاشاک دو رنگ روز و شب را
آتش زن و در زمان برافروز.خاقانی.
شبی خفت آن گدایی در تنوری
شهی را دید می شد در سموری.عطار.
یک مثالت در ولایت روی و موی قنبر است
کز سوادش گیسوی شب را معنبر کرده اند.
جمال الدین سلمان (از بهار عجم).
وه چه شب سرمهء آهوی غزالان ختن
وه چه شب وسمهء ابروی عروسان طراز.
عرفی (از بهار عجم).
ز مژگان زلف شب را شانه میکرد
بروی روز اختر دانه میکرد.
حکیم زلالی (از بهار عجم).
شب رفت و حدیث ما بپایان نرسید
شب را چه گنه حدیث ما بود دراز.مولوی.
شب غلط بنماید و مبدل بسی
دید صایب شب ندارد هر کسی.مولوی.
شب گریزد چونکه نور آید ز دور
پس چه داند ظلمت شب حال نور.مولوی.
شب بختفم روز باشد هیچ نه
در درون جز سوز و پیچاپیچ نه.مولوی.
دگر من از شب تاریک هیچ غم نخورم
که هر شبی را روزی مقدرست انجام.
سعدی.
شب چو عقد نماز می بندم
چه خورد بامداد فرزندم.سعدی.
بچند حیله شبی در فراق روز کنم
و گر نبینمت آنروز هم بشب ماند.
سعدی (کلیات چ مصفا ص 436).
ترا تیره شب کی نماید دراز
که خسبی زپهلو بپهلوی ناز.سعدی.
شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل
کجا دانند حال ما سبکباران ساحلها.حافظ.
خواجه رضی بگریخت و اسباب و بنه بی قیاس در کرمان بگذاشت و با دو سه غلام از شب مرکب ساخت(1) و بازوزن شد. (تاریخ سلاجقهء کرمان).
- امثال: پایان شب سیه سپید است.
شب آبستن است ای برادر بروز.
شب آبستن است تا چه زاید سحر.
شب از روز فرق نکردن؛ به علت ازدحام مصایب و رزایا خاطری بغایت پریشان داشتن.
شب باشد هلاک جان بیمار.
شب برو ورنه بخسبی شب رود.
شب پردهء یک جهان تواند بودن اما نتواند شرری پنهان کرد. واعظ قزوینی.
شب پنبه دانه، دُر می نماید. نظیر: شب گربه سمور می نماید.
شب تاریک و ره باریک و دل تنگ.
شب حامله است تا چه زاید فردا.
شب خرکره طاوس نماید.
شب خیز باش تا کامروا باشی.
شب دراز است و شادی بیکار.
شب دراز است و قلندر بیکار.
شب سمور گذشت و لب تنور گذشت.
نشاط.
شب شد و ارزان شد، جمله ای که شبانگاه میوه فروشان گویند و در نظایر بمزاح نیز گفته شود.
شب شود پنهان چو گردد نور خورشید آشکار.
معزی.
شب عید گدائیست، نظیر: عید عیب است عید نیست عیب است.
شب قلعهء مرد است؛ فرار در شب چون ایز و پی و داغ را نتوانند دید به حزم نزدیکتر است.
شب کوته و تو ملول و افسانه دراز شب گربه سمور می نماید هندوبچه حور می نماید.
شبهای چهارشنبه هم غش میکند؛ به استهزاء و انکار علاوه برآنچه شما از بدی جنس و بی دوامی قماش میگویید عیوب دیگر نیز در آن هست.
شب هر توانگری بسرائی همی رود درویش هر کجا که شب آید سرای اوست.
سعدی.
(همه از امثال و حکم دهخدا).
هر چه شب کوتاه تر می خوابیم روز از همه بلندتریم. (یادداشت مؤلف).
یک شب هزار شب نیست. :
هر چند کلبهء ما جای تو نوش لب نیست
با ما شبی بروز آر یک شب هزار شب نیست.
(یادداشت مؤلف).
لیل. لیله. شبانگاه. شام شامگاه. شامگاهان. پسین. مساء، عشاء. اِبنِ جَمیر؛ شب تاریک. اِضحِیانة، اِضحِیَة؛ شب روشن. أَغضَف؛ شب تاریک. اَعمَیان؛ شب. اِنجِفال. رفتن شب. تَرویق؛ فروهشتن شب تاریکی را. تَعَجُّس؛ در آخر شب برآمدن و رفتن. تِهواء. جُشّ؛ پاره ای از شب. جَنان؛ تاریکی شب یا اندک تاریکی که اول شب باشد. جَوش، جِوشَن؛ میانهء شب یا اول آن. خَدَر، خُداریّ، خِرمِس؛ شب تاریک. دُعبوب؛ شب تاریک. رَوق؛ ساعتی یا پاره ای از شب. صَرف؛ شب. صَریم؛ شب تاریک. صَنّاجَة؛ شب روشن. طِفل؛ شب. طوفان؛ شب و شب بسیار تاریک. عِتف، عَتَم، عَتَمَة، عُثجَة، عجاساء و عِجس و عُجس؛ پاره ای از شب. سه یک اول از شب بعد از غیبت شفق یا وقت نماز خفتن و گذشتن پاره ای از شب. عَجس، عُجس، عِجس؛ آخر شب. عُجسَة، عَرض؛ ساعتی از شب. عَسعَسَه؛ سپری شدن شب. عَصر؛ شب. عَصران؛ شب و روز. عِظلِم؛ شب تاریک. عَفراء؛ شب سپید. عُکامِس؛ شب تاریک. عِکرِم؛ سیاهی شب. عَماس؛ شب نیک تاریک. عَنک، عِنک، عُنک؛ از اول تا ثلث از شب یا پاره ای از آن که سخت تاریک باشد، یا ثلث آخر شب. غاسِق؛ وقت غروب شفق. لیلُ غاضٍ و غاضیَة؛ شب تاریک. غَبَش؛ بقیهء شب. لیلٌ اَغبَش؛ و لیل غبش شب تاریک. غدِرَة؛ شب تاریک. غُرَّة؛ شب اول ماه. غَلتَة؛ اول شب. لیلة غَمَّة؛ شب سخت گرم. غَمیس غَیهَب قَسقاس؛ شب سخت سیاه و تاریک. قارَّة؛ شب خنک. لَیلٌ مُلَیّل؛ شب تاریک. لَیلٌ مُتاج؛ شب دراز. لَیلْ لَیلاء؛ شب دراز سخت و تاریک از ماه. لّیل لائِل؛ شب نیک تاریک. لیلٌ مُغْضٍ؛ مُغضِف؛ شب تار و تاریک. مُهْوَأَنّ؛ پاره ای از شب. نائِم و لیل نائم؛ شب آرمیده. ناشِئَة؛ تمام شب. نَحیر و نَحیرَة؛ شب بازپسین از ماه. هادی هاذِل؛ اول از شب میانهء شب یا بقیهء شب اول شب. هَتر؛ نصف از شب. هیر؛ نصف اول از شب. یَعفور؛ پاره ای از شب. (منتهی الارب).
- شب احیاء؛ شب نوزدهم و بیست ویکم و بیست وسوم رمضان که در آن شبها بجهت احتمال شب قدر بودن احیاء دارند. یعنی تا صبح بیدار مانند و عبادت کنند. (فرهنگ نظام). شب نوزدهم و بیست ویکم و بیست وسوم ماه رمضان المبارک که زهاد ایران این شبها را در مبارکی طاق میدانند و زنده میدارند و عجب آنکه در شماره نیز طاق واقع شده. بقول اکثر فضلای امامیه لیلة القدر در میان این لیالی گم است. (بهار عجم) (آنندراج). رجوع به شب قدر شود.
- امشب (از: ام = این + شب)؛ بمعنی این شب.
- چادر شب؛ پارچهء بزرگی که زنان پوشند در دیه ها یعنی بجای چادر سیاه، پارچه های کرباس رنگین بر سر کنند و در شهرها زنان در خانه چادرشب پوشند.
- || پارچه ای که رختخواب را بدان بندند. بستر آهنگ.
- روز بشب آوردن؛ گذراندن روز. صبح را شب کردن :
چه روزها بشب آورد جان منتظرم
ببوی آنکه شبی با تو روز گرداند.سعدی.
رجوع به روز شود.
- سرمهء شب؛ کنایه از سیاهی و تاریکی شب :
وه چه شب سرمهء آهوی غزالان ختن
وه چه شب وسمهء ابروی عروسان طراز.
عرفی.
نیفتد از نوا در تیره روی پاک مشربها
رساتر میشود آواز آب از سرمهء شبها.تأثیر.
روز اگر روشن نماید دیدهء آفاق را
از جواهر سرمهء شب دلفروزان میشود.
صائب.
- شب بار؛ نهایت انوار را گویند که سواد اعظم اوست. (از کشاف اصطلاحات الفنون ص 1559).
- شب برات؛ شب پانزدهم ماه شعبان است که نام دیگرش شب چک است. (فرهنگ نظام). شب پانزدهم شعبان که در آن شب ملائکه بحکم الهی حساب عمر و تقسیم رزق میکنند. (غیاث اللغات). رجوع به شب چک شود.
- شب برپا داشتن؛ مرادف شب زنده داشتن. (آنندراج) :
رهایی نخواهم ز نخجیر زلفت
چرا این شب قدر بر پا نداری.
مخلص کاشی.
بمعنی شب بیدار بودن است. (از مجموعهء مترادفات ص 221).
- شب برسر دست آمدن؛ یعنی شب پیش آمدن. (از بهار عجم). شب شدن. رفتن روز.
- شب بر سر چنگ آمدن؛ یعنی پیش آمدن شب. (بهار عجم). شب شدن. سپری شدن روز.
- شب به روز آوردن؛ تمام کردن شب. (فرهنگ نظام) :
وعده که گفتی شبی با تو بروز آورم
شب بگذشت از حساب روز برفت از شمار.
سعدی.
چه روزها بشب آورده ام در این امید
که با وجود عزیزت شبی بروز آرم.سعدی.
چه روزها بشب آورده ای براحت نفس
چه باشد ار بعبادت شبی بروز آری.سعدی.
- شب به روز کردن؛ شب را بروز آوردن. (فرهنگ نظام) :
دمید صبح و نگشتیم آشنای چراغ
شبی بروز نکردیم زیر پای چراغ.صائب.
شب تا بروز بودم من مبتلای هجران
تو شب بروز کردی با مبتلای دیگر.لسانی.
- شب به سحر بردن؛ شب را گذراندن. شب را ببامداد پگاه رساندن :
شبی نپرسی و روزی که دوستدارانم
چگونه شب بسحر میبرند و روز بشام.
سعدی.
- شب تاریک؛ شبی که ماه نباشد. شبهای آخر ماه مقابل شبهای مقمر و ماهناک و بمجاز بر شب هجر هم اطلاق شود :
دگر من از شب تاریک هیچ غم نخورم
که هر شبی را روزی مقدر است انجام.
سعدی.
تو در میان خلایق بچشم اهل نظر
چنانکه در شب تاریک پارهء نوری.سعدی.
- شب توبه؛ شبی که در آن از کارهای ناصواب پشیمانی و بازگشت نمایند و به انابت و استغفار پردازند :
اگر هوشمندی ز داور بخواه
شب توبه تقصیر روز گناه.سعدی.
- شب تیره؛ رجوع به شب تاریک شود :
رویی که روز روشن اگر برکشد نقاب
پرتو دهد چنان که شب تیره اختری.سعدی.
مکنید دردمندان گله از شب جدائی
که من این صباح روشن ز شب سیاه دارم.
سعدی.
- شب جدایی؛ شب فراق. شب دوری :
تو خود ای شب جدایی چه شبی بدین درازی
بگذر که جان سعدی بگداخت از نهیبت.
سعدی.
- شب خیز؛ شب زنده دار. قائم اللیل. که بشب بیدار باشد: شب خیز باش تا کامروا باشی. (امثال و حکم دهخدا).
- شب دراز یا شبان دراز؛ شب طولانی. شب که نیم بیشتری از 24 ساعت مدت حرکت وضعی زمین را فراگیرد.
- || بمجاز مقصود شب هجران است که بنظر عاشق دراز می نماید :
متقلب درون جامهء ناز
چه خبر دارد از شبان دراز.سعدی.
شب دراز نخفتم که دوستان گویند
بسرزنش عجبا للمحب کیف ینام.سعدی.
نه عجب شب درازم که دو دیده باز باشد
بخیالت ای ستمگر عجب است اگر بخفتم.
سعدی.
- شب درمیان؛ شب به شب. (یادداشت مؤلف). شبی که منظور و محسوب دارند پس از شبی که محسوب و منظور ندارند. شبی محسوب از شبی نامحسوب.
- شب دیجور؛ شب تاریک و تار و تیره :
من دانم و دردمند بیدار
آهنگ شب دراز دیجور.سعدی.
چه ستم کو نکشید از شب دیجور فراق
تا بدین روز که شبهای قمر بازآمد.سعدی.
و رجوع به شب تاریک شود.
- شب سیاه؛ کنایه از شب تاریک است :
مکنید دردمندان گله از شب جدایی
که من این صباح روشن ز شب سیاه دارم.
سعدی.
- || کنایه از ریش است که بر عارض و صورت برآید : چون شب سیاه بروز سپیدش تاختن آورد و آفتاب را کسوفی افتاد از خاندان با نام زنی خواست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 254).
- شب شراب؛ شبی که در آن می نوشند. شب باده خواری :
براحت نفسی رنج پایدار مجوی
شب شراب نیرزد ببامداد خمار.سعدی.
- شب عید؛ شبی که فردای آن عید است و مردم جشن می گیرند.
- شب فراق؛ شب جدایی. شب هجران. و رجوع به شب جدایی شود :
شب فراق نخواهم دواج دیبا را
که شب دراز بود خوابگاه تنها را.سعدی.
شب فراق که داند که تا سحر چند است
مگر کسی که بزندان عشق دربند است.
سعدی.
سعدی چراغ می نکند در شب فراق
ترسد که دیده باز کند جز بروی دوست.
سعدی.
- شب قدر؛ شب باارج. ارجمندترین شب از شبهای سال. شبی که بهتر از هزار ماه است «لیلة القدر خیر من الف شهر (قرآن 97/3)» و دعای در آن مستجاب میشود و احتمال قوی آنکه در رمضان باشد یکی از شبهای نوزدهم و بیست ویکم و بیست وسوم (به اعتقاد شیعه). و شب بیست وهفتم (به اعتقاد اهل سنت) گویند که در آن شب قرآن نازل گردید بحکم سورهء قدر و آیهء «اناانزلناه فی لیلة القدر». (از فرهنگ نظام). دربارهء شب قدر و وقت و وجه تسمیهء آن. ابوالفتوح نویسد: اما شب قدر در آن خلاف کردند که برای چه قدر خوانند بیشترینه ایشان گفتند یعنی: شب تقدیر است و فصل احکام و تقدیر قضا یا آنچه خواهد بودن در سال از آجال و ارزاق و اقسام همه در این شب کنند و گفتند قوله «فی لیلة مبارکة» هم این شب است و روایت کرد ابوالضحی از عبدالله بن عباس که او گفت خدای تعالی حکمها در نیمهء ماه شعبان فصل کند و در شب قدر به فرشتگان سپارد و برای آن مبارک خواند او را که در او خیرها بسیار است و برکت بسیار از آسمان فرود آید بر امت محمد (ص). سعید جبیر گفت در این شب نامهای حجاج بنویسند از آنکه آن سال حج خواهند کرد چنانکه یکی زیاده نباشد و یکی نقصان نشود. (تفسیر ابوالفتوح تفسیر سورهء قدر ص 327). بعضی دیگر گفتند مراد به قدر عظمت است یعنی این سبب عظمت و بزرگواری است. ابوبکر وراق گفت برای آن این را شب قدر خوانند که هر بی قدری در این شب با قدر و منزلت شود چون طاعت کند و این شب را احیا کند. (تفسر ابوالفتوح سورهء قدر ص 328). و گفتند برای آنکه طاعت در این شب بنزدیک خدای تعالی قدر و منزلت تمام دارد. (تفسیر ابوالفتوح رازی سورهء قدر ص 328). سهل بن عبدالله گفت برای آنکه خدای تعالی در این شب فرشتگان با قدر و منزلت از آسمان فرو فرستد به زمین. (تفسیر ابوالفتوح سورهء قدر ص 328). خلیل احمد گفت برای آنکه در این شب زمین بفرشتگان تنگ شود از بسیاری که فرود آیند. من قول العرب: قدرت علیه قدراً اذا ضیقت علیه. و منه قوله و من قدر علیه رزقه. (تفسیر ابوالفتوح سورهء قدر ص 328). در وقت شب قدر اختلاف کرداند بعضی از صحابه گفته اند که این شب فقط مختص به زمان پیغمبر است و چون وی برفت شب قدر نیز برداشته شد و بعضی دیگر گفته اند تا به قیامت باشد و بعضی دیگر گفته اند در جملهء سال است اما جمهور علما برآنند که شب قدر در ماه رمضان باشد هر سال و آنکه در کدام یک از شبها باشد اختلاف کرده اند بعضی شب اول ماه رمضان باشد و حسن بصری گفت که شب هفدهم ماه رمضان است و در نزد اهل بیت (ع) و امام شافعی و ابوهریره آن است که شب قدر در دههء سوم ماه رمضان است و در اینکه کدام یک از شبهای دههء سوم است اختلاف کرده اند بدین قرار: شب بیست ویکم، شب بیست وسوم، شب بیست وپنجم، شب بیست وهفتم و شب بیست ونهم. (تفسیر ابوالفتوح سورهء القدر ص 329، 330): اگر همه شب قدر بودی شب قدر بی قدر بودی. (سعدی).
ترا قدر اگر کس نداند چه غم
شب قدر را می ندانند هم.سعدی.
آنکه گویند بعمری شب قدری باشد
مگر آن است که با دوست بپایان آرند.
سعدی.
ندانم این شب قدر است یا ستارهء روز
تویی برابر من یا خیال در نظرم.سعدی.
شب قدر است و طی شد نامهء هجر
سلام فیه حتی مطلع الفجر.حافظ.
- || بقای سالک را گویند در عین استهلاک بوجود حق. (کشاف اصطلاحات الفنون ص 1559).
- شب و روز یکی کردن؛ سخت ابرام کردن و پا فشردن در طلب چیزی: شب و روز کسی را یکی کردن؛ سخت و پیاپی از او خواستن چیزی یا کاری را. (یادداشت مؤلف).
- شب هجران؛ شب جدایی. شب فراق :
گر شب هجران مرا تاختن آرد اجل
روز قیامت زنم خیمه بپهلوی دوست.
سعدی.
روز وصلم قرار دیدن نیست
شب هجرانم آرمیدن نیست.سعدی.
حکایت شب هجران که باز داند گفت
مگر کسی که چو سعدی ستاره بشمارد.
سعدی.
و رجوع به شب جدایی و شب فراق شود.
- شبی روز کردن؛ یک شب بسر بردن باکسی یک روز با کسی بسر بردن. روز بشب آوردن :
آرزو میکندم با تو شبی بودن و روزی
یا شبی روز کنی چون من و روزی بشب آری.
سعدی.
- شب یلدا؛(2) شب اول زمستان و شب آخر پاییز است که اول جدی و آخر قوس باشد و آن درازترین شبها است و در تمام سال و در آن شب یا نزدیک به آن شب آفتاب به برج جدی تحویل میکند و گویند آن شب بغایت شوم و نحس و نامبارک میباشد و بعضی گفته اند شب یلدا یازدهم جدی است. (برهان قاطع). شب اول زمستان. (اول برج جدی) که درازترین شب سال است. (فرهنگ نظام). شب اول دی ماه :
باد آسایش گیتی نزند بر دل ریش
صبح صادق ندمد تا شب یلدا نرود.سعدی.
برآی ای صبح مشتاقان اگر نزدیک روز آمد
که بگرفت این شب یلدا ملال از ماه و پروینم.
سعدی.
روز رویش چو برانداخت نقاب شب زلف
گفتی از روز قیامت شب یلدا برخاست.
سعدی.
- || نهایت الوان را گویند که سواد اعظم است. (فرهنگ مصطلحات عرفاء).
- فرزندان شب؛ اشخاصی که اعمال خود را در تاریکی بجا می آورند فرزندان شب خطاب شده اند. امثال سلیمان: 7:9. اول تسالونیکان 50:5 - 7. (قاموس کتاب مقدس).
- گیسوی شب؛ کنایه از تاریکی شب :
یک مثالت در ولایت روی و موی قنبر است
کز سوادش گیسوی شب را معنبر کرده اند.
جمال الدین سلیمان.
- میرشب؛ رئیس عسس و شبگرد. داروغه.
- نصف شب؛ نیمشب. آن زمان که نیمی از شب بگذرد اصطلاحاً ساعت 12 شب چون مبدأ را ظهر گیرند یا ساعت 24 چون مبدأ را از خود نیم شب شب قبل بحساب آرند. رجوع به نیمه شب شود.
- نماز شب؛ نماز که شب هنگام خوانند. و مجموع آن یازده رکعت است وقت آن از نیمهء شب تا طلوع فجر دوم ادامه دارد، 8 رکعت که هر دو رکعت آن با تشهد و سلام است و دو رکعت شفع و یک رکعت وتر باشد و آن را نافلة اللیل نیز خوانند. (از شرح لمعه ص 45، 42).
- نیمشب؛ بیش از پاسی یا دو پاسی از شب گذشته. دل شب : احمد گفت یک شب در روزگار معتصم نیمشب بیدار شدم هر چند حیلت کردم خوابم نیامد. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 172).
مست می بیدار گردد نیمشب
مست ساقی روز محشر بامداد.سعدی.
نیمه شب. نیمهء شب. رجوع به نیمشب شود :
تو در نیمه شب نیز اگر یاوری
کلیدی بجنبان در این داوری.نظامی.
- نیمشبان؛ نیمشب :
حاکم در جلوهء خوبان بروز
نیمشبان محتسب اندر شراب.ناصرخسرو.
|| دیشب. (آنندراج). ظاهراً منظور از این معنی همان است که در تداول عامه باشد که گویند: شب خوبی بود. یعنی دیشب شب خوبی بود. || کنایه از نادانی و عذاب و زحمت و مرارت مرگ میباشد. (اشعیا: 21:12. یوحنا: 9:4) (قاموس کتاب مقدس). || کنایه از عمر مسیحی است یعنی قبل از آن روز بی انتها. (رسالهء رومیان: 13:12) (قاموس کتاب مقدس). || ظاهراً کنایه از ریش است که بر عارض در آید : چون شب سیاه بروز سپیدش تاختن آورد و آفتاب را کسوفی افتاد از خاندانی بانام زن خواست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 254). || در اصطلاح صوفیه عالم «عمی» [ غیب ] و عالم جبروت را گویند و این عالم خطی است ممتد میان عالم خلق و عالم ربوبیت. (از کشاف اصطلاحات الفنون ص 1559).
(1) - از شب مرکب ساخت؛ در پناه سیاهی شب گریخت.
(2) - یلدا کلمه ای است سریانی بمعنی میلاد عربی، چون شب یلدا را با میلاد مسیح تطبیق میکرده اند ازین رو بدین نام نامیدند. رجوع به حاشیهء برهان قاطع چ معین شود.

شب.

[شَب ب] (ع مص) زیاده کردن حسن و جمال زن را سرانداز او چه سفیدی چهره در برابر سیاهی موی یا سرانداز وی را زیباتر کند. (از متن اللغة) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || افروخته کردن لون. (مصادراللغهء زوزنی ص 94). || بهیجان در آوردن. تهییج کردن. (از متن اللغة). || برانگیختن آتش و جنگ. (مصادر اللغهء زوزنی ص 94). برافروختن آتش و جنگ و مانند آن. (از متن اللغة) (از آنندراج). شب النار، او شب الحرب؛ یعنی برافروخته گردید آتش. یا جنگ برافروخته گردید. || روییدن و نمو کردن. (از اقرب الموارد). || بالا کردن اسب دستهای خود را. (از اقرب الموارد). || (اِ) بلندی هر چیزی. (آنندراج). ارتفاع. (متن اللغة).

شب.

[شَب ب] (ع اِ) نوعی از زاج باشد و آن را زاج بلور خوانند و گویند که آن از کوه فروچکد و مانند یخ بفسرد و بهترین وی آن است که از جانب یمن آورند و گویند که به این معنی عربی است. (از برهان قاطع). نوعی از زاگ. (آنندراج) (منتهی الارب). زاج. نوشادر. (ناظم الاطباء). او را به هندی مک و به زابلی زنج گویند و آن سنگی است که از جوهر اوزاک و امثال آن حاصل شود و یمانی بهترین انواع بود و جرم او سفید و مشقوق بود و آنچه جرم او مدور بود نیکوتر بود. (از ترجمهء صیدنهء بیرونی). معدنی است شبیه به نمک و نوشادر که آن گوگرد آمونیاک و پتاس است بشکل بلور سفید و با مزهء گس. (از متن اللغة). از معدنیاتی است که از نظر شکل و مزه و رنگ دارای شانزده گونه است و بهترین آن شفاف سفید و سخت است که آن را یمانی خوانند زیرا از کوههای صنعا فروریزد و سپس جامد شود و آن را مشقق نیز خوانند و نوع دیگر آن مرطوب و سست و زودشکن باشد. (تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 314). و از خواص آن در نزد عوام آن است که چون کسی را چشم بد رسد شب را بخور کنند و در آن قطعه سوراخی بصورت چشم ظاهر گردد هرگاه آن را در طرف قبلهء خانهء آن شخص گذارند هرگز چشم بد به اهل آن خانه نرسد. (از تحفهء حکیم مؤمن). زاغ. زاج. زاک. زمة. زمچ. نک.
- شب ازرق؛ گوگرد مس است. (از متن اللغة). کات کبود. الشبة الزرقاء.
- شب الاساکفة؛ قلی مصاعد است. (تحفهء حکیم مؤمن). و آن را به فارسی کفشکر گویند. (فهرست مخزن الادویه).
- شب الصباغین؛ قلی است. (تحفهء حکیم مؤمن).
رجوع به قلی شود.
- شب العصفر؛ قلی مصاعد است. (تحفهء حکیم مؤمن).
- شب القلی؛ قلی مصاعد است. (تحفهء حکیم مؤمن). قلی مصاعد. (فهرست مخزن الادویه).
- شب اللیل؛ نام نباتی است. (از اقرب الموارد). ظاهراً نام گلی باشد.
- شب زفر؛ نوعی از زاج است مرطوب و زودشکن با بوی زفر و با زهومت. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 314).
- شب مدحرج؛ زاج مایل به استداره. (تحفهء حکیم مؤمن).
- شب مشقق؛ نام نوعی از زاج است. (تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 314).
- شب منجانی؛ آن بود که صباغان بکار برند. (از ترجمهء صیدنهء بیرونی).
|| نوعی از بیماری.

شب.

[شِب ب] (ع اِ) گاو وحشی جوان. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

شب.

[شُ] (اِ) اسم نوعی از عنکبوت سمی است. (تحفهء حکیم مؤمن).

شب.

[شُب ب] (اِخ) نام موضعی است در یمن. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (ناظم الاطباء).

شب آموز.

[شَ] (نف مرکب) آموزنده بشب. که شب هنگام تعلیم گیرد. فراگیرنده به شب. آنکه در شب بیاموزد و تعلیم گیرد. || آنکه در شب تعلیم دهد. || در تداول عامه، زن که شب به شوی خود بد کسانِ شوی خود گوید. (یادداشت مؤلف).

شب آوا.

[شَ] (اِ مرکب) بانگ شب و فغان و ناله و زاری در شب. (ناظم الاطباء). || (ص مرکب) ناله و زاری کننده در شب. (ناظم الاطباء).

شب آویز.

[شَ] (اِ مرکب) شباویز. مرغی که به شب خود را به یک پای بیاویزد و حق حق گوید و او را حق گوی نیز گویند. (از فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ سروری) (از انجمن آرا) (از آنندراج). نام مرغی که شبها خود را بپا از شاخ درخت آویزد و فریادی کند که از آن حَق حَق مفهوم شود و آن را در تکلم مرغ حق گویند. (از فرهنگ نظام). مرغ حق. (از ناظم الاطباء). نوعی جغد. (فرهنگ فارسی معین). نام مرغی است که خود را در تمام شب از یک پای آویزد و تا صباح فریادی کند که از آن حق حق مفهوم شود و بعضی گویند تا از گلوی او قطرهء خونی نچکد خاموش نگردد. (برهان) (فرهنگ جهانگیری). مرغ شب آهنگ :
جرس جنبانی مرغان شب خیز
جرسها بسته بر مرغ شب آویز.نظامی.
چو بر دستان زدی دست شکرریز
بخواب اندر شدی مرغ شب آویز.نظامی.
منم دراجهء مرغان شب خیز
همه شب مونس مرغ شب آویز.نظامی.
و رجوع به مرغ شب آهنگ و مرغ حق شود.

شب آهنگ.

[شَ هَ] (اِ مرکب) رجوع به شباهنگ شود.

شبا.

[شَ] (ع اِ) (از: ش ب و) جامهء غوک. (منتهی الارب) (آنندراج). جامهء غوک و طحلب. (ناظم الاطباء). طحلب. (اقرب الموارد). بزغسمه. جل وزغ. || جِ شباة. رجوع به شباة شود.

شبا.

[شَ] (اِخ) نام شهر خرابی است در «أورال» که جزیره ای است در بحرین. (از معجم البلدان).

شبا.

[شَ] (اِخ) نام وادیی است در «أیثل» که در اطراف مدینه باشد و در آن چشمه ای است و آن را خیف الشبا گویند و این خیف از آنِ اولاد جعفربن ابیطالب باشد :
تمرالسنون الخالیات و لاأری
بصحن الشبا اطلالهن تریم.
کثیر (از معجم البلدان).

شبا.

[شَ] (اِخ) (ایشان) نام شخصی از نسل حام. (سفر پیدایش 10:7) (اول تواریخ ایام) (قاموس کتاب مقدس).

شبا.

[شَ] (اِخ) نام شخصی از نسل سام. (سفر پیدایش 10:28) (اول تواریخ ایام 1:32) (قاموس کتاب مقدس).

شبا.

[شَ] (اِخ) نام شخصی از نسل ابراهیم از قطوره زوجهء او. (سفر پیدایش 25:3) (اول تواریخ ایام 1:32) (قاموس کتاب مقدس).

شبا.

[شَ] (اِخ) نام جایی است در نزدیکی دریای قلزم که با سبا مذکور است. (مزامیر 72:10) (از قاموس کتاب مقدس).

شبا.

[شَ] (اِخ) در زبان عبرانی سبا موطن ملکهء مشهور بود. (اول پادشاهان 10:1 و 4 و 10 و 13) (دوم تاریخ ایام 9:1 و 3 و 9) (اشعیا 60:6) (حزقیال 27:22، 23 و 38:13) (قاموس کتاب مقدس).

شبا.

[شَ] (اِخ) نام محلی است در یمن و برای عطریات و ادویهء گرانبها معروف بوده و اهالی آن به واسطهء فروش آنها بسیار دولتمند و بامکنت بودند. (از قاموس کتاب مقدس). در یکی از کتیبه های مصری که به خط میخی نوشته شده اسم مملکتی برده شده که به زبان مصری آن را شبا مینامیدند و باید سبا باشد که در عربستان جنوبی بود. (ایران باستان ج 1 ص 570 و 569). رجوع به سبا شود.

شبا.

[شَ] (ع اِ) (از «ش وب») یعنی برف و ریزه های باران. (از ذیل اقرب الموارد).

شبائب.

[شَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ شبیبة و شابة است. به معنی زنان جوان. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به شبیبة و شابة شود.

شبائح.

[شَ ءِ] (ع اِ) چوبهاست که در پالان در عرض گذارند. (منتهی الارب). چوبهایی است که از طرف عرض پالان کار گذارند. (از اقرب الموارد).

شباب.

[شَ] (ع اِ) جمع شاب به معنی مرد جوان است و آن از سن بلوغ تا سی سالگی باشد. (از اقرب الموارد): الحسن و الحسین سیدا شباب اهل الجنة. (از منتهی الارب). رجوع به شاب شود.

شباب.

[شَ] (ع مص، اِمص) جوانی. (از اقرب الموارد). جوانی و آن از سی تا چهل است: شب الغلام شباباً؛ جوان گردید کودک. (از منتهی الارب). جوانی باشد که در مقابل پیری است. (برهان قاطع) :
همیشه تا نشود خوشتر از بهار خزان
همیشه تا نبود خوشتر از شباب هرم.فرخی.
همه بگذشت پاک بر تو چو باد
مال و ملک و تن درست و شباب.
ناصرخسرو.
عبدالحمید احمد عبدالصمد که ملک
نه از شیوخ دید چو او و نه از شباب.
مسعودسعد.
... و بسبب مآثر ملکانه که در عنفوان شباب و مطلع عمر از جهت کسب ممالک موروث بجای آوری. (کلیله و دمنه).
دان که دواسبه رسید موکب فصل ربیع
دهر خرف بازیافت قوت فصل شباب.
خاقانی.
به قوت شباب و مساعدت اصحاب و اتراب بر ملک مستولی شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 337). از عصر طفولیت به زمان شباب رسید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 397). و به سبب مناسبت شباب در زمرهء أتراب و اصحاب او منتظم گشت و عمر با او وفا نکرد در جوانی فروشد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 430).
بی گل رویش در ایام شباب
چون بنفشه سوگواری مانده ام.عطار.
خوابها می دید جانم در شباب
که سلامم کرد قرص آفتاب.مولوی.
چادر و سربند پوشید و نقاب
مرد شهوانی و در غره شباب.مولوی.
میوهء عنفوان شبابش نورسیده و سبزهء گلستان عذارش تازه دمیده. (گلستان سعدی). چندانکه مرا شیخ... ابوالفرج بن جوزی ترک سماع فرمودی و به خلوت و عزلت اشارت کردی عنفوان شبابم غالب آمدی. (گلستان سعدی).
به طهارت گذران منزل پیری و مکن
خلعت شیب به تشریف شباب آلوده.حافظ.
شاهد عهد شباب آمده بودش به خواب
باز به پیرانه سر عاشق و دیوانه شد.حافظ.
|| آغاز و ابتدای هر چیزی: جئتک فی شباب النهار؛ در آغاز روز نزد تو آمدم. و لقیته فی شباب الشهر؛ او را در اول ماه یافتم. (از اقرب الموارد). || (اِ) آنچه بدان آتش افروزند. (از اقرب الموارد).

شباب.

[شَ] (اِ) نام پرده ای است از موسیقی. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ جهانگیری). معرب آن شبابة است. (حاشیهء برهان دکتر معین). رجوع به شبابة شود.

شباب.

[شِ] (اِ) نام درختی است که آن را ماهودانه گویند و برگ آن به ماهی کوچک می ماند و میوهء آن سه سه میشود، مانند: بنادق کبار و آن را به عربی حب الملوک خوانند و این غیر حب السلاطین است و مسهل عرق النساء و مفاصل و نقرس باشد. (برهان قاطع) (از آنندراج).

شباب.

[شِ] (ع مص) شادمانی و نشاط اسب که برداشتن هر دو دست باشد. (منتهی الارب). برسکیزیدن اسب. (المصادر زوزنی). || به معنی تشبیب آمده است: قصیدة حسنة الشباب؛ قصیده ای که تشبیب آن نیکو باشد. و کان جریر ارق الناس شباباً؛ جریر رقیق ترین مردم در تشبیب بود. (از اقرب الموارد). || بالیدن کودک. (دهار).

شباب.

[شِ] (ع اِ) آنچه بدان آتش افروزند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

شباب.

[شَ] (اِخ) نام موضعی است در یمن. (از معجم البلدان).

شبابة.

[شَبْ با بَ] (ع اِ) نام آلت طرب است که از نی توخالی سازند و آن را یراغ و مزمار عراقی نیز گویند. (از صبح الاعشی ج 2 ص 144). نی و مزمار و آن معروف است. (از متن اللغة از شفاءالغلیل). و این کلمه مولد باشد. (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). نی و مزمار. (گنجینهء گنجوی چ وحید) :
ز گلبام شبابهء زندباف
دریده صبا شعر گل تا به ناف.
(گنجینهء گنجوی).

شبابة.

[شَ بَ] (اِخ) سراة بنی شبابه از نواحی مکه است. (از معجم البلدان).

شبابة.

[شَ بَ] (اِخ) بطنی است از بنی فهم که در طایف یا در سرات سکونت گرفتند و عده ای بدین نام منسوبند. (منتهی الارب).

شبابة.

[شَ بَ] (اِخ) ابن سوار فزاری اصل وی از خراسان و ساکن مداین بود. وی از ثقات محدثان بشمار میرفت و در سال 255 ه . ق. در مکه درگذشت. (از اعلام زرکلی ج 2 ص 405).

شبابة.

[شَ بَ] (اِخ) ابن المعتمربن لقیط. از مشاهیر عصر خود و از قبیلهء عجل بن لجیم است. (از عقدالفرید ج 3 ص 309).

شبابة.

[شَ بَ] (اِخ) ابن فهدبن زید از قضاعة قحطانیة و جدی است جاهلی. (از الاعلام زرکلی ج2 ص 405).

شبابی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به سراة بنی شبابة در نواحی مکه و آن نام طایفه ای است و گروهی بدان منسوبند. (از انساب سمعانی) (از معجم البلدان).

شبابی.

[شَ] (اِخ) ابن سمیع عیسی بن حافظ ابوذر عبدبن احمدبن محمد بن عبدالله هروی شبابی از محدثان قرن پنجم بود. (از انساب سمعانی).

شبابی.

[شَ] (اِخ) او راست: «قطف الثمار»، برگزیده ای از ادب و تاریخ و جغرافیا. (از معجم المطبوعات ستون 1096).

شبابیط.

[شَ] (ع اِ) جِ شبوط و آن نام نوعی از ماهی رودخانه باشد و کلمهء مزبور دخیل است. (از متن اللغة). رجوع به شبوط شود.

شبات.

[شَ] (اِ) صورتی از شباط، ماه آخر زمستان از سال رومی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شباط شود.

شباتة.

[؟ تَ] (اِخ) نام قبیله ای از بربر. (یادداشت مؤلف).

شباث.

[شِبْ با] (ع اِ) مفرد شبابیث است و آن اره و سیخ سرکج باشد. (از منتهی الارب). چنگکهای آتش. (از اقرب الموارد).

شباح.

[شَبْ با] (اِخ) وادیی است به اجاء. (منتهی الارب).

شباحة.

[شَ حَ] (ع مص) پهن بازو گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). دو ذراع کسی پهن بودن. (از اقرب الموارد).

شباخون.

[شَ] (اِ مرکب)(1) شبیخون : تا سفیدجامگان بیرون نیایند و بر ما شباخون نزنند. (تاریخ بخارای نرشخی ص82). و رجوع به شبخون و شبیخون شود.
(1) - از شب + الف اتصال + خون. صورت یا استعمال دیگری است از شبیخون: (شب + ی + خون).

شبادان.

[شَ] (اِ مرکب) شبستان. آنجا که شب آرام گیرند. (فرهنگ فارسی معین). || زیرزمین عمیق خانه که در تابستان برای خنکی از آن استفاده کنند. (فرهنگ فارسی معین). زیرزمین. در تداول مردم خوزستان، سرداب عمیق.

شبادع.

[شَ دِ] (ع اِ) جِ شبدع، به معنی داهیه و بلا. (از منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به شبدع شود.

شبار.

[] (اِ) شیاف دراز. (از بحر الجواهر). || گودیی است در دریا که گرداب نامیده شود. (شعوری ج 2 ص 121).

شبار.

[] (اِخ) نام طایفه ای است در جبل الدروز سوریه. (از معجم قبائل العرب).

شبارب.

[] (اِخ) نام طایفه ای است ترک از قبائل حلب سوریه. (از معجم قبائل العرب).

شبارق.

[شُ رِ] (ع اِ) فارسی زبان آن را بیشباره خواند: و لَحم شبارق؛ پارهء گوشت کوچک که پخته شود. گویند این کلمه معرب است. (از المعرب جوالیقی ص 204). پاره های گوشت مطبوخ. (منتهی الارب). پاره های کوچک گوشت که پخته شده باشد و جوهری گفته است که این کلمه معرب است. (از تاج العروس)(1). || نام درختی است بلند. (منتهی الارب). درختی است بلند که از چوب آن جهت ستور و جز آن حلقه ای سازند و آویزند تا از گزند چشم بد در امان ماند. (از اقرب الموارد). درختی است برگ آن چون برگ درخت توت خشن و زبر و چوبی محکم دارد و برای امان ماندن از چشم بد، به گردن ستور آویزند. (از متن اللغة). || (ص) جامهء کهنه و پاره. (منتهی الارب): ثوب شُبارق؛ جامه که قطعه قطعه شده است. (از اقرب الموارد). جامهء پاره. (مهذب الاسماء). ظاهراً این کلمه نیز معرب پیشپارهء فارسی به معنی قسمت قدامی دریده باشد. رجوع به پیشپاره شود. || (اِ) شلوار. (منتهی الارب).
(1) - محشی المعرب جوالیقی (ص 204) نویسد: آنچنان از متن کتب فرهنگهای عربی استنباط میشود که این کلمه عربی خالص است - انتهی. ولی این ادعا با توجه به تصریح فرهنگهای عربی و تصریح اینکه این کلمه معرب بیشباره است دیگر مجالی برای ادعای محشی المعرب باقی نمیگذارد.

شبارق.

[شَ رِ] (ع اِ) قطعه ها. پاره ها. (از اقرب الموارد). || گوشتهای پختهء گوناگون. (از متن اللغة). || پارهء گوشت کوچک که پخته شده باشد. و این کلمه معرب است. (از متن اللغة). پاره های گوشت مطبوخ و این معرب است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گروه و دسته از مردم. (از متن اللغة). جماعت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جامهء پاره پاره شده. (از اقرب الموارد). جامهء پاره. || پاره های جامه. || نوعی درخت بلند. (منتهی الارب). نوعی درخت بلند که چوب آن را برای دور ماندن ستور و سایر چارپایان از گزند به گردن آنها آویزند. (از اقرب الموارد). و نیز رجوع به شُبارِق شود.

شباروز.

[شَ] (اِ مرکب)(1) شب متصل به روز. (آنندراج). شب و روز. شبانروز. شبانه روز. الیوم بلیلته. (مقدمهء التفهیم ص قسط). روز و شب. أجدان. جدیدان. اصرمان لیل و نهار. (مجموعهء مترادفات ص 186) : در هر شباروزی ما را بر نسبت او گذری میباشد. (انیس الطالبین نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف ص 166): جَشر؛ به چراگذاشتن ستور را شباروز. ذَرِع؛ شباروز رونده. (منتهی الارب). شب الیوم بلیلته؛ یعنی روز با شبِ او. (التفهیم ص 66). شباروز آن وقت است که آفتاب از نیمهء دایرهء بزرگ معلوم ایستاده جدا شود بحرکت نخستین تا بدان نیم دایره باز آید. (التفهیم بیرونی ص 66).
- شباروز حقیقی؛ شبانروز حقیقی. عبارت است از یک دور معدل النهار به علاوهء مطالع قوسی که شمس به حرکت تقویمی یا حرکت خاصهء خود می پیماید و به 24 بخش متساوی میشود. (حاشیهء التفهیم چ همائی ص66).
- شباروز نجومی؛ شبانروز نجومی. عبارت است از مقدار یک دور معدل النهار یا زمان مفارقت یکی از ثوابت از دایرهء نصف النهار تا برگشتن به همان نقطه. و این مقدار را به حسب زمان 24 قسمت متساوی میکنند. (حاشیهء التفهیم چ همائی ص 6).
- شباروز وسطی؛ شبانروز وسطی. عبارت است از یک دور معدل النهار، به علاوهء حرکت وسطی آفتاب و به 24 بخش متساوی میشوند. (از حاشیهء التفهیم چ همائی ص 66). || (ق مرکب) همیشه. پیوسته. علی الدوام. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - مرکب از «شب» + الف اتصال + «روز».

شباروزی.

[شَ] (ص نسبی، ق مرکب)شبانه روزی. شبانروزی. بمجاز، همیشه. دائماً. پیوسته : رنود و اوباش بسیار بر خود جمع کرد بقصد خلیفه و شباروزی ملازم می بودند. (رشیدی).

شباره.

[شَ رَ / رِ] (اِ مرکب) خفاش و شب پره. (ناظم الاطباء). || (ص مرکب) زنی که شبها هرزه گردی می کند. (ناظم الاطباء). شب باره. رجوع به شب باره شود.

شباریق.

[شَ] (ع ص) به معنی شبارق است که جامهء پاره باشد. (منتهی الارب). ثوب شباریق؛ جامه که تمام آن قطعه قطعه شده است. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). آن پارچه که نازک و بدبافت بود و پاره پاره شود. (از متن اللغة). و رجوع به شبارق شود.

شباریم.

[ ] (اِخ) (به معنی خراب) نام محلی در نزدیکی «عای» که اسرائیلیان بقهر در آنجا برگشته اند. (صحیفهء یوشع: 7:5) (قاموس کتاب مقدس).

شباریم.

[ ] (اِخ) صاحب قاموس کتاب مقدس می نویسد: محتمل است که به معنی قله ها و شکافها باشد و محلش معلوم نیست.

شباشاب.

[شَ] (اِ صوت مرکب) آواز تیر پی درپی. (یادداشت مؤلف). شپاشاپ.

شباشب.

[شَ شَ] (ق مرکب) شبانه. در شب. (فرهنگ فارسی معین). تا روز نشده. در همان شب. (یادداشت مؤلف): از آنجا لشکر را به دو قسمت نموده شباشب بسمت قلعه فرستاد. (یادداشت مؤلف). || همهء شب. (فرهنگ فارسی معین).

شباط.

[شُ] (اِ) به لغت رومی ماه آخر زمستان است. (برهان قاطع). یکی از ماههای سریانی است که میان ماه کانون الثانی و آذار قرار دارد. (از متن اللغة). ماهی است از سال رومی و آن ماه آخر زمستان است. (منتهی الارب). مشهور در شباط شین معجمه است و جوهری در صحاح آورده که سین مهمله است و شاید که اصل آن شین معجمه و معرب آن سین مهمله باشد. در اصل سریانی این کلمه شباط با شین بوده و در عربی با شین و سین هر دو استعمال شده است. (فرهنگ نظام). تمام دوازده ماه سال رومی در این شعر جمع است :
دو تشرین و دو کانون و پس آنگه
شباط و آذر و نیسان ایار است
حزیران و تموز و آب و ایلول
نگهدارش که از من یادگار است.
(نصاب الصبیان).
ماه ششم از سال سریانی و آن ماه سیم زمستان است. مطابق اسفندارمذ فارسی و حوت عرب و سیزدهم فوریه رومی. از دهم بهمن است تا دهم اسفند و میان کانون دوم و آذار و تقریباً مطابق با «مَزعَزنَ» ایران باستان. (یادداشت مؤلف). پنجمین ماه سال سریانی. این نام از اسم یازدهمین سال یهودیان، شُباط که تقریباً بر آن منطبق است اخذ شده. این ماه از 31 ژانویهء تقویم رومی شروع شود و 28 روز دارد و در هر چهار سال یک روز کبیسه بدین روزها افزوده شود و با فوریهء فرنگی نیز منطبق گردد. (حاشیهء برهان چ معین). نام یکی ازماههای رومی است و آن را اشباط و سباط به اعتبار فراوانی باران گویند. این نام را در لاتین «فرواریوس» گویند، به معنی پاکیزگی نسبت به عید تطهیر که در روز 15 آن ماه است. روزهای ماه شباط 28 روز است و در سنهء کبیسه یک روز بر آن اضافه شود و 29 روز گردد. (از دائرة المعارف بستانی).

شباط.

[] (اِخ) نام تیره ای است از قبیلهء جوابر در جبل الدروز سوریه. (از معجم قبایل العرب).

شباع.

[شِ] (ع ص، اِ) جِ شبعان: تراهم سباعاً اذا کانوا شباعاً؛ درنده یابی ایشان را اگر سیر باشند. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). رجوع به شَبْعان شود.

شباعة.

[شُ عَ] (ع اِ) باقیمانده بعد سیری. (منتهی الارب) (آنندراج). باقیمانده از طعام و شراب پس از سیری. (ناظم الاطباء).

شباعة.

[شَ عَ] (ع مص) بسیار و وافر گردیدن عقل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شباعة.

[شُ عَ] (اِخ) نام چاه زمزم. (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). نام چاه زمزم در عهد جاهلیت، بدان جهت که آب آن سیر میسازد خورنده را. (منتهی الارب).

شباک.

[شُبْ با] (ع اِ) گیاهی است مانند گیاه دلبوث و شیرین تر از آن. (منتهی الارب). گیاهی است چون دلبوث. (از اقرب الموارد) (از آنندراج). || هرچه از نی و مانند آن که در هم نهاده باشند بر صنعت بوریاها. شباکه، یک پاره از آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). || دوالهای در هم آمده میان چوبهای کج محمل. (منتهی الارب) (از آنندراج). || پنجره که در آن چوبها یا آهنهای برهم نهاده نصب کنند چون خمیدگی های محملها، از تداخل و در هم آمدن پوست بزغاله. ج، شبابیک. (از اقرب الموارد). رایته ینظر من الشباک؛ او را دیدم که از پنجره نگاه میکرد. (از اقرب الموارد) :
نور روی یوسفی وقت عبور
درفتادی در شباک هر قصور.مولوی.
|| دام. آنچه از چوب و آهن و جز آن بر شکل دام سازند و به جایی نصب کنند. (منتهی الارب). دام شکارگر. (از اقرب الموارد). || شکارگران. گویا جمع شابک است چون قاری و قراء. گویند: رایت الشباک علی الماء؛ دیدم که ایشان شکارگرانند با دام. (از اقرب الموارد).

شباک.

[شُبْ با] (اِ) قبهء شباک؛ قبه ای بوده است مشبک و خلیفه گاه بیعت بر کرسی می نشست و در بیرون منبری می نهادند و وزیر بر منبری میشد و استادالدار به یک پایه زیرتر و از مردمان برای خلیفه بیعت می ستدند. (از یادداشت مؤلف). رجوع به استادالدار و استاذالدار شود.

شباک.

[شَبْ با] (ع اِ) سوراخ گنده. (غیاث اللغات). ظاهراً به معنی پنجره است.

شباک.

[شِ] (ع اِ) جِ شبکة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به شبکة شود.

شباک.

[شِ] (اِخ) نام جایگاهی است از طرف راست مصعد به مکه از سوی واقصه بطرف مغرب بر هفت میلی. (از معجم البلدان).

شباک.

[شَبْ با] (اِخ) نام جایگاهی است بر چندین میل از راه حاجیان بصره در نزدیکی سَفوان. (از معجم البلدان).

شباک.

[شِ] (اِخ) نام جایی است در بلاد غنی بن اعصر میان ابرق عزاف و مدینه. (از معجم البلدان).

شباک.

[شِ] (اِخ) (یوم ال ...) نام روزی (وقعه یی) از روزهای عرب جاهلیت است. (از معجم البلدان).

شباک.

[شَ] (اِخ) (... بنی الکذاب) جایگاهی است در نواحی مدینه. (از معجم البلدان).

شباک جرجانی.

[شَبْ با کِ جُ] (اِخ)ابوطاهر ابراهیم بن مطهر شباک جرجانی از دوستان و معاصران غزالی در نیشابور و از شاگردان امام الحرمین بود. سپس صحبت غزالی برگزید و با وی به عراق و شام و حجاز سفر کرد و در حدود 20 سال با یکدیگر دوستی و معاشرت داشتند. شباک پس از سفر حجاز به وطنش جرجان برگشت و مشغول وعظ و تدریس شد و عامه بدو توجهی پیدا کردند و مدرسه ای برای او ساختند. در گیراگیر شهرت و اقتدار بناگاه در سال 513 ه .ق. به دست یکی از فدائیان اسماعیلیان کشته شد. شباک همان کسی است که با غزالی در مهد عیسی به بیت المقدس بوده است. (غزالی نامهء همائی چ اول ص 267).

شباکة.

[شُبْ با کَ] (ع اِ) به معنی دسته ای از شباک. ج، شبابیک. (از اقرب الموارد). به معنی پنجره. || شبکه و دام شکارچی. || زره هایی که درهم بافته باشد. (از متن اللغة). || یک پاره از نی و جز آن که بر صنعت بوریا در هم نهاده باشند. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به شباک شود.

شبال.

[شِ] (ع اِ) جِ شِبل. شیربچه وقتی که شکار کند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به شبل شود.

شبالنگ.

[شَ لَ] (اِ) نخچیر را گویند و آن جانورانی باشند که آنها را شکار کنند، مانند آهو و قوچ صحرایی و بز و گاو کوهی و امثال آن. (برهان) (آنندراج). آهو و گور که آنها را شکار کنند. در رشیدی و جهانگیری نیز به این معنی آمده. (انجمن آرا) (از ناظم الاطباء).

شبام.

[شَ] (ع اِ) نام گیاهی است. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). گیاهی است که بدان رنگ حنا فزونی می یابد. (از متن اللغة).

شبام.

[شِ] (ع اِ) چوب خردی است که در دهان بزغاله کنند تا از مادر شیر نخورد. (از اقرب الموارد). چوب پتفوزبند بزغاله. (منتهی الارب) (از متن اللغة) (آنندراج). چوب که در دهان بزغاله کنند تا شیر نخورد. (مهذب الاسماء). || رشتهء بند برقع. (از منتهی الارب) (آنندراج). رشته ای که برقع را بدان در پشت سر می بندند. (ناظم الاطباء). رشته ای که زنان روی بند با قفای خود بندند. (مهذب الاسماء).

شبام.

[شِ] (اِخ) کوه بزرگی است در صنعاء. درختان و چشمه های بسیار دارد که آب آشامیدنی صنعاء از آن است و یک شبانه روز با صنعاء فاصله دارد. (از معجم البلدان). || موضعی است در شام. (منتهی الارب). || شبام کوکبان، در مغرب صنعاء است که در میان این دو یک روز راه است. (از معجم البلدان). || شبام سخیم، به مشرق صنعاء در سه فرسخی آن است. (از معجم البلدان) (الجماهر فی معرفة الجواهر ص 270). || شبام حراز، در طرف مغرب صنعاء بسوی جنوب، در بین این دو محل مسافت دو روز راه است. (از معجم البلدان). || شبام حضرموت، یکی از دو شهر حضرموت را گویند و شهر دیگر تریم است. (از معجم البلدان).

شبام.

[شِ] (اِخ) نام اجدادی است که گروهی بدان منسوبند. (از معجم البلدان).

شبام.

[شِ] (اِخ) ابن ربیعة بن جشم. جدی است جاهلی و فرزندان وی از بطن همدان از قحطانیه اند. (از اعلام زرکلی ج 2 ص 405).

شبام.

[ ] (اِخ) (به معنی سرما) نام شهری است در مشرق اردن که «رأوبین» و «جاد» در طلب آن بودند. (سفر اعداد: 32:3) (قاموس کتاب مقدس).

شبامی.

[شِ ] (ص نسبی) منسوب است به شبام. رجوع به شبام و معجم البلدان شود.

شبامی.

[شِ ] (اِخ) حنظلة بن عبدالله شبامی. از هفتاد و دو تن است که در رکاب حضرت امام حسین (ع) به شهادت رسید. رجوع به معجم البلدان شود.

شبان.

[شُ / شَ] (اِ) چوپان را گویند که چراننده و محافظت کنندهء گوسفند باشد و او را به عربی راعی خوانند. (برهان قاطع). رشیدی در فرهنگ و هدایت صاحب انجمن آرا و به تبع اخیر صاحب آنندراج گوید: چوپان که اکثر در شب گله را پاسبانی کند ضد روزبان و شبانه نیز گویند. اما این گفته بر اساسی نیست و شبان از کلمهء شب مشتق نمیباشد بلکه از ریشهء «فشو» اوستایی است و با کلمهء چوپان نیز هم ریشه است.(1) چوپان. گله بان. چُپان. کُرد. رمیار. رمه یار. رامیار. پاده بان. گواره وان. وطاس. وقری. نخه :
پس بیوبارید ایشان را همه
نه شبان را هِشت زنده نه رمه.رودکی.
خواسته تاراج گشته سرنهاده بر زیان
لشکرت همواره یافه چون رمهء رفته شبان.
رودکی.
بعضی کشاورزی کنند و بعضی شبانانند و خواستهء ایشان گوسپند است و اسب و مویهای گوناگون. (حدود العالم). بلوچان مردمانی اند دزدپیشه و شبان و ناپاک. (حدود العالم). این کوفجان نیز مردمانی اند دزدپیشه و شبان. (حدود العالم).
یکی بیشه ای دید پر گوسفند
شبانان گریزان ز بیم گزند.فردوسی.
بیامد شبان پیش او با گلیم
پر از برف پشمین و دل پر ز بیم.فردوسی.
هنرهای ما شاه داند همه
که او چون شبانست و ما چون رمه.
فردوسی.
از هنر نیکی نیاید بی دل و یاری تو
از رمه خیری نماند چون بماند بی شبان.
عنصری.
گرگ یکایک توان گرفت شبان را
صبر همی باید این فلان و فلان را.
منوچهری.
این رمهء گوسفند سخت کلان است
یک تنه تنها بدین حظیره شبان است.
منوچهری.
ملکت چو چراگاه و رعیت رمه باشد
جلاب بود خسرو و دستور شبانست.
منوچهری.
بحقیقت بدانید که این رمه را شبانی آمد. (تاریخ بیهقی ص 385 چ ادیب).
چنان بی بیم و ایمن کرد گرگان
که میشان را شبان بودند گرگان.
اسدی طوسی.
شود رمیده رمه چون شود گرفته شبان.
قطران.
مرو از پی این رمهء بی شبان
ز هر های هایی چو اشتر مَرَم.ناصرخسرو.
گر بزی را از تو پیدا گشت معنی زانکه تو
بی شبان درنده گرگی با شبان لاغر بزی.
ناصرخسرو.
گوسفندی که خوی خوک گرفت
برنیندیشد از ضعیف شبان.ناصرخسرو.
هرگز کس آن ندید که من دیدم
زین بی شبان رمهء یله گوباره.ناصرخسرو.
معانی قران همی زان ندانی
که طاعت نداری همی مر شبان را.
ناصرخسرو.
وگر با سرشبان خلق صحبت کرد خواهی تو
کناره کرد بایدت ای پسر ز این بی کناره رم.
ناصرخسرو.
صیت عدل او چنان مشهور شد کز خوف او
گرگ مر اغنام ضایع را شبان گردد همی.
وطواط.
اعجاز موسوی نبود هر کجا کسی
چوبی شعیب وار بدست شبان دهد.ظهیر.
می برد با گرگ در صحرا گله
با شبان در خانه شیون میکند.خاقانی.
هستی خاقانی است غارت عشق ای دریغ
هر چه شبان پرورید روزی قصاب شد.
خاقانی.
همه فرعون و گرگ پیشه شدند
من عصا و شبان نمی یابم.خاقانی.
حق به شبان تاج نبوت دهد
ورنه نبوت چه شناسد شبان.خاقانی.
مخافت گله از خیل گرگ چندان است
که رخت در کنف عصمت شبان آورد.
کمال اسماعیل.
در آن تخت و ملک از خلل غم بود
که تدبیر شاه از شبان کم بود.سعدی.
چو سگ در رمه گشت بزغاله گیر
شبان گو به سگ زن نه برگرگ پیر.
امیرخسرو دهلوی.
ز عدل عالم آرایش نشاید گر عجب داری
که اندر حفظ بره گرگ را همچون شبان بینی.
ابن یمین.
ز عدل او شده با گوسفند گرگ چنان
که میتوانش ز شفقت سگ شبان گفتن.
ابن یمین.
نگفتم زلف تو دزدست از کیدش مباش ایمن
به مرگ گله راضی شو چو گرگی را شبان کردی.
قاآنی.
سگ را برای شبان حرمت دارند. (قرة العیون). اَجرام؛ متاع و أدوات شبان. اِفراس؛ غفلت کردن شبان تا گرگ گوسپندی از رمهء وی ببرد. اِهجال؛ مهمل و بی شبان گذاشتن شتر را. جَوم؛ شبانان که امرآنها یک باشد. خائِل؛ شبانان. خَولیّ؛ شبان نیک تیمارکنندهء مال. صُلصُل؛ شبان ماهر و حاذق. صَیصه؛ شبان نیکوسیاست. قَوّاط؛ شبان رمهء گوسپند. مِعزال؛ شبان تنها. مُقَصمِل؛ شبان درشت عصا. هَبهَبیّ؛ شبان گوسپندان. هَسهاس؛ شبان که گوسپندان را همه شب چراند و پاس دارد. هَطَف؛ دوشیدن شبان. (منتهی الارب).
- شبان وادی اَیْمَن؛ کنایه از حضرت موسی (ع) هست که ده سال شبانی حضرت شعیب کرد و شعیب دختر خود را نامزد وی کرد. (از غیاث اللغات) (از برهان) :
شبان وادی اَیْمَن گهی رسد به مراد
که چند سال بجان خدمت شعیب کند.
حافظ.
(1) - پهلوی shupan، ایرانی باستانfshu - pavan ارمنی shpet (اوستا fshupaiti) هرن چوپان و شبان را از یک ریشه میداند ولی هوبشمان آن را جدا میشمارد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). مؤلف فرهنگ نظام گوید: چوپان و شبان از یک ریشه است و پان و بان به معنی نگاهدارنده است و «چو» و «ش» مبدل هم هستند. در اوستا «پسو» به معنی حیوانات اهلی است و در سنسکریت «پشو» به همان معنی است و در پهلوی این لفظ شبان است. (از فرهنگ نظام).

شبان.

[شَ] (اِ) جِ شب. که شبها باشد، لیکن برخلاف قیاس. (برهان قاطع) :
همان دیدبان دار و هم پاسبان
نگهدار لشکر به روز و شبان.فردوسی.
همی راند چون باد لشکر به راه
به رخشنده روز و شبان سیاه.فردوسی.
و رجوع به شب شود.

شبان.

[شَ] (اِ) شب پره را گویند و آن را مرغ عیسی هم خوانند. (برهان قاطع). خفاش. شب پره. (ناظم الاطباء). به فارسی اسم خفاش است. (فهرست مخزن الادویه). نامهای دیگرش: شب پره، شب پرک، شب یازه، شب یازو، شب بوزه و شبیشه است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به شب پره شود.

شبان.

[شَ] (اِ) نام درختی است خاردار که آن را شبهان و در یونانی فالینورس و در سریانی ساباهی یا سباباهی خوانند. (از مفردات ابن البیطار ج2 ص54). دم الاخوین. (تذکرهء ضریر انطاکی ص226).

شبان.

[شَبْ با] (ع ص) شبانی. اشبانی. مرد که سرخ روی و گلگون سبلت باشد. (از متن اللغة). رجوع به شُبّان و رجوع به شبانی شود.

شبان.

[شُبْ با] (ع اِ) جِ شاب. به معنی جوان. (از دهار). رجوع به شاب و شباب شود. || (ص) به معنی شبانی که مرد سرخ روی و میگون سبلت است. (از متن اللغة). و از اسمهای آن شَبانة یا شُبانة است. رجوع به شبانی شود.

شبان.

[شَ] (اِخ) نام ستاره ای است بر پای قیفاوس. (مقدمهء التفهیم).

شبان.

[شَ] (اِخ) نام یکی از طوایف پشت کوه از ایلات کرد ایران. (یادداشت مؤلف).

شبان پروریده.

[شَ پَرْ وَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) پروردهء چوپان. مربای چوپان. پرورش یافته از چوپان :
شبان پروریده است و از گوسفند
مزیده است شیر این شه بی گزند.فردوسی.

شبانروز.

[شَ] (اِ مرکب، ق مرکب)شباروز. روزان و شبان. الاّیام بلیالیها. (التفهیم مقدمه ص قسط). شب و روز. مدت 24 ساعت. شبانه روز. (فرهنگ فارسی معین) :
شبانروز مادر ز می خفته بود
ز می خفته و دل ز هش رفته بود.فردوسی.
بدی ده شبانروز بر پشت زین
کشیده به بدخواه بر تیغ کین.فردوسی.
مسلمانان که آغاز شبانروز از فروشدن آفتاب همی گیرند. (التفهیم ص 69 چ همائی).
به یک شبانروز از پای قلعهء سربل
برود راهت شد تازیان به یک هنجار.
فرخی.
به خبر دادن نوروز نگارین سوی میر
سیصدوشصت شبانروز همی تاخت براه.
فرخی.
از بند شبانروزی بیرون نهلدشان
تا خون برود از تنشان پاک به یکبار.
منوچهری.
هفت شبانروز بود به درد فرزند محمد مشغول بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص489).
یک شبانروز اندر آن خانه
گاه چامه سرود گه چانه.
(از لغت فرس اسدی).
بر لفظ زمانه هر شبانروزی
بسیار شنیده مر کلامش را.ناصرخسرو.
بر در تسعین کنند جنگ شبانروز
در گه عشرین زجنگ هر دو معافست.
خاقانی.
در سفرش مونس و یار آمده
چند شبانروز بکار آمده.نظامی.
شبانروزی به ترک خواب گفتند
به مرواریدها یاقوت سفتند.نظامی.
شبانروزی دگر خفتند مدهوش
بنفشه در بر و نسرین در آغوش.نظامی.
بودند بر او چو دایه دلسوز
تا رفت بر این یکی شبانروز.نظامی.
اسبی دارم که نعره واری
طی می نکند به یک شبانروز.نزاری.
روز خوابش گریبان گرفت و در آب انداخت بعد شبانروزی دگر بر کنار افتاد. (گلستان سعدی).

شبانروزی.

[شَ] (ص نسبی) شبانه روزی. دائم. همیشگی. و رجوع به شبانروز شود :
ابر نوروزی و باران شبانروزی
نه عجب باشد اگر سبزه دمد ز آهن.فرخی.
وز بند شبانروزی بیرون نکندشان
تا خون برود از تنشان پاک به یک بار.
منوچهری.
یمین تو به سخاوت چو ابر نوروز است
چنانکه باشد باران او شبانروزی.سوزنی.
بخسبد شبانروزی از بیخودی
که خواب است بنیاد نابخردی.نظامی.
ندانم نوحهء قمری به طرف جویباران چیست
مگر او نیز همچون من غمی دارد شبانروزی.
حافظ.

شبان زاده.

[شُ / شَ دَ / دِ] (ن مف مرکب، اِ مرکب) پسر چوپان. چوپان زاده. از نسل چوپان و شبان. فرزند شبان :
شبان زاده ای را چنان در کنار
بگیری و از کس نیایدت عار.فردوسی.
یکی تاج با او بد و مهر شاه
شبان زاده را آرزو کرد گاه
که ساسان شبان و شبان زاده بود
نه بابک شبانی بدو داده بود.فردوسی.

شبان فریب.

[شُ / شَ فَ] (نف مرکب)فریبندهء شبان. از راه برندهء چوپان. || (اِ مرکب) نام مرغی است کوچک شبیه به باشه و بعضی گویند شبیه به فراشتروک است و بعضی مرغ عیسی را شبان فریبک خوانند. مجم گویند چنان بر روی زمین نشیند که هرکس او را ببیند پندارد که قوت برخاستن و پریدن ندارد و همین که پیش او روند برخاسته اندک راهی پرواز کند و باز بنشیند. (برهان قاطع) (از فرهنگ رشیدی). مرغی است که صفیر بسیار زند و شبیه به باشه است چون بر زمین نشیند چنان نماید که قوت برخاستن و پریدن نیارد چون شبان یا دیگری نزدیک او رود برخیزد و اندک دورتر رود و نشیند و هر چند بیشتر روند او همچنین کند و از این روی بدین نام معروف شده است و آن را به بیغو شکار کنند. شبان فریو. و شبان فریوک نیز گویند. (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری): مُکّاء؛ شبان فریب. (زمخشری) :سدی گفت مکاء صفیری باشد بر لحن مرغی سفید که به حجاز باشد آن را مکاء گویند و به پارسی آن را شبان فریب می گویند. (تفسیر ابوالفتوح ج2 ص530). رجوع به شبان فریبک، شبان فریو و شبان فریوک شود.

شبان فریبک.

[شُ / شَ فَ بَ] (اِ مرکب)همان شبان فریب است که مرغ کوچک شبیه به باشه باشد. (برهان قاطع). رجوع به شبان فریب، شبان فریو و شبان فریوک شود.

شبان فریو.

[شُ / شَ فَیْوْ] (اِ مرکب)شبان فریب که پرندهء شبان بازی ده باشد. (برهان قاطع). به معنی شبان فریب و شبان فریوک است. (از آنندراج). رجوع به شبان فریب، شبان فریبک و شبان فریوک شود.

شبان فریوک.

[شُ / شَ فَ وَ] (اِ مرکب)به معنی شبان فریب است. (فرهنگ جهانگیری). به معنی شبان فریبک است. (برهان قاطع). رجوع به شبان فریب، شبان فریو و شبان فریبک شود.

شبانکاره.

[شَ رِ / رَ] (اِخ) نام تیره ای است از تیرهء گهواره گوران. در حدود 200 تن سکنه دارد که تابستان در حدود دامنهء جنوبی کوه و قلعهء قاضی زراعت میکنند و زمستان به گرمسیر ذهاب میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

شبانکاره.

[شَ رِ] (اِخ) (ایل...) نام طایفه ای است از طوایف فارس. ییلاق آنها کوهستان میانهء میمند و فیروزآباد و صیمکان و قشلاق آنها در جلکاء و صیمکان است. (از فارسنامهء ناصری). از جمله طوایف کرد ساکن پارس طایفهء شبانکاره است و اکثر مورخان این نسبت را تأیید کرده اند. در فارسنامهء ابن البلخی در فصل «احوال شبانکاره و کرد فارس» چنین آمده است (ص 146 چ اروپا): بروزگار قدیم شبانکاره را در پارس ذکری نبودی که ایشان قومی بوده اند که پیشهء ایشان شبانی و هیزم کشی و مزدوری بودی و به آخر روزگار دیلم در فتور. (از تاریخ کرد ص160 و 170 و 192). در مجمع الانساب، شبانکاره مسطور است: طایفهء شبانکاره از اسباط اردشیرند و نام شبانکارگی بر ایشان افتادن بر دو وجه است... دگر آنکه از این پیش ذکر رفت که ساسان چون از همای بگریخت و متواری شد و بطرف فارس آمد به کار حشم داری مشغول گشت. (از تاریخ کرد ص168).

شبانکاره.

[شَ رَ / رِ] (اِخ) یکی از دهستانهای یازده گانهء بخش برازجان شهرستان بوشهر است. سد معروف شبانکاره در این دهستان در نزدیکی قریهء درواهی روی رودخانهء شاپور بنا شده و قسمتی از قراء جنوبی دهستان را مشروب می سازد. مرکز دهستان قریهء «ده کهنه» و قراء مهم آن: خلیفه. سمیعا، چهل ذرعی عجم، دهداری پایین، اطیبه، قلائی، چاه موشی، بویری، درواهی، نبارسلیمانی، نبارقائد و دشتی شبانکاره است. و از 42 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و سکنهء آن در حدود 1500 تن است. آب آن از رودخانهء شاپور و چاه و محصول آن غلات، تنباکو، خرما و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7). ولایتی است از فارس. (برهان قاطع). ولایتی است به فارس و شهر آن دارابکرد است چون از بناهای داراب بوده و ملوک شبانکاره گروهی بزرگ بوده اند. (انجمن آرا). ولایتی است در فارس و شهر آن دارابکرد است چون از بناهای داراب بوده. (آنندراج). نام بلوکی است از تقسیمات فارس بعد از تسلط اعراب که از فسا تا بشاگرد امتداد داشته است. قسمتهای دیگر آن بقرار ذیل بوده: فارس خاص، کوه گیلویه و لارستان. در زمان مغول این تقسیمات عوض شده. (یادداشت مؤلف). خطهء شبانکاره و آن شش موضع است و گرمسیر و از اقلیم سیم حدودش با ولایت فارس و کرمان و بحر فارس پیوسته است. حقوق دیوانیش در عهد سلاجقه بالای دویست تومان این زمان بوده است و در این زمان بیست و شش تومان و ششهزار و صد دینار است و دارالملک آنجا قلعهء ایگ و قصبهء زرکان است و هر دو متصل به هم اند. (نزهة القلوب ص 138). ناحیهء شبانکارهء دشتستان. شمالی بوشهر است. درازی آن از شاه فیروزی تا مکابری هفت فرسنگ. و پهنای آن از ده کهنه تا بیدو چهار فرسنگ می باشد. محدود است: از جانب مشرق به نواحی زیراه و دالکی و از شمال و مغرب به ناحیهء ماهور میلاتی و حیاط داود و از جانب جنوب به ناحیهء انگالی و رود حله. کشت و زرع آن گندم و جو دیمی و نخلستان دیمی است. شکار آن آهو و قوچ و میش کوهی و کبک و تیهو و دراج. این ناحیه در کنار رودخانهء بنی تمیم است. و قصبهء این ناحیه را «ده کهنه» گویند. ده فرسنگی از بوشهر و سی و شش فرسنگی از شیراز دور افتاده است و مشتمل بر 27 ده آباد است. (از فارسنامهء ناصری).

شبانکاره.

[شَ رَ / رِ] (اِخ) (ملوک...) نام سلسله ای است از ملوک ایران که از سال 448 تا سال 756 ه . ق. در ولایت اجدادی خود به ارث حکومت میکردند تا اینکه به دست آل مظفر مغلوب و برافتادند. سلسلهء نسب ایشان را معین الدین نطنزی در تاریخ ملوک شبانکاره چنین نویسد: نظام الدین حسن بن ابراهیم بن یحیی بن یوسف بن یعقوب بن اسماعیل بن مهمونه بن یحیی بن مبارزبن ابراهیم بن محمد بن اسماعیل بن مرزبان بن یزدجردبن شهریاربن خسرو (بن هرمز)بن نوشیروان بن قباد. و مؤلف مجمع الانساب شبانکاره گوید: که ایشان از اسباط اردشیر [ بن بابک ] اند. و از نژاد کرد بوده و به فارس فرار کرده اند و سبب تسمیهء ایشان به شبانکاره اشتغال به چوپانی بوده است. (از تاریخ کرد ص 168) و ابن البلخی در احوال شبانکارهء کرد پارس چنین نویسد: به روزگار قدیم شبانکاره را در پارس ذکری نبود که ایشان قومی بودند که پیشهء ایشان شبانی و هیزم کشی و مزدوری بودی به آخر روزگار دیلم در فتور چون فضلویه فراخاست، ایشان را شوکتی پدید آمد و به روزگار زیادت می گشت تا همگان سپاهی و سلاح ور و اقطاع خوار شدند و از جملهء ایشان اسمعیلیان اصیلند و نسب و حال شبانکارگان این است: اسمعیلیان نسب ایشان با بطنی می رود از فرزندان منوچهر سبط آفریدون که پادشاه نبودند آن بطن، اما از جملهء اسپهبدان بودند و در عهد اسلام چون لشکر عرب، پارس بگرفتند این قوم را چون دیگر پارسیان قهر کردند و آواره شدند و به شبانی و گوسپندداری افتادند و مقام به ضاد شوربانان کردند از دشت آورد... و همه ساله از کوه به کوه میگشتند تا به آخر روزگار باکالیجار برفتند و دارابجرد به دست گرفتند و دولت دیلم به انجام رسیده بود و دفع ایشان نتوانستند کردن و ایشان بسیار شدند و قومی گشتند و اصل این قوم در آن وقت دو برادر بودند: یکی محمد بن یحیی و این محمد پدر سلک بود که حسویه پسر اوست و دیگر نمردبن یحیی برادر بزرگتر بود. دارابجرد به حکم او بود. پس از آن مؤلف فارسنامه به ذکر تیره های این سلسله از قبیل رامانیان و کرزوبیان و مسعودیان و شکانیان پردازد و گوید: قوم شبانکاره کوه نشین اند، مردمانی باشند مفسد و راه زن و مقام در قهستان گرمسیر دارند و اکنون ضعیف الحالند و اتابک ایشان را عاجز گردانیده ست و سران ایشان هلاک کرده و برداشته. و اما ملوک شبانکاره که 15 تن بوده اند به ترتیب زیر حکومت کرده اند(1):
1- فضلویه از 448 تا 459 ه . ق. 2- نظام الدین یحیی بن حسن از 459... 3- نظام الدین محمودبن نظام الدین یحیی از... 4- قطب الدین مبارز... تا 624 ه . ق. 5- ملک مظفرالدین محمد بن المبارز از 624 تا 658 ه . ق. 6- قطب الدین مبارزبن ملک مظفرالدین از 658 تا 659 ه . ق. 7- نظام الدین حسن بن محمد مظفرالدین از 659 تا 662 ه . ق. 8- نصرة الدین ابراهیم برادر نظام الدین حسن. از 662 تا 664 ه . ق. 9- جلال الدین طیب شاه از 664 تا 681 ه . ق. 10- بهاءالدین اسماعیل برادر طیب شاه. از 681 تا 688 ه . ق. 11- نظام الدین حسن بن طیب شاه. از 688 تا 725 ه . ق. 12- نصرة الدین ابراهیم بن اسماعیل. از 725 تا... 13- ملک رکن الدین حسن. از... 14- تاج الدین جمشیدبن اسماعیل از 735 تا حدود 742 ه . ق. 15- ملک اردشیر. از 742 تا 756 ه . ق.
برای اطلاع بیشتر رجوع به تاریخ ملوک شبانکاره تألیف معین الدین نطنزی چ اوبن صص 1-10 و نزهة القلوب ص 128، 124، 113، 22، 207، 194، 187، 164، 139، 282، 224 و فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص130، 133، 145، 158، 167، 168، 169 و معجم الانساب زامباور ج2 صص351 - 352 و تاریخ مغول عباس اقبال صص359 - 400 و تاریخ کرد رشید یاسمی ص167 و 168 شود.
(1) - نسب اشخاص و سنوات این جدول تماماً قطعی نیست، بلکه نسب و مقدار سلطنت یک عده از ملوک، اوایل و اواخر آن به تقریب آورده شده است.

شبانکاره.

[شَ رَ / رِ] (اِخ) دهی از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج. دارای 73 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و توتون است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شبانکاره.

[شَ رَ / رِ] (اِخ) دهی از دهستان میمند بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد. دارای 1144 تن سکنه. آب آن از قنات، محصول آن بادام، کشمش، انار، گلاب و غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

شبانکاره.

[شَ رَ / رِ] (اِخ) دهی از دهستان و بخش کوهک شهرستان جهرم. دارای 150 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن لبنیات، پشم، پوست و زغال است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

شبانکاره.

[شَ رَ / رِ] (اِخ) دهی از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد. دارای 77 تن سکنه. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شبانگاه.

[شَ] (اِ مرکب، ق مرکب)(1) وقت و هنگام شب. (از فرهنگ نظام). درآمدن شب. (برهان قاطع). شب هنگام. (آنندراج). وقت شب. (انجمن آرا). هنگام شب. (ناظم الاطباء). وقت درآمدن شب. (بهار عجم) (از رشیدی) :
دو صد منده سبوی آب کش به روز
شبانگاه لهو کن به منده بر.بوشکور.
بود هر شبانگاه تاریک تر
به خورشید تابنده نزدیک تر.فردوسی.
از بامداد تا به شبانگاه می خوری
وز شامگاه تا به سحرگاه گل کنی.
منوچهری.
باد شبانگاه وزید ای صنم
باده فراز آر هم از بامداد.مسعودسعد.
زاهد شبانگاه به شهر رسید. (کلیله و دمنه). مرد شبانگاه حاضر شد. (کلیله و دمنه).
همسایگان ز تف دلم برکنند شمع
چون شد چراغ روز شبانگاه زیر آب.
خاقانی.
شبانگاه بزاز چون از ستد و داد و برگرفت و نهاد فارغ شد، به خانه بازآمد. (سندبادنامه ص 240). جامه ای که بامداد فروخته بود شبانگاه در خانهء خود یافت. (سندبادنامه ص 240). شبانگاه که سیمرغ مشرق به نشیمن مغرب رسید، زن به خانه تحویل کرد. (سندبادنامه ص 243).
شبانگاه آمدی مانند نخجیر
وز آن حوضه نخوردی شربتی شیر.نظامی.
حصارش نیل شد یعنی شبانگاه
ز چرخ نیلگون سر برزد آن ماه.نظامی.
سکندر بدان شاه فرخ نژاد
شبانگاه بگریست تا بامداد.نظامی.
که رفتم از سحرگه تا شبانگاه
مگر گفتم ز پس کردم بسی راه.عطار.
روزی تا شب رفته بودیم و شبانگاه به پای حصاری خفته. (گلستان سعدی). شبانگاه برسیدند به مکانی که از دزدان پرخطر بود. (گلستان سعدی). شبانگاه دزدان بازآمدند. (گلستان سعدی). بامداد و شبانگاه به یاد پروردگار خود جل ذکره مشغولند. (انیس الطالبین ص 156 نسخهء خطی). قُصور؛ شبانگاه درآمدن. (منتهی الارب). شبانگاه گردانیدن. (تاج المصادر). شبانگاه کردن. (تاج المصادر). تَمسِیَة؛ شبانگاه آوردن. شبانگاه چیزی آوردن. (تاج المصادر). رَواح؛ شبانگاه. (منتهی الارب). شبانگاه کردن. شبانگاه رفتن. (تاج المصادر). عِشا. عَشِیَّه. (زمخشری) (دهار). عَصر. عَصران. (منتهی الارب). قَرَّتان؛ شبانگاه و بامداد. (منتهی الارب). مَساء. (منتهی الارب) (از زمخشری) (دهار). مَسی. (دهار). مَقصَر. مَقصِر. مَقصَرَة.. (منتهی الارب). || مجازاً پایان. نزدیک به پایان. نزدیک به اتمام : عمر به شبانگاه آمده است... (تاریخ بیهقی ص 24 چ ادیب). || مرکب از شب و الف و نون جمع و گاه پسوند مکان. به معنی جای توقف شب. (از فرهنگ نظام). جایی که در آنجا شب کنند. (ناظم الاطباء). منزل و محل آسایش. (ناظم الاطباء). || جا و مقام راعی باشد که گوسفندچران است. (برهان قاطع). جای و منزل چوپان و شبان. (ناظم الاطباء). || جایگاه چارپایان و گوسفندان را گویند که شب در آنجا باشند. (برهان قاطع). جایی که گاو و گوسفند و چارپایان دیگر شب در آن باشند. (انجمن آرا) (آنندراج). جایگاه چارپای. (صحاح الفرس) (از سروری) (از رشیدی). جایگاه چارپایان و گوسفندان که شب در آنجا باشند. (ناظم الاطباء): شوغا، الکنف؛ شبانگاه ساختن ستور را از شاخ درخت. (تاج المصادر بیهقی).
(1) - از «شب» + «ان» + «گاه» پسوندهای زمان.

شبانگاهی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به شبانگاه: اِغتِباق، اِفتِحام؛ شراب شبانگاهی خوردن. (منتهی الارب).

شبانگه.

[شَ گَهْ] (اِ مرکب، ق مرکب) مرکب از شب + «گه» مخفف گاه پسوند زمان و مکان. شبانگاه :
شبانگه رسیدند دل ناامید
بدان دژ که خواندندی او را سپید.فردوسی.
شبانگه چو بنشست بر تخت ماه
سوی آسیا شد به نزدیک شاه.فردوسی.
شبانگه به درگاه بردش کشان
بَرِ روزبانان مردم کشان.فردوسی.
از گه مشرق چو طاووسی برآید بامداد
درگه مغرب شبانگه خویشتن عنقا کند.
ناصرخسرو.
شبانگه آفتاب آوردی از رخ
مرا عهد سلیمان تازه کردی.خاقانی.
چند آوری چو شمس فلک هر شبانگهی
سر بر زمین خدمت یاران بی وفا.خاقانی.
دی شبانگه به غلط تا به لب دجله شدم
باجگه دیدم و نظاره بتان حرمی.خاقانی.
شبانگه به بوی خوش انگیختن
سحرگه به شربت برآمیختن.نظامی.
جهاندار با فتح دمساز گشت
شبانگه به آرامگه بازگشت.نظامی.
سحرگه پنج نوبت کوفت بر خاک
شبانگه چاربالش زد بر افلاک.نظامی.
شبانگه کارد بر حلقش بمالید
روان گوسفند از وی بنالید.سعدی.
یکی را پسر گم شد از راحله
شبانگه بگردید در قافله.سعدی.
روزی تا بشب رفته بودیم و شبانگه پای حصاری خفته. (گلستان سعدی). و رجوع به شبانگاه شود.

شبانور.

[شَ وَ] (اِ مرکب) شب پره را گویند و آن را مرغ عیسی خوانند. (برهان قاطع). مرغ شب پره که در شب پیدا شود. (فرهنگ رشیدی). مرغ عیسی. (آنندراج). شب پره. (فرهنگ جهانگیری)(1).
(1) - هرن «ن» را در شبانروز و شبانگاه و شبان بوی و شبان ور اثر تلفظ قدیم (اوستایی xshapan = شب) میداند و ممکن است الف و نون جمع باشد. (حاشیهء برهان چ معین).

شبانه.

[شَ نَ / نِ] (ص نسبی) منسوب به شب. متعلق به شب: بادهء شبانه. خواب شبانه. (فرهنگ نظام). مربوط به شب. هر چیز که نسبت به شب داشته باشد اعم از آنکه در شب کاری کرده باشد یا واقعه ای بر او گذشته باشد. (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) :
دام جهان است بر تو و خبرت نیست
گاهی مستی و گه خمار شبانه.ناصرخسرو.
به دانش گرای و در این روز پیری
برون افکن از سر خمار شبانه.ناصرخسرو.
زندانی روز را شب آمد
بیمار شبانه را تب آمد.نظامی.
برمیزند ز مشرق شمع فلک زبانه
ای ساقی صبوحی درده می شبانه.سعدی.
معاشران ز حریف شبانه یاد آرید
حقوق بندگی مخلصانه یاد آرید.حافظ.
می شبانه خور و خواب صبحگاهی کن
مباش در پی آزار و هرچه خواهی کن.
حافظ.
سحرگاهان که مخمور شبانه
گرفتم باده با چنگ و چغانه.حافظ.
شوق لبت برد، از یاد حافظ
درس شبانه، ورد سحرگاه.حافظ.
|| هرچه شب بر آن گذشته باشد که عوام شبینه گویند. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ نظام). شبینه. هر چیز شب مانده که شب بر آن گذشته باشد از آب و نان و جز آن. (ناظم الاطباء) (از استینگاس). هر چیز شب مانده که شب بر آن گذشته باشد از آب و نان و امثال آن. (از برهان). چیزی که شب بر آن گذشته باشد. (فرهنگ جهانگیری) (از رشیدی). هر چه شب بر آن گذشته باشد چه شراب و چه طعام که عوام آن را شبینه گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). || مخمور. (فرهنگ نظام). خمارآلوده و مخمور و مست. (ناظم الاطباء) (از استینگاس). مخمور. (فرهنگ جهانگیری). مخمور و خمارآلوده. (برهان قاطع). کسی که در شب بسیار شراب خورد و روز در حال او آثار آن پیدا شود. (از انجمن آرا) (آنندراج). کسی که در شب شراب خورده باشد. (فرهنگ رشیدی) :
تو شبانه می نمایی به بر که بودی امشب
که هنوز چشم مستت اثر خمار دارد.
امیرخسرو.
|| (ق مرکب) هنگام شب. (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) (استینگاس). شب هنگام. مثال: فلان را حکومت میخواست بگیرد شبانه فرار کرد. (فرهنگ نظام) :
گرچه حلوای ما شبانه رسید
زعفرانش به روز باید دید.نظامی.
طلسمی درفشنده در وی پدید
شبانه در آن ژرف وادی رسید.نظامی.
|| (اِ مرکب) شرابی که در شب میخورند. (ناظم الاطباء) (استینگاس). شرابی بود که در شب نوشند. (فرهنگ جهانگیری) :
مست شبانه بودم و افتاده بی خبر
دی در وثاق خویش که دلبر بکوفت در.
انوری.
|| پوشاک شب. || شام و طعام شب. (ناظم الاطباء) (استینگاس). || مزد شب. اجرت که در شب گیرند. || به شب افتادن. (از استینگاس). اما جای دیگر دیده نشد.

شبانه.

[شَ نَ / نِ] (اِ) هر حافظ و نگهبان را گویند. (فرهنگ نظام). نگاهدارنده و محافظت کننده و نگهبان. (ناظم الاطباء). حافظ و نگهبان را گویند عموماً. (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری). || شبان گلهء گوسفند. (فرهنگ نظام). راعی که نگاهدارنده و محافظت کنندهء گوسفندان است. (برهان قاطع). شبان و حافظ و نگهبان. (انجمن آرا) (آنندراج). حافظ و نگهبان گلهء گوسپند. (فرهنگ جهانگیری) :
گفت با خود کزین شبانهء پیر
شاهی آموختم زهی تدبیر.نظامی.
من بدو داده حرز خانهء خویش
خوانده او را نه سگ، شبانهء خویش.نظامی.
چون گرگ بره ز میش بربود
فریاد شبانه کی کند سود.نظامی.

شبانه.

[شَبْ با نَ / نِ] (ع اِ) طایری است خوش آواز. (غیاث اللغات). || آتش افروزنده. (غیاث اللغات).

شبانه.

[شُ / شَ نَ / نِ] (اِ) چوپان و شبان. (از برهان). رجوع به شبان و چوپان شود.

شبانه روز.

[شَ نَ / نِ] (اِ مرکب) شب و روز. (فرهنگ نظام). شبان روز. بیست و چهار ساعت. یک شب و یک روز. (از ناظم الاطباء). شباروز. || (ق مرکب) همیشه. علی الاتصال. مداوم. (ناظم الاطباء). علی الدوام.

شبانه روزی.

[شَ نَ / نِ] (ص نسبی)منسوب به شبانه روز. شبانروزی.
- شاگرد شبانه روزی؛ شاگردی که در تمام ایام هفته مقیم مدرسه ای (که اختصاص بدین امر دارد یعنی دائمی است) باشد.
- مدرسهء شبانه روزی؛ مدرسه و آموزشگاهی که روزان و شبان دائر باشد و شاگردان ترک آن نگویند.

شبان هنگام.

[شَ هَ / هِ] (اِ مرکب، ق مرکب) هنگام شب. شب هنگام. عشیات. (مقدمهء التفهیم ص قسط).

شبانی.

[شُ / شَ] (حامص) کار شبان. عمل شبان. چوپانی. حفاظت گوسفندان. شغل چوپان :
بدو گفت بهرام کاندر جهان
شبانی ساسان نگردد نهان.فردوسی.
شنیدم که موسی عمران ز اول
به پیغمبری اوفتاد از شبانی.منوچهری.
اگر هرگز ز گرگ آید شبانی
ز تو آید وفا و مهربانی.(ویس و رامین).
موسی ازبهر صفورا کند آتش خواهی
و آن شبانیش هم ازبهر صفورا بینند.
خاقانی.
یک چند چون سلیمان ماهی گرفت و اکنون
چون موسی از شبانی گشتش بره مسخر.
خاقانی.
شبانی پیشه کن بگذار گرگی
مکن با سربزرگان سربزرگی.نظامی.
کنون شبانی عدلش بدان مثابه رسید
که شیر بره ز پستان شیر غاب دهد.
ابن یمین.
- شبانی دادن؛ نگهبانی گوسفند و رمه را به کسی سپردن. کسی را چوپان کردن :
پیمبر شبانی بدو داد از امت
به امر خدا این رمهء بیکران را.ناصرخسرو.
هیچکسی گرگ را نداده شبانی.ادیب صابر.
- شبانی کردن؛ چوپانی کردن. گله چراندن. گوسفندچرانی : موسی (ع) که بدان وقت که شبانی میکرد یک شب گوسفندان را سوی حظیره میراند. (تاریخ بیهقی ص 201 چ ادیب).
ای مسکین حجت خراسان
بر خوک رمه مکن شبانی.ناصرخسرو.
چونان که چو بز بهتر و فربه تر گردد
ازبهر طمع بیش کند مرد شبانیش.
ناصرخسرو.
|| (ص نسبی) منسوب به شبان. چوپانی.

شبانی.

[شَ] (اِ) یک قسم پولی که وزن آن هفت درم است. (ناظم الاطباء). نام گونه ای درمی بوده است در سلابور هند. (حدود العالم). و ظاهراً مصحف شیانی است. رجوع به شیانی شود.

شبانی.

[شَ نیْی] (ع ص) سرخ روی و سرخ سبلت. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). مرد سرخ روی و میگون. (منتهی الارب). مرد سرخ روی سرخ بروت. (ناظم الاطباء). اُشبانی. (اقرب الموارد).

شباویز.

[شَ] (اِ مرکب) رجوع به شب آویز شود.

شباة.

[شَ] (ع اِ) عقرب تازه متولدشده یا عقربی است زرد. (اقرب الموارد). کژدم زردرنگ. (منتهی الارب). || نیش کژدم. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد). || تیزی هر چیزی. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد): شباة الرمح؛ سرنیزه. (دهار). || هر دو جانب سر کفش. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، شَبا و شَبَوات. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) مرد سفیه و احمق. (از اقرب الموارد). || اسب نرم عنان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || اسب که بر پای ایستد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

شباه.

[شَبْ با] (ع ص) برنج گر. (دهار) (مهذب الاسماء). ج، شباهون. (مهذب الاسماء).

شباه.

[شَ] (ع اِ) دانه ای است مانند تخم اسپندان. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (آنندراج). دانه ای است مانند حب رشاد. (اقرب الموارد).

شباهت.

[شَ / شِ هَ] (ع اِمص)(1) مأخوذ از «شبه» عربی به معنی مشابهت و مانستگی و مانندگی و برابری. (ناظم الاطباء). مانندی. همانندی. ماندن. مانندگی. گراهش. مشابهت. تشابه. مانستن.
(1) - نه خود کلمه و نه فعل مجرد آن هیچ کدام در لغت نیامده است و در زبان عربی بجای آن کلمهء مشابهت را استعمال کنند. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز، سال اول شمارهء 6 و 7).

شباهت داشتن.

[شَ / شِ هَ تَ] (مص مرکب) مانستن. مشابهت داشتن. شبیه و مانند بودن. (ناظم الاطباء).

شباهنگ.

[شَ هَ] (اِ مرکب) شب آهنگ. قصدکننده به وقت شب. (غیاث اللغات). بقصد آمدن در شب. قصد کردن کاری در شب. (فرهنگ نظام). || شبانگاه. (فرهنگ خطی) (غیاث اللغات) (انجمن آرا). || خانهء دهقانی. (ناظم الاطباء). || بلبل، که مرغ سحرخوان است. چون بلبل در بین الطلوعین که به یک معنی داخل شب است، شروع به خواندن میکند بدو شباهنگ گفته شده است. (از فرهنگ نظام). مرغ سحرخوان. (فرهنگ رشیدی). بلبل. (غیاث اللغات). عندلیب و بلبل و مرغ سحرخوان. (ناظم الاطباء). مرغ سحرخوان یعنی بلبل که شب، آهنگ خواندن کند. (انجمن آرا) (آنندراج). بلبل. (فرهنگ جهانگیری). مرغ سحرخوان. (فرهنگ خطی) :
مغنی نوایی بزن چنگ را
به دل آتشی زن شباهنگ را.فخر گرگانی.
|| دندانهای معشوق. || اسب. (ناظم الاطباء). || (اِخ) نام اسب بیژن. (ولف) :
به پشت شباهنگ بربسته تنگ
چو جنگی پلنگی گرازان به جنگ.
فردوسی.
|| ستاره ای روشن که در بعضی ایام به وقت شام تابان شود و در بعضی ایام از صبح طلوع کند. و بعضی نوشته اند ستاره ای که وقت شام اول از همهء ستارگان نمایان شود و آن معین نیست و آن را ستارهء شب کش نیز گویند. و بعضی آن را ستارهء شعری گفته اند که ستاره ای روشن است که بعد از جوزا برآید. (از غیاث اللغات). ستارهء صبح و ستارهء کاروان کش. یعنی ستاره ای که پیش از صبح طلوع کند. شعری. (ناظم الاطباء). ستاره که نزدیک صبح طلوع کند و گاهی بعد از نصف شب. و نام دیگرش ستارهء صبح است. (فرهنگ نظام). ستارهء شعری. (فرهنگ رشیدی). ستاره ای است که پیش از سحر طلوع کند و آن را کاروان کش نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). ستارهء شعری را گویند که مانند مرغ سحرخوان به شب، آهنگ طلوع نماید. (از انجمن آرا) (از آنندراج). ستارهء شعری. (فرهنگ خطی) :
چو یک نیمه از تیره شب درگذشت
شباهنگ بر چرخ گردان بگشت.فردوسی.
بگفت این و بر پشت شبرنگ شد
به چهره بسان شباهنگ شد.فردوسی.
تو گفتی سیه غژب باشنگ بود
و یا در دل شب شباهنگ بود.اسدی.
از حجت مستنصر بشنو سخن حق
روشن چو شباهنگ سحرگه متلالی.
ناصرخسرو.
مانند یکی جام یخینست شباهنگ
بزدوده به قطرهء سحری چرخ کیانیش.
ناصرخسرو.
صبح شباهنگ قیامت دمید
شد علم صبح روان ناپدید.نظامی.
صد گونه ستارهء شباهنگ
بنمود سپهر در یک اورنگ.نظامی.
سحر تا کاروان نارد شباهنگ
نبندد هیچ مرغی در گلو رنگ.نظامی.
ماه نو و صبح بین پیاله و باده
عکس شباهنگ بر پیاله فتاده.خاقانی.
چون ژاله و صبا و شباهنگ همچنین
معزول روز باش و عمل ران صبحگاه.
خاقانی.
علی رغم خورشید دست ضمیرت
حلی بر جبین شباهنگ بسته.خاقانی.
بر لب جام اوفتاد عکس شباهنگ بام
خیز و درون پرده ساز پرده به آهنگ بم.
خاقانی.
خورشید همی سوی بلندی کند آهنگ
کایدون متواری شد خورشید وشباهنگ.
خواجه علی شجاعی (از تاریخ بیهق).
شه شرق برکُهْ کشیده سرادق
دمیده شباهنگ از صبح کاذب.
حسن متکلم.(1)
در شب تاریک حیرت کاروان صبح را
صد شباهنگ است در یک آه آتشبار من.
سیف اسفرنگی (از جهانگیری).
چون شباهنگ به غروب آهنگ کرد. (مقامات حمیدی).
- برج شباهنگ؛ در شعر ذیل از فردوسی آمده است اما معنی کلمهء شباهنگ روشن نیست و ترکیب فوق در این شعر، شب شد یا غروب شد معنی میدهد و شباهنگ که به معنی شعری باشد برج نیست :
چو خورشید گردنده بی رنگ شد
ستاره به برج شباهنگ شد.فردوسی.
(1) - شعر ظاهراً از برهانی و یا معزی باشد.

شباهنگام.

[شَ هَ / هِ] (اِ مرکب، ق مرکب)شبان هنگام. وقت شب. عشاء. (مقدمهء التفهیم ص قسط). در شب. هنگام و وقت شب. (ناظم الاطباء) : شباهنگام نو پدید آید به اول ماه. (التفهیم). پدید آیند به مغرب شباهنگام. (التفهیم).
شباهنگام کآهوی ختن کرد
ز ناف مشک خود خور را رسن کرد.
نظامی.
شباهنگام کز صحرای اندوه
رسیدی آفتابش بر سر کوه.نظامی.
شباهنگام کاین عنقای فرتوت
شکم پر کرد از این یکدانه یاقوت.نظامی.

شباهنگ رازی.

[شَ هَ گِ] (اِخ) نام وی میرزا سیدعلی از نجبا و سادات تهران بود. در آغاز کسب میکرد سپس آن را رها کرد و به فراگرفتن کمال و اخلاق پرداخت تا آنکه در اندک مدتی به حکم ذوق فطری که داشت یکی از فحول شعرای فصیح زمان خود گشت. و اغلب اشعار او درمدح ائمه (ع) است. وی معاصر مؤلف مجمع الفصحاء بوده است و با یکدیگر دوستی داشته اند و هدایت اشعاری از وی آورده است. رجوع به مجمع الفصحاء ج 2 ص 216 شود.

شب افروز.

[شَ اَ] (نف مرکب) که شب افروزنده شود. هرچه در شب درخشد. (فرهنگ نظام). || لعل درخشنده در شب. (فرهنگ رشیدی). || افروزندهء شب. هر چیز که شب را روشن کند و فروزان گرداند، مانند ماه و شمع و چراغ. (ناظم الاطباء) :
همی گردند چون شمع شب افروز.
ناصرخسرو.
شب افروزی چو مهتاب جوانی
سیه چشمی چو آب زندگانی.نظامی.
تو آن شبچراغی به نیک اختری
شب افروز چون ماه و چون مشتری.نظامی.
بیشترک زین که کسی داشتم
شمع شب افروز بسی داشتم.نظامی.
دانه کن این عقد شب افروز را
پر شکن این مرغ شب و روز را.نظامی.
به ترتیب گهرهای شب افروز
خبر داده ز ساعات شب و روز.نظامی.
ملک بر وعدهء ماه شب افروز
در این فکرت که فردا کی شود روز.
نظامی.
فروزنده شبی روشنتر از روز
جهان روشن به مهتاب شب افروز.نظامی.
دل که شناسد که چیست قیمت سودای تو
قدر چه داند صدف دُرِّ شب افروز را.
خاقانی.
خوش عطسهء روزست می ریحان نوروزست می
دُرِّ شب افروزست می زان دُر شبستان تازه کن.
خاقانی.
دُری که شب افروزتر از اختر بود
از گوهر آفتاب رخشان تر بود.خاقانی.
ای ماه شب افروز شبستان افروز
خرم تنِ آنکه با تو باشد شب و روز.سعدی.
|| (اِ مرکب) به معنی ماه است که به عربی قمر خوانند چه شب از او فروزان و روشن میگردد. (برهان). ماه که شب را روشن کند. (انجمن آرا) (آنندراج) (بهار عجم). || کرم شب تاب. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی) (ناظم الاطباء) (بهار عجم) (آنندراج) (فرهنگ جهانگیری). کرم شب افروز. || قسمی از دیبا، که زمینه اش نقره ای بود. (فرهنگ نظام). زربفت که زمینه اش از نقره باشد. (آنندراج) (بهار عجم). به معنی زربفت که زمینه اش از نقره باشد. (غیاث اللغات) :
چو دیبای شب افروز آن سمن بر
به هر ساعت نمودی رنگ دیگر.سعید اشرف.
ازو شام روی سحر دیده است
کتان شب افروز پوشیده است.سعید اشرف.
|| نام ماه دهم است از سال ملکی. (برهان قاطع) (فرهنگ نظام) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (فرهنگ جهانگیری).

شب افروزی.

[شَ اَ] (حامص مرکب)عمل شب افروز. افروزندگی شب. افروختن شب را :
تو دهی صبح را شب افروزی
روز را مرغ و مرغ را روزی.نظامی.
|| افروختن در شب :
بیک خنده گرت باید چو مهتاب
شب افروزی کنم چون کرم شب تاب.نظامی.
و رجوع به شب افروز شود.

شب افسانه.

[شَ اَ نَ / نِ] (اِ مرکب) افسانهء شب. افسانه که برای آمدن خواب در شبها بشنوند. (بهار عجم) (آنندراج). سخن شب. (ناظم الاطباء). قصه که شب هنگام گویند تا شنونده نرم نرم به خواب شود :
تنی چند را از رقبیان راه
ز بهر شب افسانه بنشاند شاه.نظامی.

شب انبوی.

[شَ اَمْ] (اِ مرکب) گل شب بوی باشد و آن زردرنگ میشود و به عربی منثور خوانند. (برهان). رجوع شود به شب بو.

شب اندر روز.

[شَ اَ دَ] (اِ مرکب) روز و شب. بیست و چهار ساعت شبانه روز. شب و روز در یکدیگر فرورفته. || کنایه از روشنایی و تاریکی باشد. || نام نوعی از پارچهء ابریشمی سیاه و سفید در هم بافته بود که آن را روز و شب هم میگفتند. (فرهنگ نظام). نوعی از جامهء ابریشمی که سیاه و سفید باشد. (غیاث اللغات). نوعی از جامهء ابریشمی که سیاه و سفید در هم بافند و آن چند قسم است. (آنندراج). جامهء ملون. پروز : محرمان شب اندر روز والچی محرمات و خاتون شرب و دایه تافته و بر دایهء قطنی سلام بخوانند نگار شاه نرمدست سلام بخواند اندر روز. (دیوان البسه نظام قاری ص146)... و بعضی منسوخ به مقتضای وقت و روز مانند علم جامه و هزار بخیه و مدفون و شب اندر روز. (دیوان نظام قاری ص138). بر قامت دولتش لیل و نهار جامهء... شب اندر روز. (آنندراج).

شب انگیز.

[شَ اَ] (نف مرکب) انگیزندهء شب. || انگیزنده به شب. || (اِ مرکب) بیخ درخت بزرالبنج است و برگ آن را شبی گویند و تخم آن را مَنک خوانند. (برهان قاطع) (آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری).

شبأه.

[شَ اَ] (ع اِ) پرهء قفل. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). جزوی از قفل را گویند که قفل را بدان محکم سازند. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به پره در این معنی شود.

شب باره.

[شَ رَ / رِ] (ص مرکب) مرکب از شب و باره. مجازاً، یعنی شب دوست. (از برهان قاطع). معنی لفظ شب دوست است. (از فرهنگ نظام) (از آنندراج). || زنی را گویند که شبها هرزه گردی کند. (برهان) (فرهنگ جهانگیری). زن فاحشه را گویند که شبها بگردد و لفظ «باره» در این معنی مفید نسبت است. (مجموعهء متردافات ص462). زنی که در شب هرزه گردی کند. (ناظم الاطباء). || (اِ مرکب) شب پره. (از فرهنگ جهانگیری). شب پره. که مرغ عیسی باشد. (برهان). در این معنی مصحف شب یازه است. (حاشیهء برهان چ معین). شباره و خفاش و شب پره. (ناظم الاطباء). رجوع به شب یازه شود.

شب باز.

[شَ] (نف مرکب) شخصی که شبها بازی کند و صورتهای مختلف از پس پرده نماید. (برهان) (فرهنگ جهانگیری). کسی که در نمایش شب کار کند. (فرهنگ نظام). کسی که در شب بازی کند و از پس پرده صورتهای گوناگون بنمایاند. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). و امروزه به کسانی گفته شود که شبها در تئاتر و یا تماشاخانه روی صحنه آید و هر یک بجای یکی از قهرمانان داستان و یا موضوع نمایش باشد. || شب زنده دار که به عربی قائم اللیل خوانند. (برهان) (جهانگیری) (ناظم الاطباء). || (اِ مرکب) شب پره را نیز گویند و به اعتبار شب بیداری آن را مرغ شب باز گویند. (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری). مصحف شب یاز. (حاشیهء برهان چ معین). شب پره و شب یوزه نیز به همین معنی است. (آنندراج). شب پره و خفاش. (ناظم الاطباء).

شب بازه.

[شَ زَ / زِ] (ص مرکب) زنی که در شب هرزه گردی کند. (ناظم الاطباء). || (اِ مرکب) شب پره. خفاش. (ناظم الاطباء). شب پره را گویند که مرغ عیسی باشد و به این معنی به جای بای ابجد یای حطی هم به نظر آمده است. (از برهان) (آنندراج). صورتی است دیگر از شب یازه. (از حاشیهء برهان چ معین).

شب بازی.

[شَ] (حامص مرکب) بازی کردن در شب. || نمایش (تئاتر) است. در قسمی از شب بازی، لعبت ها نشان می دادند برای بازی تئاتر و از قدیم در فارسی دو لفظ بوده است اول شب بازی و دیگر شبیه درآوردن که دوم مخصوص تعزیه بود (و ممکن بود برای بازی تئاتر یکی از دو لفظ مذکور گرفته شود). (از فرهنگ نظام). شب بازی دو نوع است یکی آنکه در شب به صور مختلفه و به هیأتها برآیند و امردان را به شکل زنان متشکل سازند و دوم آنکه خیمه را برپا کرده اشکالی منقوشه بر صفحهء چرم و کاغذ در نظر جلوه دهند، غایتش اینکه قسم اول گاهی روزانه هم این عمل کنند و قسم ثانی مخصوص شب است. (از آنندراج). نیرنگ و بازی در شب. (ناظم الاطباء). رجوع شود به شب باز.
- شب بازی کردن؛ در شب نمایش دادن :
شیخ شهرم که کند منع ز لعبت بازی
گر بدستش فتد آن زلف کند شب بازی(1).
مخلص کاشی.
روز روشن وقت صورت بازی آئینه است
هست عیبی در هنر آن را که شب بازی کند.
سلیم.
و رجوع به شب باز شود. || کنایه از مکر و فریب است. (آنندراج) :
چنان بود شب بازی روزگار
که شب را دگرگون شد آموزگار.نظامی.
(1) - مفید معنی بازی کردن با شب، مجازاً زلف سیاه نیز هست.

شب باش.

[شَ] (اِ مرکب) منزل و جایگاه شب و محل آسایش در شب. (ناظم الاطباء).

شب باشی.

[شَ] (اِ مرکب) منزل و جایگاه شب و محل آسایش در شب. (ناظم الاطباء). || (حامص مرکب) شب بودن. باشش در شب.

شب بخیر.

[شَ بِ خَ / خِ] (صوت مرکب، اِ مرکب) کلمهء دعا که در شب گویند. شب خوش. مانند روزبخیر که در روز گویند. (ناظم الاطباء). بجای مساکم الله بالخیر که تداول طلاب است. || شب ششم زاهو. (ناظم الاطباء).

شب بشب.

[شَ بِ شَ] (ق مرکب) یک شب در میان.

شب بو.

[شَ] (اِ مرکب) شب انبوی. شب بوی. منثور. گلی که در شب بو میدهد و در روز بو ندارد و آن اقسام دارد. (فرهنگ نظام). گیاهی است از تیرهء صلیبیان که زینتی است و ارتفاعش بین 30 تا 70 سانتیمتر است و بسبب دارا بودن گلهای معطر و زیبا غالباً در باغچه ها کشت میشود برگهایش سبز روشن و گلش معطر و زرد و به الوان دیگر نیز میباشد. میوه اش خورجین و پوشیده از کرکهای کوتاه است. در این گیاه «آلکالوئیدی» به نام «کری ئین» و «گلوکزیدی» به نام «کرانتین» یافت میشود که به مقدار فراوان در دانهء گیاه موجود است. دانهء شب بو دارای روغنی است به مقدار زیاد که شامل اسیدهای: «اروسیک» و «لینولئیک» و «لینولنیک» میباشد. سابقاً در پزشکی این گیاه را در مورد سقط جنین بکار میبردند. شقاری. شمشم. خمخم. خیرو. خیری. شب بوی. توضیح آنکه بیخ شب بو را که به نام علف مریم نیز خوانده میشود، با این گیاه نباید اشتباه کرد. (فرهنگ فارسی معین). و نیز رجوع به گیاهشناسی گل گلاب ج 1 ص207 شود.
- شب بوی انگلیسی؛ گیاهی است از تیرهء صلیبیان که آن را علف سیر نیز گویند. ارتفاعش بین 30 تا 50 سانتیمتر و قسمتهای تحتانی آن کمی کرک دارد. ریشه و برگ این گیاه اگر در بین انگشتان فشرده شود بوی سیر از آن استشمام میشود و در اکثر نقاط ایران میروید. سیرک. حشیشه القثوم. سیرج. صارمساق اوتی. (فرهنگ فارسی معین).
- شب بوی باغی؛ گیاهی است که آن را شب بوی سلطانی نیز گویند. (فرهنگ فارسی معین).
- شب بوی خانمی؛ گیاهی است که آن را شب بوی هراتی نیز گویند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شب بوی هراتی شود.
- شب بوی درختی؛ یا شب بوی سلطانی. (فرهنگ فارسی معین).
- شب بوی دریایی؛ گونه ای شب بو که دارای گلهای نسبتاً درشت بنفش قرمزرنگ است و تکثیرش بوسیلهء تخم به عمل می آید. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شب بوی سلطانی شود.
- شب بوی زرد؛ نوعی شب بو که دارای گل زرد است و بعلت زیبایی گلهایش بیشتر از انواع دیگر مورد توجه است. خیری اصفر. منثور اصفر. توضیح: منظور از گل خیری که در ضمن اشعار گویندگان ادوار مختلف پارسی زبان آمده، همین گل است زیرا گلهایش دارای رنگ طلایی و تلالؤ خاصی است. (فرهنگ فارسی معین).
- شب بوی سلطانی؛ گونه ای شب بو که دارای گلهای زرد یا بنفش است و برگهایش دانه یی میباشد و ارتفاعش بالغ بر یک متر میشود و پایا است. شب بوی باغی. شب بوی درختی. منثور بری. خیری اصفر. (فرهنگ فارسی معین).
- شب بوی هراتی؛ گونه ای شب بو که دارای برگهای دراز و گلهای خوشه یی ارغوانی است عطر گلهای این گونه شب بو از دیگر انواع بیشتر است. تکثیر این گیاه بوسیلهء پاجوش و گاهی بوسیلهء تخم است. منسور. منثور. منسوب. گل عروسان. گل عروسون. شب بوی خانمی. (فرهنگ فارسی معین).

شب بوزه.

[شَ زَ / زِ] (اِ مرکب) شب پره را گویند که مرغ عیسی باشد. (برهان قاطع). شب پره. خفاش. وطواط. (ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف شب یوزه و شب یازه است. (حاشیهء برهان چ معین).

شب بوی.

[شَ] (اِ مرکب) شب بو. نام گلی است و بیشتر کبودرنگ میباشد و سفید و الوان هم می شود و شبها بوی خوش کند و آن را گل گاوچشم نیزگویند و به عربی عین البقر خوانند و بعضی گل خیری را شب بوی گویند. (برهان). و رجوع به شب انبوی و شب بو شود.

شببة.

[شَ بَ بَ] (ع اِ) جمع شاب است. (از اقرب الموارد).

شب بیدار.

[شَ] (ص مرکب) کسی که شب بیدار باشد و شب زنده دار و بی خواب و کسی که هنگام شب نخوابد. (ناظم الاطباء). شب زنده دار. (مجموعهء مترادفات ص 221).

شب پر.

[شَ پَ] (نف مرکب) شب پرنده. پرنده در شب. || (اِ مرکب) به معنی شب پره و شب پرک یعنی مرغ عیسی و خفاش است. (از مجموعهء مترادفات ص221). رجوع به شب پرک و شب پره شود.

شب پرست.

[شَ پَ رَ] (نف مرکب)پرستندهء شب. که شب پرستد. || (اِ مرکب) به معنی شب پره و خفاش آمده است. (از مجموعهء مترادفات ص221). و رجوع به شب پره و شب پرک شود.

شب پرک.

[شَ پَ رَ] (اِ مرکب) شب پره. (فرهنگ نظام). مرغ عیسی و به عربی خفاش خوانند. گویند چون او را بکشند و بر زهار کودکان پیش از بلوغ بمالند منع برآمدن موی کند و اگر او را در سوراخ موش نهند همه بگریزند. (برهان قاطع) (از آنندراج). خفاش و حیوانی از خانوادهء پستانداران، و پرنده و بالدار و بالهای آن غشائی و تنه اش مانند تنهء موش است. (ناظم الاطباء). شب پره. خفاش.

شب پرواز.

[شَ پَ] (ص مرکب) آنکه شب پرواز کند. پروازکننده به شب. || (اِ مرکب) هواپیماهای شب پرواز که شب بر آسمان برشوند و سیر کنند. (از یادداشت مؤلف).

شب پره.

[شَ پَ رَ / رِ] (اِ مرکب)شب پرک. خفاش :
شب پره گر وصل آفتاب نخواهد
رونق بازار آفتاب نکاهد.سعدی.
گر نبیند به روز شب پره چشم
چشمهء آفتاب را چه گناه.سعدی.
مهر درخشنده چو پنهان شود
شب پره بازیگر میدان شود.
و رجوع به شب پرک و خفاش شود.

شب پور.

[شَ] (اِ مرکب) شب پره و شب پرک. (از ناظم الاطباء).

شب پوش.

[شَ] (نف مرکب) پوشندهء شب. که شب را بپوشد. || (اِ مرکب) شبپوش. کلاه و طاقیه. تخفیفه ای که شبها بر سر نهند. (برهان قاطع). شب کلاه و کلاهی که شبها بر سر نهند. (ناظم الاطباء). شب کلاه. کلاه شب. کلاه کوتاه که بر سر نهند. (آنندراج). کلاه و چارقد که در شب پوشند. (فرهنگ نظام). دستار کوچکی که هنگام خواب و خلوت به سر پیچند و آن از عمامه سبکتر می باشد. (فرهنگ فارسی معین: تخفیفه). دستارچهء سبکی که شب هنگام برای خوابیدن بر سر میبندند و تخفیفه می گویند، زلف را و قسمتی از صورت را می پوشانند. (دیوان سنایی چ 2 مدرس رضوی ص 909 و 912) :
رخش روزست و ابرو گوشهء روز
نهاده ست از برای فتنه شب پوش.
سیدحسن غزنوی.
از کوی سوار چون درآیی
شب پوش بر ابروان نهاده.خاقانی.
|| برقع. (برهان قاطع). برقع و حجاب زنان. (ناظم الاطباء). برقع. (آنندراج) :
ز مستی بازکرده بند کرته
ز شوخی کج نهاده طَرْفِ شب پوش.سنایی.
صد روح درآویخته از دامن کرته
صد روز برانگیخته از گوشهء شب پوش.
سنایی.
چه رسم است این نهادن زلف بر دوش
نمودن روز را در زیر شب پوش.سنایی.
ای صاحب آن دو زلف کوتاه
شب پوش منه تو بر رخ ماه.
سیدحسن غزنوی.
|| لباس شب. (آنندراج). جامهء خواب که هنگام خواب بر روی کشند. لحاف و بالاپوش. (ناظم الاطباء). لحاف. (برهان قاطع). کسا. || گلیم. || پلنگپوش. (ناظم الاطباء).

شب پوی.

[شَ] (نف مرکب) شبرو. (برهان قاطع) (آنندراج). شبرو. آنکه در شب رود. (ناظم الاطباء). || (اِ مرکب) آواز پای را گویند در نهایت آهستگی و خفت. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شب پیمای.

[شَ پَ / پِ] (نف مرکب)شب پیما. آنکه در شب راه رود. که شب پیمایی کند. || کنایه از شب بیدار. (برهان). شب بیدار و بی خواب. (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) :
ما به فریاد آمدیم از نالهء شبهای خویش
پرسشی میکن ز رنجوران شب پیمای خویش.
کمال خجندی.
|| دردمند، یعنی صاحب درد و آزار. (برهان) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا). || عاشق مهجور و بیقرار. (برهان) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا).

شب پیمایی.

[شَ پَ / پِ] (حامص مرکب) عمل شب پیما. شب نوردی.

شب پیمودن.

[شَ پَ / پِ دَ] (مص مرکب) شب راه رفتن. در شب راه روی کردن. رجوع به شب پیما و شب پیمایی شود.

شبت.

[شِ] (اِ) دالان و دهلیز خرد و کوچک. (برهان). دالان و دهلیز کوچک. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا). || گیاهی است. رجوع به شِبِت شود.

شبت.

[شِ بِ] (اِ) رستنیی را گویند که در ماست کنند و به شیرازی «شود» خوانند. (از برهان). نام گیاهی است که آن را شوید نیز گویند و از تیرهء چتریان است. برگهای آن بسیار بریده و عطری ملایم دارد. (از گیاه شناسی گل گلاب ص 235). رجوع به شوید و شیویت و شِبت و شبث شود.

شب تاب.

[شَ] (نف مرکب، اِ مرکب) تابنده در شب. شبتاب. آنچه در شب میدرخشد. || ماه را گویند و به عربی قمر خوانند. (برهان قاطع). ماه و قمر. (ناظم الاطباء). || چراغ. (آنندراج). قندیل. || شمع. (ناظم الاطباء). || گوهر آبدار. (آنندراج). گوهر. (ناظم الاطباء) (برهان).
- گوهر شب تاب؛ گوهر درخشان(1).
|| مگس آتشی. (ناظم الاطباء). || گربهء سیاهی که چشمهای وی در مدت شب به شدت میدرخشد. (ناظم الاطباء). || جانوری است کوچک و پرنده ای شبیه به پروانه که دنبالهء آن جانور در شب مانند اخگر می درخشد. گویند این روشنایی از فضلهء اوست و او را به عربی ولدالزنا میگویند. چون ستارهء سهیل طلوع کند آن جانور میمیرد. (برهان). کرم شب افروز. (آنندراج). پرنده ای کوچک شبیه به پروانه که دنبالهء آن در شب مانند اخگر میدرخشد. (ناظم الاطباء). نام کرمی است که در حصهء مؤخر آن روشنی است که در تاریکی میدرخشد و بعضی اقسامش پردار است. اسدی در کتاب لغت فرس برای شاهد شب تاب این دو شعر رودکی را آورده است :
شب زمستان بود و کپی سرد یافت
کرمکی شب تاب ناگاهی بتافت
کُپیان آتش همی پنداشتند
پشتهء آتش بدو برداشتند.
دو شعر مذکور از کتاب کلیله و دمنهء منظومهء رودکی است که گم شده است و در باب بی فایده بودن نصیحت به نااهلان در قصهء میمون ها است که در شب سرما شب تاب را آتش تصور کرده آن را بر هیزمها گذاشته میدمیدند. مرغی آنها را ملامت کرد که چرا برای دفع سرما خانه نساختند... الخ. در اصل سنسکریت کلیله این کلمه «خدیوت» و به معنی شب تاب است، و در نقل کتاب به پهلوی درست ترجمه شده بوده است، ابن مقفع در ترجمهء عربی کتاب از پهلوی برای آن لفظ یراعه آورده، لیکن چون یراعه علاوه بر معنی شب تاب معنی نی هم دارد از این جهت ابوالمعالی نصرالله منشی اشتباهاً در کتاب کلیله و دمنه ترجمهء فارسی کلمه را پارهء نی آورده و ملاحسین کاشفی هم در انوار سهیلی از او تقلید کرده است. در حالتی که پارهء نی در شب این قدر روشنی نمی دهد که اشتباه به آتش شود. (از فرهنگ نظام). شب چراغ. شب چراغک. چراغله. کرم شب تاب. کرم شب افروز.
(1) - در بیشتر این معانی صفت است.

شب تاز.

[شَ] (اِمص مرکب) شبیخون و آن تاختی است بی خبر و غافل که در شب بر سر دشمن زنند. (برهان). شبیخون. (انجمن آرا) (آنندراج).

شب تازی.

[شَ] (حامص مرکب) شب تاز. شبیخون و تاخت ناگهانی شباهنگام بر دشمن. (ناظم الاطباء).

شب تجلی.

[شَ بِ تَ جَلْ لی] (اِخ) شبی که موسی (ع) را در وادی ایمن انوار الهی به مشاهده رسید. (آنندراج) :
کمال دانش او خود ز شرح مستغنی است
به ماهتاب چه حاجت، شب تجلی را.
ظهیر فاریابی.

شب تک.

[شَ تَ] (اِ) شپتک. شب نک. نوعی از بازی باشد و آنچنان است که بیک پای برجهند و لگد بر پشت و پهلوی هم زنند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

شب تیغ.

[شَ بِ] (اِخ) شب دهم محرم. شب عاشورا. (آنندراج).

شبث.

[شِ بِ] (معرب، اِ) نام یکی از بقولات است و این کلمه معرب است. فارسی آن شِوِذ است و از مردم بحرین شنیدم که آن را سِبِت خوانند و سِبِط نیز آمده است. (از المعرب جوالیقی ص 209). رجوع به شوید شود.

شبث.

[شَ بَ] (ع اِ) عنکبوت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تننده و عنکبوت. (ناظم الاطباء). هزارپای. (ناظم الاطباء). ج، شِبثان و أَشباث. جانوری است خرد و بسیارپا از جانوران زنده بر روی زمین. (از اقرب الموارد). دیوپای. وِندِر (در تداول مردم قزوین).

شبث.

[شَ بِ] (ع ص) مرد که خوی وی تشبث باشد. (از اقرب الموارد). مرد چسبان طبیعت. هر چیز چسبنده. (ناظم الاطباء). مرد چسبان طبیعت. (منتهی الارب).

شبثان.

[شِ] (ع اِ) جِ شَبَث. (اقرب الموارد).

شبثة.

[شُ بَ ثَ] (ع ص) مردی که همواره ملازم حریف خود باشد و از وی مفارقت نکند. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شبج.

[شَ بَ] (ع اِ) یکی آن شَبَجَة است. دروازهء بلندبنا. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). دروازه ای که بنای آن عالی باشد. (ناظم الاطباء). || دروازه ها. (از اقرب الموارد). دروازه. (منتهی الارب). و رجوع به شبجة شود.

شب جا.

[شَ] (اِ مرکب) منزل شب و جایگاه شب و شب باش. (ناظم الاطباء).

شبجره.

[شَ جِ رِ] (اِخ) دهی از دهستان سیریز بخش زرند شهرستان کرمان. دارای 1200 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات، حبوبات، پسته و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

شبجة.

[شَ بَ جَ] (ع اِ) واحد شبج یعنی یک دروازه و یک دروازهء بلندبنا. (از آنندراج) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به شبج شود.

شب چر.

[شَ چَ] (نف مرکب)(1) که شب چرد. که به هنگام شب چرا کند. حیوانی که در شب میچرد. (فرهنگ نظام). || (ن مف مرکب) که شب چریده شود. || (اِمص مرکب) بردن حیوانات در شب به چرا کردن. (فرهنگ نظام). || (اِ مرکب) مخفف شب چره. شب چرا. رجوع به شب چره شود.
(1) - کلمهء چر که ریشه یا بن چریدن است در اینجا معنی مصدری میدهد چنانکه این ریشه در ترکیب به معانی صفت فاعلی و صفت مفعولی هم می آید.

شب چرا.

[شَ چَ] (نف مرکب) حیوانی که در شب میچرد. (از فرهنگ نظام). ستوری که در شب چرا میکند. (ناظم الاطباء). الف در چرا زایدست، خان آرزو در سراج اللغات گوید: بعضی از فضلای معاصرین الف را در این بیت نظامی:
به شب زنگی آن شب چرا گشته مست
چو ماه آمده شب چراغی بدست.
زاید دانسته اند و به معنی شب چرنده است در شب، چه صاحب رشیدی تصریح کرده است که الف ملحق در آخر افادهء معنی فاعلی کند چنانچه کوشا و نیوشا به معنی کوشنده و نیوشنده است لیکن بر این استدلال اعتراض است. الف افادهء معنی فاعلی وقتی کند که آن کلمه با لفظ دیگر ترکیب نشود چنانچه در هر دو مثال مذکور اما چون مرکب شود فقط مادهء آن کلمه که مفید معنی امر هم میباشد، افادهء معنی فاعلیت کند. چون: سخت کوش و نصیحت نیوش و شب رو... پس بر این قیاس شبچر بدون الف باید و در اصل شب چره بود به معنی شب چر. چون: شب پره و شب پر. «هاء» به الف منقلب گشته و اگر گوئی که «ها» به الف بدل نمیشود مگر در جامد، گوئیم تمام لفظ شب چر انازل منزلهء جامد و غیرمشتق است و علی الرسم هاء را با الف بدل کرده اند. مؤلف گوید: در جمیع کتب لغت شب چره به معنی چریدن شب آمده نه چرندهء شب در این صورت شب چرا به الف مبدل آن نمیتواند شد. (از فرهنگ نظام). || (اِمص مرکب) چریدن در شب. به شب چرا کردن. || (اِ مرکب) شبچره. رجوع به شبچره شود. || (ص مرکب) بسیار تیره و تاریک. (ناظم الاطباء).

شب چراغ.

[شَ چَ / چِ] (اِ مرکب) چراغ شب. || گوهر آبدار و درخشنده. (ناظم الاطباء). || گوهری است افسانه ای که در شب مثل چراغ میدرخشد. و قصه اش این است که گاومانند جانوری است در دریا که در شب بیرون می آید و گوهر مذکور را از دهان خود بیرون می آورد و بر زمین می نهد و در روشنایی آن میچرد و باز آن را به دهان میگذارد و در آب میرود. مردم در کمین نشسته اند، آن گوهر را میربایند. (فرهنگ نظام). گوهری که در شب مانند چراغ افروزد و روشنایی دهد. (ناظم الاطباء). || کرم شب تاب و عربان ولدالزنا خوانندش. (برهان قاطع). کرم شب افروز. کرم شب تاب. (ناظم الاطباء). شب چراغک. چراغله. رجوع به شب تاب در معنی فوق شود. || چراغانی در شب. (فرهنگ فارسی معین) : رسم شب چراغ در آن دیار (ختا) بر این موجب است که در درون کریاس پادشاه گویی سازند از چوب و روی آن چوب را به شاخ سرو پوشند و صد هزار چراغ بر ریسمانها تعبیه کنند و موشکها بر اطراف آن بندند... (حبیب السیر چ طهران، خاتمه ص 43). || درّ شبگون. (ناظم الاطباء).

شب چراغک.

[شَ چَ / چِ غَ] (اِ مرکب)شبچراغ. کرم شب تاب. (از فرهنگ نظام) (از ناظم الاطباء). شب افروز :
شب چراغک چراغله شب تاب
کرمکی کو بود شب افروزان.
نیازی بخاری (از حجازی).

شب چره.

[شَ چَ رَ / رِ] (اِمص مرکب)شب چر. بردن حیوانات در شب به چرا کردن. (فرهنگ نظام). چرا کردن حیوانات را گویند در شب. (برهان). چرای ستور در شب. (ناظم الاطباء). چرای شبانه :
گرگ آمده ست گرسنه و دشت پر بره
افتاده در رمه رمه رفته به شب چره.
ناصرخسرو.
|| (نف مرکب) حیوانی که در شب میچرد. (فرهنگ نظام). || (اِ مرکب) نقل و میوهء خشک را گویند که مردم در هنگام شب نشینی خورند. (برهان قاطع). میوه وآجیل و غیر آنها که در شب نشینی خورده می شود. (فرهنگ نظام). آجیل و نقل و میوه های گوناگون که در هنگام شب نشینی و پس از طعام خورند و پشخوره نیز گویند. (ناظم الاطباء). شبچر.

شب چک.

[شَ بِ چَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شبچه. شب برات را گویند که شب پانزدهم شعبان است زیرا که چک به معنی برات است. (برهان). شب پانزدهم شعبان که شب برات هم گفته میشود. (فرهنگ نظام). شب برات که شب پانزدهم شعبان بود. (ناظم الاطباء) :
چراغان در شب چک آنچنان شد
که گیتی رشک هفتم آسمان شد.رودکی (؟).
|| صاحب آنندراج گوید: گفته اند شب چک به معنی شب برات نیست بلکه به معنی آن نوشته ای است که برای اجازهء عبور در شب، عسس و شحنه و حاکم و پاسبان شب به دست کسی دهند که کشیکچیان او را مانع نشوند و بگذارند به جایی که خواهد برود و در این ایام او را اسم شب گویند. (از آنندراج).

شبح.

[شَ بَ] (ع ص، اِ) شبج. دروازهء بلندبناء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دروازه ای که بنای آن عالی باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به شبج شود. || مرد پهن بازو. (منتهی الارب). || کالبد. (منتهی الارب). شخص. (اقرب الموارد). کالبد و شخص. (ناظم الاطباء). ج، اَشباح و شُبوح: و منه یقال هم اشباح بلا ارواح. || سیاهی که از دور بنظر میرسد.
- شبح باطل؛ یعنی هباء و یقال: هو ارق من شبح باطل.
گفته اند: که اسمها دو قسمند قسمی اسماء اشباحند؛ یعنی آنها که به نظر آیند و احساس شوند و قسمی دیگر اسماء اعمالند که آنها هستند که با چشم دیده نشوند و با حس درک نگردند، چون: اسماء اعیان و اسماء معانی. (از اقرب الموارد).
- شبح المال؛ عبارت است از شتر و گوسپند و دیگر مواشی. (از منتهی الارب). آنچه از شتر و گوسپند و دیگر مواشی با چشم دیده و شناخته شود. (از اقرب الموارد).

شبح.

[شَ] (ع ص) شَبَح. رجل شبح الذراعین؛ مرد پهن بازو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شبح.

[شَ] (ع مص) شکافتن چیزی را. (از منتهی الارب). شق کردن چیزی. (از اقرب الموارد). || پهن گردانیدن اَرش دست. (کتاب المصادر ص 224). || دراز کردن دست را در دعا: شبح الداعی؛ دراز کرد دست را در دعا. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کشیدن و دراز کردن پوست را در میان میخها. (از منتهی الارب). شکافتن پوست و امثال آن را؛ یعنی قرار دادن آن را میان میخها، چون قرار دادن انسان مصلوب را بر روی دو تخته بر زمین. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || مانا و ظاهر شدن. (ازمنتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || صاف و پهن کردن چوب. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

شبحان.

[شَ] (ع ص) دراز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مرد دراز. (از متن اللغة). دراز و طویل. (ناظم الاطباء).

شبخ.

[شَ] (ع اِ) آواز دوشیدن شیر. (منتهی الارب). آواز دوشیدن شیر و این کلمه مقلوب شخب است. (از اقرب الموارد).

شب خانه.

[شَ نَ / نِ] (اِ مرکب)(1) خانهء شب. شبستان که حرم سرای پادشاهان باشد. (از برهان). مرادف شبستان. (آنندراج). شبستان و حرم سرای پادشاهان. (ناظم الاطباء). || خانه ای که شبها درویشان در آن به سر برند. (ناظم الاطباء) (از برهان). خانه ای را گویند که برای نزول غربا و فقرا در شب مقرر کرده باشند. (آنندراج) :
بنا کرد و نان داد و لشکر نواخت
شب ازبهر درویش شبخانه ساخت.سعدی.
|| خلوتگاهی که شبها در آن عبادت کنند. (ناظم الاطباء).
(1) - مرکب از شب + خانه.

شب خانه.

[شَ نَ / نِ] (اِخ) دهی از دهستان حسن آباد بخش کلیبر شهرستان اهر. 176 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات و میوهء جنگل است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شب خسب.

[شَ خُ] (نف مرکب) خسبنده به شب. که شب هنگام به خواب رود. که در شب بخوابد.

شب خسب.

[شَ خُ] (اِ مرکب) تیره ای است از درخت گل ابریشم که در جنگلهای کرانهء دریای مازندران در جلگه و میان بند فراوان است. آن را در گیلان شب خسب گویند و نامهای دیگرش هزاربرگ، هزاولک، شاقوز، لولی، وولی، ویلی ولی، کشکر و شوخس است. این درخت در هر خاکی میروید ولی خاکهای خنک و بارخیز را بهتر می پسندد. از بادهای سخت گزند می بیند. رویش آن تند است ولی هیچگاه چندان بزرگ نمی شود و در جنگل به ده متر بلندی و 50 سانتیمتر قطر میرسد. روشنایی پسند است. خوب جست میدهد و ریشه های آن ژرف می باشد. چون درخت گل ابریشم (شب خسب) سخت است، تیر ساختمان و تلفون از آن می سازند. هیزم و زغال آن نیز خیلی خوب است. آن را به روش شاخه زاد برداشت میکنند. و از درختان زینتی محسوب میگردد. (جنگل شناسی ساعی ج1 ص 223).

شبخواب.

[شَ خوا / خا] (نف مرکب) که خواب به شب کند. شب خوابنده. || آنکه در شب به جایی بخوابد. || مجازاً روسپی که شب نزد کسی بخوابد (مقابل تک خواب). (فرهنگ فارسی معین). || مردی که شبی با روسپیی بیتوته کند. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ مرکب) بستر. (گنجینهء گنجوی ص297) :
چون پیله ببند خانه را در
تا در شبخواب خوش نهی سر.نظامی.

شب خواب.

[شَ خوا / خا] (اِخ) نام دهی است از دیه های شاه ولی شهرستان شوشتر. رجوع به جرجیس شود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شب خواب داشتن.

[شَ خوا / خا تَ](مص مرکب) بیتوته کردن زنی روسپی با مردی. شب کردن زنی بدکاره با مردی.

شب خواب گرفتن.

[شَ خوا / خا گِ رِ تَ] (مص مرکب) بیتوته کردن مردی با روسپی در شب. (فرهنگ فارسی معین).

شب خوابی.

[شَ خوا / خا] (حامص مرکب) عمل شبخواب. || (اِ مرکب) پوشاک و لباس شب. (ناظم الاطباء).

شب خوان.

[شَ خوا / خا] (نف مرکب، اِ مرکب) شب خواننده. که در شب خواند. که شب آوا و نغمه برآرد. || کسی که شبها بر مناره مناجات کند. (فرهنگ نظام). || که در شب طلبد دیگری را. || بلبل را گویند و به عربی عندلیب خوانند. (برهان). اسم فارسی عندلیب است. (از فرهنگ نظام). بلبل را گویند. (آنندراج). بلبل و عندلیب. (ناظم الاطباء).

شبخوس پهلو.

[شَ خُسْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان املش بخش رودسر شهرستان لاهیجان. 150 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن گندم، لبنیات و پشم است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شبخوس سرا.

[شَ خُسْ سَ] (اِخ) دهی از دهستان املش بخش رودسر شهرستان لاهیجان. 100 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن لبنیات و پشم است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شبخوسکله.

[شَ کَ لَ / لِ] (اِخ) دهی از دهستان پلرود بخش رودسر شهرستان لاهیجان. 145 تن سکنه دارد. آب آن از پلرود و محصول آن برنج است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شبخوس لات.

[شَ خُسْ] (اِخ) دهی از دهستان املش بخش رودسر شهرستان لاهیجان. 240 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء محلی و محصول آن برنج، چای و عسل است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

شب خوش.

[شَ خوَشْ / خُشْ] (صوت مرکب، اِ مرکب) کلمه ای باشد که در وقت وداع کردن گویند خصوصاً در شب. (از برهان). کنایه از وداع باشد در شب. (از انجمن آرا). این کلمه را وقت شب در هنگام آمدن و رفتن به یکدیگر گویند. (از آنندراج). کلمهء دعا که در شب گویند خصوصاً در هنگام وداع و مرخصی و شب بخیر نیز گویند. (ناظم الاطباء). در تداول عامه بیشتر این کلمه هنگام رفتن و خداحافظی به کار رود و مرادف شب بخیر است. شب به شما خوش. شب بخیر. شب شما خوش باشد :
شب خوش مکنم که نیست دلکش
بی تو شب ما و آنگهی خوش.نظامی.
طمع خوشدلی ندارم از آنک
«روزخوش» کرده است «شب خوش» من.
کمال اسماعیل.
- شبت خوش باد؛ شبت به خوشی گذرد :
ز جوش خون دل خونبار گفتم
شبت خوش باد و روزت خوش که رفتم.
نظامی.

شبخوش کاج.

[شَ خُشْ] (اِخ) دهی است از دهستان خیرورد کنار بخش مرکزی شهرستان نوشهر. دارای 40 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

شبخوش کل.

[شَ خُشْ کُ] (اِخ) دهی از دهستان گلیجان شهرستان شهسوار. 265 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء چالکرود. محصول آن برنج و مرکبات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

شبخون.

[شَ] (اِ مرکب) شبیخون. شباخون. شب تازی. تاختن و قتل کردن به شب مقابل روزخون؛ یعنی تاخت آوردن در روزها. (از آنندراج). به وقت شب پنهان بردشمن تاختن و وقت شب قتل کردن فوج دشمن را. (از غیاث اللغات). || نظامی در اسکندرنامه به معنی مطلق جنگ و قتال آورده است. (از غیاث اللغات).

شبخون زدن.

[شَ زَ دَ] (مص مرکب) به شب تاختن. شب هنگام حمله کردن. شبیخون زدن :
القصه ز شبخون زدن کیر کسان
با کون فراخ تنگدل بنشستی.
ملا ابوالبرکات.
شب چو دل سر میکند حرفی ز درد هجر دوست
گریه شبخون میزند افسانه در خون میرود.
ملا ابوالبرکات.
بر سر ما تیره روزان یار شبخونی زده ست
در بر او چون شفق دیدم قبای آل را.
سراج الشعرا.
رأی تو رأیتی است که گیسوی پرخمش
شبخون روشنی به شب تار میزند.
شانی تکلو.
شاهد و پیمانه و ساز و گل و مهتاب هست
گر زنم بر توبه شبخون یک جهان اسباب هست.
عبدالرسول استغنا.

شبخونی.

[شَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی شبخون. راهزنی و غارت در شب. (ناظم الاطباء).

شب خیز.

[شَ] (نف مرکب) شب خیزنده. آنکه شبها برخیزد. (آنندراج). کسی که در شب از خواب برمیخیزد، مثل: عابد شب خیز. (از فرهنگ نظام). کسی که برای عبادت شب هنگام از خواب برخیزد. (ناظم الاطباء). قائم اللیل. شب زنده دار. || چیزی که شب برخیزد مثل نالهء شب خیز. (فرهنگ نظام) :
هر خسی قیمت نداند نالهء شب خیز را
خسروی باید که داند قدر این شبدیز را.
صائب.

شبخیزک.

[شَ زَ] (اِ مرکب) تره تیزک. آن سبزیی است معروف که خورند و تره تندک نیز گویندش و به عربی رشاد خوانند و تخم آن را حب الرشاد. (برهان قاطع) (آنندراج). تره تیزک. رشاد. (ناظم الاطباء).

شب خیزی.

[شَ] (حامص مرکب) عمل شبخیز. برخاستن در شب جهت عبادت و جز آن. (ناظم الاطباء).

شبدر.

[شَ دَ] (اِ) شبذر. نباتی است جنس ینجه. (از آنندراج). گیاهی است که اسپست نیز گویند. (ناظم الاطباء). گیاهی است از تیرهء پروانه داران که یکساله یا دوساله است و برخی گونه های پایا نیز دارد. و برخی مرکب از سه برگچه است. گلهایش سفید یا قرمز و یا صورتی رنگند و برخی گونه ها نیز دارای گلهای ارغوانیند و به ندرت دارای گل زرد میباشند. گل آذینش خوشهء کروی است. در حدود 150 گونه از گیاه شناخته شده که همه مصرف علوفه دارند و جزو گیاهان مرغوب مرتع میباشند. رطبه. برسیم. برسیم احمر. فصفصه. شبدر چمنی. شبدر گل قرمز. حندقوفی. ذوئلاث الوان. ذوخمسة الوان. طریفلن.
- شبدر چمنی؛ نوعی است از انواع شبدر.
- شبدر صحرایی؛ گونه ای شبدر که دارای برگهای ریز کوچک است و در کنار نهرها و مزارع میروید. رجل الارنب. ارنبی.
- شبدر عطری؛ نام گیاه ناخنک است.
- شبدر گل قرمز؛ نوعی از گیاه شبدر است.
- شبدر معطر؛ قرنبوش (با ناخنک یا شبدر عطری اشتباه نشود).
- شبدر وحشی؛ گونه ای شبدر که شباهتی کامل به شنبلیله دارد و جزو شبدرهای خودروی یکساله است و برگهای تازهء آن را جزو سبزیهای خوراکی میخورند. حندقوقی بری. ذرق. دیواسپست. انده قوقو.
- شبدر ترشک؛ گیاهی است از تیرهء شبدر ترشکها که برگهایی مانند شبدر دارای سه برگچه دارد و رنگ برگچه هایش در ابتدای جوانه زدن ارغوانی است. این گیاه دارای ویتامین «C» فراوان است از این جهت دارای اثر ضد اسکوربوت قوی میباشد. و چون طعم ترش مطبوعی دارد جزو سبزیهای خوراکی مصرف میشود. در آب و هوای معتدل خشک میروید و در ایران نیز در اکثر نقاط به فراوانی در کنار نهرها روییده میشود. حماض. حمیضه. سلق بری. خمضیض. از این گیاه اسید اگزالیک نیز استخراج میشود. در برخی از کتب این گیاه را به نام ترشک ذکر کرده اند ولی با ترشک معمولی (Rumex) نباید اشتباه شود.

شبدرآباد.

[شَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان لادیز بخش میرجاوهء شهرستان زاهدان. دارای 80 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات، ذرت، پنبه و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

شب در میان.

[شَ دَ] (اِ مرکب، ق مرکب) فاصله بودن یک شب میان دو کار که در تکلم با الحاق کلمهء «یک» در اول «یک شب در میان» گفته میشود: فلان یک شب در میان منزل دوست خود میرود. (از فرهنگ نظام). عملی که در اجرای آن شبی در میانه باشد یعنی به فاصلهء دو روز و یک شب که عبارت از سی و شش ساعت بود. (ناظم الاطباء) :
دانی که خال بر چَهِ سیمین او چراست
کان سیم اگر دهد به تو شب در میان دهد(1).
ظهیر فاریابی.
|| کنایه از وعده کردن و ضامن دادن باشد اعم از آنکه یک شب یا بیشتر در میان باشد. (برهان). || مسافت جای تا به جایی که شب در میان از آنجا به آنجا رسند. (آنندراج) :
به بزم وصل هم پیوسته از راه سیه روزی
من و آن بیوفا شب در میان بودیم دور از هم.
شفیع.
- شب در میان کردن؛ شب را در میانه قرار دادن. در پناه تیرگی شب رفتن. در شب رفتن استتار را :
وه که شب در میان کنم بروم
از تو روزی که ای پسر برهم.امیرخسرو.
(1) - موهم معنی بودن سیاهی (مجازاً شب) در وسط سفیدی نیز هست که اشاره به بودن خال سیاه بر رخسار سفید باشد.

شب دزد.

[شَ دُ] (ص مرکب، اِ مرکب) دزد شب. (ناظم الاطباء). آنکه شبها دزدی کند برخلاف رهزنان و عیارپیشگان که روزها دزدی کنند. (از آنندراج).

شبدع.

[شِ دِ] (ع اِ) زبان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و در حدیث آمده است: من عَض علی شبدعه سلم من الآثام؛ آنکه دندان بر زبان گذارد از گناهان در امان ماند. || کژدم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || داهیه و بلا. (منتهی الارب). داهیة. (اقرب الموارد). ج، شَبادِع.

شبدعة.

[شِ دِ عَ] (ع اِ) مؤنث شبدع. به معنی کژدم. (از اقرب الموارد).

شبده.

[شَ دَ / دِ] (اِخ) دهی از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز. دارای 97 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

شبدیز.

[شَ] (ص مرکب) مرکب از شب و دیز به معنی سیاه. شب رنگ. سیاه فام. مانند شب در سیاهی. و مؤلف سراج گوید: دیز مبدل دیس است به معنی مانند. (از فرهنگ نظام). || (اِخ) نام اسپ خسروپرویز بوده. گویند چون رنگ آن سیاه بوده شبدیز نامیده شد چه دیز به معنی رنگ باشد و گویند از همهء اسبان چهار وجب بلندتر بود و آن را از روم آورده بودند و بعضی گویند شبدیز و گلگون هر دو از یک مادیان بهم رسیده اند و چون او را نعل بستندی به ده میخ بر دست و پایش محکم کردندی و هر طعامی که خسرو خوردی او را نیز خورانیدندی و چون شبدیز بمرد خسرو او را کفن و دفن کرد و صورت او را فرمود بر سنگ نقش کردند و هرگاه که بدان نگریستی بگریستی و صورت شبدیز که خسرو بر آن سوار میشد، در کرمان(1) است. (از برهان)(2). نام اسب خسروپرویز پادشاه ساسانی ایران بود. در تاریخ طبری در باب اسب مذکور چنین آمده است: خسرو را اسبی بود شبدیزنام و از همه اسبهای جهان به چهار بدست بلندتر بود و از روم بدست او افتاده بود، چون نعل بر دست و پای او بستندی بر هر یکی هشت میخ محکم کردندی و هر طعام که خسروپرویز خوردی شبدیز خوردی چون آن اسب بمرد، فرمود تا صورت او را بر سنگ نقش کردند - انتهی. چون اسب مذکور سیاه رنگ بوده شبدیز نامیده شد و دیز به معنی سیاه است و معنی لفظ دیز (سیاه) مانند شب است. (از فرهنگ نظام). اسب سیاه خسروپرویز است. «دیز» و «دیس» هر دو حرف تشبیه و تندیس و شبدیز به معنی «تن مانند» و «شب مانند» میباشند. (گنجینهء گنجوی ص 297). مؤلف معجم البلدان شرح مبسوطی دربارهء شبدیز آورده و سپس قصیده ای از خالدالفیاض آورده است و از جمله گوید :
والملک کسری شهنشاه تقنصه
سهم بریش جناح الموت مقطوب
اذکان لذته شبدیز یرکبه
و غنج شیرین والدیباج والطیب.
ابوعمران کسروی گوید :
وهم نقروا شبدیز فی الصخرعبرةً
و راکبه برویز کالبدر طالعُ.
بر آخر بسته دارد ره نوردی
کزو در تک نبیند باد گردی
سبق برده زو هم فیلسوفان
چو مرغابی نترسد ز آب طوفان
به یک صفرا که بر خورشید راند
فلک را هفت میدان باز ماند
به گاه کوه کندن آهنین سم
گه دریا بریدن خیزران دم
زمانه گردش و اندیشه رفتار
چو شب کارآگه و چون صبح بیدار
نهاده نام آن شبرنگ شبدیز
بر او عاشق تر از مرغ شب آویز.نظامی.
- راه شبدیز؛ یکی از سی لحن باربد، مطرب و شاعر خسروپرویز. (فرهنگ نظام) (آنندراج) :
چون آن شبگون گرفتی راه شبدیز
شدندی جملهء آفاق شب خیز.نظامی.
- شبدیزنعل؛ اسبی که چون شبدیز نعل داشته باشد :
آفرین زآن مرکب شبدیزنعل رخش روی
اعوجی مادرش و آن مادرش را یحموم شوی.
منوچهری.
- شبدیز نقره خنگ؛ کنایه از آسمان است. (برهان قاطع) (آنندراج).
- || زمانه و روزگار. (برهان) (آنندراج).
- || کنایه است از شب و روز و لیل و نهار. (برهان) (آنندراج).
- || عالم و دنیا. (برهان).
(1) - ظاهراً مراد نقش پرویز با شبدیز در طاق بستان کرمانشاه است.
(2) - شاید جزء دوم این واژه دئسه daesa باشد که به معنی نما و نشان است از مصدر دئس daesبه معنی نمودن و نشان دادن که در اوستا بسیار بکار رفته است مانند جزء دوم واژه های تندیس و فرخاردیس و طاقدیس. بنابراین شبدیز یعنی شب مانند و شب نما و تبدیل حرف «س» به «زاء» نظیر دارد. دیز و دیزه در ادبیات فارسی جداگانه به معنی سیاه آمده است و بویژه برای اسب سیاه بکار رفته، مانند: شبرنگ و شبگون :
یکی شبگون که نامش بود شبدیز
گرو برده ز صرصر در تک تیز. امیرخسرو.
اما دیز به معنی سیاه دانسته نیست از چه ریشه و بن است و نباید با دیز به معنی قلعه (= دز، دژ) اشتباه شود. (فرهنگ ایران باستان پورداود ج1 ص261).

شبدیز.

[شَ] (اِخ) نام جایی بوده است. (فرهنگ نظام) :
از در شبدیز تا به حد بخارا
از بس خون عدو بخار گرفته.
مجیرالدین بیلقانی.

شب دیگ.

[شَ] (اِ مرکب) نوعی از طعام که گوشت و شلغم را در دیگ نهند و شبانه در زیر آتش گذارند و فردای آن تناول کنند. (از ناظم الاطباء).

شبذ.

[شَ بَ] (اِخ) دهی است به ابیورد. از آن ده است حافظ رشیدالدین ابوبکر احمدبن ابوالمجد ابراهیم خالدی شبذی و نبیرهء او علامه شمس الدین ابراهیم بن محمد و پسرش علامه یحیی. (منتهی الارب).

شبذارة.

[شِرَ] (ع ص) رجلٌ شبذارة؛ مرد بسیار باغیرت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شبذر.

[شَ ذَ] (اِخ) شبذیر. یکی از نامهای خداوند عالم جل شأنه. (ناظم الاطباء). رجوع به شبذیر و شیذر و شیذیر شود.

شبذر.

[شَ ذَ] (معرب، اِ) معرب شبدر. (فرهنگ فارسی معین). گیاهی است مانند اسپست مگر آنکه برگش کلان و بزرگ میباشد. (منتهی الارب). معرب «شود». (از اقرب الموارد). رجوع به شبدر شود.

شبذیر.

[شَ] (اِخ) شبذر. یکی از نامهای خداوند عالم جل شأنه. (ناظم الاطباء). رجوع به شیذر و شیذیر شود.

شبر.

[شَ] (ع مص) پیمودن جامه به وجب. (از قاموس). به دست پیمودن جامه. (منتهی الارب). مأخوذ از شِبر به معنی وجب است همانطور که ذرع از ذراع مأخوذ است. (از اقرب الموارد). || شخصی که کاری را انجام میدهد و تاب و توان آن را ندارد میگویند: «من لک بأن تشبر البسیطة؛ ترا چه که کرهء خاک را وجب کنی». (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). || به درازا بریدن. (از شرح قاموس) (منتهی الارب). || بخشیدن. (شرح قاموس). مال به کسی دادن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || به کسی شمشیر دادن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شَبَر. || گشنی کردن فحل. (منتهی الارب). جستن شتر نر بر ماده. (شرح قاموس). || به کرا دادن گشن را به جهت گشنی. (منتهی الارب) (از تاج العروس). و در حدیث آمده است: نهی عن الشبر. (از قاموس). || خواهانی نمودن چیزی را. (منتهی الارب). || آرمیدن با زن. (از منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد). از این جهت آن را آرمیدن گویند که در آن عطایی است. (از تاج العروس).

شبر.

[شَ] (ع اِ) حق نکاح از قبیل مهر. (شرح قاموس). حق نکاح و دست پیمان. (منتهی الارب). حق نکاح. (لسان العرب). مهر. (از اقرب الموارد). یقال: تزوجها و لم یعط شبرها؛ او را تزویج نمود و نداد مهر او را. (از اقرب الموارد). و منه دعاء النبی (ص) : لعلی و فاطمة جمع الله شملکما و بارک فی شبرکما. (منتهی الارب). || مزد گشن. (منتهی الارب). اجرت جستن شتر نر بر ماده. و منه: نهی عن شبر الجمل. (از ذیل اقرب الموارد). || آب گشن. (منتهی الارب). || زندگانی. (منتهی الارب). عمر. (از اقرب الموارد). عمر(1). یقال: قصر الله شبرک؛ خدا عمر تو را کوتاه کند. (از تاج العروس). || قد یقال: ما اطول شبره؛ چه بلند است قامت او. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد).
(1) - در این معنی به کسر «ش» نیز آمده است.

شبر.

[شَ بَ] (اِ) شعلهء آتش را گویند. (برهان).

شبر.

[شِ] (اِخ) نام شمربن ذی الجوشن است لعنة الله علیه. (برهان). مصحف شمر است.

شبر.

[شَ بَ] (ع مص) تکبر کردن. (از اقرب الموارد). شبر شبراً؛ فیرید(1) و تکبر کرد. (منتهی الارب).
(1) - به معنی خرامید از روی خودپسندی. (از منتهی الارب).

شبر.

[شَ بَ] (ع اِ) به سکون «با» مصدر است و با حرکت «باء» اسم است و بعضی برآنند که شَبر و شَبَر به یک معنی اند چون: قَدر و قَدَر. (از تاج العروس). بخشش و خیر. (شرح قاموس). عطیه. خیر و نیکویی. (منتهی الارب). عطیه و خیر. (از اقرب الموارد). || اجسام و قوای انسانی. (شرح قاموس) (تاج العروس). اجسام و قوا. (منتهی الارب). اجسام و بعضی قوا را گفته اند. (از اقرب الموارد). || چیزی است از عطیه و خیر و حسنة و صدقه که نصاری یکدیگر را میفرستند مانند قربانی یا قربانی بعینه. (شرح قاموس). آنچه بدان تقرب خدا جویند. (از تاج العروس). آنچه ترسایان یکی مر دیگری را فرستد و فراگیرد مانند قربان یا همان قربان است. (منتهی الارب). عطیه ای که نصاری یکدیگر را دهند و بدان تقرب می جویند. (از اقرب الموارد). || (اِخ) انجیل. (شرح قاموس) (منتهی الارب).

شبر.

[شِ] (ع اِ) وجب. بدست. مابین أعلای ابهام و أعلای خنصر. اسم مذکر است. ج، أشبار. (شرح قاموس). یک بدست و آن مابین سر ابهام و سرخنصر است. (منتهی الارب). مابین سر ابهام و سرخنصر در حال کشیدگی. (ازاقرب الموارد). وجب. بدست را گویند و آن از دست مقداری باشد مابین انگشت کوچک و انگشت بزرگ. (برهان). || عمر. (از اقرب الموارد): قصر الله شبرک؛ خدا عمر تو را کوتاه کند. (از اقرب الموارد). و در این معنی به فتح شین نیز آمده است. رجوع به شَبْر شود. || (ص) مرد کوتاه خلقت. (منتهی الارب) (از شرح قاموس): هو قصیرالشبر؛ به معنی متقارب الخلق است. (از اقرب الموارد). || در بعضی از کتابهای لغت به معنی کوتاه گام آمده است. (از تاج العروس).
- قبال الشبر؛ به معنی مار است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شبر.

[شَبْ بَ] (اِخ) مؤلف تاج العروس نویسد: شبر بر وزن بَقَّم و شبیر بر وزن قُمَیر یا قَمیر و مشبر بر وزن مُحَدِّث نام پسران هارون نبی بوده است و پیغمبر اسلام (ص) فرزندان خود حسن، حسین و محسن را به این سه اسم نامیده است. (از تاج العروس) (از منتهی الارب) (از شرح قاموس). و معنی این سه اسم در زبان عربی حسن و حسین و محسن است. (از لسان العرب). و این نام در ادبیات فارسی نیز آمده است :
گر خردمند بداند که بدین حال و صفت
باب(1) علم نبی و باب(2) شبیر و شبرست.
ناصرخسرو.
که سادات جمع جوانان جنت
نبی گفت هستند شبیر و شبر.ناصرخسرو.
من با تو نیم که شرم دارم
از فاطمه و شبیر و شبر.ناصرخسرو.
(1) - باب؛ در.
(2) - باب؛ پدر.

شبر.

[شُ بَ] (معرب، اِ) لاتینی آن سوبر(1). به معنی چوب پنبه است. (از دزی ج1 ص719).
(1) - Suber.

شبر.

[شَ بَ] (ع مص) دست و پا تکان دادن هنگام سخن گفتن. (از دزی ج 1 ص 719).

شبر.

[شَ بَ] (ع اِ) نزد ابریشم بافان به معنی تیغهء مربع شکل کوچکی است سوراخ سوراخ و از آن سوراخها نخها میگذرد و با آن نوار پهنی را می بافند. (از دزی ج1 ص719) (از محیط المحیط).

شبر.

[شَ / شِ بَ] (اِخ) ابن صعفوق بن زرارة الدارمی التمیمی. صحابی است. (از تاج العروس).

شبر.

[شَ] (اِخ) ابی علقمه. تابعی است. (از تاج العروس).

شبر.

[شَ] (اِخ) الدارمی. جد است مر لهنادبن السری بن یحیی را. (از تاج العروس).

شبر.

[شَ] (اِخ) ابن شبر تابعی و از اصحاب عمر بن خطاب بوده است. (از تاج العروس).

شبر.

[شِ] (اِخ) ابن منقذالاعورالشنی شاعری است تابعی و در جنگ جمل با علی (ع) بود. (از تاج العروس).

شبر.

[شَ بَ] (اِخ) نام محلی است در اطراف بحرین. (از معجم البلدان).

شبر.

[شُبْ بَ] (اِخ) نام حسنین علیه السلام. (از تاج العروس). || لقب عصام بن یزید اصفهانی است. (از تاج العروس).

شبر.

[شُبْ بَ] (اِخ) سیدعبدالله بن محمدرضابن احمدبن علی علوی حسینی موسوی از فقها و محدثان امامیه و صاحب آثار بسیار است. به سال 1242 ه . ق. در 44 سالگی درگذشت. (ریحانة الادب ج2 ص 297).

شبراق.

[شِ] (ع اِمص) شدت هر چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || کفتگی جامه. (منتهی الارب). پارگی جامه: ثوب شِبراق؛ پیراهن که پاره شده است. (از اقرب الموارد). رجوع به شبارق در این معنی شود. || فاصلهء زیاد میان قوائم. (از ذیل اقرب الموارد). || (مص) در اصطلاح عامه گرفتن مقداری از چیزی است: شبرق الشی ءَ؛ یعنی مقداری از شی ء را گرفت. (از دزی ج1 ص720) (از محیط المحیط). || شبرق الموسی علی الجلد؛ یعنی تیغ را بر روی چرم کشیده تا تیز شود. (از دزی ج1 ص720) (از محیط المحیط). || تعویذ کردن اسب و جز آن جهت دفع چشم زخم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شبارق در این معنی شود.

شبرانة.

[شَ نَ] (اِخ) شهری از شهرهای شرقی مرز اندلس نزدیکی طرطوشه. (از معجم البلدان).

شبرانی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به شبرانة است. (از معجم البلدان).

شبراوی.

[شَ] (اِخ) عبدالله بن محمد قاهری شافعی از دانشمندان به نام مذهب شافعی که در قرن 12 ه . ق. میزیسته است و دارای آثار ارزنده ای است. وی در سال 1172 ه . ق. در 80 سالگی به قاهره درگذشت. (ریحانة الادب ج2 ص298).

شبرب.

[شُ رُ] (اِخ) شهری از شهرهای اندلس از توابع بلنسیة است. (از معجم البلدان).

شبربص.

[شَ بَ بَ] (ع ص) شتر ریزه. (منتهی الارب). شتر کوچک. (از اقرب الموارد). جمل صغیر. (محیط المحیط).

شبربی.

[شُ رُ] (ص نسبی) منسوب است به شبرب و گروهی بدانجا منسوبند. (از معجم البلدان).

شبرت.

[شُ رُ] (اِخ) دژ محکمی است در ساحل دریای اندلس که فاصلهء آن تا طرطوشه دو روز است. (از معجم البلدان).

شبرذاة.

[شَ بَ] (ع ص) ناقهء تیزرو. مؤنث شبرذی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از محیط المحیط). ماده شتر تیزرو. (ناظم الاطباء).

شبرذة.

[شَ رَ ذَ] (ع اِمص) سرعت. (منتهی الارب). شتاب. || (مص) شتافتن: شَبَرذالرجل؛ اسرع. (از اقرب الموارد).

شبرذی.

[شَ بَ ذا] (ع ص) شتر تیزرو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شبرغان.

[شُ رُ] (اِخ) صاحب برهان گوید: در قدیم الایام نام شهر بلخ بوده و در این وقت نام قصبه ای است نزدیک به بلخ مشهور به شَبُرغان. اما قسمت نخست گفتهء او بر اساسی نیست. رجوع به شبورغان و شبرقان شود.

شب رفتن.

[شَ رَ تَ] (مص مرکب) در شب راه پیمایی کردن. در تاریکی رفتار نمودن. به هنگام شب راهی شدن. || شب به پایان رسیدن :
شب رفت و حدیث ما به پایان نرسید
شب را چه گنه قصهء ما بود دراز.
محزون تبریزی(1).
(1) - در دیوان شمس (رباعیات) هم این بیت هست.

شبرق.

[شَ رَ] (ع ص) ثوب شبرق؛ جامهء پاره. (منتهی الارب). شبرق الثوب فلان؛ قطعه و مزقه. (اقرب الموارد). و ثوب شبرق؛ ای مقطع کله. (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). و رجوع به شبارق در این معنی شود.

شبرق.

[شِ رِ] (ع اِ) زقوم تر یا ضریع که گیاهی است دیگر و شتر آن را نمیخورد. (منتهی الارب). ضریع تر. (از اقرب الموارد). رطب الضریع. (محیط المحیط). گیاهی است ترد و شکننده و نام درختی است که رستنگاه آن نجد و تهامه است و میوه اش خار سرخ رنگ و کوچکی است که معمو در باطلاق به وجود می آید و بعضی گفته اند: نام ضریع خشک است و آن گیاهی است چون ناخنهای گربه و زجاج گوید: شبرق گونه ای از خار تازه باشد و چون خشک شود آن را ضریع خوانند. و ابوزید گوید: که آن را حله گویند و میوه اش خار ریزه ای است و گلی سرخ رنگ دارد و در نجد و تهامه میروید. (از لسان العرب). || بچهء گربه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، شبارق. (اقرب الموارد).

شبرقان.

[شُ بُ] (اِخ) شَبورقان که عامه آن را شُبرُقان خوانند و آن شهری است نیکو از شهرهای جوزجان واقع در نزدیکی بلخ و فاصلهء شبرقان تا آنجا از طرف جنوب یک منزل راه است و از آن تا یهودیهء جوزجان و برگشت به فاریاب از طرف شمال دو منزل. و سپس از فاریاب تا یهودیه یک منزل و از شبورقان تا فاریاب نیز همین مقدار راه است. (از معجم البلدان). از جمله شهرهای مهم جوزجان در قرون وسطی شبرقان که آن را «شبورقان» و «اشبرقان» و «شبورغان» هم نوشته اند و هنوز باقی است و در قرن سوم هجری یک بار مرکز و کُرسی ولایت جوزجان واقع گردید و پس از آن مرکز این ولایت به یهودیه یعنی میمنه که در آن زمان به اندازهء شبرقان بوده انتقال یافت باغها و کشتزارهایش در نهایت حاصلخیزی بود و میوه های آن فراوان از آنجا به نواحی دیگر صادر میگردید. یاقوت که آن را به نام های شبرقان و شفرقان و شبورقان ضبط کرده گوید: در سال 617 ه . ق. در زمان فتنه و هجوم مغول شهری بسیار پرجمعیت و بازارهایش بسیار پرمتاع بوده. یک قرن بعد حمدالله مستوفی که شبورقان و فاریاب را با هم ذکر کرده گوید: شهری کوچک است و گرمسیر و غله اش فراوان و نعمت ارزان است و ناصرخسرو در سفرنامهء خود از این شهر هنگام عبور به طالقان یاد کرده است. (سرزمینهای خلافت شرقی ص452، 453) (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص126) (معجم البلدان).

شبرقة.

[شَ رَ قَ] (ع مص) گرفتن باز صید را و دریدن آن را. (منتهی الارب): شبرق البازی الصید؛ گرفت باز شکار را و درید آن را. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || بریدن جامه. (منتهی الارب): شبرقت الثوب شبرقة و شبراقا؛ بریدم جامه را و پاره کردم آن را. || بد بافتن جامه را. (منتهی الارب): شبرق الثوب؛ بد بافت جامه را. (ناظم الاطباء). || پاره کردن گوشت. (منتهی الارب): شبرقت اللحم؛ پاره کردم و قطعه قطعه نمودم گوشت را. (ناظم الاطباء). و رجوع به شبارق در این معنی شود. || نوعی از دویدن ستور. (منتهی الارب): شبرق الدابة فی مشیها؛ باعدت خطوها. (اقرب الموارد): شبرقت الدابة؛ بسرعت دوید آن ستور و گام فراخ گذاشت. (ناظم الاطباء).

شبرقة.

[شِ رِ قَ] (ع ص، اِ) چیز کم و بی ارزش از گیاه و درخت. و یقال: فی الارض شبرقة من النبات؛ در روی زمین گیاه پراکنده و کمی است. (از ذیل اقرب الموارد). || قطعه ای از جامه. (از ذیل اقرب الموارد).

شبرقة.

[شِ رِ قَ] (ع اِ) واحد لفظ شِبرِق. (از اقرب الموارد) (محیط المحیط). یکی شبرق. رجوع به شبرق شود.

شبرک.

[شَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان کارواندر بخش خاش شهرستان زاهدان. دارای 35 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

شبرلة.

[شَ رِلْ لَ] (ع اِ) پای پوش که زنان هنگام بیرون آمدن از خانه در پا کنند. ج، شبارل. (از دزی ج1 ص 720).

شبرم.

[شِ رَ] (اِ) و در عربی شُبرُم ضبط شده است. گیاهی است شیردار و آن بیشتر در صحرا و کنارهای جویها روید و رنگ ساق آن به سرخی مایل است. گویند اگر گاو آن را بخورد بمیرد و گوسفند را مضرت نرساند و آن را به شیرازی گاو نبطونک خوانند. (برهان). درختی است خاردار که وبا را دفع سازد. (منتهی الارب). درخت خاردار. (از اقرب الموارد). گیاهی خاردار و گیاهی دیگر که دانه ای دارد، مانند نخود و بیخ آن درشت پرشیر و مسهل است. (ناظم الاطباء). گیاهی است که دانه ای مانند نخود دارد بیخ آن درشت پرشیر و تمامهء آن مسهل است و استعمال شیر آن خطرناک است. (منتهی الارب). گیاهی است که دانه ای چون عدس دارد و برگش شبیه به برگ ترخون است و این کلمه فارسی است. (از اقرب الموارد)(1) :
و آن گل نار بکردار کفی شبرم سرخ
بسته اندر بُن او لختی مشک ختنا.
منوچهری.
(1) - Euphorbia - pityusa نام درختی است خاردار، epurge. (دزی ج1 ص720 از حاشیهء برهان چ معین).

شبرم.

[شَ رَ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب). قصیر. (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

شبرم.

[شُ رُ] (ع ص) کوتاه بالا و قصیرالقامة. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). رجوع به شَبرَم شود. || بخیل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): مابینهم الا لئیم شُبْرُم؛ میان آنها نیست کسی جز لئیم و بخیل. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

شبرم.

[شُ رُ] (اِخ) نام آبی است نزدیک کوفه مر بنی عجل را. (منتهی الارب).

شبرمة.

[شُ رُ مَ] (ع ص، اِ) گربهء ماده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (از محیط المحیط). || آنچه از رسن و رشته پراکنده شود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شبرنگ.

[شَ رَ] (ص مرکب، اِ مرکب)هرچه سیاه باشد. (فرهنگ نظام). تیره و تاریک و مستور در ظلمات و سیاه و تیره گون. (ناظم الاطباء). همچون شب در سیاهی و تیرگی :
سنگ زر شبرنگ لیکن صبح وار از راستی
شاهد هر بچه کز خورشید در کان آمده.
خاقانی.
|| اسب شبرنگ. سیاه. (از فرهنگ نظام). اسب سیاه زیور. (یادداشت مؤلف) :
برانگیخت الکوس شبرنگ را
به خون شسته بد بی گمان چنگ را.
فردوسی.
برانگیخت از جای شبرنگ را
بیفشرد بر نیزه بر چنگ را.فردوسی.
همی بود بر جای شبرنگ زاد
ز دو چشم او چشمه ها برگشاد.فردوسی.
بپوشید رومی زره جنگ را
سبک تنگ بربست شبرنگ را.فردوسی.
سرش را بفتراک شبرنگ بست
تنش را به خاک اندر افگند پست.فردوسی.
چو دیدش درآمد ز گلرنگ زیر
هم از پشت شبرنگ شاه دلیر.فردوسی.
بگفت این و بر پشت شبرنگ شد
به چهره بسان شباهنگ شد.فردوسی.
فرستادمت اسب و دستار و جبه
ز مه طوق بر اسب شبرنگ بسته.خاقانی.
|| نام گلی سیاه رنگ به زردی مایل. (برهان) (ناظم الاطباء). || نام سنگی است سیاه آن را شبه گویند چون بر آتش نهند بسوزد و بوی نفت دهد. (برهان) (از فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). رجوع به شبه در این معنی شود.
|| (اِخ) نام اسب سیاوش. (برهان قاطع) (فرهنگ نظام). مصحح برهان قاطع نویسد: اطلاق شبرنگ بر اسب سیاوش اشتباه است چه نام اسب بهزاد است و این اشتباه ناشی از این بیتهای فردوسی شده است:
رخش پر ز خون دل و دیده گشت
سوی آخر تازی اسپان گذشت...
بیاورد شبرنگ بهزاد را
که دریافتی روز کین باد را.فردوسی.
و مراد از شبرنگ در اینجا صفت است به معنی سیاه رنگ و فردوسی چند بار به سیاهی اسب سیاوش اشاره کرده است چنانکه گوید :
یکی بارگی برنشسته سیاه
همی گرد نعلش برآمد به ماه.فردوسی.
سیاوش چو گشت از جهان ناامید
برو تیره شد روی روز سفید
چنین گفت شبرنگ بهزاد را
که فرمان مبر زین سپس باد را.فردوسی.
سه دیگر چو شبرنگ بهزاد را
که دریابد او روز تگ باد را.فردوسی.

شبرو.

[شَ رَ / رُ] (نف مرکب، اِ مرکب) او که در شب رود. رونده در شب. کسی که در شب راه رود. (از فرهنگ نظام). که هنگام تاریک شدن جهان پس از غروب خورشید در حرکت و رفتار آید :
آوازهء رحیل شنیدم به صبحگاه
با شبروان دواسبه دویدم به صبحگاه.
خاقانی.
|| سالک و پارسا. (ناظم الاطباء). در اصطلاح سالکان، کنایت از سالک شب خیز و بیدار است. (کشاف اصطلاحات الفنون ص 1559). کنایه از شب بیداران و سالکان باشد. (برهان قاطع) (انجمن آرا) :
شبروان چون کرم شب تابند صحرایی همه
خفتگان چون کرم قز زنده به زندان آمده.
خاقانی.
|| عسس. (ناظم الاطباء). || عیار. || دزد. (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) :
خدایا تو شبرو به آتش مسوز
که ره میزند سیستانی به روز.سعدی.
شبروان را آشناییهاست با میر عسس.
حافظ.
و رجوع به شبروان شود.
|| اسب تندروی که در شب تاریک نیک رود. (ناظم الاطباء).

شبروش.

[شَ] (ع اِ) نام پرنده ای است که آن را مرغ غواص نیز خوانند. ج، شبارش. (ازدزی ج 1 ص720).

شبروی.

[شَ رَ] (حامص مرکب) عمل شبرو. سیر در شب. رفتن به هنگام تاریکی جهان پس از غروب کردن خورشید: دَلَج؛ شبروی اول شب است و دَلجَة؛ شبروی آخر شب. (منتهی الارب) :
شبروی کرده کلنگ آسا همه شاهین دلان
چون قطا سیمرغ را از آشیان انگیخته.
خاقانی.
- لباس شبروی؛ لباس و جامه که دزدان یا عیاران یا آنان که خواهند به شب کارهای شگرف کنند و ناشناس مانند به تن کنند :امیرارسلان گفت: پدر یک دست لباس شبروی میخواهم. (امیرارسلان چ محجوب ص 141).

شبرة.

[شِ رَ] (ع اِ) عطیه. (تاج العروس) (لسان العرب) (ذیل اقرب الموارد). بخشش.

شبرة.

[شِ رَ] (ع اِ) قامت دراز. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). قامت کوتاه. از لغات اضداد است. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد).

شبره.

[شِبْ بَ رَ] (اِخ) جد احمدبن محمد عابد نیشابوری است. (از تاج العروس).

شبره تو.

[شَ بَ ؟] (اِخ) ده از دهستان خسروآباد شهرستان بیجار. دارای 390 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

شبری.

[شُ را] (اِخ) فیروزآبادی نویسد: نام پنجاه و سه موضع است همه به مصر و اما مؤلف تاج العروس گوید: مؤلف قاموس نوزده موضع دیگر را نگفته است و من آنها را ذکر کرده ام و جمعاً هفتادودو شبری هست. رجوع به تاج العروس شود.

شبرید.

[شَ] (اِ) بستری که از طناب و یا نوار میسازند و در کشتی به روی آن استراحت میکنند. (ناظم الاطباء).

شبزق.

[شَ زَ] (معرب، ص) پری زده. (منتهی الارب). این کلمه معرب است. (از اقرب الموارد). معرب شبزده. (محیط المحیط). پری زده و کسی که بواسطهء مس شیطان و پری دیوانه شده باشد. (ناظم الاطباء). دیوگرفته. پری دار. جنی. جن زده.

شب زنده دار.

[شَ زِ دَ / دِ] (نف مرکب)قائم الیل. شب بیدار. (مجموعهء مترادفات ص 221). آنکه شب را بیدار بماند. شب خیز. که شب را به دعا یا پاسبانی به صبح رساند :
دل شب زنده دار زنده شود
قالب مرده سرفکنده شود.اوحدی.
ساقی چو شاه نوش کند بادهء صبوح
گو جام زر به حافظ شب زنده دار بخش.
حافظ.
کدام آهن دلش آموخت این آیین عیاری
کز اول چون برون آمد ره شب زنده داران زد.
حافظ.
برون آ که گردون شب زنده دار
گهر بر طبق کرده بهر نثار.ظهوری.

شب زنده داری.

[شَ زِ دَ / دِ] (حامص مرکب) عمل شب زنده دار. شب بیداری. پاسبانی در شب.

شب زنگی.

[شَ بِ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شب گیسوفشان. کنایه از شب تاریک باشد. (انجمن آرا).

شب ساختن.

[شَ تَ] (مص مرکب)صحبت در شب. (فرهنگ نظام). صحبت داشتن با کسی در شب. (بهار عجم) :
سواد شب خون چو از تاختن
برآسود آمد به شب ساختن.نظامی.

شبست.

[شِ بِ] (ص) چیزی را گویند که بر طبع گران و ناخوش آید. (برهان قاطع). گران و بغیض بود. (فرهنگ نظام) :
پنجاه سال رفتی از گاهواره تا گور
بر ناخوشی بریدی راهی بدین شبستی.
ناصرخسرو.
رجوع به شبشت شود.

شبستان.

[شَ بِ] (اِ مرکب) خوابگاه. (ناظم الاطباء). به معنی شب خانه است که حرمسرای پادشاهان و خلوتخانه و خوابگاه ملوک و سلاطین باشد. (برهان قاطع). آن حصه از سرا که جای توقف در شب است و اکنون آن را اندرون و اندرونی و زنانه گویند. (فرهنگ نظام). حرمسرای. (ناظم الاطباء) :
برون آورید از شبستان اوی
بتان سیه چشم خورشیدروی.فردوسی.
گر این نامور هست مهمان تو
چه کارستش اندر شبستان تو.فردوسی.
بر آمد برین نیز یک چند گاه
شبستان ایرج نگه کرد شاه.فردوسی.
فریدون شبستان یکایک بگشت
بر آن ماه رویان همه برگذشت.فردوسی.
کعبه خاتون دو کون، او را در این خرگاه سبز
هفت بانو بین پرستار شبستان آمده.
خاقانی.
گفتی شما چگونه و چونست نزلتان
ما شاد و نزل ما ز شبستان صبحگاه.
خاقانی.
از آنگه که تابع شد اقبال او را
عروس ظفر در شبستان نماید.
خاقانی.
|| در مساجد جایی را گویند که درویشان و غیر ایشان در آن قسمت عبادت کنند و شبها نیز به خواب روند. (برهان). آن قسمت از عمارت مسجد که از هیچ طرف باز نیست و دخول و خروج به آن از درها است چون در شبهای سرد نماز جماعت در آنجا خوانده میشود، شبستان نامیده شده. (فرهنگ نظام). آنجای از مزگت که در آن عبادت کنند و شبها در آنجا به خواب روند. (از ناظم الاطباء).

شبستان فروز.

[شَ بِ فُ] (نف مرکب) که شبستان روشن و فروزان سازد. که روشنی بخش شبستان گردد. || (اِ مرکب) چراغهائی که در شبستان جهت روشنایی و زینت میگذارند. (ناظم الاطباء).

شبستانی.

[شَ بِ] (ص نسبی) منسوب به شبستان :
دل از تعلیم غم پیچد معاذالله که بگذارم
که غم پیر دبستانست و دل طفل شبستانی.
خاقانی.
و رجوع به شبستان شود.

شبستر.

[شَ بِ تَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای شش گانهء شهرستان تبریز. این بخش 71 آبادی دارد و سکنهء آن 77980 تن است که با سکنهء خود شبستر 85620 تن میشود. آب آن از برفهای ذوب شدهء دره های کوه میشاب و محصول آن پنبه، نباتات روغنی، بادام، گردو، شفتالو، زردآلو، نخود و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شبستر.

[شَ بِ تَ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش شبستر واقع در 53 هزارگزی باختری تبریز. دارای 7640 تن سکنه. آب آن از چشمه و رود چای دره و محصول آن غلات، حبوبات و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شبستری.

[شَ بِ تَ] (اِخ) شیخ محمودبن عبدالکریم ملقب به سعدالدین در قصبهء شبستر هفت فرسنگی تبریز تولد یافت. از تاریخ زندگانی او اطلاع وسیعی به دست نیست و ظاهراً سراسر عمر را بر خلاف زمانهء آشفته و عصر پرآشوب خویش به آرامش و سکون بدون حادثهء مهمی در تبریز یا نزدیکی آن بسر برده است و هم در آنجا در سال 720 ه . ق. وفات یافته. از وی تألیفات بسیار باقی نمانده است لیکن مثنوی گلشن راز که تقریباً بیست هزار بیت میشود از بهترین و جامعترین رسالاتی است که در اصول و مبادی تصوف به رشتهء نظم درآورده است و تا امروز نزد خاص و عام شهرتی بسزا دارد. این مثنوی چنانکه شاعر خود اشاره میکند در شوال سال 710 ه . ق. به نظم آمده و در آن پاسخ 15 سؤال راجع به اصول تصوف است که شخصی از خراسان موسوم به امیرحسینی حسین بن عالم ابی الحسین هروی سؤال نموده است. عبدالرزاق لاهیجی شرح عالی بر آن نگاشته است.(1) و نیز شاه داعی شیرازی عارف و شاعر نامی قرن نهم را شرحی بر این مثنوی است به نام نسائم الاسحار(2) یا نسائم گلشن. تألیفات دیگر وی عبارتند از: رسالهء حق الیقین، رسالهء شاهد، سعادتنامه، منهاج العارفین و مرآة المحققین. برای شرح حال و آثار او رجوع به دانشمندان آذربایجان چ تربیت، الذریعة ج 9 ص 506، تاریخ ادبیات ایران تألیف ادوارد براون ج 3 یا از سعدی تا جامی ترجمهء علی اصغر حکمت ص 159 به بعد و تاریخ ادبیات دکتر رضازادهء شفق ص 263 شود.
(1) - براون شرح گلشن راز را به عبدالرزاق لاهیجی نسبت میدهد و حال آنکه این شرح منسوب است به شیخ شمس الدین محمد بن یحیی لاهیجی الاصل شیرازی المسکن که در ذیحجهء 877 ه . ق. تألیف نموده و موسوم است به مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز و از مشایخ سلسلهء نوربخشیه بوده است. (از تعلیقات حکمت بر کتاب از سعدی تا جامی ص 161).
(2) - دیوان شاه داعی شیرازی چ دبیرسیاقی ص 19 و 25 و مقدمهء ج 1.

شب سده.

[شَ بِ سَ دَ / دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شب جشن سده. لیلة السدق. شب دهم بهمن ماه. صاحب برهان گوید: به معنی شب آتش بلند باشد چه سده به معنی آتش بلند است و آن شب دهم بهمن ماه است و وجه تسمیهء این، آن است که چون فریدون بر ضحاک دست یافت خدم و نزدیکان او را می گرفت و میکشت از آن جمله طباخی داشت ارمائیل نام که مردمان را کشتی و مغز سر ایشان را جهت ماران ضحاک بیرون کردی، نزد فریدون آوردند. خواست که او را به عقوبت تمام بکشد. ارمائیل گفت هر روز یک کس را از آن دو کس که به من میدادند که بکشم آزاد میکردم و در عوض او مغز سر گوسفند داخل مینمودم. تو باید که با من مکافات نیکی به جای آوری و اگر باور نداری اینک آن مردم پناه به کوه دماوند برده اند. فریدون با لشکر سوار شد و متوجه کوه دماوند گردید تا آن مردم را به شهر بازآورد، چون نزدیک رسید، شب درآمد و راه را گم کردند، پس بفرمود تا آتش بسیاری برافروختند و مردمان گریخته چون آن آتش بدیدند حیران ماندند که آیا چه چیزست؟ متوجه آتش شدند و خلقی عظیم آزادکردگان طباخ جمع آمدند. گویند: آن شب صد جا آتش افروخته بودند و آن شب دهم بهمن ماه بود. (برهان). قسمتی از گفتهء برهان بر اساطیر مبتنی است و قسمتی نیز اساسی ندارد. رجوع به جشن سده و سده شود.

شبسده.

[شَ سَ دَ / دِ] (اِ مرکب) شبپره و خفاش. (ناظم الاطباء).

شبشبة.

[شَ شَ بَ] (ع مص) تمام کردن چیزی را. (از منتهی الارب): شبشب الشی ء شبشبة؛ تمام کرد آن چیز را. (از ناظم الاطباء).

شبشت.

[شِ بِ] (ص) به معنی شبست آمده است چه در فارسی سین بی نقطه و نقطه دار به هم تبدیل می یابند. (از برهان). گران و بغیض بود. (صحاح الفرس) (فرهنگ نظام) :
حاکم آمد یکی بغیض و شبشت
ریشکی گنده و پلیدک و زشت.معروفی.
و رجوع به شبست شود.

شب شدن.

[شَ شُ دَ] (مص مرکب)فرارسیدن شب. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از آخر شدن ایام جوانی است. (بهار عجم) :
شب شد(1) دگر که تنگ غمت را ببر کشم
چون مرغ پرشکسته سری زیر پر کشم.
قدری شیرازی.
(1) - موهم هر دو معنی مذکور.

شب شکستن.

[شَ شِ کَ تَ] (مص مرکب) شب به سر بردن. مبیت. (مجموعهء مترادفات ص 221). به سر شدن و به سر کردن شب. (بهار عجم) :
شب شکستن بهر شبگیر است اندر زلف(1) تو
شب شکست و هیچ دل را زهرهء شبگیر نیست.
رکنای مسیح.
(1) - ن ل: بهر زلف تو.

شب شناس.

[شَ شِ] (نف مرکب، اِ مرکب)کنایه از خروس عرشی باشد که چون او بانگ آورد خروسهای زمین به صدا درآیند. (از حاشیهء دیوان خاقانی). || خروس :
ماییم مرغ عرش که بر بانگ ما روند
مرغان شب شناس نواخوان صبحگاه.
خاقانی.

شبشیر.

[شَ] (اِخ) نام قریه ای است از قرای مصر سفلی و عده ای بدان منسوبند. (از معجم البلدان).

شبشینا.

[ ] (اِ) بیخی دارویی که از هند آرند(1)و آن را اغلب اطباء با عشبة تجویز کنند. (از دزی ج 1 ص270).
(1) - Squine. esquine china.

شبص.

[شَ بَ] (ع اِمص) درشتی. (از منتهی الارب). خشونت. (از اقرب الموارد) (محیط المحیط). || (مص) در همدیگر درآمدن خار. (منتهی الارب). درآمدن خار درخت در یکدیگر. (از اقرب الموارد): تشبص الشجر؛ به هم درشدند درختان. (منتهی الارب) (از محیط المحیط).

شبص.

[شَ بَ] (ع مص) در اصطلاح عامه اصلاح کردن جزء و مقدار شی ء . کمی از چیزی را اصلاح کردن. (از دزی ج 1 ص 270): شبص الشی ء؛ اصلحه قلیلا. (محیط المحیط).

شبط.

[شَ] (ع مص) زخمی ایجاد کردن. شکاف و خراش باریک و دراز ایجاد نمودن. (از دزی ج 1 ص720): شبطه؛ او را مجروح کرد به جراحتی باریک و دراز. (از محیط المحیط). || در اصطلاح عامه، رسم کردن ساحر بر روی زمین خطی را: شبط الساحر یشبط شبطا؛ رسم علی الارض علامة. (از محیط المحیط).

شبط.

[شَ بَ] (اِ) شباط. ماه قبل از آذار. (از اقرب الموارد). رجوع به شباط شود.

شبطباط.

[شَ بِ] (معرب، اِ) به معنی بطباط است که سرخ مرد باشد و آن گیاهی است به سیاهی مایل و به عربی عصی الراعی خوانند و خون شکم ببندد. (برهان) (از ناظم الاطباء). رجوع به سرخ مرد شود.

شبطران.

[شَ بَ] (اِخ) دژی است از توابع طلیطله به اندلس. (از معجم البلدان).

شبظ.

[] (ع مص) متعادل و تراز درآمدن. (از دزی ج1 ص 721).

شبع.

[شَ] (ع اِمص) سیری. ضد گرسنگی. (منتهی الارب): شبع الرجل من الطعام شُبعاً و شِبَعاً تملا منه و هو ضد جاع؛ سیر شد از غذا و آن ضد گرسنه شد است. (از اقرب الموارد). || (ص) زمین سرسبز: هذا واد قد شبعت غنمه. (از اقرب الموارد)؛ یعنی بیابانی است که گوسفندانش سیر شدند. کنایه از بیابان سبز است.

شبع.

[شَ] (ع مص) به ستوه آمدن از چیزی. یقال: شبعت من هذا الامر و رویت؛ یعنی از آن بیزار شدم و به ستوه آمدم. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شبع.

[شِ بَ] (ع اِ) مقدار سیری از طعام. (از منتهی الارب). || نام است هر آنچه سیر کند ترا. (از اقرب الموارد).

شبع.

[شِ] (ع اِ) نام آنچه سیر کند. (از اقرب الموارد). || کلفتی و ستبری در دو ساق پا. (از ذیل اقرب الموارد).

شبع.

[شُ بُ] (ع ص) جِ شَبَع. یقال: ثوب شبع الغزل و ثیاب شبع و حبل شبع و حبال شبع. (از ذیل اقرب الموارد).

شبعاء .

[شَ] (اِخ) از دیه های دمشق از اقلیم بیت الابار است که خطاب بن سلیمان بن محمد بن الولیدبن عبدالملک بن مروان بن الحکم اموی و خاندانش در آنجا میزیسته اند. (از معجم البلدان).

شبعان.

[شَ] (ع ص) سیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، شِباع و شَباعا. (اقرب الموارد).

شبعان.

[شَ] (اِخ) نام کوهی است در بحرین. (از معجم البلدان).

شبعان.

[شَ] (اِخ) نام قلعه است در مدینه در دیار اسیدبن معاویة. (از معجم البلدان).

شبعانة.

[شَ نَ] (ع ص) مؤنث شبعان. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). و هی شبعی. (از اقرب الموارد). رجوع به شبعان شود.

شبع القوم.

[شَ بَ عُلْ قَ] (اِخ) نام یکی از بتها و خدایان صفائیها بوده است که در کتیبه های صفا نام آن آمده است. (الاصنام و تعلیقات آن از احمد زکی پاشا) (از تاریخ اسلام چ فیاض ص 36).

شب عنبرین.

[شَ بِ عَمْ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شب تاریک. (برهان) (انجمن آرا). اَدهَم. چادر کبود. (مجموعهء مترادفات ص 222).

شبعة.

[شُ عَ] (ع اِ) مقدار یک سیری از طعام. (از منتهی الارب). یکی شبع. به مقدار سیرکننده از طعام. (از اقرب الموارد): اشتهی شبعة من الطعام؛ به اندازهء یک سیری از غذا اشتها دارم. (از اقرب الموارد).

شبعة.

[شَ بِ عَ] (ع ص) شبعانة. (از اقرب الموارد). رجوع به شبعانة شود.

شبعی.

[شَ عا] (ع ص) شبعانة. مؤنث شبعان. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به شبعان شود. || زن سطبربازو: امرأة شبعی الذراع. (منتهی الارب). || امرأة شبعی الخلخال و السوار؛ زن فربه دست و فربه پا که دست و پابرنجن را پر کند از فربهی. (منتهی الارب). زن فربه. (از ذیل اقرب الموارد).

شبغا.

[شَ] (اِ مرکب) محوطه و جایی که شبها اسب و گاو و خر و گوسفند در آن به سر برند. (از برهان). شوغا. شوغازه. شوغار. شوغاه. شوگا. شوگاه. شبغار. شبغاره. شبغاز. شبغازه. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به هر یک از مترادفات کلمه شود.

شبغار.

[شَ] (اِ مرکب) رجوع به شبغاز شود.

شبغاره.

[شَ رَ / رِ] (اِ مرکب) به معنی شبغاز و شبغازه است. (از برهان قاطع). رجوع به شبغاز شود.

شبغاز.

[شَ] (اِ مرکب) محوطه ای باشد که شبها گاوان و گوسفندان و دیگر جانوران اهلی در آن به سر برند. (از برهان). شبگاه. شبغار. شبغا.

شبغازه.

[شَ زَ / زِ] (اِ مرکب) شبغاره. شبغاز. شبغا. شبغار. (برهان). شبگاه بود که گوسفند در او دارند. (لغت فرس اسدی) (فرهنگ نظام) :
فربه کردی تو کون ایا بدسازه
چون دنبهء گوسفند در شبغازه.
عماره (از لغت فرس).
رجوع به شبغازه شود.

شبغاو.

[شَ] (اِ مرکب) شبغازه است که جای خوابیدن گوسفند و خر و گاو باشد. (برهان). رجوع به شبغار، شبغاز و شبغازه شود.

شب غریب.

[شَ غَ] (اِ مرکب) شب اول مرگ کسی. (یادداشت مؤلف). || نان و حلوایی باشد که در شب اول قبر میت به جهت ترویح روح او قسمت کنند. (از برهان). نان و حلوایی که شب اول میت سر قبر او قسمت میکردند و حالا آن را در بعضی از جاهای ایران شام غریبان گویند. (فرهنگ نظام) :
روز اجل کفن بدرم همچو نان پهن
ازبهر وصل چلپک و حلوای شب غریب.
بسحاق اطعمه.
از شمیم نان و حلواهای گرم شب غریب
بس بخواهد رفت بر بالای خاک ما نسیم.
بسحاق اطعمه.

شب فرخ.

[شَ بِ فَرْ رُ] (ترکیب وصفی)فرخ شب. فرخنده شب. || (اِ مرکب) نام نوایی است از موسیقی و نام لحن چهاردهم باشد از سی لحن باربد. (برهان). نام یکی از سی لحن باربد، مطرب و شاعر خسروپرویز است. (فرهنگ نظام).

شب فروز.

[شَ فُ] (نف مرکب)شب افروز. که شب فروزان شود :
یکی گفتش ای کرمک شب فروز
چه باشد که پیدا نیایی به روز.سعدی.
رجوع به شب افروز شود.

شبق.

[شَ بَ] (ع مص) ناگوارد شدن از گوشت. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سخت آزمند شدن به آرمیدن با زن (و گاه این معنی در غیر انسان نیز آید). (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). انعاظ. (بحرالجواهر).

شبق.

[شَ بَ] (ع اِ) در اصطلاح عامه، ترکه. (از دزی ج1 ص722). شاخهء نازک عصامانند. || عصا و چوبدست: شبقه بالعصا؛ او را با عصا بزد. (از محیط المحیط). || سنبهء تفنگ. (از دزی ج 1 ص 722).

شبق.

[شَ بِ] (ع ص) شهوتی و آزمند به آرمیدن با زن. (از ناظم الاطباء). شدیدالشهوة. (محیط المحیط).

شبقة.

[شَ بِ قَ] (ع ص) مؤنث شبق. (از اقرب الموارد). رجوع به شبق شود.

شبک.

[شِ] (اِ) دوک و بادریسهء دوک را گویند و آن چیزی است از چرم یا چوب تنک که بر گلوی دوک مضبوط سازند. (برهان) (از ناظم الاطباء).

شبک.

[شَ] (ع مص) منصرف شدن از کاری. (ذیل اقرب الموارد). || در هم شدن و داخل شدن چیزی در چیزی دیگر. (از اقرب الموارد). درآمیختن و به یکدیگر درآوردن. (منتهی الارب): شبکت اصابعی بعضها فی بعض؛ انگشتانم را در یکدیگر داخل کردم. (از اقرب الموارد). || در هم شدن و مخلوط شدن امور در یکدیگر و اشتباه و خلط گردیدن آنها. (از اقرب الموارد). || درآمیختن ظلمت و تاریکی. (از ذیل اقرب الموارد). || نیک ظاهر شدن ستارگان. (از ذیل اقرب الموارد). || درهم شدن ستارگان در یکدیگر از بسیاری آنچه نمایان شده است. (از ذیل اقرب الموارد).

شبک.

[شَ بَ] (ع اِ) دندانه های شانه. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از منتهی الارب) (از محیط المحیط). || جِ شبکة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به شبکة شود.

شبک.

[شِ] (اِخ) (بنو...) نام بطنی است. (منتهی الارب).

شبک.

[شَ بَ] (اِخ) (ذو...) آبی است به حجاز به بلاد بنی نصربن معاویه. (منتهی الارب). رجوع به ذوشبک شود.

شبکات.

[شَ بَ] (ع اِ) جِ شبکة. رجوع به شبکة شود.

شب کار.

[شَ] (ص مرکب) کسی که در شب کار کند. کارگر شب کار. || در تداول عامه، لوطی. || زن که تن به بدکاری داده باشد و بدکاری کند. زن که شباهنگام با بیگانه خسبد. که همبستر مردی بیگانه شود.

شب کاری.

[شَ] (حامص مرکب) عمل شب کار. رجوع به شب کار شود.

شب کاینات.

[شَ بِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از دنیا و عالم کون و فساد باشد. (برهان).

شب کردن.

[شَ کَ دَ] (مص مرکب)صحبت داشتن با کسی در شب. (از بهار عجم). صحبت در شب. (فرهنگ نظام) :
خلوتی ساختند و شب کردند
مادر پیر را طلب کردند.امیرخسرو دهلوی.
کردم به ذوق شادی شب با سگان کویش
صحبت بهم خوش آید یاران باوفا را.
کاتبی.
|| وارد شدن در شب. (فرهنگ نظام). || شب به روز کردن. تمام شب به سر بردن به شغلی. (بهار عجم) :
شب تا به روز بودم من مبتلای هجران
تو شب به روز کردی با مبتلای دیگر.
لسانی.
|| شب را در بیرون خانه به سر بردن. (یادداشت مؤلف) :
ور شب کنم از خانه به جای دگر آیم
او شب کند از خانه به جای دگر آید.فرخی.

شبکرة.

[شَ کَ رَ] (معرب، اِمص) به معنی شبکوری است مبنی بر فعلله از شبکور. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد).

شب کلاه.

[شَ کُ] (اِ مرکب) کلاهی که در شب و در هنگام خواب بر سر گذارند. (ناظم الاطباء). کلاهی که در شب خصوص برای خواب به سر میگذارند. (فرهنگ نظام). || عرقچین. || کلاه سیاه. (ناظم الاطباء).

شب کن.

[شَ کُ] (نف مرکب)شبیخون زننده و به عهده گیرندهء حمله و تاخت وتاز در شب. (از ناظم الاطباء).
- شب کن زدن؛ سفر کردن در شب و راه پیمودن در شب. (ناظم اطلاطباء).
|| (اِ مرکب) فلق و صبح. || چرغد و قسمی از سوسک. (ناظم الاطباء).

شبکند.

[شَ کَ] (اِ مرکب) به معنی آشیانه است که جا و مقام مرغان باشد. (برهان). آشیانهء پرندگان. (از ناظم الاطباء). لانهء پرندگان.

شبکو.

[شَ] (ص مرکب، اِ مرکب)شب کوک. شب کوکه. شب کوکا. گدایی را گویند که شبها بر پشته یا درختی که در میان محله واقع باشد برآید و به آواز بلند نام مردم محل را برد و دعا کند تا به او صدقه دهند. (فرهنگ نظام).

شب کور.

[شَ] (ص مرکب) آنکه به شب هیچ نبیند. أعشی. کسی که در شب چشمش نبیند. (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). رجوع به شب کوری شود. || (اِ مرکب) خفاش. شب پره.

شبکور.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان سوسن ایذه شهرستان اهواز. دارای 330 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شب کوری.

[شَ] (حامص مرکب) حالت و کیفیت شب کور. || نوعی بیماری و آن چنان است که بیمار در روشنایی روز به خوبی بیند و به کار خود مشغول باشد در صورتی که اول غروب آفتاب و هنگامی که هنوز بس تاریک نشده است و شخص سالم تواند خوب ببیند و بخواند و بنویسد، بیمار مبتلا دیگر اشیاء را تشخیص ندهد و حتی به زحمت بتواند رفت وآمد نماید. این نشانه ها از کودکی در وی هست و هر چه بیمار بزرگتر شود بر شدت آن افزوده گردد تا جائی که در حوالی پنجاه شصت سالگی به کلی نابینا شود. این بیماری در نتیجهء ورم شبکیهء نقطه نقطه ای به وجود می آید(1). (از بیماریهای چشم و درمان آن ص 459 و 461).
(1) - Retinite ponctuee albescente.

شبکوک.

[شَ] (ص مرکب، اِ مرکب)شبکو. شبکوکا. شبکوکه. نوعی از گدایی باشد و آن چنان است که شبها بر بالای مناری یا پشته ای یا درختی که در میان محله واقع باشد برآیند و به آواز بلند یک یک از مردم محله را نام ببرند و دعا کنند تا به ایشان صدقه بدهند. (برهان) :
همچو شبکوکی کنم من ذکر و بانگ
تا رسد از بامهایم نیم دانگ.مولوی.
زهی جوفروشان گندم نمای
جهانگرد و شبکوک خرمن گدای.سعدی.
رجوع به شبکو شود. || ساعت که مبدأ آن شب هنگام گیرند و میزان کنند و گذارند تا کار کند.

شبکوکا.

[شَ] (ص مرکب، اِ مرکب) شبکو. شبکوک. شبکوکه. به معنی شبکوک است که گدایی بالای منار باشد. (برهان قاطع) :
به شاخ گلبنان آن شوریده بلبل
چه شبکوکا زند تا صبح کوکا.
غضایری رازی.
و رجوع به شبکو و شبکوک شود.

شبکوکه.

[شَ کَ / کِ] (ص مرکب، اِ مرکب) شبکو. شبکوک. شبکوکا. نوعی از گدایی باشد. (برهان). و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شبکونتن.

[شَ نِ تَ] (مص) به لغت زند و پازند به معنی گذاشتن باشد و شبکونمی، یعنی گذاشتم و شبکونید، یعنی بگذارید. (برهان).(1)
(1) - هزوارش: Shabkonitan (و نظایر آن)، پهلوی hishtan، گذاشتن. (از حاشیهء برهان چ معین).

شبکة.

[شُ کَ] (ع اِ) قرابت و خویشاوندی. (از اقرب الموارد). قرابت: بینهما شبکة؛ میان آن دو قرابت و نسبت است. (از منتهی الارب) (از متن اللغة) (از ناظم الاطباء).

شبکة.

[شَ بَ کَ] (ع اِ) دام شکارچی در آب یا در خشکی. (از اقرب الموارد). فخ. کمین. دام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هرچه مثل دام و تور و سوراخ سوراخ باشد. (فرهنگ نظام). ج، شبک و شباک. (اقرب الموارد). || چاههای نزدیک به هم. (از منتهی الارب): هجمنا علی شبکة؛ یعنی حمله بر چاههای نزدیک به هم بردیم. (از اقرب الموارد). چاههای نزدیک به هم که به یکدیگر راه داشته باشد. (از متن اللغة). || چاههای کم آب ظاهر و نمایان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || زمین بسیارچاه. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). در صحاح آمده است که شاید وجه تسمیهء چاهها به شباک از روی زیادی و نزدیکی آنها با یکدیگر در روی زمین باشد. (از اقرب الموارد). || سوراخ کلاکموش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رأس. ج، شَبَک. (از ذیل اقرب الموارد). || مجمع لغوی مصر آن را بر تور سر زنان که جهت حفظ آشفتگی موی به سر بندند اطلاق کرده است. (از متن اللغة)(1). || رشتهء لوله های آب شهر را نیز شبکه خوانند. (از متن اللغة).
(1) - Hairnet.

شبکة.

[شَ بَ کَ] (اِخ) آبی است در أجاء. (منتهی الارب).

شبکة.

[شَ بَ کَ] (اِخ) آبی است در خاور سمیراء ازآنِ قبیلهء اسد. (از منتهی الارب).

شبکة.

[شَ بَ کَ] (اِخ) آبی است مر بنی قشیر را. (منتهی الارب).

شبکة.

[شَ بَ کَ] (اِخ) نام سه آب دیگر است مر بنی نمیر را. و نام چاه و آبهای دیگر نیز باشد. (از منتهی الارب).

شبکه.

[شَ بَ کَ / کِ] (ع اِ) شبکة. این اصطلاح برای خطوط متعدد و کثیر و متقاطع تلفن و راه آهن و تلگراف و لوله های آب که در ناحیتی محدود یا وسیع نصب شده باشد (برحسب مورد) به کار رود.

شبکهء کروماتین.

[شَ بَ کِ یِ کُ رُ]ترکیب اضافی، اِ مرکب) در اصطلاح گیاه شناسی ساختمان فیزیکی هسته، رشتهء طویل به هم پیچیده ای است که در بعضی از نقاط به یکدیگر اتصال می یابد و قطورتر از سایر نقاط میگردد و جمعاً شبکه ای تشکیل میدهد که شبکهء کروماتین(1) و الیاف کروماتین(2) و رشتهء هسته ای(3) نامیده میشود. (گیاه شناسی عمومی ص 68).
(1) - Reseau chromatique.
(2) - Filamente chromatique.
(3) - Filamente Nucleaire.

شبکی.

[شَ بَ] (ص نسبی) منسوب به شبک.

شبکیة.

[شَ بَکی یَ / یِ] (ص نسبی)تأنیث شبکی. منسوب به شبک.

شبکیه.

[شَ بَکی یَ / یِ] (ص نسبی، اِ)شبکیة. تورینه(1). در اصطلاح تشریح، پردهء نازکی است که از رشته های عصبی است و از پرد (قرص بصری) تا آوه(2) امتداد دارد. از آن به بعد هم باز سطح داخلی موئین کرپ (جسم هدبی) و سطح خلفی ایرسا (عنبیه) را نیز میپوشاند منتهی در این دو محل خیلی نازک و ساده میشود. و دیگر رشته های عصبی ندارد. این پرده از سمت داخل به پردهء آبگینه (زجاجیه) و از طرف خارج به پارینه (مشیمیه) محدود میشود. شبکیه شفاف است و در چشم اشخاص زنده ارغوانی میباشد ولی در اثر روشنایی سفیدرنگ میشود. پس از مرگ رنگ آن رفته رفته خاکستری می گردد سرانجام سفید میشود. این پرده در محل داخل شدن پی بینایی و در حوالی آوه به مشیمیه می چسبد و در سایر جاها فقط با آن مجاور میباشد. چنانکه اشاره شد در سطح داخلی چشم درست در امتداد محور قدامی و خلفی آن قسمتی از شبکیه خیلی حساس است و چون رنگ آن نیز زرد است به آن «زردلک»(3) میگویند. لکهء زرد بیضی شکل است و به اندازهء یک تا دو میلیمتر میباشد. در مرکز خود یک فرورفتگی دارد که حساسترین نقاط شبکیه است و به آن گودال مرکزی میگویند. در سه میلیمتری داخلی این ناحیه، قرص بصری قرار دارد که محل داخل شدن پی بینایی در چشم است و به شکل دایره میباشد. رنگش سفید و قطرش 5/1 میلیمتر میباشد. اطراف این قرص از سایر قسمتهای شبکیه قدری برجسته تر است ولی مرکز آن به عکس گودتر میباشد و به آن گودی طبیعی میگویند. در همین جا است که رگهای شبکیه داخل چشم میشوند. ساختمان شبکیه خیلی مفصل است و اگر قطعی از آن را زیر میکروسکپ نگاه کنیم ده طبقهء مختلف در آن خواهیم دید و بطور خلاصه شبکیه پردهء حساس کرهء چشم است که درون آن را میپوشاند و شامل دو بخش خلفی و قدامی است:
1 - بخش خَلْفی، این بخش شبکیهء اصلی را تشکیل میدهد و در آن دو قسمت متمایز از هم میتوان تشخیص داد که یکی را لکهء زرد و دیگری را نقطهء کور(4) میخوانند. لکهء زرد بیضی شکل است و وسط آن اندکی فرورفته است. این قسمت در قطب خلفی کرهء چشم جای دارد و نقطهء کور محل ورود عصب بینائی به چشم میباشد که به شکل دایره است رنگش سفید و قطرش 5/1 میلیمتر است.
2 - بخش قُدّامی که سطح داخلی جسم مژکی(5) و عنبیه(6) را میپوشاند. در ضخامت پردهء شبکیه سه لایهء متمایز از هم میتوان تشخیص داد که از بیرون به درون عبارتند از: الف - لایهء سلولهای حسی، در این لایه سلولهایی وجود دارد که از امواج نورانی تحریک و متأثر میشود و به سلولهای بینایی موسوم است. سلولهای بینایی به دو دسته تقسیم میشوند. سلولهای استوانه ای و سلولهای مخروطی. سلولهای استوانه ای سلولهایی هستند که زائده هاشان استوانه ای است و سلولهای مخروطی دارای زائده های مخروطی شکل میباشد. زائده های استوانه ای و مخروطی سلولهای بینایی مجاور لایهء رنگی قرار دارند که فقط از یک ردیف سلول ساخته شده.
ب - لایهء سلولهای دوقطبی، نرونهای این لایه عمود بر سطح شبکیه قرار گرفته اند و دندریت ساده یا منشعب آنها با سلولهای بینایی مجاور است. آکسون آنها با دندریت سلولهای چندقطبی لایهء داخلی، سیناپس را تشکیل میدهد.
ج - لایهء سلولهای چندقطبی بسیار نازک است و در سراسر شبکیه فاقد غلافهای میلین و شوان میباشد. بین لایهء سلولهای حسی و سلولهای دوقطبی نرونهای رابط بطور عرضی وجود دارد. لکهء زرد، ساختمان آن با دیگر قسمتهای شبکیه متفاوت است. در این ناحیه زائده های استوانه ای سلولهای استوانه ای وجود ندارد و زائده های مخروطی باریک تر و درازتر است و از هم فاصلهء بیشتری دارد. سلولهای چندقطبی لکهء زرد، هر یک با یکی از سلولهای دوقطبی مربوط میشود و هر سلول دوقطبی با یک سلول که زائدهء مخروطی دارد، ارتباط پیدا میکند. امواج نورانی در لکهء زرد مستقیماً به زائده های مخروطی میرسند و آنها را تحریک میکنند. نقطهء کور، محل ورود عصب بینائی است. در این نقطه از شبکیه، سلولهای حسی وجود ندارد و آنجا فقط تارهای عصبی که فاقد غلاف میلین اند دیده میشود. این قسمت چون فاقد سلولهای بینائی است به نقطهء کور موسوم شده و هر تصویر که روی این نقطه بیفتد دیده نمی شود.
(1) - Retine.
(2) - L' Ora Serrata.
(3) - Fovea centralis.
(4) - Ponctum coecum.
(5) - Corps ciliaire.
(6) - Iris.

شبگاه.

[شَ] (اِ مرکب) شبانگاه. شوگاه. یعنی آنجا که شب کنند. || وقت درآمدن شب. || جای باش گوسفندان و منزل و محل آسایش چارپایان. (ناظم الاطباء). شوغا.

شب گذاشتن.

[شَ گُ تَ] (مص مرکب)بیتوته. (ترجمان القرآن جرجانی). به سرآوردن شب. گذراندن شب. به شب مقیم شدن در جایی.

شب گذراندن.

[شَ گُ ذَ دَ] (مص مرکب) سپری کردن شب. به سر بردن شب :
بر سر کوی تو شبها گذارندیم به عیش
کاسمان پوشش ما بود و زمین بستر ما.
وحشی بافقی.

شب گذشتن.

[شَ گُ ذَ تَ] (مص مرکب)شب به سرآمدن. شب سپری شدن :
روز و شبم ز هجر به رنگی گذشته است
کآگه نگشته ام که سپید و سیاه چیست.
شانی مشهدی.

شبگرد.

[شَ گَ] (نف مرکب، اِ مرکب) کسی که در شب گردش میکند. (ناظم الاطباء). شبرو. (برهان قاطع). آنکه شبها بگردد و سیر کند :
تکیه بر اختر شبگرد(1) مکن کاین عیار
تاج کاوس ربود و کمر کیخسرو.حافظ.
شبها منم و گوشهء غم حال من این است
حال دل آوارهء شبگرد که داند.میرخسرو.
شوخ و میخواره و شبگرد و غزل خوان شده ای
چشم بد دور که سرفتنهء دوران شده ای.
صائب.
|| عسس و گزمه که شب برای نگهبانی خانه ها و بازار گردش کند. (فرهنگ نظام). عسس و شبرو. (برهان). حارس و نگهبان شب. (یادداشت مؤلف). عسس و شحنه. (آنندراج) :
از می عشق بود مستی پروانهء من
هیچ اندیشه ز شبگرد و عسس نیست مرا.
صائب.
گزند گردش اختر به غافلان نرسد
که مست خواب ز شبگرد در امان باشد.
رضی دانش.
کجا پروای مردم هست چشم می پرستش را
بغیر از خواب شبگردی نگیرد چشم مستش را.
رضی دانش.
|| رند و بی باک. (آنندراج). رند و عیار. (فرهنگ نظام) :
دختری شبگرد و تند و تلخ و گلرنگ است و مست
گر بیابیدش بسوی خانهء حافظ برید.حافظ.
|| دزد. || ماه و قمر. (ناظم الاطباء). ماه را گویند و به عربی قمر خوانند. (برهان).
(1) - موهم معنی عیار و رند و بی باک نیز هست.

شبگردی.

[شَ گَ] (حامص مرکب) عمل شبگرد. گردش در شب. سیر در شب و گردیدن به شب. (از آنندراج). پاسبانی و محارست در شب. (ناظم الاطباء). || رندی. عیاری. عیارپیشگی. || دزدی.

شبگز.

[شَ گَ] (نف مرکب، اِ مرکب) مَلَه. غریب گز. قسمی حشره چون کنه و غریب گز. (یادداشت مؤلف). کرم کوچک و پهنی که خون انسان را مکد. و نامهای دیگرش ساس و سرخک و غریب گز است. (از فرهنگ نظام). جانوری کوچک از جنس کنه. || کیک. (ناظم الاطباء).

شب گل.

[شَ بِ گُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رسم است که در موسم بهار دو ساعت قبل از صبح که وقت شکفتن گل است به سیر گلزار میروند. و در چراغ هدایت نوشته که شبهای ایام بهار را «شب گل» گویند. چرا که در ایام بهار تمام گلها بشکفد و مردم در آن ایام سیر کنند. (از بهار عجم) (آنندراج). شب مهتاب در فصل گل سرخ که مردم به گشت گلزار میروند. (فرهنگ نظام) :
خط شبرنگ برون زان لب گل می آید
مژده ای باده پرستان شب گل می آید.
مفید بلخی.
عندلیبان چه بلا شور و فغانی دارند
بی تو بوی شب خون از شب گل می آید.
مفید بلخی.

شبگو.

[شَ] (نف مرکب، اِ مرکب) خواننده و گوینده در شب. (از برهان) (از آنندراج). نطق کننده و خواننده در شب. (فرهنگ نظام) :
چو آن شبگو گرفتی راه شبدیز
شدندی جملهء آفاق شبخیز.نظامی.
بر آستان تو پیر زحل بود دربان
به حضرت تو بود ترک آسمان شبگو.
منصور شیرازی.
|| نام مهتر و بزرگ پاسبانان باشد و او را چوبک زن هم میگویند. (برهان). مهتر پاسبانان که لفظ دیگرش چوبک زن است. (فرهنگ نظام).

شبگون.

[شَ] (ص مرکب) شبرنگ، چه گون به معنی رنگ آمده است. (برهان). شبرنگ. (آنندراج). سیاه و تار. (ناظم الاطباء) :
هوا زین جهان بود شبگون شده
زمین سربسر پاک پرخون شده.دقیقی.
پری چهره گفت سپهبد شنود
ز سر شعر شبگون همی برگشود.فردوسی.
هوا تیره گشت از فروغ درفش
طبرخون و شبگون و زرد و بنفش.
فردوسی.
هوا زین جهان بود شبگون شده
زمین سربسر پاک پرخون شده.فردوسی.
روزم ز تفکر همه شبگون گردد
دل خون شود و ز دیده بیرون گردد.فرخی.
- اسب شبگون؛ اسب شبرنگ و سیاه.
- شب شبگون؛ شب بسیار تاریک. (ناظم الاطباء).
|| شب چراغ، به جهت آنکه گوهر شب چراغ را دُرّ شبگون نیز گویند. (برهان).
- دُرّ شبگون؛ گوهر شب چراغ. (ناظم الاطباء) (آنندراج) :
خزانهء مدیح تو را در گشادم
به صحرا نهادم بسی دُرّ شبگون.سوزنی.

شبگون عیار.

[شَ نِ عَی یا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج).

شبگیر.

[شَ] (نف، اِ مرکب، ق مرکب) صبح و سحرگاه. (برهان). وقت سحر. پیش از صبح. اول صبح. (آنندراج). اول صبح. (فرهنگ نظام). سحرگاه. (ناظم الاطباء) :
گرانمایه شبگیر برخاستی
زبهر پرستش بیاراستی.فردوسی.
به شبگیر شمشیرها برکشیم
همه دامن کوه لشکر کشیم.فردوسی.
دگر روز شبگیر هم پرخمار
بیامد تهمتن بیاراست کار.فردوسی.
شبگیر کلنگ را خروشان بینی
دلها ز نوای مرغ جوشان بینی.منوچهری.
شبگیر ز گل فاختگان بانگ برآرند
گویی که سحرگاه همی خواب گزارند.
منوچهری.
روز سیم وقت شبگیر به شادیاخ رفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 402). من جاسوسان فرستاده ام و شبگیر دررسند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 353). امیر شبگیر برنشست و به کنار رود هیرمند رفت. (تاریخ بیهقی ص 516 چ ادیب).
شبگیر زند نعره کلنگ از دل مشتاق
وز نعره زدن طعنه زند نعره زنان را.
سنایی.
بس آهو کو بکشت افتاد شبگیر
جوی ناخورده خورد اندر جگر تیر.
میرخسرو.
ساقیا شبگیر شد(1) شمع شبستانی بیار
بزم روحانی به پا کن جام ریحانی بیار.
مظهر کاشی.
ز تیرگیش همی روشنی دهد بیرون
بود هرآینه از شب دمیدن شبگیر.
معزی نیشابوری.
|| حرکت کردن مسافر قبل از صبح تا روز به منزل برسد. (فرهنگ نظام). راهی شدن پیش از سحر و بعد از نیم شب. (برهان). در اصطلاح اهل سفر کوچ کردن آخر شب و این مقابل «ایوار» بود و بلند از صفات او و با لفظ کردن و زدن و افتادن و برکشیدن به کار رود. (آنندراج) :
وصل زلف او بدست کوشش و تدبیر نیست
دوری این راه از کوتاهی شبگیر نیست.
میرزا بیدل.
یک ره نرسیدیم به شبگیر و به ایوار
در سایهء همسایهء دیواربدیوار.هدایت.
در سفر داشته تا شوق حرم خواب مرا
صبح تا شام حکایت کند از شبگیرش.
ظهوری.
|| کسی که در آخر شب برای عبادت برخیزد. || شب. || آخر شب. (ناظم الاطباء).
- هنگامهء شبگیر؛ هنگامی که شب را فراگیرد. که در شب واقع شود :
گر نقاب از آفتاب چهره برداری شبی
از جهان هنگامهء شبگیر بر هم میخورد.
سالک یزدی.
|| که به شب کشد. که شب را دریابد. || نام مرغی است که در وقت صبح صدای حزین کند. (برهان) (فرهنگ نظام) (آنندراج). هر حیوانی که در شب بخواند و تغنی کند. (ناظم الاطباء).
(1) - شد، رفت.

شبگیران.

[شَ] (اِ مرکب، ق مرکب) گاه شبگیر. هنگام شبگیر. به گاه شبگیر. صبحگاهان. بامدادان :
در دامن کوه کبک شبگیران
دررفت به هم برقص کدری.
منوچهری.
شاخ گل شطرنج سیمین و عقیقین گشته است
وقت شبگیران به نطع سبزه بر شطرنج باز.
منوچهری.
الا تا باد نوروزی بیاراید گلستان را
و بلبل را به شبگیران خروش آید بر اوراقش.
منوچهری.

شبگیر کردن.

[شَ کَ دَ] (مص مرکب)صبح بسیار زود حرکت کردن کاروان. مقابل ایوار کردن. (یادداشت مؤلف) :
چون شمع صبحگاه به بسمل رسیده ایم
شبگیر کرده ایم و به منزل رسیده ایم.
باقر کاشی.

شبگیری.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به شبگیر. سحری :
گر کنی در جهان به شبگیری
دو سلام و چهار تکبیری.سنایی.
زان دعای شبانه شبگیری
ترسم افتد بدین هدف تیری.نظامی.
دریغا عیش شبگیری که در خواب سحر بگذشت
ندانی قدر وقت ای دل مگر وقتی که درمانی.
حافظ.
- باد شبگیری؛ باد سحری :
گل زرد و گل خیری و بید و باد شبگیری
ز فردوس آمدند امروز سبحان الذی اسری.
منوچهری.
داده نقاش باد شبگیری
آب را حلقه های زنجیری.نظامی.
شاه از آن نوبهار شبگیری
خواست بویی چو باد شبگیری.نظامی.
الا ای باد شبگیری بگو آن ماه مجلس را
تو آزادی و خلقی در غم رویت گرفتاران.
سعدی.
ز تاب آتش دوری شدم غرق عرق چون گل
بیار ای باد شبگیری نسیمی زان عرق چینم.
حافظ.

شبل.

[شِ] (ع اِ) شیربچه وقتی که شکارکند. (منتهی الارب). ج، اشبال و شبال و شبول و اشبل. (اقرب الموارد) (شرح قاموس).

شبل.

[شَ] (ع مص) در اصطلاح دوزندگان از چند قسمت طولی شی ء را به یکدیگر دوختن. (از دزی ج1 ص724).

شبل.

[شِ] (اِخ) نام چند تن از محدثان است از جمله: شبل بن عباد مکی و شبل بن العلاء و شبل بن شریق و عبدالرحمن بن شبل و شیبان بن شبل. (منتهی الارب).

شبلاد.

[] (اِخ) نام قریه ای است به اندلس. (از معجم البلدان).

شبلان.

[شِ] (اِخ) نام رودی است در بصره که از رود اُبلة منشعب میگردد. (از معجم البلدان).

شبلان.

[شِ] (ص نسبی) منسوب به شبل با الف و نون نسبت.

شبلانیدن.

[شَ دَ] (مص) چسبانیدن باشد خواه چیزی را به چیزی بچسبانند یا شخصی خود را به کسی وابندد. (برهان) (ناظم الاطباء). || پیوستن و وصل کردن. (ناظم الاطباء).

شبلخی.

[شَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان اورامان لهون بخش پاوهء شهرستان سنندج. دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

شبلنجی.

[ ] (اِخ) سید مؤمن، فرزند سید حسن مؤمن شافعی مدنی که به قریهء شبلنجی از دیهات مصر نسبت دارد. از دانشمندان به نام عامهء اوایل قرن چهاردهم هجری است که در حدود سال 1252 ه . ق. به دنیا آمد و کتاب «نورالابصار مناقب آل بیت النبی المختار» از اوست. وی تا سال 1322 ه . ق. حیات داشته است. (معجم المؤلفین ج4 ص288 و ج13 ص53) (ریحانة الادب ج2 ص299).

شبلو.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان ارس کنار بخش پلدشت شهرستان ماکو. دارای 829 تن سکنه و آب آن از رود ارس و چشمه و محصول آن غلات و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شبله.

[شَ لِ] (هندی، اِ) نیزهء کوتاه. (ناظم الاطباء). ظاهراً صورتی از «شَل» باشد که همان نیزهء کوتاه است که گاهی دوپره و سه پره سازند و مؤلف بهار عجم نویسد که در هند آن را «سیل» خوانند. رجوع شود به سیل و شل در بهار عجم و برهان قاطع.

شبله پس.

[شَ لِ پَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش مرکزی صومعه سرا شهرستان فومن. دارای 151 تن سکنه. آب آن از رودخانه و چشمهء محلی و محصول آن برنج و توتون و ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

شبلی.

[شِ] (اِخ) ابن ابراهیم شمیل. پزشک و محقق. دارای مشربی فیلسوفانه بود. در سال 1269 ه . ق. در قریهء کفرشیما (لبنان) به دنیا آمد و در دانشگاه امریکایی بیروت تعلیم یافت و در سال 1335 ه . ق. به قاهره درگذشت. از آثار اوست: فلسفة النشوء و الارتقاء. آراء الدکتور شمیل. سوریة و مستقبلها و... (از اعلام زرکلی ج 3 ص 227) (معجم المؤلفین ج 4 ص 294).

شبلی.

[شِ] (اِخ) دماوندی. ابوبکر دلف بن جحدر شبلی. زاهد و پرهیزگار معروف. وی در آغاز کار، والی دنباوند (دماوند) بود و سپس پرده دار موفق عباسی شد (و پدرش سرپرده داری میکرد) بعد از آن پرده داری خلیفه را رها نمود و در سلک زهاد و عباد و متصوفه درآمد و به صلاح و درستی معروف گردید. اصل وی از خراسان و منسوب به قریهء «شبله» از توابع ماوراءالنهر و مولدش در 247 ه . ق. به سامراء و وفاتش در 334 ه . ق. بود و در مقبرهء خیزران مدفون گردید. در نام و نسب وی اختلاف کرده اند و او را به نامهای: دلف بن جعفر، جحدربن دلف، دلف بن جعترة، دلف بن جعوبة و جعفربن یونس خوانده اند. همچنین در مذهب او اختلاف کرده اند. ابن خلکان، مالکی مذهبش دانسته و قاضی نورالله شوشتری به تشیع و تعصب در این مذهب تصریح کرده است. (از تذکرة الاولیاء عطار ج2 ص127) (از اعلام زرکلی ج3 ص21) (ریحانة الادب ج2 ص299) (سبک شناسی ج2 ص185).

شبلی.

[شِ] (اِخ) محمد بن عبدالله الشبلی السابقی دمشقی طرابلسی حنفی، ملقب به بدرالدین ابوالبقاء. فقیه، محدث، مورخ، ادیب، قاضی. در دمشق به سال 712 ه . ق. بدنیا آمد و به قاهره اقامت گزید و مسند قضاء را در طرابلس شام به عهده گرفت و در همان شهر در سال 769 ه . ق. درگذشت. از آثار اوست: محاسن الوسائل الی معرفة الاوائل. زهوالبدیع فی زهرالربیع، کتاب فی آداب الحمام، تثقیف الالسنة لتعریف الازمنة. (از معجم المؤلفین ج10 ص219) (از اعلام زرکلی ج3 ص112).

شبلی.

[شِ] (اِخ) (سردار...) داود. نام یکی از امرای صحرانشین کنار آب جغاتو است که درحدود 777 ه . ق. هنگامیکه شاه شجاع ممدوح حافظ در تبریز بود به اتفاق یکی دیگر از امرای صحرانشین به نام عمر با چوبدستی یا وسیلهء دیگر به شاه شجاع حمله بردند ولی سپاهیان همراه شاه شجاع او را یا کشتند یا اسیر نمودند. (از تاریخ عصر حافظ ج 1 ص 299).

شبلی.

[شِ] (اِخ) ابوعبدالله از نیکان بوشنج بود و در بخارا کاتب افتکین بود و نامه های خود را با عنوان محمد بن احمد شبلی شروع میکرد و چون وزیر افتکین گردید شبلی را حذف و فقط نام خود و پدر را باقی گذارد. (از یتیمة الدهر ثعالبی ج 4 ص 72).

شبلی.

[شِ] (اِخ). نعمانی. ملقب به شمس العلماء. مورخ، ادیب، نویسنده، شاعر، مصلح اسلامی هند، محقق و برهمنی الاصل. جد سوم او «سیورام سنگ» معروف به سراج الدین اسلام آورد. شبلی نعمانی در قریهء «پندول» از توابع اعظم گره بسال 1274 ه . ق. پای به دنیا گذارد. دورهء تحصیلات را در رامپور و لاهور و نهارنپور گذراند و به حج رفت و در سال 1300 ه . ق. در دانشگاه «علیگَرْه» تدریس ادبیات عربی مینمود. در اشاعهء فرهنگ و ادبیات مجدانه اقدام میکرد و زبان فارسی و عربی را خوب میدانست. از آثار اوست: شعرالعجم(1)، انتقاد از تاریخ تمدن اسلامی جرجی زیدان، جزیه و مجلهء معارف. شبلی در سال 1332 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی ج 3 ص 227) (معجم المؤلفین ج 4 ص 294) (وفیات معاصرین چ علامهء قزوینی مجلهء یادگار سال 5 شمارهء 3).
(1) - این کتاب به فارسی ترجمه و چاپ شده است.

شبلی.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه. دارای 810 تن سکنه. آب آن از رودخانهء لیلان و قنات و محصول آن غلات و چغندر و کشمش است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شبلی.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان هیزبخش مرکزی شهرستان اردبیل. دارای 309 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شبلی.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان مهران رود بخش بستان آباد شهرستان تبریز. دارای 155 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، سیب زمینی و یونجه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

شبلی.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز. دارای 70 تن سکنه. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شب لیز.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان مرغابخش اهواز. دارای 70 تن سکنه. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات است.

شبلیه.

[شِ لیْ یَ] (ع ص نسبی) نسبت تأنیث به شبل. شیربچه. (از معجم البلدان).

شبلیه.

[شِ لی یَ] (اِخ) نام قریه ای است در أشروسنه به ماوراءالنهر که شبلی زاهد معروف بدان منسوب است. (از معجم البلدان).

شبم.

[شَ] (ع مص) چوب پتفوزبند را در دهان بزغاله کردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

شبم.

[شَ بَ] (ع اِ) سرما. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (ص) ماء شَبَم؛ آب سرد. (از منتهی الارب). || آنکه احساس سردی کند از گرسنگی و یا بدون آن. (ناظم الاطباء). سرمازده با گرسنگی یا عام است. (منتهی الارب).

شبم.

[شَ بَ] (ع مص) سرد شدن. (منتهی الارب).

شبم.

[شِبْ بَ] (ع اِ) چوب پتفوزبندِ بزغاله. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به شبام شود.

شبم.

[شَ بَ] (ع ص) سرد. مطر شَبِم؛ یعنی باران سرد. (از ذیل اقرب الموارد). غداة شَبِم؛ روز سرد. (از اقرب الموارد). || (اِ) سلاح. (از ذیل اقرب الموارد) (از متن اللغة). || سم. (از ذیل اقرب الموارد). زهر بدان جهت که سرد کند. (منتهی الارب). || موت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مرگ. || سرمازده با گرسنگی یا عام است. (منتهی الارب). || سرما. (از اقرب الموارد). || گرسنگی. (از اقرب الموارد).

شب مانده.

[شَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)شبینه و بیات و هر طعام و شرابی که بر آن شب گذشته باشد و از روز و یا شب پیش مانده باشد. (از ناظم الاطباء). بازمانده از شب. باقی از شب. که از شب هنگام بجای ماند. که شب بر او بگذرد، و بدین سبب کهنه شود یا تباه شدن آغازد :
میشود بدنام عالم هر که میماند به هند
نیست قدری در نظرها نعمت شب مانده را.
محمدسعید اشرف.

شب ماه.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان برده بره بخش اشترنیان شهرستان بروجرد. دارای 325 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شبمة.

[شَ بِ مَ] (ع ص) مؤنث شبم: غداة شبمة؛ باردة. (از اقرب الموارد). || گاو فربه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شبن.

[شَ] (ع مص) پرگوشت گردیدن. || نازک اندام گردیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || نزدیک شدن. (اقرب الموارد). قریب و نزدیک گردیدن. (منتهی الارب).

شبنازه.

[شَ زَ / زِ] (اِ مرکب) شب پره را نامند. (فرهنگ جهانگیری). رجوع شود به شبیازه.

شب ناصری.

[شَ صِ] (اِخ) دهی از دهستان بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت. دارای 145 تن سکنه. آب آن از رودخانه و قنات و محصول آن غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

شب ناله.

[شَ لَ / لِ] (اِ مرکب) ناله نمودن در شب. شب هنگام ناله کردن :
به شب نالهء تلخ زندانیان
به قندیل محراب روحانیان.نظامی.

شب نامه.

[شَ مَ / مِ] (اِ مرکب) نامه که در شب نویسند. نامه که نویسند و در شب منتشر سازند. اختفاء و پنهان ماندن نویسنده و نشرکننده را. نوشتهء بی امضا شبیه به روزنامه در خدمت یا بیان حال کسی که شبها در خانه ها اندازند. (فرهنگ نظام).

شب نشین.

[شَ نِ] (نف مرکب) که شب نشیند. که شب هنگام تا پاسی از شب بیدار ماند. که در پاس اول شب به جمع پیوندد و نخسبد. که با دوستان بعد از شام خوردن در جایی برای صحبت نشیند. (از فرهنگ نظام). هم وثاق و یار و رفیق شب. (ناظم الاطباء) :
در وفای عشق تو مشهور خوبانم چو شمع
شب نشین کوی سربازان و رندانم چو شمع.
حافظ.
خوشش باد آن نسیم صبحگاهی
که درد شب نشینان را دوا کرد.حافظ.
شاه از آن جان نواز دلداده
شب نشین سپیده دم زاده.نظامی.
|| (حامص مرکب) شب نشینی. نشستن در شب با دوستان :
در شب نشین هند دل من سیاه شد
عمرم چو شمع در قدم اشک و آه شد.
صائب.
شب نشین با دختر رز عمر جاوید آورد
فیض آب خضر دارد در دل شبها چراغ.
صائب.
و رجوع به شب نشینی شود.
|| (اِ مرکب) محل نشستن شبها. (آنندراج).

شب نشینی.

[شَ نِ] (حامص مرکب) عمل شب نشین. بیداری شب. (ناظم الاطباء). نشستن دوستان بعد از شام خوردن در جایی برای صحبت. (فرهنگ نظام). گرد آمدن گروهی در پاس اول شب یا دیری از شب و صحبت کردن و خود را مشغول ساختن. (ناظم الاطباء) :
به شب نشینی زندانیان برم حسرت
که نقل مجلسشان حلقه های زنجیر است.
(از یادداشت مؤلف).
وگر فرش است در عشرت سرایم ماهتاب امشب
شبم خوش شب نشینی میکنم با آفتاب امشب.
ظهوری.
-امثال:کور و شب نشینی.

شبنک.

[شَ نَ] (اِ) نوعی از بازی باشد و آن چنان است که بر یک پای بجهند و لگد بر پشت و پهلوی هم زنند. (برهان).

شبنگاه.

[شَ بَ] (اِ مرکب، ق مرکب)مخفف شبانگاه. رجوع به شبانگاه شود.

شبنم.

[شَ نَ] (اِ مرکب) صقیع. (بحر الجواهر). قطرات ریزهء آب که در شبهای مرطوب بر زمین ریزد. (فرهنگ نظام). بخار آب که به شکل قطره های بسیار کوچک در شبهای بی ابر بر روی نباتات می نشیند. رطوبتی که شب هنگام بر روی گیاهها یا چیزهای دیگر تولید شود. قطره ای که شب در روی برگ گل یا گیاه نشیند. توضیح آنکه تولید شبنم بدان جهت است که موقع سحر، که هوا غالباً رو به سردی میرود مولکولهای هوا زودتر از ذرات بخار آب اشباع گردند و دو عامل اشباع نسبی و برودت موجب میشوند که ذرات بخار آب تبدیل به قطرات ریز آب شود و بر سطح گیاهان قرار گیرند. (فرهنگ فارسی معین). بژم. بشک. ژاله. بشم. پژم :
چو شب را گزارش درآمد بزیست
بخندید خورشید و شبنم گریست.نظامی.
و شبنم چو گردد هوا نیز تر
دم ما کند زان نسیم آبخور.نظامی.
چو شبنم بیفتاد مسکین و خرد
به مهر آسمانش به عیوق برد.سعدی.
نم شبنم به گل رسد شبها(1)
هم نمی بر سراب(2) میچکدش.خاقانی.
دیدهء اهل طمع به نعمت دنیا
پر نشود همچنانکه چاه به شبنم.سعدی.
هر شبنمی در این ره صد بحر آتشین است
دردا که این معما شرح و بیان ندارد.حافظ.
گریهء حافظ چه سنجد پیش استغنای عشق
کاندرین دریا نماید هفت دریا شبنمی.
حافظ.
- شبنم صفت؛ شبیه و مانند شبنم. (ناظم الاطباء).
- شبنم نخود؛ ترشحات اسیدی است که از اعضای هوایی گیاه نخود هنگامی که سبز است استخراج میکنند. (فرهنگ فارسی معین).
|| نام قسمی از ململ اعلا. (از ناظم الاطباء). پارچه ای است بسیار لطیف و نازک که از پنبه بافند و برای لباس زیر تابستانی یا پشه بند به کار برود.
(1) - ن ل: نم شبنم به گل رسد تنها.
(2) - ن ل: بر سداب.

شبنما.

[شَ نَ / نِ / نُ] (نف مرکب) شب نماینده. (فرهنگ فارسی معین). که در شب نمایان سازد. || آنچه به شب جلوه کند و بدرخشد مانند ساعت و پارچه و تابلو. (فرهنگ فارسی معین). که شب متجلی شود. که در شب نموده شود. که به شب هنگام نشان داده شود.
- ساعت شب نما؛ ساعتی که در تاریکی شب و بی استعانت روشنایی اعداد دوازده گانهء منقوش بر صفحهء آن به چشم آید. ساعت که نقش اعداد دوازده گانهء صفحهء آن از فسفر باشد و بدین سبب در تاریکی شب به دیده درآید و دیده شود.
|| برطرف کنندهء تاریکی. (فرهنگ فارسی معین).

شب نمای.

[شَ نَ / نِ / نُ] (نف مرکب)شب نما. رجوع به شب نما شود.

شب نهه.

[شَ نِ هَ / هِ] (اِ مرکب) گنج و زر و جواهری را گویند که در زیر زمین پنهان کنند. (برهان) (ناظم الاطباء).

شبو.

[شَبْوْ] (ع مص) بلند گردیدن. (از اقرب الموارد). || روشن شدن و درخشیدن چهره پس از تغیر. || روی پا برخاستن اسب. || افروختن آتش. (از اقرب الموارد). || گلوله کردن و به شکل کلاف درآوردن نخ و ریسمان. (از دزی ج1 ص726).

شبو.

[شَبْوْ] (ع اِ) شبا. برف و ریزه های باران. (از اقرب الموارد). || آزار و اذیت. (از ذیل اقرب الموارد).

شبوات.

[شَ بَ] (ع اِ) جِ شبا و شباة. (از منتهی الارب). رجوع به شباة شود.

شبوب.

[شَ] (ع ص، اِ) آنچه بدان آتش افروزند. (ناظم الاطباء) (از متن اللغة). || نیکوگردانندهء چیزی. (شرح قاموس) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || آراینده و قوت دهنده. (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). || اسبی که هر دو پای آن از دو دست آن درگذرد. (ناظم الاطباء). || جوان از گوسپند و گاو دشتی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از شرح قاموس). || گوسپند و گاو دشتی پیر. (ناظم الاطباء) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از شرح قاموس).

شبوب.

[شُ] (ع مص) برافروختن آتش. (از اقرب الموارد). || رشد و نمو کردن. بالیدن. (از اقرب الموارد). || دو دست خود را بلند کردن اسب. (از اقرب الموارد): شَبَّ الفَرَسُ شِباباً و شَبیباً و شُبوباً؛ نشاط کرد اسب و آن برداشتن هر دو دست باشد معاً. (منتهی الارب).

شبوبک.

[شَ بَ] (اِ) هدهد و مرغ سلیمان. (ناظم الاطباء).

شبوبة.

[شَ بو بَ] (ع ص) به معنی شَبوب. رجوع به شَبوب شود.

شبوث.

[شَبْ بو] (ع اِ) شباث و آن واحد شبابیث نیز باشد و جمع هر دو یکی است. (از اقرب الموارد). اره. || سیخ سرکج. (ناظم الاطباء).

شبوح.

[شُ] (ع اِ) جِ شبح. (از اقرب الموارد). رجوع به شبح شود.

شبور.

[شَبْ بو] (معرب، اِ) شیپور. کرنای. لغت عبرانی است. (منتهی الارب). اقرب الموارد به فک ادغام ضبط کرده است و گوید این کلمه معرب شوفَر از لغت عبری به معنی بوق و نفیر است. ج، شبورات و شبابیر. (از اقرب الموارد) (از محیط المحیط). نای رویین است که نفیر باشد و به عربی نیز همین معنی دارد. (برهان).

شبور.

[شَ] (اِ) مهرهء ترسایان باشد وآن یکی از سازهاست که مینوازند. (برهان).

شبور.

[شَبْ بو] (اِ) نام دیگر دعای سمات است. (یادداشت مؤلف).

شبورغان.

[شَ] (اِخ) شبرقان. اشبورقان. اشبرقان. شبورقان. سبورغان. نام شهری میان مرو و نیشابور. رجوع به شبرقان شود.

شبورقان.

[شَ] (اِخ) رجوع به شبرقان و تاریخ بیهقی ص88، 320، 323، 327، 446، 579 و 580 شود.

شب و روز.

[شَ بُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) شبانه روز. بیست و چهار ساعت. لیل و نهار. أَصرمان. (منتهی الارب). جدیدان. (دهار). طَریدان. (منتهی الارب). عَصران. عُقبَة. (منتهی الارب). || (ق مرکب) علی الدوام. همیشه. مدام :
ز روم و ز ایران پراندیشه ام
شب و روز ز اندیشه چون بیشه ام.فردوسی.
به بی یاری اندر جهان یار باش
شب و روز از بد نگهدار باش.
نظامی (اقبالنامه ص292).
نه گفت اندرو کار کردی نه چوب
شب و روز از خانه در کندوکوب.سعدی.
با همه عیب خویشتن شب و روز
در تکاپوی عیب اصحابی.سعدی.

شبوط.

[شَبْ بو / شُبْ بو] (ع اِ) نوعی از ماهی باشد و آن در دجلهء بغداد و فرات بهم میرسد و زهرهء او را در داروهای چشم بکار برند. نوعی از ماهی نرم بدن خردسر باریک دم گشاده میان بر شکل بربط. (از منتهی الارب). نوعی از ماهی باریک دم میان فراخ نرم بدن و خردسر. ج، شبابط و شبابیط. (از اقرب الموارد). گونه ای از ماهی استخوانی از خانوادهء شبوطیان که در آب شیرین زیست کند. این ماهی در جلو دهانش دارای چهار رشتهء آویزان در فک فوقانی به نام ریش است. بالهء شنای پشتی آن در قسمت جلو دارای رگه های استخوانی قوی است. در گلوگاه وی سه ردیف زواید دندانی قرار دارد. گونه های مزبور در نیم کرهء شمالی میزیند و برخی گونه هایش تا یک متر طول و بیست کیلوگرم وزن می یابند. (فرهنگ فارسی معین) :
ز دجله آرمت شبوط ماهی
چو از حلوان برهء نوروزگاهی.
(ویس و رامین).

شبوط.

[شَبْ بو] (ع اِ) نام یکی از دستگاههای موسیقی است که شباهت به تنبور دارد و ایرانیان قدیم آن را بجای عود بکار میبردند و سبب تسمیهء آن شبیه بودن این دستگاه است به ماهی شبوط و فقط فرقی که با عود دارد در آن است که گردن شبوط درازتر بود و دارای سه تار باشد و عرب در قدیم این دستگاه را به کار می برده است و اولین کسی که این آلت را به کار برد «منصور زلزل» نوازندهء عود در قرن هشتم بوده است. (از الموسوعة العربیة ص 1074).

شبوط.

[شَ] (ع اِ) به معنی شَبُّوط است. (منتهی الارب). رجوع به شبّوط شود.

شبوطة.

[شَبْ بو طَ] (ع اِ) یکی شبوط. (منتهی الارب). رجوع به شبوط شود.

شبوطی.

[شَبْ بو] (ص نسبی) منسوب به شبوط. ج، شبوطیان. (فرهنگ فارسی معین).

شبوطیان.

[شَبْ بو] (اِ مرکب) جِ شبوطی. تیره ای است از ماهیان استخوانی و نمونهء آن شبوط است. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شبوط شود.

شبوقه.

[شُ قَ] (اِ) خمان بزرگ است و آن درخت میوه ای است که در هندوستان «پل» گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج).

شبول.

[شُ] (ع مص) گوالیدن و قوی و جوان گردیدن در ناز و نعمت. (از اقرب الموارد). بربالیدن کودک. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب).

شبول.

[شُ] (ع اِ) جِ شبل. بچهء شیر. (از اقرب الموارد). رجوع به شبل شود.

شبول.

[شُ] (اِخ) بطنی است از مصاعب از صقور (الصکور) از جبل از عمارات از عنزة. (از معجم قبائل العرب ج 2 ص 579).

شبول.

[شُ] (اِخ) نام قبیله ای است در قریهء شجره واقع در ناحیهء رمثا در منطقهء عجلون اقامت دارند. گویند این قبیله از حجاز به این منطقه مهاجرت کرده اند و آن بطنی است از قبیلهء تثبیت از بنی عقبة که در آغاز در قریهء ریمون در جوار قدس فرود آمدند و سپس شاخه ای از شجره از آنجا برفت، این قبیله به سه بطن تقسیم میگردد: راشد، طواهر و نمورة. (از معجم قبائل العرب ج 2 ص 579).

شبوة.

[شَبْ وَ] (ع اِ) عقرب. کژدم. علم است برای عقرب و بجهت علمیت و تأنیث منصرف است و گاهی الف و لام بر او داخل شود و الشبوة گویند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (ص) زن پلیدزبان. (منتهی الارب). زن پرجنب وجوش و گستاخ و باجرأت و فاحشه. (از ذیل اقرب الموارد).

شبوة.

[شَ وَ] (ع مص) بلند گردیدن. (منتهی الارب). || روشن شدن و درخشیدن روی بعد از تغیر. || سیخ پا گردیدن اسب. || افروختن آتش. (از منتهی الارب).

شبوة.

[شَبْ وَ] (اِخ) پدر قبیله ای است. (منتهی الارب).

شبوة.

[شَبْ وَ] (اِخ) نام موضعی است در اطراف عراق. (از معجم البلدان).

شبوة.

[شَبْ وَ] (اِخ) نام قلعه ای است به یمن یا شهری است میان مأرب و حضرموت حِمْیَر را. (از معجم البلدان).

شبوة.

[شَبْ وَ] (اِخ) پایتخت قدیم حضرموت واقع در جنوب جزیرة العرب است که در آن بناهای قدیم بسیار از جمله معبد «سین» رب النوع ماه میباشد. آثاری که در این شهر به دست آمده است مربوط به قرن 5 قبل از میلاد و قبل از آن می باشد. (از الموسوعة العربیة المیسرة ص 1073).

شبوی.

[شَبْ بو] (ص نسبی) منسوب است به شبویه نام اجدادی است. (انساب سمعانی).

شبویة.

[شَبْ بو یَ] (اِخ) نام اجدادی است. (وفیات الاعیان ج 2 ص 27).

شبة.

[شَبْ بَ] (ع ص) زن جوان. (منتهی الارب). مخفف شابة. رجوع به شابة شود.

شبه.

[شَ بَ / بِ] (ص نسبی) منسوب به شب. (فرهنگ فارسی معین). || در ترکیب با عدد آید و معنی تعداد شبها دهد: ماه دوشبه. ماه سه شبه. (فرهنگ فارسی معین).

شبه.

[شَ بَ / بِ] (اِ) شوه. شبق. معربش سبج. سنگی باشد سیاه و براق و در نرمی و سبکی همچو کاه ربا است و آن دو بابت میشود یکی آن است که از دشت قبچاق آورند و آن آبی است که به مرور ایام بسته میشود و دیگری کانی باشد که از گیلان آورند. طبیعت آن سرد و خشک است. گویند هر که با خود دارد از چشم زخم و سوختن آتش ایمن گردد و اگر بر سر بیاویزند درد سر را ساکن سازد و اگر نور چشم کسی سفید باشد و در چشم او خیالها و چیزی مانند ابر پدید آید و چشم خیرگی کند، آیینه ای از آن سازند و پیش چشم بدارند، چشم را قوت تمام بخشد و آن مرض را زایل کند و منع نزول آب نیز از چشم کند و با میلی که از آن بسازند سرمه کشیدن یا همان میل را بی سرمه در چشم کشیدن روشنایی چشم را زیاد کند و قوت باصره دهد و چون او را در آتش نهند مانند هیزم بسوزد و بوی نفت کند. (از برهان). نوعی سنگ و آن گونه ای لینیت است که در نتیجهء تراکم ذرات کربن و تغییرات شیمیایی نسبةً سخت شده و رنگ سیاه براقی دارد و در جواهرسازی مصرف میشود. در برابر حرارت میسوزد و انیدریدکربنیک و بخار آب متصاعد میکند و همچنین گاز برخی ئیدروکربورهای مختلف را در موقع سوختن متصاعد مینماید. (فرهنگ فارسی معین) :
شبی چون شبه روی شسته به قیر
نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر.فردوسی.
به عوض شبه گوهر سرخ یابی
ازو چون کند با تو بازارگانی.فرخی.
کند چشمشان از شبه مهره بازی
کند زلفشان برسمن مشکسایی.فرخی.
زنخدانی چون سیم و برو از شبه خالی
دلم برد و مرا کرد ز اندیشه خیالی.فرخی.
از سبزی به سیاهی آمده چون شبه می تافت. (نوروزنامه).
چون در این کتاب دررِ شعر و غرر فکر هرکسی هست چشم زخم را شبهی هم می بایست این قصیده بیاوردم. (راحة الصدور راوندی).
شبه در عقد یاقوتی کشیده
فرنگی زنگیی را سر بریده.نظامی.
این صدفها نیست در یک مرتبه
در یکی دُر است و در دیگر شبه.مولوی.
شبه در بازار جوهریان رونقی نیارد.سعدی.
هِنَّمَة؛ شبه ای از شبه های زنان که جهت افسون با خود دارند. (منتهی الارب). || عقیق. || سنگ فسان. || مرجان سیاه. (ناظم الاطباء).
- مهرهء شبه؛ که از دریا بیرون می آورند و آن را کوده میگویند. (رسالهء اوزان و مقادیر مقریزی) :
چون آهوکان سم بنهند و بگرازند
گویی که همه مهرهء نرد شبه بازند.
منوچهری.
|| مهره هایی که از آبگینه سازند. (ناظم الاطباء). اما چهار معنی اخیر مخصوص به این فرهنگ است.

شبه.

[شَ بَهْ] (ع اِ) نوعی از درخت بزرگ. (از منتهی الارب). ج، اشباه. (منتهی الارب). درختی شبیه به مورد. (ناظم الاطباء). سیاه تلو. (فرهنگ فارسی معین). || گیاهی است خاردار که شکوفهء سرخ رنگ دارد و دانه ای مانند شهدانه. (منتهی الارب). گیاه خارداری است که گلی لطیف و سرخ رنگ و دانه ای چون شاهدانه دارد. (از اقرب الموارد).

شبه.

[شَ بَهْ] (ع اِ) مس زرد. (از اقرب الموارد).
- کوز شبه؛ کوزهء برنجین. (منتهی الارب): عنده اوانی الشَبَه و الشِبه؛ نزد او هست ظرفهای برنجین. (از اقرب الموارد).

شبه.

[شُ بَهْ] (ع اِ) جِ شبهة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

شبه.

[شُ بُهْ] (ع اِ) هر درخت بزرگ خاردار. (از اقرب الموارد). || (ص) گفته شده است که به معنی گیاه خوردنی است که دارای برگی چون برگ نخل باشد. (از اقرب الموارد). || (ص) گفته شده است که به معنی خوشبوی از گیاهان است. (از اقرب الموارد).

شبه.

[شِبْهْ] (ع ص، اِ) مانند. مثل. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، مَشابه و مَشابیه (برخلاف قیاس چون محاسن و مذاکیر). (منتهی الارب). ج، اشباه. (از اقرب الموارد) :
تا نبود چون همای فرخ کرکس
همچو نباشد به شبه باز خشین، پند.فرخی.
خویشتن را بر شبه رسولی به لشکرگاه دارا برد. (تاریخ بیهقی ص 90 چ ادیب).
خصم خواهد که شبه او گردد
شبه عیسی کجا رود بر دار.خاقانی.
بگرد نقطهء عالم سپهر دایره وار
ندیده شبه تو چندانکه میکند دوران.سعدی.
|| (اِ) در عبارت ذیل معنی مشابهت دارد: فرزندان را بدان کس داد که بدو بیشتر شبه داشت. (فارسنامه ابن البلخی ص91).
- شبه انقطاع؛ در اصطلاح ادیبان، کلام و سخنی را گویند که جملهء دوم عطف بر جملهء اول باشد و با ایهام آنکه عطف بر غیرمنظور شده است. (فرهنگ علوم از مطول ص 217).
- شبه جزیره؛ آن قسمت از خشکی که سه جانب آن را آب دریا فراگرفته باشد و از یک سو به خشکی متصل باشد مانند شبه جزیره های آسیای صغیر و عربستان و هندوستان.
- شبه جمع؛ در علم صرف، آن است که هرگاه اسم دلالت بر جماعت کند و برای آن از همان لفظ اسم مفردی نباشد، چون خیل و شعب آن را شبه جمع گویند و شبه جمع برای حقیقتی وضع شده که اعتبار فردیت و جمعیت در آن ملغی است و فرق میان اسم جمع و شبه جمع در یاء نیست یا تاء وحدت است که اگر به اسم جمع ملحق گردد شبه جمع شود. (از مبادی العربیة ج 4 ص 91).
- شبه ظرف؛ جار و مجرور را گویند. (فرهنگ علوم).
- شبه جمله؛ در علم نحو، به معنی ظرف و یا مجرور به حرف جر است و یکی از اقسام سه گانه ای است که خبر از برای مبتدا قرار میگیرد و در این صورت شبه جمله باید دارای وصف یا فعل محذوفی باشد و ظرف و یا مجرور به حرف متعلق به آن باشد و در حقیقت همان فعل و یا وصف محذوف خبر مبتدا را تشکیل میدهد. (از مبادی العربیة ج 4 ص 197، 199).
- || (اصطلاح دستور) صوت. رجوع به اصوات شود.
- شبه ظل؛ نیم سایه. برزخ میان سایه و روشن. مقابل ظل در خسوف و کسوف.
|| در فیزیک حد فاصلی است میان سایهء کامل و روشنایی کامل. (یادداشت مؤلف).
- شبه عمد؛ در قتل آن است که کسی عمداً بوسیلهء آلتی که قتاله نباشد ضربتی وارد آورد و او را بکشد و بعضی گفته اند اگر ضرب بوسیلهء آلتی باشد که معمو قتل واقع گردد آن را قتل شبه عمد گویند چون ضربت با سنگ بزرگ و چوبدست و عصای ضخیم. (کشاف اصطلاحات الفنون ج 1 ص 792). نوعی از قتل و آدم کشی. (ناظم الاطباء).
- شبه فعل؛ مشابه فعل، در اصطلاح اهل نحو مشتقاتی است که عمل فعل را انجام دهد و حروف فعل در آنها باشد مانند اسم فاعل، اسم مفعول، اسم تفضیل، صفت مشبهه و مصدر و مقابل آن معنی فعل است که معنی فعل در آن به دست آید ولی حروف فعل در آن نباشد. چون: ظرف مستقر، حروف تنبیه و اشارت و تمنی و ترجی و اسم فعل و غیره. (کشاف اصطلاحات الفنون ص 1143).
- شبه فلز؛ اجسام ساده ای که به حالت گازند. (ئیدرژن، اکسیژن، ازت) و یکی از آنها (برم) مایع سنگین قهوه یی متمایل به قرمز سمی دودکننده ای است که باید با کمال دقت با آن کار کرد، بقیهء شبه فلزات جامدند و هیچکدام جلای فلزی ندارند (باستثنای ید و تلور) الکتریسته را هدایت نمیکنند (مگر گرافیت و سلینوم که در حالت مخصوصی هادی میباشند) وزن مخصوص آنها پایین است (به جز تلور، ید و سلینوم) و حرارت را نیز به خوبی هدایت نمیکنند. (فرهنگ فارسی معین).
- شبه منشور؛ جسمی است که دو قاعدهء آن دو چند ضلعی غیرمشخص واقع در دو صفحهء متوازی است و وجوه آن مثلثهایی هستند که رأس آنها در یکی از دو قاعده و قاعدهء آنها در قاعدهء جسم دیگر باشد. (فرهنگ فارسی معین).
|| مس زرد. (از اقرب الموارد).

شبه.

[شَ بَهْ] (ع ص، اِ) مثل. مانند. ج، مَشابه و اشباه و مَشابیه (برخلاف قیاس). (از اقرب الموارد) (منتهی الارب): و بینهما شبه؛ یعنی هر دو مانندند. (منتهی الارب). رجوع به شِبْهْ شود.
- وجه شبه؛ چیزی که مایه و اصل تشبیه شیی ء به دیگری باشد، در تشبیه چهار چیز ضروری است یعنی هر تشبیه چهار رکن دارد: مشبه، مشبه به، وجه شبه و ادات تشبیه مث در مثال «دندانی چون مروارید»: دندان مشبه و مروارید مشبه به، وجه شبه سپیدی دندان و ادات شبه «چون» است.

شبهات.

[شُ بُ] (ع اِ) جِ شبهة. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). یکی از مباحث مهم اصول فقه بحث در شبهات است و در آنجا اغلب مرادف با شک و تردید و مقابل با ظن و قطع آمده است و اقسامی دارد:
- شبهات بدویه؛ که حکمی ندارد.
- شبهات تحریمیه؛ در شبهات تحریمیهء حکمیه اصل برائت جاری کنند به حکم قبح عقاب بلابیان و تکلیف مالایطاق و «لایکلف الله نفساً الا وسعها(1)» و «... الاماآتیها»(2) و «الناس فی سعة مالایعلمون».
- شبهات حکمیهء وجوبیه؛ در این مورد نیز برخی اصالت برائت را جاری دانند. برخی احتیاط و برخی میان عام البلوی و غیره فرق گذارند.
- شبهات محصوره و غیرمحصوره؛ شبهات موضوعه در موضوعات محصور و نامحصور باشد. محصور مانند آنکه ظرف نجسی مابین بیست ظرف باشد که به حکم اصالت طهارت، هر یک طاهرند و برخی گویند باید از همه اجتناب کرد. اما در شبهات غیرمحصوره که حتماً ارتکاب آنها روا باشد چون احتیاط کامل ممکن نیست و قاعدهء کلی در شبههء محصوره و غیرمحصوره عرف است. خلاصه در شبهات اقوال و آرایی است و گویند شک و شبهه در احکام واقعی بدون ملاحظهء حالت سابقه که مراجعه به اصول شود یا در نفس تکلیف است که آیا الزام هست یا نه و بر فرض وجود الزام حرمت است یا وجوب اگر نفس الزام معلوم باشد و شک در وجوب و حرمت باشد و یا آنکه وجوب و حرمت هم معلوم باشد لکن شک در متعلق آن باشد. و به هر تقدیر در شبهات حکمیه اصل برائت جاری است و در شبهات موضوعیه در صورت نامحدود بودن اصل حلیت و طهارت جاری است و در صورت محصور بودن و امکان اجتناب از همه اصل احتیاط جاری شود. (از فرهنگ علوم سجادی).
(1) - قرآن 2/286.
(2) - قرآن 65/7.

شبهان.

[شِ] (ع اِ) مس زرد. (از اقرب الموارد).

شبهان.

[شَ بَ] (ع اِ) مس زرد. (از اقرب الموارد). || نباتی است خوشبوی خاردار که شکوفهء لطیف و سرخ رنگ دارد و دانه ای مانند شهدانه. شبهانة یکی آن است. (منتهی الارب). به معنی گیاه خاردار شبه است. (از اقرب الموارد).

شبهانة.

[شَ نَ] (ع اِ) یکی شبهان. تریاقی است مر گزیدگی هوام را و سرفه و تفتیت حصاة را نفع بخشد و شکم را بند کند. (منتهی الارب).

شبهت.

[شُ هَ] (ع اِمص، اِ) به معنی شبهه و اشتباه است که در فارسی با تاء کشیده به کار رفته است :
من مانده به یمگان درون از آنم
کاندر دل من شبهت و ریا نیست.
ناصرخسرو.
بر در شبهت مدار عقل که ناخوش بود
بر سر زند مغان بسم رقم ساختن.خاقانی.
دل گرسنه درآمد بر خوان کاینات
چون شبهتی بدید برون رفت ناشتا.خاقانی.
لشکر را باید که در این اعتقاد شبهتی نبود. (فارسنامهء ابن البلخی ص 89). اگر از این علامات چیزی مشاهدت افتد شبهت زایل گردد. (کلیله و دمنه). اما بعد از تأمل غبار شبهت و حجاب ریبت برخیزد. (کلیله و دمنه). شبهت نکرد که دشمن تقبیح صورت کرده است. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 347).

شبهت آلود.

[شُ هَ] (ن مف مرکب)شبهت آلوده. آلوده به شبهه و اشکال. (فرهنگ فارسی معین) : من کسی را دیدم در شبی که عظیم گرسنه بود لقمه ای پیش آوردند مگر شبهت آلود بود ترک کرد و نخورد. (تذکرة الاولیاء عطار).

شبهر.

[شَ هَ] (اِ) منقار چرغ را گویند و آن پرنده ای باشد شکاری از جنس سیاه چشم. (برهان).

شبه رنگ.

[شَ بَ / بِ رَ] (ص مرکب) با رنگی چون شبه در سیاهی و تیرگی :
روان کرد کلک شبه رنگ را
ببرد آب مانی و ارژنگ را.نظامی.
ای من رهی آن روی چون قمر
وآن زلف شبه رنگ تو پر ز ماز.شهید.

شبه سپید.

[شَ بَ هِ سَ / سِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مورچه. شبه سفید: کَشح؛ شبه سپید که مورچه نامندش. (منتهی الارب). رجوع به مورچه شود.

شبه فروش.

[شَ بَ / بِ فُ] (نف مرکب)که شبه فروشد :
تو قدر فضل شناسی که اهل فضلی و دانش
شبه فروش چه داند بهای دُر ثمین.سعدی.

شبه گون.

[شَ بَ / بِ] (ص مرکب) به رنگ شبه. || سیاه و تیره. تار. تاریک :
خدنگهای شهاب اندر آن شب شبه گون
روان چون نور خرد در روان آهرمن.
(لغتنامهء اوبهی).
چون شب شبه گون ردای سیمگون از کتف بنهاد... پادشاه با یکی از خواص خویش منکروار از کوشک بیرون آمد. (سندبادنامه ص 260).
شبه گون قطره ای که از قلمش
بچکد، دانه ای است در خوشاب.سوزنی.

شبهم.

[شَ هَ] (اِ) خارپشت. (ناظم الاطباء).

شبهن.

[] (ع اِ) سیخ کباب. (از دزی ج 1 ص 726).

شب هنگام.

[شَ هَ] (اِ مرکب، ق مرکب)شباهنگام. در وقت شب. در شب. (از ناظم الاطباء) : شب هنگامی در فلان شارع میگذشتم ناگاه کمندی در گردن من افتاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 97).
به پایان آمد این هنگامه کآنک روز عالم شد
بود هر جا که هنگامه است شب هنگام پایانش.
خاقانی.

شبهه.

[شُ هَ / هِ] (ع اِمص، اِ) پوشیدگی کار و مانند آن و امری که در آن حکم به صواب و خطا نکنند. (منتهی الارب). گفته شده است که شبهة اسم است از اشتباه و آن در اموری است که جواز و حرمت و صحت و فساد و حق و باطل اشتباه شده باشد. ج، شُبَهْ و شُبُهات. (از اقرب الموارد). || مثل و مانند. (از اقرب الموارد). || اسم از اشتباه است و آن امر مابین حلال و حرام و درست و صواب است. (کشاف اصطلاحات الفنون ج 1 ص 790). در اصطلاح اصول فقه تردید بین امور محرمه و محلله و تردید میان خطا و صواب بود و بالجمله اموری که تشخیص آنها ممکن نباشد و یا آنچه از راه اشتباه انجام شده است، مشتبه گویند چون: اموال شبهه و وطی به شبهه و ولد شبهه. (از تعریفات جرجانی).
- شبههء اشتباه؛ رجوع به شبههء فعل شود.
- شبههء عقد؛ مانند آنکه با زنی ازدواج عقد نماید بدون شهود. در حد جاری شدن بر این شبهه اختلاف است. (از کشاف اصطلاحات الفنون ج 1 ص790).
- شبههء عمد؛ در قتل. رجوع به شبه عمد و تعریفات جرجانی شود.
- شبههء فاعل؛ چون زنی را در فراش خود ببیند و به گمان اینکه زن خویش است با او مجامعت کند در این صورت اگر ادعای شبهه و گمان کند حدی بر او جاری نیست. (از کشاف اصطلاحات الفنون ج1 ص790).
- شبههء فعل؛ آن است که گمان رود به چیزی که دلیل حلیت و یا حرمت است و حال آنکه دلیل برحلیت و یا حرمت نباشد. و آن را شبههء اشتباه و شبههء مشابهة و شبههء ظن نیز گویند. (از تعریفات جرجانی) (کشاف اصطلاحات الفنون ج 1 ص 790).
- شبههء ظن؛ رجوع به شبههء فعل شود.
- شبههء مشابهة؛ رجوع به شبههء فعل شود.
- شبههء ابن کَمّونِه؛ شبهه ای است که بر یکی از ادلهء توحید وارد شده است و آن دلیل «لزوم ترکیب» است که خلاصهء آن چنین است که اگر دو خدا موجود باشد هر دو در وجود مشترک خواهند بود و اگر یک مابه الامتیاز آنها را جدا نسازد متحد خواهند بود. پس چون مابه الامتیاز آمد هر یک از آن دو خدا مرکب از مابه الاشتراک (وجود) و مابه الامتیاز خواهد شد و هر مرکب ممکن الوجود است نه واجب الوجود و شبههء معروف منسوب به ابن کمونه که گویا از مانی ابتداء شده و ابن کمونه در زمان متأخر آن را نسبت به خود داده است در تخریب دلیل توحید است و عزالدین بن کمونه گوید: چه مانع دارد فرض کنیم دو موجود که هر یک واجب الوجود و غنی بالذات و با یکدیگر به تمام ذات مختلف باشند مبدأ عالم باشند و مفهوم واجب الوجود را از آن دو انتزاع نموده و بحمل شایع صناعی (عَرَض) بر آنها حمل کنیم خلاصهء سخن او این است که ممکن است در عالم دو واجب الوجود باشد و هیچ یک با دیگری در چیزی ذاتی مشترک نباشند تا آنکه به مابه الامتیاز محتاج شوند و از ترکیب از مابه الامتیاز و مابه الاشتراک احتیاج و امکان لازم آید. و متکلمین و فلاسفهء اسلامی در رد شبههء منسوب به ابن کمونه و پاسخ بدان مقالات و کتابهای بسیاری نوشته اند از جمله ملا هادی سبزواری است که در منظومه در این صدد گوید:
«هویتان بتمام الذات قد
خالفتا لابن الکمونة استند»
«و ادفع بان طبیعة ما انتزعت
مما تخالفت بما تخالفت».
یعنی؛ دو هویت واجب که به تمام ذاتشان با یکدیگر مختلف باشند، به ابن کمونه نسبت دارد. و دفع شبهه این است: از جهت اختلافی موجودات مختلف، طبیعت و مفهوم واحدی انتزاع نمیشود یعنی باید مفهوم واحد کلی را از جهت اشتراکی افراد مختلف انتزاع و سپس برآنها حمل کنیم چنانکه مفهوم حیوان را از جهت اشتراکی انسان و گوسفند و کبوتر و مفهوم انسان را از قدر مشترک ناصر و منصور و حمید و محمود انتزاع نمائیم و به امتیاز ذاتی (فصول) و تشخصات عَرَضی (زمان، مکان، نسبت، صفت) آنها توجهی نداریم. و هرگاه میان دو واجب الوجود قدر مشترکی و برای هر یک امتیازاتی فرض کنید تا دوئیت ثابت شود مستلزم ترکیب و احتیاج است:
بل ان سئلت الحق غیرواحد
لیس معنونا لمعنی فارد.
یعنی؛ بلکه اگر حقیقت را بپرسی میگوئیم افراد متعدد بدون جهت وحدت بعنوان واحد معنون نمیشوند. به عبارت دیگر هرگاه بخواهیم مفهوم واحدی را تعقل کنیم باید از یک مصداق یا چند مصداقی که جهت وحدت و اشتراک داشته باشند آن را انتزاع و در ذهن تصور نماییم پس همیشه عنوان واحد از یک معنون حاصل میگردد، چه آنکه معنون واحد حقیقی یا امر انتزاعی و قدر مشترک بین افراد متعدد باشد:
اذا الخصوصیة اما تعتبر
فی اخذه فلم یکن منه الاَخر.
زیرا خصوصیت در آن مفهوم اعتبار شده است. پس افراد دیگر از آن حقیقت نیستند. یعنی چنانکه امتیازات یکی از دو واجب الوجود را در مفهوم ملاحظه کنید البته مصداق آن منحصربفرد میباشد، چون فرد دیگر آن امتیازات را ندارد، بلکه وی بواسطهء نیازمندی به دیگران ممکن الوجود خواهد بود:
او الخصوصیة لیست تشترط
فالواحد المشترک المحکی فقط
و یا خصوصیت در آن اعتبار نشده است پس همان قدر مشترک تنها حکایت میشود. و اگر هیچ امتیازی در مفهوم شرط نشده باشد پس همان صرف وجود و حقیقت منشأ آثار که ثانی پذیر نیست، و مثل و مانند و ضد و ند و شریک ندارد تصور میشود، پس در جهان هستی دو واجب الوجود محال است.
و حیث لاموضوع او ماهیة
و لاهیولی کیف الا ثنینیة
چون واجب الوجود به موضوع و هیولی نیازی ندارد پس چگونه دوئیت میپذیرد. یعنی واجب الوجود ماهیت و ماده و موضوع (محل) ندارد و هر متعددی ماهیت و ماده و محل دارد، پس واجب الوجود متعدد نیست (واحد است) زیرا هرگاه تعدد و کثرت نوعی در موجودات یافت شود به واسطهء تعدد ماهیت آنها میباشد، و چنانچه موجودات کثرت عددی داشته باشند به سبب ماده و لواحق آن است، و گر تعدد موجودات عرضی بود به جهت موضوع و محل یا سایر اوصاف آنهاست، پس چگونه واجب الوجود متعدد میگردد. و رجوع به اسفار ج 3، منظومهء سبزواری و انوارالتوحید نراقی و ابن کمونه شود.

شبهه ناک.

[شُ هَ / هِ] (ص مرکب) آنچه مورد شک و تردید است. آنچه که حلیت و حرمت آن ظاهر نیست.
- لقمهء شبهه ناک؛ که حلال و حرام بودن آن مجهول باشد.

شبی.

[شَ] (ص نسبی، اِ) آن را به سبج معرب نموده اند. نوعی از جامهء دوخته باشد و بعضی گویند پوستین است. (برهان قاطع): سُبجَه؛ شبی زَن. (مهذب الاسماء). || جامه ای که شب بر خود پوشند. (برهان). جامهء شب. پیراهن شب. || سدره. شبیک. در مراسم زردشتیان: قَرقَل؛ شبی بی آستین و بی گریبان. (یادداشت مؤلف).

شبی.

[شَ] (از ع، اِ) مخفف شبیه در اصطلاح «شبیه خوانی» متداول بین عامه. رجوع به شبیه و شبیه خوانی شود.

شبی.

[شَ] (ص نسبی) هر چیز که آن را به شب نسبت دهند. (برهان قاطع) :
سزای قدر تو شاها به دست حافظ نیست
جز از دعای شبی و نیاز صبحدمی.حافظ.
- ستارگان شبی؛ کواکب لیلی، مقابل روزی. (فرهنگ فارسی معین).

شبی.

[ ] (ع مص) دواندن مادیان نجیب. (از دزی ج 1 ص 726).

شبیار.

[شَ] (اِ مرکب) یار و مونس شب. رفیق و مصاحب در شب. || شربت قند. شیره. (فرهنگ فارسی معین). || نام معجونی است که آن را در شب خورند و خوابند. (برهان). مسهل یا ملینی که هنگام خفتن خورند. (یادداشت مؤلف) : چون چهار روز بگذرد (از بیماری لقوه) یک مثقال ایارج فیقرا بر سبیل شبیار بخورد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || رستنی باشد تلخ، و آن را به عربی صبر گویند. طبع آن گرم و خشک است و مسهل صفرا بود و رطوبت و بلغم از سر و مفاصل جذب کند و بهترین آن سقوطری میباشد و سقوطر جزیره ای است نزدیک به سواحل یمن. (برهان). صبر زرد :
پشم است و مینمایدت انگلیون
شکّر نماید او بتو شبیارش.ناصرخسرو.

شبیاره.

[شَ رَ / رِ] (اِ مرکب) می نو و شراب تازه. (ناظم الاطباء). || مرکباتی که بیمار را دهند به شب گاه خفتن برای جلوگیری از استفراغ یا برای تلیین مزاج. (یادداشت مؤلف) : شبیاره ها به اندازهء حاجت باید داد و افراط نشاید کرد تا خشکی زیادت نشود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به شبیار در این معنی شود.

شبیازه.

[شَ زَ / زِ] (اِ مرکب) شب پره. مرغ عیسی. (از برهان قاطع). خفاش. مرغک شب پرک. حافظ اوبهی گوید: خربیو از مرغ شب پره بود که به روز نتواند پرد و آن را شبیازه گویند و به آذربایجان مشکین پر گویند :
تو شب آیی نهان بوی همه روز
همچنانی یقین که شبیازه.فرالاوی.
دل خیره در رای فرهنگ یاب
ببیند چو شبیازه در آفتاب.اسدی.
و شکل مرغ (مرغ علیا) مفسران گفتند شبیازه بود. (تفسیر ابوالفتوح، ج2 ص244).

شبیب.

[شَ] (ع مص) نشاط کردن. نشاط کردن اسب و آن برداشتن هر دو دست باشد. (آنندراج) (منتهی الارب). برسکزیدن اسب. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی).

شبیب.

[شَ] (اِخ) ابن اهود. بطنی است از بهراء از قحطانیه و از قبیلهء شبیب بن اهودبن بهراء می باشند. (از معجم قبائل العرب ج 2 ص 580).

شبیب.

[شَ] (اِخ) ابن بجرة الاشجعی. از خوارج کوفه که در قتل علی (ع) شریک ابن ملجم بود. اول شبیب شمشیری به علی زد و ضربت دیگر را ابن ملجم به فرق علی وارد نمود. بیشتر مورخان برآنند که شبیب پس از مضروب نمودن علی در میان جمعیت فرار کرد و اثری از او به دست نیامد. (از اعلام زرکلی ج 3 ص 228).

شبیب.

[شَ] (اِخ) ابن حمدان کحال، ابوعبدالرحمن، طبیب و شاعر مقیم قاهره بود. و دیوان شعر دارد و در سال 625 ه . ق. به دنیا آمد و در 657 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی ج 3 ص 228).

شبیب.

[شَ] (اِخ) ابن شیبة بن عبدالله التمیمی منقری اهتمی ملقب به ابومعمر، از ندیمان خلفای بنی امیه و از دهاة بوده و چون فصاحت بیان داشت او را خطیب خواندندی. در سال 170 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی ج 3 ص 229).

شبیب.

[شَ] (اِخ) ابن عمروبن عدی بن حارثة بن عمرو مزیقیاء. جدی است جاهلی فرزندانش از بطن مزیقیاء از ازد از قحطانیة اند. (از اعلام زرکلی ج 3 ص229).

شبیب.

[شَ] (اِخ) ابن وثاب نمیری. امیر و والی رقة و سروج و حران بود. نخست برای المستنصر علوی خطبه میخواند و سپس برای القائم عباسی (430 ه . ق.). مردی شجاع و کریم و اصیل بود و در سال 431 ه . ق. در حران بدورد حیات گفت. (از اعلام زرکلی ج 3 ص 229).

شبیب.

[شَ] (اِخ) ابن یزیدبن نعیم بن قیس شیبانی. ملقب به ابوالضحاک. از دلاوران معروف و رهبران قیام علیه بنی امیه بوده است. جاحظ در وصف وی نویسد: در جنگ مردی دلیر بود و به اتفاق صالح بن مسرح علیه حجاج ثقفی در موصل قیام نمود و دعوی خلافت کرد و 120 تن با وی بیعت کردند. حجاج پنج لشکر به جنگ وی فرستاد که ایشان را یکی پس از دیگری تارومار نمود. سپس از موصل به قصد حجاج به طرف کوفه رهسپار گردید. حجاج ثقفی شخصاً به جنگ وی آمد و شکست خورد ولی با کمکی که عبدالملک از شام به او رسانید و با سپاهی که به سرداری سفیان بن الابرد کلبی به یاری وی شتافت سپاه شبیب را در هم کوبید و بسیاری از ایشان را به قتل رسانید و شبیب هنگامی که از روی پل دجیل (از نواحی اهواز) عبور میکرد اسب وی توسنی کرد و او که زره و پولاد بر تن داشت بر اثر سنگینی در رودخانه غرق گردید. عده ای به نام شبیبه که از فرقه های نواصبند بدو نسبت دارند. شبیب بسال 26 ه . ق. متولد شده و در 77 ه . ق. درگذشته است. (از اعلام زرکلی ج 3 ص 229).

شبیب.

[شَ] (اِخ) امین بن عمر دمشقی حنفی در دمشق نشو ونما یافت و در 55سالگی، در سال 1322 ه . ق. درگذشت از آثار اوست: شرح البردة. قصة المولد، شرح علی الادعیة المأثوره. (از معجم المؤلفین ج 3 ص 10).

شبیب.

[شَ] (اِخ) الحبطی بن سعید التمیمی از رجال حدیث و کتابی در فن روایت حدیث دارد. از مردم بصره و برای تجارت به مصر سفر میکرده است و به سال 186 ه . ق. در بصره درگذشته است. (از اعلام زرکلی ج 3 ص 228).

شبیب.

[شَ] (اِخ) الکندی بن السکون بن اشرس بن کندة. جدی است جاهلی از قحطان و فرزندان وی در مصر و شام و اندلس پراکنده شدند. از جملهء آنها «تجیبیون» می باشند منسوب به مادرشان تجیب دختر ثوبان. (از اعلام زرکلی ج 3 ص 228).

شبیب.

[شَ] (اِخ) بطنی است از قبیلهء آل مرة که منازل ایشان از راه جنوبی به احساء و ریاض تا اطراف خَرج و عقیر تا واحهء جافورا و جبرین تا اواسط ربع الخالی امتداد دارد و به دو شاخه تقسیم می شوند: آل سعید و آل غفران. (از معجم قبائل العرب ج 2 ص 580).

شبیب.

[شَ] (اِخ) شاخه ای است از جعیلات از کرفة از اثیج از هلال بن عامر از عدنانیة و در افریقای شمالی میزیسته اند. (از معجم قبائل العرب ج 2 ص 580).

شبیب.

[شَ] (اِخ) بطنی است بزرگ از قضاعة از قحطانیة. (از معجم قبائل العرب ج 2 ص 580).

شبیب.

[شَ] (اِخ) بطنی است از آل عبدعون از قبیلهء قراغول از شمر طوقة. (از معجم قبائل العرب ج 2 ص580).

شبیب.

[شَ] (اِخ) بطنی است از زهیر از جُذام از قحطانیة که با قبیلهء زهیر در دقهلیه و مرتاحیهء مصر سکونت داشتند. (از معجم قبائل العرب ج 2 ص579).

شبیب.

[شَ] (اِخ) بطنی است از خزاعة. و محل سکونت ایشان به شام بود. (از معجم قبائل العرب ج 2 ص 579).

شبیبة.

[شَ بَ] (ع اِمص) جوانی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ج، شبائب. (اقرب الموارد). || (مص) برسکزیدن ستور. (زوزنی). || بالیدن کودک. (تاج المصادر بیهقی).

شبیبی.

[شَ] (اِ مرکب) نام گیاهی است که آن را بیخ شوکران یا سیکران و شیکران گویند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع شود به شوکران.

شبیبی.

[شَ] (اِخ) ابوسعید، احمدبن شبیب. به گفتهء ثعالبی در یتیمة الدهر: فرد خوارزم و مایهء فخر آن. جامع ادب و قلم و شمشیر و زبان و نیزه و کتاب و سپاه بود و چون دو دولت سامانی و بویهی را درک کرد وی را صاحب الجیشین و شیخ الدولتین نامیده اند. ابوبکر خوارزمی ثعالبی را حکایت کرده است که شبیبی در دوران جوانی شعر متکلف میساخت ولی پس از معاشرت با ادیبان طبع شعر او لطیف گشته است. مؤلف یتیمه قطعاتی نیز از اشعار او را ذکر میکند. (یتیمة الدهر ثعالبی ج 4 ص 154).

شبیبی.

[شَ] (اِخ) حسن بن احمدبن حسن بن علی شبیبی آنسی ذماری در سال 1107 ه . ق. در قریهء ذی حود به دنیا آمد و در شهر صنعاء تحصیل نمود و در شهر تعز مسند قضاء یافت و در سال 1169 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین ج 3 ص 198).

شبیبی.

[شَ] (اِخ) جوادبن محمد بن شبیب بن ابراهیم بن صقرالبطائحی النجفی البغدادی دانشمند شاعر ادیب لغوی در سال 1281 ه . ق. در بغداد به دنیا آمد و در 1363 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین ج 3 ص 168).

شبیث.

[شُ بَ] (ع اِ مصغر) مصغر شبث و آن عنکبوت و یا هزارپا باشد. رجوع به شبث شود. (از معجم البلدان).

شبیث.

[شُ بَ] (اِخ) نام آبی است. (از اقرب الموارد). || نام کوهی است در نواحی حلب در اطراف احص که از آن سنگهای سیاهی جهت آسیاب و ساختمان به شهر حلب آورند و آن را شبیثیة نیز گویند. (از معجم البلدان).

شبیخون.

[شَ] (اِ مرکب) تاختن به شب هنگام بر دشمن. حمله کردن بر دشمن در شب. در تکلم با لفظ زدن استعمال می شود و در شعر با کردن هم صحیح است. (فرهنگ نظام). به معنی شبخون است و آن تاخت بردن باشد بر سر دشمن چنانکه غافل و بی خبر باشد. (برهان). کلمهء شبیخون با لفظ آوردن و بردن و کردن و زدن و ریختن و خوردن و آمدن و چکیدن مستعمل است. (آنندراج) :
کسی کو گراید به گرز گران
شبیخون نجویند گندآوران.فردوسی.
کسی کو بلاجوی گردان بود
شبیخون نه آیین مردان بود.فردوسی.
شبیخون نه کار دلیران بود
نه آیین مردان و شیران بود.فردوسی.
شبیخون بود پیشهء بددلان
از این ننگ دارند جنگی یلان.اسدی.
ز بدخواه در آشتی ساختن
بترس از شبیخون و از تاختن.اسدی.
روز و شب از آرزوی جنگ و شبیخون
جز سخن جنگ بر زبان نگذاری.فرخی.
از شبیخون و کمین ننگ آید او را روز جنگ
دوست دارد جنگ لیکن بی شبیخون و کمین.
فرخی.
شبیخون خدایست این بر ایشان
چنین شاید بلی، ز ایزد شبیخون.
ناصرخسرو.
با تو فلک به جنگ و شبیخون است
پس تو چه مرد جنگ و شبیخونی.
ناصرخسرو.
دل حاسدانت شود خون ز حسرت
چو آید ز قهرت بر ایشان شبیخون.سوزنی.
صبحگاهی کز شبیخون ران کشان
تیغ چون خور خونفشان خواهد نمود.
خاقانی.
سر زلف تو خون باد از پی آنک
همه کارش شبیخون مینماید.عطار.
پنجهء چوبین به حسرت می نهد بر روی خاک
تا شبیخون خزان بر نوعروس تاک ریخت.
طالب آملی.
- به شبیخون رفتن؛ به تاختن رفتن بر سر دشمن در شب :
پس اعدا به شبیخون برود(1) دولت شاه
گر زمانی به طلب او(2) سوی اعدا نشود.
منوچهری.
- شبیخون آوردن؛ تاختن آوردن به شب بر سر کسی :
چون درد تو بر دلم شبیخون آورد
دندانت موافق دلم گشت به درد.خاقانی.
دلیر بر سر نخجیر دل شبیخون آر
نفس بدزد که این صید را رمیدن نیست.
طالب آملی.
- شبیخون بردن؛ تاختن بردن به شب :
هم از کنده و چاه پوشیده سر
بپرهیز و آسان شبیخون مبر.اسدی.
بر سرش ناگهان شبیخون برد
گرد بالای هفت گردون برد.نظامی.
ینال تگین بر طلیعهء او شبیخون برد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص405).
اگر خفیه ده دل به دست آوری
از آن به که صد ره شبیخون بری.سعدی.
اگر کفر زلفش شبیخون برد
ورع کی سر خویش بیرون برد.ظهوری.
- شبیخون جستن؛ جویای تاختن به شب بودن :
شبیخون نجویند گندآوران
کسی کو گراید به گرز گران.فردوسی.
-شبیخون زدن؛ شبیخون بردن. شب هنگام بر دشمن تاختن به قصد کشتار و تاراج کردن :گفت این آن کس است که بر جان عزیزان شبیخون زند. (قصص الانبیاء ص 243). باد شمال ... بر بوزینگان شبیخون زد. (کلیله و دمنه).
خود کرده بود غارت عشقش حوالی دل
بازم به یک شبیخون بر ملک اندرون زد.
سعدی.
زند بر حسن لیلی گر شبیخون
بگیرد چاشنی از شور مجنون.تأثیر.
- شبیخون ساختن؛ ساز شبیخون کردن :
صبح است گلگون تاخته شمشیر بیرون آخته
بر شب شبیخون ساخته خونش بعمدا ریخته.
خاقانی.
- شبیخون ساز؛ که تدارک تاخت شبانه کند.
- شبیخون سازی؛ عمل شبیخون ساز :
جهان ناگه شبیخون سازیی کرد
پس آن پرده لعبت بازیی کرد.نظامی.
- شبیخون کردن؛ شبیخون بردن. تلبیت. (ترجمان القرآن) :
بر ایشان به ناگه شبیخون کنم
خبر زی شه آید که من چون کنم.فردوسی.
چو تو ساز جنگ و شبیخون کنی
ز خاک سیه رود جیحون کنی.فردوسی.
چو شب تیره گردد شبیخون کنم
ز دل ترس و اندیشه بیرون کنم.فردوسی.
وآن خط سیه چون سپه مورچگان است
بر برگ گل و برگ سمن کرد شبیخون.
معزی.
ای جان جهان من از تو کی برگردم
دور از تو مگر اجل شبیخون کندم.سوزنی.
تو دشمنی نه دوست که بر جان من کنند
ترکان غمزهء تو شبیخون به دوستی.خاقانی.
بر آن سبزه شبیخون کرد پیشی
که با آن سرخ گلها داشت خویشی.نظامی.
ترسم از آن شب که شبیخون کنند
خوارت از این بادیه بیرون کنند.نظامی.
بر او شاه گر یک شبیخون کند
ز ملکش همانا که بیرون کند.نظامی.
- شبیخون گرفتن؛ شبیخون کردن :
سراسر همه رزمگه خون گرفت
تو گفتی به روز او شبیخون گرفت.فردوسی.
- شبیخون گزیدن؛ انتخاب تاخت شبانه کردن :
در عالمی که راه ز ظلمت به ظلمتی است
از نور سوی نور شبیخون گزیده ایم.خاقانی.
(1) - ن ل: نرود.
(2) - ن ل: رو.

شبیخونگه.

[شَ گَهْ] (اِ مرکب)شبیخونگاه. زمان و یا مکان شبیخون :
ملک کیخسرو روزست خراسان چه عجب
که شبیخونگه پیران به خراسان یابم.
خاقانی.

شبیدن.

[شَ دَ] (مص) به یکطرف برگشتن. || نشستن. || قرار گرفتن در جای مانند نشستن پرندگان. || آرمیدن هر جایی در شب. || آویختن چیزی بر سر. || چیزی به دور کمر بستن. (از ناظم الاطباء). اما این معانی همه مخصوص به ناظم الاطباء است.

شبیر.

[شُ بَ] (اِخ) مؤلف تاج العروس نویسد که: شبر بر وزن بقم و شبیر بر وزن قمیر یا امیر و مشبر بر وزن محدث نام پسران هارون نبی بوده است و پیامبر اسلام (ص) حسن و حسین و محسن را با این سه نام خوانده است و همانطوری که ضبط این کلمه در تاج العروس مختلف آمده است در ادبیات فارسی نیز مختلف آمده و البته اختلاف ضبط این کلمه ناشی از اختلاف در ضبط کلمهء «شبر» است چه طبق قاعدهء تصغیر اگر شبر به فک ادغام باشد تصغیر آن «شُبَیر» خواهد بود و اگر ضبط با ادغام باشد در این صورت مصغر آن یا بر وزن قُمَیر و یا قُمَیِّر خواهد بود :
همیشه به دیدار تو شاد سلطان
چو حیدر به دیدار شبیر و شبر.فرخی.
گر خردمند بداند که بدین حال و صفت
باب علم نبی و باب شبیر و شبرست.
ناصرخسرو.
که سادات جمع جوانان جنت
نبی گفت هستند شبیر و شبر.ناصرخسرو.
من با تو نیم که شرم دارم
از فاطمه و شبیر و شبر.ناصرخسرو.
ذوالفقار ایزد سوی که فرستاد به بدر
زن و فرزند که را بود چو زهرا و شبیر.
ناصرخسرو.
ندانی بحقّ خدای و نداند
کس این جز که فرزند شُبّیر و شَبّر.
ناصرخسرو.
چه گوئی به محشر اگر پرسدت
از آن عهد محکم شبر یا شبیر.ناصرخسرو.
بر مهر مصطفی زی و اصحاب و آل او
بر دوستی شبر و بر دوستی شبیر.سوزنی.
بر آن اعتماد مکن که من دختر پیغمبرم و جفت کرام حیدرم و مادر شبیر و شبرم. (سعدی).

شبیر.

[شَ] (اِخ) ابن مبارک بن فضل بن مسعودبن الشریف حسن. متأدب از آل حسن در مکه که در سال 1138 ه . ق. به مکه درگذشت. وی از اطرافیان احمدبن غالب شریف مکه بود که کارهای بزرگ را بدو میسپرد. (از اعلام زرکلی ج 3 ص 230).

شبیرمة.

[شُ بَ رِ مَ] (ع اِمصغر) گویا مصغر شُبرُمَه است که نوعی از گیاه باشد. (از معجم البلدان). رجوع شود به شبرم.

شبیرمة.

[شُ بَ رِ مَ] (اِخ) آبی است مر ضباب را به حمی ضریه و یا آبی است مر بنی عقیل را. (از معجم البلدان).

شبیش.

[شَ] (اِخ) فرقه ای است از صدید از جرباء و هیشان، مثلونة و خماس شاخه های آنند. (از معجم قبائل العرب ج 2 ص 580).

شبیشه.

[شَ شِ] (اِخ) دهی از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز. دارای 75 تن سکنه. آب آن از چاه و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شبیطر.

[شَ بَ طَ] (ع اِ) یا سبیطر. پرنده ای است گردن دراز که همیشه در آبهای کم عمق و فراخ زندگی میکند و کنیه اش ابوالعیزار است و ظاهراً همان مرغ ماهی خوار باشد که آن را مالک الحزین گویند. (از اقرب الموارد). کلنگ یا حیوانات شبیه به آن. (از دزی ج 1 ص 726). رجوع به سبیطر شود.

شبیطر.

[شُ بَ طِ] (ع اِ) (ال ...) حیوان پرنده ای است که آن را لقلق نیز می خوانند و معروف است به «البلارح» و کنیهء آن در نزد مردم عراق «ابوحذیج» است. پرنده ای است سفیدرنگ که دو طرف بال او سیاه است و دو پا و منقار سرخ دارد. خوراک او مار میباشد و گویند حیوانی است باهوش. و در حرمت و حلیت اکل آن در نزد شافعیه اختلاف است و اصح حرمت است. و رجوع به شمیطر شود. (صبح الاعشی ج2 ص67).

شبیع.

[شَ] (ع ص) بسیار. وافر.
-ثوبٌ شبیع الغزل؛ جامهء سیربافت بسیارریسمان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
-رجل شبیع العقل؛ مرد بسیارعقل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
-حبل شبیع؛ رسن بسیارتاه. (منتهی الارب). رسن بسیارموی و کرک. (از اقرب الموارد).

شبیک.

[شَ] (اِ) شبی. سدرة (در مراسم دینی زردشتیان). (یادداشت مؤلف).

شبیک.

[شُ بَ] (ع اِمصغر) مصغر شباک به معنی پنجره. (از معجم البلدان).

شبیک.

[شُ بَ] (ع اِ) نام چاههای کم آبی است که به یکدیگر راه دارد. از جمله رکایای بصره از این قبیل باشد. || (اِخ) نام جایی است از بلاد بنی مازن. (از معجم البلدان).

شبیکات.

[شَ] (اِخ) از عشایر منطقهء بلقاء و گفته اند که بطنی است از بلی از قضاعة که تقریباً از 314 سال پیش به بلقاء آمده و سکنهء آن 150 تن است و در طبربور واقع در شمال عمان باشند. (از معجم قبائل العرب ج2 ص580).

شبیکة.

[شُ بَ کَ] (ع اِمصغر) تصغیر شبکه. دام شکارچی. (از معجم البلدان).

شبیکة.

[شُ بَ کَ] (اِخ) نام دشتی است نزدیک عرجاء و گفته اند که نام محلی است میان مکه و زاهر و منزلی است از منازل حاجیان. (از معجم البلدان). || آبی است مر بنی سلول را. (از معجم البلدان).

شبیکه.

[شَ کَ] (از ع، اِ) به معنی دام و کمند. (ناظم الاطباء). || هر چیز سوراخ سوراخ و پرسوراخ و سوراخدار. (ناظم الاطباء) :
با وجود زال ناید انحلال
در شبیکه و در برت آن ذودلال. مولوی.

شبیل.

[شُ بَ] (اِخ) ابن عزرة(1)بن عمیرالضبعی. راویة و خطیب و شاعر و نسابه از مردم بصره. کتابی در غریب لغت دارد و در آغاز هوادار خوارج بود و سپس از آن رأی عدول کرد. (از اعلام زرکلی ج 3 ص230). از علماء و خطباء خوارج و قصیدة الغریب از اوست و او تا سال هفتاد رافضی بود سپس به مذهب شراة (صفری) گروید و در بصره بلاعقب درگذشت. (از ابن الندیم) (البیان و التبیین ج1 ص271).
(1) - ابن الندیم: «عرعرة»، ضبط کرده است.

شبیل.

[شُ بَ] (اِخ) قبیلهء کوچکی است که نزدیکی جبزان مقر دارند و تعدادشان از هزار نفر تجاوز نمیکند. (از معجم قبایل العرب ج 2 ص 581).

شبیلات.

[شَ] (اِخ) بطنی است از هلالات یکی از عشایر طفیلة در منطقة الکلرک که یک شاخه از آن به نام شلول در قریهء دوقرة در عجلون باشد. (از معجم قبایل العرب ج 2 ص 581).

شبیلش.

[شُ لِ] (اِخ) دژی در اندلس از اعمال بیره نزدیک برجة. (از معجم البلدان).

شبیلیه.

[شَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان نهر هاشم بخش مرکزی شهرستان اهواز. دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شبیم.

[شَ] (اِ) گریختن باشد (؟) (برهان). گریز (؟) (فرهنگ جهانگیری) :
چون بپیچد چو مار نیزهء او
جان دشمن کند گریغ شبیم(1).عنصری.
(1) - اما در شعر عنصری کلمهء گریغ است که معنی گریز دارد نه شبیم و ظاهراً صاحب جهانگیری و به تبع او صاحب برهان اشتباهاً معنی کلمهء گریغ را به شبیم داده اند. اما خود معنی شبیم چیست و یا مصحف کدام کلمه است روشن نمیباشد و شعر در دیوان عنصری نیز نیامده است.

شبینات.

[شَ] (اِخ) قبیله ای است مقیم قریهء عقر در ناحیهء کفارات در منقطهء عجلون اما اطلاعی از منشأ آن در دست نیست. (از معجم قبائل العرب ج 2 ص 581).

شبینه.

[شَ نَ / نِ] (ص نسبی) شبانه است که هرچیز شب مانده باشد از آب و نان و طعام و میوه و امثال آن. (برهان). رجوع به شبانه و شب مانده شود. || (اِ مرکب) شب پره که مرغ عیسی باشد. (برهان). || صمغ درخت صنوبر. (برهان).

شبینی.

[شَ] (اِخ) محمد بن عبدالحی شبینی شافعی. نحوی و ادیب و محدث از دانشمندان قرن 13 ه . ق. از آثار اوست: حاشیه ای بر خاتمهء الفیهء ابن مالک در نحو. و حاشیه ای بر الجامع الصغیر در حدیث. (از المعجم المؤلفین ج 10 ص 131).

شبینی.

[شَ] (اِخ) از دانشمندان اواخر قرن 13 ه . ق. است. رجوع به علی بن جلبی شبینی شود. (معجم المؤلفین ج 7 ص 54 و 107).

شبینی.

[شَ] (اِخ) احمد میهی شبینی نعمانی. فقیه، متکلم. از آثار اوست: هدایة المرید شرح بر جوهرالفرید در توحید. حاشیهء شرح شصت مسأله در فقه شافعی. در سال 1263 ه . ق. حیات داشته است. (از معجم المؤلفین ج 2 ص 191).

شب یوزه.

[شَ زَ / زِ] (اِ مرکب) شب پره را گویند که مرغ عیسی باشد. (برهان قاطع). رجوع به شبیازه شود.

شبیوط.

[شِبْ یَ] (اِخ) نام دژی است از اعمال أبده. (از معجم البلدان).

شبیه.

[شَ] (ع ص، اِ) همانند. مثل. یقال: «هذا شبیه ذاک»؛ این مانند آن است. (از اقرب الموارد). مانند. (متن اللغة) (منتهی الارب). نظیر. شبه. همچون. همال. تا. چون. ند. همتا. ج، اشباه :
نمتک و بسد نزدیکشان یکی باشد
از آن که هر دو به گونه شبیه یکدگرند.قریع.

شپ.

[شَ] (ص، ق) جهنده و خیزکننده. (از برهان قاطع) (ناظم الاطباء). جهنده و خیزکننده و آن را شسب و گشسب نیز گویند. (از انجمن آرا).(1) || زود، که عربان عجل گویند. (برهان قاطع). زود و شتاب. (ناظم الاطباء).
(1) - طبری Shap (قدم، جست، شلنگ). (حاشیهء برهان چ معین).

شپاشاپ.

[شَ] (اِ صوت مرکب) آواز و صدای پیکان تیر باشد که پی درپی در جایی بخورد. (برهان) (ناظم الاطباء). شپشاپ. شپ شپ. (حاشیهء برهان چ معین). آواز تیرهای پی هم انداخته. (فرهنگ نظام). آواز صدای پیکان تیر که پی درپی افکنند و آن را شپشاپ نیز گویند. (انجمن آرا) :
بر آمد ز ناورد برنا و پیر
شپاشاپ پیکان فشافاش تیر.هاتفی.

شپتک.

[شَ / شِ تَ] (اِ) لگد زدن باشد خواه انسان بزند و خواه حیوانات دیگر. (برهان) (انجمن آرا) (از ناظم الاطباء). لگد زدن. (فرهنگ نظام) (از فرهنگ جهانگیری).

شپر.

[شَپْ پَ] (سریانی، ص) خوب و نیک. (ناظم الاطباء). به لغت سریانی به معنی خوب و نیکوست که به عربی حسن خوانند. (از انجمن آرا) (برهان). || (اِخ) مصحّف شبر. نام حسن بن علی علیهماالسلام بود. (انجمن آرا). رجوع به شبر شود.

شپرک.

[شَپْ پَ رَ] (اِ مرکب) شبپره. خفاش. (ناظم الاطباء).

شپره.

[شَپْ پَ رَ / رِ] (اِ مرکب) شبپرک. خفاش. (ناظم الاطباء). رجوع به شب پره شود.

شپش.

[شِ پِ] (اِ)(1) جانوری است معروف. (برهان). جانور کوچک خونخوار که در بدن انسان تولید شود و از مکیدن خون زندگی میکند. (فرهنگ نظام). قمل. یک قسم جانورکی که در بدن و گیسوان کودکان و بدن مردمان کثیف و چرکین بواسطهء کثافت و چرکینی تولید میگردد. (ناظم الاطباء). حشره ای(2) از راستهء نیم بالان که به علت زندگی انگلی فاقد بال شده است و جزء انگلهای خارجی و خطرناک محسوب است، زیرا حامل میکرب برخی از امراض از قبیل تب زرد و تیفوس و غیره میباشد. شپش انگل انسان است و در جامهء اشخاص کثیف و دور از بهداشت زندگی میکند. اعضاء دهان این حشره سوراخ کننده است، شاخکهایش کوتاه و چشمهایش کوچک است. یا اص وجود ندارد. سر این حشره نسبتاً دراز و پاهایش کوتاه است و بیشتر دارای دو بند است که به قلابی منتهی میشوند. در انسان دو نوع شپش یافت میشود: یکی شپش سر است که در لابلای موها زندگی میکند و تیره رنگ است و دیگری شپش لباس است که از شپش سر بزرگتر است و در موقع نیش زدن از درز لباس خارج میشود. تخم هر دو گونه شپش را به نام «رشک» مینامند و آن به شکل دانه های سفیدی در قاعدهء موها یا درز لباس گذاشته میشود و پس از چند روز بچه ها از تخمها خارج میشوند و بعد از سه هفته بالغ میشوند و قادر به تخم ریزی میگردند. اِشپش. (فرهنگ فارسی معین).(3)
(1) - در برهان به ضم شین و پ و نیز فتح شین و ضم پ نیز آمده است.
(2) - Pediculus humanis. (3) - اوستا: Spish، پهلوی نیز: spish. در بند 3 فرگرد 17 وندیداد دو گونه شپش یاد شده: یکی آنکه در انبار گندم افتد و دیگر آنکه جامهء پارچه را تباه کند. نخستین را در فارسی، چنانکه زمخشری در مقدمة الادب نوشته، شپشهء گندم و دیوک گندم و دومین را دیوجامه، دیوچک جامه و کرم جامه گویند. (از حاشیهء برهان چ معین).

شپشاپ.

[شَ] (اِ صوت مرکب) شپاشاپ. شپ شپ. صدا و آواز پی درپی خوردن پیکان تیر باشد به جایی. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ نظام) :
ز چکچاک گرز و ز شپشاپ تیر
برآورد از جان دشمن نفیر.فردوسی.

شپ شپ.

[شَ شَ] (اِ صوت مرکب)شپشاپ. شباشاپ. آواز تیر انداختن پی درپی را گویند. (از برهان). آواز پی هم انداختن تیر است. (فرهنگ نظام). آواز پیاپی خوردن پیکان تیرهاست به جایی. (از ناظم الاطباء) :
ز بس شپ شپ تیر و جر کمان
زمین گشت لرزان تر از آسمان.فردوسی.
رجوع به شپاشاپ شود.
|| (ص مرکب) مضطرب و بی تمکین. (برهان) (فرهنگ نظام) (انجمن آرا). آشفته :
مرا گویی مرو شپ شپ که حرمت را زیان دارد
ز حرمت عار میدارم از آن بر عار میگردم.
مولوی.
عاشقان را وقت شورش ابله و شپ شپ ببین
کوه جودی عاجز آید پیش ایشان از ثبات.
مولوی.
|| (ق مرکب) زود زود. (برهان) (انجمن آرا) (از ناظم الاطباء). || (اِ مرکب) شاخهء درخت. (برهان) (ناظم الاطباء).

شپشک.

[شِ پِ شَ] (اِ مصغر) سبوسه. شپشه. حشرهء کوچک و سیاه رنگی است بی بال که اعضاء دهانی او خردکننده میباشد و جزو راستهء نیم بالان است و بر اثر زندگی انگلی بالها را از دست داده است. این حشره به قسمتهای مختلف نباتات خصوصاً دانهء غلات حمله میکند و مواد غذایی آنها را از بین میبرد. (از فرهنگ فارسی معین).

شپشه.

[شِ پِ شَ / شِ] (اِ مصغر) حشرهء کوچکی است شبیه به شپش معمولی انسان ولی قدری از آن کوچکتر است و بیشتر به موهای ناحیهء زهار و شرمگاه و زیر بغل حمله میکند و پاهایش دارای قلابهای قوی است که به بدن میچسبد و جدا کردنش مشکل است و در موقعی که عدهء آن در بدن زیاد شود به موهای ابرو و ریش و سینه و سر نیز سرایت میکند. (از فرهنگ فارسی معین). || کرمکی باشد که بیشتر اوقات در فصل تابستان و هوای گرم در پوستین و نمد و سقرلاط و صوف و دیگر پشمینه ها و گندم و دیگر غله ها افتد و آنها را تباه و ضایع کند. (برهان) (انجمن آرا) (از ناظم الاطباء). بید. پت.
- شپشه افتادن؛ رخنه کردن شپشه در... .
- || آمدن شپشه در انبار گندم و غلات و یا در پارچه.
- شپشه خوردن؛ از شپشه صدمه دیدن. تباه شدن بر اثر حملهء شپشه.
- شپشهء گندم؛ شپشه که در انبار گندم افتد و آن را تباه کند، چنانکه زمخشری در مقدمة الادب نوشته: شپشهء گندم را دیوک گندم نیز گویند. (از حاشیهء برهان چ معین).
- شپشهء مرغ؛ گونه ای شپشک که در زیر پر مرغهای خانگی و کبوتر و دیگر پرندگان میزید و به بدن آنها چسبیده از خون آنها تغذیه میکند. تخمهای این شپشک در انتهای پرهای پرندگان به صورت نواری چسبیده است. شپشک مرغ هیچوقت به صورت آزاد در مرغدان و لانهء پرندگان دیده نمی شود بلکه انتقال آنها از مرغی به مرغ دیگر مستقیم است. کنهء مرغی. (از فرهنگ فارسی معین).

شپل.

[شِ] (اِ) شپلت. شپیل. شفل. پایه و مرتبه. (برهان) (انجمن آرا). پایه و مرتبه و منزلت و جاه. (از ناظم الاطباء). || پاچهء شتر را گویند از آنجا که به زمین نزدیک است. (از برهان) (از ناظم الاطباء). سپل. سول. سفل. || صدا و آواز بلند کردن. (برهان). صدا بلند کردن. (انجمن آرا).

شپل.

[شِ] (اِ صوت) آواز شافوت را گویند و آن صدایی باشد که کبوتربازان در وقت کبوتر پرانیدن از دهان خارج کنند. (از برهان) (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء).

شپلاق.

[شَ پَ] (ترکی، اِ صوت) شاپلاق. شپلق. شاپلاق. طپانچه و سیلی زدن بر روی و بیخ گوش. (ناظم الاطباء).

شپلاقی کردن.

[شَ پَ کَ دَ] (مص مرکب) سخت کتک زدن. (فرهنگ فارسی معین).

شپلانیدن.

[شَ دَ] (مص) چسبیدن کنانیدن و پیوستن فرمودن. (ناظم الاطباء).

شپلت.

[شَ / شِ لَ] (اِ) شپل. پایه و مرتبه باشد. (برهان) (فرهنگ نظام) (انجمن آرا). جاه و منزلت. رتبه. (ناظم الاطباء) :
چون سرای شپلت تو دولت شه پست کرد
شاه را دولت چنان باید ترا شپلت چنین.
سنایی.
شپلت خود پست کردی دولت مستیت را
مستی و پستی بهْ آید مستی و پستی گزین.
سنایی.
|| صدای بلند. (برهان). بانگ و آواز بلند. (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا).
- شپلت زدن؛ صدا و آواز بلند کردن. داد زدن. فریاد کشیدن :
کو آن دم دولت زدن بر این و آن شپلت زدن
کو حمله های مشت تو آن سرخ گشتن در جنون.
مولوی.
|| (اِ صوت) آواز شافوت. (برهان) (ناظم الاطباء). سوت زدن مثل سوت زدن وقت پراندن کبوتران. (از فرهنگ نظام).

شپلق.

[شَ پَ لَ] (ترکی، اِ صوت) شاپلاق. شپلاق. صدای سیلی. رجوع به شپلاق شود. آوای زدن با کف دست بر روی یا گردن. تپانچه که اسم دیگرش سیلی است. (فرهنگ نظام). زدنی با آواز بر صورت یا گردن کسی با کف دست :
زمانه بین که ز سرپنجهء ستم هر دم
به بیخ گوش نشاطم همی زند شپلق.
فوقی یزدی.

شپلک.

[شِ لَ] (اِ مصغر) مصغر شپل. (فرهنگ نظام) (انجمن آرا). رجوع به شپل شود.

شپلنده.

[شَ پَ لَ دَ / دِ] (نف) افشرنده. رجوع به شپلیدن شود.

شپلیدن.

[شَ / شِ دَ] (مص) صفیر زدن. آواز کردن از دهان به وقت کبوتر پرانیدن. (برهان) (از انجمن آرا) (از ناظم الاطباء). سوت زدن. صفیر زدن بر مرغان و غیره. (فرهنگ فارسی معین). || شیفته شدن. شیدایی شدن. (از برهان قاطع). شیفته شدن. شیدایی گشتن. (ناظم الاطباء). دیوانگی کردن. (برهان) (ناظم الاطباء). || افشردن. (برهان) (جهانگیری) (فرهنگ نظام). فشار دادن. (ناظم الاطباء): عصّار؛ شپلندهء انگور و جز آن. (منتهی الارب). || نرم کردن. || هموار نمودن با دست. (ناظم الاطباء).

شپنیدن.

[شِ دَ] (مص) صفیر زدن هنگام آب خوردن اسب. (ناظم الاطباء).

شپوختن.

[شِ تَ] (مص) شپیختن. اشپوختن. اشپیختن. (از فرهنگ فارسی معین). دکه زدن و صدمه و آسیب رسانیدن باشد از روی قوت و قدرت. (از برهان) (از فرهنگ نظام) (از انجمن آرا). پهلو به پهلو و دوش به دوش زدن. || افشانیدن. (برهان). افشاندن بود و آن را شپیختن نیز خوانند. (فرهنگ نظام) (فرهنگ جهانگیری). افشانیدن. پاشیدن. (از ناظم الاطباء).

شپور.

[شَ] (اِ) قسمی از ماهی دریایی که در فصل بهار در رودخانه ها داخل میگردد. (ناظم الاطباء).

شپورغان.

[شَ] (اِخ) صورتی از شبرقان و شبورقان و شبورغان است. رجوع به شبرقان در لغتنامه و شپورغان در تاریخ مبارک غازانی صفحات 26، 46، 47، 48، 52، 54، 73 و 350 شود.

شپوز.

[شَپْ پو] (اِ مرکب) به معنی شپره باشد که عربان خفاش گویند. (برهان). به معنی شپ یوز است که شب پره باشد. (انجمن آرا). شبپره. خفاش. (ناظم الاطباء). شب بوزه. (حاشیهء برهان چ معین).

شپوش.

[شَپْ پو] (اِ مرکب) کلاه و طاقیه و تخفیفه را گویند. (برهان). کلاه و سرپوش. پوشاک سر. (ناظم الاطباء) :
ای روز دو عالم را پوشیده کلاه تو
نامش به چه معنی تو شپوش نهادستی.
سنایی.
|| بالاپوش. (برهان) (از ناظم الاطباء). || لحاف. (برهان). || پلنگ پوش. || ملحفه و ملافه. (ناظم الاطباء). رجوع به شب پوش شود.

شپه.

[شَ پِ] (اِ صوت) شپ شپ پیکان تیر و آواز برخوردن آن. (از ناظم الاطباء).

شپیختگی.

[شِ تَ / تِ] (حامص) حالت و چگونگی شپیخته. رجوع به شپیخته و شپیختن شود.

شپیختن.

[شِ تَ] (مص) پاشیدن باشد مطلقاً اعم از آب و غیره. (برهان). پاشیدن است و آن را اشپیختن و اشپوختن و شپوختن نیز گویند. (فرهنگ نظام).

شپیخته.

[شِ تَ / تِ] (ن مف) اشپوخته. اشپیخته. ترشح کردن و پاشیده شدن آب باشد [ کذا ] . (برهان). آب ترشح کرده و پاشیده شده. اسم مفعول از شپیختن. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به شپیختن شود.

شپیر.

[شَپْ پی] (سریانی، اِ) صورتی از شبیر است که به لغت سریانی معنی مصغر خوب و نیک یا خوبک و نیکک دارد و به عربی حسین خوانند. (برهان) (از ناظم الاطباء). رجوع به شبر و شبیر شود.

شپیر.

[شَ] (اِخ) نام کوهی است به غایت بزرگ و بلند. (برهان) (انجمن آرا) (از ناظم الاطباء) :
چو در سواد ثناهای تو گذارم کلک
ز جا به رقص برآید ز استماع سریر
یکی سفیه ز علمش هزار بحر محیط
یکی دقیقه ز حلمش هزار کوه شپیر.
رضی الدین نیشابوری.

شپیران.

[شِ] (اِخ) نام یکی از دهستان های هفتگانهء بخش شاهپور شهرستان خوی. آب آن از رودخانه و چشمه است. از 15 آبادی تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 2245 تن و محصول آن غلات، توتون، روغن، پشم و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شپیل.

[شَ / شِ] (اِمص)(1) فشردن. (برهان) (انجمن آرا). فشار و عصر. (ناظم الاطباء) :
گلابی صفت بر جفا بگذرند
که گل را شپیلند و آبش برند.امیرخسرو.
|| شیفتگی. (برهان). شیفتگی نمودن. (از ناظم الاطباء). || دیوانگی. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از انجمن آرا). || صفیر زدن. (انجمن آرا). نقر :
چون به شپیلک آمدی آن نفس از در قفس
مست وله درآمدی قمری ماده و نرش.
خواجه عمید.
(1) - مادهء مضارع شپیلیدن است.

شپیل.

[شَ / شِ] (اِ صوت) شافوت. آوازی باشد که بیشتر کبوتربازان از دهان برآورند. (برهان).

شپیل.

[شَ] (اِ) پاچهء شتر را گویند و به عربی رجل الجمل خوانند. (برهان). || نام گیاهی که شپل و شترپا نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع شود به شترپا.

شپیلنده.

[شَ / شِ لَ دَ / دِ] (نف) فشارنده. (برهان). فشرنده. افشارنده. (فرهنگ فارسی معین). || صفیرزننده. (برهان). سوت زننده. (فرهنگ فارسی معین). شخولنده. || دیوانگی کننده. (از برهان).

شپیلیدن.

[شَ / شِ دَ] (مص) فشردن. (برهان) (فرهنگ نظام). فشاردن. (ناظم الاطباء): عصر؛ افشردن یعنی شپیلیدن و شیره کردن انگور. (از مجمل اللغة) :
گلابی صفت بر جفا بگذرد
که گل را شپیلند و آبش برند.
امیرخسرو دهلوی (از حاشیهء برهان چ معین).
|| شیفتگی و دیوانگی کردن. (ناظم الاطباء). || صفیر زدن. (برهان). سوت زدن مثل سوت زدن هنگام کبوتر پراندن. (از فرهنگ نظام). شخلیدن. شخولیدن. شخیلیدن.

شت.

[شَ] (اِ) مخفف شتل است و آن زری باشد که در آخر قمار به حاضران دهند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). مخفف شتل است که در قمارخانه متعارف است. (از فرهنگ سروری) :
آنچه او برده است نپاید در دست
یا مجاهز ببرد یا شت اقران باشد.
امیرخسرو.

شت.

[شَ] (اِ) در تداول عوام، قوام آمدهء قند و شکر و مانند آن. شاید مأخوذ از شهد باشد. (یادداشت مؤلف).

شت.

[شَ] (اِ) کلمهء تعظیم است و آن را تیمسار نیز گویند و هر دو به معنی حضرت است که در عربی معروف است. (انجمن آرا) (آنندراج). لفظی است در فارسی، ترجمهء لفظی که در عربی حضرت گویند. (برهان). به سخن بزرگ نامیدن کسی را. (یادداشت مؤلف).(1) لغت شت فارسی نیست نخستین بار در دساتیر چاپ ملافیروز به کار رفته است. این لغت هندی است، اما نه مانند لغات کپی (بوزینه) و شکر و شمن و چندن (صندل) که از زمان بسیار قدیم داخل فارسی شده باشد. شت به این معنی در نوشته های قدیم فارسی نیامده و در فرهنگ جهانگیری که آن هم در هند نوشته شده یاد نگردیده است. در همهء فرهنگها، شت مخفف شتل، و مصطلح در قمار، یاد شده است و در دبستان المذاهب به معنی حضرت بکار رفته است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(1) - Excellence.

شت.

[شَت ت] (ع ص) پراکنده. و یقال: امر شت؛ ای متفرق. ج، أشتات، شتوت. (از منتهی الارب). ج، شتات، شتیت. (اقرب الموارد). || (مص) پراکنده شدن. (از زوزنی) (دهار) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || پراکنده کردن. (از منتهی الارب). رجوع به شتات و شتوت شود.

شت.

[شَت ت] (ع اِمص) پراکندگی و از آن است: الحمد لله الذی جمعنا من شت؛ سپاس خدای را که ما را گرد آورد از پراکندگی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شتا.

[شِ] (اِ)(1) ناشتا و ناهار. (از برهان) (فرهنگ جهانگیری). ناهار و ناشتا را گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) :
لقمهء نان خویشتن نخورد
گر دو هفته همین(2) شتا باشد.
کمال اسماعیل.
(1) - از ریشه ad در سانسکریت به معنی خوردن است. edoلاتینی، آش فارسی (لغة مطلق خورش و امروزه غذای مخصوص) و ناشتا (نا + آش) ضد آن است. (از حاشیهء برهان چ معین).
(2) - ن ل: همی.

شتا.

[شَ] (ع ص، اِ) جای درشت. (از منتهی الارب). موضع خشن. (از اقرب الموارد). || صدر وادی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

شتا.

[شِ] (ع اِ) قحط. (اقرب الموارد). || زمستان :
تا به سال اندر سه ماه بود فصل ربیع
نه مه دیگر صیف است و خریفست و شتاست.
فرخی.
برفروز آتش برزین که در این فصل شتا
آذر برزین پیغمبر آزار بود.منوچهری.
چو سرسام سردست قلب شتا را
دوا بهْ ز قلب شتایی نیابی.خاقانی.
چون زره دان این تن پر حیف را
نه شتا را شاید و نه صیف را.مولوی.
کوزه ها سازی ز برف اندر شتا
کی کند چون آب بیند او وفا.مولوی.
عمر گرانمایه در این صرف شد
تا چه خورم صیف و چه پوشم شتا.سعدی.
رجوع به شتاء شود.

شتاء .

[شِ] (ع مص) مشاتاة. یعنی بر شتاء معامله کردن. (از منتهی الارب). معامله کردن با کسی در زمستان. (از اقرب الموارد).

شتاء .

[شِ] (ع اِ) به گفتهء مبرد: جِ شَتوَة است و به قولی مفرد است. و جمع آن شُتیّ و اَشتِیَه آید. (از اقرب الموارد). || زمستان و سرما. ج، شتی. اشتیه. (منتهی الارب). زمستان. (ترجمان القرآن جرجانی) : رحلة الشتاء و الصیف. (قرآن 106/2). فصل چهارم از فصول چهارگانهء سال است که سه فصل دیگر آن، بهار، تابستان و پائیز است و آن در هر نیمکره از زمانی آغاز میگردد که روزها در نهایت کوتاهی باشد و میل اشعهء آفتاب از هر موقع زیادتر. فصل زمستان، پس از فصل پائیز و قبل از بهار است و سه ماه زمستان در سال شمسی، دی، بهمن و اسفند است. مقابل تابستان. فصل و موسم سرما. و در فارسی اغلب به صورت «شتا» بی همزه آید. رجوع به شتا شود.

شتاب.

[شِ] (اِمص) مقابل درنگ. (آنندراج). جستن و خواستن امری پیش از وقت آن و آن از مقتضیات شهوت و از صفات مذمومه باشد. عجله. (یادداشت مؤلف). اشتاب. اشتو (در تداول عامهء گناباد). سرعت. عجل. دستپاچگی. تندی. مقابل درنگ و آهستگی. تعجیل. مقابل کندی :
داد در دست او مرندهء آب
خورد آب از مرنده او به شتاب.منجیک.
شتابش را تب اندر دل فتاده
نشاطش را خر اندر گل فتاده.
(ویس و رامین).
یک است ابلهان را شتاب و شکیب
سواران بد را چه بالا چه شیب.اسدی.
به هر کار بهتر درنگ از شتاب
بمان تا بتابد بر این آفتاب.اسدی.
چو باد و خاک ندانی مگر شتاب و درنگ
چو رمح و سیف ندانی مگر طعان و ضراب.
مسعودسعد.
گر روز من سیه چو غراب است پس چرا
مانندهء غراب ندانم همی شتاب.مسعودسعد.
چو کوه و بادی لیکن چو کوه و باد تراست
به گاه حلم درنگ و به گاه حمله شتاب.
مسعودسعد.
چنین طریق ز شاهان که را بود که تراست
به حلم و عفو درنگ و به جنگ و جود شتاب.
مسعودسعد.
تو مکن هیچ درنگ ارچه شتاب از دیوست
که فرشته شوی ار هیچ در این بشتابی.
سوزنی.
آن غریبی خانه می جست از شتاب
دوستی بردش سوی خانه خراب.مولوی.
ما در تو کی رسیم که رفتی به صد شتاب
کی عمر رفته کس به دویدن گرفته است.
کمال خجند.
تفکر ازپس معنی همی چنان باید
که از مسام دل و دیده جوی خون راند
شتاب نیک نباید، درنگ بهْ در نظم
هر آنچه زود بگویند دیرکی ماند.
کریمی سمرقندی.
|| به معنی دویدن با لفظ کردن و گرفتن و انداختن و داشتن و آوردن مستعمل است. (از آنندراج). اِنذِراع. دَعسَرَة. زَفقَلَة. (منتهی الارب).
- باشتاب؛ مقابل بادرنگ. عجول. تند :
اگر جنگ سازد بیارای جنگ
که او باشتاب است و ما بادرنگ.فردوسی.
- بشتاب؛ عاجل. عجله کننده. باشتاب. عجولانه :
آن خواجه که با هزار بر و لطف است
حلمش بشتاب نه و جودش به درنگ.
منوچهری.
امیر بشتاب براند و به آمل رسید روز آدینه ششم جمادی الاولی. (تاریخ بیهقی ص 463 چ ادیب).
خدای داند پای برهنه از جیلم
بیامدم به بلهیاره نیم شب بشتاب.
مسعودسعد.
که برق وار جهد از میان خنجر او
شهاب وار رود از کمان او بشتاب.
مسعودسعد.
- پرشتاب؛ بسیارشتاب. آکنده از عجله :
همه خویش و پیوند افراسیاب
همه دل پر از کین و سر پرشتاب.فردوسی.
برآشفت از آن پاسخ افراسیاب
دلش گشت پر درد و سر پرشتاب.
فردوسی.
چو بر گنبد چرخ شد آفتاب
دل طوس و گودرز شد پرشتاب.فردوسی.
- شتاب آلود؛ به شتاب درآمیخته. شتاب زده :
خبر دارد که شانی آرزوی دیدنش دارد
به سوی خانه رفتار شتاب آلود بینندش.
شانی تکلو.
- گردون شتاب؛ چون گردون شتابان. شتابنده چون آسمان :
من آن بادرفتار گردون شتاب
ز بهر شما دوش کردم کباب.سعدی.
|| (نف، ق) شتابان. بشتاب. (یادداشت مؤلف). در تداول متقدمان اغلب به معنی صفتی و مرادف شتابان و شتابنده و بشتاب بکار رود و در منتهی الارب همه جا به معنی بشتاب بکار رفته است. در حال شتاب :
هلال عید بود بر سپهر پا به رکاب
به جام ساقی گلچهره می شتاب بریز.
خاقانی.
چون قلم از باد بد دفتر ز آب
هر چه بنویسی فنا گردد شتاب.مولوی.
پیشه ها و خلقها ازبعد خواب
واپس آید هم به خصم خود شتاب.مولوی.
پس فروشد ابله ایمان را شتاب
اندر آن تنگی به یک ابریق آب.مولوی.
چون درآمد آن ضریر از در شتاب
عایشه بگریخت بهر احتجاب.مولوی.
جَذِم؛ شتاب. تَقاتِق؛ با سرعت و شتاب. تَقتاق؛ با سرعت و شتاب. دَهرَجَة؛ سیر شتاب. زالِج؛ شتاب. سَمَحمَع؛ مرد سبک شتاب. سِنبِس؛ مرد شتاب. مُتَقتِق؛ با سرعت و شتاب. باسرعت. هَمَرجَل؛ سبک و چست و شتاب از هرچیزی. عاجِل. عَجِل. عُجُل. عُنَشنَش؛ شتاب. غِراد. قَمین. وَحا. وَشز. (از منتهی الارب). || (اِ) به معنی جنگ هم آمده است. (آنندراج) :
ز هر قبضهء خنجری در شتاب
برآورده چون اژدها سر ز خواب.
نظامی (شرفنامه ص475).
|| در اصطلاح نجوم سرعت سیر در کواکب است : همهء ستارگان و روندگان آسمانی بشتابند. (التفهیم چ همایی ص 133). || در اصطلاح فیزیک دانان تغییرات سرعت را در واحد زمان شتاب گویند و مقدار آن متناسب است با نیروئی که متحرک را به حرکت درمی آورد. به عبارت دیگر در حرکت مستقیم الخط چون سرعت متحرک فزونی یا کمی گیرد متحرک دارای شتاب است. شتاب درحقیقت شدت تغییرات سرعت را در زمان مشخص معلوم میکند. بنابراین شتاب زیادی نشانهء تغییرات شدید سرعت است. شتاب را بوسیله برداری (ن) نشان میدهند در هر حرکت مستقیم الخط راستای آن بر مسیر منطبق است و اندازهء آن برابر با مشتق سرعت نسبت به زمان است اگر سرعت فزونی گیرد بردار شتاب همسوی با سرعت است وگرنه در جهت عکس آن میباشد.
- شتاب در حرکت متشابه التغییر؛ بنابر تعریف حرکتی را متشابه التغییر گویند که در آن تغییرات سرعت یکنواخت باشد چنین حرکتی تابع درجه دومی از زمان است و شتاب در آن مقدار ثابتی است.
) X = at2 + bt + c1(
) V = 2at + b2(
= 2a g )3(
در اینجا باید گفت که مقدار a ضریب درجه دوم نصف شتاب میباشد زیرا از رابطهء سوم به دست می آید که:
خ 12 a =
پس داریم: + v.t + x .t خ n =
در حرکت متشابه التغییر ممکن است دو حالت پیش بیاید: یکی آنکه شتاب و سرعت همسو باشد در این صورت حرکت را تندشونده میخوانند چون در این حرکت معمو سوی مثبت را همان سوی حرکت که با سوی سرعت یکی است، میگیرند بنابراین شتاب مثبت خواهد بود. و مقدار سرعت دائماً زیاد میشود.
دیگر آنکه شتاب و سرعت در یک سو نباشند و چون سوی مثبت را سوی سرعت اختیار کنیم، پس در این حرکت شتاب منفی است و مقدار سرعت پیوسته کم میشود و این حرکت را حرکت کندشونده میخوانند.
بطور خلاصه اگر حاصل ضرب سرعت در شتاب مثبت باشد حرکت تندشونده است. حرکت تندشونده. V = aخ
و اگر حاصل ضرب سرعت در شتاب منفی باشد حرکت کندشونده است:
V = - aخ
شتاب در سطح شیب دار از فرمول اساسی دینامیک خ f = m به دست می آید که در آن fبرآیند همهء نیروهایی است که بر جسم وارد میشود و مقدار آن با نیروی مؤثر متناسب است.
نیروی مؤثر در سطح شیب دار مساوی است با f = P sin aکه در آن sin a شیب سطح و P جرم متحرک است پس:خ P sin a = M
P = mg
پس:خ g sin a = M M
و = g sin aخ
- شتاب در حرکت دورانی؛ حرکت دورانی متشابه دارای شتاب است و از این نظر برعکس حرکت متشابه مستقیم الخط میباشد. زیرا متحرک در هر لحظه مایل است که مسیر خود را در امتداد مماس (سرعت) ترک کند. حال برای اینکه متحرک از روی مماس بر روی دایره کشیده شود و همواره بر روی دایره باقی بماند، لازم است نیرویی از مرکز دایره در امتداد شعاع بر آن وارد شود تا همواره متحرک را بر روی دایره نگاه دارد و این همان نیرو است که آن را نیروی جذب مرکز مینامند و به موجب اصل کلی دینامیک این نیرو، نیرویی تولید میکند که به نوبه خود ممتد در جهت نیرو است یعنی ممتد به طرف مرکز دایره و مقدار آن از رابطهء زیر به دست می آید:
V - شتاب در حرکت نوسانی؛ شتاب در حرکت نوسانی مشتق سرعت است نسبت به زمان:
)د t +س sin (س = -aخ
و چون:)د t +سX = a sin (
پس شتاب را میتوان به صورت:Xس = -خ
نوشت.
واحد شتاب در دستگاه C. G. Sسانتیمتر برثانیه در ثانیه است ) (Cnl - Sو آن سرعت متحرکی است که سرعتش در حرکت متشابه تغییر به اندازهء یک سانتیمتر در یک ثانیه تغییر کند.
واحد شتاب در دستگاه M. T. S متر بر ثانیه در ثانیه است و )(m/S و آن برابر با 10سانتیمتر بر ثانیه در ثانیه است. یعنی شتاب متحرکی که سرعتش در حرکت متشابه التغییر در یک ثانیه به اندازهء یک متر بر ثانیه در ثانیه تغییر کند:
Cm/S100 =M/S
واحد شتاب در دستگاه M. K. S. هم متر بر ثانیه در ثانیه است.
- شتاب لحظه ای؛ حد شتاب متوسط را شتاب لحظه ای گویند، هنگامی که tآ بسوی صفر میل کند. بنابراین:
0 ن tآ )Vآو یا0 ن tآ m) خ= L( خ
به عبارت دیگر شتاب لحظه ای مشتق سرعت نسبت به زمان است و یا برابر است با مشتق دوم مسافت نسبت به زمان:
= Vc= Xcc = fcc(t)خ
- شتاب متوسط؛ در حرکت مستقیم الخط خارج قسمت سرعت را نسبت به زمان شتاب متوسط اصطلاح میکنند. به این ترتیب اگر مقدار سرعت متحرک M در لحظه ی ت1برابر ث1 باشد و در لحظهء س2برابر ث2 شود، برحسب تعریف خواهیم داشت:
شتاب متوسط m =خ =ث2 - ث1
و یاVآس2 - س1 ذ =خ
رابطه ی بالا در واقع شدت تغییرات سرعت را در زمان tآ نشان میدهد. حال میگوئیم اگر حرکت مستقیم الخط یکنواخت باشد، شتاب صفر خواهد بود زیرا سرعت متحرک در مدت زمان س2 - س1همچنان ثابت و یکنواخت میماند. یعنی 0 V2 - V1 =خواهد شد و چون صورت کسری مساوی صفر شود آن کسر مساوی با صفر خواهد بود.

شتاب آمدن.

[شِ مَ دَ] (مص مرکب)تعجیل کردن. شتاب آمدن کسی را به کاری. (یادداشت مؤلف) :
به خونم کنون چون شتاب آمدش
مگر یاد از این بد به خواب آمدش.
فردوسی.
چو شب تیره شد رای خواب آمدش
کز اندیشهء دل شتاب آمدش.فردوسی.
چو ماهی برآمد شتاب آمدش
همی با زنان رأی خواب آمدش.فردوسی.
به خواب و به آسایش آمد شتاب
وز آن پس برآسود بر جای خواب.
فردوسی.
گذر کرد از آن پس به کشتی بر آب
ز کشور به کشور چو آمد شتاب.فردوسی.
|| میل و رغبت. (یادداشت مؤلف) :
چو پر شد [ کیخسرو را ] سر از جام روشن گلاب
به خواب و به آسایش آمد شتاب.فردوسی.

شتاب آور.

[شِ وَ] (نف مرکب)شتاب آورنده. که شتابد. که شتابان شود. پرشتاب. (از یادداشت مؤلف). حُضر؛ اسب شتاب آور در تک. (السامی فی الاسامی).

شتاب آوردن.

[شِ وَ دَ] (مص مرکب)شتافتن. شتابیدن. به تعجیل رفتن. عجله کردن :
چو آهو و خرگوش یابد عقاب
نیارد به دراج و تیهو شتاب.اسدی.
بباید رفت روزی چند از این پیش
شتاب آوردن و بردن سر خویش.نظامی
شه از مستی شتاب آورد بر شیر
به یکتا پیرهن بی درع و شمشیر.نظامی.

شتاب آوریدن.

[شِ وَ دَ] (مص مرکب)شتاب آوردن. شتافتن :
بباید بسیچید ما را به جنگ
شتاب آوریدن به جای درنگ.فردوسی.
شتاب آوریدن به دریا و دشت
چرا؟ چون به نانی بود بازگشت.نظامی.

شتاب آهنگ.

[شِ هَ] (اِ مرکب) آهنگ به شتاب. قصد و عزم آمیخته به شتاب :
سمندش در شتاب آهنگ بیشی
فلک را هفت میدان داده پیشی.نظامی.

شتابان.

[شِ] (نف، ق مرکب)(1) در حال شتافتن. در حال شتابیدن. بسرعت. بعجله. معجلة. (یادداشت مؤلف) :
شتابان همی کرد تخت آرزوی
دگر شد به رأی و به آیین و خوی.فردوسی.
شتابان همه روز و شب دیگر است
کمر بر میان و کله بر سر است.فردوسی.
چو نزدیک نخجیرگاه آمدند
شتابان همه کینه خواه آمدند.فردوسی.
همی رفتم شتابان در بیابان
همی کردم به یک منزل دو منزل.منوچهری.
بفرمود اختران را ماه تابان
کز آن منزل شوند آن شب شتابان.نظامی.
برون راندم سوی صحرا شتابان
گرفته رقص در کوه و بیابان.نظامی.
چو وحشی توسن از هر سو شتابان
گرفته انس با وحش بیابان.نظامی.
زبهر عرض آن مشکین نقابان
به نزهت سوی میدان شد شتابان.نظامی.
اِکعات؛ شتابان رفتن. دَوع؛ جهان و دوان و شتابان رفتن. قَومُ أَکداد؛ قوم شتابان. لَقَعان؛ شتابان گذشتن. هَتَع؛ شتابان پیش آمدن کسی را و زود متوجه شدن. هَرَع و هُراع؛ شتابان و مضطربانه رفتن. هُطوع و هَطَع؛ شتابان و ترسان پیش آمدن. (منتهی الارب).
- شتابان در کاری؛ دست پاچه در آن کار. عجله کنان. با بی صبری. (از یادداشت مؤلف).
- شتابان کردن؛ به شتاب واداشتن. وادار کردن که به تعجیل برود :
شتابان کرد شیرین بارگی را
به تلخی داد جان یکبارگی را.نظامی.
|| شتابنده :
نه چندان تیغ شد بر خون شتابان
که باشد ریگ و سنگ اندر بیابان.نظامی.
به چشم خویش دیدم در بیابان
که آهسته سبق برد از شتابان.سعدی.
(1) - از شتاب، ریشهء فعل شتافتن + «ان» علامت صفت فاعلی بیان حال.

شتاباندن.

[شِ دَ] (مص) به شتاب واداشتن. اسراع. (از یادداشت مؤلف). رجوع به شتابانیدن شود.

شتابانیدن.

[شِ دَ] (مص) شتاباندن. به شتاب داشتن. تحریض کردن. به شتاب وادار کردن. عجله داشتن. استعجال. (یادداشت مؤلف). شتاب کردن فرمودن. (ناظم الاطباء). اِئتِزار. اِجهاض. (منتهی الارب). اِحفاد؛ بشتابانیدن. اِرعاف. (تاج المصادر بیهقی). اِزفاف. (ترجمان القرآن). اِفراط. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان القرآن). اِمعال. اِنکاظ. (منتهی الارب). اِهراع. اِیضاع. (از ترجمان القرآن). ایفاز. ایفاض. (منتهی الارب). تعجیل. (ترجمان القرآن). تَسریع. (دهار). تَعطِیَة. تَکمیش. تَنکیظ. تَوحِیَة. مُجاهِضَة. (از منتهی الارب). مُسارَعَة. (زوزنی). مُعاجَلَة. (تاج المصادر بیهقی). نَکَظ. اِجهاش. اِدهاق. أَشراط. اطلاع. اکناش. مَعل. (منتهی الارب). || شتاب کردن. || الحاح کردن. || مجبور ساختن. (ناظم الاطباء).

شتاب باران.

[شِ] (اِ مرکب) باد و باران. (از ناظم الاطباء).

شتاب باریدن.

[شِ دَ] (مص مرکب)باریدن بشتاب. بارش تند و سخت: اِفراط؛ شتاب باریدن. (منتهی الارب).

شتاب باز.

[شِ] (نف مرکب) جلد. زود. تند. (ناظم الاطباء).

شتاب جوش.

[شِ] (نف مرکب) که به سرعت جوشد. که شتابان و به تعجیل جوش زند: هَدوج؛ دیگ شتاب جوش. (منتهی الارب).

شتاب خورده.

[شِ خْوَ / خُر دَ / دِ](ن مف مرکب) عجول. (ناظم الاطباء) :
دوش از درم درآمد جانان شتاب خورده
از بادرنگ مستی از شعله تاب برده.
میرزاطاهر.
|| متهور و گستاخ. (ناظم الاطباء).

شتاب داشتن.

[شِ تَ] (مص مرکب)عجله داشتن. تعجیل داشتن :
که بشنیده بد آنکه افراسیاب
به جنگ سیاووش دارد شتاب.فردوسی.

شتاب دویدگی.

[شِ دَ وی دَ] (حامص مرکب) دوی سریع و تند. دویدگی به سرعت و تندی و عجله. (ناظم الاطباء).

شتاب رفتن.

[شِ رَ تَ] (مص مرکب) به عجله رفتن. به تعجیل رفتن. اِفعِنجاج. اِکتِیار. اِمتِلال. اِهتِباص. تَمَعُّج. تَهَدکُر. دَرقَلَة. دَلَظ. شَغر. طَقو. عَفق. عِفاق. عَمج. کَلسَمَة. لَحب. مَطو. نَسل. نَسَلان. نَجش. نِجاشَة. هَبذ. هَبهَبَة. هَذرَفَة. هَذَلان. هَذوف. هَردَجَة. هَروَلَة. هَطَق. هَفیف. هَقَط. (منتهی الارب).

شتابرو.

[شِ رَ] (نف مرکب) شتاب رونده. که شتابد. که شتابنده باشد. که تعجیل کند. || تیزگام سبکپای. تندرو. (از ناظم الاطباء). أفوف. خُذروف. خَفَیدَد. دُلاثِم. شَمشَلیق. عَمَلَّس. قَسقاس. لَذلاذ. مِئلَب. مُهذِف. هَذِف. هَذّاف. (از منتهی الارب).

شتابروی.

[شِ رَ وی] (حامص مرکب)عمل شتاب رو. || تندروی. تیزپایی. سبک پایی. جَرهَدَه. جَفز. طَقو. کَتَفان. کَضکَضَة. (منتهی الارب).

شتابزدگی.

[شِ زَ دَ / دِ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی شتاب زده. دست پاچگی. استعجال. مقابل آهستگی و نرمی. مقابل تأنی. تعجیل و عجله. چالاکی. عجلهء بسیار. (ناظم الاطباء). تَعَجرُف. خَدَب. رَهَق. عَجرَفَة. قاهِرَة. قَهیرَة. قَهمَزا. نَمَل. نَمَلان. هَوج. (منتهی الارب) :
اگر از گران سنگی و آهستگی نکوهیده گردی دوست تر دارم که از سبکساری و شتابزدگی. (منتخب قابوسنامه ص 5). عواقب شتابزدگی و خواتم ترکی تأنی ندامت و غرامت بود. (سندبادنامه ص 154). شتابزدگی کار شیطان است و بی خبری ازباب نادانی. (مرزبان نامه). گفت شتابزدگی از شیطان است مگر در پنج چیز: طعام پیش مهمان نهادن و تجهیز مردگان و نکاح دختران بالغه و گزاردن وام و توبهء گناهان. (تذکرة الاولیاء عطار).

شتابزده.

[شِ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) مقابل بسته کار. دستپاچه. عجول : طاهر مستوفی را گفت او از همه شایسته تر است اما بسته کار است و من شتابزده در خشم شوم، دست و پای او از کار بشود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 373).
عرق به برگ گلت میدود شتابزده
نگاه گرم که این نقش را به آب زده.صائب.
|| گستاخ و تند و متهور. || بی فکر. (ناظم الاطباء).

شتابکار.

[شِ] (ص مرکب) عجول. کرمند. عاجل. کسی که از روی عجله کاری کند. خَدِب. (منتهی الارب). قُلقُل. (منتهی الارب). شتابنده و ساعی. (ناظم الاطباء) :
شتابکارتر از باد وقت پاداشن
درنگ پیشه تر از کوه وقت بادافراه.فرخی.
مبارزانی همدست و لشکری هم پشت
درنگ پیشه به فر و شتابکار به کر.فرخی.
صَمَکیک؛ احمق شتابکار. مَرقِدی؛ مرد شتابکار. مُشَیَع؛ مرد شتابکار. لَواهِس؛ شتابکاران. (از منتهی الارب). || بی وقار. (ناظم الاطباء).

شتابکاری.

[شِ] (حامص مرکب) عمل شتابکار. حالت و کیفیت شتابکار. تعجیل. عدم تأنی. شتاب. (ناظم الاطباء). خَطَل؛ شتابکاری. (منتهی الارب).

شتاب کردن.

[شِ کَ دَ] (مص مرکب)عجله کردن. تعجیل نمودن. شتافتن. تَکَمُش. خَوء. ذَاب. صَمَیان. فَرط. اِقلیلاء. (منتهی الارب). مقابل درنگ کردن. تعجیل به کار بردن :
نکرد ایچ رستم به رفتن شتاب
بدان تا برآمد بلند آفتاب.فردوسی.
به پشت نهنگان گذشتن در آب
بهْ آمد که در کار کردن شتاب.فردوسی.
چو شد گرسنه تیز پران عقاب
سوی گوشت کردند هر یک شتاب.
فردوسی.
مکن هیچ بر جنگ جستن شتاب
به جنگ تو خود آید افراسیاب.فردوسی.
به غار اندرون دیو رفته به خواب
به کشتن نکرد ایچ رستم شتاب.فردوسی.
ز بس شتاب که جود تو بر خزینه کند
درم همی نکند در خزانهء تو درنگ.فرخی.
شتاب کن در ارسال جواب این نبشته بسوی امیرالمؤمنین. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 314). از آنجا سلطان را نامه ای رسیده که ترکمانان را به چه حیلت فروگرفتند، شتابی کند و تنی چند را فرماید تا به هرات فروگیرند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص406). خردمند در جنگ شتاب نکند. (کلیله و دمنه).
اول مجلس که باغ شمع گل اندرفروخت
نرگس با طشت زر کرد به مجلس شتاب.
خاقانی.
باد بهاری فشاند عنبر بحری به صبح
تا صدف آتشین کرد به ماهی شتاب.
خاقانی.
دور بگردان و شتابی بکن
چند کند عمر شتاب ای غلام.عطار.
شها به خون عدو ریختن شتاب مکن
که خود هلاک شود از حسد به خون شکم.
سعدی.
چون غلط بشنوی شتاب مکن
که نباید که خود غلط باشی.سعدی.
صبح است ساقیا قدحی پر شراب کن
دور فلک درنگ ندارد شتاب کن.حافظ.
ایجاف؛ شتاب کردن در رفتار. (ترجمان القرآن). تَخَرلُج؛ شتاب کردن در مشی. دَغمَشَه؛ شتاب کردن در رفتار. دَمص؛ شتاب کردن در هر چیز. کَعتَرَه؛ شتاب کردن در رفتار. مَعل؛ شتاب کردن در کار. مَهک؛ شتاب کردن در چیزی. (از منتهی الارب).
- شتاب کردن بر کسی یا کسانی؛ آنان را به شتاب واداشتن : چهل مرد را گرفت از خوارج و بند برنهاد و به بست فرستاد که کارشان فرمایید و تا مرا آنجا سرای بنا کنند و بر ایشان در کار کردن شتاب کنید. (تاریخ سیستان).

شتاب کش.

[شِ کُ] (نف مرکب) شتاب کشنده. کشندهء بشتاب: موت مَزعِف؛ موت شتاب کش. قَعص؛ مرگ شتاب کش. هِمَیغ؛ مرگ شتاب کش. (منتهی الارب).

شتاب گذشتن.

[شِ گُ ذَ تَ] (مص مرکب) به تعجیل روانه شدن. اِختِصاع. (منتهی الارب). تَکَردُح؛ شتاب گذشتن و رفتن. (از منتهی الارب). اِمتِراق؛ شتاب گذشتن تیر از نشانه. (منتهی الارب).

شتابگرد.

[شِ گَ] (نف مرکب) با شتاب گردنده. گردنده بشتاب. معجل :
گردنده فلک شتابگرد است
هر دم ورقیش در نورد است.نظامی.

شتاب گرفتن.

[شِ گِ رِ تَ] (مص مرکب)عجله کردن. شتاب کردن. شتاب به کار بردن. شتافتن. به سرعت روان شدن. شتاب بگرفتن. عجله به کار بردن. تعجیل نمودن. تندی کردن. حزم را از دست دادن :
همه دشت نخجیر و مرغ اندر آب
اگر دیر مانی نگیرد شتاب.فردوسی.
به زن گفت چندان دهش نان و آب
که از تن نگیرد روانش شتاب.فردوسی.
پیامی گزارم ز افراسیاب
اگر شاه از این بر نگیرد شتاب.فردوسی.
همی راند دستان گرفته شتاب
چو پرنده مرغ و چو کشتی بر آب.
فردوسی.
|| تعجب کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
یکی خلعت آراست افراسیاب
که گر برشمارمت گیری شتاب.فردوسی.

شتاب مردن.

[شِ مُ دَ] (مص مرکب)مردن به سرعت. مرگ سریع. زأم. (از منتهی الارب). زؤم. (از منتهی الارب).

شتابناک.

[شِ] (ص مرکب) پرشتاب. عجلان.

شتابناکی.

[شِ] (حامص مرکب) عمل شتابناک.

شتابندگی.

[شِ بَ دَ / دِ] (حامص مرکب)تعجیل. عمل شتابنده. حالت و کیفیت شتابنده. مقابل آهستگی :
به کاری که غم را دهی بستگی
شتابندگی کن نه آهستگی.نظامی.

شتابنده.

[شِ بَ دَ / دِ] (نف) شتاب کننده. عجله کننده. آدم دستپاچه. بی صبر. بی آرام. عجول. (ناظم الاطباء). تعجیل کننده. حثیث. (ترجمان القرآن). سَریع. (دهار). طَحور. (منتهی الارب). عَجول. (ترجمان القرآن). عَجیل. (منتهی الارب). مُکتِع. (منتهی الارب). مُکرِب. (منتهی الارب) :
چو رستم شتابندگان را بدید
سبک تیغ کین از میان برکشید.فردوسی.
سپاهی شتابنده و راهجوی
بسوی بیابان نهادند روی.فردوسی.
به قدرت حق تعالی آدم را به زمین نهاد تا برخیزد فرشتگان گفتند این بندگان شتابنده خواهد بود. هنوز یک نیم زیرین او گل است میخواهد که برخیزد. (قصص الانبیاء ص 10).
به آواز او شه شتابنده گشت
ز گرمی چو خورشید تابنده گشت.نظامی.
شتابندهء راه دیگر سرای
چنین گفت کایزد بود رهنمای.نظامی.
شتابنده چون سوی کشور شتافت
به آهستگی مملکت بازیافت.نظامی.
عَتِل؛ مرد شتابنده به بدی. عَجول؛ نیک شتابنده. مُواشِک؛ شتابندهء تیزرو. (منتهی الارب).

شتاب نما.

[شِ نَ / نِ / نُ] (نف مرکب)آنکه نماید که می شتابد. متظاهر به شتافتن. شتاب نماینده. || (اِ مرکب) آلتی است به شکل ساعت که در واحد زمان یا زمانی معین شتاب اجسام متحرک را نشان میدهد. (فرهنگ فارسی معین).

شتاب نمودن.

[شِ نَ / نِ / نُ دَ] (مص مرکب) شتافتن. عجله کردن. به سرعت کاری را انجام دادن: تَدفیف؛ شتاب نمودن. دِفاف. مُدافِفَة؛ شتاب نمودن در کشتن خسته. دِفدَفَه؛ شتاب نمودن. (منتهی الارب). || تظاهر کردن به شتاب. وانمودن که تعجیل می کند.

شتاب ورزیدن.

[شِ وَ دَ] (مص مرکب)شتاب کردن. شتافتن. تعجیل کردن.

شتابی.

[شِ] (حامص) شتاب. شتابی کردن. شتاب کردن. و ظاهراً این صورت با این معنی در فارسی گویان هند متداول بوده است و در منتهی الارب بسیار دیده میشود. (یادداشت مؤلف). زود و جلد. به طور عجله. شتاب و زودی. (ناظم الاطباء). جد. دَلهَثَة. شُماص. عَسجَمَة. فَود. مَشمَشة. وِزام. وِشاک. وِفَز. وَفَض. هَذلَبَة. هَمرَجَة. هَملَقَة. (منتهی الارب).

شتابیدن.

[شِ دَ] (مص) چالاکی کردن. عجله نمودن. شتافتن. به عجله و به سرعت کاری کردن. (ناظم الاطباء). شتافتن. (از فرهنگ نظام). نَسل. نَسلان. (تاج المصادر بیهقی). شتاب کردن. عجله کردن :
شتابید گنجور و صندوق جست
بیاورد پویان به مهر درست.فردوسی.
به زندان شتابید پس آبدار
رخ از خرمی چون گل اندر بهار.فردوسی.
همان بهْ که ما را بدین جای جنگ
شتابیدن آید به جای درنگ.فردوسی.
من ایدون چو بازم که زی تو شتابم
اگر چند از دست خود برپرانی.منوچهری.
ز نادان گریزی به دانا شتابی
ز محنت رهانی، به دولت رسانی.منوچهری.
سپهبد شتابید نزدیک ماه
زمانی برآسود و برداشت راه.اسدی.
چو از نیمه خم یافت بالای روز
به خاور شتابید گیتی فروز.اسدی.
بر بد مشتاب ازیرا شتاب
بر بدی از سیرت اهریمنی است.
ناصرخسرو.
- شتابیدن بر کسی؛ فرط. فروط. فرطان. (تاج المصادر بیهقی).

شتابیدنی.

[شِ دَ] (ص لیاقت) درخور شتابیدن. سزاوار تعجیل.

شتابیده.

[شِ دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از شتابیدن. شتافته. رجوع به شتابیدن شود.

شتابی کردن.

[شِ کَ دَ] (مص مرکب)شتابیدن. به طور عجله و به زودی کاری کردن. (از ناظم الاطباء). اِدلیلاء. اِغتِلا. اِهرِماع. اِهناف. تَقَرُّب. تَهنیف. شَغشَغَة. قَطرَبَة. کَنهَفَة. مَلمَلَة. نَقث: تَلَمُز؛ شتابی کردن در رفتار. اِجهاد؛ شتابی کردن پیری و بسیار گردیدن آن. اِدرِنفاق؛ شتابی کردن در رفتار. اِهباذ؛ شتابی کردن در رفتن و پریدن. اِهذاب؛ شتابی کردن در دویدن و پریدن و در سخن. تَمَطُر؛ شتابی کردن مرغ وقت فرود آمدن. اِقبان؛ شتابی کردن در دویدن بی ترس و بیم. طَأطَأَة؛ شتابی کردن در خرج مال. فَصفَصَة؛ شتابی کردن در کلام. کَفیت. کِفات. کِفتان و کَفت؛ شتابی کردن مرغ در پریدن و دویدن. مُهابَذَة؛ شتابی کردن در رفتن و پریدن. هَتهَةَ؛ شتابی کردن در سخن. هَطهَطَة؛ شتابی کردن در رفتار و کار. هَکَف، شتابی کردن در رفتن یا در دویدن. (منتهی الارب).

شتابی کننده.

[شِ کُ نَ دَ / دِ] (نف مرکب) شتابنده. آنکه شتاب به کار دارد. مُستَهدِج. مُقرَنصِف. قَبین؛ شتابی کننده در امور خود. هَثهاث. هَقهاق؛ شتابی کنندهء در امور. (منتهی الارب).

شتابی نمودن.

[شِ نَ / نِ / نُ دَ] (مص مرکب) شتابی کردن. شتاب کردن. تَعَجُّل. تَغَلغُل. تَهریف. عَسل. عَملَسَة. عِیهَمَة. مُداغَصَة. نَزر. (منتهی الارب). اِفراط؛ شتابی نمودن در کاری. (منتهی الارب). || وانمودن که شتاب دارد.

شتات.

[شَ] (ع مص) فرقت. (از ذیل اقرب الموارد). || پراکنده شدن. (تاج المصادر بیهقی) (از المصادر زوزنی). متفرق بودن. (فرهنگ نظام). || پراکنده کردن. (منتهی الارب). || (ص) متفرق و پریشان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب): جاء القوم شتاتَ شتاتَ؛ آمدند قوم متفرق و پریشان. (منتهی الارب). ج، أشتات. (از اقرب الموارد). رجوع به شت شود.

شتاخ.

[شِ] (اِ) ستاخ. شاخی بود که از شاخ برجهد. (از لغت فرس اسدی). رجوع به ستاخ شود.

شتار.

[شِ] (اِخ) نقب... نقبی است در کوهی از کوههای سراة بین ارض بلقاء و مدینه در سمت مشرق طریق الحاج و منتهی میشود به یک زمین وسیع پرگیاه. و کوههای قاران مشرف بر این مکان است. (از معجم البلدان).

شتاراق.

[] (اِخ) شتاراو. به روایت اصطخری نام یکی از سیزده دروازهء سیستان بوده است. (حاشیهء تاریخ سیستان ص 159).

شتاراو.

[] (اِخ) شتاراق. بنا به روایت اصطخری نام یکی از سیزده دروازهء شهر سیستان بوده است. (حاشیهء تاریخ سیستان ص 159).

شتاغ.

[شِ] (ص، اِ) هر زن شیردهنده. (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری). || مادهء هر حیوانی که شیر بسیار دهد. (برهان). مادهء حیوان که شیر دهد. (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (آنندراج). || ستاغ به معنی زن نازا باشد. (فرهنگ نظام). رجوع به ستاغ شود. || دزد و راهزن و قطاع الطریق. || گله و رمه. || گروه. (از ناظم الاطباء).

شتافتگی.

[شِ تَ / تِ] (حامص) حالت و چگونگی شتافته. رجوع به شتافته شود.

شتافتن.

[شِ تَ] (مص) شتابیدن. عجله کردن. به شتاب رفتن. تیزی کردن در رفتن. تعجیل. تاختن. عجله. اِرقِداد. اِستِکارَة. اِعثیجاج. اِکراب. اِکعاب. اِنصاف. اِنکِداد. ایحاف. ایخاف. ایفاد. ایفاض. تَعَجُّل. تَعجیل. تَقَهوُس. تَکَدُّس. تَمَرُّغ. تَنَزُّع. تَنَزّی. تَنَقُّث. تَنقیث. تَوَهُّس. تَهییک. خَذَم. ذَمیان. رَمع. رَمَع. رَمَعان. طَهق. عَجرَمَة. عَجَل. عَجَلَة. قُطور. قَهوَسَة. کَور. کَهف. لَعط. مَرط. مُغاوَلَة. مَغر. مَنکَظَة. نَکَظ. نَکظ. نَکظَة. وَشق. وَشک. هَبَص. (منتهی الارب) :
کبت نادان بوی نیلوفر بیافت
خوشش(1) آمد سوی نیلوفر شتافت.رودکی.
وز آنجا دلاور به هامون شتافت
بکشت از تگینان کسی را که یافت.
فردوسی.
که چندین به گفتار بشتافتم
ز گوینده پاسخ فزون یافتم.فردوسی.
از آن چون بزرگان خبر یافتند
به پیش سیاووش بشتافتند.فردوسی.
اعیان و روزگار دولت وی [ عبدالله بن محمد بن طاهر ] به یعقوب تقرب کردند و قاصدان مسرع فرستادند با نامه ها که زودتر بباید شتافت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 248). امیر برفت و غزو سومنات کرد و به سلامت بازآمد و از راه نامه فرمود به حسنک که به خدمت باید شتافت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 208). چون دانست [ آلتونتاش ] که در آن ثغر بزرگ خللی خواهد افتاد... بشتافت تا بزودی بر سرکار رسد. (تاریخ بیهقی).
کس از دانش و دین او سر نتافت
رهی دید روشن بدان ره شتافت.نظامی.
اِجفال؛ شتافتن شترمرغ. (از منتهی الارب). اِستِعمال؛ شتافتن خواستن. (ترجمان القرآن). اِمراط؛ شتافتن شترماده. (منتهی الارب). تَعجیل؛ شتافتن در کاری. (ترجمان القرآن). حَفد؛ شتافتن در خدمت. (ترجمان القرآن). عَتَل؛ سوی بدی شتافتن. قَدیان؛ شتافتن اسب. هَذب؛ شتافتن مردم و جزآن. (منتهی الارب). و رجوع به اشتافتن و شتابیدن شود. || بیقراری کردن. بی صبری کردن. || مستعد و سرگرم شدن. (از آنندراج) :
پری چهره هر پنج بشتافتند
چو با ماه جای سخن یافتند.فردوسی.
|| روی آوردن : خشمی و دلتنگی سوی من شتافت چنانکه خوی از من [احمدبن ابی داود] بشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص172). || حمله بردن. تاخت بردن :
اگر بر جفاپیشه بشتافتی
کی از دست قهرش امان یافتی.سعدی.
(1) - ن ل: خوبش.

شتافتنی.

[شِ تَ] (ص لیاقت) قابل شتافتن. درخور شتاب کردن. رجوع به اشتافتن شود.

شتافته.

[شِ تَ] (ن مف) اشتافته. عجله کرده. شتاب کرده. شتابیده. (از ناظم الاطباء). رجوع به اشتافته شود.

شتاک.

[شَ] (اِ) ستاک. استاک. استاخ. شتاخ. شاخ تازه و نازک باشد که از بیخ و بن درخت و از شاخ درخت سرزند و بیرون آید. (از برهان). در لغت فرس اسدی شتاک ضبط شده است :
سوسن لطیف و شیرین چون خوشه های سیمین
شاخ و شتاک نسرین چون برج ثور و جوزا.
کسائی.
سر درخت أمل گشته بود پژمرده
به آب جود تو از بیخ تازه کرد شتاک.
منصور شیرازی.

شتالنگ.

[شِ لَ] (اِ) اشتالنگ. قاب. غاب. کعب. پجول. بژول. پژول. استخوان بجول پا را گویند و آن استخوانی باشد که در میان بندگاه پا و ساق واقع است و به عربی کعب خوانند. (برهان). استخوانی را گویند که در میان پا و ساق واقع است و آن را بجول نیز خوانند و به عربی کعب خوانند. (فرهنگ جهانگیری). کعب پای، بژول نیز گویند. (اوبهی). چنگالهء کوب. پژول. (زمخشری). کعب پای. کعب بود. پژول. (حاشیهء لغت فرس اسدی چ نخجوانی). تکهء استخوانی است زیر زانو که مفصل ساق و ران است و الفاظ دیگرش بجول و قاب و در عربی کعب است و با شتالنگ گوسفند قماربازی هم میکنند. شتالنگ مخفف اشتالنگ است و معنی لفظ استخوان پاست چه «اشتا» مبدل أسته و هسته است و لنگ به معنی پا در تکلم ما هم هست. مخفی نماند که تمام فرهنگ نویس های فارسی معنی شتالنگ را استخوان مفصل قدم و ساق نوشته اند که اشتباه است و جهت اشتباه ترجمه کردن مهذب الاسماء و منتخب اللغة و غیر آنهاست، لفظ کعب را به بژول و شتالنگ، کعب در عربی چند معنی دارد از جملهء آنها شتالنگ، است که در لغات مذکوره آمده و معنی دیگرش استخوان مفصل قدم و ساق است که اشتباهاً لغت نویسان فارسی برای معنی شتالنگ آن را آورده اند. برای معنی کعب قاموس و مجمع البحرین و کتب دیگر لغات عرب را ببینید. (فرهنگ نظام) :
گرفتم رگ او داج و فشردمش(1) به دو چنگ
بیامد عزرائیل و نشست از بر من تنگ
چنان منکر لفجی که برون آید از رنگ(2)
بیاوردش جانم بر زانو ز(3) شتالنگ.
حکاک مرغزی.
آن حضرت [محمد (ص)] را بزدند [مردم طایف] و سنگ انداختند و بر شتالنگش زدند و خون از پای مبارکش روان شد. (ترجمهء طبری). شمشیری بزد و پایش از شتالنگ بیفتاد. (ترجمهء طبری). موسی و هرون چون آنجا رسیدند عوج بیرون آمده بود و عوج چون ایشان را بدید دست فراز کرد تا ایشان را برگیرد. موسی عصا بزد و گویند که ده ارش از زمین برجست و ده ارش عصا بود وآن عصا بر شتالنگ او زد و عوج از آن زخم از پای بیفتاد به قدرت خدای. (از ترجمهء طبری). موسی دیگر بار گفت یا ارض خذیه، پای قارون تا شتالنگ به زمین فروشد. (ترجمهء طبری).
به بازار خوالیگری ساختن
شتالنگ با کعبتین باختن.اسدی.
اگر زین بیش بنشینم به گرگان اندرون روزی
چو بازآیم به خایسک گران بشکن شتالنگم.
لامعی گرگانی.
دریای محیط آنکه ورا نیست کران هست
بر همت میمون ترا زیر شتالنگ.
لامعی گرگانی.
آب و قدر شعرا نزد تو ز آن است بزرگ
که نخوردستی در خردی نان به شتالنگ.
سوزنی.
سیر بوسه دهد شتالنگم
گرسنه بشکند زنخدانم.انوری.
با قامت همت بلندت
دریای محیط تا شتالنگ.شرف شفروه.
أَصمَع؛ شتالنگ خرد و لطیف. (منتهی الارب). امرأة درماء؛ زنی که شتالنگ و آرنج وی به سبب پیه و گوشت ظاهر نشود. (منتهی الارب). غامِض؛ بزرگ و فربه از شتالنگ و ساق. (منتهی الارب). قَبعَلَة؛ دوری میان دو شتالنگ. (منتهی الارب). رجوع به اشتالنگ شود.
- شتالنگ باختن؛ قاب بازی کردن :
با بخت تو بدخواه شتالنگ غرض باخت
لیکن بنقیض مرضش اسب خر آمد.
سیف اسفرنگی.
- شتالنگ بازی؛ قاب بازی. (فرهنگ نظام). بچول بازی را نیز شتالنگ بازی خوانند. (از فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج).
|| تار ابریشمی (در ساز و غیره). (فرهنگ فارسی معین). || پایهء گردون چوبین را هم بطریق استعاره شتالنگ نامند. (فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ نظام). گویا عراده و چرخ مراد است. (یادداشت مؤلف) :
سه گردونه زرین شتالنگ بود
ز هر داروئی هفتصد تنگ بود.اسدی.
به گمان من شتالنگ در این شعر معنی دیگر دارد به تناسب مصراع دوم خاصه که کلمهء «گردونه» هم «گردون» است در فرهنگ جهانگیری و نیز انجمن آرا. (یادداشت مؤلف).
(1) - ن ل: گرفتمش.
(2) - ن ل: زنگ.
(3) - ظاهراً: و.

شتام.

[شُ] (ع ص) قبیح الوجه. زشت روی. (از ذیل اقرب الموارد).

شتام.

[شَتْ تا] (ع ص) شاتم. دشنام دهنده. (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). بدزبان :بهری خوارج شدند و بهری غالی... و بهری شتام و لعان و عیاب شدند... (کتاب النقض ص375).

شتامة.

[شَ مَ] (ع مص، اِمص) زشت روی گردیدن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). || زشت رویی همراه با تندخویی. (از ذیل اقرب الموارد).

شتامة.

[شُ مَ] (ع ص) زشت روی. (از ذیل اقرب الموارد).

شتامة.

[شَتْ تا مَ] (ع ص) مؤنث شتام. || رجل شتامة؛ که بسیار دشنام دهد. (از ذیل اقرب الموارد). || شیر که ترش روی و عابس باشد. (از اقرب الموارد).

شتامة.

[شَ مَ] (اِخ) شتیم بن ثعلبه، پدر قبیله ای است در ضبه. (منتهی الارب).

شتامی.

[شَتْ تا] (حامص) شتام بودن. بدزبانی. بدزبانی کردن : ابوالمعالی نگارگر مؤمن و معتقد و متدین بوده است و هرگز به شتامی و لعانی معروف نبود. (النقض ص108).

شتان.

[شُ] (هزوارش، اِ)(1) به لغت زند و پازند به معنی سالها باشد که جمع سال است و به عربی سنین خوانند. (برهان) (انجمن آرا) (از آنندراج).
(1) - مصحف «شنتان» جمع هزوارش شنة Shanat (= سنه عربی) آرامی Shanatn. (حاشیهء برهان چ معین).

شتان.

[شَ] (اِخ) نام کوهی است در مکه بین کَدا و کُدای و حضرت محمد (ص) هنگام حج از راه کَداء وارد مکه گردید. (از معجم البلدان).

شتان.

[شَتْ تا نَ] (ع اسم فعل) جداست. (دهار). اسم فعل به معنی بَعُدَ و مبنی است بر فتح و گاهی مکسور شود. (از اقرب الموارد). شتان بینهما (بضم نون بین بنابر فاعل بودن و فتح آن بنابر ظرف بودن)؛ بسیار فرق است میان هر دو. (از غیاث اللغات) (آنندراج). چون دور است میان آن دو. (از مهذب الاسماء). دورند از یکدیگر. (یادداشت مؤلف).

شتاوانیدن.

[شِ دَ] (مص) شتابانیدن. به شتاب واداشتن. جَفل. (تاج المصادر بیهقی).

شتاه.

[شِ] (اِ) مصحف شناه. شنا. آشنا. (حاشیهء برهان چ معین). به معنی شناه است. (اوبهی). شنا که آب ورزی و شناوری باشد. (از برهان) (انجمن آرا). شناه. || (ص) آب ورز. شناکننده. (ناظم الاطباء).

شتر.

[شَ] (اِ) کناره و گوشه. (برهان) (غیاث اللغات) (انجمن آرا) (آنندراج). کنار. (فرهنگ جهانگیری). || (هندی، اِ) مأخوذ از هندی به معنی دشمن. (از برهان) (از ناظم الاطباء).

شتر.

[شَ] (ع مص) بریدن. (از اقرب الموارد) (غیاث اللغات).(1) || پلک چشم برگشتن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از قاموس). || مجروح کردن. (از اقرب الموارد). خسته کردن و (رنجاندن). (از منتهی الارب). || پاره نمودن جامه. (از اقرب الموارد). || برگردیدن پلک چشم از بالا و پائین. || دشنام دادن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب پریدن آمده است اما ظاهراً اشتباه چاپی باشد به جای کلمهء بریدن.

شتر.

[شَ] (ع اِ) در نزد علماء عروض خَرْم بعد از قبض در مفاعیلن است. چنانچه ثَرْم، خَرْم بعد از قبض در فعولن باشد کذا فی بعض الرسائل العربی. پس بعد از شتر از مفاعیلن، فاعلن باقی ماند و جزئی را که شتر در آن بکار برده شده اَشْتَر نامند بنابراین کلام صاحب عنوان الشرف که گفته شتر اجتماع خرم و قبض است، محمول بر این معنی باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون). نوعی از تصرف عروض در بحر هزج که بدان تصرف مفاعیلن را مفاعلن سازند. (غیاث اللغات).

شتر.

[شَ] (معرّب، اِ) معرب چتر : والسلطان هنالک یعرف بالشتر الذی یرفع فوق رأسه و هو الذی یسمی بدیار مصر، القبة و الطیر. (ابن بطوطة).

شتر.

[شَ تَ] (اِ) منقار مرغان. (برهان).

شتر.

[شَ تَ] (ع مص) انقطاع. (قاموس). شَتر که در عربی قطع است اعم از آنکه به بریدن باشد یا به شکستن. (از فرهنگ جهانگیری). بریده شدن. (غیاث اللغات). || برگشتگی پلک از بالا و پایین. برگردیدن پلکها از بالا و پائین. (شرح قاموس) (غیاث اللغات). فروهشتگی پلک پائین. (از شرح قاموس). برگشتگی پلک پائین چشم. (از اقرب الموارد). فروهشتگی اسفل چشم. (منتهی الارب). شکافتن پلک زیرین از چشم. (غیاث اللغات). || پاره پاره شدن پلک. (شرح قاموس). و بعضی گفته اند که به معنی انشقاق پلک چشم است. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). کفتگی بام چشم. || کفته شدن لب زیرین. (منتهی الارب). کفتگی لب زیرین. (ناظم الاطباء). پاره پاره شدن لب پایین. (قاموس). || (اِ) عیب. (اقرب الموارد). || نقص. (از اقرب الموارد).

شتر.

[شُ تَ] (اِ) مصاحب و هم نشین ناکس و بی قدر. (ناظم الاطباء).

شتر.

[شُ تُ] (اِ) اُشْتُر، جانوری پستاندار عظیم الجثه از گروه نشخوارکنندگان که خود تیره ای خاص را به وجود می آورد. این پستاندار بدون شاخ است ولی دارای دندانهای نیش میباشد. معدهء شتر دارای سه قسمت است و هزارلا (برجستگی و فرورفتگی) ندارد. در هر پا فقط دو انگشت دارد که از یک طبقهء شاخی پوشیده میشوند و سم حیوان را تشکیل میدهند. این حیوان بسیار کم خوراک و قانع است و در ایران در نواحی خراسان، خلیج فارس، کرمان، بلوچستان بیشتر و در سایر نقاط کمتر است و برای حمل ونقل به کار میرود. در جنوب ایران قسمی از آن را برای سواری نیز تربیت مینمایند و بهترین آن در سیستان و بلوچستان یافت میشود. پشم شتر برای بافتن پارچه و قالی و غیره مورد استفاده قرار میگیرد. (از فرهنگ فارسی معین) (از جغرافیای اقتصادی کیهان ص 209). جانور چهارپای باری و سواری است که پاها و گردن دراز دارد و در عربستان و بعضی مناطق ایران بسیار است. در پهلوی «اوشتر» در اوستا «اشتره» و در سنسکریت هم اشتر بوده است. شاید نام وی مرکب باشد از مادهء «وش» سنسکریت و «وس» اوستا به معنی تابع بودن بعلاوهء «تر» در سنسکریت و «تره» در اوستا علامت فاعلیت و معنی لفظ بر روی هم «تابع شونده» میشود چه در حیوانات باری و سواری شتر از همه حیوانات تابع تر است. نیز «اشته» در سنسکریت و «اوشته» در اوستا به معنی لب است و «ر» به معنی دادن و گرفتن است و به این تعبیر معنی اشتره گیرنده یا دهندهء لب است چه لب این حیوان خیلی بزرگ و آویخته است. (از فرهنگ نظام) :
چگونه یابند اعدای او قرار اکنون
زمانه چون شتری شد هیون و ایشان خار.
دقیقی.
بدیبا بیاراسته ده شتر(1)
رکابش همه سیم و پالانش زر.فردوسی.
دهقان بی ده است و شتربان بی شتر
پالان بی خر است و کلیدان بی تزه.لبیبی.
اگر گوسفند است اگر گاو و خر
گر استر بود یا ستور و شتر
چه از گوسفند و چه اسب و شتر(2)
چه از استران و چه از گاو و خر
چند گویی که مرا چند شتر گشت سقط
این سقط باشد برخیز و کنون اشتر خر.
فرخی.
هم شتر یابی از این و هم شتر یابی از آن
گرترا قصد شتر باشد و تدبیر شتر.فرخی.
همه راه پیوسته پنجاه میل
ستور و شتر بود و گردون و پیل.اسدی.
یک نکته هم از باب شتر لایق حال است
تابنده بر آن نکته حکایت به سر آرد
دی شاه در این فصل شتر موی بیفکند
ترسم شتر من بغلط موی برآرد.
اثیرالدین اخسیکتی.
از شیر شتر خوشی نجویم
چون ترشی ترکمان ببینم.خاقانی.
پشم بگزینی شتر نبود ترا
گر بود اشتر چه قیمت پشم را.مولوی.
شتر را چو شور و طرب در سر است
اگر آدمی را نباشد خر است.سعدی.
دهن از لقمه بس که سازد پر
چاک افتاده بر لبش چو شتر.سلیم.
شتر چون شود مست کف افکند.
ادیب پیشاوری.
شتر چونکه دشت مغیلان نوشت
شتر بود و حاجی شتر بازگشت.
ادیب پیشاوری.
اِبنُاللَبون؛ شتر به سال سوم درآمده. اِبنُ مَخاض؛ شتربچه که مادرش گشنی یافته باشد. شتربچهء به سال دوم در آمده. أَخلَف؛ شتر به کرانه میل کننده. أَذَبّ؛ شتر مادهء کلانسال. أَربَک؛ شتر سیاه تیره رنگ. اَشکَل؛ شتری که سیاهی او به سرخی آمیخته باشد. أَصهَب؛ شتر سرخ سپیدی آمیخته. أَطرَق؛ شتر سست زانو. اَعجَب؛ شتر به شگفت آرنده. أَعسام؛ شتر نیکواندام. أَعقل؛ شتر پای برتافته. اَعمَیان؛ شتر تیزشده به گشنی. اِفراع؛ فرع آوردن شتر مادگان. أَقصی؛ شتر کرانهء گوش بریده. أَلیَس؛ شتر که هرچند بار کنند بردارد. أَمش؛ شتری که چشم او سپیدی برآورده باشد. اَمعَر؛ شتر موی و پشم ریخته. أَورَق؛ شتر خاکسترگون. اِهتِراز؛ جنبیدن شتر به آواز حدا. أَهَطّ؛ شتر نر نیک رونده و شکیبا. اَهیَس؛ شتر دلیر که به چیزی نترسد و منقبض نگردد. اَهیَم؛ شتر تشنه. (ترجمان القرآن). تَرَبَوت؛ شتر رام. تِلطِع؛ شتر دندان ریخته از پیری. جارَّة؛ شتری که مهار کشیده شود. جِخَب؛ شتر کلان. جُراجِر؛ شتر بسیار بلندآواز و بسیار آب خوار. جُراصِیَة؛ شتر نر سخت. جُرجور؛ شتر بزرگ هیکل و شتر نجیب. جُرشُع؛ شتر بزرگ و بزرگ سینه. و پهلو برآمده از شتر و جز آن. جَرفاس؛ شتر بزرگ. جَسر؛ شتر درگذرنده. شتر دراز و قوی در سیر. جَشَر؛ شترانی که در چراگاه باشند و به شب به خانهء صاحب نیایند. جَلدَة؛ شتر مادهء بسیارشیر و بسیار چرب و بی بچه و بی شیر. ُجلاذیِّ و جُلذیّ؛ شتر استوار درشت. جَلس؛ شتر فربه استوار. جَلَعلَع و جُلُعلُع؛ شتر تیز و سبک. جَلمَد؛ شتران کلان سال. جَلمود؛ شتران کلانسال. جَمَل؛ شتر نر. خالِ؛ شتر ضخم. خِدَّب؛ شتر قوی و سخت. خُذروف؛ شتر جداشده از گله. خِرص؛ شتر سخت و قوی. خُفّ؛ شتر کلانسال. خَندَلِس؛ شتر مادهء فربه سست گوشت. خَندَلیس؛ شتر مادهء بسیارگوشت. فروهشته. دُرابِس؛ شتر سطبر. دَرثَع؛ شتر کلانسال. دِرَفس و دِرفاس؛ شتر کلان جثه. دِعبِل؛ شتر بلند. دَعبَلَة؛ شتر مادهء توانا. دَعکَنَة؛ شتر فربه مادهء درشت. دِلَظم؛ شتر توانا. دَلظَم؛ شتر مادهء کلانسال. دَمثَر و دُمَثِر و دِمَثر؛ شتر بسیارگوشت. دیباج؛ شترمادهء جوان. رَام؛ شتربچه. رائِم؛ شترمادهء مهربان بر بچه. رائِمَة؛ به معنی رائم. رابِح؛ شتربچهء از مادر جدا شده. رازِح؛ شتر افتاده از لاغری. راشِح؛ شتربچهء برفتارآمده با مادر. راغِنَة؛ شتر ماده. رَبَح؛ شتران که از شهری به شهری برند و شتران ریزه. رُبَح؛ شتر بچه. رُبّاح؛ بچه شتر لاغر. رِتاج؛ شتر مادهء استوارخلقت پرگوشت. رَتباء؛ شترمادهء ثابت در سیر. رَجس؛ بانگ شتر. رَسل؛ شتر نرم رو. رَسلَة؛ شترمادهء نرم رو. رُعبوبَة؛ ماده شتر سبکرو. رِفَّل؛ شتر فراخ پوست. رُغاء؛ بانگ شتر. رُغوّ؛ شتر مادهء بسیار بانگ و فریاد. رُفوف؛ شتر کلان هیکل. رَفَض یا رَفض؛ شتران به چرا شده با راعی. رَفیض؛ شتر به چرا گذاشته شده با راعی. رِکاب؛ شتران که برنشستن را شایند. (ترجمان القرآن). شتران که بدان سفر کرده شود. رَهب؛ شترمادهء لاغر یا شتر نر قوی کلان جثه. رُهشوش؛ شتر بسیارشیر. رَهیش؛ شتر بسیارشیر یا ناقهء کم گوشت. رَهیشَة؛ شتر شیرناک. رَهَکَة؛ شتر مادهء سست و ناتوان که گرامی نژاد نباشد. رَیبَل؛ شتر مادهء فربه. رَیعانَة؛ شتر بسیارشیر. زَبعری یا زِبعرا؛ شتر که بر روی موی بسیار دارد. شاغِر؛ گشنی از شتران. شامَة؛ شترمادهء سیاه. شَطوط؛ شترمادهء شگرف و بزرگ و درازکوهان. شَطوطا؛ شترمادهء بزرگ کوهان. شَعفاء؛ شترمادهء شعف رسیده. شَعواء؛ شتر ماده. شَغور؛ شترمادهء دراز که پای خود را بردارد چون خواهند که سوار شوند آن را. شَکو؛ شتر ریزه. شَکیر؛ شتران ریزه. شَمَرداة و شَمَرذاة؛ ماده شتر شتاب رو. شَمَردَل؛ شتر شتاب رو. شِمّیر؛ شترمادهء تیزرو. شَمعَل؛ شترمادهء با نشاط. شَمعَلَة؛ شترمادهء شادمان. شَمَیذَر؛ شتر شتابرو. شَناح؛ شتر درازتن. شَناحیّ و شَناحِیَة؛ شتر دراز تن دار. شَنَج؛ شتر نر. شِنون؛ شتر نه لاغر و نه فربه. شورَه؛ شترمادهء فربه. صَدَع؛ شتر نوجوان و قوی. صُرصور؛ شتر بزرگ هیکل و شتر بختی. صَرصَرانی؛ شتر بزرگ دو کوهان و میان بختی و عربی. صَرصَرانیّات؛ شتران میان بختی و عربی یا شتران بزرگ دوکوهانه. صَعب؛ شتر سرکش خلاف ذلول. صِقلاب؛ شتر سخت خوار. صَلهَب؛ شتر استوار و توانا. صَلَهبا؛ شتر استوار سخت. صُناخِر؛ صِنخِر؛ صُنَخِر؛ شتر فربه. صَئول؛ شتر کشنده. صِهمیم؛ شتر که بانگ نکند و شتر بدخوی. صَیهَج؛ شترمادهء استوار. ضافِط؛ شتر بارکش. ضَفّاطَة؛ شتر بارکش. ضَفطا؛ شتر نیکوخو، شتر دشوارخو از لغات اضداد است. ضُمازِر؛ شتر توانا. ضَمزَر؛ شتر ماده. ضِمزِر؛ شترمادهء توانا و قوی. ضَوائِع؛ شتران لاغراندام کم گوشت. ضَوبان و ضوبان؛ شتر قوی توانا و پرگوشت. طَأطاء؛ شتر کوتاه بالا و کوتاه گردن. طالِح؛ شترمادهء مانده. طِبز؛ شتر دوکوهانه. طَحّانَة؛ شتر بسیار. طَحون؛ شتر بسیار. طَلیح؛ شتر مانده شده. ظَعون؛ شتر کارکشت و باربردار و شتر هودج کش. ظَلع؛ لنگیدن شتر در رفتن. عارَورَة؛ شتر نر بی کوهان. عالِق؛ شتر علقی خوار، شتر عضاة خوار. عانِد؛ شتر از راه برگردنده و میل کننده. عاهِن؛ شتر خانه زاد. عَبسُر؛ عُبسور؛ شترمادهء قوی و تیزرو. عَبَنّ و عَبَنّا؛ شتر سطبر و پرگوشت. عَبیط؛ شتر فربه و جوان که بی علت و بیماری کشته باشند آن را. عَتروف و عَتریف؛ شتر استواراندام. عَتریفَة؛ شترمادهء استوار و توانا و کم شیر. عَتَلَة؛ شتر ماده که هرگز آبستن نشود. عَتوم؛ شتر ماده که جز وقت شبانگاه شیر ندهد و دوشیده نشود. عَجاساء؛ گلهء بزرگ از شتران. عَجباء؛ شترمادهء دفزک درشت. عَجباء؛ شتر ماده که از لاغری و باریکی حلقهء دبر او بلند برآمده باشد. عَجرَفیّ؛ شتر سریع شتابزده. عُجرُم؛ شتر سخت اندام. عُجرُمَة؛ شترمادهء سخت اندام. عَجوز؛ شترماده. عُراعِر؛ شتر فربه. عُراهِم؛ شتر سطبر. عُرجوف و عُرجوم؛ شترمادهء درشت استواراندام و تندار. عَرس؛ شتربچهء خردسال. عَرَکرَک؛ شتر نر قوی و درشت. عَروض؛ شترمادهء ریاضت نایافته. عِرهَلّ؛ شتر استوار. عُبُسرَة؛ شترمادهء تیزرو گرامی نژاد. عَسجَد؛ شتر درشت تن دار. عَسجَدیَّة؛ شتربچگان بزرگ و شتر زربار و نشستنی ملوک و آن شترانند که جهت نعمان بن منذر بیاراستندی. شترهای کلان و شتری است که بار آن طلا باشد و رکاب ملوک و آن شتری است که آراسته و مزین گردانیده میشد برای نعمان. (شرح قاموس). عَسوم؛ شترمادهء بسیاربچه. عَسیل؛ نره شتر. عَشَبَة؛ شترمادهء کلانسال. عُشَراء؛ شترباردار که نُه یا هشت ماه بر حمل آن گذشته باشد. عَشوَز و عَشَوَّز؛ شتر درشت و قوی. عَشَوزَن؛ شتر سطبراندام. عُضاضیّ؛ شتر علف خوردهء فربه. عَضوم؛ شترمادهء درشت اندام. عَطِلَة؛ شتر نیکواندام و شترمادهء گزیده. عُفاهِم؛ شترمادهء توانا و چست و تیزرو. عُفاهِن؛ شتر مادهء زورمند چست و چالاک. عَفَرنَس؛ شتر درشت و سطبرگردن. عِقال؛ شترمادهء نوجوان. عَقد؛ شتر نر قوی پشت. عَقلاء؛ شتر پای برتافته. عَقیلَة؛ شتر گرامی. عُکابِس و عُکَبِس؛ شتر بسیار یا شتران که نزدیک به هزار رسیده باشند. عَکِد و عَکِدَة؛ شتر فربه. عَکناء؛ شترمادهء سطبرسرپستان. عَکنان و عَکَنان؛ شتران بسیار. عُلاهِم؛ شتر درشت بزرگ جثه. عِلوَدَّة؛ شتر کهنه سال. عَلَجان؛ پریشانی شتر ماده. عُلجوم؛ شتران گزیده و شتر سخت و توانا. عَلجون؛ شترمادهء سخت و توانا. عِلطَوس؛ شترمادهء برگزیدهء هوشیار. عُلادا و عُلُندا؛ شتر قوی آگنده گوشت. عَلاة؛ شترمادهء بلندبالای استوار اندام. عُلُط؛ شترمادگان درازقامت. عَلوفَة و عَلیفَة؛ شتر طلح خوار. عَلکَة؛ شترمادهء فربه نیکواندام. عِلهِز؛ ماده شتر کلانسال که در آن اندکی قوت باشد. عِلهَمّ و عِلَّهم؛ شتر درشت بزرگ جثه. عِلیان و عِلِّیان؛ شترمادهء بلند و اندک بلند. عُماضِج؛ شتر درشت. عَمَرَّد؛ شتر نجیب توانا بر سیر. عُمروس؛ شترکرهء فربه. عَمضَج؛ شتر درشت و سخت. عَمِلَة؛ شترماده ای که زیرکی او آشکار باشد. (از قاموس). عُنجوج؛ شترنیکو. عَندَلَ؛ شتر کلان. عَنس؛ شترمادهء درشت اندام و نیک دم دراز. عُنقُر؛ شترماده ای است برگزیده و بس خوب. عَنقَفیر؛ شتر کلانسال که از کلانسالی پشت آن بر بازو افتاده. عَنکَرَة؛ شترمادهء کلان جثه. عِنواش؛ شترمادهء درازپا. عَوّاء و عَوّا؛ شتر کلانسان. عَوجاء؛ شتر لاغر و باریک. عَوهَق؛ شتر سیاه شگرف. عیر؛ کاروان شتر که غله کشانند واحد آن از لفظش نیامده. عَیرانَه؛ شتر تیزرو در شادمانی که به گورخر ماند در سرعت. عیط؛ شتر برگزیده یا جوان. عیفَة؛ شتران برگزیده. عَیمة؛ شتران برگزیده. عینَة؛ بهترین و برگزیدهء شتران. عَیوف؛ شتر تشنه که آب را بوی کند و ننوشد. عَیهَرَة؛ شتر استواراندام. عَیهال و عُیهُول؛ شتر نر تیزرو یا ناقهء برگزیده و استواراندام. عَیهَل، عَیهَم، عَیهامَة، عَیاهِمَه و عُیاهِمَه؛ شترمادهء تیزرو. غاضٍ؛ شتر غضاخوار. غِدَفل؛ شتر بزرگ جثهء تمام اندام. غَدورَة؛ شترمادهء پس مانده. غَذمَة؛ پاره ای از شتران. غَفول؛ شترماده که به سبب متانت و رزانت از چیزی نرمد. غَموس؛ شترمادهء باردار که دنب برندارد تا بار آن پیدا گردد. غَهَق؛ شتر دراز. غَیهَق؛ شتر درازبالا. فَدید؛ شتران بسیار. قاضِیَة؛ شترانی که بدان دیت و خونبها و زکوة و صدقة جایز باشد. قامِح؛ شتر سربرآوردهء بازمانده از آب خوردن. شتر سخت تشنه که از شدت تشنگی سست باشد. قاطِر؛ شتر که بول او چکان باشد. قَریش؛ شتر استوار و توانا. قَزَع؛ شتران ریزه. قُزُم یا قُزَم یا قِزَم؛ شتر هیچکاره. قِشدَة؛ شتر بسیارشیر. قَصید و قَصیدَة؛ شترمادهء فربه. قصیصَة؛ شتر که از وی اثر رکاب را ببرند. شتر که بر وی طعام و توشه دان و رخت خانه بار کنند. قِصّیلَة؛ شتر کوتاه بالا و شتر پهناور. قَصیَّة؛ از لغات اضداد است. شترماده نجیب که بر وی بار نکنند و ندوشند و او را جهت روزی ذخیره بدارند. شتر فرومایه. قُعدَة؛ شتر که راعی برای خود گرفته باشد. قَعودَه؛ شتر که راعی برای حاجات خود نگاه دارد. قَعود؛ شتر جوانه که نخست در بار و بر نشست آمده باشد تا آنکه به شش سالگی درآید و شتربچهء از مادر جداشده. قِلَّخم؛ شتر سطبر بزرگ کوهان. قَلوص؛ شترمادهء جوانه. شترمادهء بلند دراز دست و پا. شترماده ای که نخست در سواری آمده باشد تا آنکه به شش سالگی درآید. قَلوع و قِلَیف؛ شترمادهء کلان جثه و اندام. قَندَفیل؛ شترمادهء کلان سر، معرب گنده پیل. قِمَطر و قِمَطرَة؛ شتر قوی دفزک. قَنطَریس؛ شترمادهء توانای استوار شگرف اندام فربه. قِنعاس؛ شتر بزرگ و شگرف. قَهب؛ شتر کهنسال. قَهقَزَة؛ شتر بزرگ گرامی نژاد. قَیعَم؛ شتر سطبر سالخورده. کاذِب؛ شترماده ای که گشنی کرده شود و دم بردارد و باردار نگردد. کُحکُح؛ شتر مادهء کهن سال فرتوت. کَرة؛ شتر سرسخت. کَزوم؛ شتر ماده ای که همه دندان فروریخته از پیری. کَسور؛ شتر سطبرکوهان یا شتر که بخماند دنب را بعد برداشتن. کُشاف؛ شتر مادهء آبستن. کَشوف؛ شتر مادهء آبستن در هر سال. کَعیم؛ شتر پتفوزبسته. کَلِع و کَلِعَة؛ شتر کفته سپل. کَنعَرَة؛ شترمادهء بزرگ هیکل. کَنهورَة؛ شتر مادهء کلانسال و ناقهء بزرگ جثه. کَواسِر؛ شتران که بشکنند چوب را. کَهَّة؛ شتر مادهء فربه کلانسال. لَخجَم؛ شتر فراخ شکم. لِکاک؛ شتر مادهء سخت گوشت. لُکالِک؛ شتر سخت گوشت سطبر فربه. لُکلُک؛ شتر کوتاه سطبر درشت اندام. لَموس؛ شتر ماده که در فربهی وی شک باشد. لَهَق؛ شتر خاکسترگون. لَهَقَة؛ شتر مادهء خاکسترگون. لَیثَة؛ شتر استوار درشت اندام. مَأَص؛ شتران سپید نیکو و برگزیده. ماقِط؛ شتر برجای مانده از ماندگی و لاغری. شتر نزار. مَتَلّ؛ شتر قوی. مُتَعَلَّق؛ بهترین و قیمتی شتران. مَجر؛ بچهء شکم شتر. مَحیص؛ شتر استوارخلقت همواراندام. مَخاض؛ شتران آبستن. شتران آبستن ده ماهه. مَرادِغ؛ ماده شتر فربه. مَرتَدِع؛ شتر تمام سال. مِرحَل؛ شتر قوی. مِرزامَة؛ شتر مادهء جوان یا بسیارخوار و رام. مِرسال؛ شتر مادهء نرم رو. مِرقال، مُرقِل و مُرقِلَة؛ شتر مادهء شتابرو. مَروص؛ شتر مادهء شتابرو. مُرَیَّش؛ شتر بسیارپشم و کم گوشت. مِزاج؛ شتر ماده. مَشّاء؛ شتر ماده که چشم او سپیدی برآورده باشد. مَشعَب؛ شتری که داغ مخصوص شتران داشته باشد. مُشمَعِلّ؛ شتر مادهء شادمان تیزرو. مُطرَهِّم؛ شتر سرکش که گاهی روی ندیده. مُعجِل و معجلة؛ ناقه که قبل از تمامی سال بچه آرد و آن بچه زنده باشد و ناقه که وقت سوار شدن بجهد. مُعجَل؛ شتربچهء ناتمام زاده که زنده باشد. مُعَبّد؛ شتران قطران مالیده. و شتر رام. مُعبَر؛ شترماده که سه سال نزاید و این ایام سخت گذشته باشد بر وی. مَعد؛ شتر تیزرو. مَعِر؛ شتر پشم ریخته. مَعَص؛ شتر برگزیده و گرامی. مُعطِرَة؛ شتر مادهء اصیل و برگزیده. مُعَنِّی؛ شتر کوهان شکافته. مُغاذّ؛ شتر که از آب کراهت دارد. مِغبار؛ شترماده ای که بسیارشیر گردد سپس ناقه های دیگر که با او بچه آوردند. مَغد؛ شتر پرگوشت. مُقامِح؛ شتر که از باعث بیماری یا سرما از آب خوردن بازایستاده باشد. مقِلَم؛ شترنر. مَقموع؛ شتران که خیار و برگزیدهء آن برگرفته باشند. مُکرِع؛ شتر که سر خود نزدیک آتش گذارد پس گردنش سیاه گردد. مُلبِد؛ شتر که دنب خود را بر ران و زانو زند. مَلکَبَة؛ شتر مادهء پرگوشت. مُلَیِّث؛ شتر آگنده گوشت بسیارپشم. مُماجِن؛ شتر ماده که گشن بسیار بجهد بر وی و بار نگیرد. مُمانِح؛ شتر ماده که شیرش باقی باشد بعد سپری شدن شیر شتران و ناقه که به زمستان شیر دهد. مَمحوص؛ شتران استوارخلقت همواراندام. مُمَدَّر؛ شتر فربه. مُمرِط؛ شتر مادهء شتابرو. مِنتاف؛ شتر نر که گام نزدیک نهد. مَنجَل؛ شتر که سماروغ و جز آن را به سپل خود براندازد. ناحِلَة؛ شتر سبک اندام. ناضِح؛ شتر آبکش. ناقَة؛ شتر ماده. ناوِ؛ شتر فربه. ناهِل؛ شتر گرسنه. نَجیب؛ شترگزیده. نَحب؛ شتر کلان جثه. نَحیت؛ شتر لاغرکرده و سپل سوده. نَحوص و نَحیص؛ شتر مادهء سخت فربه. نَزور؛ شتر ماده که به کراهت و ستم گشنی پذیرد. نَضَد؛ شتر مادهء فربه. نَضود؛ شترمادهء فربه. نَعوب؛ شتر مادهء تیزرو. نَکداء؛ شترمادهء بی شیر یا بسیارشیر. (از اضداد است). نَهیرَة؛ شتر مادهء بسیارشیر. واضِح؛ شتر سپید غیر شدید. وافِد؛ شتر پیشرو. وَأد و وَئید؛ هدیر شتر. وَحَرَة؛ شتر کوتاه بالا. وَخَمَة؛ شترمادهء رسیده. وَشن؛ شتر آگنده گوشت و زفرک. وَکوف؛ شترمادهء شیرناک. وَغب؛ شتر سطبر توانا. وَه؛ شتر فربه توانای رام. وَهن؛ شتر انبوه. وَهِیَّة؛ شتر گشنی فربه سطبر. هادِر؛ شتر با بانگ. هِجر؛ شتر لائق و فائق. هِرط؛ شترمادهء کلانسال. هِلال؛ شتر لاغر. هَوجاء؛ شتر مادهء تیزرو و شتاب. هیم؛ شتران تشنه. یَعلول؛ شتر دوکوهانه. یَعمَل؛ شتر برگزیدهء استوار مطبوع بر کار. (منتهی الارب).
- شتر بختی؛ شتر قوی درازگردن. (ناظم الاطباء).
- || شتر دو کوهان. (ناظم الاطباء). رجوع به بختی و شتربال و شتربا و اشتر بختی شود.
- شتر بر نردبان؛ هویدا. آشکار. رسوا. (امثال و حکم دهخدا) :
ای نبازیده به ملک و خانمان
نزد عاقل اشتری بر نردبان.مولوی.
زیر چادر مرد رسوا و عیان
سخت پیدا چون شتر بر نردبان.مولوی.
- شتر بی کوهان؛ گونه ای شتر که کوتاه قد و فاقد کوهان و دارای پشمهای نسبتاً بلندی است و خاص آمریکای جنوبی است. لاما.
- شتر بی مهار؛ شتر که مهار ندارد.
- || مجازاً، شتر گردنکش. شتر حرون. (از فرهنگ فارسی معین).
- شتر خراسانی؛ گونه ای شتر که در سواری استقامت و راه رفتن نیک مشهور است. بختی. اشتر خراسانی. (فرهنگ فارسی معین).
- شتر دوکوهانه؛ گونه ای شتر که خاص آسیای مرکزی است و در صحاری خشک و سرد تاب تحمل سرمای بیست تا بیست وپنج درجه زیر صفر را نیز دارد. اشتر دوکوهانه. (فرهنگ فارسی معین) : عمرو [ لیث ] معتضد را اندر هدیه ها اشتری دوکوهانه فرستاده بوده و چند ماده پیلی بزرگ. (تاریخ سیستان).
- شتر را با ملاقه آب دادن.؛ (امثال و حکم دهخدا). یا شتر را به کمچه یا کفچلیز آب دادن؛ کار ابلهانه کردن :
به کفچلیز شتر را کسی که آب دهد
بود هرآینه از ابلهی و شیدایی.
مجیر بیلقانی (امثال و حکم دهخدا).
شتر را بوس (بوسه) زدن؛ کار احمقانه کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- شترگربه؛ نازیبا. نامتناسب :
در حیز زمانه شترگربه ها بسیست
گیتی نه یک طبیعت و گردون نه یک فن است.
انوری.
بیتکی چند می تراشیدم
زین شترگربه شعر ناهموار.
انوری (از امثال و حکم دهخدا).
برو از جان خود بردار این بار
که اشترگربه افتاده است این کار.عطار.
هست شترگربه ها در سخن من ولیک
گربهء او شیرگیر استر او پیل سا.
سیف اسفرنگ.
- شتر گسسته مهار؛ شتری که زمام آن پاره شده باشد. (فرهنگ فارسی معین). اشتر که به سر خود رها باشد. که مهار گسلیده و از بند جسته باشد. گریزان و شتابان به هر سوی.
- || کنایه از شخص یا شی ء بی نظم و بی ربط. (از فرهنگ فارسی معین).
- شتر یک کوهانه؛ گونه ای شتر که خاص آسیای غربی و افریقای شمالی است و بالاترین درجات گرما را در صحاری میتواند تحمل کند و چند روز بدون آب و علف در صحرا مقاومت نماید. گونه ای از آن که در سرعت سیر معروف است «جمازه» نامیده میشود. اشتر یک کوهانه. (فرهنگ فارسی معین).
- امثال:اسبها را نعل میکردند شتر هم پایش را بلند کرد که نعلم کن. (فرهنگ نظام).
به شتر گفتند چرا گردنت کج است گفت کجایم راست است. (فرهنگ نظام).
حاجی مرد و شتر خلاص. (فرهنگ نظام).
شتر ارزان است اگر قلاده در گردن نمیداشت. (امثال و حکم دهخدا).
شتر از سوراخ سوزن برآمدن؛ مقتبس از آیهء «حتی یلج الجمل فی سم الخیاط»(3) :
اگر برون شود ای شاه اشتر از سوزن
شود مقابل تو چرخ در توانایی.
مجیر بیلقانی.
شتر بار میبرد و خار میخورد. (امثال و حکم دهخدا).
شتر بار میکشد و فریاد میکند. (امثال و حکم دهخدا).
شتر خالی راه نمیرود؛ یعنی ممکن است در ظرف و خنوری بزرگ چیزی اندک نهاد. (امثال و حکم دهخدا).
شتر در خواب بیند پنبه دانه
گهی لپ لپ خورد گه دانه دانه.
شتر در قطار دیگران خوش نماید، نظیر: مرغ همسایه به نظر قاز می آید. (امثال و حکم دهخدا).
شتردزدی و خم خم! (امثال و حکم دهخدا).
شتر دیدی ندیدی؛ دیده را ندیده انگار :
از آن روزی که ما را آفریدی
به غیر از معصیت چیزی ندیدی
خداوندا به حق هشت و چارت
ز ما بگذر شتر دیدی ندیدی.باباطاهر.
شتر را چه به علاقه بندی، نظیر: دست و پای شتر و علاقه بندی. (امثال و حکم دهخدا).
شتر را گم کرده پی افسارش میگردد. (امثال و حکم دهخدا).
شتر را لب نباشد درخور بوس
ولیکن پشت دارد بابت کوس.
امیرخسرو (امثال و حکم دهخدا).
شتر زنبورک خانه است. (امثال و حکم دهخدا).
شترکره سال دگر اشتر است
شتر که چاردندان شود از آواز جرس نترسد.
شتر که علف میخواهد گردن دراز میکند.
شترگلو باش، شترگلو باید، نظیر: حرف را باید به دهان آورد و فروبرد. (امثال و حکم دهخدا).
شترمرغ است نه می پرد و نه بار می برد. (امثال و حکم دهخدا).
شتر نقاره خانه است؛ گفته های تو در او اثر نمیکند. (امثال و حکم دهخدا).
شتر و ماهتاب و اعرابی؛ شبگیر اعرابی شتر گم کرد و چون ماه برآمد بیافت و ماه را به خدایی نیایش کردن گرفت :
هر چون نگرم [ ...؟ ] من با کرم او
چون قصهء آن اشتر و ماهست و عرابی.
فرخی.
حکایت شتر و ماهتاب و اعرابی
شنیده ام که شنیده است شاه بنده نواز.
ظهیرفاریابی (امثال و حکم دهخدا).
شتر پیر شد و شاشیدن نیاموخت. (فرهنگ نظام).
شتر کجاش خوب است که لبش بد است. (فرهنگ نظام).
شتر گم کرده عقب مهارش میگردد. (فرهنگ نظام).
گوساله به نردبان و اشتر به قفس. (فرهنگ نظام).
میان عاشق و معشوقه رازی است
چه داند آنکه اشتر می چراند.
(از فرهنگ نظام).
نه شیر شتر خواهم نه دیدار عرب. (فرهنگ نظام).
(1) - ظاهراً به ضرورت شعری تاء کلمه باید مفتوح تلفظ شود.
(2) - ظاهراً در این مصرع و مصرع قبلی نیز به ضرورت شعری تاء کلمه باید مفتوح تلفظ شود.
(3) - قرآن 7/40.

شتر.

[شَ تَ] (اِخ) نام قلعه ای است از اعمال اران میان بردعه و گنجه. (از معجم البلدان).

شتر.

[شِ] (اِخ) نام کوهی است. (از معجم البلدان).

شترآب.

[شُ تُ] (اِخ) دهی از دهستان سنگان بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه. دارای 52 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شتراء .

[شَ] (ع ص) مؤنث اَشتَر. ج، شُتر. (از اقرب الموارد). زن برگشته پلک چشم. (ناظم الاطباء). || زنی که لب زیرین او کفته باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به اَشتَر و شُتر شود. || (اِخ) ابن الشتراء؛ نام دزدی است. (منتهی الارب).

شتران.

[شُ تُ] (اِخ) دهی از بخش سومار شهرستان قصرشیرین. دارای 200 تن سکنه. آب آن از رودخانهء کنگیر و محصول آن غلات، لبنیات، برنج و مختصر حبوب است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شترب.

[شَ تَ] (اِ) پلنگ. (آنندراج). || ببر. (ناظم الاطباء).

شترباد.

[شُ تُ] (اِ مرکب) شتربال. شتر دوکوهان. (ناظم الاطباء). رجوع به شتربال شود.

شتربار.

[شُ تُ] (اِ مرکب) شتروار. بار اشتر. اشتربار. باری که به مقدار برداشتن شتر باشد. (آنندراج). بار شتر. (ناظم الاطباء). آن مقدار بار که بر شتر توان حمل کرد :
زر و زیور آرند خروارها
ز سیفور و اطلس شتربارها.نظامی.
نورد ملوکانه بیش از شمار
شتربار زرینه بیش از هزار.نظامی.
ز گوش بریده شتربارها
ز سرهای پرکاه خروارها.نظامی.
رجوع به اشتربار شود.

شتربال.

[شُ تُ] (اِ مرکب) شترباد. شتر دوکوهان. (ناظم الاطباء). و رجوع به شترباد شود.

شتربالوغ.

[شُ تُ] (اِ مرکب) پشکل شتر. (ناظم الاطباء). شتربلوک. شترپلوک. (فرهنگ شعوری ج2 ص151).

شتربان.

[شُ تُ] (ص مرکب، اِ مرکب)(1)اشتربان. ساربان. ساروان. رانندهء شتر. به معنی ساربان که از عالم (از قبیل) فیل بان باشد. (آنندراج). ساربان و کسی که خدمت شتر میکند. (ناظم الاطباء). جامل. جمال. ضفاط. فداد. (منتهی الارب) :
دهقان بی ده است و شتربان بی شتر
پلان بی خر است و کلیدان بی تزه.لبیبی.
از زلف تو بوی عنبر و بان آید
زان تنگ دهان هزار چندان آید
زلف تو همی سوی دهان زان آید
خربنده به خانهء شتربان آید.فرخی.
تبیره زن بزد طبل نخستین
شتربانان همی بندند محمل.منوچهری.
شتربان و فراش با دیگ پر
نبودند جز پیشکار علی.ناصرخسرو.
چنین گویند شتربانی شتر گم کرده بود و در آن بیابان میگردید. (قصص الانبیاء ص 152). معاویه کسان را با آن شتربان بفرستاد. (قصص الانبیاء ص 152).
گه حبل به گردن بر مانند شتربان
گه بار به پشت اندر مانندهء استر.
ناصرخسرو.
این است آن مثل که فروماند
خربنده خر به خان شتربانی.ناصرخسرو.
حله هاشان از پلاس و گیسوانشان از مهار
پاره ها خلخال و مشاطه شتربان دیده اند.
خاقانی.
بفرمود شه تا از آن خاک زرد
شتربان صد اشتر گرانبار کرد.نظامی.
گر شتربان اشتری را میزند
آن شتر قصد زننده میکند.مولوی.
شتربان را گفتم دست از من بدار. (گلستان).
شتربان همچنان آهسته میراند.سعدی.
شتربانی آمد به هول و ستیز
زمام شتر بر سرم زد که خیز.سعدی.
صانق؛ شتربان ماهر در خدمت شتران. لسس؛ شتربانان زیرک و ماهر. معرس؛ شتربان ماهر در شتربانی که براند وقت نشاط و فرود آید وقت سستی. معقب؛ شتربان ماهر. هامل؛ شتر به چرا گذاشته بی شتربان. (منتهی الارب).
-امثال:شتربان درود آنچه خربنده کشت.نظامی.
نظیر: میراث خرس به کفتار میرسد. (امثال و حکم دهخدا).
رجوع به اشتربان شود. || مالک شتر. (ناظم الاطباء).
(1) - مرکب از: شتر + «بان»، پسوند نگهبانی و محافظت.

شتربانی.

[شُ تُ] (حامص مرکب)اشتربانی. عمل شتربان. ساربانی. جمالی. ساروانی. نگهبانی شتر :
به شتربانی و گله داری
کردی آهستگی و هشیاری.نظامی.
رجوع به اشتربانی شود.

شتربچه.

[شُ تُ بَچْ چَ / چِ] (اِ مرکب)بچهء شتر. کرهء شتر. شترکره. اشتربچه. بکر. رام. شتی. سخی. (منتهی الارب) :
شتربچه با مادر خویش گفت
پس از رفتن آخر زمانی بخفت.سعدی.
خَلّ؛ شتربچهء نر به سال دو درآمده. سَلیل؛ شتربچهء نوزاده. شَجعَة؛ شتربچه که مادرش آن را ناقص خلقت زاده باشد. فَصیل؛ شتربچهء از مادر جداشده. قِرمِل؛ شتربچهء بختی. قَعود؛، شتربچهء از مادر جداشده. لَطیم؛ شتربچهء سهیل دیده. هُبَع؛ شتربچه که در آخر نتاج زاده باشد. هُجَنَع؛ شتربچه که در شدت گرما زاده باشد. (منتهی الارب).

شتربلوک.

[شُ تُ بُ] (اِ مرکب) پشکل شتر. (ناظم الاطباء). شتربالوغ. شترپلوک.

شتربوزنای.

[شَ تَ] (اِخ) (به معنی ستارهء مجد) والی فارسی که در شام بود. (قاموس کتاب مقدس). حاکم ایران در فلسطین. کوروش دربارهء خانهء خدا در اورشلیم فرمان داد که آن خانه بنا گردد... فرمانی صادر کرد بدین مضمون : «پس حال ای تتنای والی ماورای نهر، شتربوزنای و رفقای شما و اَفَرسکیانی که آن طرف نهر میباشید از آنجا دور شوید. (تاریخ ایران باستان ج 2 ص988).

شتربه.

[شَ رَ بَ / بِ] (اِخ) نام گاوی است که به تزویر شغالی که به دمنه موسوم است فریفته شد و با شیر جنگ کرد و کشته شد و این حکایتی است در کتاب کلیله و دمنه. (برهان). صحیح آن شنزبه است و شتربه مصحف آن است. (از انجمن آرا) (آنندراج). به اصطلاح کتاب کلیله و دمنه نام گاوی که به مکر و حیلهء دمنه با شیر جنگ کرد و کشته شد و آن را شنزبه نیز گویند. (ناظم الاطباء). در فرهنگ رشیدی «شنزبه» (پس از شین نون و زا) آمده و گوید: «بعضی به ضم شین و سکون تای قرشت و فتح رای مهمله خوانده اند و آن غلط است چنانکه از نسخ صحیحهء کلیله و دمنه معلوم شده». و در فرهنگ نظام نیز به «شنزبه» ضبط شده و شرحی پیرامون تصحیف کلمه آورده است. رجوع به شنزبه شود : با وی [برادر بزرگتر] دو گاو بود یکی را شتربه نام و دیگری را هندبه. (کلیله و دمنه).
ایام دمنه طبع و مرا طالع است اسد
من پای در گل از غم و حسرت چو شتربه.
خاقانی.
نخستین گفت کز خود برحذر باش
چو گاو شتربه زان شیر جماش.نظامی.
بگو تا بیاید به خونم برون
به تزویر چون دمنه بر شتربه.
نزاری قهستانی.

شترپا.

[شُ تُ] (ص مرکب، اِ مرکب)شترپای. || که پایی همچون پای شتر دارد. دارای پای ضخم و بی اندام. || پای اشتر. سپل. شپیل. رجل الجمل. نام گیاهی که برگ آن به کف پای شتر ماند. (ناظم الاطباء). || کاکوتی. سعتر. رجوع به اشترپا شود. || گل آفتاب گردان. (ناظم الاطباء).

شترپا.

[شُ تُ] (اِخ) دهی از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد. دارای 470 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات، چغندر و نخود است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شترپان.

[شَ رَ] (اِ مرکب) شهربان. حاکم. والی. صورت تخفیف یافتهء کلمهء خشترپاون(1)است(2). داریوش شاهنشاهی ایران را به قسمتهای بزرگ تقسیم کرد و هر کدام را به یک نفر مأمور که از مرکز معین میشد سپرد. این مأمور را «خشرپاون» مینامیدند و ظن قوی این است که این کلمه را «خشثروپاون» مینوشتند ولی در محاوره شترپان تلفظ میکردند زیرا یونانیها این کلمه را ساتراپ ضبط کرده اند و معنی آن به زبان کنونی شهربان یعنی نگهبان مملکت است. (تاریخ ایران باستان ج 2 ص 1668). در روزگار هخامنشیان در سر هر دهیو (= کشور) یک فرماندار یا نایب السلطنه گماشته بوده است که او را در فرس هخامنشی خشتهرپاون میگفتند یعنی شهربان یا کشوردار. (فرهنگ ایران باستان ص 61).
(1) - Khshathrapavan. (2) - مرکب از خشتر یعنی شهر + پاون (بان) پسوند محافظت.

شترپای.

[شُ تُ] (ص مرکب) که پایی چون پای شتر دارد. ضخم و بی اندام. رجوع به شترپا شود. || (اِ مرکب) پای شتر. رجل الجمل. شپیل. شترپا. گیاهی باشد که برگ آن به کف پای شتر ماند. (برهان). گل آفتاب گردان. || کاکوتی. سعتر. و رجوع به اشترپا و شترپا شود.

شترپلوک.

[شُ تُ پُ] (اِ مرکب)شتربالوغ. (فرهنگ شعوری). شتربلوک. رجوع به شتربالوغ شود.

شترجادو.

[شُ تُ] (اِ مرکب) صورت شتری که حیوانات دیگر اجزای او باشند. (آنندراج) : جمازهء این کو به طرح الفت جمیع حیوانات تن گذاشت چون شترجادو و به طالع ایشان همرنگی از خاشاک نداشت. (ملاطغرا از آنندراج).
شترچران.
[شُ تُ چَ / چِ] (نف مرکب) که شتر چراند. آنکه شتر را در مرتع نگاهبانی کند. (یادداشت مؤلف). اشترچران. چرانندهء شتر. || ساربان. شتربان. رجوع به اشترچران شود.

شترچرانی.

[شُ تُ چَ / چِ] (حامص مرکب) عمل شترچران. نگهبانی شتر. اشترچرانی. ساربانی. شتربانی. رجوع به اشترچرانی شود.

شتر چرانیدن.

[شُ تُ چَ / چِ دَ] (مص مرکب) شتر به مرتع و خارزار داشتن تا خار و گیاه خورد. عَدس. (منتهی الارب). رجوع به اشتر چرانیدن شود.

شترحجره.

[شُ تُ حُ رَ / رِ] (اِ مرکب) (در اصل شتر و حجره) و آن کنایه از امر ممتنع الوقوع باشد. (آنندراج) :
شتر در حجره از گرماست پنهان
شترحجره است حرف ساربانان.
میر یحیی شیرازی.
|| هر آن دو شی ء که با هم نامناسب و مخالف باشد و در چراغ هدایت به معنی کلام بی نسبت است. (غیاث اللغات).

شترخار.

[شُ تُ] (اِ مرکب) اشترخار. خار شتر. آغول. اشترغاز. خار شتری. نوعی از خار باشد که شتر آن را به رغبت تمام خورد. (برهان). خار شتر و آن معروف است. (انجمن آرا). به معنی خار شتر است. (فرهنگ جهانگیری). نام خاری است که شتر آن را میخورد. (فرهنگ نظام) :
گر گلبن فردوس خورد بار خلافت
بر جای گل تازه شترخار برآرد.
اثیرالدین اخسیکتی.
و رجوع به اشترخار و اشترغاز شود.

شترخان.

[شُ تُ] (اِ مرکب) اشترخان. طویلهء شتر. خوابگاه شتران. شترخانه. مناخ. طویلهء بزرگ برای شتر و غیره. باره بند. جای مهتر و شتر و چاروا. (یادداشت مؤلف). محلّی که شتران را در آنجا مسکن و غذا دهند و نگهداری کنند :
بحر از موج وقت احسانش
میدهد یاد از شترخانش.سلیم.
قدغن حمامها و یخچالها و آوردن هیمهء زمستانی به جهت مطبخ و غیره همگی را باید ناظر در وقت خود به قدر اخراجات سالیانه حاضر کند و جو و کاه به جهت اخراجات طوایل و شترخان سرانجام کند. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص11). و رجوع به اشترخان شود.

شترخان.

[شُ تُ] (اِخ) دهی از دهستان الموت بخش معلم کلایه شهرستان قزوین. دارای 162 تن سکنه. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، برنج، انگور و میوه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

شترخان.

[شُ تُ] (اِخ) نام محلی است به جنوب شرقی تهران که محل توقف و اسطبل شترهای ناصرالدین شاه بود در زیر قریهء نجف آباد و تا قبل از آبادی کنونی تهران از نواحی خارج از تهران به شمار می آید.

شترخانه.

[شُ تُ نَ / نِ] (اِ مرکب)شترخان. خانهء شتر. اصطبل. طویلهء شتران :
ز سیم و زر و قندز و لعل و در
شتر با شترخانه ها گشت پر.نظامی.

شترخسب.

[شُ تُ خُ] (اِخ) دهی از دهستان پایین ولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه. دارای 381 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات چغندر و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

شترخفت.

[شُ تُ خُ] (اِخ) دهی از دهستان خاوه بخش دلفان شهرستان خرم آباد. دارای 180 تن سکنه. آب آن از سراب شترخفت و محصول آن غلات، توتون و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

شترخو.

[شُ تُ] (ص مرکب) اشترخوی. بدکینه. کنایه است از کینه ور و کینه خواه. (آنندراج). بدخواه. بداندیش. کینه ور. (ناظم الاطباء). کینه توز همچون شتر. رجوع به اشترخوی شود.

شترخوار.

[شُ تُ خوا / خا] (نف مرکب)خورندهء شتر. رجوع به اشترخوار شود. || (اِ مرکب) اشترخار. رجوع به اشترخار شود.

شترخوار.

[شُ تُ خوا / خا] (اِخ) دهی از دهستان فشافویه بخش ری شهرستان تهران. دارای 176 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

شترخواره.

[شُ تُ خوا / خا رَ / رِ] (نف مرکب) اشترخوار. رجوع به شترخوار شود. || (اِ مرکب) ضریع : چون خشک باشد و ما آن را اشترخواره گوییم و آن خبیث تر طعامی باشد. (از تفسیر ابوالفتوح ج 5 ص515).رجوع به اشترخار و اشترخوار شود.

شترخون.

[شُ تُ] (اِخ) دهی از دهستان بویراحمد سرحدی بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان. دارای 75 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، پشم و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

شترخوی.

[شُ تُ] (ص مرکب) شترخو. اشترخوی. کینه ور. بدکینه. رجوع به اشترخوی شود.

شتردار.

[شُ تُ] (نف مرکب، اِ مرکب)اشتردار. ساربان. ساروان. جمّال. شتربان: بیایید ای شترداران ببندید محمل زینب. (یادداشت مؤلف). || کاروانی که با شتر حمل متاع و کالا میکند. (ناظم الاطباء). || مالک و نگهبان شتر. رجوع به اشتردار شود.

شترداری.

[شُ تُ] (حامص مرکب) عمل شتردار. نگهبانی شتر. ساربانی. ساروانی. شتربانی. || شتر داشتن و مالک شتر بودن. رجوع به اشترداری شود.

شتردل.

[شُ تُ دِ] (ص مرکب) اشتردل. بددل. کینه ور. (برهان). کنایه از بددل است. (از انجمن آرا) (آنندراج). کین توز. کینه ورز. که کینه توزد. کینه کش. صاحب کینه. کینه ور همچون شتر :
گرفته ام که عدوی شتردلت افعی است
شود زمرد چشمش سپهر مینائی.
مجیر بیلقانی.
ز حاسدان شتردل مدار چشم امید
که نیشکر بنروید ز بیخ اشترغاز.
ظهیرفاریابی.
خصم شتردلت را قربان همی کند
زین روی سعد ذابح آهخته کارد است.
خلاق المعانی.
|| نامرد. مقابل مردانه. (برهان) (ناظم الاطباء). و رجوع به اشتردل شود. || شخص ترسو. (فرهنگ نظام). ترسو. جبان. بی دل. (ناظم الاطباء). ترسنده. (انجمن آرا). بی جگر و بی دل. همچنانکه شیردل بر دلیر و شجاع اطلاق گردد. (از برهان). ترسنده و بی جگر. (آنندراج). غردل. گاودل. بزدل. مرغ دل. کلنگ دل. اشتردل. آهودل. بددل :
طالب ثبات حملهء موریم نیست حیف
شیر نرم ولیک شتردل فتاده ام.طالب آملی.

شتردلی.

[شُ تُ دِ] (حامص مرکب)حالت و کیفیت شتردل. بددلی. کین توزی. کینه وری. نامردی که ضد بهادری است. (غیاث اللغات). نامردی. (ناظم الاطباء) :
مرا غمی است شتروارها به حجرهء تن
شتردلی نکنم غم کجا و حجرهء من.کاتبی.
|| خوف. ترس. هراس. (ناظم الاطباء). و رجوع به اشتردلی شود.

شتردندان.

[شُ تُ دَ] (اِ مرکب) نام نوعی از زاج است و آن مصری میباشد و به دندان شتر میماند. گویند معتدل ترین زاجهاست. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج). || قسمی گندم که در بعضی نقاط سیستان زراعت میشود. (یادداشت مؤلف).

شترزن.

[شُ تُ زَ] (نف مرکب) که شتر را زند. زنندهء شتر. || که اشتر را بگزد. که نیش زند شتر را. || (اِ مرکب) قسم بزرگی از عنکبوت. (ناظم الاطباء).

شترزهره.

[شُ تُ زَ رَ] (ص مرکب) بددل و نامرد. (آنندراج). || ترسو. جبان. بی دل. (ناظم الاطباء). مرغ دل. بیم زده. رجوع به اشترزهره شود.

شتر ساختن.

[شُ تُ تَ] (مص مرکب)کنایه است از مال کسی را خوردن. (از یادداشت مؤلف): برای فلان شتر ساخت؛ برای او حساب سازی کرد. مالش را خورد و برایش حساب بالا آورد.

شترسنب.

[شُ تُ سُمْبْ] (نف مرکب)سنبنده و سوراخ کنندهء شتر. || (اِ مرکب) یک نوع کرمکی که ضایع میکند درختان را. (ناظم الاطباء).

شترسنگ.

[شُ تُ سَ] (اِخ) دهی از دهستان سرولایت بخش سرولایت شهرستان نیشابور. دارای 72 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات و تریاک است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شترسوار.

[شُ تُ سَ] (ص مرکب) که بر شتر نشیند. راکب شتر. اشترسوار. آنکه بر شتر سوار گردد. (ناظم الاطباء): رَکوب و راکِب؛ شترسوار. (منتهی الارب). که شتر مرکب دارد :
ناگه سیهی شترسواری
بگذشت بر او چو تند ماری.نظامی.
شترسواری گفتش ای درویش کجا میروی. (گلستان سعدی). رَکب و رَکبَة؛ شترسواران. (منتهی الارب). و رجوع به اشترسوار شود.

شترسواری.

[شُ تُ سَ] (حامص مرکب)عمل شترسوار. بر اشتر سوار شدن. بر شتر نشستن. اشترسواری. || کنایه از روزه خوردن زیرا که در سواری شتر که عبارت از سفر است روزه خوردن مباح است یا واجب بنا بر اختلاف مذهبی. (آنندراج). معافی از روزه داشتن. و روزه نگرفتن. (ناظم الاطباء) :
خوش آنکه نکرد در همه عمر
جز در رمضان شترسواری.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
-امثال:شترسواری دولادولا، شترسواری و خم خم؛ نیمه تمامی در کار. ناتمامی و نقص در امور :
با زهد و ورع شائبه کاری چه کنی
با دامن تر شرع مداری چه کنی
یا اهل ریا باش و یا مرد خدا
دولادولا شترسواری چه کنی.
(از امثال و حکم دهخدا).

شتر شاه.

[شُ تُ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شتر خاصه. اشتر خاصه. || تعبیری است تحقیرآمیز و موهن برای آدمهای بی پروا و بی احتیاط و عاری از رعایت آداب و رسوم: فلان کس سرش را انداخت پایین و بدون سلام و علیک مثل شتر شاه آمد توی خانه. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).

شترشکن.

[شُ تُ شِ کَ] (نف مرکب)اشترشکن. که شتر را بشکند. خردکنندهء شتر به نیرو. || کنایه از قوی و نیرومند است. رجوع به اشترشکن شود.

شتر صالح.

[شُ تُ رِ لِ] (اِخ) ناقهء صالح. شتر که به صالح پیمبر تعلق داشت و خداوند او را حجت بر دعوی نبوت صالح قرار داده بوده و صالح مردم را از آزار ناقه برحذر داشته بود ولی روزی کافران در کمین ناقهء صالح نشستند، چون از آبشخور بازآمد نخست پی او را زدند و سپس با نیزه کشتندش :
چون سگ درنده گوشت یافت نپرسد
کاین شتر صالح است یا خر دجال.
سعدی.
رجوع به صالح پیغمبر و ناقهء صالح و اشتر صالح و قصص القرآن ص 22 و قرآن کریم تفسیر آیه هائی که مربوط به صالح و ناقهء اوست از جمله تفسیر کشاف زمخشری چ 2 ج 1 ص 555، سورهء اعراف آیهء 73، 77، 57، 189، 190، سورهء هود آیهء 64، 62، 89، 61، 66، سورهء النمل آیهء 45، سورهء القمر آیهء 27 و سورهء الشمس آیهء 13 شود.

شترغاز.

[شُ تُ] (اِ مرکب) طرثوث. (تفلیسی). همان اشترغاز است که بیخ درخت انگدان باشد و بعضی گویند گیاهی است که بیخ آن را آچار سازند. (برهان). صمغ شترغاز یا اشترغاز آنغوژه است. (از انجمن آرا) (از آنندراج). بیخ گیاهی است که در سرکه نهند و به ریچال خورند. (اوبهی). نام بیخی است. دوایی که اقسام آن انجدان است. (فرهنگ نظام). بیخ انگدان است که در سرکه نهند و به ریچال خورند. (لغت فرس اسدی). گیاهی که بیخ آن را آچار سازند و بیخ انگدان. (ناظم الاطباء) :
ندارد طمع رستن شاخ عود
هر آن کس که بیخ شترغاز کاشت.
ابن یمین.
همه سرکه گفتیم عطسه دهیم
شترغاز در زیر بینی نهیم.(از حفان).
تو شهد بنستانی(1) و در کام نیاری
او کامه و سرکا و شترغاز نیابد.سوزنی.
سیه کرد بوسعد ریش سپید
چو ببرید از زندگانی امید
شترغاز را ماند آن موی او
سیه روی و گنده میانه سپید.قوامی خوافی.
و رجوع به اشترغاز شود.
(1) - اصل: نیستانی.

شترغان.

[شُ تُ] (اِ مرکب) کف پای شتر. (ناظم الاطباء). گیاه مریم. رجوع به اشترغان شود.

شترغلط.

[شُ تُ غَ] (اِ مرکب) غلط شتر. غلطیدن شتر. || فنی از کشتی. (آنندراج). نام نوعی از فنون کشتی پهلوانان است. (از فرهنگ نظام). نام داو. (غیاث اللغات) :
همچو معشوق عرب زاده سوار جماز
یک شترغلط درستی و بغل گیری باز.
میرنجات.

شترغلط.

[شُ تُ غَ] (اِخ) دهی از دهستان درب قاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور. دارای 174 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شترغمزه.

[شُ تُ غَ زَ / زِ] (اِ مرکب)تعبیری ریشخندآمیز از غمزه کننده ای که زیبا نباشد. (از فرهنگ نظام). || غمزهء شتری. کنایه از فریب و بدی است. (از آنندراج). مکر و فریب. || قباحت. || فساد و بدی. (ناظم الاطباء).

شترغو.

[شُ تُ] (اِ مرکب) نام سازی است که مطربان نوازند و لفظ ترکی است. (غیاث اللغات). سازی بوده است که مینواختند و گویا آوازش تشبیه به آواز شتر شده بوده است. در تذکرة الخطاطین قاضی احمد قمی یکی از خوشنویسان را میگوید شترغو خوب می نواخته است. (فرهنگ نظام).

شترقربانی.

[شُ تُ قُ] (حامص مرکب)شترقربونی (در تداول مردم تهران). نحر کردن شتری از طرف دولت در عید گوسفندکشان در قربانگاه. (یادداشت مؤلف). نحر کردن شتری در عید قربان پس از آراستن و در کوچه و بازار پایتخت گرداندن. قربانی یک شتر در روز عید قربان طبق تشریفات خاص و این امر تا اوایل سلطنت رضاشاه پهلوی معمول بود. (فرهنگ فارسی معین).
- عید شترقربانی؛ عید اضحی. عید قربان. عید گوسفندکشان. روز دهم عرفه پس از اداء مراسم قربانی کردن یک شتر. (از یادداشت مؤلف).

شتر قربانی.

[شُ تُ رِ قُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شتر که جهت نحر در عید قربان آماده کرده باشند. شتر که نحر کردن را باشد به عید قربان.
-امثال:مِثلِ شتر قربانی؛ بیش از حد آراسته و زودتر از انتظار سپری شده. شتر را قبل از قربانی شدن بسیار آرایش می کرده اند و به همین سبب ممکن است چیزی که در آراستن آن زیاده روی شده یا چیزی که به سرعت نفله و لوطی خور شده است به شتر قربانی تشبیه شود. (از فرهنگ عامیانهء جمال زاده).

شترقطار.

[شُ تُ قِ / قَ] (اِ مرکب) قطار شتر. اشتران بر پی یکدیگر رونده. || ریسمانی که شتران را بدان قطار میکنند. (ناظم الاطباء).

شترک.

[شُ تُ رَ] (اِ مصغر) اشترک. مصغر شتر. (انجمن آرا). شتر کوچک و خرد. || موج، اعم از موج دریا و غیره. (برهان). موج باشد و آن را اشترک نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). موج. (انجمن آرا) (آنندراج). موج باشد و آن را اشترک نیز گویند. (فرهنگ نظام). خیزآب. کوههء آب. || آدمی را گویند که خود را به صورت شتر و گوسفند و گاو و مانند آن بسازد. (از برهان). و رجوع به اشترک شود.

شترک.

[شُ تُ رَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان قزوین. دارای 255 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات و جالیز است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

شترک.

[شُ تُ رَ] (اِخ) دهی از دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین. دارای 150 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

شترک.

[شُ تُ رَ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد. دارای 199 تن سکنه. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شترک بیضا.

[شُ تُ رَ بَ] (اِ مرکب)گیاهی که اشترخار نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به اشترخار شود.

شترکره.

[شُ تُ کُرْ رَ / رِ] (اِ مرکب) بچهء شتر. (آنندراج). شتربچه. (ناظم الاطباء). کرهء شتر. صقب. (منتهی الارب). رجوع به اشترکره شود :
شترکره(1) با مادر خویش گفت
پس از رفتن آخر زمانی بخفت.سعدی.
ابن اللبون؛ شترکرهء دوساله. (منتهی الارب). سَقب؛ شترکره. شترکرهء نوزاد یا شترکرهء نر. فصیل مِلسَد؛ شترکرهء بسیار مکنده شیر مادر را. (منتهی الارب). رجوع به شتربچه شود. || موجهء دریا. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: شتربچه.

شترکش.

[شُ تُ کُ] (نف مرکب)اشترکش. جزار. نحار. جزیر. که شتر را نحر کند. کسی که شتر نحر میکند. (یادداشت مؤلف). قصاب. قاصب. هبهبی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به اشترکش شود.

شتر کشتن.

[شُ تُ کُ تَ] (مص مرکب)نحر کردن شتر. اشتر سر بریدن: اجتزار، جزر؛ شتر کشتن. (منتهی الارب). رجوع به اشتر کشتن شود.

شتر کشتنی.

[شُ تُ رِ کُ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شتر که کشتن را باشد. شتر که کشتن را سزد. شتر که آماده و مهیای نحر باشد. شتر که ازدر نحر کردن باشد: جزور؛ شتر کشتنی. (دهار).

شترکلام.

[شُ تُ کَ] (اِخ) دهی از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد. دارای 240 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و پشم است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شترکین.

[شُ تُ] (ص مرکب) اشترکین. شترکینه. پرکینه. کینه توز. که چون شتر کینه دارد. رجوع به اشترکین شود.

شترکینه.

[شُ تُ نَ / نِ] (ص مرکب)کینه شتری. آنکه کینهء سخت دارد. آنکه کینه از یاد نبرد. (یادداشت مؤلف). سخت کینه که بی اذیت و انتقام دست برندارد. (فرهنگ نظام). آنکه در نگاه داشتن بغض و عداوت دشمنان به دل حد و اندازه نگاه ندارد. (امثال و حکم دهخدا). کینه شتری. سخت کینه. کینه ور. کینه توز. بددل. || کنایه از منافق و کینه ور است. (آنندراج). بداندیش. (ناظم الاطباء). غدار. (انجمن آرا).

شترگام.

[شُ تُ] (اِ مرکب) قدم شتر. (ناظم الاطباء).

شترگاو.

[شُ تُ] (اِ مرکب) اشترگاو. اشترگاوپلنگ. شترگاوپلنگ. مخفف شترگاوپلنگ است که به عربی زرافه باشد. (انجمن آرا). جانوری است که آن را به عربی زرافه گویند. سر آن جانور به سر شتر و گویند به سرگاو کوهی بماند و سینه و سم و شاخ او به سینه و سم و شاخ گاو شبیه است لیکن شاخش از شاخ گاو باریکتر و کوچکتر است و پوستش مانند پوست پلنگ پرخال میباشد از این جهت شترگاوپلنگ نیز گویندش. دمش مانند دم آهو و دندانهایش همچو دندانهای خر و گردن و دستهایش بسیار دراز و پایهایش کوتاه بود. گویند زانو ندارد و کاری نیز از او نیاید و ترکیبش به غایت عجیب و غریب است و طمع را از دیدنش خوش می آید. و بیشتر در ولایت نوبه بهم میرسد. (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری). جانور پستانداری است از راستهء نشخوارکنندگان که فقط شامل یک نوع است. این جانور به داشتن گردنی طویل و قوی و برافراشته مشخص است. بالای پیشانیش یک زوج شاخ پشم آلود وجود دارد. زمینهء بدن حیوان صورتی رنگ و زمینهء شکمش سفید است. ولی سراسر بدنش را لکه های کوچک و بزرگ قهوه یی پوشانده و دمش کوتاه و قوی است. به علت گردن دراز و دستهای بلندقدش به ارتفاع متجاوز از شش متر میرسد و به این جهت استفاده از برگ درختان به عنوان تغذیه بر وی آسان است. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به اشترگاو و زرافه شود. || نام یکی از مهره های شطرنج کبیر هم هست. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

شترگاوپلنگ.

[شُ تُ وْ پَ لَ] (اِ مرکب)(1)به معنی اشترگاو و شترگاو که همان زرافه است. گاوپلنگ. حیوانی است افریقایی که به قدر استر است، پایش مثل پای گاو، و سم دارد و گردنش مثل شتر بلند و رنگ بدنش مثل بدن پلنگ خط و خالی است و نام عربیش زرافه است. (فرهنگ نظام) :
از یک طرفی مجلس ما شیک و قشنگ
وز یک طرفی عرصه به ملّیون تنگ
قانون و حکومت نظامی و فشار
این است حکومت شترگاوپلنگ.
فرخی یزدی.
مِنضَحَة. (منتهی الارب). و رجوع به زرافه و شترگاو و اشترگاو و اشترگاوپلنگ شود. || نام یکی از مهره های شطرنج کبیر. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از هر چیز نامتناسب و غیرمتجانس با هم باشد.
(1) - girafe.

شترگربه.

[شُ تُ گُ بَ / بِ] (اِ مرکب)اشترگربه. هر چیز مخالف و نامتناسب و نامتجانس را گویند. (برهان). هر چیز مخالف و نامناسب و نامشابه. (غیاث اللغات). هر چیز ناموافق و نامتناسب و مخالف بزرگ و کوچک مثل شتر و گربه. (انجمن آرا) (آنندراج). چیزهای بی مناسبت در خوبی و بدی و پستی و بلندی. (فرهنگ نظام). || دو چیز را نیز شترگربه گویند که در غایت بلندی و پستی و کوچکی و بزرگی باشد. (برهان) :
در حَیِّز زمانه شترگربه ها بسی است
گیتی نه یک طبیعت و گردون نه یک فن است.
انوری.
ابیات خرسر است شترگربه زانکه هست
نشخوارزن چو اشتر و چون گربه تیزچنگ.
سوزنی.
چون کار عالم است شترگربه من به کف
گه سبحه گاه ساغر روشن درآورم.خاقانی.
کار عالم همه شترگربه است
که دهد فضل بیش و دولت کم.خاقانی.
- شعر شترگربه؛ که بعضی ابیاتش خوب و بلند باشد و بعضی پست. (فرهنگ نظام). شعر بلند و پست. شعر مشتمل بر غث و ثمین.
|| کنایه از قول و فعل به هم آمیخته از ملایم و ناملایم است. (آنندراج) :
شتر چون مست گردد می کشد بار
شترگربه است کار مرد هشیار.حکیم زلالی.
رجوع به اشترگربه شود.

شترگلام.

[شُ تُ گَ] (اِخ) دهی از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد. دارای 240 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شترگلو.

[شُ تُ گَ] (اِ مرکب) گلوی شتر. || آنچه مانند گلوی شتر منحنی باشد. (فرهنگ فارسی معین). || در اصطلاح مقنیان، راه آب زیرزمینی با لوله یا تنبوشه های بزرگ در زیر نهر یا رودخانه و آن چنان باشد که از دو سوی رودخانه همچون دو چاه تعبیه کنند و آن دو را از زیر رودخانه به هم بپیوندند تا آب از یک سمت فرورود و از سمت دیگر بالا آید. چاه آب گیر را «نر» و چاه آب ده را «لاس» گویند. منگل. (فرهنگ فارسی معین).

شترگیاه.

[شُ تُ] (اِ مرکب) اشترگیاه. اشترخار. خار شتر. علفی است که آن را شتران میخورند. (آنندراج). هر گیاهی که شتر خورد. (ناظم الاطباء). و رجوع به اشترگیاه شود.

شترلب.

[شُ تُ لَ] (اِ مرکب) لب شتر. لفج شتر. || (ص مرکب) که لب چون لفج شتر دارد ضخم و کلفت. دارندهء لبی چون لب شتر در سطبری و ضخامت.

شتر لوک.

[شُ تُ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نام نوعی شتر کم موی بارکش است. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده). رجوع به لوک شود. || آدم بی قواره و بی ریخت و کسی را که پشم و پیله اش ریخته یا بر اثر بیماری و علل دیگر شکلی ناهنجار به خود گرفته است به شتر لوک مانند کنند. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).

شترمآب.

[شُ تُ مَ] (ص مرکب)اشترمآب. بیش از حد لزوم موقر و بطی ء و بسته کار. بسیار موقر. متین زیاده از حد. (فرهنگ فارسی معین). || کهنه پرست. (یادداشت مؤلف). رجوع به اشترمآب شود.

شترمآبی.

[شُ تُ مَ] (حامص مرکب)اشترمآبی. وقار و متانت زیاده از حد. (فرهنگ فارسی معین). || کهنه پرستی. (یادداشت مؤلف). رجوع به اشترمآبی شود. || در تداول عامه یک دندگی و قرصی و پافشاری در کار. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده). || کینه توزی و بطور خلاصه داشتن صفاتی که معمولاً به شتر نسبت داده میشود. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).

شترمرغ.

[شُ تُ مُ] (اِ مرکب) نعامه. ظلیم. اشترلک. (مؤید الفضلاء). اشترمرغ. مرغی باشد شبیه به شتر و عربان نعامه خوانند. (برهان). نوعی است از مرغ که در بعضی اعضا مشابه به شتر باشد گویند که آتش هم میخورد. (غیاث اللغات). حیوانی است که گردن و سر آن به شتر ماند و پرهای آن به مرغ و دیده ام که آتش افروخته و آهن تفته و فلوس مس فرو برد و بلع کند و به تحلیل برد. حیوانی بدبوی و کثیف است و به حمق معروف است چه بیضهء خود را چون به چرا رود گم کند و بر بیضهء دیگری بخسبد و در مثل آمده: فلان احمق من نعامة. و مشهور است که به شترمرغ گویند بار کش گوید مرغم، گویند دانه خور گوید شترم نواله خواهم. (از انجمن آرا) (از آنندراج). پرنده ای است از راستهء دوندگان که بلندیش تا 3 متر میرسد و تا حدود 100 کیلوگرم وزن می یابد. این پرنده دارای بالهای کوچک است که هیچوقت برای پرواز به کار نمیرود. تاج استخوان جناق وی از بین رفته پرندهء مزبور فاقد شاه پر است. و بسرعت میدود. شترمرغ ماده در طول عمر فقط 20 تخم میگذارد که حجم هر یک به اندازهء 25 برابر تخم مرغ خانگی است. (فرهنگ فارسی معین). بزرگترین طیور و واسطهء فیمابین پرندگان و چهارپایان است و در افریقا و آسیای غربی و حدود گرمسیر یافت میشود و به تفاوت و مختلف الوان است شکری رنگ آن هفت قدم ارتفاع دارد و گردنش سه قدم و وزنش 13 من است و قوه و اقتدار حمل دو نفر را دارد. نوع دیگر بالهای سیاه و شفاف و دم سفیدی دارد. ارتفاع وی 10 قدم و پرهای بال او در نهایت گرانبهایی است و تقریباً در هر بالی 20 دانه پر کارآمد اعلا دارد لکن پرهای دمش غالباً شکسته و بیکاره است و رانها و زیر بالهای او عاری از پر و گردنش دارای موهای سفید و نازک میباشد از وضع و هیأت و اندازه و ترکیب بالهایش چنان مینماید که این حیوان ازبرای دویدن خلق شده است نه ازبرای پریدن. (قاموس کتاب مقدس) :
چو بهرام گور آن شترمرغ دید
بکردار باد دمان(1) بردمید.فردوسی.
شترمرغ دیدند جایی گله
دوان هر یکی چون هیونی یله.فردوسی.
دشت را و بیشه را و کوه را و آب را
چون گوزن و چون پلنگ و چون شترمرغ و نهنگ.
منوچهری.
خر مردمند هر سه نه مردم نه خر تمام
وز هر دو نام همچو شترمرغ بهره ور.
سوزنی.
شترمرغی، به گاه بار بردن
چو مرغی، و چو اشتر(2) گاه خوردن.عطار.
غم گرچه ناخوش است دل من بدان خوش است
کار غم و دلم چو شترمرغ و آتش است.
جمال الدین عبدالرزاق.
شبه شترمرغ نه اشتر نه مرغ
آتش خواران هوا و هوان.خاقانی.
زَأْزَأَ الظلیمُ؛ هر دو بازو و سر و دم برداشته تیز رفت شترمرغ. (منتهی الارب). رجوع به اشتر شود.
- شترمرغ بودن؛ در تداول عامه نام دو هنر داشتن اما در هیچکدام قادر به کار نبودن. (فرهنگ نظام).
- || ادعای اموری کردن و در عمل بهانه آوردن. (فرهنگ نظام).
(1) - ن ل: هوا.
(2) - ن ل: چو مرغ و چون شتر در وقت خوردن.

شترمل.

[شُ تُ مُ] (اِخ) دهی از دهستان گاورود بخش کامیاران شهرستان سنندج. دارای 256 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شترمل.

[شُ تُ مُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پهلوی دژ بخش بانهء شهرستان سقز. دارای 40 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5). وشترمله(1).
.(کردی)
(1) - wustirmila

شترمل بالا.

[شُ تُ مُ لِ] (اِخ) دهی از دهستان هنام و بسطام بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. دارای 60 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات و پشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شترمل پایین.

[شُ تُ مُ لِ] (اِخ) دهی از دهستان هنام و بسطام بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. دارای 150 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن لبنیات و پشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شترمور.

[شُ تُ] (اِ مرکب) اشترمور. گویند در جنگلی از جنگلهای مغرب زمین درختی هست که برگهای آن کار اکسیر میکند و در آن جنگل مورچه نیز میباشد به بزرگی بزغالهء بزرگی و گوسالهء کوچکی، کسی که بدان جنگل درآید مورچگان بدو آویزند و در یک لحظه پاره پاره اش کنند. (برهان). اسم فارسی مور بزرگ صحرایی است و گونه ای از آن در صحراهای مغرب زمین و بلاد نجد تا به مقدار بزی میشود و کشندهء شتر است و خورندهء آن. (از فرهنگ نظام). جانوری افسانه یی شبیه مور و به بزرگی بز. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به اشترمور و اشترمورد شود. || مجازاً یک خاش کوچک خربوزه، گویا از جهت درازی شبیه به گردن شتر یا خود شتر شده است. (فرهنگ نظام).

شترمیری.

[شُ تُ] (حامص مرکب)اشترمیری. مردن پیاپی شتران به سبب سرایت امراض. مرگامرگی شتران. و رجوع به اشترمیری شود.

شترناک.

[شُ تُ] (ص مرکب)(1) زمین بسیارشتر. که شتر بسیار دارد. مأبلة؛ زمین شترناک. زمین پرشتر. (یادداشت مؤلف).
(1) - مرکب از شتر + «ناک»، پسوند مکان.

شترنال.

[شُ تُ] (اِ مرکب) زنبورک و توپ کوچکی که بر روی شتر بار کنند و از همانجا با وی شلیک کنند. (از ناظم الاطباء).

شترنج.

[شَ رَ] (اِ) شترنگ. اقسام غله را گویند که به هم آمیخته باشد. (از برهان). چند قسم غله را مخلوط کرده تا آش یا نان پزند. (فرهنگ نظام). اقسام غلهء به هم آمیخته را گویند. که به صورت مخالفند، مثل: گندم و جو و نخود و عدس و باقلا و ماش. (از انجمن آرا) (آنندراج). || شطرنج. شترنگ. شترنج را که بازی معروفی است صاحبان فرهنگ نیاورده اند و همانا این لغت مذکور (شترنج به معنی غلهء مخلوط) به آن مناسبت دارد زیرا که چنانچه آش شترنجی از همه غله های مختلفه است شترنگ هم آلات و اشکال مختلفه دارد مانند اسب و فیل و رخ و شاه و وزیر و پیاده. و اهالی هند آن را چترنگ گویند. (از انجمن آرا) (از آنندراج). در بعضی لغت نامه ها آمده است که اصل آن کلمه هندی است و چترنگ است به فتح جیم فارسی و ضم تا و فتح راء مهمله و سکون نون و کاف و معنی آن اعضاء چهارگانه باشد، یعنی فیل و اسب و ارابه و پیاده. (یادداشت مؤلف) :
چو بنشست بهرام لنبک دوید
یکی خوب شترنج پیش آورید.فردوسی.
- رقعهء شترنج؛ صفحهء شترنج. سفرهء شترنج. عرصهء شطرنج :
آسمان چون زمین مجلس شاه
جلوه گاه جمال حورالعین
یا بکردار رقعهء شترنج
روی در روی کرده تاج و معین.
ظهیر فاریابی.
- شترنج وار؛ مانند شترنج. همچون صفحهء شطرنج و مهره های آن :
یکی رزمگه ساخت شترنج وار
دورویه برآراسته کارزار.فردوسی.
رجوع به شطرنج و اشترنج و نیز شترنگ شود.
|| (سنسکریت، اِ مرکب) در سنسکریت مرکب است از «شت» و در اوستا «سته» به معنی «صد» و «رنج» به معنی رنگ است و معنی در لفظ صدرنگ و مجازاً مخلوط از چند رنگ. (فرهنگ نظام).

شترنجی.

[شَ رَ] (ص نسبی) شطرنجی. منسوب به شترنج. || همانند صفحهء شطرنج. دارای مربعات سفید وسیاه.
- پارچهء شترنجی؛ پارچه که نقش آن دارای مربعات باشد یکی سیاه و دیگری سپید. رجوع به شطرنج شود.
|| آش یا نانی که از شترنج سازند. (برهان) (انجمن آرا).
- آش شترنجی؛ آشی که از غلات درهم ساخته شده است.
- نان شترنجی؛ که از غلات درهم پخته شده است :
سفرهء چرخ و نان شترنجی
چیست تا در سماط او سنجی(1).
شیخ اوحدی.
|| نوعی از گلیم. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: گنجی.

شترنگ.

[شَ رَ] (اِ)(1) شترنج. معرب آن شطرنج است. بر وزن و معنی شطرنج و آن بازیی باشد مشهور و معروف که آن را حکیم داهر هندی یا پسر او در زمان انوشیروان اختراع کرده بود و ابوزرجمهر (بزرگمهر) در برابر آن نرد را ساخت و شطرنج معرب آن باشد و نزد محققین نرد اشاره به جبر است و شطرنج به اختیار. (از برهان). شترنج. (آنندراج). در پهلوی بازی مشهور چترنگ است که شطرنج معرب آن است که «چ» تبدیل به حرف «ش» شده است. (از فرهنگ نظام) :
بیاورد شترنگ بوزرجمهر
پراندیشه بنشست و بگشاد چهر.فردوسی.
تا جز از بیست وچهارش نبود خانهء نرد
همچو در سی ودو خانه است اساس شترنگ.
نجار.
رجوع به شترنج و شطرنج و اشترنج شود.
|| مردم گیاه. و آن گیاهی باشد که بیشتر از چین آورند. (برهان). مؤلف انجمن آرا در ذیل کلمهء شترنج گوید: صاحب برهان گوید به معنی مردم گیاه آمده، سهو کرده است و آن سترنگ است مخفف استرنگ. (از انجمن آرا). مصحف سترنگ و استرنگ است :
بدان سبب که ورا بندگان ز چین آرند
به شبه مردم روید به حد چین شترنگ(2).
ازرقی.
به فر مِدحتش شاید که رُویَد
زبان طوطی از اندام شترنگ.شهیدی.
رجوع به سترنگ شود.
(1) - پهلوی Catrang ، از سانسکریت caturanga(دارای چهارلبه یا چهارحد) است شامل چهار جزء: فیل، رخ، اسب، پیاده. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - ن ل: سترنگ. و این ضبط صحیح است.

شتروار.

[شُ تُ] (ص مرکب) اشتروار. مانند شتر. همانند شتر. چون شتر. || (اِ مرکب) حمل. وسق. بار شتر. شتربار. به مقدار بار یک شتر. وزنی معلوم که بر شتری توان حمل کرد. (یادداشت مؤلف) :
ببردند سیصد شتروار بار
همه جامه و گوهر شاهوار.فردوسی.
فرستاد سیصد شتروار بار
از ایران بر قیصر نامدار.فردوسی.
چنین هم شتروارها بار کرد
از آن یک شتروار دینار کرد.فردوسی.
شتروار بارست با او هزار
همی راه جوید بر شهریار.فردوسی.
ز گنجش هم اندر زمان ده هزار
شتروار هر چیز برداشت بار.
اسدی (گرشاسب نامه).
دم خرست عدوت ارچه صد شتروار است
که بیشتر نشود گر بسی بپیمایی.
مجیر بیلقانی.
آب وآتش دشمن مشکند و من بر مشک دوست
آب و آتش را رقیبی مهربان آورده ام
جز به بیاع جهان ندهم کز آن جوسنگ مشک
صد شتروار تبت از بیع جان آورده ام.
خاقانی.
و رجوع به اشتربار و شتربار و اشتروار شود.

شتروان.

[شُ تُ] (ص مرکب، اِ مرکب)شتربان. اشتروان. ساربان. شتربان. جمّال. و رجوع به اشتروان شود.

شتروانی.

[شُ تُ] (حامص مرکب)اشتروانی. عمل شتروان. کار شتربان. شتربانی. ساربانی.

شترة.

[شُ رَ] (ع اِ) مابین دو انگشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شترة.

[شَ تَ رَ] (ع اِمص) با هم آمدن و گرد آمدن پلک زبرین و برگشتن آن بدان سان که با پلک زیرین به خوبی منطبق و جفت نشود. (یادداشت مؤلف). انقلاب مزمن جفن به خارج. کوتاهی پلک چشم است و به سبب کوتاهی پلک اندر خواب و غیر آن پوشیده نشود و لبهای هر دو پلک بهم نرسد و خواب خداوند این چشم را خواب خرگوش گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

شتره.

[شِ تِ رَ / رِ] (ص) بی سلیقه و بی نظم. (فرهنگ فارسی معین). شلخته. شلدی.

شتره.

[شَ رِ] (از ع، اِ) برگشتگی پلک بالا و پائین چشم و کفتگی پلک و فروهشتگی پلک پائین. (از ناظم الاطباء).

شتره زدن.

[شِ تِ رَ / رِ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، با کفشهای پاره و قدم نامنظم راه رفتن. (فرهنگ فارسی معین).

شتری.

[شُ تُ] (ص نسبی) منسوب به شتر.
- پشم شتری؛ پشم که از شتر چیده و باز کرده باشند.
- رنگ شتری؛ رنگی مانند رنگ متمایل به زردی چون رنگ پشم شتر. رنگی مانند رنگ ارده. (ناظم الاطباء).
- شنگ شتری؛ نوعی شنگ که ساقه های پیچان دارند.
- کینهء شتری؛ کینه ای که صاحب آن کینهء خویش فراموش نکند. (یادداشت مؤلف).
- ناز شتری؛ نازی نادلپسند. (یادداشت مؤلف).
|| (اِ مرکب) نوعی از کوس و نقاره. (ناظم الاطباء).

شتریه.

[شُ تُ ری یِ] (اِخ) دهی از دهستان فراهان بالا بخش فرمهین شهرستان اراک. دارای 356 تن سکنه، آب آن از رودخانهء محلی و قنات و محصول آن غلات، بنشن و سیب زمینی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شتشگان.

[] (اِخ) موروشتشگان و نواحی معمور از اعمال کازرون است. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص 146).

شتع.

[شَ تَ] (ع مص) جزع کردن از بیماری یا از گرسنگی. (از اقرب الموارد). ناشکیبایی کردن از بیماری یا از گرسنگی. (منتهی الارب).

شتغ.

[شَ] (ع مص) پاسپر کردن و حقیر داشتن و خوار نمودن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شتفت.

[شِ تَ / تِ] (اِ) بلندی و علو. (برهان) (آنندراج). ارتفاع. (ناظم الاطباء). || سقف خانه. (برهان) (ناظم الاطباء).(1) || دستهء نی و مغاکی که برای صید شیر سازند. (مهذب الاسماء). || پوشش هر چیز بطور کلی. (از برهان) (از ناظم الاطباء). || پوشش عمارت و خانه و امثال آن. (برهان) (از ناظم الاطباء). || سامان و اسباب خانه. (ناظم الاطباء).
(1) - فرهنگ نظام و نیز فرهنگ رشیدی این لغت را ندارد و در برخی فرهنگها نیز که آمده است بدون شاهد است و ظاهراً مصحف سقف باشد. (از حاشیهء برهان چ معین).

شتک.

[شَ تَ] (اِ)(1) در تداول خانگی، ترشح. ترشح آب، خاصه آب ناپاک. پاشیده شدن ذرات آب. رشاشه. (یادداشت مؤلف). پریدن ذرات ریز آب روی بدن یا لباس کسی. معمولاً زنان وسواسی از «شتک» بسیار پرهیز میکنند و هرگاه کسی به سهو به آنان شتک کند یا آبی از جایی بدیشان ترشح کند، سر و تن و لباس خود را آب میکشند. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
(1) - در فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده به کسر شین ضبط شده است.

شتکار.

[شَ] (اِ) شدکار. شدیار. شکافتن زمین باشد بجهت زراعت کردن. (برهان). شیار زمین بجهت زراعت. (از ناظم الاطباء). شخم کردن زمین.

شتک زدن.

[شَ تَ زَ دَ](1) (مص مرکب)پاشیدن رشحات آب یا مایعی دیگر. (یادداشت مؤلف). || موج زدن. تموج. (یادداشت مؤلف).
- شتک زدن آب روی سنگ؛ ترشح و پریدن ذرات آب رودخانه و نهر، جز آن بر اثر جریان تند و سریع آن بر روی سنگها و به اطراف و حوالی. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
|| انعقاد مایعی غلیظ بر شیئی : سر شب که شد، پدرش با کلاه تخم مرغی که دوغ آب گچ رویش شتک زده بود از بنایی برگشت. (زنده به گور صادق هدایت ص 76 و 77، از فرهنگ فارسی معین).
(1) - در فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده به کسر شین ضبط شده است.

شتک کردن.

[شَ تَ کَ دَ] (مص مرکب)(... به کسی)، در تداول خانگی ترشح کردن آب و مخصوصاً آب متنجس. در تداول زنان ترشح آب به کسی، خاصه آبی ناپاک. (یادداشت مؤلف).

شتل.

[شَ تَ] (اِ) مخفف شتلی. آن قسمت از زری که از قمار برده باشند و به حاضران مجلس دهند. (از برهان). آنچه حریف برده از برد خود به حضار مجلس قمار دهد. در فرهنگ اظفری این لغت ترکی ضبط شده است. (فرهنگ نظام). دستخوش. دست لاف :
تلاش کام ندارم برای خویش سلیم
که مدعای من از نقش دادن شتل است.
سلیم(1).
-امثال:از بدقمار هر چه ستانی شتل بود.
|| کانیات (در تداول عامه کانیوت). کاسه کوزه. پولی که در هنگام قمار در قمارخانه برندهء بازی باید به صاحب خانه و اداره کنندهء قمار بپردازد و گیرندهء شتل مسؤول تنظیم برد و باخت بازی کنندگان است و اگر فرضاً قماربازی پولی باخت و نداد، یا نداشت که بدهد، برنده به گیرندهء شتل مراجعه میکند و پول خود را از او دریافت میدارد و او خود داند با بدهکار و بازنده و چنانکه گفته شد این پول را «کانیات» به تقدیم نون بر یاء و «کاسه کوزه» نیز میگویند و گیرندهء شتل «کاسه کوزه دار» خوانده میشود که برای آسانی تلفظ کلمهء «دار» را نیز حذف مینمایند. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
(1) - این شاهد به معنی اول مناسب تر است.

شتل.

[شَ] (ع اِ) نام گیاهی است که نهال آن را مانند یک درخت از جایی به جایی دیگر برند. نهال جوان. (از دزی ج 1 ص 727). رجوع به شتلة شود.

شتلدر.

[شَ تَ دَ] (اِخ) اشتلدر. نام رودی است از رودهای شمال غربی هند. سلطان محمود در سفر خود به هند که از شمال هند قصد حمله داشته از این رود و چند رود مهم دیگر عبور کرده است : از رودهای سیحون و جیلم و... شتلدر گذر کرد [ محمود ] . (ترجمهء تاریخ یمینی ص 408) (ماللهند بیرونی ص129، 130). سلطان محمود غزنوی در 409 ه . ق. عازم فتح قنوج شد و از راهی رفت که در مسیرش رودهای سیحون و جیلم و چندراهه و شتلدر یا به قول گردیزی صاحب زین الاخبار از هفت آب مخاطره قرار داشت.

شتلق.

[] (ع اِ) نوعی گیاه است. (از دزی ج 1 ص727).

شتلم.

[شُ تُ لُ] (اِ) مخفف اشتلم. درشتی کردن بغیر موقع و بیجا. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). لاف و گزاف :
ای گشته برای تو موافق انجم
گشتی چو به جود شهره نزد مردم
از گردش این زمانهء پرشتلم
نامت نشود ز دفتر هستی گم.
انوری (از دستورالوزراء خواندمیر و فرهنگ سروری).
و رجوع به اشتلم شود. || ظلم و تعدی نمودن باشد به مردم. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). غلبه و زور. (فرهنگ نظام).

شتلم کردن.

[شُ تُ لُ کَ دَ] (مص مرکب) اشتلم کردن. رجوع به شتلم و اشتلم کردن شود.

شتلو.

[شُ] (اِخ) دهی از دهستان ارس کنار بخش پل دشت شهرستان ماکو. دارای 181 تن سکنه، آب آن از قره سو و محصول آن غلات و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شتلة.

[شَ لَ] (ع اِ) روییدنی که از جایی برکنند تا جایی دیگر کارند، چون سبزه و جز آن. (از محیط المحیط).
- شتلة السم؛ گیاه دافع سموم.
- شتلة قرنفل؛ نام درختی است.
- شتلة القطن؛ علف پنبه. گیاه دافع سرطان.
- شتلة الکتان؛ نام گیاهی است.
- شتلة النیل؛ گیاهی است که برای وسمه به کار رود. (از دزی ج 1 ص 727).

شتلی.

[شَ تَ] (ص نسبی) منسوب به شتل. رجوع به شتل شود.

شتم.

[شَ] (ع مص) مَشتَمَة. مَشتُمَة. دشنام دادن. اسم از آن شتیمة است. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). توصیف کردن دیگری را به آنچه نقص و خواری او باشد. (از تعریفات). دشنام دادن. (دهار). دژنام دادن. (تاج المصادر بیهقی). دشنام. (فرهنگ نظام): فضوح؛ شتم است مرعربان را. (منتهی الارب). دشنام. طعن. ملامت. سرزنش. (ناظم الاطباء). || (اِ) آزار و ستم و جور. || زیان. || فساد. || قباحت. || طنز. (ناظم الاطباء). معانی اخیر در مآخذ دیگر دیده نشده.

شتمن.

[شَ مِ] (هزوارش، اِ)(1) به لغت زند و پازند نشستنگاه را گویند و به عربی مقعد. (برهان).
(1) - تصحیفی است از هزوارش، Shakman، Shakaman، Shman. (حاشیهء برهان چ معین).

شتن.

[شَ تَ] (هزوارش، اِ)(1) بلغت زند و پازند به معنی شهر باشد و به عربی مدینه گویند. (برهان).
(1) - قراءتی در پهلوی که Shatr (= شهر) را بیشتر به عنوان هزوارش Shtan و Shatunمیخواندند. (حاشیهء برهان چ معین).

شتن.

[شَ] (ع مص) بافتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) رجل شتن الکف؛ مرد درشت دست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شتنی.

[شَ نا] (اِخ) نام دهی است به مصر. (از منتهی الارب).

شتو.

[شَتْوْ] (ع مص) در شتا اقامت گزیدن در شهری. (از اقرب الموارد) (از محیط المحیط). زمستان به جایی مقیم شدن. (المصادر زوزنی). زمستان به جایی ایستادن. (تاج المصادر بیهقی). قشلاق کردن. (یادداشت مؤلف). || قحطی رسیدن قوم را به زمستان. (از اقرب الموارد) (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || سرد شدن زمستان. (از اقرب الموارد). || داخل شدن کسی در زمستان.

شتوت.

[شُ] (ع ص، اِ) پراکنده از مردم: و فی المجلس شتوت من الناس؛ یعنی در مجلس پراکنده از مردمند که از یک قوم و قبیله نباشند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از صحاح).

شتورکت.

[] (اِخ) شهرکی است از چاچ (به ماوراءالنهر) و از آن کمانهای چاچی خیزد و جایی خرم است و بسیارنعمت و آبادان. (حدودالعالم).

شتوم.

[شُ] (از ع، اِ) شتمها. طعنه ها. فسادها. و اوضاع شتوم آمیز؛ یعنی اوضاع مختلط با فساد و طعنه یا حقارت. (ناظم الاطباء).

شتون.

[شَ] (ع ص، اِ) ثوب شتون؛ جامهء نرم. (از محیط المحیط) (از اقرب الموارد). || به معنی شاتن، بافندهء جامه است. (از اقرب الموارد) (از محیط المحیط). بافنده. (منتهی الارب). || جامه های نرم. گویا جِ شتن است. (منتهی الارب). به صیغهء جمع آمده به معنی جامه های نرم. (از محیط المحیط).

شتوة.

[شَتْ وَ] (ع اِ) یک نوبت شتو. (از اقرب الموارد) (محیط المحیط). رجوع به شتو شود. || و بنا بر قولی مفرد شتاء یا به معنی خود شتاء باشد و نسبت به آن شتوی است. (از اقرب الموارد) (از محیط المحیط).
- صاحب الشتوة؛ آنکه در زمستان بدو پناه برند. (از اقرب الموارد).
- کافات الشتوة؛ نیازمندیهای زمستان. (از محیط المحیط).
|| درخت تلخ مرار. (السامی فی الاسامی).

شتوی.

[شَ] (ع ص نسبی) منسوب به شتوه. (از اقرب الموارد). منسوب به شتاء. (منتهی الارب). اگر شتاء جمع شَتوة باشد منسوب به آن شَتَوی خواهد بود. (از متن اللغة). و رجوع به شَتَوی شود.

شتوی.

[شَ تَ] (ع ص نسبی) منسوب به شتوة. (از اقرب الموارد). منسوب به شتاء. (منتهی الارب). رجوع به شَتوی شود. || در اصطلاح به معنی غله یعنی گندم و جو به کار رود مقابل صیفی که بر تره بار اطلاق شود.
- زراعت (محصول) شتوی؛ کاشتی که در زمستان کنند و حاصلش در بهار یا تابستان به دست آید. (فرهنگ فارسی معین).
- نهر شتوی؛ رودی که در زمستان جریان دارد و در تابستان خشک است. (از محیط المحیط).
- شتوی کاری؛ کشت غله. کشت گندم و جو. اصطلاحاً مقابل صیفی کاری، که کشت تره بار است. (از یادداشت مؤلف).
|| باران زمستان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شته.

[شَ تَ / تِ / شِتْ تَ / تِ] (اِ) سته. انگور. (برهان) (ناظم الاطباء). به معنی انگور نیز بنظر رسیده است. (مجمع الفرس سروری) :
گر چو شته دلت بیفشارند
قطرهء خون از آن برون ناید.
عنصری (از مجمع الفرس سروری).
|| هر چیز را گویند که شب بر آن گذشته باشد و صباح خورند. (برهان) (ناظم الاطباء). مصحف شبه؛ شبانه. (حاشیهء برهان چ معین). || آلتی است آهنین باغبانان را که بدان ریشهء گیاه برآرند یا زمین برای غرس نشا بسنبند. (یادداشت مؤلف). شَدَّ (در تداول مردم قزوین) آلتی است برای وجین کردن باغ و سبزی. (فرهنگ نظام). || حشره ای است از راستهء نیم بالان که انگل درختان و گیاهان است و شیرهء آنها را میمکد و بدین جهت جزو آفات خطرناک نباتات محسوب میشود. این حشره دارای گونه های مختلف است که به رنگهای سیاه، قرمز، خاکستری یا سبز میباشد و همه به حالت اجتماع میزیند و دارای قدرت تولید نسل زیادی میباشند بطوری که مادهء این حشره از ابتدای بهار تا اواخر پاییز بطور بکرزایی مرتباً تولید نسل میکند و پیاپی ماده های بکرزا به وجود می آورد و فقط با شروع سرما نسل نر و ماده تولید میکنند و آنها با هم جفتگیری میکنند و تخمهای زمستانی را به وجود می آورند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جانورشناسی عربی ج 1 ص 48 شود.
- شته زدن یا شته گرفتن درخت یا زراعت؛پدید آمدن شته در آن. آفت شته بدان رسیدن. رجوع به شته شود.

شته.

[شَ تَ / تِ] (ص) بیمار و دردمند. (ناظم الاطباء). || درمانده و سست و ناتوان و ضعیف. (ناظم الاطباء).

شتی.

[شَ] (اِ) سینی. و آن خوانی است که از طلا و نقره و مس و برنج و امثال آن سازند. (برهان). تشت خوان رویین بود. به معنی سینی. (صحاح الفرس). طشت رویین باشد که سینی نیز گویند و شمس فخری به نون (شنی) آورده است. (مجمع الفرس سروری). ظاهراً مصحف شینی باشد و در جهانگیری و فرهنگ نظام نیامده و شاهدی دیده نشد. (حاشیهبرهان چ معین).

شتی.

[شَی ی] (ع ص نسبی) باران زمستانی. (مهذب الاسماء) (از محیط المحیط).

شتی.

[شَتْ تا] (ع ص) جِ شتیت به معنی کار پراکنده. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). متفرق : تحسبهم جمیعاً و قلوبهم شتی. (قرآن 59/14)؛ ... و دلهای ایشان پراکنده است. (از محیط المحیط).
- || قوم شتی؛ گروه از اصناف مردم. (منتهی الارب). قومی از قبایل متفرق. (از اقرب الموارد). و رجوع به شتیت شود.
|| در استعمال از لفظ شتا(1) که مأخوذ از عربی است به معنی کثرت و بسیاری چیزی مراد میگردد چرا که پراکندگی اعداد را کثرت و بسیاری لازم است. (از غیاث اللغات).
(1) - چنانکه دیده شد جمع شتیت است از شتت نه از لفظ شتا.

شتی.

[شُی ی] (ع اِ) جِ شتاء. (اقرب الموارد) (محیط المحیط).

شتیات.

[] (اِخ) نام بطنی است از حمایده یکی از عشایر طفیله در منطقهء کرک و منازل ایشان در دویخلة باشد. (از معجم قبایل العرب ج 2 ص 581).

شتیات.

[] (اِخ) بطنی است از صعران و سامة الهلال، از بریة از قبیلهء مطیر که منازل ایشان، از مرز کویت تا خلیج فارس و از ناحیهء مغرب تا نزدیک قصیم و دیار عجمان و از طرف جنوب تا دیار بنی خالد امتداد دارد. (از معجم قبایل العرب ج 2 ص 581).

شتیان.

[شَتْ] (ع اِ) دسته و جماعت از ملخ و اسب سواران. (از ذیل اقرب الموارد).

شتیان.

[] (اِخ) فرقه ای است از صعوب یکی از عشایر کرک. (از معجم قبایل العرب ج 2 ص 581).

شتیت.

[شَ] (ع مص) پراکنده شدن و پراکنده گردیدن. شَتّ. شَتات. شَتَت. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از محیط المحیط).

شتیت.

[شَ] (ع ص، اِ) کار پراکنده. (منتهی الارب). ج، شتی. (از محیط المحیط). پراکنده. (دهار). || دندان گشاده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (دهار).

شتیر.

[شِتْ تی] (ع ص) مرد بسیارشر و بسیارعیب و بدخوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کاسموی. (مهذب الاسماء)(1).
(1) - در دو نسخهء خطی مهذب الاسماء کتابخانهء مؤلف چنین است و در نسخهء سوم شبر آمده است و مأخذ نقل منحصر است.

شتیر.

[شُ تَ] (اِخ) شتیربن مشکل و شتیربن نهار تابعیان اند. (منتهی الارب).

شتیم.

[شَ] (ع ص) مشتوم. (محیط المحیط). دشنام یافته (مذکر و مؤنث در وی یکسان است). (منتهی الارب). || مرد ناخوش روی. (منتهی الارب). کریه الوجه. (اقرب الموارد) (محیط المحیط). || شیر خشمگین. (از اقرب الموارد). شیر غضبناک. (منتهی الارب).

شتیم.

[شُ تَ] (اِخ) ابن ثعلبة، بطنی است از صریم بن سعدبن ضبة از عدنانیة. (از معجم قبایل العرب ج 2 ص 581).

شتیم.

[شُ تَ] (اِخ) ابن خویلد فزاری. شاعر است. (منتهی الارب).

شتیمة.

[شَ مَ] (ع اِ) اسم از شَتَمَ. ج، شَتائِم. (از اقرب الموارد). رجوع به شتم شود.

شتیمی.

[شُ تَ] (ص نسبی) منسوب به شتیم که بطنی است از بنی ضبه. (از انساب سمعانی).

شتین.

[شَ] (اِ) ریسمان. حبل. رسن. (ناظم الاطباء).

شتینا.

[شَ] (هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند به معنی خنده باشد و به عربی ضحک خوانند. (برهان).(1)
(1) - هزوارش Stina , Sh(a)ina پهلوی xandak ، خنده. (حاشیهء برهان چ معین).

شتیوی.

[شَ تی] (اِخ) بطنی است از مسیعید از عشیرهء مغرة که از وابستگان قبیلهء عبدة از شمر قحطانیه است. (از معجم قبایل العرب ج 2 ص 582).

شتیوی.

[شَ تی] (اِخ) فخذی است از ابی کنش از حدیدیین یکی از عشایر سوریه معروف به أبی شتیوی (از معجم قبایل العرب ج 2 ص 582).

شتیویین.

[شَ تی وی یی] (اِخ) نام قبیله ای است از محمودیین از حجایا که یکی از قبایل شرقی اردن هاشمی است. (از معجم قبایل العرب ج 2 ص 582).

شث.

[شَث ث] (ع اِ) گیاهی است خوشبوی و تلخ مزه که دباغت کنند به وی. (منتهی الارب). درختی چون درخت کوچک سیب خوشبوی و تلخ مزه که در بلاد مغول روید و با برگ آن دباغت کنند و برگش به برگ درخت خلاف (نوعی بید) ماند. (از اقرب الموارد). ابوحنیفه گفته است که: درختی است در کوتاهی چون درخت سیب و برگ آن به برگ صفصاف ماند و خار ندارد و این درخت را شکوفه و بری است که در آن سه یا چهار دانهء سیاه چون سیاه دانه نهفته است و کبوتران آن را بخورند. (از متن اللغة). گیاهی است خوشبوی و تلخ که بدان پوست پیرایند. (بحرالجواهر). سپرم بیابانی و گیاهی است که بدان پوست پیرایند. (مهذب الاسماء). در ماهیت آن اختلاف است. یوسف بغدادی، برگ سرو دانسته که از آن دباغت جلود مینمایند. و گفته اند که گیاهی است تلخ خوشبو که به آن پوست را دباغت میکنند و انطاکی و حکیم مؤمن در تحفه نوشته اند که: نباتی است بی ساق و گل و منحصر در اوراق متراکم توبرتو با رطوبت بسیار کریه الرایحهء زردرنگ و در کوهستانها و سنگلاخها بهم میرسد و دباغان دباغت پوست به آن میکنند. (از مخزن الادویه). || زنبور عسل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آنچه از سر کوه شکسته بر هیئت کنگره باقی مانده باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، شِثاث. (از اقرب الموارد). || جوز دشتی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بسیار از هر چیزی. (از ذیل اقرب الموارد).(1)
(1) - در شرح قاموس «شت» آورده و پیداست که غلط چاپی است.

شث.

[شَ] (اِخ) جایگاهی است در حجاز. (از معجم البلدان).

شثا.

[شَ] (ع اِ) صدر وادی (مصحف «شتا» نیست بلکه هر دو لغت است). (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شثر.

[شَ ثَ] (ع مص) دفزک. ستبر گردیدن چشم از ریم. (منتهی الارب). غلیظ شدن چشم کسی از چرک. (شرح قاموس). درآمدن دانه های سرخ بر روی پلک چشم. (از متن اللغة).

شثر.

[شِ] (ع اِ) کرانهء کوه. ج، شُثور. (از اقرب الموارد).

شثرة.

[شَ ثِ رَ] (ع ص) نیزه ای که پاره هایش بپرد. (منتهی الارب). صاحب آنندراج از منتهی الارب چنین نقل کرده است: نیزه که پاره هایش وقت شکستن بپرد. (آنندراج). متشظیة. (قاموس).
- قناة شثرة؛ به معنی نیزهء توتو برخاسته شده وقت شکستن است. (شرح قاموس).

شثل.

[شَ ثَ] (ع مص) سطبر گردیدن انگشتان کسی و درشت شدن آنها. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

شثل.

[شَ] (ع ص) شثل الاصابع؛ درشت انگشتان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شثلة.

[شَ لَ] (ع ص) پای ستبر که گوشت آن بر روی هم انباشته است. (از ذیل اقرب الموارد). || انگشتی درشت. (مهذب الاسماء).

شثن.

[شَ] (ع ص) غلیظ،گویند: شثن الاصابع؛ درشت انگشتان. (منتهی الارب). به معنی شثل با لام است و هم چنین گویند عضوشثن، یعنی عضوی ستبر. (از اقرب الموارد).

شثن.

[شَ] (ع مص)(1) درشت شدن دست کسی و شوخ بستن آن. (منتهی الارب). خشن و ستبر شدن. (از اقرب الموارد). || درشت شدن لبهای شتر از خوردن خار. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد ضبط کلمه شَثَن آمده است.

شثور.

[شُ] (ع اِ) جِ شِثر؛ کرانهء کوه. رجوع به شثر شود.

شثولة.

[شُ لَ] (ع مص) شثل. درشت گردیدن و ستبر شدن انگشتان. (از اقرب الموارد). رجوع به شثل شود.

شثونه.

[شُ نَ] (ع مص) شثن. درشت گردیدن دست. (منتهی الارب). رجوع به شثن شود.

شثیر.

[شَ] (ع اِ) ریزه چوبها و شاخهای باریک است که از بیخ درخت روید. (شرح قاموس) (منتهی الارب). || اول گیاه که بعد گیاه خشک و پژمریده روید. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

شج.

[شَ] (اِ) زمین سفید سخت کم گیاه را گویند که در آن غله نروید. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شج.

[شُ] (اِ) شش. ریه. (مهذب الاسماء ذیل ریه).

شج.

[شَج ج] (ع مص) سر کسی شکستن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || قوت شراب به آب بشکستن. (تاج المصادر بیهقی). آمیختن شراب را به آب. (از منتهی الارب). || شکافتن کشتی دریا را. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || طی کردن بیابان را. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). قطع کردن مسافت. (تاج المصادر بیهقی). || بانگ کردن استر و کلاغ. (المصادر زوزنی).

شجا.

[شَ] (ع مص) اندوهگین شدن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). غصه مند شدن. || شجی الرجل بالشجا؛ استخوان در گلو گیر کردن، پس گلوگیر شدن بدان. (از اقرب الموارد): شجی بالعظم شجاًء؛ غصه مند شد از استخوان. (منتهی الارب). ماندن استخوان در گلوی کسی. (ناظم الاطباء). || رفتن غریم از کسی: شجی الغریم عنه؛ برفت از وی غریم. (منتهی الارب).

شجا.

[شَ] (ع اِ) استخوان و جز آن که در گلو بماند. (منتهی الارب). آنچه از استخوان و جز آن در گلو گیر کند. || مجازاً در معنی اندوه و حزن بکار برند. (از اقرب الموارد).

شجا.

[شَ] (اِخ) نام اجدادی است. (منتهی الارب). || نام آبی است در توضح بعد از دیار عنیزة. (از معجم ما استعجم). || نام وادیی است میان مصر و مدینه. (از معجم البلدان). نام وادیی است. (منتهی الارب).

شجاءالخارجیه.

[شَ ءُلْ رِ جی یَ] (اِخ)نام یکی از بانوان پرهیزگار معاصر زیادبن معاویه بود. (از اعلام النساء ج 2 ص 285).

شجاءة.

[شَ ءَ] (ع مص) اندوهگین شدن. (منتهی الارب).

شجاب.

[شِ] (ع اِ) دار چوب که بر وی جامه اندازند. (منتهی الارب). دار چوب که در جایی نصب گردد و جامه ها را بر آن اندازند و باد دهند. (از اقرب الموارد). || سربند شیشه که بدان شیشه و جز آن را ببندند. (از اقرب الموارد).

شجاج.

[شِ] (ع اِ) جِ شَجَّة به معنی سرشکستگی. (از منتهی الارب). شکستگیی که به دماغ رسد و در وقت بکشد و آن ده مرتبه است که به ترتیب چنین است: 1- قاشرة که حارصه باشد. 2- باضعة. 3- دامیة. 4- متلاحمة. 5- سمحاق. 6- مرضحة. 7- هاشمة. 8- منقلة. 9- آمة. 10- دامغة و ابوعبید دامغه را پس دامیة افزوده است. (از اقرب الموارد: «د م غ» ذیل دامغه).

شجاج.

[شِ] (ع مص) با هم سر شکستن: یقال بینهم شجاج؛ ای شج بعضهم بعضا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شجاج.

[شَجْ جا] (ع ص) سابح. شجاج. مرد شدیدالشج. (از اقرب الموارد).

شجاذ.

[شَ] (ع اِ) باران ضعیف. (اقرب الموارد). معدول از مِشجاذ به معنی فلاخن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به مشجاذ و شجذة شود.

شجار.

[شِ] (ع اِ) پشتیبان تخت که بدان تخت را استوار کنند. || میخ پایهء تخت. || مترس در. (منتهی الارب). چوبی که پشت در گذارند. (از اقرب الموارد). || چوب چاه. || داغی است مر شتر را. || چوبی که در دهان بزغاله کنند تا شیر نمکد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، شُجُر. (اقرب الموارد). || سه پایه که جامه بر آن افکنند. (مهذب الاسماء).

شجار.

[شَ / شِ] (ع اِ) چوب هوده. (منتهی الارب). چوب هودج. (از اقرب الموارد). چوب هوده و کجاوه. (ناظم الاطباء). || مرکبی است بی پوشش کوچک از هوده و کجاوه. ج، شُجُر. (منتهی الارب). مرکبی است کوچکتر از هودج، بی پوشش. و گفته اند که شجار محفة است مادام که سایه بان و قبه داشته باشد و اگر سایه بان و پوشش داشت، هودج باشد. (از اقرب الموارد).

شجار.

[شَجْ جا] (ع ص) عشاب. حشایشی. گیاهشناس. دانشمند که به کار تحقیق دربارهء درختان اشتغال داشته باشد. ج، شجارون. (از ذیل اقرب الموارد). نباتی: وهوالذی یسمیه شجارونا بالاندلس بالقرنفلیة. (ابن البیطار در شرح کلمهء زهره). || گیاه فروش. (یادداشت مؤلف) : وقد یبیع شجار و الاندلس اصل... علی انه البهمن الابیض. (ابن البیطار). لکلرک در موضعی میگوید این کلمه مصحف سحار است و سحار به معنی نباتی است. (یادداشت مؤلف).

شجار.

[شِ] (ع اِ) جِ شَجر. (اقرب الموارد). رجوع به شَجْر شود. || جِ شَجَر. (اقرب الموارد). رجوع به شجر شود.

شجار.

[شَجْ جا] (اِخ) ابوالحکم شجار. عبدالحکم بن عبدالله بن شجار. محدث بود. (از منتهی الارب).

شجار.

[شَجْ جا] (اِخ) علاثة بن شجار. صحابی است. (منتهی الارب).

شجار.

[شِ] (اِخ) نام شاعری است از کنده. (منتهی الارب).

شجار.

[شِ] (اِخ) نام موضعی است در شعر الاعشی. (از معجم البلدان).

شجارا.

[شَ] (هزوارش، اِ)(1) به لغت زند و پازند به معنی درخت باشد که عربان شجر گویند. (برهان).
(1) - هزوارش Shajaray و (نظایر آن). پهلوی draxtعربی: شجر. شجرة. (حاشیهء برهان چ معین).

شجاع.

[شَ / شِ / شُ] (ع ص) دلیر و پردل در شداید و مخاوف. ج، شِجعان و شَجعان و شِجاع و شُجَعاء و شَجعة یا شِجعة یا شُجعَة و شَجَعَة. (منتهی الارب). ولی دو کلمهء آخر اسم جمع باشند. (از اقرب الموارد) : با این کفایت دلیر و شجاع و با زهره. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 282). وی [سیمجور] مردی داهی و گربز بود نه شجاع و بادل. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 264). شجاع و عادل و نیکوسیرتی دل قوی دار. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 196).
از این شیر طالع بلرزم چو خوشه
که از شیر لرزد دل هر شجاعی.خاقانی.
تا روز چهارم که شجاعان شجاع آسای بدان تندکوه با رفعت و شکوه برآمدند. (جهانگشای جوینی).

شجاع.

[شُ] (اِخ) یکی از صور جنوبی فلک که به شکل ماری باریک و پیچان تخییل شده است دارای شصت کوکب یکی از قدر دوم و سه از قدر سوم و دوازده از قدر چهارم و ستارهء فرد نیز در این صورت است و این صورت را به فارسی مار یا مار فلک گوئیم. (یادداشت مؤلف). ابوریحان در صورتهای جنوبی فلک پانزده صورت برشمرد که صورت هفتم آن را شجاع؛ ای مار باریک دراز نامیده است. (التفهیم ص94). نام صورت هشتم از صور چهارگانهء فلکی جنوبی و آن را «حیه» نیز گویند. (مفاتیح العلوم خوارزمی)(1). نام ستاره ای است جنوبی که در زیر ستاره های غراب، باطیه، عذراء، اسد و سرطان قرار دارد و به صورت اژدهای پیچیده است و درخشنده ترین آن ستاره ای است که بر روی شکل گردن اژدهاست و آن ستاره ای مزدوج است و فقط با تلسکوپ دیده شود. (از الموسوعة العربیة المیسرة ص 1076) :
الا که تا برین فلک بود روان
شجاع او و حیة الحوای او.منوچهری.
(1) - قسمتی از صور فلکی در سمت جنوب منطقة البروج واقعند و به نام صور جنوبی، Constellations Australesخوانده میشوند و پانزده صورتند ...

شجاع.

[شَ / شُ] (ع اِ) مار. مار نر. نوعی از مار کوچک. ج، شَجعان یا شِجعان. (منتهی الارب). مار. (اقرب الموارد). نوعی از مار. (ناظم الاطباء). || مار شکم. (منتهی الارب). بیماری (یرقان) که در شکم باشد. (از اقرب الموارد).
- شجاع الجوع؛ کرم شکم. (مهذب الاسماء). دیدان و کرمی که در روده ها بهم میرسد. (ناظم الاطباء).

شجاع.

[شُ] (اِخ) ابن اسلم بن محمد بن شجاع مکنی به ابوکامل. ریاضی دان مصری که از فضلای عصر خود به شمار میرود. رجوع به کشف الظنون و تاریخ الحکماء القفطی ص 211، 233، 170 و الفهرست ابن الندیم ص 392 و گاهنامهء سید جلال الدین طهرانی ص 66 و نیز رجوع به ابوکامل شجاع بن... شود.

شجاع.

[شُ] (اِخ) ابن الولیدبن قیس السکونی، تابعی است. رجوع به ابوبدر شود.

شجاع.

[شُ] (اِخ) ابن عطا، نام سپهدار زهیر فاتح سیستان است. زهیر او را با سپاهی به سند فرستاد و در سال 143 ه . ق. میان او و زهیر اختلاف پدید آمد و شجاع زهیر را محاصره کرد اما با وساطت زیادبن همام راسبی محاصره برداشته شد. (از تاریخ سیستان ص 141).

شجاع.

[شُ] (اِخ) ابن علی مصقلی. رجوع به علی مصقلی شود.

شجاع.

[شُ] (اِخ) ابن غزنوی. طغرل کافرنعمت از غلامان محمودی بر عبدالرشیدبن محمود غزنوی عاصی شد و او را بکشت گروهی از شاهزادگان محمودی و مسعودی در قلعهء دهک و گروه دیگر را در قلعهء عبید زندانی ساخت و سپس به قتل زندانیان دهک امر کرد ولی فرمان وی دایر بر کشتن زندانیان عبید بسبب کشته شدن خودش اجرا نگردید و شجاع از این شه زادگان بود که از مرگ رهایی یافت. (از تاریخ گزیده چ اروپا ص403 و 404). و نیز رجوع به اخبارالدولة السلجوقیة شود.

شجاع.

[شُ] (اِخ) نام محلی در کنار راه تبریز به جلفا میان درهء دیز و جلفا در 122000 گزی تبریز. (یادداشت مؤلف).

شجاع.

[شُ] (اِخ) دهی از دهستان علمداد گرگر بخش جلفا شهرستان مرند. دارای 855 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شجاع.

[شُ] (اِخ) (شاه...) سلطان جلال الدین ابوالفوارس، شاه شجاع ممدوح حافظ. رجوع به شاه شجاع شود.

شجاع.

[شُ] (اِخ) (شاه...) از بابریان و حکمران بنگاله است و از ربیع الاول سال 1068 ه . ق. تا رمضان 1070 ه . ق. سلطنت داشت. (از معجم الانساب زامباور ص442).

شجاع آباد.

[شُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کاشان. دارای 290 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول آن غلات، تنباکو و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

شجاع آباد.

[شُ] (اِخ) نام محلی کنار جادهء نطنز و نایین میان نطنز و بیلاگرد. در 340100 گزی تهران. (یادداشت مؤلف).

شجاع آباد.

[شُ] (اِخ) دهی از دهستان کلیبر شهرستان اهر. دارای 67 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول آن غلات و جنگل است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شجاع آباد.

[شُ] (اِخ) دهی از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج. دارای 86 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شجاع آباد.

[شُ] (اِخ) دهی از بخش شهداد شهرستان کرمان. دارای 50 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن خرما، غلات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

شجاع آباد.

[شُ] (اِخ) دهکدهء کوچکی است از بخش شهداد شهرستان کرمان که دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

شجاع آباد پایین.

[شُ دِ] (اِخ) دهکدهء کوچکی است از دهستان نوق شهرستان رفسنجان که دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

شجاع الدوله.

[شُ عُدْ دَ لَ / لِ] (اِخ) ابن صفدر جنگ از خاندان میرزا ناصر است و در سال 1152 ه . ق. در لکهنو حکومت کرده و در سال 1167 ه . ق. درگذشته است. (از معجم الانساب و الاسرات زامباور ص444).

شجاع الدین.

[شُ عُدْ دی] (اِخ)ابوالقاسم اعور زوزنی. حاکم کرمان. رجوع به ابوالقاسم شجاع الدین زوزنی شود.

شجاع الدین.

[شُ عُدْ دی] (اِخ) رجوع به ابولؤلؤ مولی مغیرة بن شعبه شود.

شجاع الدین.

[شُ عُدْ دی] (اِخ)اسماعیل بن عمرالظوری از ایوبیانی است که در دمشق حکومت داشته اند. (از معجم الانساب و الاسرات زامباور ج1 ص47).

شجاع الدین.

[شُ عُدْ دی] (اِخ) الیاس از خاندان «منتشا»ست که در مغلا، بالاط، بوزایوک، میلاس، بجین و مرن حکومت میکرده اند. بار اول حکومت وی بسال 793 ه . ق. و بار دوم از 805 تا 824 ه . ق. بوده است. (از معجم الانساب و الاسرات زامباور ص230).

شجاع الدین.

[شُ عُدْ دی] (اِخ) امیر ذوالنون ارغون. از امرای معاصر میرزا بدیع الزمان بود که مدتی رتق و فتق امور قندهار و فراه و زمین داور را داشت. رجوع به ذوالنون شجاع الدین و فهرست حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 3 شود.

شجاع الدین.

[شُ عُدْ دی] (اِخ)سپهسالار قاسم بن محمود. وی در ذوالحجهء سال 667 ه . ق. به حکومت قلعهء کاه منصوب گردیده است. (تاریخ سیستان ص404).

شجاع الدین.

[شُ عُدْ دی] (اِخ) سلطان سورله، یکی از اکراد و الواری است که در عهد شاه عباس به رتبهء سلطانی و خانی رسیده است و مدتی امیر شیروان بوده است. (تاریخ کرد ص 208).

شجاع السلطنه.

[شُ عُس سَ طَ نَ / نِ](اِخ) از شاهزادگان نامور عصر قاجاریان بود. مولف مجمع الفصحاء نویسد: شاهزاده حسنعلی میرزا و نوهء فتحعلیشاه قاجار که مادرش دختر جعفرخان بن قادرخان عرب حکمران بسطام بوده است و برادر کهتر شاهزاده حسینعلی میرزا فرمانفرمای فارس است. سالها در دارالخلافه در دربار فتحعلیشاه بود تا اینکه حاکم دارالخلافهء تهران گشت و چون خوانین خراسان آشوب کردند برای سرکوبی و استمالت به خراسان رفت و زد و خوردهایی با افاغنه نیز داشت و زمانی حکمران کرمان بود و پس از مرگ فتحعلیشاه اطاعت سلطان محمدشاه ننمود و به شیراز فرار کرد اما او را دستگیر و کور کردند. مدتی در تبریز و تهران به سر برد و در سال 1270 ه . ق. درگذشت. گاهی شعر میسرود و شکسته تخلص میکرد و ممدوح الفت کاشی بود. (از مجمع الفصحاء ج 1 ص 35 و الذریعه ج 9).

شجاع الملک.

[شُ عُلْ مُ] (اِخ) «شاه شجاع» چهارمین از خاندان درانی افغانستان که حکومت وی بار اول در سال 1216 ه . ق. و بار دوم در 1218 و بار سوم در 1255 ه . ق. بوده است. (تاریخ سلاطین اسلام ص303).

شجاع بیک.

[شُ بَ] (اِخ) بزرگترین پسر شجاع الدین ذوالنون ارغون (امیر). وی مدتی از طرف پدر حکومت قندهار داشت. رجوع به مجلد سوم حبیب السیر چ کتابخانهء خیام شود.

شجاعت.

[شَ / شِ / شُ عَ] (از ع، اِمص)(مأخوذ از شجاعة عربی) دلیر شدن در کارزار. صفتی است از صفات اربعهء جمیله که حد وسط است بین تهور و جبن. دلاوری. دل داری. دلیری. صاحب بأس. (یادداشت مؤلف). قوتی است متوسط میان جبن و تهور. (غیاث اللغات). بهادری و دلاوری. جرأت. دلیری. پردلی. (ناظم الاطباء). در تداول علماء اخلاق قوه ای که میان جبن و تهور است. (از فرهنگ نظام). نیروئی است خشمی که نفس بدوی برتری جوید بر آنکه با وی دشمنی سازد. (نوروزنامه). یکی از کیفیات نفسانیه است و از اقسام خلق است. ملاصدرا در تعریف آن گوید: شجاعت خلقی است که افعال میان تهور و جبن دو طرف افراط و تفریط آنند و از رذائلند. خواجهء طوسی گوید: شجاعت آن است که نفس غضبی نفس ناطقه را انقیاد نماید تا در امور هولناک مضطرب نشود و اقدام بر حسب رأی او کند تا هم فعلی که کند جمیل شود و هم صبری که نماید محمود باشد و بالاخره حد اعتدال غضب را شجاعت گویند و طرف افراط را تهور و طرف نقصان را جبن گویند و از حد اعتدال آن که عفت است، خلق کرم، نجدت، شهامت، حلم، ثبات، کظم غیظ، وقار و غیره منشعب میگردد و از طرف افراط آن، کبر، عجب و غیره منشعب میگردد. و از طرف تفریط آن مهابت، ذلت، خساست، ضعف، حمیت، عدم غیرت و حقارت نفس منشعب میشود. خلاصه آنکه، حکمای قدیم برای نفس سه قوهء متباینه شمرده اند: قوهء ناطقه، قوت غضبی، قوت شهوانی. قوت غضبی که آن را نفس سبعی نیز گویند مبدأ خشم و دلیری و اقدام بر اهوال و شوق تسلط و ترفع و مزید جاه باشد و هرگاه حرکت نفس سبعی به اعتدال بود و نفس ناطقه را انقیاد نماید تا در امور هولناک مضطرب نشود و اقدام بر حسب رأی او کند شجاعت حاصل آید و نیز حکمای قدیم از قبیل فیثاغورس و سقراط و افلاطون برای سعادت و برای فضیلت چهار مرحله مقرر داشته اند که یکی از آن شجاعت است. و اما انواعی که در تحت جنس شجاعت است یازده نوع است: کبر نفس. نجدت. بلندهمتی. ثبات. حلم. سکون نفس. شهامت. تحمل. تواضع. حمیت. دقت. (از اخلاق ناصری ص 48، 72، 74، 76، 91، 92) : شجاعت و دل و زهره اش این بود که یاد کرده آمد. (تاریخ بیهقی).
خرد باید آنجا وجود و شجاعت
فلک مملکت کی دهد رایگانی.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص 393).
چهار شیر به دست خویش بکشت و در شجاعت آیتی بود [ مسعود ] . (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 239).
آن را که چون چراغ بدی پیش آفتاب
از کافران شجاعت پیش شجاعتش.
ناصرخسرو.
خارش همه شجاعت و بارش همه سخا
رسته به آب رحمت و حکمت بر او رطب.
ناصرخسرو.
وگر به جود و سخا و شجاعت و مردی
کسی بماندی، ماندی ولی حق حیدر.
ناصرخسرو.
به میدان مکن در شجاعت سبق
به مجلس مکن در سخاوت سرف.
مسعودسعد.
رأی در رتبت بر شجاعت مقدم است. (کلیله و دمنه).
- شجاعت شعار؛ دلیر و بی باک و بی پروا. (ناظم الاطباء). رجوع به شجاعة شود.

شجاعت عربیت.

[شَ / شِ / شُ عَ تِ عَ رَ بی یَ] (اِ مرکب) در نزد بلیغان قسمی از اقسام ردالعجز علی الصدر باشد و این از مخترعات بعضی از متأخرین است و چنان اختراع شده است که ردیف به صدر ابیات برده شود مثال آن :
تو باشی دلیر و جان هم تو باشی
به هر غم مونس و همدم تو باشی
تو باشی آنکه میباید ترا گفت
که بهر ریش دل مرهم تو باشی.
(از کشاف اصطلاحات الفنون: حذف، ص311).

شجاعتی.

[شَ / شِ / شُ عَ] (حامص)بهادری و دلاوری. جرأت. دلیری. پردلی و تهور. (ناظم الاطباء).

شجاع خوارزمیه.

[شُ عِ خوا / خا رَ می یَ] (اِخ) نام مادر خلیفه المتوکل علی الله است. وی در سال 248 ه . ق. درگذشته است. (مجمل التواریخ و القصص ص 361) (اعلام النساء ج 2 ص 286).

شجاع علیلو.

[شُ عَ] (اِخ) دهی از دهستان منجوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز. دارای 174 تن سکنه، آب آن از چشمه، محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شجاع قاجار.

[شُ عِ] (اِخ)شجاع السلطنه. رجوع به شجاع السلطنه شود.

شجاعة.

[شَ / شِ / شُ عَ] (ع ص) مؤنث شجاع، زن پردل و دلاور در شدت. ج، شِجاع و شُجُع. (منتهی الارب): امرأة شجاعة؛ یعنی زن باشجاعت. ابوزید نقل کرده است که کلابیین را شنیدم گویند: رجل شجاع و زن را به این وصف نخوانند. (از اقرب الموارد). زن دلیر. (مهذب الاسماء).

شجاعة.

[شَ / شِ / شُ عَ] (ع مص) پردلی و دلیری نمودن. (از منتهی الارب). دلیر شدن. (المصادر زوزنی). صرامة. (تاج المصادر بیهقی). در تداول علماء اخلاق، هیأتی است قوهء غضبیه را که میانه و واسطه باشد بین تهور که طرف افراط شجاعت و ترس که طرف تفریط در شجاعت است. (از کشاف اصطلاحات الفنون ص 448 و 459). رجوع به شجاعت شود.

شجاعة.

[شَ عَ] (اِخ) محمد بن هاشم شجاعة علی لکهنوی الاصل نجفی المولد. از عالمان علم رجال بود. او راست: الکشکول در 19 جلد. ارجوزة نظم اللاَلی. منتخب تلخیص المقال در دو جلد. وی در سال 1247 ه . ق. متولد شد و در 1323 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین ج 12 ص86).

شجاعة.

[شُ عَ] (اِخ) بطنی است از أزد از قحطانیه. (از معجم قبایل العرب ج 2).

شجاعی.

[شُ] (ص نسبی) منسوب است به شجاع که نام اجدادی است. (از انساب سمعانی).

شجاعی.

[شُ] (اِخ) ابونصر محمد بن محمودبن محمد بن علی شجاع سرخسی معروف به سره مرد. محدث شافعی و فاضل و پرهیزگار و در مذهب شافعی بسیار متعصب بود و در مدافعه از آن اهتمام داشت. وی در ذیحجهء سال 534 ه . ق. در سن هشتادوشش سالگی در سرخس درگذشت. (از طبقات الشافعیة ص 84).

شجاعیة.

[شُ عی یَ] (ع اِ) نام درهمی است که در عهد عضدالدوله دیلمی رایج بوده است. (از تاریخ الحکماء قفطی ص148).

شجام.

[شَ] (اِ) سجام. سرمای سختی باشد که درختان را بخشکاند. (برهان). سرمای سخت بود. (فرهنگ نظام) (لغت فرس اسدی). شخته. سرمازدگی. سرمای سخت بود که درختان را خشک گرداند. (اوبهی). شجد. شجن. سرمای سخت. (فرهنگ جهانگیری) :
سپاهی که نوروز گرد آورید
همه نیست کردش ز ناگه شجام.دقیقی.
سپاهی که نوروز گرد آورید
شجامش به یک دم فروخوابنید.فردوسی.
- شجام زدگی؛ یخ زدگی. سرمازدگی. سرماخوردگی.
- شجام زدن کسی را؛ سرما زدن او را. (از فرهنگ اسدی چ پاول هورن).

شجانیدن.

[شَ دَ] (مص) شجیدن.(1) به سرما دادن چیزی. (برهان).
(1) - مصدر لازم آن شجیدن و شجاییدن است. از: شج به اضافهء «یدن» پسوند مصدری. (حاشیهء برهان چ معین).

شجانیده.

[شَ دَ / دِ] (ن مف) اسم مفعول از مصدر شجانیدن. کسی و چیزی را گویند که بسبب سرمای سخت از جای خود و از حال خود گشته باشد. (برهان).

شجاییدگی.

[شَ دَ / دِ] (حامص) حالت و کیفیت شجاییده. رجوع به دشجاییده شود.

شجاییدن.

[شَ دَ] (مص) خشکیدن از سرما و افسردن از آن. (از فرهنگ نظام).

شجب.

[شَ] (ع اِ) حاجت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اندوه. (منتهی الارب). هم. (از اقرب الموارد). || ستون خانه. (منتهی الارب). ستونی از ستونهای خانه. (از اقرب الموارد). ج، شُجوب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || مشک خشک که در آن سنگریزه ها کنند و بجنبانند جهت ترسانیدن اشتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دلوی که مشک را بریده از نیمهء آن ساخته باشند. (منتهی الارب). این اسم مؤنث است. (از اقرب الموارد). ج، شجوب، اشجاب. (اقرب الموارد). || (ص) دراز. (منتهی الارب). طویل. (اقرب الموارد).

شجب.

[شَ] (ع مص) هلاک کردن. (منتهی الارب) (المصادر زوزنی) (از اقرب الموارد). || اندوهگین کردن. (از اقرب الموارد) (مصادراللغة زوزنی). || هلاک شدن. || اندوهگین شدن. || گونهء روی بگردیدن. (تاج المصادر بیهقی). || مشغول کردن. (از اقرب الموارد). || بستن دهنهء شیشه بوسیلهء شجاب یعنی شیشه بند. (از اقرب الموارد). || رفتن. (از ذیل اقرب الموارد). || جذب کردن: یقال انک لتشجبنی عن حاجتی. (از اقرب الموارد). || تیر زدن به پای آهو بطوری که نتواند برود. (از اقرب الموارد).

شجب.

[شَ جَ] (ع اِ) اندوه. (منتهی الارب). به معنی حزن و معروف در آن «شجن» است. (از اقرب الموارد). || رنج و اذیت بیماری. یا اذیت و رنج که از قتال حاصل شود. (منتهی الارب). مشقتی که از بیماری یا قتال به انسان برسد. (از اقرب الموارد).

شجب.

[شَ جِ] (ع ص) هلاک شونده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اندوهگین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رنج رسیده از بیماری یا قتال. (از اقرب الموارد).

شجب.

[شُ جُ] (ع اِ) سه پایهء چوبین که شبان به وی ادات خود را آویزان سازد. (منتهی الارب). سه چوب که چوپان دلو را بدان آویزان کند. (از اقرب الموارد). || جِ شجاب. (از ذیل اقرب الموارد). رجوع به شجاب شود.

شجب.

[شَ] (اِخ) پدر قبیله ای است. (منتهی الارب). || نام بطنی است از قبیلهء کلب. (از معجم قبایل العرب ج 4).

شجباء .

[شَ] (ع اِ) مشک. (از ذیل اقرب الموارد).

شجبی.

[شَ جَ] (ص نسبی) منسوب به شجب که عده ای بدان منسوبند. (از انساب سمعانی).

شجبی.

[شَ جَ] (اِخ) لقب عوف بن عبدودبن عوف بن کنانه. (از انساب سمعانی ج 1).

شجج.

[شَ جَ] (ع اِ) جای و اثر شکسته در پیشانی. (از ذیل اقرب الموارد). || هوا. (از ذیل اقرب الموارد). || (اِخ) نام ستاره ای است. (از ذیل اقرب الموارد).

شججی.

[شَ جَ جا] (ع اِ) نوعی از مرغان یا همان نوعی از زاغ است. (منتهی الارب).

شجد.

[شَ جَ] (اِ)(1) به معنی شجام است که سرمای سخت باشد. (برهان). سرمای سخت بود و هرچه را سرمای سخت از حال بگرداند، گویند: بشجائید. (اوبهی). سرمای سخت باشد اگر کسی را سرمایی بزند، گویند: شجیده باشد. (لغت فرس اسدی). سرمای سخت و چون کسی را سرمای سخت زند، گویند: شجید و بر این قیاس شجاید و شجیده و شجانیده یعنی سردشده و سرمازده. (فرهنگ رشیدی). سرمای سخت باشد و چون کسی را سرما زند، گویند: شجید و شجاید و شجیده شود. (فرهنگ سروری).
(1) - مضارع سادهء شجیدن است. رجوع به شجیدن شود.

شجذة.

[شَ ذَ] (ع ص) باران نرم و ضعیف. (منتهی الارب). باران ضعیف که از بغشه قویتر است. (از اقرب الموارد).

شجر.

[شَ] (ع مص) منازعه کردن قوم در امری. (از اقرب الموارد). اختلاف افتادن. (ترجمان علامه جرجانی). || بربستن شی ء را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || برگردانیدن کسی را از کار و یک سو کردن و بازداشتن و راندن کسی را از کاری. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). واگردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). || واکردن دهان را. (منتهی الارب). باز کردن دهان را با چوب. (اقرب الموارد). || به لگام زدن ستور تا بماند و دهن وا کند. (منتهی الارب). لگام زدن ستور را تا بازگرداند او را به حدی که دهن خود بگشاید. (شرح قاموس). || ستون نهادن خانه را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || برداشتن شاخهای فروهشته را از درخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کسی را با نیزه زدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). طعنه زدن به نیزه. (تاج المصادر بیهقی). || بر سه پایه افکندن چیزی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). چیزی بر سه پایه افکندن. (تاج المصادر بیهقی).

شجر.

[شَ] (ع اِ) کار مختلف فیه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، اشجار، شجور، شجار. (از اقرب الموارد). || مابین هر دو جای تنگ و جای گرفتگی از پالان. (منتهی الارب). || زنخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). || شکاف دهن و هو مابین اللحیتین یا مؤخر آن. (از منتهی الارب). مخرج دهان. (از اقرب الموارد). میان دهن. (مهذب الاسماء). || کرانهء دهان. (منتهی الارب). صامغ. (اقرب الموارد). || آنچه واگردد از محل انطباق دهان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ملتقای هر دو تندی زیر نرمهء گوش. (از منتهی الارب). ج، اشجار، شجور، شجار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شجره نامه. نسب نامه :
علوی را که نیست علم علی
نقش سودست هر چه بر شجرست.خاقانی.
|| (ص) آنچه بلند و ستبر گردد. (از تاج العروس).

شجر.

[شَ جَ] (ع اِ) درخت، با تنهء باریک باشد یا درشت، مقاومت سرما را تواند یا عاجز آید از آن و هرچه ساق دارد از نبات. (منتهی الارب). آنچه ساق دارد از گیاهان زمین و آنچه ساق ندارد. نجم و حشیش و عشب باشد و گویند که شجر آن است که خود با تنه بالا رود خواه باریک باشد یا ستبر و در برابر زمستان مقاومت تواند یا از آن عاجز آید. نیز گفته اند که شجر آن است که دارای ساق سخت باشد چون درخت خرما و مانند آن و آن را شجر خوانند چون شاخهای آن در یکدیگر فرورفته است. ج، اشجار. (از اقرب الموارد). درخت. (ترجمان علامهء جرجانی) (از مهذب الاسماء) :
خزان بُد قضا را و از باد تفت
ز برگ شجر بد زمین زربفت.فردوسی.
سخای او را روز عطا وفا نکند
سرشک ابر و نبات زمین و برگ شجر.
فرخی.
به شجر باز شود نیک و بد هر ثمری.
فرخی.
باغبان این شجر از جای بجنباند سخت
تا فروریزد باری که بر اشجار بود.
منوچهری.
حکمت آبی است کجا مرده بدو زنده شود
حکما بر لب این آب مبارک شجرند.
ناصرخسرو.
آبی که جز دل و جان آن آب را ثمر نیست
جز بر کنار این آب یاقوت بر شجر نیست.
ناصرخسرو.
مردم شجرست و جهانش بستان
بستان نبود چون شجر نباشد.ناصرخسرو.
آری چو پیش آید قضا مروا شود چون مرغوا
جای شجر گیرد گیا جای طرب گیرد شجن.
امیرمعزّی.
تیغ تو با آب و نار ساخت بسی لاجرم
هم شجر اخضر است هم ید بیضا و نار.
خاقانی.
چون موسیَم شجر دهد آتش چه حاجت است
کاتش ز تیه وادی ایمن درآورم.خاقانی.
من یافتم ندای اناالله کلیم وار
تا نار دیدم از شجر اخضر سخاش.خاقانی.
آنکه آتش را کند ورد و شجر
هم تواند کرد این را بی ضرر.مولوی.
شجرهء مشاجرت هر دو برادر به لواقح کوافح بارور شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص335).
- شجرالبان؛ شوع. بان. (یادداشت مؤلف).
- شجرالخبز؛ درخت نان. نان دار. (یادداشت مؤلف).
- شجرالعقرب؛ حبله. (یادداشت مؤلف).
- شجرالغار؛ دهمست. رند. برگ بو. (یادداشت مؤلف).

شجر.

[شَ جَ] (اِ) اسم راتینج است. (مخزن الادویه). نوعی از راتیانج است که به آتش پخته باشند و او را قیقهر نیز نامند. (تحفهء حکیم مؤمن).

شجر.

[شَ جَ] (ع مص) بسیار گردیدن جمعیت. (منتهی الارب). بسیار شدن جمعیت. (از اقرب الموارد).

شجر.

[شِ جَ] (ع اِ) لغتی است در شجر به معنی درخت و آن را شَیر نیز گویند. (از اقرب الموارد). درخت با تنه و هر چه ساق دارد از نبات. شِیَر. (منتهی الارب).

شجر.

[شَ جِ] (ع ص) مکان شجر، جایی که پر درخت باشد. (از اقرب الموارد): واد شجر؛ رودبار بسیاردرخت. (منتهی الارب).

شجر.

[شُ جُ] (ع اِ) جِ شِجار. (اقرب الموارد). رجوع به شجار شود.

شجر.

[] (اِ) سیفلیس. کوفت. مبارک. ضأر. رجوع به حب الفرنجی شود.

شجر.

[شَ جَ] (اِخ) بطنی است معروف به ابی شجر از حرب. یکی از قبایل دوما و یکی از فرمانداریهای تابع استانداری دمشق. (از معجم قبایل العرب ج 2).

شجراء .

[شَ] (ع ص، اِ) درخت و هرچه ساق دارد از نبات، و ارض شجراء، زمین درختناک. واحد و جمع در وی یکسان است و گفته شده که جمع است و یکی آن شجرة است بر قیاس: قصبة و قصباء و طرفة و طرفاء. (منتهی الارب). سیبویه گوید که شجراء واحد و جمع است. و آن به معنی زمین پردرخت است و جایی که درخت در هم فرورفته چون جنگل و مقابل آن مرداء است. (از اقرب الموارد). درختستان. (دهار).

شجرستان.

[شَ جَ رِ] (اِ مرکب)درختستان و جایی که دارای درخت باشد. (ناظم الاطباء).

شجرک.

[] (اِ) تره تیزک را گویند. (انجمن آرا). یعنی تره تیزک. چنین است در همهء نسخ لیکن در جهانگیری و برهان شبخیزک بدین معنی آمده است. ظاهراً همین صحیح باشد. (فرهنگ رشیدی).

شجرلو.

[شَ جَ] (اِخ) تیره ای از ایل نفر از ایلات خمسهء فارس. (جغرافی سیاسی کیهان ص 87). رجوع به ایل نفر شود.

شجرة.

[شَ جَ رَ] (ع اِ) یکی شَجَر و شِجَر. ج، شَجَرات، شِجَرات. (از اقرب الموارد). || مؤنث شجر. (اقرب الموارد).
- شجرة ابراهیم؛ پنجنگشت است. بعضی آن را ام غیلان و جمعی شانج دانند و مالیقی نوشته که در فلاجه شجر ابراهیم را عظیم و طویل و کثیرالشوک و پربرگ و گل آن زرد و خوشبو و آن را برم نامند و در صحراها و زمینهای خاکی و خشک بهم میرسد. (از مخزن الادویه). گیاهی است که آن را پنج انگشت گویند. (برهان).(1) بعضی شجرهء ابراهیم خار مغیلان را گفته اند. (برهان). شاهبانک. برم. (یادداشت مؤلف).
- شجرة ابی مالک؛ به یونانی فلوماین نامند گیاهی است که دارای دو نوع بری و بحری است و گیاه آن فقط دارای یک ساق مربع سبزرنگ و برخی مایل به سرخی و بنفش باشد و بر روی آن گرههایی از هم دور و بر هر گرهی دو برگ بزرگ به اندازهء کف دستی در برابر یکدیگر و این برگها دارای دندانه های اره مانند و پایین آن برگهای کوچک سفید و کثیرالشعبه و شاخهای آن مجوف و گل آن ریزه و بنفش و ثقیل الرایحه و ثمر آن چون نخودی مدور و تخم آن سیاه و باریک و بیخ آن بزرگ و بیرون آن سیاه و اندرون آن سفید بالزوجت، که چون در آب زنند از آن کفی مانند صابون برآید و از آن گازران جامه شویند، خوب پاک گردد و آن را صابون القاف نیز خوانند و رستنگاه آن جاهای نمناک و سایه و کنار آبها و میان آنهاست. گفته اند که قسمی از عرطنیثاست و غیر چوه صباغان است. و صاحب اختیارات بدیعی نوشته که: نوعی از گلیم شوی است و در آذربو مذکور شد. (از مخزن الادویه).
- شجرة الاکله؛ به عربی نام صنوبر هندی است که دیودار نامند. (مخزن الادویه).
- شجرة البراغیث؛ طباق است. (مخزن الادویه).
- شجرة البق؛ دردار است. که به فارسی درخت پشه نامند. (مخزن الادویه). سارشکدار. سارخکدار. (فرهنگ جهانگیری). دردار. نارون. پشه دار. سیاه درخت. نشم الاسود. بوقیصا. پشه غال. (یادداشت مؤلف).
- شجرة البهق؛ قنابری است. (تحفهء حکیم مؤمن).
- شجرة التسبیح؛ اندریان است. (مخزن الادویه). ایوب. اندریان. (یادداشت مؤلف).
- شجرة التنین؛ لوف کبیر است که لوف الحیة نامند. (مخزن الادویه).
-شجرة التیس؛ طراغیون است. (مخزن الادویه).
- شجرة التین؛ درخت انجیر است. (مخزن الادویه). فیلگوش. (منتهی الارب).
- شجرة الجبار؛ شجرالجبان. پرسیاوشان است. (مخزن الادویه).
- شجرة الجن؛ دیودار است. (مخزن الادویه).
- شجرة الحائضه؛ اسم ام غیلان است. (مخزن الادویه).
- شجرة الحرة؛ آزاددرخت است. (از مخزن الادویه).
- شجرة الحریر؛ گل ابریشم است. (یادداشت مؤلف).
- شجرة الحسن؛ آزاددرخت. (از تذکرهء ضریر انطاکی).
- شجرة الحیات؛ درخت سرو است. (تحفهء حکیم مؤمن). سرو است جهت آنکه مأوای حیات است و فرفیونر نیز نامند. (مخزن الادویه).
- شجرة الحیاة؛ آن درخت که خداوند آدم را از تناول آن منع نمود. (از اقرب الموارد).
- شجرة الحیة؛ جنطیانا است و لوف کبیر را نیز نامند. (مخزن الادویه).
- شجرة الخبیثه؛ درخت حنظل است. (مهذب الاسماء).
- شجرة الخطاطیف؛ عروق الصفراست. و مامیران را نیز گویند. (مخزن الادویه).
- شجرة الدب؛ درخت زعرور است. (تحفهء حکیم مؤمن).
- شجرة الدبق؛ درخت سپستان را گویند. (از تحفهء حکیم مؤمن).
- شجرة الدکن؛ اشنگور. (یادداشت مؤلف). رجوع به اشنگور شود.
- شجرة الدلب؛ به عربی غثیام و به فارسی درخت چنار آتشین است. (مخزن الادویه).
- شجرة الدم؛ شخار است و شاهتره را نیز نامند. (مخزن الادویه). شنگا. شنجار. کحلا. رجل الحمام. حمیرا. حالوما. انقلیا. قالقس. خس الحمار. تانیست. (یادداشت مؤلف).
- شجرة الراهب؛ در طب قدیم محمد بن احمد گفته: درختی است که در بلاد دمشق به هم میرسد مزروع و غیرمزروع. ثمر آن شبیه به ثمر شاهدانه است و روغنی که از آن میگیرند در طعم نیز شبیه به شهدانج است. (مخزن الادویه).
- شجرة السماء؛ رجوع به عرعر شود. (یادداشت مؤلف).
- شجرة السواک؛ اراک. درخت مسواک. (یادداشت مؤلف). رجوع به چوج و چوچ شود.
- شجرة الشوک؛ درختی است و صمغ شجرة الشوک فرفیون است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- شجرة الصنم؛ یبروح الصنم است. (تحفهء حکیم مؤمن). یبروح الوقاد. سیدة یباریح السبعة. شجرة سلیمان. مهرگیاه. مردم گیاه. (یادداشت مؤلف).
- شجرة الضفادع؛ کبیکج است. (مخزن الادویه).
- شجرة الطحال؛ صریمة الجدی است و فاسرشتین را نیز نامند. (مخزن الادویه). زهرالعسل. رجوع به شرنگ شود. (یادداشت مؤلف).
- شجرة الطلق؛ مسمی به شجرهء مریم و کف مریم است. (مخزن الادویه).
- شجرة العجم؛ مولوبذانا است که مرداسنگ سفیدکرده را نامند. (مخزن الادویه).
-شجرة العصافیر؛ رجوع به زبان گنجشک شود. (یادداشت مؤلف).
- شجرة العقب؛ نوارس است. (یادداشت مؤلف).
- شجرة العلیق؛ نسترن. (یادداشت مؤلف). رجوع به نسترن شود.
- شجرة الغار؛ دهمشت است. (مخزن الادویه).
- شجرة الفرس؛ نوارس است و گویند عرق السوس است. (مخزن الادویه).
- شجرة القدس؛ نوع بزرگ قتاد است. (مخزن الادویه).
- شجرة القرفة؛ دارچین (درخت) است. (از یادداشت مؤلف).
- شجرة القطران؛ شربین است. (مخزن الادویه).
- شجرة الکلب؛ الوس است. (از مخزن الادویه).
- شجرة الکافور؛ اقحوان است و ریحان الکافور را نیز نامند. (مخزن الادویه). گاوچشم. (یادداشت مؤلف).
- شجرة الکف؛ اصابع الصفر است. که کف مریم نامند. کف عایشه. (مخزن الادویه).
- شجرة الله؛ در فارسی دیودار خوانند. (از ترجمهء ابن البیطار چ فرانسه). الابهل. (ضریر انطاکی). نوعی عرعر یا نوعی از صنوبر هندی. (یادداشت مؤلف).
- شجرة المعصیة؛ درخت گناه و آن درختی که خداوند آدم را از تناول آن منع نمود. و به معنی شجرة الحیاة نیز آمده است. (از اقرب الموارد).
- شجرة الملعونة؛ شجرهء زقوم. (از اقرب الموارد).
- شجرة النبع؛ نبع. راش. (یادداشت مؤلف). درخت کمان. (دستوراللغة). رجوع به راش شود.
- شجرة النور؛ درخت لسان العصافیر است که به فارسی درخت اهرو نامند. (مخزن الادویه).
- شجرة الیمام؛ صامریوما است. (تحفهء حکیم مؤمن). تنوم. (از مفردات ابن بیطار). در مخزن الادویه شجرة النمام ضبط شده است و ظاهراً سهو است.
- شجرة الیهود؛ قنای بری است. (مخزن الادویه).
- شجرة بارده؛ لبلاب صغیر است. (مخزن الادویه).
- شجرة حرة؛ آزاددرخت. (ابن البیطار چ فرانسه).
- شجرة ذی قرنین؛ شجرهء سلیمانی. شجرة الصنم. یبروح الصنم. (مخزن الادویه).
- شجرة رستم؛ دوایی است که آن را زراوند طویل میگویند. (از برهان).(2) زراوند. ارسطولوخیا. مسمقران. مسمقار. مسقورة. (یادداشت مؤلف). رجوع به زراوند شود.
- شجرة سلیمان؛ گیاهی است که آن را سراج القطرب خوانند و مستعمل از وی تخم آن است. و بعضی گویند شجرة الصنم باشد که مردم گیاه است و دیگری میگوید که گیاهی است که در میان کتان میروید و غنچهء آن به گل سرخ میماند و بیخ آن به گردکان شباهت دارد. و بعضی گویند نباتی است که تا تروتازه است در شب مانند آتش میدرخشد و چون خشک شود آن فعل از او برطرف گردد و دیگری میگوید بیخ درخت سرو است و بعضی دیگر گویند گیاهی باشد شبیه به زوفا. (از برهان). شجرة سلیمان بن داود. مردم گیاه. مهرگیاه. یبروح الوقاد. شجرة الصنم. سراج القطرب. (یادداشت مؤلف).
- شجرة طیبه؛ نخل است. (مخزن الادویه).
- شجرة لبنی؛ میعة. عبهر. شجرة مریم. اصطراک. حب الفول. (یادداشت مؤلف).
- شجرة مریم؛ نبات بخور مریم است. برگ آن مانند برگ لبلاب کبیر است یک روی آن سبز و روی دیگر مایل به سفیدی و مزغب و ساق آن به اندازهء چهار انگشت است و گل آن مانند گل سرخ و گل بعضی کبود و بیخ آن مانند شلغم است. و گیاه آن را شجر مریم نامند. شاخهای این گیاه درهم و مشبک در یکدیگر است که چون در آب اندازند دراز و بالیده گردد. (از مخزن الادویه). بخور مریم است و آن گیاهی باشد که به پنج انگشت ماند و بغایت خوشبوی بود. (از برهان). تحت این نام عدهء بسیاری از گیاهان را ذکر میکنند ولی بیشتر منظور از شجرهء مریم گل نگونسار است. (از فرهنگ فارسی معین). اقحوان. کافوریه. لیبانوطس. بخور مریم. بنجنگشت. حب الغول. عبهر. شجرهء لبنی. اصطراک. میعة. (یادداشت مؤلف). رجوع به بخور مریم شود.
- شجرة معرفة الخیر؛ به معنی شجرة الحیاة است. (از اقرب الموارد).
- شجرة موسی؛ نام درختی است که آن را بعضی علیق القدس خوانند و علیق الکلب همان است. گل آن را وردالسیاح خوانند و میوهء آن را سه گل گویند. (برهان).(3)
|| خجک کوچک در زنخ کودک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مقدار و هیأت چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - Quinque Folium کف الجذماء بنجنگست (پنجنگشت) .Vitex agnus castus(حاشیهء برهان چ معین).
(2) - در افریقیه: Longa Ariotlochia. (حاشیهء برهان چ معین).
(حاشیهء برهان چ معین)
(3) - Rosa Canina.

شجرة.

[شَ جَ رَ] (اِخ) مدفن محمد بن زید داعی که به دست محمد بن هارون در گرگان از قبل اسماعیل سامانی بقتل رسید و یاران او از حسنیان. (مجمل التواریخ و القصص ص 459).

شجرة.

[شَ جَ رَ] (اِخ) نام درختی است در حدیبیه که در آن عده ای با پیغمبر بیعت کردند و این بیعت را بیعة الرضوان گویند و تفصیل موقعیت آن ذیل کلمهء «النقیع» در کتاب معجم ما استعجم ج 3 آمده است. و این همان شجره است که نام آن در قرآن آمده است : «لَقد رضی الله عن المؤمنین اِذ یبایعونک تحت الشجرة(1)». و چون مردم برای تبرک به زیارت آن درخت میرفتند خلیفهء دوم از ترس آنکه مبادا مورد پرستش مردم قرار گیرد، دستور داد آن را قطع کنند. (از معجم البلدان). ناصرخسرو در اشاره بدان درخت است که گوید :
آن قوم که در زیر شجر بیعت کردند
چون جعفر و مقداد و چو سلمان و چو بوذر.
ناصرخسرو.
رجوع به شجرة حدباء و نیز رجوع به حدیبیه شود.
- بیعت شجرة؛ بیعتی عام که رسول اکرم، از مسلمانان گرفت به ذی القعدهء سال ششم از هجرت. (یادداشت مؤلف).
- مسجدالشجرة؛ نام مسجدی است در حدیبیه که مسلمانان در آنجا با پیغمبر (ص) بیعت کردند. (از معجم البلدان: حدیبیة).
(1) - قرآن 48/18.

شجرة.

[شَ جَ رَ] (اِخ) (ال ...) نام قریه ای است به فلسطین که قبر صدیق بن صالح پیغمبر و هم همچنین قبر دحیهء کلبی در آن قریه است و گویند در آنجا غاری است که هشتاد شهید در آن مدفونند. (از معجم البلدان).

شجرة.

[شَ جَ رَ] (اِخ) (ال ...) نام درختی است که در زیر آن ناف هفتاد پیغمبر را بریده اند و فاصلهء آن تا مکه چهار میل است. رجوع شود به ذیل کلمهء «سرر» در معجم البلدان که بتفصیل ذکر شده است. (از معجم البلدان).

شجرة.

[شَ جَ رَ] (اِخ) (ال ...) نام درختی است در ذی الحلیفه که اسماء در زیر آن به دنیا آمد. (از معجم البلدان). حضرت رسول (ص) هر وقت از مدینه به مکه می آمدند در آنجا محرم میشدند و آن تا مدینه شش میل فاصله دارد.

شجرة.

[شَ جَ رَ] (اِخ) از دیه های مدینه است. صاحب ترجمهء تاریخ قم نویسد: و جد او به دیهی از دیه های مدینه به یک فرسخی آن نام آن دیه شجرة فرود آمده است... این دیه از جمله میقاتهاست که حاجیان از آنجا احرام میگیرند و بر راه مدینه و اول میقاتی که حج کننده از این راه احرام گیرد این دیه است. (ترجمهء تاریخ قم ص 232).

شجرة.

[شَ جَ رَ] (اِخ) (ال ...) بطنی است از بنی معاویه از کنده از قحطانیه که دارای مسجدی در کوفه بودند. به آنها شجرات نیز گویند. (از معجم قبایل العرب ج 2).

شجره.

[شَ جَ رَ] (ع اِ) نسب نامه. آنچه مشایخان اسامی پیران خود نوشته به ترتیب به مرید میدهند. (از آنندراج) :
مرز عراق ملک تو، نی غلطم عراق چه
کز شجره به هفت جد وارث هفت کشوری.
خاقانی.
کس نیست در جهان که به گوهر ز آدمی است
ور هست گو بیا شجره بر جهان بخوان.
خاقانی.
- شجره نامه؛ شجرة النسب. نسب نامه. فهرست اسامی اجداد و پدران کسی.
- شجرة النسب؛ شجره نامه که در آن از نام جد اعلی تا بقیهء اولاد ذکر شود. (از اقرب الموارد).
|| متصوفه، انسان کامل را اصطلاح نمایند. رجوع به تعریفات جرجانی شود.

شجرة الدر.

[شَ جَ رَ تُدْ دُر] (اِخ)شجرالدر. ملقب به عصمة الدین از ملکه های اسلام و ملکهء مصر، کنیز الملک الصالح نجم الدین ایوب بود و پس از آنکه پسری به نام خلیل از او بدنیا آمد وی را به زنی اختیار نمود. صلاح الدین صفدی نویسد: این بانو مورد اعتماد و مهر الملک الصالح و بانویی زیبا و دوراندیش بود و چون الملک الصالح درگذشت مرگ او را پنهان داشت تا آنکه برای تورانشاه بیعت گرفت ولی با دسیسه تورانشاه را در 7 محرم سال 648 ه . ق. به قتل رسانید و در 2 صفر سال 648 ه . ق. سلطنت بر شجرة الدر مسلم گشت و او نهمین از خاندان ایوبیان حاکم مصر بود و در نتیجهء انتقاد و فشار خلیفه المستنصر بالله ابوجعفر در بغداد خود را مخلوع نمود و زمام امور را به دست سپهدار و همسرش عزالدین ایبک ترک سپرد و در پایان ماه ربیع الاول 648 ه . ق. برای نخستین بار یکی از ترکها حکومت مصر را به دست گرفت و خود را به الملک العزیز ملقَّب گردانید. پس از مدتی شجرة الدر که حاکم مقتدر واقعی بود باخبر شد که الملک العزیز قصد ازدواج با دختر حاکم موصل بدرالدین لؤلؤ را دارد. دست بکار شد و با توطئهء سنجر جوهری در روز سه شنبه 23 ربیع الاول 648 ه . ق. الملک العزیز را در حمام به قتل رساندند. و پس از این واقعه شجرة الدر در برج احمر زندانی شد و در ربیع الاَخر 648 ه . ق. کشتهء او را خارج از قلعه یافتند و در جوار سیده نفیسه در قاهره مدفونش ساختند. توقیعات شجرة الدر (ام خلیل) بود و بر روی سکه ها: المستعصمیة الصالحیة ملکة المسلمین والدة الملک المنصور خلیل امیرالمؤمنین نقش میزد. و خطبا پس از دعای خلیفه برای او دعا میکردند و نامش را در خطبه ذکر مینمودند. (از اعلام النساء ج 2 ص 286) (اعلام زرکلی ج 3 ص 231).

شجرة بروفوریوس.

[شَ جَ رَ تُ بُ] (اِ مرکب) نزد منطقیان صورت درختی است که در آن اجناس و انواع را از اعم تا به اخص رسم کنند و آغاز از جوهر کنند تا به اشخاص منتهی شود. (از اقرب الموارد).

شجرة حدباء .

[شَ جَ رَ تُ حَ] (اِخ) نام درختی است در حدیبیه که مسلمانان در آنجا با پیغمبر (ص) بیعت نمودند. (از معجم البلدان: حدیبیة). رجوع به شجرة و حدیبیه شود.

شجرهء طوبی.

[شَ جَ رَ / رِ یِ با] (اِخ)درخت طوبی. و طوبی درختی است در بهشت. رجوع به طوبی شود. || (اِ مرکب) در اصطلاح عرفا اصول معارف و اخلاق حسنه است. (فرهنگ اصطلاحات عرفا).

شجرهء موسی.

[شَ جَ رَ / رِ یِ سا] (اِخ)اشاره است به درختی که از آن به موسی پیغامبر ندا آمد که: یا موسی انی اناالله رب العالمین. (قرآن 28/30) : دیه بوصیر به زمین الفیوم که مقام شجرهء موسی (ع) و قتلگاه مروان الحمار بود بر بیست فرسنگی مصر است بر غربی نیل. (نزهة القلوب ص 253).

شجره نامه.

[شَ جَ رَ مَ / شَ جَ رِ مَ / ش جَ رَ مِ / ش جَ رِ مِ] (اِ مرکب) نسب نامه. فهرست نامهای پدران و نیاکان کسی به صورت درختی که نیای اولی اصل و فرزندان بترتیب شاخهای آن باشند.

شجری.

[شَ جَ ] (ص نسبی) هر چیز منسوب به شجر. || هر چیز مانند درخت. || آنکه درخت میفروشد. || آنکه درخت میکارد. (ناظم الاطباء).
- رنگ شجری؛ سبز مایل به زردی است. (فرهنگ نظام).

شجری.

[شَ جَ ] (ص نسبی) نوعی خط با حساب ابجد که آن را خط «نخلی» یا «سروی» هم نامند، زیرا حروف آن به شکل درخت یا درخت سرو درمی آید و شباهت به خط میخی دارد و بسته به توافق، طرفین خطوط مایل راست و چپ را شاخص کلمه یا حرف قرار میدهند، یعنی یک عمود کوچک رسم کنند و سپس مرتبهء کلمه را در طرف چپ آن بوسیلهء خطوط مایل و کوچکی که خطوط عمودی را قطع می نماید تعیین میکنند و ممکن است مقام کلمه را طرف چپ و مقام حرف را طرف راست تعیین نمایند. (فرهنگ فارسی معین).

شجری.

[شَ جَ ] (اِخ) ابوالسعادات علوی. نحوی عراق که در سال 542 ه . ق. درگذشته است. رجوع به ابوالسعادات شود.

شجری.

[شَ جَ] (اِخ) احمدبن عبدالله شجری یمنی. کتاب لوامع الانوار و هدایاالاسرار از اوست و در سال 929 ه . ق. درگذشت. (از اعلام المؤلفین ج 1 ص 294).

شجری.

[شَ جَ] (اِخ) علی بن محمد بن محمد علوی عمری شجری. رجوع به علی بن صوفی شود.

شجری.

[شَ جَ] (اِخ) لطف الله احمد حسنی شجری نیشابوری. شاعر است و در قرن 6 هجری بدرود حیات گفته است و دیوان شعر دارد. (از معجم المؤلفین ج 13 ص 415).

شجری.

[شَ جَ] (اِخ) محمد بن علی بن الحسن علوی حسنی (ابوعبدالله) مردی فاضل و دانشمند بود. از آثار او، کتاب التعازی است و تا سال 414 ه . ق. حیات داشته است. (از معجم المؤلفین ج 10 ص316).

شجریت.

[شَ جَ ری یَ] (ع مص جعلی)درخت بودن. از شجر عربی به اضافهء «یّت» مصدری ترکیب شده و این گونه مصادر را اصطلاحاً مصدر صناعی یا جعلی گویند : و نبات آن (یاسمین) مابین شجر و یقطین است یعنی نه مانند درخت ایستاده است و نه مانند یقطین بر زمین مفروش، خصوص سفید آن و نیز زرد وکبود آن را شجریت غالب و در بعضی بلاد درخت آن عظیم میگردد... (مخزن الادویه).

شجریة.

[شَ جَ ری یَ] (ع ص نسبی)مؤنث شجری. رجوع به شجری شود.
- سادات شجریة؛ نام دسته ای از سادات : ... و به قم از فرزندان عمر بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب (ع) سادات شجریه اند. (تاریخ قم ص232).
- حروف شجریه؛(1) سه حرف است مجموع در: «ش» و «ض» و «ج» که منسوب به شجر است و بعضی گفته اند که آن حروف: جیم و شین و قاف و کاف و یاء است. (از اقرب الموارد) (از قاموس اوقیانوس و لسان العرب از نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 6 و 7).
(1) - این کلمه را برخی شَجْریَّه به سکون «ج» دانسته اند از لغت شَجر که یکی از مخارج حروف و دهان است که حروف مذکور (ج، ض، ش) بدان منسوبند.

شجع.

[شُ جُ] (ع اِ) ریشه های درخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || لگام چوبین که در جاهلیت ساختندی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) جِ شِجاعَة یا شَجاعَة یا شُجاعَة به معنی زن دلیر. (منتهی الارب).

شجع.

[شَ جَ] (ع مص) سبک برداشتن ستور دست و پای را در رفتن. (منتهی الارب). || (اِمص) درازی. (منتهی الارب). طول. (از اقرب الموارد). || شجع از شتران، سبک دست و پایی و سبک سیری باشد. (از اقرب الموارد).

شجع.

[شِ جَ] (ع ص) دلاور و پردل در شدت و در سختی جنگ و جز آن. (از منتهی الارب). شَجِع. (منتهی الارب). رجوع به شَجِع شود.

شجع.

[شَ جِ] (ع ص) دلاور پردل در شدت و در سختی جنگ و جز آن. (منتهی الارب). شجاع. (از اقرب الموارد). شِجَع. (منتهی الارب). || شتر دیوانه: جمل شجع القوائم؛ شتر سبک دست و پا در رفتن. (منتهی الارب). سریع النقل. (اقرب الموارد).

شجع.

[شُ] (ع ص، اِ) جِ شجعاء. (از اقرب الموارد). جِ اشجع، شَجْعاء. رجوع به اشجع و شجعاء شود.

شجع.

[شَ] (اِخ) نام قبیله ای است از عذرة. (از معجم قبایل العرب ج 2).

شجع.

[شَ] (اِخ) (بنو...) نام بطنی است از قبیلهء کلب. (منتهی الارب). و رجوع به معجم قبایل العرب ج 2 ذیل شجع شود.

شجع.

[شِ] (اِخ) (بنو...) نام بطنی است از کنانه و آن جد حارث بن عوف صحابی است. (منتهی الارب). مؤلف معجم قبایل العرب، عمر کحاله آرد: شجع بن عامر بطنی است از کنانه از عدنانیه و ایشان فرزندان شجع بن عامربن لیث بن بکربن عبدماة بن خزیمة بن مدرکة بن الیاس بن مضربن نزار باشند. (از معجم قبایل العرب ج 2).

شجعاء .

[شَ] (ع ص) مؤنث اشجع. ج، شُجع. (از اقرب الموارد). رجوع به اشجع شود. زن پردل و دلاور. (منتهی الارب). شجیعة. (از اقرب الموارد). || دراز. (از اقرب الموارد). || ناقة شجعاء؛ شترمادهء سبک دست و پا در رفتن. (منتهی الارب).

شجعاء .

[شُ جَ] (ع ص، اِ) جِ شجاع. (اقرب الموارد). جِ شجیع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به شجاع و شجیع شود.

شجعان.

[شُ] (ع ص، اِ) جِ شجاع و شجیع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

شجعان.

[شِ] (ع ص، اِ) جِ شجاع. (از اقرب الموارد).

شجعان.

[شَ] (ع اِ) جِ شجاع. به معنی مار. (از اقرب الموارد).

شجعم.

[شَ عَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). شیر. (مهذب الاسماء). اسد. (اقرب الموارد). || کالبد انسان یا گردن آن. (منتهی الارب). جسد انسان و به قولی گردن آن و به قولی طویل. و میم در همهء معانی زاید است برای الحاق. (از اقرب الموارد). || (ص) درازبالا. (منتهی الارب). || حیة شجعم؛ مار کلفت و ستبر و شجعم از صفات مار شجاع است. (از ذیل اقرب الموارد). مار نر. (مهذب الاسماء). || عنق شجعم؛ گردن دراز استخوانی. (از ذیل اقرب الموارد). ج، شجاعم. (مهذب الاسماء).

شجعة.

[شَ عَ] (ع ص، اِ) شتربچه که مادرش آن را ناقص خلقت زاده باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شُجعَة. رجوع به شجعه شود. || مرد دراز مضطرب. (از اقرب الموارد). || زمان. (از ذیل اقرب الموارد). || جِ شجاع به معنی دلیر. (منتهی الارب).

شجعة.

[شِ عَ] (ع ص) شجاع. (از اقرب الموارد). || جِ شجاع به معنی دلیر. (منتهی الارب).

شجعة.

[شُ / شَ عَ] (ع ص) لاغر بی دل و عاجز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جِ شجاع به معنی دلیر. (منتهی الارب).

شجعة.

[شَ جِ عَ] (ع ص) زن شجاع. (از اقرب الموارد). زن دلاور و پردل. (منتهی الارب). || زن که بر مردان در گفتار و سلاطت گستاخ است. (از اقرب الموارد). || ناقة شَجِعَة؛ شترمادهء سبک دست و پا در رفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شجعة.

[شَ جَ عَ] (ع ص، اِ) جِ شجاع به معنی دلیر. (منتهی الارب). رجوع به شجاع شود.

شجغ.

[شَ] (ع مص) سبک برداشتن ستور دست و پا را در رفتن، و الصواب بالعین (شجع). (از منتهی الارب). تند برداشتن دابه چهار دست و پای خود را. (از اقرب الموارد).

شجک.

[شَ جُ] (اِ) آواز اسب و اشتر و امثال آن در وقت رفتن. (انجمن آرا) (آنندراج). || فواق. (از انجمن آرا) (از آنندراج). رچک.رجک. آروغ. آرغ. هکه. باد گلو. رجوع به هکه شود.

شجکاو.

[] (اِخ) شجکا. سحکاو. نام جایی است به دو منزلی غزنه و در این روزگار مردم آن نواحی آنجا را شش کاو گویند. (حاشیهء تاریخ بیهقی چ ادیب ص 433) : امیر چنان خواست که ترکمانان چیزی بینند که هرگز چنان ندیده بودند چون رسولان و مهد به شجکاو رسیدند و فرمان چنان بود که آنجا مقام کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص433). و نیز رجوع به تاریخ بیهقی چ فیاض ص 255، 425 و به تاریخ بیهقی چ نفیسی ص 517 شود.

شجلیز.

[شِ] (اِ) شجد است که سرمای سخت باشد. (برهان). سرمای سخت. (اوبهی). شجد. (فرهنگ جهانگیری). سرمای سخت. (انجمن آرا) :
از دوری تو دیر شدم ای صنم آگاه
چون قصد تو کردم شجلیزم زد بر راه.
(لغت فرس اسدی).
و رجوع به شجد شود.

شجم.

[شَ جَ] (ع اِمص) هلاک. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

شجم.

[شُ جُ] (ع اِ) بلاهای دراز و بد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شجن.

[شَ جَ] (اِ) شجلیز است که سرمای سخت باشد. (برهان). رجوع به شجام و شجد شود.

شجن.

[شَ] (ع مص) بازداشتن حاجت کسی را از کاری. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اندوهگین کردن کسی را از کاری. (منتهی الارب). اندوهگین کردن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (از اقرب الموارد). شجون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به شجون شود.

شجن.

[شَ جَ] (ع مص) اندوهگین شدن. (منتهی الارب) (المصادر زوزنی) (از اقرب الموارد). شُجون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به شجون شود.

شجن.

[شَ] (ع اِ) راه وادی یا راه در اعلای وادی. (منتهی الارب). ج، شُجون.

شجن.

[شَ جَ] (ع اِ) غم. اندوه. (منتهی الارب). حزن. هَمّ. (اقرب الموارد) :
آری چو پیش آید قضا مروا شود چون مرغوا
جای شجر گیرد گیا جای طرب گیرد شجن.
معزی.
از قبول خدمت تو سرفرازم چون سپهر
خویش گردم با طرب بیگانه گردم با شجن.
سوزنی.
|| شاخهای درخت درهم آمده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شعبه و شاخ از هر چیزی. (منتهی الارب). شعبه از هر چیزی. (از اقرب الموارد). و از این کلمه است: «الحدیث ذوشجون»؛ یعنی انواع فنون و اغراض دارد و پیچ درپیچ است یا شاخها و شعبه ها دارد و بعض آن در بعض درآمده. (منتهی الارب). || حاجت هر چه باشد و هر جا که باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، شجون، اشجان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || هوای نفس. (از ذیل اقرب الموارد). || (ص) شترمادهء استوارخلقت درهم آمده اعضاء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شجن.

[شُ / شِ] (ع اِ) جِ شجنة. (از ذیل اقرب الموارد). رجوع به شجنة شود.

شجنات.

[شِ] (ع اِ) جِ شجنة. (از ذیل اقرب الموارد). رجوع به شجنة شود.

شجنات.

[شُ جِ] (ع اِ) جِ شجنة. (از ذیل اقرب الموارد). رجوع به شجنة شود.

شجنات.

[شُ جُ] (ع اِ) جِ شجنة. (از ذیل اقرب الموارد). رجوع به شجنة شود.

شجنة.

[شَ نَ] (ع اِ) شاخ از هر چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شِجنَه. (منتهی الارب). شُجنَه. (منتهی الارب). || بیخهای درخت درهم پیچیده. (از اقرب الموارد).

شجنة.

[شِ نَ] (ع اِ) شاخ از هر چیزی. (منتهی الارب). شَجنَة. (منتهی الارب). شُجنَة. (منتهی الارب).

شجنة.

[شِ نَ] (ع اِ) یک شعبه از خوشهء انگور که تمامی آن پخته باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). زِنگِلَه (در تداول مردم قزوین). شَجنَه. شُجنَة. (اقرب الموارد). || شکاف در کوه. (منتهی الارب). || رگها و بیخهای درخت درهم شده. (منتهی الارب). شُجنَه. (منتهی الارب). شَجنَه. (اقرب الموارد). || یقال: بینی و بینه شجنة رحم؛ ای قرابة مشتبکة. و فی الحدیث: الرحم شجنة من الرحمن؛ ای الرحم مشتقة من الرحمن یعنی انها قرابة من الله مشتبکة کاشتباک العروق. (منتهی الارب). || (اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

شجنة.

[شِ نَ] (اِخ) ابن عطاردبن عوف بن کعب بن زید منات است. (منتهی الارب). بطنی است منسوب به شجنة بن عطاردبن عوف بن کعب و از جمله بلاد ایشان، الحجزاء است. (از معجم قبایل العرب ج 2).

شجنی.

[شِ] (اِخ) محمد بن حسن بن علی بن احمدبن ناصربن عبدالله بن علی بن احمدبن اسماعیل شجنی ذماری، مورخ، ادیب و شاعر است و در سال 1200 ه . ق. یا بعد از این سال بدنیا آمد و در سال 1286 ه . ق. درگذشت. الاقتصار فی التراجم از اوست. (از معجم المؤلفین ج 9 ص 201).

شجو.

[شَجْوْ] (ع اِ) حاجت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اندوه. (منتهی الارب). هَمّ. حزن. (اقرب الموارد).

شجو.

[شَجْوْ] (ع مص) اختلاف و نزاع میان کسان افتادن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اندوهگین کردن کسی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). اندوهگین کردن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || طربناک ساختن کسی را. از لغات اضداد است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || از پیش بشدن. (تاج المصادر بیهقی).

شجواء .

[شَ] (ع ص) مفازة شجواء؛ بیابان سخت گذار. (منتهی الارب). بیابان صعب المسلک. (از اقرب الموارد).

شجوب.

[شُ] (ع مص) هلاک گردیدن. (منتهی الارب). اندوهگین شدن و رسیدن بوی تباهی همچون بیماری یا قتال. (از اقرب الموارد). شَجَب. (منتهی الارب). رجوع به مصدر مذکور شود. || اندوهگین ساختن. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || گونهء روی بگردیدن. (تاج المصادر بیهقی). || بازداشتن. (از منتهی الارب). مشغول ساختن. (از اقرب الموارد). || کشیدن کسی یا چیزی را. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || شجب الظبی شجوباً؛ تیر انداختن بسوی آهو که خسته گردد و رفتن نتواند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بستن در شیشه را بر سربند. (از اقرب الموارد).

شجوب.

[شَ] (ع ص) امرأة شجوب؛ زن اندوهگین. (منتهی الارب). زن اندوهگینی که دلش در بند آن اندوه باشد. (از اقرب الموارد).

شجوب.

[شُ] (ع اِ) جِ شَجب. (منتهی الارب). رجوع به شجب شود. || جِ شَجَب. (از ذیل اقرب الموارد). رجوع به شجب شود.

شجوجاء .

[شَ جَ] (ع ص) شجوجی. (منتهی الارب). رجوع به شجوجی شود.

شجوجاة.

[شَ جَ] (ع ص، اِ) مؤنث شجوجی. (منتهی الارب). || باد پیوسته. (منتهی الارب). باد که پیوسته وزد. (از اقرب الموارد). || عقعق ماده که مرغی است ابلق. (منتهی الارب). رجوع به شجوجی شود.

شجوجی.

[شَ جَ جا] (ع ص) مرد بسیار درازپای کوتاه پشت. (منتهی الارب). مرد بسیار دراز. (از اقرب الموارد). مرد نیک دراز یا دراز سطبراستخوان یا درازپای یا درازپشت کوتاه پای. (منتهی الارب). || اسب فربه سطبراستخوان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) مرغی است ابلق سیاه سپید. (منتهی الارب). عقعق. (اقرب الموارد). || نوعی از زاغ. (منتهی الارب). || باد که پیوسته وزد. (از اقرب الموارد). باد پیوسته. (منتهی الارب).

شجور.

[شُ] (ع مص) اختلاف افتادن میان قوم در کاری و مختلف فیه گردیدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شجور.

[شُ] (ع اِ) جِ شَجر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

شجول.

[شَ] (ع ص) درازپا از مردم. (از اقرب الموارد). لنگ دراز.

شجون.

[شُ] (ع اِ) جِ شَجن، شَجِن. (منتهی الارب). فنون. (مهذب الاسماء). گویند: فلان ذوشجون؛ ای ذوفنون. (مهذب الاسماء). الحدیث ذوشجون؛ یعنی انواع فنون و اغراض دارد و پیچ درپیچ است یا شاخها و شعبه ها دارد و بعض آن در بعض درآمده. (منتهی الارب) :
این نخواندی کالکلام ای مستهام
فی شجون جره جر الکلام.مولوی.
- امر شجون؛ امر عظیم :
چون پیاپی گشت آن امر شجون
نیل می آمد سراسر جمله خون.
مولوی.
رجوع به شجن شود.

شجون.

[شُ] (ع مص) لازم و متعدی است. اندوهگین کردن. || اندوهگین شدن. (از منتهی الارب).

شجوة.

[شَ وَ] (اِخ) وادیی است. (منتهی الارب). نام وادیی است به تهامه از کوهی موسوم به فحل فرومیریزد. (از معجم البلدان).

شجوی.

[شَ جَ] (ع ص نسبی) منسوب است به شجی مخفف. (منتهی الارب).

شجة.

[شَجْ جَ] (ع اِمص) سرشکستگی. ج، شجاج. (منتهی الارب). جراحت مخصوص سر و گاه برای اعضاء دیگر بدن استعاره شود. ج، شجاج. و شجاج دارای ده مرحله است و مذکور در ذیل مادهء «د م غ». (از اقرب الموارد). شکستگی سر. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

شجة.

[شَجْ جَ] (اِخ) (ال ...) نام وادیی است در یمن در منازل طی و سپس قبیلهء همدان در آن فرود آمدند. (از معجم ما استعجم ج 3).

شجی.

[شَ ی / ی ی] (ع ص) مشغول (و الیاء مخففه و قد تشدد فی الشعر قال: نام الخلیون عن لیل الشجیینا. (منتهی الارب). به تخفیف یاء بر وزن فعل به معنی مشغول. (از اقرب الموارد). || حزین و نسبت بدان شجوی است. (از اقرب الموارد). اندوهگین. (منتهی الارب).

شجی.

[شَ ی ی] (ع ص) اندوهناک. (منتهی الارب).

شجی.

[شَ ی ی] (اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب). نام منزلی است در راه مکه از طریق بصره و در زمان حجاج عده ای از مردم آنجا از تشنگی به هلاکت رسیدند و چون این خبر به حجاج رسید دستور داد تا چاهی در آنجا حفر کنند. (از معجم البلدان).

شجی.

[] (اِخ) نام یکی از زنهای هارون الرشید خلیفهء عباسی است و خدیجه و لبابة از بطن اوست. (از العقدالفرید ج 5 ص396).

شجیب.

[شَ] (ع مص) به معنی آواز کردن غراب در غربت. (از ذیل اقرب الموارد).

شجیج.

[شَ] (ع ص) شجوج. ج، شَجّی. (از اقرب الموارد). شکسته سر: وتد شجیج؛ میخ سرشکسته. (از منتهی الارب). || (اِ) بانگ استر. (یادداشت مؤلف).

شجیدن.

[شَ دَ] (مص) سرمازده شدن. (از لغت نامهء اسدی در حاشیهء لغت شجد). به سرمای سخت تباه شدن. (یادداشت مؤلف). || سرما خوردن. (برهان) :
خاک دریا شود بسوزد آب
بفسرد نار و برق بشجاید.(1)
دقیقی.
رجوع به شجاییدن و شجانیدن شود.
(1) - ن ل: بفسرد آفتاب و بشجاید. در یادداشتهای استاد نفیسی چنین ضبط است: صورت خشمش... بفسرد نار و برق بشخاید. (گنج بازیافته چ دبیرسیاقی ص79).

شجیر.

[شَ] (ع ص) غریب و بیگانه از مردم و اشتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دوست. (از اقرب الموارد). یار. (منتهی الارب). ج، شُجَراء. || هیچکاره. (منتهی الارب). چیز ردی. مقابل جید. (شرح قاموس). || رودبار بسیاردرخت. (منتهی الارب). مکان شجیر؛ جای پردرخت. (از اقرب الموارد). زمین درختناک. (منتهی الارب). || (اِ) شمشیر. (منتهی الارب). سیف. (اقرب الموارد). || تیر قداح بیگانه برآورده ای که از آن چوب نباشد. (منتهی الارب). تیر قداح که میان آنها بیگانه باشد. (از اقرب الموارد).

شجیرات.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان رغیوه بخش رامهرمز شهرستان اهواز. دارای 200 تن سکنه. آب آن از چاه و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شجیرة.

[شَ رَ] (ع ص) مؤنث شجیر. جای پردرخت. (از اقرب الموارد): ارض شجیرة؛ زمین درختناک. (منتهی الارب). و رجوع به شجیر شود.

شجیرة.

[شُ جَ رَ] (ع اِ مصغر) درختک. (یادداشت مؤلف). درختچه.

شجیع.

[شَ] (ع ص) پردل و دلاور در خطرات و مخاوف. ج، شُجَعاء و شُجعان. (منتهی الارب). شجاع. ج، شُجعان، شِجاع، شُجَعاء، أَشجِعَة. (از اقرب الموارد).

شجیعة.

[شَ عَ] (ع ص) زن پردل و دلاور. ج، شَجائِع. (منتهی الارب). مؤنث شجیع، زن پردل. عرب، شجاعت و کرم را در زنان مذموم و در مردان ممدوح دانند همچنانکه ترس و بخل را در مردان نکوهش کنند و در زنان نیک شمرند. ج، شَجائِع، شَجاع، شُجُع. (از اقرب الموارد). || زن پردل و جسور در گفتار. ج، شجائع، شجاع، شجع. (اقرب الموارد).

شجیة.

[شَ یَ / جی یَ] (ع ص) زن اندوهگین. (منتهی الارب). امرأة شجیة؛ زن اندوهگین. (از اقرب الموارد). رجل شج و امرأة شجیة به تخفیف یاء، ولی برخلاف قیاس یاء را در نسبت مشدد ساختند و حال آنکه بر طبق قیاس باید شجویة باشد و توجیهی برای آن شده است که شجی به معنی مشجو است (از شجاه یشجوه فهو مشجو و شجی). وجه دوم آنکه عرب فعل را با یاء ممدود سازند و گویند قمن و قمین و سمج و سمیج و کر و کرّی و برهمین قیاس باشد شج و شجی. (از معجم البلدان).

شجیة.

[شَ جی یَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). نام محلی است میان شقوق و بطان از راه مکه و هفت میل تا بطان فاصله دارد. (از معجم البلدان).

شچک.

[شَ چُ] (اِ) سرفهء سخت. (ناظم الاطباء).

شح.

[شَ / شِ / شُح ح] (ع اِمص) زفتی. (منتهی الارب). بخل. (اقرب الموارد). بخیلی. (مهذب الاسماء). || آزمندی. (منتهی الارب). حرص. و در صحاح به معنی حرص توأم با بخل آمده است. (از اقرب الموارد). بخل با حرص. (زمخشری) :
تو ز شح و بخل خواهی وز دها
تا ببندی پور ما را بر گدا.
مولوی.

شح.

[شَ / شِ / شُح ح] (ع مص) زفتی کردن. (از منتهی الارب). بخل ورزیدن. (از اقرب الموارد). بخیلی کردن. (ترجمان القرآن جرجانی) (دهار). بخیل و حریص شدن. (المصادر زوزنی). || آزمندی نمودن. (از منتهی الارب). حرص ورزیدن. (از اقرب الموارد).

شحا.

[شَ] (ع ص) فراخ از هر چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شحا.

[شَ] (اِخ) نام آبی است. (از منتهی الارب).

شحائح.

[شَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ شحیحة. زنهای بخیل و حریص. (از اقرب الموارد). || شترهای کم شیر. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب): ابل شحائح؛ شتران کم شیر. (از اقرب الموارد). رجوع به شحیح و شحیحة شود.

شحاث.

[شَحْ حا] (ع ص) شحاذ. (اقرب الموارد). به معنی شحاذ و غلط عوام است. (منتهی الارب).

شحاج.

[شُ] (ع اِ) بانگ زاغ و استر و شترمرغ. (منتهی الارب). شحاج استر و زاغ، آواز آن دو است. (از اقرب الموارد). شَحَجان. رجوع به شحجان و شحیج شود.

شحاج.

[شُ] (ع مص) بانگ کردن زاغ. (از منتهی الارب). بانگ کردن قاطر و زاغ. (از اقرب الموارد). بانگ کردن کلاغ و استر. (تاج المصادر بیهقی). شحیج. شَحَجان. تَشحاج. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و رجوع به تشحاج و شحجان و شحیج شود. || کلان سال شدن زاغ. (از منتهی الارب). بزرگ سال و پیر شدن زاغ. (از اقرب الموارد). || درشت گردیدن بانگ زاغ. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شحاج.

[شَحْ حا] (ع ص) صیغهء مبالغه. (از اقرب الموارد). || (اِ) گورخر. (منتهی الارب). حمارالوحش. (اقرب الموارد). مشحج. (منتهی الارب). و رجوع به مشحج شود.
- بنات شحاج و بنات شاحج؛ استران. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). استران و خران. (از اساس البلاغة).

شحاج.

[شَحْ حا] (اِخ) (بنو...) دو بطنند از ازد. (منتهی الارب). دو بطنند در أزد از قحطانیه. (از معجم قبایل العرب). || نام محدثی است. (منتهی الارب).

شحاح.

[شِ] (ع ص، اِ) جِ شحیح. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به شحیح شود.

شحاح.

[شَ] (ع ص) زفت. آزمند. (منتهی الارب). بخیل. حریص. (اقرب الموارد). آزمند. آزور.
- ارض شحاح؛ زمین که بی باران بسیار روان نگردد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- || زمین نرم. (مهذب الاسماء).
- ابل شحاح؛ شتران کم شیر. (منتهی الارب).
- زند شحاح؛ آتش زنه که آتش ندهد. (منتهی الارب).
- ماء شحاح؛ آب اندک که زمین نپوشد. (منتهی الارب).

شحاحذة.

[شَ حِ ذَ] (ع ص، اِ) جِ شحاذ. (از ذیل اقرب الموارد). رجوع به شحاذ شود.

شحادید.

[شَ] (ع ص، اِ) جِ شُحدود. (از اقرب الموارد). رجوع به شحدود شود.

شحاذ.

[شَحْ حا] (ع ص) ستیهنده و تیز. (شحاث بثاء غلط است چنانکه گذشت در شحاث) (از منتهی الارب). || سائل. (از اقرب الموارد). گدای. ستیهنده در سؤال. گدای مبرم در سؤال. گدای سمج. (یادداشت مؤلف).

شحاذت.

[شَ ذَ] (ع اِمص) گدایی. (یادداشت مؤلف). عمل شحاذ.

شحاذة.

[شَحْ حا ذَ] (ع ص) مؤنث شحاذ. (از مهذب الاسماء). گدای مبرم و سمج زن. || روشن گر. صیقل. صقال. صاقل. جلاء: شحاذالسیوف؛ جلاءالسیوف. (یادداشت مؤلف).

شحاص.

[شِ] (ع ص، اِ) جِ شحاصة. (منتهی الارب). رجوع به شحاصة شود.

شحاصة.

[شَ صَ] (ع ص، اِ) گوسپند فربه. (منتهی الارب). گوسپند که شیر او تمام شده است و گویند به معنی گوسپند فربه باشد. (از اقرب الموارد). || گوسپند که گاهی بر او نر نجهیده باشد. (منتهی الارب). گوسپند که هرگز نر بر او نجهیده باشد. (از اقرب الموارد). || گوسپند ناباردار. (منتهی الارب). گوسپند غیرحامل. (از اقرب الموارد). ج، اشحاص، شِحاص، شِحص، شَحَصات، شَحَص.

شحاط.

[شَحْ حا] (ع ص) دور و بعید. (از اقرب الموارد).

شحاک.

[شِ] (ع اِ) چوبی است که در دهان بره و بزغاله در عرض کنند تا شیر نمکد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شحام.

[شَحْ حا] (ع ص) پیه فروش. (منتهی الارب) (دهار) (مهذب الاسماء). فروشندهء پیه. (از اقرب الموارد) (از اساس البلاغة). || آنکه بسیار اطعام نماید مردم را با پیه. (از ذیل اقرب الموارد) (از اساس البلاغة). || فربه. (از اساس البلاغة زمخشری). || بسیارخواهندهء پیه. دوست دارندهء پیه. (از اساس البلاغة).

شحامة.

[شَ مَ] (ع مص) فربه گردیدن. (از منتهی الارب). فربه شدن و بسیار شدن پیه. (المصادر زوزنی). پیه دار شدن. (از اقرب الموارد).

شحان.

[شِ] (ع مص) بغض و عداوت نمودن. (آنندراج).

شحانی.

[شَ] (اِ) جِ شحنه، به سیاق عربی :فرمودیم تا در هر ماهی دو روز شحانی و ملوک... و دانشمندان در مسجد جامع... جمع شوند. (تاریخ غازان چ کارل یان ص 219).

شحب.

[شَ] (ع مص) رندیدن زمین را به بیل. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شحبی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب است به شحب که بطنی است از قضاعه. (از انساب سمعانی).

شحتلة.

[شَ تَ لَ] (ع اِ) آنچه از یک بار برکندن حاصل شود از موی و مانند آن. یقال: اعطنی شحتلة من کذا؛ ای نتفة منه. (منتهی الارب). در شرح قاموس آمده که این کلمه غیر عربی است و در لسان العرب نیامده است. (از اقرب الموارد).

شحتول.

[] (ع ص) بز پیر. || مرد حقیر ژنده پوش. (از دزی ج 1 ص 731).

شحث.

[شَ] (ع مص) تیز کردن کارد. (از ذیل اقرب الموارد). شحذ. (از منتهی الارب).

شحجان.

[شَ حَ] (ع اِ) بانگ استر و زاغ و شترمرغ. (منتهی الارب).

شحجان.

[شَ حَ] (ع مص) شحاج. بانگ کردن استر و زاغ. || کلان سال شدن زاغ. || ضخم شدن بانگ زاغ. (از اقرب الموارد). رجوع به شحاج شود.

شحح.

[شَ حِ] (ع ص) بخیل و حریص. (غیاث اللغات).

شحد.

[شَ] (ع مص) خواستن. سؤال کردن. || کمین کردن. مترصد شدن. || طلب زندگی خود کردن. || گدایی کردن. || بی سر و پا بودن و گدا بودن. (از دزی). || شحد الناس من کثر الجرائم؛ به ستوه آوردن مردم از کثرت دریافت مالیات. (از دزی ج 1 ص 731).

شحدود.

[شُ] (ع ص) مرد بدخوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، شحادید.

شحذ.

[شَ] (ع اِ) خشم. (منتهی الارب).

شحذ.

[شَ] (ع مص) تیز کردن کارد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شحث. (از ذیل اقرب الموارد).
- حجرالشحذ؛ سنگ که کارد را با آن تیز کنند. (از اقرب الموارد).
|| تراشیدن یاقوت. || صیقل دادن یاقوت. (از دزی ج 1 ص 731). || سوختن معده از گرسنگی. (از منتهی الارب). تافتن گرسنگی شکم را و تند و تیز کردن آن را بر طعام. (از اقرب الموارد). || راندن کسی را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سخت راندن. (منتهی الارب). سخت راندن چهارپا را. (از اقرب الموارد). || چشم زخم رسانیدن کسی را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خشم گرفتن. (منتهی الارب). خیره شدن به کسی از راه خشم. || غضب کردن. (از اقرب الموارد). || ستیهیدن در سؤال. (منتهی الارب). الحاح کردن در سؤال. (از اقرب الموارد). || رندیدن. (منتهی الارب). || پوست بازکردن. (منتهی الارب). پوست گرفتن. (از اقرب الموارد).

شحذان.

[شَ حَ] (ع ص) نیک راننده. (منتهی الارب). شَحذان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به شَحذان شود. || مرد گرسنه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شحذان شود. || سبک در کار خود. (منتهی الارب). سبک در کوشش خود. (از اقرب الموارد).

شحذان.

[شَ] (ع ص) مرد گرسنه. (منتهی الارب). شَحَذان. (منتهی الارب). || نیک راننده. (از اقرب الموارد). و رجوع به شَحَذان شود.

شحذوذ.

[شُ] (ع ص) مرد زودخشم. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس).

شحذوف.

[شُ] (ع ص) تیز از کوه و جز آن. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). || در منتهی الارب تیز و تند از اسب و جز آن معنی شده و ظاهراً سهوی در کلمهء خیل و جبل برای مؤلف یا ناسخ منتهی الارب روی داده است.

شحر.

[شَ] (ع اِ) بطن وادی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آبراهه. (منتهی الارب). مجرای آب. (از اقرب الموارد). || نشان پشت ریش بهْشدهء شتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شحر.

[شِ] (ع اِ) شط. (اقرب الموارد). رود.

شحر.

[شَ حَ] (ع) فزع و خوف. (از اقرب الموارد).

شحر.

[شَ] (ع مص) دهان گشادن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شحر.

[شَ / شِ](1)(اِخ) ساحلی است میان عمان و عدن. (از منتهی الارب). ساحل یمن. (از اقرب الموارد). شهری است (به عربستان) بر کران دریا و از وی اشتران نیک خیزد و لبان از آنجا برند به همهء جهان. (حدودالعالم). ساحل مهرة به یمن. (از المعرب جوالیقی).
(1) - حرکت کسر در آن بیشتر است. (منتهی الارب).

شحرا.

[] (سریانی، اِ) به سریانی تاج البحر است و گفته اند لغت یونانی است. (فهرست مخزن الادویه). || نام شمسا قازاج احمر است. (فهرست مخزن الادویه).

شحرور.

[شُ] (ع اِ) سار سیاه. سحرور. شحور. نوعی از مرغان صحرایی باشد و بعضی گویند کبک دری است و عربی است. (برهان). شحور. (منتهی الارب). پرنده ای است سیاه رنگ کمی بزرگتر از گنجشک، بخاطر لحن خوشی که دارد او را در قفس گذارند. ج، شحاریر. (از اقرب الموارد) (از صبح الاعشی ج 2 ص 75). مرغی است سیاه و منقار و پای او زرد مایل به سرخی و به قدر قمری و به ترکی او را قره طاوخ و به اصفهانی غوغاز و به مازندرانی توکا نامند. (از تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به شحور شود.

شحرة.

[شِ رَ] (ع ص، اِ) کرانهء تنگ از رود. (منتهی الارب). شط تنگ. (از اقرب الموارد).

شحری.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به شحر واقع در عمان. (از انساب سمعانی). منسوب به شحر ساحل میان عمان و عدن و عنبر شحری را از این ساحل آرند. (از یادداشت مؤلف).

شحری.

[شَ / شِ] (اِخ) محمد بن عمر اصغر. شاعر و از اهل شحر است. (از منتهی الارب).

شحری.

[شَ / شِ] (اِخ) محمد بن معاذ. محدث و از ساحل شحر است. (از منتهی الارب).

شحز.

[شَ] (ع مص) آرمیدن با زن. (از منتهی الارب). کلمه ای است متروک و از نکاح بدان کنایه کنند. (از ذیل اقرب الموارد). || ترسیدن و بیمناک گردیدن. (از منتهی الارب).

شحس.

[شَ] (ع اِ) درختی است مانند درخت زیتون بری، مگر آنکه درازتر است و چون که بسیار خشک است کمان از او نمی سازند. (منتهی الارب).

شحسار.

[شَ] (ع ص) دراز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

شحشاح.

[شَ] (ع ص) شحیح. (از اقرب الموارد). بخیل. || حریص. || دراز. || دوام کننده بر چیزی. (منتهی الارب). مواظب و جدی بر چیزی. (از اقرب الموارد). || غیور. (منتهی الارب). || امرأة شحشاح؛ زن قوی که در قوت و توانایی به مردان ماند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شحشبو.

[شَ شَ] (اِخ) از قرای افامیه است به ساحل شام و از توابع حمص. گویند که قبر اسکندر و بعضی گفته اند که امعاء وی در آنجا و جسدش در مناره ای است به اسکندریه ولی اکثر برآنند که اسکندر در بابل عراق درگذشت. (از معجم البلدان).

شحشح.

[شَ شَ] (ع ص، اِ) حریص. (منتهی الارب). شحیح. (از اقرب الموارد). || بخیل. || بیابان فراخ. (منتهی الارب). فلات واسع و دور که در آن گیاهی نباشد: فلاة شحشح؛ بیابان بی آب و علف. (از اقرب الموارد). || پیوستگی و دوام کننده برکاری و صادر آن. (منتهی الارب). مواظبت کننده بر شی ء و برای مذکر و مؤنث یکسان است. (از اقرب الموارد). || بدخوی. || خطیب. بلیغ. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دلاور. (منتهی الارب). شجاع. (از اقرب الموارد). || مرد بسیاررشک. (منتهی الارب). غیور. (از اقرب الموارد). || زاغ بسیاربانگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زمین که بی باران بسیار روان نگردد. (منتهی الارب). زمینی که سیل در آن جاری نشود مگر با باران بسیار. (از اقرب الموارد). || و آن که بی باران بسیار روان گردد از لغات اضداد است. (منتهی الارب). || خر سبک. (منتهی الارب). شحشح از خر، سبک آن را میگویند. (قاموس). خر سبک و چالاک. (ناظم الاطباء). || سنگخوار سریع و شتاب. (منتهی الارب). قطاة سریع. (از اقرب الموارد). سنگخوار و آن پرنده ای است شتابنده. (شرح قاموس). || دراز از هر چیزی. (منتهی الارب). دراز. (از اقرب الموارد). شحشحان.

شحشح.

[شُ شُ] (ع ص، اِ) خر سبک. (منتهی الارب) (از قاموس). خر سبک و چالاک. (ناظم الاطباء).

شحشحان.

[شَ شَ] (ع ص) شحیح. (از اقرب الموارد). زفت. (منتهی الارب). || حریص. (منتهی الارب). || دراز از هر چیزی. شحشح. || مرد بسیاررشک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شحشحة.

[شَ شَ حَ] (ع اِ صوت) بانگ صُرد. (از اقرب الموارد). بانگ ورکاک. (منتهی الارب). بانگ شیرگنجشک که مرغی است و بعضی مردارخوار را گویند که کرکس باشد. (از منتهی الارب).

شحشحة.

[شَ شَ حَ] (ع مص) پرهیز. || بشتاب پریدن مرغ. بشتاب پریدگی قطاة و مانند آن. (منتهی الارب). طیران تند قطاة. پرش سریع سنگخوار. || برگردانیدن شتر بانگ را. (منتهی الارب).

شحص.

[شَ / شَ حَ] (ع ص، اِ) گوسپند و جز آن که از شیر بازایستد. واحد و جمع در آن یکی است، گویند: ناقة شحص و نوق شحص شحصاء. (منتهی الارب). شحاصة. شَحَصَة. (منتهی الارب). || گوسپند فربه وآنکه گاهی نر بر او نجهیده باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گوسپند ناباردار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، اشحاص، اَشحُص، شِحاص، شِحص. به لفظ واحد و شَحَصات و شَحص. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

شحص.

[شَ حَ] (ع ص، اِ) شَحص. رجوع به شحص شود. || مال پست و کم بها. (از ذیل اقرب الموارد). || جِ شَحص. || ظبیة شحص؛ آهوی لاغر. (از ذیل اقرب الموارد).

شحصاء .

[شَ] (ع ص، اِ) شحاصة. (منتهی الارب). رجوع به شحاصة شود.

شحصات.

[شَ حَ] (ع ص، اِ) جِ شَحص. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به شَحص شود.

شحصة.

[شَ حَ صَ] (ع ص، اِ) شحص. شحاصة. شحصاء. (منتهی الارب). رجوع به شحص و شحاصة و شحصاء شود.

شحصیمة.

[شَ مَ] (اِخ) (بلندیها) شهری در قسمت یساکار بود و احتمال میرود که همان تل القاسم باشد که در وادی اردن واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

شحط.

[شَ] (ع اِ) چوبکی که نزدیک درخت رز نهند تا زمین نگاه دارد آن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). چوبکی که پهلوی درخت انگور نهند تا بدان بر وادیج خود برآید. || مانع. سد. ج، شحوط. (از دزی ج 1 ص 732). || خط. سطر (نوشته شده). (از دزی ج 1 ص 732). شحطة.

شحط.

[شَ حَ] (ع مص) دور شدن. (منتهی الارب). || تنک کردن مزاج شراب را. (از منتهی الارب). || ذبح کردن شتر. (از منتهی الارب). || سبقت نمودن از کسی و دور شدن از آن. (از منتهی الارب). || چوبی را در پهلوی بیخ رز نهادن تا بدان بر وادیج خود برآید. (منتهی الارب). || پر کردن اناء. (از منتهی الارب). || دور شدن از حق و درگذشتن از مرتبهء خود. (از منتهی الارب). || رسیدن شتر به نهایت قیمت خود. (منتهی الارب). تجاوز کردن بهای شتر از حق و مرتبه. (از اقرب الموارد). || ریخ زدن. || بانگ کردن مرغ. || نیش زدن عقرب. || بسیار کردن آب شیر را. || بریدن امید. شَحط. شحوط. مشحط. (منتهی الارب). || سرنگون کردن. || مکیدن مایه ای بوسیلهء لوله. || کشیدن. بدنبال خود کشیدن بر روی زمین. (از دزی ج 1 ص 732).

شحط.

[شَ] (ع مص) شحوط. سرگین افکندن مرغ. (منتهی الارب). || طپیدن کشته در خون. (منتهی الارب). رجوع به شَحَط شود.

شحط.

[شَ] (اِخ) زمینی است مر طی را. (منتهی الارب).

شحطط.

[شَ طَ] (ع مص) کشیدن. با خود کشیدن. || این طرف و آن طرف کشیدن. || بسیار دلربا بودن. (از دزی ج1 ص732).

شحطة.

[شَ طَ] (ع اِ) بیماریی است که بر سینهء شتر عارض شود. (منتهی الارب). || نشان خراش که به پهلو یا بر ران رسد. (منتهی الارب). || مانع. سد. || سطر. خط. (از دزی ج 1 ص 732). شحط.

شحف.

[شَ] (ع مص) باز کردن پوست را از چیزی. لغت یمانی است. (منتهی الارب).

شحک.

[شَ] (ع مص) قرار دادن شحاک(1)را در دهان گوسفند. (از منتهی الارب). و رجوع به شحاک شود.
(1) - شحاک چوبی است که در دهان بره و بزغاله در عرض کنند تا شیر نمکد. (از اقرب الموارد).

شحلا.

[شَ] (ص) کون دریده. (حاشیهء لغت فرس اسدی ص 515).

شحم.

[شَ] (ع اِ) چربوی گداختهء حیوان. په. پی. وزد. چربی. چربش. (یادداشت مؤلف). پیه که به عرف، آن را چربی گویند. (منتهی الارب). آن قسمت سفید و سبک از گوشت حیوان مانند آنچه شکم و روده های آن را پوشاند. ج، شحوم. (اقرب الموارد) :
بیندازی عظام و لحم و شحمم
رگ و پی همچنان و جلد منشور.
منوچهری.

شحن.

[شَ] (ع مص) پر کردن کشتی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پرکردن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان القرآن). || پرکردن مدینه را به اسبان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دور کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (غیاث اللغات). || دفع نمودن. (از اقرب الموارد) (از صحاح الفرس). || راندن. (منتهی الارب). طرد کردن. (از اقرب الموارد). || دور راندن شکار را و صید نکردن. (منتهی الارب).

شحن.

[شَ حَ] (ع مص) کینه ورزیدن با کسی: شحن علیه. (منتهی الارب).

شحن.

[شَ حَ] (ع اِ) جِ شحنة. (یادداشت مؤلف).

شحناء .

[شَ] (ع اِمص) دشمنی. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). دشمنی که دل کس را پر کرده باشد. (از اقرب الموارد). || منافسه. مبارات. (یادداشت مؤلف).

شحنگی.

[شِ نَ / نِ] (حامص) عمل شحنه. داروغگی. پاسبانی شهر و برزن. رجوع به شحنه شود : امیر وی را برکشیده بود و شحنگی بادغیس فرموده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 528). شحنگی بست بدو مفوض کردیم. (تاریخ بیهقی). جعفر تکین را برسم شحنگی بر دارالملک بلخ گماشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 263).
گرم به شحنگی عاشقان فرود آری
خراج روی تو بر آفتاب و ماه نهم.
خاقانی.
غم شحنهء عشق است و بلا انگیزد
جان خواهد شحنگی و رنگ آمیزد.خاقانی.
در شحنگی مشرق صبح آمد و زد داری
زودا که سر چترش زان دار پدید آید.
خاقانی.

شحنة.

[شِ نَ] (ع ص، اِ) آنقدر از گیاه که ستوران را یک روز و یک شب کفایت کند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جماعت اسبان یا به قدر کفایت از آن، یقال: بالبلد شحنة من الخیل؛ ای رابطة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آنچه کشتی را بارگیری کنند. (از ذیل اقرب الموارد). || آنکه ضبط مدینه و سیاست آن را از طرف سلطان بس باشد. (منتهی الارب). || گروهی نگاهبانان شهر. (از آنندراج). گروهی که شهر نگاه دارند. (مهذب الاسماء). || نایب. آن کس که خراج را فراهم می آورد. || رسول و پیغام آور. (ناظم الاطباء). عامل عمل دار. کاردار. (زمخشری).

شحنه.

[شِ نَ / نِ] (اِ) مردی که او را پادشاه برای ضبط کارها و سیاست مردم در شهر نصب کند. بعرف آن را کوتوال و حاکم گویند و این لفظ به فتح غلط است. (از آنندراج). نگهبان شهر. عسس و صوبه دار. نواب و نایب حاکم شهر. رئیس پولیس. (ناظم الاطباء) :عمر شش هزار مرد به آذربایجان شحنه نشانده بود و به کوفه و سواد عراق چهارهزار مرد شحنه بود. (ترجمهء طبری بلعمی).
از ادبا عالمی فرست به ماچین
وز امرا شحنه ای فرست به ارمن.فرخی.
تا این غایت که رایت وی [مسعود غزنوی] به سپاهان بود معلوم است که در اینجا [ری] در شهر و نواحی ما حاجبی بود شحنه با سواری دویست. (تاریخ بیهقی). وی را با بوعلی شادان طوسی کدخدای شحنهء خراسان بنشاند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 603). از عمال و قضاة و شحنه... همگان را بازگردانی. (تاریخ بیهقی ص 245). متکلم، شحنه و بدرقهء اعتقاد عامی است تا آنچه عامی اعتقاد کرده است وی به حدیث بر وی نگاه دارد و شر مبتدع از وی کند و راه آن در جدل بداند. (کیمیای سعادت).
در دخل هر شحنه و محتسب را
گشاده ست تا هست ازارت گشاده.سوزنی.
غلامی را که شحنهء مرابط افیال بود درربودند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 108). معتمدان و عمال خویش را به غزنه بر سر معاملات کرد و شحنهء قاهر به حفظ و حراست آن بقعه بازداشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 163). و اگر از قبل من شحنه به بست رفت از بهر حفظ ولایت و رعایت رعیت تو بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 196).
گر کار من از عشقش با شحنه و دار افتد
از شحنه نترسم من وز دار نیندیشم.خاقانی.
عید آمد از خلد برین شد شحنهء روی زمین
هان ماه نو طغراش بین امروز در کار آمده.
خاقانی.
هوا چون شحنه شد بر عالم دل
خراج از عقل کمتر برنتابید.خاقانی.
در این مجلس چنان کن پرده سازی
که ناید شحنه در شمشیربازی.نظامی.
آگاه چو گشت شحنه زین حال
دزد آبله پای و شحنه قتال.نظامی.
شحنهء راه دو جهان من است
گرنه چرا در غم جان من است.نظامی.
ملک چون مست باشد شحنه هشیار
خلاف کار فرمانده رود کار.عطار.
مردم نادان اگر حاکم داناستی
شحنهء یونان شدی خنگ بت بامیان.
سیف اسفرنگ.
گفت دزدی شحنه را کای پادشاه
آنچه کردم بود آن حکم اله.مولوی.
گفت شحنه آنچه من هم می کنم
حکم حق است ای دو چشم روشنم.مولوی.
دزد گرچه در شکار کاله است
شحنه با خصمانش در دنباله است.مولوی.
تا شبی خلوتی میسر شد و هم در آن شب شحنه را خبر شد. (گلستان سعدی). گفتند به زندان شحنه اندر است. (گلستان سعدی). شحنه به رأی خونخواران و قاضی مصلحت جوی طراران. (گلستان سعدی).
دزد را شحنه راه و رخنه نمود
کشتن دزد بی گناه چه سود.اوحدی.
دزد با شحنه چون شریک بود
کوچه ها را عسس چریک بود.اوحدی.
به حرامی چو شحنه شد خندان
به حرمدان فروبرد دندان.اوحدی.
ما را ز منع عقل مترسان و می بیار
کان شحنه در ولایت ما هیچ کاره نیست.
حافظ.
- شحنهء پنجم حصار؛ کنایه از کوکب مریخ است چه آسمان پنجم جای اوست. (برهان) :
هیبت و رای ترا هست رهی و رهین
خسرو چارم سریر شحنهء پنجم حصار.
خاقانی.
- شحنهء چارم کتاب؛ مخفف شحنهء چهارم کتاب و اشاره است به حضرت محمد (ص) که نگهبان چهارمین کتاب آسمانی، قرآن است. (از حاشیهء برهان چ معین) :
هادی مهدی غلام، امی صادق کلام
خسرو هشتم بهشت، شحنهء چارم کتاب.
خاقانی.
- شحنهء چهارم؛ کنایه از حضرت رسول محمد (ص) است. (برهان).
- شحنهء چهارم حصار؛ کنایه از آفتاب است. (از برهان).
- || کنایه از عیسی (ع) است به اعتبار اینکه در آسمان چهارم میباشد. (برهان).
- شحنهء چهارم کتاب؛ اشاره به حضرت رسالت پناه (ص) است. (از برهان). رجوع به شحنهء چارم کتاب شود.
- شحنهء دریای عشق؛ شحنهء چهارم است که کنایه از حضرت محمد (ص) است. (از برهان).
- شحنهء شب؛ کنایه از عسس و شبگرد باشد. (برهان).
- || دزد و عیار. (برهان).
- || عاشق گرفتار. (برهان) :
شحنهء شب خون عسس ریخته
بر شکرش پر مگس ریخته.نظامی.
- شحنهء شب و سحر؛ شحنهء غوغای قیامت. اشاره به حضرت محمد (ص) است. (برهان).
- || کنایه از عسس و شبرو و محافظ شبروان باشد. (برهان).
- شحنه شناس؛ که با شحنه سر و کار و آشنایی دارد :
واعظ شحنه شناس این عظمت گو مفروش
زانکه منزلگه سلطان، دل مسکین من است.
حافظ.
- شحنهء غوغای قیامت؛ شحنهء شب و سحر است. شفیع روز قیامت که اشاره به حضرت محمد (ص) باشد. (از برهان) :
هر نفسی کان به ندامت بود
شحنهء غوغای قیامت بود.نظامی.
- شحنهء نجف؛ اشاره به امیر مردان و شیر یزدان علی (ع) است. (از برهان) :
حافظ اگر قدم زنی در ره خاندان بصدق
بدرقهء رهت شود همت شحنهء نجف.حافظ.
- شحنهء میدان پنجم؛ کنایه از ستارهء مریخ است :
شحنهء میدان پنجم تا سلحدار تو شد
زخم او بر جسم جانی نه که جانی آمده است.
سنایی.

شحنه.

[شَ نِ] (اِخ) دهی از بخش حومهء شهرستان یزد. دارای 259 تن سکنه، آب آن از قنات، محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

شحنهء خراسانی.

[شَ نِ یِ خُ] (اِخ)محمدمهدی خان فرزند محمدحسن بیک بن حاجی محمدخان اوبهی. اصلش از خراسان و پدرش ساکن مازندران بود. در دوران نادرشاه افشار سمت دریابیگی مازندران و سپس دریابیگی شیراز را داشت و در اثر سعایت کور گردید و به اتفاق مهدیخان منشی الممالک به زیارت خانهء خدا رفت و پس از مراجعت در سال 1247 ه . ق. در اصفهان درگذشت و در مقبرهء ملامحمد سراب مدفون شد و از وی سه پسر ماند: محمدحسن بیک (جد مادری رضاقلی خان هدایت مؤلف ریاض العارفین و مجمع الفصحاء) که در هرات فوت شد و محمدحسن بیک و محمدرضابیک که در زمان مؤلف ریاض العارفین حیات داشته است. (ریاض العارفین ص 262) (مجمع الفصحاء ج 2 ص 252).

شحنه سود.

[شِ نَ / نِ] (ن مف مرکب)گرفتار شحنه. (شرفنامه چ وحید ص 124) :
سیه کار شب چون شود شحنه سود
برون آید آتش ز گردنده دود.نظامی.

شحنه کش.

[شِ نَ / نِ کُ] (نف مرکب)کشندهء شحنه. || به مجاز تأدیب کنندهء شحنه :
گر تو را تیغ حکم در مشت است
شحنه کش باش دزد خود کشته ست.
اوحدی.
|| (ن مف مرکب) کشتهء شحنه. مقتول شحنه.

شحنه کلا.

[شَ نِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان گیلخواران بخش مرکزی شهرستان شاهی. دارای 80 تن سکنه، آب آن از چاه و محصول آن برنج. پنبه، غلات و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

شحو.

[شَحْوْ] (ع مص) باز کردن دهان. (از منتهی الارب). دهن واکردن. (تاج المصادر بیهقی). باز شدن دهان. (از منتهی الارب). دهن واشدن. (مصادر زوزنی).

شحو.

[ش حْوْ] (ع اِ) جوف. درون: انا واسع الشحو؛ من فراخ کامم. (از اقرب الموارد).

شحواء .

[شَ] (ع ص، اِ) چاه فراخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شحوب.

[شُ] (ع اِ) اسم از شاحب و ابوزید گوید: شحوب در لغت بنی کلاب به معنی لاغری است. (از اقرب الموارد). || (ص) لاغر. (مهذب الاسماء).

شحوب.

[شُ] (ع مص) برگردیدن گونه از لاغری یا گرسنگی یا از سفر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و در صحاح به معنی تغییر یافتن جسم آمده است. (از اقرب الموارد). شُحوبَة. (منتهی الارب).

شحوبة.

[شُ بَ] (ع مص) برگردیدن گونه از لاغری یا گرسنگی یا از سفر. (منتهی الارب). شحوب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). و رجوع به شحوب شود.

شحوذ.

[شَ] (ع ص) به معنی وصفی شحذ باشد. (اقرب الموارد). شحیذ. رجوع به شجذ شود.

شحور.

[شَ وَ] (ع اِ) شحرور. (اقرب الموارد). مرغی است خوش آواز. (منتهی الارب). رجوع به شحرور شود.

شحوص.

[شَ] (ع ص، اِ) ماده شتر لاغر از تب و ماندگی. (منتهی الارب). || ماده گوسپند لاغر و مانده. (از اقرب الموارد).

شحوط.

[شُ] (ع مص) شَحط. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). دور شدن. (تاج المصادر) (المصادر زوزنی). رجوع به شحط شود.

شحول.

[شَ وَ] (ع ص) مرد درازپا. (منتهی الارب).

شحوم.

[شُ] (ع مص) فربه شدن پس از لاغری. (از اقرب الموارد). || تباه شدن طعام. (تاج المصادر بیهقی). || (اِ) جِ شحم. (اقرب الموارد). رجوع به شحم شود : اهل تمیز از لحوم و شحوم بازار تنفر و تحرز نمودند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 297).

شحون.

[شَ] (ص) قوی و بزرگ. (غیاث اللغات).

شحوة.

[شَ وَ] (ع اِ) اسم مرة. (از اقرب الموارد). || گام، یقال: فرس بعیدالشحوة؛ ای الخطوة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || به مجاز گویند: رجل بعید الشحوة؛ آنکه مقاصد او دور است. (از اساس البلاغة).

شحوة.

[شَ وَ] (اِخ) (کثیب ابی شحوة) در مکه و آن تل ریگی است مشرف به بطن ناخج میان منی و سرف و فاصلهء آن تا مکه پنج میل است. (از معجم البلدان).

شحة.

[شِحْ حَ] (ع اِ) حالتی که در آن بخیلی کرده شود. یقال: اوصی فی صحته و شحته؛ ای حالة التی یشح علیها. (منتهی الارب). نفس شحة؛ ای شحیحة. (اقرب الموارد). رجوع به شحیح و شحیحة شود.

شحی.

[شَحْیْ] (ع مص) لغتی است در شحو. (منتهی الارب). رجوع به شحو شود.

شحیات.

[شَ حی یا] (اِخ) دهی از دهستان چنانهء بخش شوش شهرستان دزفول. دارای 400 تن سکنه، آب آن از رودخانهء کرخه، محصول آن غلات، برنج و کنجد است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

شحیثا.

[شَ] (سریانی، اِ) کلمه ای است سریانی که بدان کلیدان بی کلید گشاده گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شحیج.

[شَ] (ع مص) شحاج. (منتهی الارب). بانگ کردن زاغ. || کلانسال شدن زاغ. || درشت گردیدن بانگ زاغ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ترجیع صوت. (اساس البلاغة) (منتهی الارب).

شحیج.

[شَ] (ع اِ) بانگ استر و شترمرغ. || بانگ زاغ. || زاغ کلانسال. || بانگ درشت مرغ. (منتهی الارب). رجوع به شحاج شود.

شحیح.

[شَ] (ع ص) حریص. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بخیل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، شِحاح، أَشِحَّة، اَشِحّاء. (اقرب الموارد) :
چون امیرش دید گفتش کای وقیح
گویمت چیزی منه نامم شحیح.مولوی.
- شحیح بحیح؛ از اتباع است. سخت حریص. سخت بخیل. (یادداشت مؤلف).

شحیحة.

[شَ حَ] (ع ص) زن شحیح. حریص و بخیل. (از اقرب الموارد). || شتر کم شیر. ج، شحائح (کذا) فی النسخة المصححة من القاموس.

شحیذ.

[شَ] (ع ص) به معنی وصفی شحذ باشد. (از اقرب الموارد). سحوذ. رجوع به شحذ شود.

شحیر.

[شَ] (ع اِ) نام درختی است. (منتهی الارب).

شحیم.

[شَ] (ع ص) مرد فربه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پیه دار. || (اِ) در زبان سریانی نام کتاب فرض صلوات کبیر و صغیر است. (از اقرب الموارد).

شحیمة.

[شَ مَ] (سریانی، اِ) شحیم. این کلمه، سریانی و به معنی کتاب فریضه صلوات کبیر و صغیر است. (از اقرب الموارد). رجوع به شحیم شود.

شخ.

[شَ] (اِ) کوه باشد که به عربی جبل خوانند. (برهان) :
خرامیدن کبک بینی به شخ
تو گویی ز دیبا فکندست نخ.بوشکور.
گرازیدن گور و آهو به شخ
کشیدند بر سبزه هر جای نخ.فردوسی.
بجایی که باشد زیان ملخ
وگر تف خورشید تابد به شخ.فردوسی.
همه دامن کوه تا روی شخ
سپه بود بر سان مور و ملخ.فردوسی.
بیابانی از وی رمان دیو و شیر
همه خاک شخ و همه ره کویر(1).فردوسی.
به یک خدنگ دژآهنگ جنگ داری تنگ
تو بر پلنگ شخ و بر نهنگ دریابار.
عنصری.
شاخ مرصع شد از جواهر الوان
شخ تل یاقوت شد ز لالهء نعمان.
منوچهری.
سحرگاهان چنان نالم به تیمار
چو ابر دی مهی بر شخ کهسار.
(ویس و رامین).
درختی گشن بر شخ کهسار
از انبوه شاخش ستاره ستوه.اسدی.
ز آسمان به زمین غم به حاسد تو رسد
چو سیل و سنگ که آید به پستی از سر شخ.
سوزنی.
نه در کوه سبزی نه در باغ و شخ
ملخ بوستان خورد و مردم ملخ(2).سعدی.
|| بینی کوه. (برهان). ستیغ. دماغه و بینی کوه. تیغ کوه. (ناظم الاطباء) :
وقت آن شد که به دست آید طاووس و تذرو
تا شود بر سر شخ کبک دری شعرسرای.
فرخی.
ز ناگاه دیدند مرغی شگفت
که از شخ آن کُه نوا برگرفت.اسدی.
بخت چون با گلهء رنگ بیاشوبد
سرنگون پیش پلنگ افتد رنگ از شخ.
ناصرخسرو.
به هر کوه و بیشه ز شاخ و ز شخ
پراکنده لشکر چو مور و ملخ.نظامی.
لیک زیر پای موسی همچو یخ
میگدازید و نماندش شاخ و شخ.مولوی.
گل سختش بسختی سندان
شخ تندش به تیزی ساطور.مولوی.
|| زمین محکمی که در دامن کوه و سر کوه باشد. (برهان). زمین بود سخت بر کوه و غیره. (اسدی). زمین سخت و بلند. (فرهنگ رشیدی). زمین سخت. (فرهنگ سروری). زمین سخت باشد و دامن کوه که گیاه نروید. (حاشیهء لغت فرس اسدی). زمین سخت را گویند که در دامن کوه باشد. (فرهنگ جهانگیری). زمین سخت که پی برنگیرد. (شرفنامهء منیری) :
چنان بگریم گر دوست بار من ندهد
که خاره خون شود اندر شخ و ز رنگ زگال.
منجیک.
نبد کوه پیدا ز ریگ و ز شخ
ز دریا به دریا کشیدند نخ.فردوسی.
زمین شخ و خشکی که گفتی سپهر
برو تا جهان بود ننمود چهر.فردوسی.
کنیدش به خنجر سر از تن جدا
به شخی که هرگز نروید گیا.فردوسی.
نه بر شخ و ریگش بروید گیا
زمینش روان ریگ چون توتیا.فردوسی.
سراسر شخ و سنگلاخ درشت
بگشت و از آن اژدها شش بکشت.اسدی.
نبینی ز زهرش زمین، گشته بود
همه شخ سیاه و همه کُه کبود.اسدی.
میوه ها سر درکشند از کثرت گرما به شاخ
ماهیان بیرون فتند از جوشش دریا به شخ.
انوری.
|| زمین بلند. (شرفنامهء منیری) :
الا تا زمی از کوه پدیدست و ره از چَهْ
به کوه اندر زر است و به ره بر شخ و راود.
عسجدی (دیوان چ سعید نفیسی) (3).
- گل شخ؛ گل بی ریگ. طین حر. (یادداشت مؤلف).
|| دره. شعب. (صحاح الفرس). || هرچیز محکم. || مخفف شاخ اعم از شاخ گاو و شاخ درخت. (برهان). || (ص) شق. در تداول عامه صورتی از شق است. راست. آخته قامت. کشیده بالا: شق و رق؛ راست و کشیده.
- خود را شخ گرفتن؛ خدنگ و راست به حرکت درآمدن از تکبر. سر و گردن و بدن کشیده و آخته داشتن از کبر :
رطوبت از دل او برده است خشکی زهد
وگرنه بهر چه زاهد گرفته خود را شخ.
مولانابنایی.
(1) - این شعر به نام اسدی (گرشاسبنامه ص 151). نیز آمده است.
(2) - برخی از فرهنگها شاهد را بدون واو عطف آورده و گفته اند به معنی کوه است بدین جهت سروری چنین ایراد کرده است: بخاطر این شکسته خاطر میرسد که چون در اکثر نسخ با واو عطف بنظر رسیده چنین که «نه در باغ و شخ» یعنی نه در کوه سبزی بود و نه در باغ و نه در بیابان، اولی آن است که به این معنی قرار دهیم چه اگر بی واو باشد به معنی محفف شاخ، اندک خامی در سخن بهم میرسد.
(3) - در یادداشتی مؤلف بیت را بدینسان آورده است، و آن وقت به معنی قلهء کوه است :
الا تا زمی از کوه پدید است و ره از چه
به کوه اندر شخ است و بره بر رز و راود.

شخ.

[شَ / شُ] (اِ) مخفف شوخ است که به معنی چرک بدن و جامه باشد. (برهان). چرک اندام و جامه. (فرهنگ سروری) (فرهنگ رشیدی). چرک اندام. (شرفنامهء منیری). چرک بدن. (ناظم الاطباء). چرک جامه. و با خاء مشدد نیز آمده است. (شرفنامهء منیری).

شخ.

[شَخ خ] (ع اِ) کمیز و آواز آن. (منتهی الارب). کمیز و بول. (ناظم الاطباء).

شخ.

[شَخ خ] (ع مص) خرخر کردن در خواب. (منتهی الارب): شخ فی نومه؛ غط. || صدا دادن شیر وقت دوشیدن. (از اقرب الموارد). || به آواز درآوردن کمیز را. (منتهی الارب). || بول کردن کودک. (از اقرب الموارد). || دراز کردن کمیز و دور انداختن آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شخا.

[شَ] (اِ) خراش و خلیدن و فرورفتن چیزی باشد به جایی. (برهان). خراشیدن و خلیدن. (رشیدی) (سروری). به معنی شخن و شخانیدن مصدر آن است. (فرهنگ جهانگیری).

شخا.

[شَ] (ع اِ) شوره زار. این کلمه در اصل شخو بوده و واو ماقبلْ مفتوح قلب به الف شده است. (از اقرب الموارد). شوره زار. (منتهی الارب).

شخا.

[شَ] (ع اِ) شیر، لغت حمیری است. (منتهی الارب). به لغت حمیر شیر و لبن. (ناظم الاطباء). شیر نوشیدنی.

شخائیدن.

[شَ دَ] (مص) شخاییدن. خلانیدن. (صحاح الفرس). ریش کردن. خلاییدن. خراشیدن. (آنندراج).

شخائیده.

[شَ دَ / دِ] (ن مف) شخاییده. ریش کرده. (فرهنگ سروری). رجوع به شخائیدن شود.

شخاب.

[شِ] (ع اِ) شیر تازه. (منتهی الارب). شیر که دوشیده شده باشد. (از اقرب الموارد). || جِ شُخبَة. (منتهی الارب). رجوع به شخبة شود.

شخات.

[شِ] (ع اِ) جِ شخت. (منتهی الارب). رجوع به شخت شود.

شخاخ.

[شَ] (اِخ) از قراء شاش (چاچ) است در ماوراءالنهر. (از معجم البلدان).

شخاخی.

[شَ ] (ص نسبی) منسوب است به شخاخ که از قرای شاش (چاچ) است. (از انساب سمعانی).

شخادان.

[شَ] (نف) مجروح کننده. || به ناخن کننده. (برهان) (سروری) (انجمن آرا). اما می نماید که مصحف شخاوان باشد صفت بیان حالت از شخودن :
بر چشمه شیری شخادان زمین
دمان بر دم گوری اندر کمین.اسدی.

شخادب.

[شَ دِ] (ع اِ) جِ شخدب. (منتهی الارب). رجوع به شخدب شود.

شخار.

[شَ] (اِ) قلیا را گویند که صابون پزان به کار برند و بهترین وی آن است که از اشنان سازند و در وی خواص عجیبه بسیار است. (برهان). اشخار. (جهانگیری). قلیا باشد که صابون گران به کار برند. (فرهنگ سروری). آنچه رنگ رزان و گازران به کار برند. به هندش سیاحی نامند. (شرفنامهء منیری). قلیه سنگ، یعنی چیزی باشد که گازران بدان جامه شویند و صابون پزان و رنگریزان بکار دارند. (لغتنامهء اسدی نسخهء مدرسهء سپهسالار). قلیا که از اشنان گیرند و در صابون پزی بکار برند. (ناظم الاطباء). نام خاکستری است که از سوزاندن ساقهء گیاه اشنیان (از تیرهء اسفناجیان) به دست می آید که مواد قلیائی زیاد دارد و در صابون سازی به کار میرود. (گیاه شناسی گل گلاب ص 274) :
ناخنت زنخدان ترا کرد شیار
گویی که همی زنخ بخاری به شخار.
عماره.
کرد بر دیگرصفت رنگ زمین و آسمان
خون چون آغشته روین گرد چون سوده شخار.
مسعودسعد.
از نمک رنگ او گرفته غبار
خاکش از گرد شور گشته شخار.عنصری.
چه باید ترا سلسبیل و رحیق
چو خورسند گشتی به سرکه و شخار.
ناصرخسرو.
گر موم شوی تو روغنم من
ور سرکه شوی منت شخارم.ناصرخسرو.
می بکار آید هر چیز بجای خویش
تری از آب و شخودن ز شخار آید.
ناصرخسرو.
ناصبی شوم را به مغز سر اندر
حکمت حجت بخار و دود شخار است.
ناصرخسرو.
آنکه طبع یله کردی به خوشی هرگز
معصفرگونه و تیزی شخارستی.
ناصرخسرو.
بوحنیفه و شافعی را بر حسین و بر حسن
چون گزیدی همچو بر شکر شخار ای ناصبی.
ناصرخسرو.
غیر اشنان است. و اسدی در کلمهء خرند میگوید: خرند گیاهی است هم شبیه اشنان آنکه او را شخار گویند. (فرهنگ اسدی نخجوان). شاید قلی را از همین گیاه گیرند و گاه قلی را نیز به مناسبت اصل آن شخار خوانند. (یادداشت مؤلف). خرند به معنی گیاهی مانند اشنان و شخار را که رنگرزان به کار برند در کوهستان قلیه خوانند و در خراسان از این گیاه گیرند. (شرح حال رودکی ص 1257). و در گناباد خراسان شغار گویند.
|| نوشادر، و آن چیزی است مانند نمک و بیشتر سفیدگران به کار برند و زنان بعد از نگار و حنا بستن، ناخنها را بدان سیاه کنند. (برهان). نوشادر که زنان بعد از آنکه حنا نهاده باشند، ناخن به آن سیاه کنند. (سروری) (از رشیدی). نوشادر. (ناظم الاطباء). چیزی است چون نمک پارهء خاکسترگون و زنان با نوشادر بالای حنا بر دست گیرند. (صحاح الفرس) :
چون مرا با جلبان کار نباشد پس از این
رستم از وسمه و گلگونه و حنا و شخار.
(از فرهنگ سروری).
و رجوع به خرند و قلی و قلیا و خلخان شود.
- شخار ابیض؛ به اصطلاح اهل صنعت ملح القلی است. (فهرست مخزن الادویه).
|| جسمی معدنی مرکب از گوگرد و فلزی شبیه به شیشه. || زاج. || آجر. || داغ. || لکه. || ریه و شش. || طوفانی که با باران و تگرگ و برق و رعد همراه باشد. (ناظم الاطباء). اما هفت معنی آخر فقط در این فرهنگ آمده است و در مآخذ دیگر دیده نشد.

شخاریدن.

[شَ دَ] (مص) خلانیدن. خراشیدن. مجروح کردن. شخاریدن و شخار دادن در تداول مردم قزوین درست به معنی فشردن و فشار دادن است و خشاردن و خشار دادن نیز همین است :
آن را که دست و رویت چون دوستان ببوسد
چون گرگ روی و دستش بشخاری و بخایی.
ناصرخسرو.

شخازب.

[شُ زِ] (ع ص) شخزب. درشت و سخت. (منتهی الارب). و رجوع به شخزب شود.

شخاصة.

[شَ صَ] (ع مص) فربه و ستبر شدن. (از اقرب الموارد).

شخال.

[شَ] (اِمص، اِ) شخا باشد که خراش و خلیدن است. (برهان). خراش و ریش. (فرهنگ سروری) (از رشیدی). || فروریختن چیزی است به جایی. (برهان).

شخال.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان گورک سردشت بخش سردشت شهرستان مهاباد. دارای 129 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، توتون و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شخالیدن.

[شَ دَ] (مص) خلانیدن. خراشیدن. (برهان) (غیاث اللغات). خلیدن. (شرفنامهء منیری). و شاید تحریفی از شخائیدن باشد.

شخان.

[شَ] (اِ) ریش و خراش. (انجمن آرا).

شخانه.

[شُ نَ / نِ] (اِ) تیر شهاب. رجوع به شهاب شود.

شخانه.

[شَ نِ] (اِ) ماده ای مانند شخار که در رنگرزی بکار برند. (ناظم الاطباء).

شخانیدن.

[شُ دَ] (مص) خراشانیدن با ناخن. || خراشیدن فرمودن. || ریش کردن. || خلانیدن و سبب خلیدن شدن. (ناظم الاطباء). اما در هر سه معنی ممکن است محرف شخائیدن باشد که مرادف شخودن است :
چو بشنید شاه آن پیام نهفت
ز کینه لب خود شخانید و گفت.لبیبی.
|| جستن کنانیدن. (ناظم الاطباء). اما این معانی مختص به این فرهنگ است.

شخانیدن.

[شَ دَ] (مص) سبب خیره شدن. (ناظم الاطباء). || شخاییدن. شخاوان. (از فرهنگ رشیدی).

شخاوان.

[شَ] (ص) مجروح کننده. (فرهنگ رشیدی) :
شکافان تهیگاه پرندگان
شخاوان جگرگاه درندگان.دقیقی.

شخای.

[شَ] (نف) خراشنده. (ناظم الاطباء). مخفف شخاینده. || چاک کننده. همیشه بطور ترکیب استعمال می شود. (ناظم الاطباء).

شخاییدن.

[شَ دَ] (مص) ریش کردن. خلانیدن. خراشیدن. (برهان). ریش کردن. (از فرهنگ رشیدی). ریش کردن. خلیدن. (فرهنگ سروری). به دندان ریش کردن. (صحاح الفرس) :
سواران خفته و این اسب بر سرْشان همی تازد
که نه کس را بکوبد سر نه کس را روی بشْخاید.
ناصرخسرو.

شخاییده.

[شَ دَ / دِ] (ن مف) ریش کرده. (فرهنگ رشیدی). خراشیده :
شخایید رخسار و میکرد آوخ
ز سردی آهش شخاییده دوزخ.
زراتشت بهرام.
رجوع به شخاییدن شود.

شخب.

[شَ / شُ] (ع اِ) آنچه به یک کشیدن پستان فرود آید از شیر وقت دوشیدن. (منتهی الارب). آنچه از شیر هنگام دوشیدن چون ریسمانی بلند ماند و این کلمه فُعل به معنی مفعول باشد چون خبز و قوت. (از اساس البلاغه). || در مثل است: شخب فی الاناء و شخب فی الارض؛ یعنی خطا میکند و گاهی صواب. (منتهی الارب).

شخب.

[شَ] (ع اِ) خون. (منتهی الارب).

شخب.

[شَ] (ع مص) دوشیدن شیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جاری شدن شیر و جز آن. (از اقرب الموارد). رفتن شیر از پستان. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || بریدن شاهرگ و جاری شدن خون از آن. (از اقرب الموارد). رفتن خون از جراحت. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی).

شخبة.

[شُ بَ] (ع اِ) یک دفعه از شیر. ج، شخاب. (منتهی الارب). || شیری که وقت دوشیدن از پستان تا شیردوشه بر مثال خط ممتد باشد. (منتهی الارب). شیری که وقت دوشیدن از پستان تا شیردوشه پیوسته و متصل باشد. ج، شخاب. (از اقرب الموارد).

شخت.

[شَ / شَ خَ] (ع ص) باریک از هر چیزی و نحیف نه از لاغری. ج، شخات. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || غبار ساطع. || هیزم باریک. ج، شَخات. (از اقرب الموارد). || در مثل است: زید شخت الخلق؛ اخلاق زید پست است. زید شخت العطاء؛ زید کم دهش است. (از اقرب الموارد).

شخت.

[شَ] (اِ) توبال الذهب است. (فهرست مخزن الادویه). || مرداسنگ. (ناظم الاطباء).

شخت.

[شَ خَ] (ع اِ) رجوع به شَخت، شود.

شختر.

[شَ تُ] (ع اِ) شختور. شختورة. کشتی بزرگ. ج، شخاتیر. (از دزی ج 1 ص 733).

شختلو.

[شَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه. دارای 109 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، نخود و بزرک است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شخته.

[شَ تَ / تِ] (اِ) شجام. شجد. شخد. شبی از زمستان صحو و بی ابر و سخت سرد. سرمای سخت خشک در شبهای زمستان پس از باریدن برف و صافی شدن هوا از ابر و مه. (یادداشت مؤلف).
- شخته کردن هوا؛ نهایت سرد کردن که هر مایع قابل یخ بستن یخ بندد. (یادداشت مؤلف).
|| نوعی خربزه است که در مشهد متداول است.

شخته لو.

[شَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه. دارای 80 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و بزرک است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شختیت.

[شِ] (ع ص) غبار بالابرآمده. (منتهی الارب). شِخّیت. (منتهی الارب). و رجوع به شخیت شود.

شخج.

[شَ خَ] (اِ) نام نوایی از موسیقی که مطربان زنند و این کلمه در شعر منوچهری مانند کلماتی که دلالت بر آهنگ میکند آمده است :
بامدادان بر چکک، چون چاشتگاهان بر شخج
نیمروزان بر لبینا، شامگاهان بر دنه.
منوچهری.

شخد.

[شَ] (اِ) شجام. شخته. سرمای سخت. (یادداشت مؤلف). رجوع به شخته شود.

شخدب.

[شُ دُ] (ع اِ) جانوری از حشرات زمین. (از منتهی الارب). جانور خردی است از حشرات زمین. ج، شخادب. (از اقرب الموارد).

شخدد.

[شَ دَ] (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب).

شخذر.

[شَ ذَ] (اِخ) نام مردی است یا آن به دال است یعنی شخدر. (از منتهی الارب).

شخر.

[شَ] (اِخ) چخر. شاهرود را گویند که یکی از شانزده مملکت اوستایی است. (از ایران باستان ج 1 ص 156).

شخر.

[شَ] (ع اِ) بانگ اسب و آواز دهان آن. || آنچه برافتد از کوه. (منتهی الارب). || شخرالشباب؛ اول جوانی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شخرالرّحل؛ جای برنشستن راکب از پالان که مابین کوههء پالان و دنبالهء آن است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شکاف است. (از اقرب الموارد).

شخر.

[شَ] (ع مص) بانگ کردن خر و مانند آن از بینی. (منتهی الارب). بانگ کردن خر و اسب و گفته اند صدا دادن از دهان و برخی گفته اند که بانگ کردن از بن بینی یا حلق است. (از اقرب الموارد). || شکافتن است. (از اقرب الموارد). || پریشان و پاره کردن شتر آنچه در غراره بود. (منتهی الارب).

شخرور.

[شَ] (اِ) توت سیاه. || شاه توت. || خاکستری که در گازری و سفیدگری جامه به کار برند. (ناظم الاطباء).

شخروز.

[شَ] (اِ) شاه توت. توت سیاه. (از ناظم الاطباء).

شخز.

[شَ] (ع مص) بی آرامی و بی آرام کردن. (منتهی الارب). مضطرب شدن. (از اقرب الموارد). || در مشقت و رنج انداختن. (منتهی الارب). || دشوار شدن امر بر کسی. (از اقرب الموارد). || کسی را به نیزه زدن. || کور کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || برآغالانیدن قوم را بر فساد و نزاع. (منتهی الارب). تحریک کردن. (از اقرب الموارد).

شخزب.

[شَ زَ] (ع ص) درشت و سخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شخس.

[شَ] (ع مص) بی آرامی و بی آرام نمودن. (از منتهی الارب). مضطرب شدن. (از اقرب الموارد). || اختلاف کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (از باب فتح) واکردن خر دهان خود را وقت خمیازه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شخسار.

[شَ] (اِ مرکب) زمین سخت و محکمی را گویند که در دامن کوهها واقع است. (برهان قاطع) :
بکردار سریشمهای ماهی
همی برخاست از شخسارها گل.منوچهری.
|| مخفف شاخسار که جای بسیاری و انبوهی درختان باشد. (برهان) :
جبرئیل کرمی سدره مقام و وطنت
همچو مرغان زمین بر سر شخسار مرو.
مولوی.

شخش.

[شَ] (اِمص) اسم است از شخیدن. لخشیدن که پای از زمین جدا شدن باشد. (برهان). لغزیدن. (برهان) (شرفنامهء منیری). سُریدن. افتادن. (آنندراج). افتادن. (برهان) (از انجمن آرا). افتادگی بجای. (فرهنگ رشیدی) :
سمندش چنان بسپرد قله ها
که یک زره نبود ورا شخش و لخش.
فخری.
|| فروخیزیدن بود. گویند: بشخشید؛ یعنی بخزید. (لغت فرس اسدی). خزیدن. (برهان). خزیدگی. (رشیدی) (آنندراج). فروتر خزیدن. (شرفنامهء منیری).
|| (ص) کهنه بود چون پوستین و جامه و غیر اینها. (لغت فرس اسدی). جامه و لباس و پوستین کهنه. (برهان) (از سروری). پوستین و جامهء کهنه. (شرفنامهء منیری) (آنندراج) :
به پنج مرد یکی شخش پوستین برتان
به پنج کودک نیمی گلیم پوشیدن.ابوالعباس.
|| (اِ) نام مرغی است. (از برهان) (از سروری). رشیدی به کسر خاء ضبط کرده و گوید مرغی است کوچک خوش آواز که شخیش نیز گویند. سخش.

شخش.

[شُ خَ] (اِ) نام مرغی است کوچک و خوش آواز. (برهان). در لغت فرس اسدی شخیش و شَخِش به معنی مرغک کوچک خوش آواز :
گرگ را کی رسد صلابت شیر
باز را کی رسد نهیب شخش(1).رودکی.
(1) - ن ل:
گرگ را کی رسد ملامت شات
باز را کی بود نهیب شخیش.

شخش.

[شَ] (ع اِ) ریزهای یرمع و آن سنگی است نرم از ابن القطاع. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شخشاخ.

[شَ] (ع ص) یقال: انه لشخشاخ بالبول؛ یعنی بلندکننده و دوراندازندهء کمیز است. (منتهی الارب).

شخشان.

[شَ] (نف، ق مرکب) شخشنده. (یادداشت مؤلف). || در حال شخشیدن. (یادداشت مؤلف).

شخشخة.

[شَ شَ خَ] (ع اِ صوت) بانگ سلاح و بانگ جامهء نو و بانگ کاغذ. (منتهی الارب). بانگ سلاح و کاغذ و هر شی ء خشک چون خشخشه. (از اقرب الموارد).

شخشخة.

[شَ شَ خَ] (ع مص) کشیده شدن. دراز شدن. (منتهی الارب). || برداشتن شترمادهء تشنه سینه را. (منتهی الارب).

شخشیدن.

[شَ دَ] (مص) شخیدن. (شرفنامهء منیری). لخشیدن. لغزیدن. (برهان) (سروری). سُر خوردن. زلت. فرولغزیدن. لیزیدن. لیز خوردن. (یادداشت مؤلف). متمایل شدن به جانبی. فروخیزیدن بود: گویند بشخشید؛ یعنی بخیزید. (لغت فرس اسدی) :
یکی بهره را بر سه بهرست بخش
تو هم بر سه بهر ایچ برتر مشخش.
ابوشکور.
|| از جای افتادن. (برهان). از جای فروخزیدن و به سین مهمله نیز آمده است. (سروری). فروخزیدن از نشستگاه خویش. (حاشیهء لغت فرس اسدی). از نشستنگاه خویشتن فروخزیدن. (یادداشت مؤلف) :
گلیمی که خواهد ربودنش باد
ز گردن بشخشد هم از بامداد.ابوشکور.
قول فلان و فلان ترا نکند سود
گرت بشخشد قدم ز پایهء ایمان.ابوشکور.
از من افتادنست و شخشیدن
از تو بخشودنست و بخشیدن.(1)سنایی.
(1) - ن ل :
از تو بخشودن است و بخشیدن
وز من افتادن است و شخشیدن. سنایی.

شخشیده.

[شَ دَ / دِ] (ن مف) لخشیده. لغزیده. (برهان). شخیده. افتاده. لغزیده. (سروری). || از جایی افتاده. (برهان).

شخشیر.

[شِ] (اِ) نوعی از شلوار است و کلمهء فارسی است. (از اقرب الموارد).

شخص.

[شَ] (ع اِ) کالبد مردم و جز آن و تن او. (منتهی الارب). در لغت فقط بر جسم اطلاق گردد. (از اقرب الموارد). جسم. هیکل. اندامهای آدمی بتمامه :
غذای روح سماع است و آن شخص نبید
خوشا نبید کهن به اسماع طبع گشای.
فرخی.
تاجی شدست شخص من از بس که تو بر او
یاقوت سرخ پاشی و بیجاده گستری.
فرخی.
جملهء میان دو کوه از شخص او پر شده بود. (اسرارالتوحید ص 81).
ز هر نوع و هر شخص از اشخاص وی
نهادست زی تو نوادر سؤال.ناصرخسرو.
لفظ بی معنی چه باشد شخص بی جان از قیاس
اهل بیت شخص دین را پاک جانند ای رسول.
ناصرخسرو.
وگر به شخص ز جاهل نهان شدیم، به علم
چو آفتاب سوی عاقلان پدیداریم.
ناصرخسرو.
سرخ است و قوی روی شخص دولت
تا او تن زرد و نزار دارد.مسعودسعد.
ناجانور بدیع یکی شخص پرهنر
گه خامش است و گاهی گویا چو جانور.
مسعودسعد.
یک شخص بیش نیست به دیدار شخص او
با هشت چشم لیکن هر هشت بی بصر.
مسعودسعد.
چو شخصی است در وی نفسها روان
چو شاخی است زو شادمانی ثمر.
مسعودسعد.
همی گذشت به میدان شاه کشور
عظیم شخصی قلعه ستان و صفدر.
مسعودسعد.
آن پادشا تویی که برای تو
در شخص پادشاهی جان باشد.مسعودسعد.
باد رایت بی تباهی باد شخصت بی حدوث
باد جاهت بی تناهی باد جانت بی ضرر.
سنایی.
یک رویه کرد خواهد گیتی ترا از آن
دورو از این جهت شده شخص نزار تیغ.
سنایی.
مخور باده که آن خونی است کز شخص جوانمردان
زمین خوردست و بیرون داده از تاک رزستانش.
خاقانی.
چگونه ساخت از گل مرغ عیسی
چگونه کرد شخص عازر احیا.خاقانی.
از آنم به ماتم که زنده است شخصم
چو مرد از پسش هیچ ماتم ندارم.خاقانی.
چون ماه در ظلمت نهفته شخص گرامی را بسمل کردمی. (سندبادنامه ص 150).
به شخص کوه پیکر کوه میکند
غمی در پیش چون کوه دماوند.نظامی.
مکن دلتنگی ای شخصت گلی تنگ
که بد باشد دلی تنگ و گلی تنگ.نظامی.
همی تا زو خط فرمان نیاید
به شخص هیچ پیکر جان نیاید.نظامی.
آنکه شخص آفرید و بازوی سخت
یا فضیلت همی دهد یا بخت.سعدی.
|| گاهی از این کلمه ذات مخصوص داده شود. (از اقرب الموارد). در عرف علما فرد مشخص معین است. (کشاف اصطلاحات الفنون). || گاهی از آن انسان را اراده کنند خواه مذکر باشد خواه مؤنث و چه بسا به زن اختصاص پیدا کند. ج، شُخوص، اَشخاص، اَشخُص. (از اقرب الموارد) :
چنان به نظرهء اول ز شخص می ببری دل
که باز می نتواند گرفت نظرهء ثانی.سعدی.
|| خود. مأخوذ از عربی. (ناظم الاطباء). وجود : اگر... وی را مشغول گردانند شخص امیر ماضی... را در پیش دل و چشم نهد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 333). امیر احمد را گفت: به شادی خرام و هشیار باش و قدر این نعمت بشناس و شخص ما را پیش چشم دار. (تاریخ چ ادیب بیهقی ص 272). در این بلیه... دیدهء امام مسفوح و چشم شخص اسلام مقروح و مجروح و شخص بکاء و خشوع را سزا آنکه گامی در این ماتم سرای نزدیک سازد و آهی از سر شکوی به اغراق چنان برکشد که از آن هر دیده گریان و هر اشک ناروان روان گردد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص444). || کس. فرد غیرمعلوم. آدم ناشناس. فرد. (از ناظم الاطباء) : شنیدم که شخصی بود در بلخ. (روضة العقول).
شخصی نه چنان کریه منظر
کز زشتی او خبر توان داد.سعدی.
چنان خواندم که چون پیغامبر را غسل همی کردند آوازی شنیدند در آن خانه از شخصی ناپیدا، السلام و رحمة الله و برکاته علیکم اهل البیت. (مجمل التواریخ و القصص). || (اصطلاح منطق) عبارت است از ماهیتی که معروض تشخص قرار میگیرد نه به این صورت که معروض بودن قید آن باشد بلکه متقید به آن است و به عبارت دیگر فرق میان شخص و تشخص به اعتبار است. یعنی ماهیت کلی همان حقیقت اشخاص است و اختلاف آنها اعتباری است. توضیح آنکه تشخص که بر اثر عروض آن شخص تحقق می یابد دو اصطلاح دارد: اصطلاح منطقی و اصطلاح فلسفی. در منطق مراد از تشخص، بودن شی ء است بنحوی که فرض اشتراک آن بین افراد کثیر ممتنع باشد و آن مساوی با جزئیت است. و اما تشخص در اصطلاح فلسفی بودن شی ء است به صورتی که از هرچه غیر از آن است ممتاز و جدا باشد و آن با وجود خارجی شی ء حاصل میشود. و به عبارت دیگر تشخص در فلسفه مساوی است با وجود جزئی اشیاء و آن چیزی است که هر شی ء را از غیر خود ممتاز میسازد. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و شفا ج 2 ص 502 و اسفار ج 1 ص 24 و شرح منظومهء سبزواری ص 102 شود. || (اصطلاح حقوق) آن کسی است که برای به دست آوردن حق و عمل به واجبات صلاحیت داشته باشد و موجودی است که از نظر قانونی میتواند موضوع حق قرار بگیرد. بنابراین حمل هم شخص است اگر از حقوقی متمتع شود و شخص حقوقی هم شخص است چونکه موضوع حق قرار میگیرد.
- شخص ادعائی؛ از مخترعات علامهء تفتازانی در مجاز عقلی است که گوید شی ء از نظر ذات خود غیرمتعدد است و به اعتبار مقایسهء آن با اموری دیگر تعدد پیدا میکند مانند قرآن که از نظر ذات کلام خدا بودن یکی است و از نظر محل نزول و موضوع متعدد است. (از دستورالعلماء).
- شخص اعتباری؛ شخص حقوقی، در اصطلاح حقوقی مؤسسه یا شرکت یا انجمن که قانون مانند افراد طبیعی برای آن شخصیت حقوقی مستقل قائل شده است. (از الموسوعة العربیة المیسرة).
- شخص اول؛ برجسته ترین و ارجمندترین فرد.
- شخص اول مملکت؛ رئیس حکومت. رئیس دولت.
- شخص ثالث؛ در دعاوی فرد سومی است جز از طرفین دعوی. در آئین دادرسی کسی را گویند که خود یا نماینده اش در مرحلهء دادرسی که منتهی به صدور حکم یا قرار شده است به عنوان احد از اصحاب دعوی دخالت نداشته باشد. این اصطلاح در مورد «اعتراض شخص ثالث» و «قاعدهء نسبی بودن احکام» بسیار قابل توجه است. (از فرهنگ حقوقی لنگرودی).
- شخص حقوقی؛ شخص اعتباری. در اصطلاح حقوقی مؤسسه یا انجمن یا گروهی از افراد ناس (جدا از شخصیت خودشان) که موضوع حق و تکلیف قرار گرفته باشند. به عبارت دیگر هرگاه دو تن یا بیشتر از افراد انسانی بطور جمعی موضوع حق (یا حق و تکلیف) قرار گیرند. بدانها اصطلاحاً اطلاق شخص حقوقی میشود. (از فرهنگ حقوقی لنگرودی).
- شخص حقیقی؛ شخص طبیعی. رجوع به شخص در معنی کلی شود.
- شخص خصوصی؛ آن شخص حقوقی است که اساساً موضوع «حقوق خصوصی» واقع شود مانند شرکتهای تجارتی و انجمنها. (فرهنگ حقوقی لنگرودی).
- شخص طبیعی؛ شخص حقیقی. رجوع به شخص در معنی کلی شود.
|| سیاهی چیزی که از دور پیدا شود. (مقدمهء ترجمان القرآن جرجانی). || سایهء انسان و غیره. (از اقرب الموارد).

شخص.

[شَ] (ع مص) تناور شدن. (منتهی الارب). || یوسف بن مانع در شرح نصاب نوشته که: مأخوذ از شخوص است که به معنی پدید آمدن چیزی است. (غیاث اللغات).

شخص.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه. دارای 72 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، نخود و بزرک است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شخصاً.

[شَ صَن] (ع ق) عیناً. نفساً. بنفسه. بشخصه. بعینه.به تن خویش.

شخصی.

[شَ] (ص نسبی) مخصوص کسی. (یادداشت مؤلف). منسوب به شخص. (از اقرب الموارد).
- احوال شخصی؛ در اصطلاح حقوقی اموری است که وضع شخص را در خانواده و کشور معین کند و آنها عبارتند از: 1- تابعیت 2- جنسیت 3- سن 4- نسب. از این احوال در مباحث ولادت و فوت و ازدواج و طلاق بحث میشود. (از فرهنگ حقوقی لنگرودی).
- خانهء شخصی؛ که استجاری نباشد.
-لباس شخصی؛ در تداول عامه مقابل لباس رسمی است.
- ماشین شخصی؛ که کرایه نباشد.
|| در تداول لشکری و ارتش، غیرنظامی که سرباز و از افراد وابسته به ارتش نباشد. || (اصطلاح روانشناسی) آن است که توانایی درک دلالت را داشته و بتواند میان «دال و مدلول» رابطه ای برقرار سازد. (از روانشناسی سیاسی ص 466).

شخصیات.

[شَ صی یا] (ع اِ مرکب) جِ شخصیة، رجوع به شخصیة شود.

شخصیت.

[شَ صی یَ] (ع مص جعلی، اِمص) شرافت. رفعت. بزرگواری. مرتبه و درجه. (ناظم الاطباء). || صاحب وجودی. وجود. منش. || ملاطفت. || نجابت. (ناظم الاطباء). || (اِ) در اصطلاح روانشناسی، شخصیت یا منش عبارت از مجموع نفسانیات (احساسات، افکار، عواطف و...) هر کسی است که برای هر شخصیت دو رکن است: یکی وحدت و دیگری هویت. وحدت هرکسی از این جهت است که نفسانیاتش سلسلهء واحدی را تشکیل میدهند و او میتواند چندین معنی را با یک عمل ذهنی با هم مقایسه و مقابله نماید... هویت از این رو است که وحدت مزبور در طول زمان محفوظ میماند و شخص همواره حس میکند که همان است که روز پیش یا سال پیش... بوده است یا روز و سال بعد خواهد بود. ضمناً ملتفت است که معناً و اخلاقاً از دیگر همنوعان متمایز میباشد همچنان که از جهت خصوصیات جسمانی با آنها فرق دارد. و از جمله عوامل نفسانی که شخصیت را تشکیل میدهد، پاره ای احساسات و حافظه و تخیل و اراده است و گذشته از این محیط اجتماعی نیز در تشکیل این معنی دخالت مهمی دارد و تعقل ذات را تسهیل مینماید. شخصیت از لحاظ فلسفی، بدین گونه مورد گفتگو است که تعقلی که هرکس از ذات خویش دارد آیا با حقیقتی منطبق هست یا نیست به عبارت دیگر حقیقت «وجود» چیست قطع نظر از ظواهر احوال. (از روانشناسی چ سیاسی ص 484). شخصیت از لحاظ حقوقی و اخلاقی در این مورد بحث ارزش شخصیت و مناسبات اشخاص است با یکدیگر. (روانشناسی چ سیاسی صص 484 - 486).
- شخصیت حقوقی؛ حالت و خصوصیت شخص حقوقی. و در حقوق جدید شخصیت حقوقی و قانونی با پیدایش شخصیت طبیعی آغاز و با از بین رفتن شخصیت طبیعی صرف نظر از نژاد و رنگ و دین و یا هر اعتبار دیگر از میان میرود و اما در سازمان اجتماعی قدیم پاره ای از بردگان از شخصیت حقوقی محروم بوده اند و اما بر طبق بسیاری از قوانین، تحقق شخصیت با تولد انسانی که قادر به حیات باشد آغاز میگردد. (از الموسوعة العربیة المیسرة). رجوع به شخص حقوقی شود.

شخصیة.

[شَ صی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث شخصی. منسوب به شخص. ج، شخصیات.
- احوال شخصیة؛ مسائل مربوط به شخص از نظر تابعیت و سن و جنسیت و ولادت و فوت و ازدواج و طلاق. رجوع به احوال شخصی شود.
- قضیهء شخصیة؛ در اصطلاح منطق قضایایی هستند که موضوع آنها یک فرد معین باشد در مقابل قضایای محصوره که موضوع آنها کل یا بعض است. (از فرهنگ علوم عقلی).

شخف.

[شَ] (ع اِ) آواز شیر وقت دوشیدن. (منتهی الارب).

شخکاسه.

[شَ سَ / سِ] (اِ) آبی افسرده و منجمد که از باران بارد و آن را تگرگ و ژاله و سنگک و سنگچه و یخچه نیز گویند. (شرفنامهء منیری). ژاله. (برهان). تگرگ. ژاله. یخچه. (سروری). تگرگ. (رشیدی). تگرگ که باران منجمد است. (فرهنگ نظام) :
بر موالیت بپاشد همه در و گوهر
بر اعادیت ببارد همه شخکاسه و خار.
رودکی.
|| در جهانگیری چنین آمده است: با اول مضموم و ثانی مفتوح نام مرغی است که کوچک و خوش آواز بود و بیت بالا را از رودکی شاهد آورده ولی طبق فرهنگها یا کاتب غلط نوشته یا صاحب فرهنگ سهو کرده.

شخ کمان.

[شَ کَ] (ص مرکب)سخت کمان. تیراندازی که کمان او بسیار سخت باشد و کشیدن کمان سخت دلیل بر قوت و قدرت بسیار است. (غیاث اللغات) (آنندراج). تیراندازی که کمان وی بسیار سخت بود. || پرزور و قوی و باقدرت. (ناظم الاطباء).

شخل.

[شَ] (اِ) شخول. شخیل. (غیاث اللغات). سروری در ذیل شخیل گوید: در فرهنگ به وزن بخل نیز به این معنی صفیر و بانگ آمده اما به خاطر میرسد که به وزن سجل اصح باشد. (سروری). صفیر و بانگ. فریاد و نعره. (غیاث اللغات). || صفیر. فریاد. بانگ و نعره. (برهان).

شخل.

[شَ] (اِمص) به ناخن کندن و به منقار گزیدن جانور گوشت را. (غیاث اللغات). به منقار گزیدن جانور گوشت را. (برهان).

شخل.

[شَ] (ع ص، اِ) دوست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کودک نوجوان که با تو دوستی دارد. یا عام است عن الخلیل. (منتهی الارب).

شخل.

[شَ] (ع مص) پالودن. چون پالودن شراب. (منتهی الارب). صاف کردن شراب. (از اقرب الموارد). || دوشیدن شترماده را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شخلو.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان میان جام بخش تربت جام شهرستان مشهد. دارای 341 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن ابریشم و غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شخلی.

[شَ] (اِ) سیخ گیاه و خار گیاه را گویند نه خار گل را. (برهان). خار گیاه بود. (فرهنگ جهانگیری) (سروری). خار گیاه. (شرفنامهء منیری).

شخلیدن.

[شَ دَ] (مص) شخولیدن. بشخلیدن. بشخولیدن. صفیر زدن. (برهان) (سروری). سوت زدن و بانگ کردن. (فرهنگ نظام). || پژمرده شدن. (برهان). پژمریدن. (سروری). افسرده و پژمرده شدن. || دم گرفتن. || ضعیف شدن. (ناظم الاطباء). || فریاد و صفیر. (رشیدی).

شخلیز.

[شَ] (اِ) سرمای سخت بود. (لغت فرس اسدی) :
از دوری تو دیر شدم ای صنم آگاه
چون قصد تو کردم شخلیزم زد بر راه.
(از لغت فرس اسدی).
فرهنگهای دیگر این کلمه را شجلیز ضبط کرده اند.

شخم.

[شُ] (اِ) در اصطلاح کشاورزی عبارت است از برگرداندن زمین و حاضر کردن آن بوسیلهء ادوات مختلف برای زراعت و مقصود از این عمل که اساس زراعت محسوب میشود او سست کردن زمین و ثانیاً برطرف کردن گیاه و ریشه های بی مصرفی است که مانع نمو زراعت میشود و سرانجام از بین بردن حیوانات و حشرات موذی است بوسیلهء حرارت و نور آفتاب. زمین را در دو موقع از سال شخم میزنند: شخم بهاره و شخم پائیزه. در شخم بهاره زمین را زراعت نمیکنند زیرا باید برای زراعت زمستان آماده شود و علفها و حشرات آن از بین برود. بعد همان اراضی را که در بهار شخم زده اند، مجدداً برمی گردانند و زراعت میکنند و این شخم دوم را در تداول برخی از ولایات «پَسَه» میگویند. طرز شخم و عمقی که برای زیرورو کردن زمین لازم است از حیث طبیعت زمین و زراعتی که باید در ایران بشود متفاوت است و باید در هر منطقه ای برطبق اصول علمی انجام گیرد. (از جغرافیای اقتصادی صص 79 - 80). || زمین شیارکرده. زمینی که آن را برای زراعت شیار کرده باشند. شدیار. شیار کردن. (برهان). کندن زمین برای تخم ریزی. (فرهنگ نظام). شدیار کردن. رجوع به شخم کردن و شخم زدن شود.

شخم.

[شُ خُ] (ع ص) بنددارندگان بینی از بوی خوش یا ناخوش. (منتهی الارب). کسانی که بینی آنها از بوی بد یا بوی خوش بند آمده باشد. (از اقرب الموارد).

شخم.

[شَ] (ع مص) تباه شدن طعام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شخمان.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز. دارای 200 تن سکنه. آب آن از چاه و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شخم زدن.

[شُ زَ دَ] (مص مرکب)شدیاریدن. شیاریدن. شیار کردن زمین برای پاشیدن بزر. (یادداشت مؤلف). کندن زمین برای تخم ریزی. (فرهنگ نظام). و رجوع به شخم و شخم کردن شود.

شخم کردن.

[شُ کَ دَ] (مص مرکب)شیار کردن. (برهان). کندن زمین برای تخم ریزی. (فرهنگ نظام). شکافتن زمین به درازا و جز آن با گاوآهن یا با بیل و امثال آن. و رجوع به شخم و شخم زدن شود.

شخم کلشی.

[شُ مِ کُ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شخمی که بدان کلش را از زمین برآرند. (یادداشت مؤلف).

شخملو.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان لوزوم دل بخش ورزقان شهرستان اهر، دارای 487 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شخملو.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر. دارای 7 تن سکنه. آب آن از رودخانهء سلین چای و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شخن.

[شَ خَ] (اِ) خراش. خلیدن و فرورفتن چیزی باشد. (برهان). خراش. (نظام). خراشیدن. (جهانگیری) (سروری). خراشیدگی. (رشیدی) :
تا ز بوی نسترن یابد دل مردم قرار
تا ز زخم خاربن یابد تن مردم شخن.
قطران.

شخنار.

[] (اِ) اسم فارسی طائری است مائی سبزرنگ وسط سر آن سفید. (مخزن الادویه). ظاهراً کلمه مصحف شخنشار (خشنسار) باشد.

شخنشار.

[شَ خَ] (اِ) نام مرغی است آبی و تیره گون و میان سر او سفید میباشد. (برهان). مرغی است تیره گون آبی میانهء سرش سپید بزرگ بود و بعضی میانه. (اوبهی). ظاهراً کلمه مقلوب خشنشار و خشنسار است و رشیدی گوید اصح خشیسار است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به خشین سار و خشسار و سارخشین شود.

شخ نورد.

[شَ نَ وَ] (نف مرکب) کوه نورد. طی کننده و پیمایندهء شخ. دامنه پیما :
هرکجا طیاره ای کُه پاره ای
شخ نوردی کُه کنی وادی جهی.
منوچهری.
رام زین و خوش عنان و کش خرام و تیزگام
شخ نورد و راهجوی و سیل بر و کوهکن.
منوچهری.
شخ نوردی که چو آتش بود اندر حمله
همچنان برق مجال و به روش بادمجاز.
منوچهری.
ابرسیر و بادگرد و رعدبانگ و برق جهْ
کوه کوب و سیل بر و شخ نورد و راه جوی.
منوچهری.

شخوتت.

[شُ تَ] (ع مص) باریک شدن. (یادداشت مؤلف).

شخوتة.

[شُ تَ] (ع مص) باریک اندام گردیدن. (منتهی الارب). باریک شدن. (تاج المصادر بیهقی). باریک اندام گردیدن نه از لاغری و نحیفی. (از اقرب الموارد).

شخودن.

[شَ دَ] (مص)(1) مجروح کردن به دندان. (برهان). به ناخن کندن. (لغت فرس اسدی) (سروری). شخولیدن. (سروری). ریش کردن به ناخن و در سراج به معنی خراشیدن. (غیاث اللغات). ریش نمودن به ناخن و خراشیدن پوست روی. (برهان). شخائیدن. شخالیدن. ریش کردن و خلیدن. کندن چنانکه با ناخن. خراشیدن چنانک با ناخن و دندان یا آلتی تیز. جا انداختن و اثر گذاردن چنانک جریان اشک به روی صورت و غیره :
دلی کو به درد برادر شخود
علاج پچشگان نداردش سود.فردوسی.
به بالا بلند است و زیبا به روی
شخودست روی و بریدست موی.فردوسی.
بکندند موی و شخودند روی
از ایران برآمد یکی های و هوی.فردوسی.
به مدحت کردن مخلوق روح خویش بشخودم
نکوهش را سزاوارم که جز مخلوق نستودم.
فرخی.
من همانم که مرا روی همی اشک شخود
من همانم که مرا دست همی جامه درید.
فرخی.
از فراوان که بگرید به سر گور تو شاه
آب دیده بشخوده ست مر او را رخسار.
فرخی.
به مشک آلوده فندق گل شخوده
ز خون آلوده نرگس در نموده.
(ویس و رامین).
نگاه کن که چه حاصل شدت به آخر کار
از آنکه دست و سر و روی سوختی و شخود.
ناصرخسرو.
سواران خفته و آن اسب بر سرشان همی تازد
که نه کس را بکوبد سر نه کس را روی بشخاید.
ناصرخسرو.
می بکار آید هرچیز به جای خویش
تری از آب و شخودن ز شخار آید.
ناصرخسرو.
رویها می شخودند و مویها می کندند. (تاریخ بخارا).
گه به فندق همی شخود سمن
گه به لؤلؤ همی گزید شکر.مسعودسعد.
دیده را از سیل خون افکنده ام در ناخنه
بس به ناخن رخ چو زر ناخنی بشخودمی.
خاقانی.
نه جای شخودن بماند از دو رخ
نه جای دریدن بماند از قبا.
(از شرفنامهء منیری).
|| کاویدن. (صحاح الفرس). شکافتن. کندن. کاوش. (از لغت فرس اسدی) :
بپرسید بسیار و بشخود خاک
به ناخن سر چاه را کرد چاک.فردوسی.
(1) - در سروری بر وزن ربودن ضبط شده است.

شخوده.

[شَ دَ] (ن مف) خراشیده. (لغت فرس اسدی). ریش کرده به ناخن یا به دندان. (برهان). به ناخن کندیده. (شرفنامهء منیری) :
یکی چون دل مهربان کفته پوست
یکی چون شخوده زنخدان دوست.اسدی.
- شخوده رخ؛ روی مجروح. که گونه ها را به ناخن مجروح کرده باشد. خراشیده رخسار :
همه رفت(1) غلطان بخاک اندرا
شخوده رخان و برهنه سرا(2).فردوسی.
- شخوده دل؛ دل ریش. خراشیده دل :
برفتند و شبگیر بازآمدند
شخوده دل و پرگداز آمدند.فردوسی.
- شخوده روی؛ خراشیده رخسار. رخسار به ناخن کننده. شخوده رخ :
شخوده روی برون آمدم ز خانه به کوی
به رنگ چون شبه کرده رخی چو نقرهء خام.
فرخی.
- رخ شخوده؛ خراشیده روی. رخساره در ماتم کسی به ناخن کنده :
دلبرانند بر سر کویش
زلف ببریده رخ شخوده هنوز.خاقانی.
(1) - ن ل: همی گشت.
(2) - ن ل: تنا.

شخ و رخ.

[شَخ خُ رَخ خ] (ص مرکب، از اتباع) در تداول عامه از اتباع و عوام شق و رق گویند. (یادداشت مؤلف). آخته. آخته قامت. مقابل گوژ و خمیده.

شخوص.

[شُ] (ع اِ) جِ شخص. (منتهی الارب). رجوع به شخص شود.

شخوص.

[شُ] (ع مص) بلند برآمدن. (منتهی الارب). ارتفاع چیزی. (از اقرب الموارد). || برداشتن سر را. (منتهی الارب). || واکردن چشم را. || گشاده شدن و ورم گرفتن زخم. || گذشتن تیر از بالای نشانه. || بازماندن چشم بدون آنکه پلک به هم بخورد. (منتهی الارب). || بازماندن چشم شخص مرده. (از اقرب الموارد). || در نزد پزشکان نوعی از جمود باشد و آن سهر سباتی است. (از کشاف اصطلاحات الفنون ص 752). بیماری است که بیمار بیفتد و چشم او باز باشد و مژه برهم نزند و آن را اخذه و جمود نیز گویند. (یادداشت مؤلف). || بالا برآمدن ستاره. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || برگشتن و عود کردن. (از اقرب الموارد). || در بلندی و ارتفاع راه رفتن. (از اقرب الموارد). || بلند شدن سخن بسوی حنک اعلی و گاهی از روی خلقت باشد که وقت حرف زدن سخن او بسوی حنک بالایین ارتفاع پذیرد و صاحبش بر خفض آن نتواند. (منتهی الارب).

شخول.

[شَ / شِ] (اِ، اِمص) شخل. شخیل. (غیاث اللغات). صفیر و صدایی که در وقت آب خوردن اسبان را کنند تا اسب را میل با آب خوردن بیشتر شود. (از برهان). صفیر. (غیاث اللغات). صفیری که هنگام آب خوردن اسب زنند و آن را بدین آواز ترغیب بر آب خوردن کنند. (ناظم الاطباء). شافوت. || ناله. فریاد. بانگ و نعره. (برهان). نعره. غرش و زاری. فریاد و فغان. (ناظم الاطباء). بانگ. فریاد. نعره. (غیاث اللغات). || استغاثه. فریادی که هنگام استعانت و یاری کنند. (ناظم الاطباء). || ضعف و سستی. ناتوانی. پژمردگی و سستی بدن. (ناظم الاطباء). پژمردگی. (برهان). || به ناخن کندن و به منقار گزیدن جانور گوشت را. (غیاث اللغات). رجوع به شخولیدن شود.

شخولیدن.

[شَ / شِ دَ] (مص) شخلیدن. شخیلیدن. شپیلیدن. (سروری). بشخلیدن. بشخولیدن. سوت زدن. سوت کشیدن. صفیر زدن. (برهان). هشتک انداختن (در تداول مردم قزوین). صفیر زدن هنگام آب خوردن اسب. (ناظم الاطباء) :
می شخولیدند هر دم آن نفر
بهر اسبان که هلا زین آب خور.مولوی.
آن شخولیدن به کره میرسید
سر همی برداشت وز خود میرمید.مولوی.
گفت کره می شخولند این گروه
ز اتفاق بانگشان دارم شکوه.مولوی.
مَکو و مُکاء؛ شخولیدن به دهن. (منتهی الارب). || فریاد و بانگ و نعره کردن. (برهان). بانگ و فریاد کردن. نعره زدن. ناله و فغان و زاری نمودن. (ناظم الاطباء) :
تو دعا را سخت گیر و میشخول
عاقبت برهاندت از دست غول.مولوی.
|| به ناخن کندن. (برهان). شخودن. || پژمرده شدن. (برهان). پژمریدن. (سروری). || خطای جزئی بر کسی گرفتن و سرزنش نمودن. || غریدن رعد و تندر. || دریافتن و ادراک کردن غیرکامل و ناتمام. (ناظم الاطباء). سه معنی اخیر از ناظم الاطباء است و در منابع دیگر که در دسترس بود نیامده است.

شخولیده.

[شَ / شِ دَ / دِ] (ن مف)پژمرده شده. (برهان). پژمرده شده و ناتوان گشته. سست و ناتوان. افسرده. || خشک شده. (ناظم الاطباء). || صفیرزده شده. (برهان).

شخوم.

[شُ] (ع مص) فاسد شدن طعام. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

شخونیدن.

[شَ دَ] (مص) خراشیدن. خراشیدن با ناخن. (ناظم الاطباء).

شخیب.

[شَ] (ع ص) شاهرگ قطع شده که از آن خون جاری شود. (از اقرب الموارد).

شخیت.

[شَ / شِخ خی] (ع ص) نعت از شخت به معنی باریک اندام. (از منتهی الارب). || غبار بالابرآمده. (منتهی الارب). شِخْتیت.

شخید.

[شَ] (ع اِ) لقبی است در عربی مانند حضرت و قبله. (از برهان) (از انجمن آرا).

شخیدن.

[شَ دَ] (مص) ظاهراً مصحف شخلیدن و مقلوب لخشیدن. (حاشیهء برهان چ معین). و نیز مصحف شخشیدن باشد. لغزیدن و فروافتادن از جایی. (برهان). شخشیدن. بیهقی در تاج المصادر در ترجمهء ذریر گوید: بشخیدن چشم در سر. || وانگریستن و امعان نظر کردن. (ناظم الاطباء). || با تندی و درشتی و ترشرویی نگریستن. || پژمرده شدن. ناتوان و سست و ضعیف گشتن. شخولیدن. || به حال آمدن پس از افتادن. || نگاه داشتن خود را هنگام غلطیدن. (ناظم الاطباء). || صورتی است از چخیدن به معنی ستیزه کردن :
هر آن تخمی که دهقانی بکارد
زمین و آسمان آرد شخیدن.ناصرخسرو.

شخیده.

[شَ دَ] (ن مف) پژمرده شده. (برهان). || لغزیده و افتاده. (برهان). || خود را هنگام افتادن و غلطیدن نگاهداری کرده. (از ناظم الاطباء).

شخیر.

[شَ] (ع اِ) آواز گلو. || آواز بینی. (منتهی الارب). || بانگ اسب. آواز دهان اسب. (منتهی الارب). || آنچه از کوه بر اثر راه رفتن بر آن سائیده شده باشد. (از اقرب الموارد).

شخیر.

[شِخْ خی] (ع ص) مرد بسیارآواز از بینی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شخیر.

[شَ] (ع مص) به معنی شخر. (منتهی الارب). رجوع به شخر شود.

شخیر.

[شِخْ خی] (اِخ) نام شریح بن شخیر حضرمی. (منتهی الارب).

شخیر.

[شِخْ خی] (اِخ) نام یزیدبن شخیر از روات حدیث. (منتهی الارب).

شخیر.

[شِخْ خی] (اِخ) نام عبدالله بن شخیر. صحابی. (منتهی الارب).

شخیر.

[شِخْ خی] (اِخ) مطرف بن عبدالله بن شخیر از اعبد مردم و افضل ایشان بود در وقت خود. (منتهی الارب).

شخیره.

[شَ رَ / رِ] (اِ) قلیا و شخار باشد که بدان صابون پزند. (برهان).

شخیری.

[شِخْ خی] (ص نسبی) منسوب است به شخیر که نام اجدادی است. (از انساب سمعانی).

شخیس.

[شَ] (ع ص) أمر شخیس؛ کار متفرق و پریشان. (منتهی الارب). منطق شخیس؛ کلام متفرق و متفاوت. (منتهی الارب). کلام متفاوت. (از اقرب الموارد). || کاری که مخالف دستور باشد. (از اقرب الموارد).

شخیش.

[شَ] (اِ) شخش. مرغکی باشد کوچک و خوش آواز. (برهان). در انجمن آرا و آنندراج با سین ضبط شده است. مرغک کوچک خوش آوازی است. (لغت فرس اسدی) :
گرگ را کی رسد ملامت شات
باز را کی بود نهیب شخیش.رودکی.
در نسخهء اسدی چ پاول هورن به جای کلمهء شخیش «شخش» آمده است و بیت نیز شاهد «شخش» است اما اگر دو بیت ذیل که در فرهنگها برای شاهد کلمات مختلف از رودکی است:
خویش بیگانه گردد ازپی ریش
خواهی آن روز مزد کمتردیش
توشهء جان خویش از او بردار
پیش کایدت مرگ پای آگیش
با بیت شاهد ما از یک قطعه باشند، البته ضبط نسخهء چ پاول هورن درست نخواهد بود. (از یادداشت مؤلف).

شخیص.

[شَ] (اِ) اسم فارسی عصفوری است کوچک و خوش آواز. (فهرست مخزن الادویه). شاید مصحف شخش و شخیش باشد.

شخیص.

[شَ] (ع ص) تناور. (از منتهی الارب). جسیم. (اقرب الموارد). بزرگ کالبد. (مهذب الاسماء). || مهتر. (منتهی الارب). آقا. (از اقرب الموارد).
- شخص شخیص؛ سرکار عالی.
|| سخن درشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شخیصة.

[شَ صَ] (ع ص) مؤنث شخیص. زن تناور. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شخیف.

[شِخْ خی] (ع ص) شنخف. مرد سطبر و فربه. (منتهی الارب).

شخیل.

[شَ] (اِ، اِمص) شخول. صفیر و صدایی باشد که در وقت آب خوردن اسبان کنند. ناله و فریاد. بانگ و نعره. (برهان).

شخیل.

[شَ] (ع ص، اِ) دوست نوجوان یا عام است. (منتهی الارب). رجوع به شخل شود.

شخیلیدن.

[شَ دَ] (مص) شخولیدن. شخلیدن. (حاشیهء برهان چ معین). پژمرده شدن. (برهان). || صفیر زدن. (برهان).

شخیلیده.

[شَ دَ / دِ] (ن مف) اسم مفعول از شخیلیدن. (برهان). || صفیرزده. (برهان).

شخیوه.

[شَ وَ] (اِ صوت) صفیر. بانگ که از میان دو لب برآید چون هوای درون ریه به خارج فرستند.

شخیوه کردن.

[شَ وَ / وِ کَ دَ] (مص مرکب) صفیر زدن. از میان دو لب بانگ و آوا برآوردن با بیرون فرستادن هوای داخل ریه. مکاء. مَکْوْ. شخولیدن. بانگی که از میان دو لب آید چون آواز سرنای. (از ترجمان القرآن).

شد.

[شَ] (فعل) مخففِ «شود». (یادداشت مؤلف).(1) و در تمامی شواهد ذیل شَد مخففِ «شود» آمده است. (از یادداشت به خط دهخدا) :
و شهریار را بخواند و به خانه اندر همی داشت و به خلق ننمودی، تا بزرگ شَد [بهرام چوبینه]و خویشتن را شهریار نخواندی. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
تا پیر نشَد مرد نداند خطر عمر
تا مانده نشَد مرغ نداند خطر بال.
کسایی.
به بازوش بربستم این اسم گُهر
پسر خوار شَد چون بمیرد پدر.فردوسی.
هر آنگه که موی سیه شَد سپید
ببودن نماند فراوان امید.فردوسی.
هر آن کس که گیرد به دست اژدها
شَد او کشته و اژدها شَد رها.فردوسی.
یکی رخش دارد به زیر اندرون
که گوئی روان شَد کُهِ بیستون.فردوسی.
چنین گفت رستم به رهّام شیر
که ترسم که رخشم شَد از جنگ(2) سیر
چو او سست گردد پیاده شوم
به خون و خوی آهار داده شوم.فردوسی.
شَد از مرگ، درویش با شاه راست.فردوسی.
جهاندار خویش شَد سرافراز و گرد
سپه را به دشمن نباید سپرد.فردوسی.
ز میراث دشنام یابی تو بهر
همه زهر شَد پاسخ پای زهر.فردوسی.
به مریم چنین گفت کایدر نشین
بترسم که شَد شاه ایران زمین.فردوسی.
نخواهم که باشد چنو شهریار
اگر چند بی شاه شَد روزگار
که او را بسی داوری در سر است
همان رای با لشکر دیگر است.فردوسی.
چو بشنید فرزند خاقان که شاه
ز جیحون گذر کرد خود با سپاه
همی بشکند عهد بهرام گور
بر این بوم و بر تازه شَد جنگ وشور.
فردوسی.
هر آن کس که بگریزد از کارکرد
از او دور شَد نام و ننگ و نبرد.فردوسی.
چنین گفت کاین بدتن بی وفا
گرفتار شَد در دم اژدها.فردوسی.
سپاه است چندان به درگاه تو
که گر بگذری تنگ شَد راه تو.فردوسی.
توانگر به بخشش بود شهریار
به گنج نهفته نشَد نامدار.فردوسی.
ابا ترکش و تیر و تیغ و سپر
دو دسته پیاده پسِ نیزه ور
سواران جنگی نگهدارشان
بدان گه که شَد سخت پیکارشان.فردوسی.
سخن چون نگفتی بود چون گهر
چو گفتی شَد از خاک ره تیره تر.
سخن تا نگویی تویی شاهِ آن
چو گفتی شود شاه تو آن زمان.فردوسی.
هواجوی سوی خرد ننگرد
که بیمرهوا چیره شَد بر خرد.فردوسی.
هر آن کس که شد در جهان شاه فش
سرش گردد از گنج دینارکش.
سرش را بپیچم ز گندآوری
نخواهم که جوید کسی مهتری.فردوسی.
کاشکی خسرو غزنین سوی غزنین رودی
که ره غزنین خرّم شَد و غزنین خرّم.فرخی.
کوهی که بر او زلزله قادر نشَد او را
از حلم تو یک ذرّه سکونی و قرار نیست.
فرخی.
او نصیحت بشنید اما بدگوی یعنی
در میان شور همی کرد سبب جستن شَد.
فرخی.
از بسی گشتن به حال از حال شد یاقوت پاک
پیشتر اصفر بباشد آنگهی احمر شود.
غضائری (از الجماهر بیرونی).
به زخم پای اسبان کوه دشت است
به زخم یشک ایشان دشت شد غار.عنصری.
صلاح بندهء مخلص مدام افزون باد
وآن کس که همی نقص(3) جست شد کم و کاست.
عنصری.
سپهسالار لشکرشان یکی لشکرشکن کآری
شکسته شد از او لشکر ولیکن لشکر ایشان.
عنصری.
شجر شناس دلم را و شعر من گل او
گل شکفته شنیدی که باز شَد به شَجر.
عنصری.
ز تیغ و ز کینت حزین شَد عدو
ز داشاد تو شاد گردد ولی.منوچهری.
غراب بین نیست جز پیمبری
که زود مستجاب شَد دعای او.منوچهری.
هلال عید بدان گونه رخ ننمودی
چو عاشقی که شَد از غم نزار و زار و دوتا.
منوچهری.
چگونه است کز حرب سیری نیابی
چگونه که به هر جای هرگز نپائی
مگر نذر کردی که هر مَهْ که نو شد
شهی را ببندی و شهری گشایی.زینبی.
پس طاهر فرمان داد تا همه سرهنگان به سلام لیث علی رفتند، لیث نگذاشت که هیچ کس از شارستان و از سپاه او نزدیک طاهر شَد. (تاریخ سیستان). کار سیستان لیث را مستقیم شد و خزاین طاهر فروگرفت و بر حرم وی اجری فرمود تا برانند و نگذاشت که کس اندر سرای حرم شَد. (تاریخ سیستان).
سخن کان گذشت از زبان دو تن
پراکنده شَد بر سر انجمن.اسدی.
سوی اوت باد آه سپه را پناه
گر او گم شود، شَد شکسته سپاه.اسدی.
کتاب و پیمبر چه بایست اگر
نشَد حکم کرده نه بیش و نه کم.
ناصرخسرو.
آنک بر شکم خویش قادر شَد به صدقه دادن و ایثار کردن و کرم ورزیدن قادر شَد. (کیمیای سعادت).
تو خاص پادشاه شدی بس شگفت نیست
شَد خاص پادشاه، پسرِ خاصِ پادشاه.
مسعود سعد
ترا چه آب و چه آتش مطیع و منقادند
چو شد سپاهی دیگر بدار از آتش و آب.
مسعود سعد.
شَد چو شیرخدای حرزنویس
رخت بر گاو برنهد ابلیس.سنایی.
سر دندانش را چو شَد خندان
بنده شَد دهرش از بنِ دندان.سنایی.
تا زبانت خمش نشَد از قول
ندهد بار نطقت ایزد بار.سنایی.
روبهی کز باد گشت فربه و نر
به دو سوزن سبک شَد و لاغر.سنایی.
چه شَد ارهست ظاهرت عریان
باطنت دارد از هنر زیور.سنایی.
خندان لب مطیع تو همچون پیاله شَد
پرخون دل حسود تو همچون قنینه باد.
سیدحسن غزنوی.
تاریخ سرفراز نیابد به جان خلاص
گر پیش تو نشَد به زمین بوس سرگرای.
سوزنی.
آن را که تن به آب و هوای ری آورند
دل آب و جان هوا شَد از آب و هوای ری.
خاقانی.
ناخس و رخوه کاسر و ضاغط
و آن مفسخ کز او عضل شد چاک.
(از نصاب الصبیان ص 47).
بد نماند چون اشارت کرد دوست
کفر ایمان شَد چو کفر ازبهر اوست.مولوی.
آینه بی نقش شَد یابد بها
زانکه شَد حاکی ز جمله نقش ها.مولوی.
مستمع چون تشنه و جوینده شَد
واعظ ار مرده بود گوینده شَد.مولوی.
بانگ و صیتی جو که آن حاصل نشَد
تاب خورشیدی که آن آغل نشَد.مولوی.
کاسهء چشم حریصان پر نشَد
تا صدف قانع نشَد پر در نشَد.مولوی.
مراد هرکه برآری مطیع امر تو شَد
خلاف نفس که فرمان دهد چو یافت مُراد.
سعدی.
این چه عیب است کز آن عیب خلل خواهد شد
ور بود عیب نیز چه شَد مردم بی عیب کجاست.
حافظ.
آن نیست که حافظ را رندی بشَد از خاطر
کاین سابقهء پیشین تا روز پسین باشد.
حافظ.
شَد خطّ عمر حاصل گر زانکه با تو ما را
هرگز به عمر روزی، روزی شود وصالی.
حافظ.
حافظ ار سیم و زرت نیست چه شَد شاکر باش
چه بهْ از دولت لطف سخن و طبع سلیم.
حافظ.
زاهد ار رندی حافظ نکند فهم چه شَد
دیو بگریزد از آن قوم که قران خوانند.
حافظ.
محروم اگر شدم ز سر کوی او چه شَد
از گلشن زمانه که بوی وفا شنید.حافظ.
فکر بلبل همه آن است که گل شَد یارش
گل در اندیشه که چون عشوه کند در کارش.
حافظ.
به حرامی چو شحنه شَد خندان
به حرم دان فروبرد دندان.اوحدی.
من به حبّه ای درمانده بودم و آن خداوندگار بر من ابقا می فرمود و رخصت نداد که حبّه ای از من به زیان شَد. (المضاف الی بدایع الازمان ص 12).
ز ممکن روسیاهی در دو عالم
جدا هرگز نشَد والله اعلم.شبستری.
دهخدا در یادداشتی به دو بیت از مولوی که احیاناً مستند ملک الشعرای بهار در تلفظ مضموم «ش» در فعل «شد» بوده است، اشاره کرده اند(4) :
چون برآمد نور ظلمت نیست شُد
ظلم را ظلمت بود اصل و عضُد.مثنوی.
مدتی این مثنوی تأخیر شُد
مهلتی بایست تا خون شیر شُد.مثنوی.
(1) - این کلمه را مرحوم ملک الشعراء بهار در سبک شناسی به معنی فعل مستقبل محقق الوقوع به صیغهء ماضی دانسته است و شواهدی از تاریخ سیستان و مجمل التواریخ و شاهنامه و تاریخ بیهقی و حافظ و مثنوی آورده است و مولوی و سنایی آن را به ضم شین آورده اند که در شواهد ملاحظه میکنید اما مؤلف معتقد است که این کلمه مخفف شود است و مث دربارهء این شعر حافظ:
فکر بلبل همه آن است که گل شد یارش
گل در اندیشه که چون عشوه کند در کارش.
می نویسند: این جا هم سراپای جمله حال شک است برای اینکه آرزو میکند که بلبل یار او شود و تحقق وقوعی در کار نیست. و باز دربارهء این شعر سعدی:
گر یکی زین چهار شد غالب
جان شیرین برآید از قالب.
می نویسد: اگر شد به ضم شین بود در مصراع دوم بجای برآید «برآمد» میگفت (و البته ممکن هم هست که گفته باشد از نسخ قدیمهء صحیح باید تحقیق شود) و اگر کلمه «برآید» باشد، دلیل قاطعی برای مفتوح بودن شین «شد» خواهد بود - انتهی. در عربی بعد از اگر و سایر ادوات شرط ماضی به معنی مضارع می آید و شاید این روش در فارسی و در مورد بحث زیر تأثیر زبان عربی بوده است و اینک شواهد :
و شهریار [ پسر هرمزد ] بخواند [ بهرام چوبینه ]و بخانه اندر همی داشت و به خلق ننمودی تا بزرگ شد و خویشتن را شهریار نخواندی. (ترجمهء طبری بلعمی).
تا پیر نشد مرد نداند خطر عمر
تا مانده نشد مرغ نداند خطر بال. کسایی.
ز میراث دشنام یابی تو بهر
همه زهر شد پاسخ پای زهر. فردوسی.
به مریم چنین گفت کایدر نشین
بترسم که شد شاه ایران زمین. فردوسی.
چنین گفت رستم به رهّام شیر
که ترسم که رخشم شد از کار سیر. فردوسی.
از بسی گشتن به حال از حال شد یاقوت پاک
پیشتر اصفر بباشد آنگهی احمر شود.
غضائری (از الجماهر بیرونی).
کوهی که بر او زلزله قادر نشد او را
از حلم تو یک ذره سکونی و قراری نیست.
فرخی.
سپهسالار لشکرشان یکی لشکرشکن کآری
شکسته شد از او لشکر ولیکن لشکر ایشان.
عنصری.
شجر شناس دلم را و شعر من گل او
گل شکفته شنیدی که باز شد به شجر. عنصری.
غراب بین نیست جز پیمبری
که زود مستجاب شد دعای او. منوچهری.
ز تیغ و ز کینت حزین شد عدو
ز داشاد تو شاد گردد ولی. منوچهری.
مگر نذر کردی که هر مه که نو شد
شهی را ببندی و شهری گشایی. زینبی.
پس طاهر فرمان داد تا همه سرهنگان به سلام لیث علی رفتند لیث نگذاشت که هیچکس از شارستان و از سپاه او نزدیک طاهر شد. (تاریخ سیستان). کار سیستان لیث را مستقیم شد و خزاین طاهر فروگرفت و بر حرم وی اجری فرمود تا برانند و نگذاشت که کس اندر سرای حرم شد. (تاریخ سیستان). و این محمد است و امت او که مرا [ابلیس] ایزد تعالی بسبب او لعین و رانده کرد و اکنون است که حال بر من تنگ شد ندانم که چه کنم و کجا شوم. (تاریخ سیستان ص 58).
کتاب و پیمبر چه بایست اگر
نشد حکم کرده نه بیش و نه کم. ناصرخسرو.
آنک بر شکم خویش قادر شد، به صدقه دادن و ایثار کردن و کرم ورزیدن قادر شد. (کیمیای سعادت).
تو خاص پادشاه شدی بس شگفت نیست
شد خاص پادشاه پسر خاص پادشا. مسعودسعد.
کشت شد خشک اگر نبارد میغ
ملک پژمرده گر نخندد تیغ. سنایی.
سر دندانش را چو شد خندان
بنده شد دهرش از بن دندان. سنایی.
چه شد ار هست ظاهرت عریان
باطنت دارد از هنر زیور. سنایی.
خندان لب مطیع تو همچون پیاله شد
پرخون دل حسود تو همچون قنینه باد.
سیدحسن غزنوی.
تا هیچ سرفراز نیابد بجان خلاص
گر پیش تو نشد به زمین بوس سرگرای. سوزنی.
آن را که تن به آب وهوای ری آورند
دل آب و جان هوا شد از آب وهوای ری.
خاقانی.
ناخس و رخو و کاسر و ضاغط
وان مفسخ کزو عضل شد چاک.
(نصاب الصبیان).
مستمع چون تشنه و جوینده شد
واعظ ار مرده بود گوینده شد. مولوی
بد نماند چون اشارت کرد دوست
کفر ایمان شد چو کفر ازبهر اوست. مولوی.
آینه بی نقش شد، یابد بها
زانکه شد حاکی ز جمله نقشها. مولوی.
مراد هرکه برآری مطیع امر تو شد
خلاف نفس که فرمان دهد چو یافت مراد.
سعدی.
آن نیست که حافظ را رندی بشد از خاطر
کاین سابقهء پیشین تا روز پسین باشد. حافظ.
زاهد ار رندی حافظ نکند فهم چه شد
دیو بگریزد از آن قوم که قرآن خوانند. حافظ.
به حرامی چو شحنه شد خندان
به حرمدان فروبرد دندان. اوحدی.
من به حبّه ای درمانده بودم و آن خداوندگار... بر من ابقا می فرمود و رخصت نداد که حبّه ای از من به زیان شد. (المضاف الی بدایع الازمان ص 12).
(2) - ن ل: کار.
(3) - در اصل «نفی» و متن تصحیح قیاسی دهخداست.
(4) - رجوع شود به سبک شناسی ج 1 ص 353.

شد.

[شُ] (مص مرخم، اِمص) شدن. (ناظم الاطباء). عمل شدن. و رجوع به شدن شود.
- آمد و شد کردن؛ آمد و رفت کردن و بسیار رفتن به جایی و تردد بسیار نمودن. (ناظم الاطباء).

شد.

[شَ / شَ دْ د] (ع اِمص) درازکشیدگی آواز و حروف. (ناظم الاطباء). به اصطلاح نغمه وران و مطربان آن است که نغمه را بلند کنند و پست کنند تا وقتی که موافق مدعا راست شود. (برهان). بعضی نوشته اند که به معنی دراز کردن آواز و در جهانگیری به معنی راست و بلند کردن نغمه. (آنندراج). کشیدن و باقوت ادا کردن آواز و حرف. (فرهنگ نظام). دراز کردن زمزمه است. (آنندراج). به اصطلاح موسیقیان دراز کشیدن آواز و حروف است لهذا شد کردن زمزمه به معنی دراز کردن زمزمه است و وجه کشیدن شدات در اشعار آن است که صاحب مذاق سخن چون به غور معنی رسیده لذت آن برمیدارد و طبیعت متوجه لذت مسطوره میگردد و بسبب آن ارخای عنان میشود و لهذا در مدات تکلفی روی میدهد و این دلالت دارد بر کمال دریافت معنی و ورود سخن بنا بر کمال، بنابراین از سخن ناشناسان این مدات بسیار ناگوار است. (آنندراج) :
گلبانگ نغمه سازان شد بلند دارد
از فرش رفته تا عرش این حیث کامرانی.
کلیم همدانی.
- شد پهلوان؛ آواز بلندی که کشتی گیران در اول گرفتن کشتی برکشند. (ناظم الاطباء).
- شد کردن؛ دراز کردن. کشیدن.
- شد کردن زمزمه؛ دراز کشیدن زمزمه. (ناظم الاطباء) :
با اهل درد زمزمه را شد نمی کنند
دل بلبلان به ناله مقید نمی کنند.
میرزا طاهر وحید.
- شد مخالف؛ نعره ای که پهلوان در هنگام کشتی وقت غلبه کشد. (فرهنگ نظام).
|| (اِ) کوک و اندازه. || بلند و جای مرتفع. (ناظم الاطباء).

شد.

[شَدد] (ع مص) دویدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بالا برآمدن آتش. (منتهی الارب). || زور و قوت دادن. (منتهی الارب). نیرومند گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). || استوار کردن چیزی را. (منتهی الارب).استوار ببستن. (المصادر). || حمله بردن. (تاج المصادر بیهقی). حمله کردن بر کسی. || ادرار نمودن. || سخت شدن چیزی. || اراده نمودن. (منتهی الارب).
- به شد و مد رفتن؛ کنایه است از بازخرامیدن به ناز و غرور. (آنندراج).
- شدالضحی؛ شدالنهار است. (ناظم الاطباء).
- شدالعقده؛ محکم کردن گره را. (از اقرب الموارد).
- شدالمئزر؛ کنایه از پرهیز کردن از زنان و کوشش نمودن در کار است. (منتهی الارب).
- شدالنهار؛ کنایه از وقت ارتفاع نهار و بلندی روز. شدالضحی. (ناظم الاطباء). بالا برآمدن روز. (از اقرب الموارد). روز دور برآمدن. (تاج المصادر بیهقی). هنگام ارتفاع و بالایی نهار. (از منتهی الارب).
- شد رحال؛ بستن بار برای رفتن به جایی. (یادداشت مؤلف).
- شد رحال کردن؛ از جایی به جایی دیگر کوچ کردن. کنایه از سفر است. (ناظم الاطباء).
- شد طبیعت؛ بند آوردن اسهال.
- شد عضد؛ قوت دادن بازو را. (از اقرب الموارد).
- شد ملک؛ نیرومند گرداندن پادشاهی: شدالله ملکه؛ قوی گرداند خدای ملک او را. (از ناظم الاطباء).
- شد وثاق؛ استحکام واستوار کردن وثاق.
- شد و مد؛ شدت و کشش: با شد و مد گفتن؛ با طول و تفصیل و فصاحت و بلاغت بیان کردن. (از فرهنگ نظام).
|| تشدید دادن. مشدد کردن حرفی را. (یادداشت مؤلف). || در اصطلاح آئین فتوت، بستن میان است. جهت امتحان و آن مبدأ عهد و انعقاد فتوت است و سبب دخول در زمرهء فتیان. (نفایس الفنون). رجوع به کلمهء فتوت و فتیان شود.
- استاد شد؛ آنکه با مراسم خاص میان کسی را که خواهد در حلقهء اهل فتوت وارد و جزء فتیان شود ببندد.

شدآمد.

[شُ مَ] (مص مرکب مرخم، اِمص مرکب) معاشرت. آمد و شد. رفت و آمد. آمد و رفت. مراوده. (یادداشت مؤلف) :
شدآمدش بینم سوی زرگران
هماره ستوهند از او دیگران.ابوشکور.
شدآمد بیفزود نزدیک اوی
برآمیخت با جان تاریک اوی.فردوسی.
سواران شدآمد فزون ساختند
یلان از کمینها برون تاختند.اسدی.
در هر خانه ای که ره یابند
در شدآمد بسان سیمابند.سنایی.
پای شدآمد به سر انداخته
جان به تماشا نظر انداخته.نظامی.
شدآمد بقدر زمان کی کنم
زمان را کجا پی نهم پی کنم.نظامی.
چون ملکان عزم شدآمد کنند
نقل بنه پیشتر از خود کنند.نظامی.
|| رسم و رواج. (آنندراج).

شدآمد کردن.

[شُ مَ کَ دَ] (مص مرکب) آمد و شد کردن. رفت و آمد کردن. تعقم. (تاج المصادر بیهقی).

شدآمدن.

[شُ مَ دَ] (مص مرکب) رفتن و بازگشتن.
- شدآمدن سخن؛ تفصیل و شرح و بسط آن :
دهلیز فسانه چون بود تنگ
گردد سخن از شدآمدن لنگ.نظامی.

شداً.

[شَ دَنْ] (ع اِ) بقیهء قوت. (از اقرب الموارد). || طرف چیزی. (از اقرب الموارد). طرفی و حد هر چیزی. (منتهی الارب). || حدت و تیزی. (ناظم الاطباء). || گرمی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نوک. (ناظم الاطباء).

شدء .

[شَدْءْ] (ع مص)(1) راندن شتران را. || خواندن یا سرائیدن شعر را. || آموختن و حاصل کردن بعضی علم ادب را. (از منتهی الارب).
(1) - در اقرب الموارد شَدْوْ آمده است.

شدائد.

[شَ ءِ] (ع اِ) جِ شدة بر خلاف قیاس، سختیها. (اقرب الموارد). و رجوع به شدة، شدت، شدیده و شداید شود.
- شدائد دهر؛ سختی های روزگار. (یادداشت مؤلف).
|| جِ شدیدة. (اقرب الموارد).

شداخ.

[شُ / شُدْ دا] (اِخ)(1) لقب یعمربن عوف لیثی بن کنانه. یکی از حکماء عرب است بدان جهت که میان قضاعة و قصی در امر کعبه حکم بود و کشت و خون بسیار شد پس خون قضاعة را باطل و پاسپر کرد و حکم به خانه ای برای قصی فرمود. (منتهی الارب).
(1) - مؤلف تاج العروس این کلمه را به ضم و فتح و به کسر «ش» ضبط نموده است. اما فتح آن را ارجح میداند.

شداد.

[شِ] (ع ص، اِ) جِ شدید. (اقرب الموارد). || هرچه بدان چیزی را ببندند. (ناظم الاطباء).
- قسمهای غلاظ و شداد؛ قسمهای محکم. سوگندان مغلظه.
- ملائک غلاظ و شداد؛ ملائکهء دلیر و نیرومند: علیها ملائکة غلاظ شداد. (قرآن 66/6).

شداد.

[شَدْ دا] (اِخ) ابن عاد. گمان میکنم این نام نزد یهود و مسیحیان مجهول باشد و جالوت که به دست داود کشته شد یکی از سرهنگان شداد است و باز گویند که او قصری بساخت بزرگ یک خشت از زر و یک خشت از سیم و باغی بکرد در آنجای درختان و میوه ها از گوهرها کرد و بجای خاک عنبر و مشک و زعفران بیخت و در عوض آب و ریگ در جویهای عسل و شیر و لؤلؤ و مرجان بکار داشت و این برای آن کرد که داود او را بخدای یگانه خواند و بدو وعدهء بهشت کرد و او خواست که خود در این جهان بهشتی برآرد چون بهشت خدای. و آنگاه که قصور و باغها به پایان رسید چون خواست به نظاره و تماشای از اسب فرود آید پایی بر زمین و پایی بر رکاب عزرائیل جان او بستد. و پیش از او برادر او شدید هزار سال بیش سلطنت داشت و گویند مملکت او ساویه نام داشت و قصور و بساتین او را بهشت شداد و بهشت ارم و ارم ذات العماد نام دهند و به تناسب لفظ ارم ممکن است این کلمه از آرام و آرامی باشد و در قرآن نام ارم ذات العماد(1) آمده است. (یادداشت مؤلف) :
کجاست شوکت قارون و شدت شداد
کجاست بابک و کو اردشیر و کو قیصر.
ناصرخسرو.
برانداختم دخمهء عاد را
گشادم در قصر شداد را.نظامی.
در این دخمه خفته ست شداد عاد
کزو رنگ و رونق گرفت این سواد.نظامی.
مفروش به باغ ارم و نخوت شداد
یک شیشه می و نوش لبی و لب کشتی.
حافظ.
و رجوع به قصص القرآن (ص 150) و ارم و ارم ذات العماد شود.
- بهشت شداد؛ بهشت که شداد بساخت. ارم. رجوع به ارم شود.
(1) - قرآن 89/7.

شداد.

[شَدْ دا] (اِخ) ابویعلی شدادبن اوس بن ثابت. صحابی است انصاری. پسر برادر حسان بن ثابت. (منتهی الارب).

شداد.

[شَدْ دا] (اِخ) ابن معقل تابعی است و کذا عبدالله بن شدادبن الهاد و جامع بن شداد. (منتهی الارب).

شدادی.

[شَدْ دا] (ص نسبی) منسوب است به شدادبن اوس. (انساب سمعانی).

شدادی.

[شَدْ دا] (اِخ) رجوع به شدادیان شود.

شدادیان.

[شَدْ دا دی] (اِخ) نام دو سلسله از شاهان که بر نواحی ارمنستان و آذربایجان حکومت کردند. دستهء اول شدادیان گنجه اند که به دست محمد بن شداد در حدود 340 ه . ق. تأسیس شد و تا اواخر قرن پنجم دوام کرد. و دوم شدادیان آنی که از 495 ه . ق. آغاز گردید و تا اواخر قرن ششم پایید. رجوع شود به شهریاران گمنام کسروی (ص 270 تا 329).

شداقم.

[شُ قِ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). شیر. (از اقرب الموارد). || (ص) فراخ کنج دهان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع شود به شدقم.

شدانق.

[شُ نِ] (معرب، اِ) نوعی پرنده است. (از دزی ج 1 ص 737). || شاهین. (از دزی ج 1 ص 737). تحریرهای دیگر این کلمه شوذانق. شوذنیق، شاذانقات و شاذناقات است. (از دزی ج 1 ص 737).

شداه.

[شُ] (ع اِ) شداة. و رجوع به شداة شود.

شداة.

[شُ] (ع اِ) بیخودی و بیهوشی. (منتهی الارب). شداه، حیرت و دهش. (از اقرب الموارد).

شداة.

[شُ] (ع ص، اِ) جِ شاد. راننده یا حدی خواننده برای شتر. (از اقرب الموارد).

شداید.

[شَ یِ] (ع اِ) جِ شدة، برخلاف قیاس. (از اقرب الموارد). شدائد، سختیهای روزگار. و رجوع به شدائد و شدة شود.

شدت.

[شِدْ دَ] (ع اِمص) سختی. صلابت در جواهر و اعراض. محکمی. استواری. استحکام. قوت. حمله. نجدت. ثبات قلب. شجاعت. سختی. تنگی. ضیق. صعوبت. مجاعه. (یادداشت مؤلف) :
خواهی اندر عنا و شدت زی
خواهی اندر امان و نعمت و ناز.
رودکی (از تاریخ بیهقی).
پای در موزه کردی برهنه در چنین سرما و شدت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 159). اگر وقتی شدتی و کاری سخت پیدا آمد مردم عاجز نماند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 166).
یکراه همه نعمت است و راحت
یکراه بجز شدت و عنا نیست.ناصرخسرو.
محنت عقل و شدت صبری
فتنهء جم و آفت جانی.مسعودسعد.
بر کمر کوهها ز شدت سرما
مرمر چون آب گشته آب چو مرمر.
مسعودسعد.
همیشه بادی بر تخت ملک چون خسرو
مخالف تو گرفتار شدت فرهاد.مسعودسعد.
همیشه تا که بود در جهان مفارقتی
میان شدت و ناز و میان شادی و غم.
سوزنی.
شدت آن محنت بدان رسید که مادر بچهء خود میخورد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 296).اِستِعار؛ شدت هر چیزی. زَمَه؛ شدت گرما. زَنَج؛ شدت تشنگی. سَکرَةُالْمَوت؛ شدت موت. سَکرَةُالْهَم؛ شدت غم. سَمهَجِه؛ شدت نمودن در سوگند. سلطان کل شی؛ شدت و قوت هر چیزی. سَورَةُالبَرد؛ شدت سردی. سَورَةُالْحُمّا؛ شدت تب. شِبراق؛ شدت هر چیزی. شَذا؛ شدت گرسنگی. شَعَف؛ شدت بیم. شَفاشف یا شُفاشف یا شِفاشف؛ شدت تشنگی. شَفیف؛ شدت گرمی آفتاب. عُطاش؛ شدت تشنگی. عِلاج؛ شدت دیدن از کسی. قَسام؛ شدت گرما. کَدّ؛ شدت و سختی کار. ماحِقُالصَّیف؛ شدت گرمای تابستان. (منتهی الارب).

شدح.

[شَ] (ع مص) فربه شدن. (از منتهی الارب).

شدحة.

[شُ حَ] (ع اِمص) فراخی. (منتهی الارب). سعت. (از اقرب الموارد).

شدخ.

[شَ] (ع مص) سرشکستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تفرق اتصال در طول عصب. (یادداشت مؤلف). || شکستن هر چیز تر باشد یا خشک و هرچه میان کاواک باشد. (منتهی الارب). مشهور آن است که این کلمه به معنی شکستن شی ء تر یا توخالی چون هندوانه و حنظل است. و گفته شده که به معنی شکستن شی ء خشک باشد که شامل شی ء توخالی و غیر آن شود. (از اقرب الموارد) : اذا شربت جمة هذاالنبات [ امارنطن ] بالشراب نفعت من... شدخ اوساط العضل. (ابن البیطار).
- شدخ عضل؛ جدایی واقع در پیوستگی عصب سر از درازا و شکستن سر باشد کذا فی بحرالجواهر. و در شرح قانونچه گوید اگر آن جدایی از درازای عصب باشد آن را شق نامند و اگر از عرض باشد آن را شدخ خوانند. (از کشاف اصطلاحات الفنون ص 735).
|| خمیدن. (منتهی الارب). از روی قصد میل کردن. (از اقرب الموارد). || فراخ شدن سپیدی روی اسپ. (منتهی الارب). زیاد شدن سپیدی اسب از پیشانی تا بینی. (از اقرب الموارد). || رسیدن چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پاسپر کردن چیزی را و باطل نمودن. (منتهی الارب). || خون کسی را پای مال کردن و باطل کردن. (از اقرب الموارد).

شدخ.

[شَ دَ] (ع ص، اِ) بچهء ناتمام که از شکم مادر افتد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شدخاء .

[شَ] (ع ص، اِ) اسپ سپیدروی. مؤنث اشدخ. (منتهی الارب).

شدخة.

[شَ خَ] (ع ص، اِ) گیاه نرم و نازک تر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شدرک.

[] (اِخ) (به معنی پادشاه من) یکی از آن جوانانی است که در کتاب دانیال مذکور است و از اورشلیم در سال 604 ق.م. به بابل به اسیری برده شدند و در آنجا برای خدمت سلطان بابل تربیت گشتند اسمهای ایشان را تغییرداده به اسم خدایان خود نامیدند. (قاموس کتاب مقدس).

شد عراقی.

[شَدْ دِ عِ] (اِ مرکب) نام و مقامی است و هم صوتی که پهلوانان عراق و لوطیان به آواز بلند دردناک در عالم مستی برمیکشند و الفاظ آن بیشتر یللم و یللی باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج).

شدف.

[شَ دَ] (ع اِ، اِمص) کالبد. ج، شدوف. (منتهی الارب). شخص هرچیزی. (از اقرب الموارد). || کجی رخسار. || شادمانی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فیریدگی. (منتهی الارب). || بزرگی. (منتهی الارب). شرف. (اقرب الموارد). || ظلمت و تاریکی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کجی سر شتر و آن عیب است. (از اقرب الموارد).

شدف.

[شَ دِ] (ع ص) درازبالای بزرگ. (منتهی الارب). || سبک و شتاب جهنده. (منتهی الارب).

شدف.

[شَ] (ع مص) پاره پاره کردن چیزی را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شدف.

[شَ دَ] (ع مص) شاد شدن اسب. (از اقرب الموارد).

شدف.

[شُ دُ] (ع ص، اِ) جِ شدفاء. رجوع به شدفاء شود.

شدفاء .

[شَ] (ع ص) زن کج رخسار. (منتهی الارب). مؤنث اشدف. (اقرب الموارد). || کمان کج فارسی. ج، شُدُف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شدفة.

[شَ فَ] (ع اِ) تاریکی شب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || قسمت از هر شی ء. (از اقرب الموارد).

شدفة.

[شُ فَ] (ع اِ) رجوع به شَدفَة شود.

شدق.

[شِ] (ع اِ) کنج دهان از جانب باطن رخسار. (منتهی الارب). شدقان. (اقرب الموارد). ج، اَشداق. (اقرب الموارد) :
چون به قوم خود رسید آن مجتبا
شدق او بگرفت باز او شد عصا.مولوی.
|| هر دو جانب رودبار و هر دو کنارهء رود. (منتهی الارب).

شدق.

[شَ دَ] (ع اِ) فراخی کنج دهان. (منتهی الارب). فراخی دهان. (از اقرب الموارد).

شدق.

[شُ] (ع ص، اِ) جِ اشدق و شدقاء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

شدق.

[شُ دُ] (ع اِ) جِ شدیق. (اقرب الموارد).

شدقاء .

[شَ] (ع ص) زن کام گشاده و بلیغ. (منتهی الارب). ج، شُدْق.

شدقم.

[شَ قَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). شیر. (از اقرب الموارد). || (ص) فراخ کنج دهان. (منتهی الارب). واسع الشدق و میم زائد است. (از اقرب الموارد). || رجل شدقم؛ مرد فصیح. (منتهی الارب).

شدقم.

[شَ قَ] (اِخ) گشنی بود مر نعمان بن منذر را: ابل شدقمیات؛ شتران منسوب بدان گشن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

شدقمیات.

[شَ قَ می یا] (ص نسبی)(ابل...)، شتران منسوب به گشن نعمان بن منذر موسوم به شدقم. (از منتهی الارب).

شدکار.

[شُ] (اِ) شیار است، یعنی زمین را بجهت زراعت کردن بشکافند و مستعد سازند و با ذال نقطه دار هم گفته اند به معنی زمینی که آن را شیار کرده باشند و تخم افشانده باشند. (برهان). زمین بسیار شخم زده باشد. (لغت فرس اسدی طوسی). کوم. (سروری). زمین کنده بود به گاو. (صحاح الفرس). زمینی را گویند که بجهت زراعت شکافته باشند. (جهانگیری). زمینی که برای شخم کاشتن شیار کرده باشند و آن را شتکار نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) (اوبهی). شکاف که از راندن گاوآهن در زمین پدید آید. زمین شیارشده. زمین بسیار شیارزده باشد. (یادداشت مؤلف). شخم. شیار. شدیار. شتکار :
تا زنده ام مرا نیست جز مدح تو دگر کار
کشت و درودم اینست خرمن همین و شدکار.
رودکی.
چو پوست روبه بینی به خان واتگران
بدان که تهمت او دنبه ای به شدکار است.
رودکی.
به شدکار تخم اندر افکند بخت
بتندید شاخ برآور درخت.
عنصری (از صحاح الفرس).
گل خوشبوی پاکیزه است اگر چند
نروید جز که در سرگین شدکار.
ناصرخسرو.
در راه دهقانی زمین پالیز را شدکار میکرد آن شغل را گذاشت و چند قدمی پیش آمد و بر حضرت خواجه سلام گفت. (انیس الطالبین).

شدکارندگی.

[شُ رَ دَ / دِ] (حامص)حالت و چگونگی شدکارنده.

شدکارنده.

[شُ رَ دَ / دِ] (نف) شیارکننده.

شدکاریدگی.

[شُ دَ / دِ] (حامص)حالت و چگونگی شدکاریده.

شدکاریدنی.

[شُ دَ] (ص لیاقت) درخور شدکار کردن.

شدکاریده.

[شُ دَ / دِ] (ن مف) شیارکرده.

شد کن.

[شَ کُ] (فعل امر)(1) بلند کن. مقابل پست کن. نیز گویند فلانه کس شدی بلند بسته است که دست فلک به او نمی رسد یعنی جای بلندی بر خود چیده است و این از اهل زبان به تحقیق پیوسته. (آنندراج) :
محفل پیر و جوان است مقامی شد کن
بزم خونابه خوران است پیامی شد کن.
میرنجات.
(1) - مرکب از: شَد (عربی) + فعل امر «کن».

شدکیس.

[شَ] (اِ) قوس قزح را گویند و آن را کمان رستم نیز خوانند. سرکیش. (برهان). سدکیس. سرکیس. (سروری). کمان سام. سویسه. سرویسه. (سروری). ککلم. (برهان) (سروری).

شدگی.

[شُ دَ / دِ] (حامص) حالت و کیفیت شده. رجوع به شده شود.

شدن.

[شُ دَ] (مص)(1) گذشتن. مضی. سپری شدن. مصدر دیگر غیرمستعمل آن شوش. (از یادداشت مؤلف) :
شد آن تخت شاهی و آن دستگاه
زمانه ربودش چو بیجاده کاه.فردوسی.
گر از کیقباد اندر آری شمار
بر این تخمه بر سالیان شد هزار.فردوسی.
آن روزگار شد که توانست آنکه بود
بیچاره ای به دست ستمکاره ای اسیر.فرخی.
نتوان کرد از این بیش صبوری نتوان
کار زان شد که توان داشتن این راز نهان.
فرخی.
آمد بهار و نوبت سرما شد
وین سالخورده گیتی برنا شد.ناصرخسرو.
وصل تو روزی نشد و روز شد
سود نه و مایه زیان خوشتر است.انوری.
چه خوش گفت با کودک آموزگار
که کاری نکردیم و شد روزگار.سعدی.
شد آنکه اهل نظر بر کناره میرفتند
هزارگونه سخن بر دهان و لب خاموش.
حافظ.
آن شد ای خواجه که در صومعه بازم بینی
کار ما با رخ ساقی و لب جام افتاد.حافظ.
لیک عاید نگشت دیناری
گرچه از وعده روز شد هشتاد.محیط.
|| رفتن. ذهاب. انتقال. ارتحال. بدر شدن. عزیمت کرن :
آن کن که بدین وقت همی کردی هر سال
خز پوش و به کاشانه شو از صفه و فروار.
فرالاوی.
شد به گرمابه درون یک روز غوشت
بود فربی و کلان بسیارگوشت.رودکی.
شو بدان کنج اندرون خمی بجوی
زیر او سمجیست بیرون شو بدوی.رودکی.
چنانکه اشتر ابله سوی کنام شود
ز مکر روبه و زاغ و ز گرگ بی خبرا.
رودکی.
چون بچهء کبوتر منقار سخت کرد
هموار کرد موی و بیوکند موی زرد
کابوک را نشاید شاخ آرزو کند
وز شاخ سوی بام شود باز گردگرد.
بوشکور.
ارتاب، شهری است که چون غریب اندر وی شود بکشند. (حدود العالم).
هر که را بخت یارمند بود
گو بشو مرده را ز گور انگیز.خسروی.
یاد نیاری به هر بهاری جدت
توبره برداشتی شدی به سماروغ.منجیک.
بدو گفت بشتاب و برکش سپاه
نگه کن که لشکر کجا شد ز راه.فردوسی.
وز آن جایگه شد سوی میمنه
پس پشت آزادگان و بنه.فردوسی.
به نزدیک بهرام باید شدن
به مروت فراوان بباید بدن.فردوسی.
به خاکش سپردند و شد نوشزاد
ز باد آمد و ناگهان شد به باد.فردوسی.
سوی باغ گل باید اکنون شدن
چه بینیم از بام و از پنجره.بونصر.
ایا ز بیم زبانم نژند گشته و هاژ
کجا شد آن همه دعوی کجا شد آن همه ژاژ.لبیبی.
به هیچ گونه سخن در محل تو نرسد
هرآینه نتوان شد به آسمان به رسن.
عنصری.
بوستانبانا امروز به بستان بده ای
زیر آن گلبن چون سبزعماری شده ای.
منوچهری.
تا من بشدم خانه در اینجا که رسیدست
گردید بکردار و بکوشید بگفتار.منوچهری.
بدان خانهء باستانی شدم
بهنجار چون آزمایشگری.منوچهری.
باز هم رستم به ترکستان شد. (تاریخ سیستان).
بیرون شدند که به خراسان شویم. (تاریخ سیستان).
روز نخست که مرا خوارزمشاه کدخدایی داد... پیش او شدمی و بنشستمی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص336).
بدو گفت پیش از شدن هوش دار
نگر تا چه گویم به دل گوش دار.
گرشاسب نامه.
بسی خسرو نامور پیش از او
شدستند زی ساری و ساریان.دیباجی.
من میوهء دین همی خورم شعر
چون گاو تو خاروخس همی خور
شو پنبهء جهل برکش از گوش
بشنو سخنی به طعم شکر.ناصرخسرو.
آن نه مال است که چون دادیش از تو بشود
زو ستاننده غنی گردد و بخشنده فقیر.
ناصرخسرو.
در حال در خواب شدند و جان ایشان از تن مفارقت کرد. (قصص الانبیاء ص 200).
و میان ایشان رسولان می آمد و میشد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 98). گویند سلطان محمود روزی به تماشا شده بود. (نوروزنامه).
چیست حاصل سوی شراب شدن
اولش شر و آخر آب شدن.سنائی.
با وی بشدم تا به سرای وزیر و بنزدیک امیرالمؤمنین شود. (تاریخ بیهق).
من از کار شدن غافل نبودم
که مهمانی چنان بددل نبودم.نظامی.
شدند آن روضهء حوران دلکش
به صحرای چو مینو خرم و خوش.نظامی.
احمد و بوجهل در بتخانه رفت
زین شدن تا آن شدن فرقی است زفت.
مولوی.
چونکه شد خورشید و ما را کرد داغ
چاره نبود بر مقامش از چراغ.مولوی.
یقین دیدهء مرد بیننده کرد
شد و تکیه بر آفریننده کرد.سعدی.
نه بعد از شدن بازگردد زمان
نه تیری که بیرون جهد از کمان.
امیرخسرو دهلوی.
زاهد خلوت نشین دوش به میخانه شد
از سر پیمان گذشت بر سر پیمانه شد.
حافظ.
این تطاول که کشید از غم هجران بلبل
تا سراپردهء گل نعره زنان خواهد شد.حافظ.
گر ز مسجد به خرابات شدم خرده مگیر
مجلس وعظ درازست و زمان خواهد شد.
حافظ.
- به سر شدن؛ با سر رفتن. مقابل با پا رفتن به نشانهء نهایت تعظیم و احترام :
هرچند کس به سر نشود پیش هیچ کس
پیشش به سر شوید و مگویید کاین خطاست.
فرخی.
- پیش شدن؛ پذیره شدن. به استقبال رفتن. پیشواز رفتن. مقابل کسی رفتن احترام را :همهء لشکر برنشستند و پیش شدند با کوکبهء بزرگ. (تاریخ بیهقی).
- بشدن شکم؛ به اسهال و پیچاک و شکم روش مبتلی گشتن : یک روز علی بن موسی الرضا(ع) انگور بخورد و خوش آمدش... و آن شب شکمش بشد. (ترجمهء طبری بلعمی).
|| رفتن. مراجعه کردن : هر روز به تقاضای معاملان خود شدی اگر سیمی نیافتی پای مزد طلب کردی. (تذکرة الاولیاء عطار). || پیش آمدن. روی دادن. اتفاق افتادن. حادث شدن: کار یک بار می شود؛ کار یکبار اتفاق می افتد :
یاری اندر کس نمی بینیم یاران را چه شد؟
دوستی کی آخر آمد دوستداران را چه شد؟
کس نمیگوید که یاری داشت حق دوستی
حق شناسان را چه حال افتاد و یاران را چه شد؟
صدهزاران گل شکفت و بانگ مرغی برنخاست
عندلیبان را چه پیش آمد هزاران را چه شد.
حافظ.
| وقوع. حدوث. اتفاق افتادن. حادث شدن. (یادداشت مؤلف) :
مجال من بدین باشد که پنهان عشق او ورزم
کنار و بوس و آغوشش چه گویم چون نخواهد شد.
حافظ.
|| گشتن. گردیدن. صیرورت. از حالی به حالی درآمدن. مبدل شدن :
شدم پیر بدین سان و تو هم خود نه جوانی
مرا سینه پر انجوخ و تو چون چفته کمانی.
رودکی.
چه مایه زاهد پرهیزگار صومعگی
که نسک خوان شد بر عشقش و ایارده گوی.
خسروانی.
و آن مردگان در چهار دیوار بماندند سالیان بسیار و جمله بریزیدند و خاک شدند. (ترجمهء تفسیر طبری).
هر چه ورزیدند ما را سالیان
شد به دشت اندر بساعت تند و خند.
آغاجی.
شد مژه گرد چشم او ز آتش
نیش و دندان کژدم و کربش.عنصری.
نهال او را دید درخت شده و آن خوشه ها از او درآویخته. (نوروزنامه). || گشتن. گردیدن :
روز شدن را نشان دهند به خورشید
باز مر او را به تو دهند نشانی.رودکی.
کنون همانم و خانه همان و شهر همان
مرا نگویی کز چه شدست شادی سوک.
رودکی.
از عجائب تبت آن است که هر که اندر تبت شود خندان و شاددل شود. (حدود العالم).
سوی زابلستان نهادند روی
جهان شد سراسر پر از گفتگوی.فردوسی.
در و دشت برسان دیبا شدی
یکی تخت پیروزه پیدا شدی.فردوسی.
ای بچهء حمدونه بترسم که غلیواج
ناگه بربایدت در این خانه نهان شو.لبیبی.
کردم تهی دو دیده بر او من چنانک رسم
تا شد ز اشکم آن زمی خشک چون لژن.
عسجدی.
ز هامون به چرخ برین شد سوار
سخن گفت بر عرش با کردگار.اسدی.
وز تپانچه زدن این دو رخ زراندودم
آسمان گون شد و اشکم شده چون پروین.
عروضی.
مرا روز ازل کاری بجز رندی نفرمودند
هر آن قسمت که آنجا رفت از آن افزون نخواهد شد.
حافظ.
صوفی مجلس که دی جام و قدح می شکست
باز به یک جرعه می عاقل و فرزانه شد.
حافظ.
گداخت جان که شود کار دل تمام و نشد
بسوختیم در این آرزوی خام و نشد.حافظ.
پیام داد که خواهم نشست با رندان
بشد به رندی و دردی کشیم نام و نشد.
حافظ.
بدان هوس که به مستی ببوسم آن لب لعل
چه خون که در دلم افتاد همچو جام و نشد.
حافظ.
- بازشدن؛ بازگردیدن. برگشتن. به صورت اول یا به حالت اول درآمدن : به همان حال دیوانگی بازشد. (نوروزنامه).
- || بازگشتن. مراجعت کردن :
بفرمود تا قارن نیکخواه
شود باز و پاسخ گذارد ز شاه.فردوسی.
- بازشدن نسب به کسی؛ بدو رسیدن نسب. بدو پیوستن نژاد : نسب پادشاهان عجم به ایرج بازشود. (مجمل التواریخ و القصص).
- با سر چیزی شدن؛ بار دیگر بدو پرداختن :شیخ قبول نکرد و با سر خرقه نشد. (اسرارالتوحید ص184).
- بر یا به سر چیزی بازشدن؛ بار دگر بدان پرداختن : چون از این فارغ شدم آنگاه به سر آن بازشوم که امیر مسعود از هرات حرکت کرد. (از تاریخ بیهقی). آخر بیازردند و به سر عادت خویش که غارت بود بازشدند. (تاریخ بیهقی).
- به حق شدن؛ به حق گراییدن. (التفهیم).
- تمام شدن؛ به اتمام رسیدن. برسیدن. آخر شدن :
گداخت جان که شود کار دل تمام و نشد
بسوختیم در این آرزوی خام و نشد.حافظ.
- در خشم شدن؛ در خشم رفتن. خشمگین گردیدن : کسری چنان در خشم شد که به هیچوقت نشده بود. (تاریخ بیهقی).
|| ممکن گشتن. میسر آمدن. حاصل گردیدن :
به کوی عشق منه بی دلیل راه قدم
که من به خویش نمودم صد اهتمام و نشد.
حافظ.
|| حاصل آمدن. پیدا شدن. گرد آمدن. دست دادن : به حرب خوارج فرستاد و مالی عظیم با ایشان از درم و دینار که از سیستان هیچ دخل نمی شد. (تاریخ سیستان). بنفس خویش رشید بیامد... به حرب حمزه که او را شوکت و قوت شد. (تاریخ سیستان).
یهودای مسکین هم از من شده است
که در جمع ده گانه او بهْ بده است.
شمسی (یوسف و زلیخا).
- از کسی شدن؛ از او گردیدن. با او متفق شدن.
- || از او برگشتن. از او بریدن.
- انجمن شدن؛ گرد هم آمدن. مجتمع شدن :
همه پهلوانان شدند انجمن
بزرگان فرزانه و رای زن.فردوسی.
- به هم شدن؛ فراهم شدن. گرد آمدن :
اندک اندک به هم(2) شود بسیار
دانه دانه است غله در انبار.سعدی.
|| نشو و نما کردن. زیست کردن. تولید گردیدن : نه، شهرکی است آبادان... و پشه اندر وی نشود. (حدود العالم).
|| متغیر شدن. متغیر گشتن. تغییر کردن. مبدل گشتن. از حالی به حال دیگر درآمدن. تغییر وضع دادن. بگردیدن :
بدو گفت گرسیوز ای شهریار
سیاوش از آن شد که دیدی تو پار.
فردوسی.
شهری به فتنه شد که فلانی از آن ماست
ما عشق باز صادق و او عشقدان ماست.
خاقانی.
- در خط شدن؛ متغیر و آزرده شدن :
خط بر خط عالم کش و در خط مشو از کس
دل طاق کن از هستی و بر طاق نِهْ اسباب.
خاقانی.
- در هم شدن؛ متغیر شدن :
گر خردمندی از اوباش جفایی بیند
تا دل خویش نیازارد و در هم نشود.سعدی.
|| زائل گردیدن. رفتن. محو گشتن. زائل شدن. از دست رفتن :
گرچه نامردم است مهر و وفاش
نشود هیچ از این دلم پرگس.رودکی.
ازیشان بشد خورد و آرام و خواب
پر از ترس گشتند از افراسیاب.فردوسی.
پستانک تان شیر به خروار گرفته
آورده شکم پیش و ز گونه شده رخسار.
منوچهری.
هوش از وی بشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 354).
کان سوخته را جان شد و آواز نیامد.
سعدی.
روزگارم بشد به نادانی.سعدی.
مشوی ای دیده نقش غم ز لوح سینهء حافظ
که زخمم تیغ دلدار است و رنگ خون نخواهد شد.
حافظ.
- از دست شدن؛ از دست رفتن :
دور جوانی بشد از دست من.سعدی.
- از میان شدن؛ از میان رفتن :
یوسفی از برادران گم شد
آفتاب از میان انجم شد.خاقانی.
- در سر کسی شدن؛ نابود او شدن. تباه و هلاک او گردیدن : و آخر بیازردند [ترکمانان]و به سرعادت خویش که غارت بود بازشدند... تا سالاری چون تاش فراش... در سر ایشان شد. (تاریخ بیهقی). کار به دو جوان رسید و در سر یکدیگر شدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص362).
|| گم گشتن. تباه گشتن. از میان رفتن. معدوم شدن. گم شدن. از بین رفتن : در میان دیگر نسخه ها بشده و زان مرا یک بیت به یاد بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 371). نسخت این نامه من داشتم به خط خواجه و بشد چنانکه چند جای در این کتاب این حال بگفتم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 465). نسخت کرده بودم اما از دست من بشده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 121). || معدوم گشتن. از دست رفتن. نیست شدن. تلف گردیدن. فانی گردیدن. از بین رفتن. از میان رفتن. منقرض شدن. منقضی گشتن. به اتمام آمدن :
عمر خلقان گر بشد شاید که منصور عمر
لوطیان را تا زید هم تاز و هم مکیاز بس.
کسائی.
چه حدیث است من این بوسه شماری بنهم
بشود عیش چو معشوق شود بوسه شمر.
فرخی.
هرچه به دیناری خریدی به درمی به بازار بفروختندی چندین غبن بودی تا آن همه مالها و گنجها بر این جمله بشد. (تاریخ سیستان). و می بایست که این مملکت بشود و اتفاقهای بد همی افتاد. (تاریخ سیستان). خراسان در سر کار خوارزمشاه شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 320).
|| مردن. درگذشتن :
زمانه ندادش زمانی درنگ
شد آن شاه هوشنگ با هوش و سنگ.
فردوسی.
به فرجام شیرین ورا زهر داد
شد آن دختر خوب قیصرنژاد.فردوسی.
بگفت این و لبها به هم بر نهاد
شد آن نامور شیردل نوشزاد.فردوسی.
بخاکش سپردند و شد نوشزاد
ز باد آمد و ناگهان شد بباد.فردوسی.
سر تنگ تابوت کردند سخت
شد آن سایه گستر دلاور درخت.فردوسی.
به ملک داری تا بود بود و وقت شدن
بماند ازو به جهان چون تو یادگار پسر.
فرخی.
|| رسیدن. آمدن. واصل گردیدن. بالغ شدن :
یکی پیر بد نام او ماهیار
شده سال او بر صدوشصت وچار.
فردوسی.
خبر بنزدیک ابرهه شد که بزرگان قریش بیامدند و بازگشتند و او خشمناک شد. (تاریخ سیستان). چون خبر به غزنین شد. (تاریخ سیستان). یزید مزید را بیعت کردند خبر به مهدی شد. (از تاریخ سیستان).
- خبر شدن؛ خبر رسیدن :
خبر شد به ضحاک بدروزگار
از آن بیشه و گاو و آن مرغزار.فردوسی.
|| آخر شدن. به آخر رسیدن. به انتهاء و به نهایت و به پایان رسیدن. بگذشتن :
چو یک ماه شد نامه پاسخ نوشت
سخنهای با مغز و فرخ نوشت.
فردوسی.
- آخر شدن؛ به پایان رسیدن :
زدم این فال و گذشت اختر و کار آخر شد.
حافظ.
- به سر شدن کار؛ به پایان رسیدن آن. فیصله یافتن آن : این نه کاری است که به سخن به سر شود تا نبری خون ندود. (اسرارالتوحید ص 250).
- به بن شدن سخن؛ تمام شدن. به انتها رسیدن. به پایان آمدن :
ز خوی بد شاه چندین سخن
همی رفت تا شد سخنشان به بن.فردوسی.
- در سر شدن عمر؛ به پایان رسیدن آن :
مشکل حال چنان نیست که سر باز کنم
عمردرسرشده بینم چو نظر باز کنم.
خاقانی.
- کار کسی شدن؛ کار او ساخته شدن. کار او تمام شدن. به نیستی و مرگ نزدیک شدن او :احمد را بخواند و گفت کار من شد کار رسول را زودتر بگذارد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص356).
|| داخل شدن. به درون رفتن. داخل گردیدن. درآمدن. دررفتن : گفت برو به خانه شو. (تاریخ سیستان). با او برفت و به سرای او شد. (تاریخ سیستان). تا خبر ایشان به ملک رسید کسی فرستاد و ایشان در آن غار شدند. (قصص ص 201).
در شدن خرگوش بس تأخیر کرد
مکر را با خویشتن تقریر کرد.مولوی.
- درشدن؛ داخل شدن. دررفتن. به درون رفتن :
خط خدای زود بیاموزی
گر درشوی به خانهء پیغمبر
گر درشوی به خانه اش بر خاکت
شمشاد و لاله روید و سیسنبر.ناصرخسرو.
به دروازهء مرگ چون درشوند
به یک لحظه با هم برابر شوند.سعدی.
|| بیرون رفتن :
ببین و بدان کز کجا آمدی
کجا رفت باید چو زی درشدی.اسدی.
- فروشدن؛ داخل شدن. درون رفتن. در چیزی درشدن :
در این ورطه کشتی فروشد هزار.سعدی.
- || به پایان رسیدن. سپری شدن :
اگر روزم فروشد در غم تو
فروشو گو قیامت برنیاید.خاقانی.
- || باز بسته شدن. متوقف ماندن :
در زلف تو فروشد کار دل جهانی
لب را اشارتی کن تا کارشان برآید.خاقانی.
- || محو شدن. نیست شدن. فانی شدن :
هزاران نرگس از چرخ جهانگرد
فروشد تا برآمد یگ گل زرد.نظامی.
- || غروب کردن. پنهان شدن. فرورفتن :گویند که چون آفتاب برآمدی، در دست راست غار تافتی و چون فروشدی از دست چپ غار فروشدی. (قصص الانبیاء ص 200).
بسی برآید و بی ما فروشود خورشید
بهار گاه خزان باشد و گهی مرداد.سعدی.
ولیک عذر توان گفت پای سعدی را
در این لجن که فروشد نه اولین پائیست.(3)
سعدی.
- || مردن :
جهان را آه آه از دل برآمد
چو عزالدین بوعمران فروشد.خاقانی.
- || فروافتادن. خارج شدن. بیرون شدن : من گفتم که ازارپای از پای من فروشد. (اسرارالتوحید ص302).
- || سرزدن. صادر شدن : بد آمد که این خرده از ما فروشد که خواب چنان عزیزی بشولیدیم. (اسرارالتوحید ص183).
|| بیرون رفتن. به در شدن :
سرایی است بر وی گشاده دو در
یکی آمدن را شدن زان به در.اسدی.
- از کار شدن دست؛ بازماندن دست از حرکت. واماندن. از نیرو بشدن :
همه دست و شمشیر از کار شد
جهان و شهی بر دلش خوار شد.فردوسی.
شد از تشنگی دست گردان ز کار
هم اسب گرانمایه از کارزار.فردوسی.
- از آن شدن؛ کارش از آن گذشتن :
دل دیوانه از آن شد که نصیحت شنود
مگرش هم ز سر زلف تو زنجیر کنم.حافظ.
|| به دست آمدن (شغل).
- شغل به دست کسی شدن؛ صاحب شغل گشتن او. مقام به دست کسی افتادن : چون شغل به دست وی شد فریقین را بنواخت و نیکوئی گفت. (تاریخ سیستان).
|| نشستن. بررفتن :
چو کیخسرو شاه بر گاه شد
جهان یکسر از کارش آگاه شد.فردوسی.
ببوسید و بر سرش بنهاد تاج
به کرسی شد از مایه ور تخت عاج.
فردوسی.
|| برگشتن. روی برگرداندن :
چو او را فرود آوریدی ز تخت
شد از تخم ساسان بیکبار بخت.فردوسی.
|| به کار رفتن. امکان داشتن. میسر بودن :
در وجوه معاش می نشود
مهر بوبکر و دوستی عمر.ظهیر فاریابی.
|| فرورفتن. داخل شدن :
ز باروش پیکان چو پران شدی
همه در دل سنگ و سندان شدی.فردوسی.
|| ریختن. زائل شدن. محو شدن. از میان رفتن :
چون بچهء کبوتر منقار سخت کرد
هموار کرد موی و شدش مویکان زرد
کابوک را نشاید و شاخ آرزو کند
وز شاخ سوی بام شود باز گرد گرد.
بوشکور.
ناسزا را مکن آیفت که آبت بشود
به سزاوار کن آیفت که جاهت دارد.دقیقی.
|| به تملک درآمدن. مسلم شدن. به تصرف درآمدن :
نوشتند نامه به هر کشوری
به هر نامداری و هر مهتری
که شد ترک و چین شاه را یکسره
به آبشخور آمد پلنگ و بره.فردوسی.
چو رنج دشمنانش بود بی بر
جهان او را شد از چین تا به بربر.
(ویس و رامین).
- از یا «ز» جای شدن یا بشدن؛ از جای برخاستن. رفتن از جایی :
بفرمود تا جهن رزم آزمای
شود با بزرگان لشکر ز جای.فردوسی.
- || متغیر گشتن. از کوره دررفتن :
طاهر... از جای بشد به دیوان بازآمدیم. (تاریخ بیهقی).
- راست شدن کار بر کسی؛ بر او قرار گرفتن. او را مسلم و استوار شدن :
چنان پادشاهی بر او راست شد
که گاهش بر ماه میخواست شد.
گرشاسب نامه.
|| بالا رفتن. بررفتن. برشدن :
بامها را فرسب خرد کنی
از گرانیت گر شوی بر بام.رودکی.
و اگر اسب در کشت زاری شود
کسی نیز بر میوه داری شود.فردوسی.
بدان سرو شد بربط اندر کنار
زمانی همی بود تا شهریار.فردوسی.
- برشدن؛ بالا رفتن. صعود. عروج. به بالا برآمدن :
چو برشد نگون اندر آمد به خاک
ببخشود بر جانش یزدان پاک.فردوسی.
اگر بر درخت برومند جای
نیابم که از برشدن نیست رای.فردوسی.
قلعه ای دیدم سخت بلند... چنانکه بسیار رنج رسیدی تا کسی بر توانستی شد. (تاریخ بیهقی).
از بهر برشدن سوی علییین
از علم بال ساز و ز طاعت پر.ناصرخسرو.
بیال و گردن او برشدند و بازپرید
بسی ادیم گران در میان کوی تمیم.سوزنی.
دود دلم گر به فلک برشود
هفت فلک هشت شود در زمان.خاقانی.
گر به فلک برشود از زر و زور
گور بود بهرهء بهرام گور.نظامی.
- بلند شدن آتش؛ شعله ور شدن آتش. برافروختن و شراره کشیدن آن :
امروز بکش چو میتوان کشت
کآتش چو بلند شد جهان سوخت.سعدی.
- به تخت برشدن؛ بر تخت نشستن. بالای تخت قرار گرفتن :
به فرخندگی شاه فیروزبخت
یکی روز برشد به فیروزه تخت.نظامی.
- فرازشدن؛ برشدن. بالا رفتن. مقابل رفتن :کسی در خانقاه بزد، فراز شدم و در بازکردم. (اسرارالتوحید ص299).
|| پریدن. جستن. بررفتن. برشدن :
خون طنبوره تو گوئی زند و لاسکوی
از درختی به درختی شود و گوید آه.
منوچهری.
|| جاری گردیدن. جاری و سرازیر شدن :
بگفت این و شد بر رخش اشک درد
چو دُرّ گدازنده بر زر زرد.فردوسی.
خشمی و دلتنگی سوی من شتافت چنانکه خوی از من بشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 172).
|| گریختن :
همی شدند به بیچارگی هزیمتیان
شکسته پشت و گرفته گریغ را هنجار.
عنصری.
|| پدید آمدن.
- آبله شدن؛ آبله برآوردن. آبله برزدن. آبله کردن. تاول زدن :
پا به کفش اندر بکفت و آبله شد کابلیج
از بسی غمها به بسته عمر کل پا را بپا [کذا].
عسجدی (از فرهنگ اسدی چ پاول هورن).
|| روی بازآوردن.
- با گوهر خود شدن هر چیز؛ به اصل خود بازگردیدن هر چیز. (از یادداشت مؤلف) :
همه چیز با گوهر خود شود
گر نیک گردد و گر بد شود.فرخی.
|| تغییر و دگرگونی یافتن.
- از خود بشدن؛ بیهوش گشتن :
احمد گفت نگه کردم جمله آن زمین و کوه زر شده بود از خود بشدم. (تذکرة الاولیاء عطار).
- درست شدن؛ بهبود یافتن. بهْ گشتن. التیام پذیرفتن : دروغ گفتن به ضربت لازم ماند که اگر نیز جراحت درست شود نشان بماند. (گلستان).
- شدن دل؛ آمدن نگرانی و اضطراب :لشکری که دلهای ایشان بشده بود یکدست کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 385).
- موی شدن؛ لاغر و نحیف گشتن :
موی شکافم به شعر موی شدستم ز غم
لیک نگنجم همی در حرم مقتدا.خاقانی.
- همراه شدن؛ همسفر گشتن : سالی از بلخ با بامیانم سفر بود... جوانی به بدرقه همراه من شد. (گلستان چ فروغی ص 162).
|| دخالت کردن. موجب گشتن.
- در خون کسی شدن؛ سبب کشته شدن او گردیدن : امیر [مسعود] گفت: پس از حسنک در این باب چه گناه بوده است که اگر به راه بادیه آمدی در خون آن همه خلق شدی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 179).
(1) - = شودن. پهلوی shutan. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - ظ: شاهد موهم معنای با هم است.
(3) - ن ل:
در این لجم چو فروشد نه اولین پاییست.
(کلیات سعدی چ فروغی ص 453).

شدن.

[شَ دَ] (اِ) برهء آهو. (یادداشت مؤلف) :
ز عدل و ز انصاف تو در جهان
نیندیشد از شیر شرزه شدن.فرخی.

شدن.

[شَ] (ع اِ) درختی است شکوفهء آن مانند شکوفهء یاسمین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شدن.

[شَ / شَ دَ] (اِخ) موضعی است به یمن. (منتهی الارب).

شدنگاه.

[شُ دَ] (اِ مرکب) موقع و محلی که در آنجا چیزی واقع گردد. (ناظم الاطباء).

شدنی.

[شُ دَ] (ص لیاقت) قابل شدن. ممکن. عملی. میسور. میسر. مقدور. آنچه تواند بود. آنکه تواند شد. (یادداشت مؤلف). ممکن. کردنی. عملی و هر چیز که لایق و قابل اجرا باشد. (ناظم الاطباء): این کار شدنی است؛ امکان انجام شدن دارد. || آنچه وقوع آن حتم و ضروری است. که شدن آن ضروری است. (یادداشت مؤلف). مقدر.
-این کار شدنی است؛ وقوع آن مسلم است.
-این کار ناشدنی است؛ وقوع آن ناممکن است.
-امثال:شدنی شد دگر چه خواهد شد.
شدنی میشود و غصه به ما میماند. (یادداشت مؤلف).

شدنیات.

[شَ دَ نی یا] (ص نسبی) شتران منسوب بسوی شَدَن که دهی است یا موضعی است به یمن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شتر نری مسمی به شدن. (منتهی الارب). شترنری از شتران گرامی. (از اقرب الموارد).

شدو.

[شَدْوْ] (ع اِ) اندک از هر بسیار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || قصد. || جانب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شدو.

[شَدْوْ] (ع مص)(1) قصد کردن قصد کسی را. (منتهی الارب). || شعر به سرود خواندن و راندن شتر. (یادداشت مؤلف). || خواندن یک یا دو بیت و کشیدن آواز خود را. (از لسان العرب). || شتران را راندن: شدا الابل یشدوها شدواً. (از السان العرب). || آموختن بعض علم ادب را. شدا شدواً؛ اخذ طرفاً من الادب. (لسان العرب). || تشبیه کردن فلان را بفلان: شدا الرجل فلانا فلاناً اذا شهبه ایاه. (لسان العرب).
(1) - این مصدر در منتهی الارب «شداً» آمده و ظاهراً سهو است.

شد و آمد.

[شُ دُ مَ] (ترکیب عطفی، اِمص مرکب) شدآمد. آمد و شد. رفت و آمد. تردد :چنان فروگرفت قلعه را که آفریده شد و آمد نتوانست کرد. (تاریخ طبرستان). مسالک و مهالک امن گشاده داریم تا تجار فارغ و ایمن شد و آمدی مینمایند. (جهانگشای جوینی).

شد و آمد کردن.

[شُ دُ مَ کَ دَ] (مص مرکب) تردد. (زوزنی).

شدوان.

[شَ دَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). جایگاهی است و گویند دو کوه است در یمن و نیز گویند در تهامه و بنابر قولی یک کوه است. (از معجم البلدان).

شدوف.

[شُ] (ع اِ) جِ شَدَف. (منتهی الارب). رجوع شود به شدف.

شدوق.

[شُ] (ع اِ) جِ شَدق. (اقرب الموارد). رجوع به شدق شود.

شد و مد.

[شَد دُ مَدد] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) لفظ عربی است. فارسیان به معنی شأن و شوکت و تکلف استعمال نمایند. (غیاث اللغات) (آنندراج). تأکید و اهمیت. زور و قوت. درشتی و سختی. (ناظم الاطباء).

شدون.

[شُ] (ع مص) قوت گرفتن آهوبره و شاخ برآوردن و بی نیاز شدن از مادر و بر این قیاس است بچهء جانور صاحب ظلف و صاحب خف و صاحب سم. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شده.

[شُ دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از شدن: کاری است شده. (یادداشت مؤلف). گشته. گردیده. بوده. وقوع یافته. واقع شده :
مهر مفکن بر این سرای سپنج
کاین جهان پاک بازی و نیرنج
نیک او را فسانه دار شده
بد او را کمرت تنگ به تنج.رودکی.
|| رفته. سپری شده. گذشته :
اگر بازناید شده روزگار
به گیتی درون تخم کینه مکار.فردوسی.
بدو گفت گازر که اینت سخن
دریغ آن شده دردهای کهن.فردوسی.
بیامد خروشان به آتشکده
غمی شد از آن روزهای شده.فردوسی.
|| ازدست رفته. سپری شده : گفت بد کردی که این دولتی است شده. (تاریخ سیستان). اردشیر بابکان... دولت شدهء عجم را بازآورد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 91). || گم گشته. تلف شده. از دست رفته :
عمر بر آن فرش ازل بافته
آنچه شده باز بدل یافته.نظامی.
|| رهائی یافته. گریخته. || مرده. تلف گشته. گذشته. و رجوع به شدن شود.
- دلشده؛ مشوش. مضطرب. پریشان. نگران. بهت زده. ترسان :
پر اندیشه شد سوی آتشکده
چنان چون بود مردم دلشده.فردوسی.
خوارزمشاه چون لشکر سلطانی بدید اول بشکوهید... و کشتی در میان جیحون بازگردانیده بود تا کدخدایش احمدعبدالصمد وی را قوت دل داد و هر چند چنین است خوارزمشاه چون دلشده ای میباشد. (تاریخ بیهقی).
ای مطرب از آن حریف پیغامی ده
وین دلشده را به عشوه آرامی ده.سعدی.
دلشدهء پای بند گردن جان در کمند
زهرهء گفتار نه این چه سبب و آن چراست.
سعدی.
همه دانند که سودازدهء دلشده را
چاره صبر است ولیکن چه کند قادر نیست.
سعدی.

شده.

[شَ ؟] (اِ) علم و نشان. (غیاث اللغات).

شده.

[شَدْهْ] (ع اِ) بیخودی و دهشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شده.

[شُدْهْ] (ع اِ) رجوع به شَدْهْ، شود.

شده.

[شَ دَهْ] (ع اِ) رجوع به شَدْهْ، شود.

شده.

[شَ دَهْ] (ع مص) شکستن سر کسی را. || بیخود کردن کسی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شدة.

[شَدْ دَ] (ع مص) یکبار حمله کردن. (منتهی الارب). حمله کردن در جنگ. (از اقرب الموارد). || (اِ) تشدید «». (یادداشت مؤلف).

شدة.

[شِدْ دَ] (ع اِمص) سختی. اسم است اشتداد را. (منتهی الارب). اسم از اشتداد، نقیض لین. (از اقرب الموارد). خلاف رخاء. (از اقرب الموارد). این کلمه در املای فارسی با تای کشیده تحریر شود یعنی شدت. || مکاره دهر. (از اقرب الموارد). سختی روزگار. اُلقِیَّة. رَبَذَة. سَوط. شَزر. عِزَّة. مِراس. مِراسَه. مِشفَر. شدت. (منتهی الارب) : تبارک من لایتهم قضایاه فی الشدة و الرخاء. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 299).

شده.

[شَدْ دَ / دِ] (اِ) ظاهراً اسم است از شد به معنی بستن عربی و معنی کمربند می دهد :
شده والای گلگون در گلستان رخوت
غیرت سنبل شمر این را و آن رشک سمن.
نظام قاری (دیوان البسه ص30).
سیه گلیمی شده سفیدروئی بیت
دو آیتند بهر دو خطی به می مسطور.
نظام قاری (دیوان البسه ص33).
خواهرش شده و برادر او
کمرست آن بکوه کرده قرار.
نظام قاری (دیوان البسه ص35).
|| رشتهء مروارید. سلکهای یاقوت و لاَلی که بر دور گریبان و چاک سینه آویزند. (غیاث اللغات): طویله؛ شدهء مروارید، رشتهء مروارید. طویلهء در : چون شدهء خود را پریشان کردن... (دیوان البسهء نظام قاری ص131).

شده بند.

[شُ دَ / دِ بَ] (نف مرکب)واقعه نویس را گویند. (برهان). شده وند. پدیده نویس. آینده نویس. نوپدیدنویس. (یادداشت مؤلف). وقایع نگار و بیننده و ناظر و استوار و امین که هرچه شده و گذشته و دیده نوشته به پادشاه برساند. (آنندراج).

شده وند.

[شُ دَ / دِ وَ] (نف مرکب)شده بند. (از آنندراج) (از انجمن آرا). بیننده و شنونده نگار. سرگذشت و داستان نگار. (یادداشت مؤلف). رجوع به شده بند شود.

شدیار.

[شُ] (اِ) به معنی شدکار است که شخم کردن و شکافتن زمین باشد بجهت زراعت کردن و با ذال نقطه دار هم آمده است به معنی زمینی که آن را گاو رانده باشند تا تخم بیفشانند. (برهان). شدکار. شیار و شخم زمین. زمین گاوکرده که تخم کارند در او. (اوبهی). شخم. زمین گاوکرده. (لغت فرس اسدی): مَثیرَة؛ گاو شدیار. (منتهی الارب) :
به زخم پای ایشان کوه دشت است
بزخم یشک ایشان دشت شدیار.عنصری.
گل خوشبوی پاکیزه است اگر چند
نروید جز که در سرگین و شدیار.
ناصرخسرو.
یکی را زمین بوستانست و شوره
یکی کشت و فالیز و شدیار دارد.
ناصرخسرو.
وهم او دیده باد را صورت
سهم او کرده کوه را شدیار.ابوالفرج رونی.
تمام شد به سم مرکبان آهوسم
زمین هند زبهر نهال دین شدیار.
مسعودسعد.
گاهت از روی مزرعه فکند
جرم کیوان چو خوک در شدیار.سنایی.
عارفان از دو جهان کاهلترند
زانکه بی شدیار خرمن می برند.مولوی.

شدیار کردن.

[شُ کَ دَ] (مص مرکب)جفت راندن. (یادداشت مؤلف). شیار کردن.

شدیارندگی.

[شُ رَ دَ / دِ] (حامص)حالت و چگونگی شدیارنده. رجوع به شدیاریدن شود.

شدیاریدگی.

[شُ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی شدیاریده. رجوع به شدیاریدن شود.

شدیاریدن.

[شُ دَ] (مص) مصدر شدیار باشد که به معنی جفت گاو راندن و زمین را شکافتن و مستعد ساختن است بجهت زراعت کردن. (برهان). جفت راندن در زمین. (شرفنامهء منیری). شیاریدن. شخم زدن.

شدید.

[شَ] (ع ص) دلاور. || توانا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، شِداد، اشدّاء. (اقرب الموارد). || بخیل. || سخت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
-شدیدالحنزوانه؛ کنایه است از تکبر و عظمت. (از اقرب الموارد).
- شدیدأدید؛ از اتباع. (مهذب الاسماء).
- شدیدالشکیمة؛ سخت لگام. سختگیر و متعصّب : شدیدالشکیمة فی الدین وثیق العزیمة فی اطاعة الله رب العالمین. (تاریخ یهقی ص300).
- شدیدالعمل؛ سختگیر. دشوارگیر: عین الدوله مردی شدیدالعمل بود. (یادداشت مؤلف).
- شدیدالعذاب؛ سخت عذاب :... و ان الله شدیدالعذاب؛ و آنکه خدا سخت عقوبت است. (قرآن 2/165).
- شدیدالقسوة؛ سخت سنگدل.
- شدیدالقوی؛ سخت نیرو : علمه شدیدالقوی؛ آموخت او را سخت نیرو و قوی. (قرآن 52/5).
- شدیدالعقاب؛ سخت عقوبت : و اعلموا ان الله شدیدالعقاب؛ و بدانید که خدا سخت عقوبت است. (قرآن 2/196).
- شدیداللحن؛ تند و زننده، آبدار: یادداشتی شدیداللحن؛ تند و درشت.
- شدیدالکاهل؛ بلندجانب. صاحب شوکت.
|| (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد).

شدید.

[شَ] (اِخ) شدیدبن قیس محدث است. (منتهی الارب). || لقب ابوبکر هفتمین از امرای بنی حفص. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابوبکر شدید شود. || نام مولای ابوبکر. (منتهی الارب). || ... ابن عادبن عملاق بن لادبن سام بن نوح. (حبیب السیر). رجوع به شدادبن عاد شود.

شدیدة.

[شَ دَ] (ع ص) مؤنث شدید. ج، شدائد. (اقرب الموارد). رجوع به شدائد شود.

شدیدة.

[شَ دَ] (ع ص) شدیده. حروف هجا را به سه قسمتِ شدیده و رخاوه و بین الشدة و الرخوة تقسیم کرده اند و حروف شدیده هشت است. (از کشاف اصطلاحات الفنون ص 353). به اصطلاح علم قرائت حرفی است که صوتش از مخرج او بسته شود اگر او را ساکن خوانی آواز بقوت برآید و آن همه هشت حرف است که در این دو کلمه گرد آمده است: «اجدک تقطب». (از غیاث اللغات) (از منتهی الارب).

شدیدیة.

[شَ دی یَ] (اِخ) یکی از نقاط اهواز - بصره. (ابن اثیر ج 7 ص 125 در شرح جنگهای صاحب زنج).

شدیق.

[شَ] (ع اِ) هر دو کنارهء رود. (منتهی الارب). ج، شُدُق. (از اقرب الموارد). هر دو کنارهء رود و کنار رودبار. (ناظم الاطباء).

شدیق.

[شَ] (اِخ) وادیی است در ارض طایف، ناحیه ای است از نواحی آن و شذیق نیز روایت شده است. (از معجم البلدان).

شذ.

[شَذذ] (ع اِ) مگس سگ یا آن شذا است کعصا. (منتهی الارب). مگس سگ. (ناظم الاطباء).

شذ.

[شَذذ] (ع مص) شذوذ. تنها شدن. (از منتهی الارب). (ناظم الاطباء). || نادر شدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || غریب شدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || پراکنده و یک یک گردیدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مخالف قیاس بودن. مخالف اصول بودن. (از اقرب الموارد). رجوع به شذ و ندر شود.

شذا.

[شَ] (ع اِ) درخت مسواک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نمک. || تیزی بوی. || نوعی از کشتی. || مگس سگ یا عام است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شذاة؛ یک مگس. (منتهی الارب). || گزند و رنج. (منتهی الارب). شر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || چوب پاره ها. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) خارش. (منتهی الارب). جرب. (اقرب الموارد). حکه. (ناظم الاطباء). || شدت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شدت گرسنگی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، شذاة.

شذا.

[شَ] (اِخ) نام قریه ای است به بصره و عده ای بدان منسوبند. (از معجم البلدان).

شذائی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به قریهء شذا. از آنجاست ابوالطیب محمد کاتب و احمد مخزومی قاری. (از معجم البلدان).

شذاذ.

[ش ذْ ذا] (ع ص، اِ) جِ شاذ. (اقرب الموارد). اندک و کم عدد از مردم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) : از هر جانبی سواد مردان و شذاذ امرا که مختفی بودند. (جهانگشای جوینی). چون به اصفهان رسید شذاذ لشکر و پراکندگان امراء برو جمع شدند. (جهانگشای جوینی). و از جوانب شذاذ افراد و افراد اجناد روی به سلطان دادند. (جهانگشای جوینی). || مردم اجنبی که از آن قبیله نباشند. (منتهی الارب). مردم که در میان قومی باشند و از آنها نباشند. (از اقرب الموارد). مردم که خانهء اوشان در آن قبیله نبود. (منتهی الارب). مردم که در کوی و خانه شان نباشند. (از اقرب الموارد).
- شذاذ الاَفاق؛ غریبان. (از اقرب الموارد).
- شذاذ ناس؛ کسانی که میان قومی ساکن باشند و از آن قوم نباشند. (یادداشت مؤلف).

شذام.

[شَ] (ع اِ) نمک. || نیش کژدم. || نیش زنبور. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شذان.

[شَ / شُذْ ذا] (ع اِ) سنگریزه های پراکنده و جز آن. (منتهی الارب). سنگریزه های متفرق و جز آن و مفتوح آن اسم جمع است، چون کذان. (از اقرب الموارد).
- شذان الحصا؛ سنگریزه های پراکنده و جز آن. (ناظم الاطباء).
- شذان الناس؛ مردم پراکنده. (از اقرب الموارد).

شذان.

[شِذْ ذا] (ع اِ) کنار دشتی. (منتهی الارب). سدر. یکی آن شِذّانَة است. (از اقرب الموارد). درخت کنار دشتی. (ناظم الاطباء).

شذاوة.

[شَ وَ] (ع اِ) نوعی کشتی. (یادداشت مؤلف). شذاوة و سمیریة دو نوع قایق هستند، اهمیت شذاوه بیش از سمیریة است چنانکه از عبارت ابن اثیر (ج 7 ص 135) برآید.

شذاة.

[شَ] (ع اِ)(1) یک مگس. مگس سگ. (زمخشری). ج، شذا. (منتهی الارب). || بقیهء توانائی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) مرد بدخو و تندمزاج که شر رساند و در بعضی از نسخ «الشی ء الخلق»؛ «چیز کهنه» آمده و آن غلط است(2). (از تاج العروس). مرد بدخو. (منتهی الارب). ج، شذا. (منتهی الارب). ج، شَذَوات، در تمام معانی. (از اقرب الموارد).
(1) - از ریشهء شذو.
(2) - در اقرب الموارد «الشی ء الخلق» آمده است و آن سهو است. شاید علت سهو تشابه این دو کلمه با «السی ء الخُلق» بوده است.

شذب.

[شَ ذَ] (ع اِ) پاره های درخت. || پوست درخت. || بند آب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بقیهء گیاه. (منتهی الارب). بقیهء گیاه خورده و جز آن. (از اقرب الموارد). || رختِ خانه از قماش و جز آن. (منتهی الارب). متاع خانه از قماش و جز آن. (از اقرب الموارد). || پوستها و شاخهای پراکنده از درخت که آن را ببرند. (منتهی الارب). پوستها و شاخهای متفرق و باقیماندهء شاخهای درخت. (از اقرب الموارد). ج، أشذاب.

شذب.

[شَ] (ع ص، اِ) رگهای آشکار. (از اقرب الموارد). ظاهر عروق و رگها. (از منتهی الارب): رجل شذب العروق؛ مردی که رگهای آن ظاهر و نمایان باشد. (ناظم الاطباء).

شذب.

[شَ] (ع مص) بازکردن پوست درخت را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خشاوه کردن درخت را. (از منتهی الارب). || دفع کردن و راندن از کسی. || بریدن شی ء را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شذبة.

[شَ بَ] (ع اِ) یکی شَذَب. (از منتهی الارب). رجوع به شذب شود.

شذحوف.

[شُ] (ع ص) تیز و تند از هر چیزی، لغتی است در شحذوف. (منتهی الارب). تیز از کوه و جز آن. (از اقرب الموارد).

شذر.

[شَ] (ع اِ) پاره های زر خالص ناگداخته که از معدن حاصل شود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قطعهء ذهب است که از معدن برآورده باشند. (فهرست مخزن الادویه). || مروارید ریزه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). لؤلؤ صغار. (فهرست مخزن الادویه). || شبه. (منتهی الارب). دانه های ریز که میان گوهر گذارند چون خواهند به ریسمان برند. (از اقرب الموارد).

شذر.

[شَذْ ذَ] (ع اِ) پاره های زر که از معدن آرند. (یادداشت مؤلف).

شذرات.

[شَ ذَ] (ع اِ) جِ شذرة. (اقرب الموارد): شذراتی متفرق. (یادداشت مؤلف).

شذربذر.

[شَ ذَ رَ بَ / بِ ذَ رَ] (ع اِ مرکب، از اتباع) متفرق. (یادداشت مؤلف). رجوع به شذرمذر شود.

شذرمذر.

[شَ ذَ رَ مَ ذَ رَ] (ع اِ مرکب، از اتباع) دو اسمند که یک اسم به شمار آیند و چون خمسة عشر و مبنی بر فتحند مح منصوب بنابر حالیت و مذر از اتباع است و گفته اند که میم آن بدل از باء باشد و آن از بذر مشتق است و در مثل به باء آمده است. (از اقرب الموارد): تفرقوا شذرمذر، محرکه و یکسر اولها؛ رفتند متفرق و پریشان. (منتهی الارب). متفرق. پراکنده. رجوع به شذربذر شود.

شذرة.

[شَ رَ] (ع اِ) یک پارهء زر و آن اخص از شذر است. (منتهی الارب). یکی شذر. ج، شذرات، شذور. (از اقرب الموارد). قطعهء ذهب است. پاره ای از زر. (یادداشت مؤلف). || مروارید ریزه. (یادداشت مؤلف).

شذرة.

[شَ رَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن شذره. محدث است. (منتهی الارب). || ابوشذرهء زبرقان صحابی است و نامش حصین بن بدر است. (از منتهی الارب). || شذرة الکبیر؛ نام سلسله ای از راویان است. (ذکر اخبار اصفهان ج 1 ص 345).

شذع.

[] (ع اِ) عقرب. (المرصع).

شذف.

[شَ] (ع مص) نرسیدن چیزی از کسی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شذف.

[شَ ذَ] (اِخ) از حصارهای یمن است در نزدیکی جند. (از معجم البلدان).

شذقمیة.

[شَ قَ می یَ] (ع ص نسبی)شتران برگزیدهء منسوب به شذقم. (از صبح الاعشی ج 2 ص 35). رجوع شود به شدقم و شدقمیات.

شذکار.

[شَ] (اِ) زمینی که شیار کرده باشند و تخم افکنند و شتکار نیز گویند. (التحفة). رجوع به شدکار و شتکار شود.

شذمان.

[شَ] (ع اِ) به عربی ذئب است. (فهرست مخزن الادویه). اما در فرهنگهای عربی شیذمان ضبط شده است.

شذنیة.

[شَ ذَ نی یَ] (ص نسبی) شتران برگزیده و شذنیة منسوب است به گشنی یا شهری. (از صبح الاعشی ج 2 ص 35).

شذو.

[شَذْوْ] (ع اِ) مشک یا بوی مشک یا رنگ آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شذو.

[شَذْوْ] (ع مص) اذیت دادن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مشک اندود کردن. (از منتهی الارب). خود را با مشک خوشبوی کردن. (از اقرب الموارد). || دانستن خبر را پس فهمانیدن آن را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شذوات.

[شَ ذَ] (ع اِ) جِ شذاة در تمام معانی آن. (از ذیل اقرب الموارد). رجوع شود به شذاة.

شذوذ.

[شُ] (ع مص) تنها و نادر و غریب شدن. (از منتهی الارب). ندرت. نادر شدن. کمی، مقابل اطراد. کم یابی. دیریابی. دشواریابی. (یادداشت مؤلف). عزت. اندک یافت شدن. (لغت سید شریف جرجانی). || پراکنده و یک یک گردیدن. (منتهی الارب). پراکنده شدن. || تنها و غریب کردن. لازم و متعدی است. (از منتهی الارب). || تنها شدن. (لغت سید شریف جرجانی). تنها ماندن. (مهذب الاسماء). رجوع به شذ شود.

شذور.

[شُ] (ع اِ) جِ شَذر. (اقرب الموارد). رجوع به شذر شود.

شذ و ندر.

[شَذْ ذَ وَ نَ دَ] (ع جملهء فعلیهء عطفی) کمیاب و نادر است. شاذ و نادر است. دیریاب و کمیاب است: الاّ ما شَذّ و نَدَر؛ مگر بندرت. رجوع به شاذ شود.

شذونة.

[شَ نَ] (اِخ) شهری است به اندلس از آن شهر است ابوعبدالله بن حاجة نحوی. (منتهی الارب). شهری است در اندلس نواحی آن چسبیده به نواحی موزور است و منحرف شده بسوی غرب و مایل است به قبله. (از معجم البلدان).

شذونی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب است به شذونه که از بلاد اندلس میباشد. (از انساب سمعانی).

شذه.

[] (ع اِ) قرصعنه است. (فهرست مخزن الادویه).

شذیار.

[شَ] (اِ) زمینی باشد که گاو رانده باشند که تخم بکارند. شدیار. شیار. شخم. شذکار. رجوع به شدیار شود.

شذیاریدن.

[شَ دَ] (مص) جفت گاو راندن و زمین شکافتن. شیار کردن. شخم زدن.

شر.

[شُرر] (ع اِ) شَرّ. (منتهی الارب). رجوع به شر شود.

شر.

[شَرر] (ع اِ) نقیض خیر. اسمی است جامع رذایل و خطاها. ج، شرور. بدی و فساد و ظلم. (از اقرب الموارد). بدی. مقابل خیر. (از منتهی الارب). || بدی. زیان. ضرر. گزند. مضرت. فساد. تباهی :(1) و نبلوکم بالشر و الخیر فتنة و الینا ترجعون. (قرآن 21/35).
ز دلها مردمان را خیر باشد
مرا باری ز دل باشد همه شر.فرخی.
کلکش چو مرغکیست دو دیده پر(2) آب مشک
وز بهر خیر و شر زبانش دو شاخ تر.
عسجدی.
همو عزوجل فرمود که ما شما را در خیر و شر می آزمائیم. (تاریخ بیهقی ص309 چ ادیب).
مگر خیر بی شر یا نفع بی ضر.ناصرخسرو.
کار یزدان صلح و نیکویی و خیر
کار دیوان جنگ و زشتی و شرست.
ناصرخسرو.
بلکه گفته اند شری که بماند بهتر از خیری که نماند. (کیمیای سعادت). تعبد و تعفف در دفع شر جوشنی عظیم است. (کلیله و دمنه). حیوانی که در او... خیر وشر باشد چگونه بی انتفاع شاید گذاشت. (کلیله و دمنه). اگر در کاری خوض کند... شر و مضرت... آن به ملک او بازگردد. (کلیله و دمنه).
ای زال مستحاضه که آبستنی به شر
زان خوش عذار غنچهء عذرا چه خواستی.
خاقانی.
شروان به همت تو خیروان شد اما
من خیروان ندیدم الا شری ندارم.خاقانی.
این نامه هفت عضو مرا هفت هیکل است
کایمن کند ز هول سباع و شر هوام.
خاقانی.
- به شر شب گرفتار شدن؛ شب هنگام در تاریکی دراز گرفتار آمدن.
- خیر و شر کردن؛ نوعی فال گیری است که خطی چند بی توجه به شمردن آن کشند و سپس عدد اول آن را خیر و دومی را شر نامند اگر عدد به شر ختم شود فال بد و اگر به خیر منتهی گردد فال نیک است. (یادداشت مؤلف).
- شر شب؛ دراز کشیدن شب بر کاروان و مسافر. سرگردان شدن مسافر.
- شر شب شکستن؛ در اصطلاح مکاریان، صبح نزدیک شدن. یعنی زمانی از شب رسیدن که عادتاً دزدان در آن وقت ناگزیر از خفتن شده باشند. (یادداشت مؤلف).
- || توسعاً پاسی از شب گذشتن که عادتاً همهء مردمان خفته اند : خواجه گفته لمحه ای صحبت داریم تا شر شب(3) بشکند، بعد از آن با تو سیری کنیم. (مزارات کرمان ص 120 س 8 از یادداشت مؤلف).
- شر کسی یا چیزی را کندن؛ زیان و فساد او را از بین بردن.
|| غائله. (یادداشت مؤلف). نایره. (دهار). بلیه. فتنه.
- شر کردن و شر به پا کردن؛ فتنه و فساد کردن : کاشکی شری و فسادی نکند به آنکه با علی تگین یکی شود که به یکدیگر نزدیکند و شری بزرگ بپای کند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 329). چون بی جنگ و اضطراب کار یکرویه شد و بی منازع تخت ملک به خداوند رسید دانست که فرصتی یابد و شری بپای کند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 343).
رو تو با آن خر، مرا بگذار با این شیر نر
خر ترا و شیر ما را، چون که چندین شر کنی.
ناصرخسرو.
- شر و شور؛ فساد و غوغا. فتنه و بلوی. غائله و شورش :
نه او کشته آید به جنگ و نه من
برآساید از شر و شور انجمن.فردوسی.
- شور و شر؛ شر و شور :
قولش مقر و مایهء نور دل
تیغش مکان و معدن شور و شر.
ناصرخسرو.
در حذر شوریدن شور و شرست
رو توکل کن توکل بهتر است.مولوی.
و رجوع به شر و شور شود.
|| تب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || حاجت و فقر. (منتهی الارب). فقر. (اقرب الموارد). || (ص) بد. (منتهی الارب) : اگر... بر افعال شر بیم پاداش و عقاب نبود. (سندبادنامه ص5). || (ن تف) بدتر، یقال: هو شر منک و منه لایأتی عام الا و الذی بعده شر منه. (منتهی الارب). یقال: فلان شر الناس. و آن اسم تفضیل است که همزهء آن بسبب کثرت استعمال حذف شده، چنانکه در کلمهء خیر (خیر الناس) نیز همزه افتاده است و آن دو (خیر و شر) منصرفند بسبب از بین رفتن وزن فعل. و گویند: هی شرة الناس. چنانکه گویند: هی خیرتهن و شُرّی، به اعتبار اصل آن است و از آن است گفتهء زنی از عرب: اعیذک بالله من نفس حری و عین شری؛ یعنی خبیثة، از شر آن را بر وزن فعلی آورده مانند اصغر و صغری. (از اقرب الموارد).
- شرالدواب؛ بدترین چارپایان : ان شرالدواب عندالله الصم البکم الذین لایعقلون. (قرآن 8/22).
بر قصر عقل نام تو خیرالطیور گشت
در تیه جهل خصم تو شرالدواب شد.
خاقانی.
ای کف تو جان جود و رای تو صبح وجود
بخت تو خیرالطیور و خصم تو شرالدواب.
خاقانی.
|| (اِخ) شیطان. (منتهی الارب). ابلیس. (از اقرب الموارد).
(1) - در فارسی معمولاً مخفف بکار میرود؛ مگر در حال اضافه یا عطف.
(2) - ظ: دو دیده بر. (یادداشت مؤلف).
(3) - در نسخهء چاپی به غلط، سرشب چاپ شده است.

شر.

[شِ] (اِ) نامی است از جملهء نامهای آفتاب عالمتاب. (برهان) (آنندراج). اما ظاهراً مصحف «مثر» (= مهر) است. (حاشیهء برهان چ معین).

شر.

[شُ] (اِ صوت) آواز ریختن آب از بلندی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شرشر شود. || آب جاری. کر یا شر. کر و شر. در تداول عوام آب کر و آب جاری که شرعاً مطهرند و بی تغییر بو و طعم و رائحه نجس نشوند. (یادداشت مؤلف).

شر.

[شَ] (اِ) نامی است که در نور و مازندران به شمشاد دهند. (از درختان جنگلی ایران ص 193).

شرا.

[شَرْ را] (اِخ) ناحیهء بزرگی است از نواحی همدان. (از معجم البلدان). رجوع به شراء شود. || نام بلوکی از توابع عراق. (یادداشت مؤلف).

شراء .

[شِ] (ع مص)(1) شری. مالک شدن به بیع. (از تاج العروس). خریدن یا فروختن و از اضداد است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خرید و فروختن و این از لغات اضداد است. (غیاث اللغات). خریدن. (ترجمان القرآن علامهء جرجانی ص 61) (دهار). || فروختن. (ترجمان علامهء جرجانی ص 61) (از تاج العروس).
- بیع و شراء؛ خرید و فروش :
ازبهر قضا خواستن و خوردن رشوت
فتنه همگان بر کتب بیع و شرایند.
ناصرخسرو.
|| گوشت را در آفتاب گذاشتن تا خشک شود. (از منتهی الارب). گوشت را گستردن. (از تاج العروس). || جامه را در آفتاب گذاشتن تا خشک شود. (از منتهی الارب). گستردن جامه. (از تاج العروس). || در آفتاب گذاشتن پینو (کشک) را تا خشک شود. || افسوس کردن بر کسی. || خوار و حقیر نمودن کسی را. (از منتهی الارب). || پیشی کردن از قوم به ذات خود و جنگ کردن بجای ایشان و در حضور سلطان رفتن و سخن گفتن از طرف ایشان. || گرفتار گردانیدن کسی را خدای به علت شری. (از منتهی الارب).
(1) - تاج العروس به کسر «ش» شری ضبط کرده است.

شراء .

[شَ] (ع اِ) لغتی است در شری به معنی ناحیه. (از اقرب الموارد). رجوع به شری شود.

شراء .

[شَ] (اِخ) نام کوهی است در دیار بنی کلاب و شراء دو جایگاه است: یکی شراء بیض از آن بنی کلاب و دیگر شراء سوداء متعلق به بنی عقیل در قسمت آخر اعراف عمره. (از معجم البلدان). || گویند دو قریه است که در پشت ذات عرق واقع و بالای آنها یک کوه دراز موسوم به مسولا است. (از معجم البلدان).

شراء .

[شَ] (اِخ) ...بالا. از دهستانهای بخش وفس شهرستان اراک. شراء از دو دهستان بالا و پایین و از 108 قریهء بزرگ و کوچک تشکیل شده است و جمعیت آن در حدود 50000 تن است. مرکز دهستان قصبهء خنداب است. محصول آن غلات و انگور و آب آن از رودخانه است. به اصطلاح محلی به این دهستان چراء میگویند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شراء .

[شَ] (اِخ) ...پایین. در خاور شهرستان همدان واقع شده است و خود شراء بدو قسمت بالا و پایین تقسیم میشود بالا جزء شهرستان اراک و شراء پایین در شهرستان همدان بین سه بخش: رود، رزن وکبودراهنگ تقسیم شده است. سکنهء این دهستان در حدود 17 هزار تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، حبوبات، انگور و لبنیات و مختصر صیفی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شرائص.

[شَ ءِ] (ع اِ) جِ شریصة به معنی رخسار. (از منتهی الارب). و رجوع به شریصة شود. || جِ شرواص. ستبر از هر چیز. (از اقرب الموارد).

شرائط.

[شَ ءِ] (ع اِ) جِ شریطة. (اقرب الموارد). رجوع به شریطة شود.

شرائع.

[شَ ءِ] (ع اِ) جِ شریعة. (اقرب الموارد). رجوع به شریعة شود.

شرائف.

[شَ ءِ] (ع اِ) جِ شریفة. (اقرب الموارد). رجوع به شریفة شود.

شرائک.

[شَ ءِ] (ع اِ) جِ شریکة. (منتهی الارب). رجوع به شریکة شود.

شرائین.

[شَ] (ع اِ) شرایین. جِ شریان. رگهای جهنده. (منتهی الارب). عروق ضوارب را گویند. (یادداشت مؤلف). سرخ رگها.

شراب.

[شَ] (ع اِ) آشامیدنی از مایعات که جویدن در آن نباشد، حلال باشد یا حرام. ج، اشربة. آشامیدنی. نوشیدنی. آب. مقابل طعام. (یادداشت مؤلف). هر شی ء رقیق که نوشیده شود. (غیاث اللغات). آشامیدنی و خوردنی از مایعات. (منتهی الارب) :
از رز بود طعام و هم از رز بود شراب
از رز بودت نقل و هم از رز بود نبید.
مرغزی.
هر آنکه دشمن تو باشد و مخالف تو
نیازمند شراب و نیازمند طعام.فرخی.
نگیرد طعام و نگیرد شراب
نگوید سخن با سخن گستری.
منوچهری.
نفس آرزوبوی است دوستی طعام و شراب و دیگر لذتها. (تاریخ بیهقی). آن را که سبب طعام و شراب باشد از آن باز باید داشت. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
از پشت دست گیرد دندان من طعام
وز خون دیده یابد لبهای من شراب.
مسعودسعد.
از لطیفی که شراب است... هر چند بیش خوری بیش باید و مردم از او سیر نگردد و طبع نفرت نگیرد که وی شاه همهء شرابهاست. (نوروزنامه). || در استعمال به معنی می و خمر است. (از غیاث اللغات). مایعی که در آن سکر باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون). قدما شراب مطلق را بجای خمر به کار نمی برده اند بلکه صفت مسکر را بر آن می افزوده اند : هیچ چیز نیست که از او هم تن را فائده بود و هم روان را ...مگر شراب مسکر وز شرابهای مسکر شراب انگوری. (هدایة المتعلمین ربیع بن احمدالاخوینی بخاری)(1). در عرف عامه بر هر مایع مسکری که از انگور یا سایر میوه ها و حبوب و غیره گرفته شده است اطلاق شود. اما خمر فقط اختصاص به آب انگور جوشیده و تفیده دارد. در اصطلاح اطباء شراب مطلق به معنی خمر است (آب انگور جوشیدهء تفیده) و اگر شراب ممزوج گفتند منظورشان شراب مخلوط با آب است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
صاحب آنندراج گوید: بنت الکرم، بنت العنب، جماع الاثم، دختر رز، شاهد زردرخ، ارزن زرین، آتش شجر، آتش توبه سوز، شمع یهودی وش، آب شقایق، آب حرام، زبان بند خرد، آتش سیال، گل نشاط، آتش بی دود، آتش جام، آتش محلول، خون تاک، خون رز، خون خم، خون شیشه، خون مینا، خون خروس، خون خام، خون بط، خون سیاوش، خون کبوتر، خون دل مریم، خون ناموس، شیرین، تلخ، غالیه پرورد، پرده سوز، شبانه، دوساله و دیرساله از صفات و سنگ محک، برق، خورشید، چشم زاغ، چشم کبوتر، خون کبوتر، از تشبیهات او است و آب سرخ، آب انار، آب انگور، آب تاک، آب عنب، آب آتش زای، آب آتشین، آب آتش نما، آب آذرآسا، آب ارغوان، آب گلرنگ، آب آتش لباس، آب آتش رنگ، آب شیراز، آب خرابات، آب طرب، آب شگرفی، آب تلخ، آب سیاه آتش، آتش تر، آتشین دراج، آتش بی باد، آفتاب زرد، اشک تاک، اشک دختر تاک، اشک صراحی، اکسیر رنگ، اکسیر مردمی، بچهء انگور، پیر دهقانی، جان پروین، جان پریان، چراغ مغان، چشم خروس، چکیدهء خون، حیض عروس، خاتون عنب، خورشید صراحی، دختر غم، دختر آفتاب، روغن کدو، ریش قاضی، زادهء تاک، زهر مینا، سیم مذاب، شعلهء تاک، شمع انگوری، شیرهء انگور، شیر شنگرف گون، طفل شش ماههء رز، طفل رزان، مشیمهء رزان، طلق روان، عروس خاک، عقیق ناب، حنای قدح، شعلهء جام، عیسی هر درد، عیسی هر درمان، عیسی دهقان، کیمیای جان، آبگینهء گشنیز خضرم، لعاب لعل، لعاب روان، لعل سفته، لعل مذاب، می دیناری، نسل ادهم، یاقوت مذاب، ناب، ممزوج، نیم رس، نورس، وارسیده، جوانه، یکدست، سرکش، پرزور، روشن، صبح، فروغ، آئینه فام، خوشگوار، گوارنده، جان بخش، جان سرشت، روح پرور، لعل، لعل فام، لاله رنگ، لاله گون، گلرنگ، خون رنگ، شفقی، آذرگون و دینارگون از مترادفات و صفات و تشبیهات اوست. (آنندراج). ام الاثام. ام حنین. ام الخل. ام الشر. ام طرف. ام العمایر. ام الکبایر. بنت الدن. ابنتة الذرجون. بنت اللقود. بنت الکرم. (مرصع) :
جرعه برخاک همی ریزم از جام شراب
جرعه بر خاک همی ریزند مردان ادیب.
منوچهری.
هر کجا زهر باشد اگر با کسی یا در طعامی و شرابی... (تاریخ بیهقی). اعیان و ارکان را به خوان بردند و نان خوردن گرفتند و شراب گردان شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 349). سلطان ماضی روزی به غزنی نشاط شراب کرد. (تاریخ بیهقی ص 346 چ ادیب).
بماند تشنه و درویش و بیمار آنکه نلفنجد
در این ایام الفغدن شراب و حال و درمانها.
ناصرخسرو.
اگر شراب جهان خلق را چو مستان کرد
توشان رها کن چون هوشیار مستان را.
ناصرخسرو.
شاه شمیران را معلوم شد شراب خوردن، و بزم نهادن آئین آورد و بعد از آن هم از شراب رودها بساختند و نواها زدند. (نوروزنامه).
از بخل شراب ده منی کم نکشی
وز جود پیاله ای بدو دم نکشی.میرمعزی.
قومی از کأس او مرا در خواب
جرعه خوار شراب دیدستند.خاقانی.
به عدل تو که توئی نایب از خدا و خدیو
به فضل تو که توئی تائب از شرور و شراب.خاقانی.
اگر گفتی به وثاق حریف دارم شراب، سلار بی استطلاع درخور حریف نقل و نبید و گوسفند پروانه نوشتی. (تاریخ طبرستان).
هر چه مستت کند شراب تو اوست
و آنکه بی خویش کرد خواب تو اوست.
اوحدی.
- در شراب آمدن؛ به باده گساری آغاز کردن. به می گساری پرداختن :
چو ساقی در شراب آمد به نوشانوش در مجلس
به نافرزانگی گفتند کاول مرد فرزانه.
سعدی.
- شراب آلوده؛ شراب آلود؛ آلوده به شراب. آغشته به می و شراب :
گفت حافظ دگرت خرقه شراب آلوده ست
مگر از مذهب این طایفه بازآمده ای.حافظ.
دوش رفتم به در میکده خواب آلوده
خرقه تردامن و سجاده شراب آلوده.حافظ.
- شراب ارغوانی؛ بادهء به رنگ ارغوان :
سماع ارغنونی گوش میکرد
شراب ارغوانی نوش میکرد.نظامی.
- شراب بودن؛ شریر بودن. (فرهنگ نظام).
- شراب بی کیف؛ بادهء ضعیفی که مستی نیارد. (ناظم الاطباء).
- شراب پخته؛ شراب رسیده که آن را شراب مقطر و شراب چکیده نیز گویند. (آنندراج). می پخته. می فختج.
- شراب پشت دار؛ شرابی که ادویهء مقویهء مستی در آن انداخته باشند، چون بیخ لفاح و جوز و مانند آن و این مقابل بادهء پشت است. (آنندراج) :
از سیه مستی کند گم خویش را هرکس کشید
زان لب نوخط شراب پشت دار بوسه را.
صائب.
- شراب جبوشی؛ شراب است که در جزیرهء جبوش از بلاد غرب از آب دریا و دوشاب سازند و آن حار و عفص می باشد. (فهرست مخزن الادویه).
- شراب حدیث؛ شرابی که شش ماه بر آن نگذشته باشد و آن را عصیر نیز گویند. (فهرست مخزن الادویه).
-شراب خانه رسان؛ شرابی که در خانه کشیده باشند و آن نسبت به بازاری بهتر باشد. (آنندراج).
- شراب در سر داشتن؛ کنایه از مست بودن. اثر مستی شراب در سر کسی بودن : بونعیم شراب در سر داشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 317).
- شراب دوشابی؛ نبیدالدبس است. (فهرست مخزن الادویه).
- شراب ریحانی؛ شراب خالص خوشبوی. و گفته شده است که شراب رقیق سبزرنگ و خوشبوی است. (تحفهء حکیم مؤمن). خمر صاف خوشبوی معتدل القوام سرخ یا زرد است. (فهرست مخزن الادویه). بادهء کهن وخوشبوی. (یادداشت مؤلف) : برگ سرو بکوبند و به شراب ریحانی انگبینی بسریشند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- شراب سوسن؛ می سوسن. (فهرست مخزن الادویه).
- شراب سه منی؛ مرادف می سه منی و ظاهراً همان است که سه من می را بر آتش جوش دهند تا یک من بسوزد و باقی به کار دارند و آن را سیکی خوانند. (آنندراج).
- شراب شکر؛ و این رایج هندوستان است. (آنندراج).
- شراب شیراز؛ نوعی از شراب انگوری سرخ رنگ که بهتر از اقسام شرابهای ایران است. (غیاث اللغات).
- شراب صبح؛ عبارت از شراب که بدان صبوح می کنند. (آنندراج) :
روان شو چون شراب صبح از رگهای مخموران
گره تا چند در یک جای چون آب گهر باشی.
صائب.
- شراب طهور؛ شراب پاک که در بهشت نصیب بهشتیان خواهد شد. (غیاث اللغات) : و سقاهم ربهم شراباً طهوراً. (قرآن76/21).
سخن در اطعمه بسحاق پاک کرد چو آب
بود که جایزه بستاند از شراب طهور.
ابواسحاق (دیوان اطعمه).
- شراب عتیق؛ شراب است میان شراب قدیم و متوسط. (یادداشت مؤلف). شراب چهارساله است. (فهرست مخزن الادویه).
- شراب عسل؛ آن است که دو جزء از شراب عتیق قابض و یک جزء از عسل نیکو برگیرند و در ظروف گذارند تا برسد، و گفته اند که آن انگور فشرده آفتاب دیده و آنگه پخته شده است. (از مفردات ادویهء قانون بوعلی ص 247).
- شراب قابض؛ شراب غلیظ دبش یا ترش. (از بحرالجواهر).
- شراب قدیم؛ شراب که چهار سال بر او گذشته است.
- شراب قندی؛ مرادف شراب شکر. (آنندراج).
- شراب قورق؛ شرابی که بجهت منع سلاطین و حکام کمتر بهم رسد. (آنندراج).
- شراب کدو؛ ظاهراً شرابی که از کدو می ساخته اند، یا در کدو می کرده اند : گفتند که شراب کدو بسیار دادندش با نبیذ آن روز که بدان باغ مهمان بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص610).
- شراب کهربائی؛ نوعی از شراب که رنگش به زردی زند. (آنندراج) :
ارغوان گل میکند در باغ من از زعفران
چهره لعلی از شراب کهربائی میکنم.سلیم.
- شراب کهنه؛ خندریس. (یادداشت مؤلف).
- شراب گذشته؛ بادهء بی مزهء از کیف افتاده. (ناظم الاطباء). شراب بی مزهء از کیفیت افتاده. (غیاث اللغات). شراب که از حالت اصلی خود گذشته. (از آنندراج) :
هر چند خون کباب کند گریهء سماع
از نشئه دور همچو شراب گذشته است.
مفید بلخی.
- شراب گور؛ این رایج هندوستان است و گور در عرف این دیار قند را گویند. (از آنندراج) :
بادهء انگور و آب خضر از یک چشمه است
مرد دل در سینه اش هر کس شراب گور خورد.
صائب.
- شراب لب شیرین؛ شرابی که تلخ و تند نباشد.
- || بادهء شیرین. (آنندراج).
- شراب متوسط؛ شراب که شش ماه بر او گذشته باشد و از یک سال تجاوز نکند و آن را شراب عتیق نیز گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (بحرالجواهر).
- شراب مثلث؛ سیکی. شراب مغسول. (یادداشت مؤلف).
- شراب مروق؛ شرابی است که خبز کعک را در آن خیسانیده و بعد از شش ساعت صاف نموده باشند. (فهرست مخزن الادویه).
- شراب معسل؛ پنج جزء از آن و یک جزء از عسل را در ظرفی بزرگ گذارند که بجوشد و مقدار کمی نمک بر آن ریزند تا کف آن بالا آید و چون جوشش آن فرونشست در خمها گذارند. (از کتاب مفردات ادویه قانون بوعلی ص 247).
- شراب مغسول؛ سیکی. شراب مثلث. (بحرالجواهر).
- شراب ممزوج؛ در طب، شراب به آب آمیخته است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- شراب موصل؛ شرابی که در یک من آن چهار من آب داخل کنند. (آنندراج).
- شراب نوش گوار؛ شراب عسل. و بی خمار. (ناظم الاطباء). بادهء نوشین گوار.
- شراب یک منی؛ شراب که در ظرف یک منی خورند به دلالت حال و ارادهء محل. رجوع به نبید یک منی شود.
- شراب یهود؛ باده ای که پنهان و کم خورند چه یهودان از ترس مسلمانان شراب را پنهان و کم خورند. (ناظم الاطباء).
- مرد شراب؛ دوستدار باده. حریف میخواری. که باده نوشد. باده پرست :
نه مرد شرابی که مرد ضرابی
نه مرد طعامی که مرد طعانی.منوچهری.
ما مرد شرابیم و کبابیم و ربابیم
خوشا که شرابست و کبابست و ربابست.
منوچهری.
-امثال:شراب ار خر خورد پالان ببخشد. (امثال و حکم دهخدا).
شراب خوردن پنهان بهْ از عبادت فاش. (امثال و حکم دهخدا).
شراب زده را شراب دواست. (امثال و حکم دهخدا).
شراب کهن قویتر است.
شراب مفت را قاضی هم میخورد. (امثال و حکم دهخدا).
شراب و خواب و رباب و کباب و تره و نان
هزار کاخ فزون کرد باز می هموار.
(از امثال و حکم دهخدا).
|| در اصطلاح فقیهان آن آشامیدنی را گویند که به اجماع یا رأی خلاف فقهاء حرام شده است. (از اقرب الموارد). || در اصطلاح صوفیان، عشق باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). شراب نزد سالکان عبارت از عشق و محبت و بیخودی و مستی است که از جلوهء محبوب حقیقی حاصل شود و ساکت و بیخود گرداند و شراب، شمع نور عارفان است که در دل عارف صاحب شهود افروخته میگردد و آن دل را منور گرداند.
- شراب توحید؛ در اصطلاح عرفا، محو شدن در ذات و مبرا گشتن از شواغل دنیا. (فرهنگ مصطلحات عرفا) (کشاف اصطلاحات الفنون).
- شراب خام؛ نزد صوفیه عیش ممزوجی است که مقارن عبودیت بود و شراب پخته عیش صرف را گویند که مجرد از اعتبار عبودیت بود. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- شراب عشق؛ کنایه از آنچه مایهء تعلق و دلدادگی شود :
از شراب عشق جانان مست شو
کآنچه عقلت میبرد شرست و آب.سعدی.
|| به اصطلاح اطبا به معنی شربت دوا. (از غیاث اللغات): شراب بنفشه؛ شربت بنفشه. (از غیاث اللغات): شراب نارنج. شراب خشخاش. شراب روفا. شراب نیلوفر. شراب عناب. شراب ریباس. شراب غوره و شراب التفاح صالح للغثی و القیی ء. (از یادداشت مؤلف).
- شراب اجاص؛ در اصطلاح اطباء فشردهء اجاص است نه رب آن و فرق میان آن دو آنکه شرابش با شکر است و رب آن عصارهء آن است بدون شکر. (بحرالجواهر).
- شراب ارزن؛ غبیراء. (یادداشت مؤلف).
- شراب اصول؛ شربتی که از چند ریشه ترتیب داده اند. (ناظم الاطباء).
- شراب افسنتین؛ بگیرند افسنیتن رومی پنج درم سنگ، گل سرخ پانزده درم سنگ، سنبل دو درم سنگ، تربد سپید نیم کوفته دو درم سنگ، همه را اندر دو من آب بپزند تا به نیم من باز آید و بپالایند، هر بامداد مقدار بیست درم سنگ گرم کنند و بدهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- شراب حصرم؛ در اصطلاح اطباء فشردهء آن است نه رب آن. و فرق میان آن دو آنکه شرابش با شکر باشد و رب آن بدون شکر. (بحرالجواهر).
- شراب سفرجل؛ شراب بهْ.
|| نام قسمی گل است. درختکی است با گلی سرخ تیره رنگ که گل برگهای خشبی شکننده دارد که آن گل بوی شراب دهد. (یادداشت مؤلف). این درخت معروف است به گل شراب. رجوع شود به گل شراب.
(1) - این معنی مخصوص فارسی و ممکن است از لفظ غیر عربی باشد جه در سنسکریت «سورا» و در اوستا هورا به معنی خمر است و در فارسی در آخر آب اضافه شده باشد. (فرهنگ نظام).

شراب.

[شَرْ را] (ع ص) نیک شراب خوار. (منتهی الارب).

شراب افکندن.

[شَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) شراب ساختن. (آنندراج).

شراب انداختن.

[شَ اَ تَ] (مص مرکب) شراب ساختن. (غیاث اللغات) (از آنندراج) :
گر نیندازد ستم بر نوبهار خود کمند
در خزان هرکس که نتواند شراب انداختن.
صائب.

شرابث.

[شُ بِ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب).

شرابخانه.

[شَ نَ / نِ] (اِ مرکب) آنجا که شراب نگه دارند. جای شراب فروشی. (فرهنگ نظام). میخانه. میکده. خم خانه. خم دان. خمکده. خمستان : فرمود هر شرابی که از شرابخانه برداشته بودند در رود جیلم ریختند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 543). از شرابخانهء احسان کأس فضل بر دست افاضل نهاد. (سندبادنامه ص 35).
شه را به شرابخانه بردند
سرمست به ساقیش سپردند.نظامی.
ساقی ز می شرابخانه
پیش آر می چو ناردانه.نظامی.
چه کمی درآید ای جان به شرابخانهء تو
اگر از شراب وصلت ببری ز سر خمارم.
عطار.
گر می بجان دهندت بستان که پیش دانا
ز آب حیات خوشتر خاک شرابخانه.
سعدی.
زاهد اگر به حور و قصورست امیدوار
ما را شرابخانه قصورست و یار حور.حافظ.
نخفته ام به خیالی که می پزد دل من
خمار صدشبه دارم شرابخانه کجاست؟
حافظ.
شش قلاجوی شراب از شرابخانهء خاص. (ترجمهء محاسن اصفهان ص91). || در اصطلاح صوفیان، عالم ملکوت را گویند. (کشاف اصطلاحات الفنون). || در اصطلاح صوفیان باطن عارف کامل که در آن باطن شوق و ذوق و عوارف الهیة بسیار باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون).

شرابخوار.

[شَ خوا / خا] (نف مرکب)می پرست. میخواره. خمار. (ناظم الاطباء). باده خوار. شارب الخمر. آشامندهء شراب. میخواره : چون این احوال فاش گشت دیگران اولاد آمدند و موافقت کردند تا به کمتر از صد سال همه آتش پرست و شرابخوار شدند. (قصص الانبیاء ص 30).
تیغ بنفشه گونش برد شاخ شر چنانک
بیخ بنفشه بوی دهان شرابخوار.خاقانی.
ترسم که روز حشر عنان بر عنان رود
تسبیح شیخ و خرقهء رند شرابخوار.حافظ.
اِفتار؛ سست گردیدن شرابخوار. شرّاب؛ نیک شرابخوار. شریب؛ نیک شرابخوار. (منتهی الارب).

شرابخوارگی.

[شَ خوا / خا رَ / رِ](حامص مرکب) باده پرستی. می پرستی. (ناظم الاطباء) : پیوسته به عشق و فساد و شراب خوارگی مشغول بودی با زنان و مطربان [ضحاک]. (فارسنامهء ابن البلخی ص 35).

شراب خواره.

[شَ خوا / خا رَ / رِ] (نف مرکب) می پرست. میخواره. خمار. (از ناظم الاطباء) : نقل است که یک روز سخن حقیقت میگفت و لب خویش می مزید و میگفت هم شرابخواره ام و هم شراب و هم ساقی. (تذکرة اولالیاء عطار).
مرا که نیست ره و رسم لقمه پرهیزی
چرا ملامت رند شرابخواره کنم.حافظ.

شرابخواری.

[شَ خوا / خا] (حامص مرکب) باده پرستی. می پرستی. (ناظم الاطباء) : سر در عشرت و شرابخواری و خلوتها ساختن فروبرد و به کام شهوت راندن مشغول شد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 42).
ماهی دو سه در نشاط کاری
کردند به هم شرابخواری.نظامی.

شراب خوردن.

[شَ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) می گساردن. باده نوشیدن. باده خوردن : ساتگینی آوردند و نشاط تمام رفت و آن شراب خوردن به پایان آمد. (تاریخ بیهقی ص346). آلات ملاهی را بشکستند و هیچ کس را زهره نبود که آشکارا شراب خوردی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص543). نیک احتیاط باید کرد تا میان لشکر لاهور آمیختگی نشود و شراب خوردن و چوگان زدن نباشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص271). اگر شراب ندانی خورد زهر است و اگر بدانی خوردن پادزهر. (قابوسنامه).
بتندی گفت آری من شراب از مجلسی خوردم
که مه پیرامن شمعش نیارد برد پروانه.
سعدی.
ای برادر اگر شراب خوری
با تو گویم که چونش باید خورد.ابن یمین.

شراب خورده.

[شَ خوَرْ / خُرْ دَ / دِ](ن مف مرکب) می نوشیده. باده آشامیده :
شرابخوردهء معنی چو در سماع آید
چه جای جامه که بر خویشتن بدرّد پوست.
سعدی.

شرابخوری.

[شَ خوَ / خُ] (حامص مرکب) عمل خوردن شراب. شرابخواری. || (اِ مرکب) ظرف خاص برای خوردن شراب. آوندی که در آن شراب خورند. شرابدان.
-گیلاس شرابخوری؛ گیلاس و جز آن آشامیدن شراب را. (یادداشت مؤلف).

شراب دادن.

[شَ دَ] (مص مرکب) می دادن به کسی: عل؛ دیگر باره شراب دادن. (تاج المصادر بیهقی).

شرابدار.

[شَ] (نف مرکب) شرابی. (دهار). ساقی. پیاله دار. (ناظم الاطباء) :
قیصر شرابدارت و چیپال چوبدار
خاقان رکابدارت و فغفور پرده دار.
منوچهری.
ندیمان خاص او را دستوری بود که نزدیک وی میرفتند همچنان قوالان و مطربانش و شرابداران. (تاریخ بیهقی). سارغ شرابدار به فرمان وی را برگشاد. (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص 144). وی در آنجا رفت با دو ندیم و کسی که شراب پیماید از شرابداران. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 516). دو جوان بودند یکی شرابدار عزیز و یکی خوان سلار. ایشان را آوردند به زندان. (قصص الانبیاء ص 75). || شربت دار. (از ناظم الاطباء) : شرابدار ملک را یاد آمد که یوسف در زندان تعبیر خواب او چه کرد. (مجمل التواریخ و القصص).

شرابداری.

[شَ] (حامص مرکب) عمل شرابدار.

شرابدان.

[شَ] (اِ مرکب) آوند می. شرابخوری. ظرف شراب.

شراب ریختن.

[شَ تَ] (مص مرکب)شراب دادن. می از جام به پیاله سرازیر کردن :
دهان شیشه گشا صبح شد شراب بریز
میی به ساغر من همچو آفتاب بریز.خاقانی.

شراب زدگی.

[شَ زَ دَ / دِ] (حامص مرکب) بیهوش شدن از نشئهء شراب. (غیاث اللغات). می زدگی.

شراب زده.

[شَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)مخمور. خمار. می زده. کسی که بسیاری شراب خوردن او را گزیده باشد نه آنکه شراب زده یعنی پیمانه زده. (از انجمن آرا). سیرآمده از شراب که هیچ رغبت به آن نکند. (آنندراج) :
سلام کردم و با من به روی خندان گفت
که ای خمارکش مفلس شراب زده.حافظ.

شراب فروش.

[شَ فُ] (نف مرکب)خمار. می فروش. باده فروش. نباذ.

شراب فروشی.

[شَ فُ] (حامص مرکب)عمل شراب فروش. || (اِ مرکب) محل فروش شراب.

شراب کردن.

[شَ کَ دَ] (مص مرکب)شراب ساختن. شراب انداختن : پرسیده بودندش از شراب کردن و شراب خوردن و رود زدن و پوستها بستن بر دف و طبل و طنبور و بربط و آنچه بدین ماند. پیغمبر (ص) فرمود: که این خصلتها از فرزندان قابیل برخاست. (از ترجمهء طبری بلعمی).

شراب کش.

[شَ کَ] (نف مرکب)شراب ساز. || که شراب حمل کند. || باده کش.

شراب کشی.

[شَ کَ] (حامص مرکب)عمل شراب کش.

شراب گروه.

[شَ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان بویراحمد سردسیر بهبهان. دارای 100 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، پشم، لبنیات و مرغ است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شرابه.

[شَ بَ / بِ] (اِ) ساغر و پیالهء شراب. (از ناظم الاطباء). پیاله. (از آنندراج).

شرابه.

[شَرْ را بَ / بِ] (اِ)(1) منگوله. علاقه. طره. سچاق. (دیوان البسهء نظام قاری ص201). دسته ای از ترمهء زرین و یا سیمین و مانند آن که زینت را بر دستهء شمشیر و دوش و کمربند و پرده آویزند. دسته ای از ملیله یا مروارید منضد بهم آورده که آویزند زینت را یا که از سربند شمشیر یا کمر آویزند. (یادداشت مؤلف) :
دیدم به پرده شاهد والا که تافته
بر رویش از شرابهء مشکین کلاله بود.
نظام قاری (دیوان البسه ص77).
- شرابهء تتق؛ سنبله. (دیوان نظام قاری ص 164).
- شرابهء سلطنتی؛ طره و منگوله ای که در جامه های سلاطین به کار می رفت : شاه دارای کلاهی است که اطراف آن را رشتهء شرابهء سلطنتی گرفته و گوشه های بلند آن روی شانهء شاه افتاده. (تاریخ ایران باستان ج 3ص 2703).
- شرابهء شمشیر؛ دسته ای از ملیله یا مروارید منضد به هم آورده که از سربند شمشیر آویزند.
|| قسمی مروارید. (الجماهر بیرونی). || نام درختی است. رجوع به هس شود.
(1) - در شعر گاه مخفف آید.

شرابی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به شراب. (یادداشت مؤلف). || آنکه دائم شراب خورد. شراب خواره. معتاد بشراب. آلودهء به شراب. (یادداشت مؤلف).
- شرابی تلنگی؛ از اتباع، شرابخوار دائم. (یادداشت مؤلف).
|| شراب ساز. شراب فروش. (از یادداشت مؤلف). || شرابدار. (دهار) (مهذب الاسماء) (آنندراج). ساقی. (آنندراج) :
ای شرابی به خمستان رو و بردار کلید
در او باز کن و رو بر آن خم نبید.
منوچهری.
|| به رنگ شراب. (یادداشت مؤلف).

شرابی.

[شَ] (اِخ) جمعی از محدثین به این نسبت معروفند که مربوط به پیشهء آبا و اجدادی است. (از انساب سمعانی).

شراپ.

[شَ پ پ] (اِ صوت) آواز زدن. (فرهنگ نظام). آواز که از برخوردن کف دست با صورت یا اندام برآید. شرپ. شراپ شراپ. شرپ شرپ. تکرار آواز بر اثر تکرار ضربت است.

شراج.

[شَ] (ع اِ) جِ شرج به معنی آبراهه از زمین سنگلاخ بسوی زمین نرم. (منتهی الارب). رجوع به شرج شود.

شراج.

[شَرْ را] (اِخ) سعدبن شراج. محدث است. (منتهی الارب).

شراج.

[شَرْ را] (اِخ) مسیل آبی است از حره بسوی سهل. (از معجم البلدان).

شراج.

[شَ] (اِ) گیاهی است. بقلة الصعالیک. (یادداشت مؤلف).

شراجة.

[شَ جَ] (اِخ) زیدبن شراجه. شیخ است مر عوف اعرابی را و محدث مقری فرد. (منتهی الارب).

شراح.

[شَرْ را] (ع ص) بیان کننده. (آنندراج). شرح کننده. تفسیرکننده. شارح. (ناظم الاطباء).

شراح.

[شُرْ را] (ع ص) جِ شارح. (ناظم الاطباء). رجوع شود به شارح.

شراحة.

[شُ حَ] (اِخ) زنی بود همدانیة که در حضور علی بن ابیطالب (ع) اقرار به زنا کرد. (از منتهی الارب). || ام سهله، محدثه است. (منتهی الارب).

شراحی.

[شُ] (از ع، ص نسبی، اِ) نوعی از کباب و نوعی از طعام باشد که با هم در فرن پزند. (برهان) (آنندراج). نوعی از طعام و کباب که با هم مخلوط پزند و از اشعار بسحاق معلوم میشود که آن را در سطل که ظرفی است مخصوص مینهادند چه در همه جا سطل شراحی گفته است. (فرهنگ لغات دیوان بسحاق اطعمه ص 179). قسمی از کباب که شرحه شرحه کرده باشند :
سطلکی چند شراحی به موقع باشد
که بچینیم در این خوان ز یمین و ز یسار.
بسحاق (دیوان اطعمه).
چندان بنشین تا بپزد دیگ شراحی
کان لحظه به دل میرسد از دوست پیامی.
بسحاق (دیوان اطعمه).

شراحی.

[شَ] (ص نسبی) نسبت به شراح که نام آبا اجدادی است. (از انساب سمعانی).

شراحیل.

[شَ] (اِخ) نام چند تن از محدثان صحابه است. چون: شراحیل بن اده مکنی به ابوالاشعث صغانی که تابعی است. شراحیل بن یزید. شراحیل بن عمر. شراحیل منقری. شراحیل جعفی که محدث است. شراحیل بن مرة. شراحیل بن زرعة که صحابی است. (از منتهی الارب).

شراخی.

[شَ] (اِ) نوعی از طعام که شراحی نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به شراحی شود.

شراد.

[شِ / شُ] (ع مص) شرود. رمیدن. (منتهی الارب). رمیدن ستور. (یادداشت مؤلف). رمیدن و ترسیده شدن. (ناظم الاطباء).

شرادر.

[شِ دِ] (اِخ)(1) آسورشناس معروف آلمانی است که به راهنمائی او تمام کتیبه ها و خطوط میخی آسوری ترجمه شده است. (تاریخ ایران باستان ج 1 ص 60).
(1) - Schrader.

شراذم.

[شَ ذِ] (ع اِ) جِ شرذمة. (منتهی الارب). رجوع به شرذمة شود.

شراذیم.

[شَ] (ع اِ) جِ شرذمة. (از منتهی الارب). رجوع به شرذمة شود.

شرار.

[شِ / شَ] (ع اِ) پارهء آتش که برجهد. شرارة، یکی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در استعمال فارسیان شرار به معنی آتشپارهء واحد مستعمل است. (از غیاث اللغات). سرشک آتش. (دهار). ایژک. آییژ. بلک. ابلکْجرقه. اخگر :
گه فروغش بر زمین چون لالهء نعمان شود
گه شرارش بر هوا چون دیدهء عبهر شود.
فرخی.
آتشی دارد در دل که همه روز از آن
برساند بسوی گنبد افلاک شرار.فرخی.
به وقت آن که هوا تفته بُد ز باد سموم
هوا چو آتش و گرد اندر او بسان شرار.
عنصری.
هم با شعاع باشد هم با شرار باشد
زینش لباس باشد زانش دثار باشد.
منوچهری.
چون سه سنگ دیگپایه هقعه بر جوزا کنار
چون شرار دیگپایه پیش او خیل پرن.
منوچهری.
گر ترا درخور بود زان پس چرا ایدون بود
کز شرار او شهاب اندر فلک پیدا شود.
ناصرخسرو.
وگر آتشست اندر ابر بهاری
چرا آب نابست بر ما شرارش.ناصرخسرو.
اندر دلم آتش که برفروزد
از آب دو دیده شرار دارد.مسعودسعد.
تیز دولت را بسی شادی نباید کرد زانک
هر که بالا زود گیرد زود میرد چون شرار.
سنائی.
و آن شرارم که بقوت برسم سوی اثیر
چون شهاب اختر رخشان شدنم نگذارند.
خاقانی.
به شرار دل و دود نفسم
مانده بر عارض جعد کشنت.خاقانی.
آتشی زد غم تو در جانم
که شرارش بر آسمان افتاد.خاقانی.
مگر زان سنگ و آهن روزگاری
به دلگرمی فتد بر من شراری.نظامی.
قوت کوهی ز غباری مخواه
آتش دیگی ز شراری مخواه.نظامی.
آتش صبحی که در این مطبخ است
نیم شراری ز تف دوزخ است.نظامی.
آهن و سنگ است نفس و بت شرار
و آن شرار از آب می گیرد قرار.مولوی.
بیم است شرار آه مشتاق
کاتش بزند حجاب مستور.سعدی.
در این چمن گل بی خار کس نچید آری
چراغ مصطفوی با شرار بولهبیست.حافظ.
بیار زان می گلرنگ مشکبو جامی
شرار رشک و حسد در دل گلاب انداز.
حافظ.
گرفتم سهل سوز عشق را اول ندانستم
که صد دریای آتش از شراری می شود پیدا.
صائب.

شرار.

[شِ / شَ] (از ع، اِ) مخفف اشرار. || جِ شریر بر خلاف قیاس :
سحر و ضد سحر را بی اختیار
زین دو آموزند نیکان و شرار.مولوی.

شرار.

[] (اِ) زرنیخ مصعد است. (مخزن الادویه).

شرارت.

[شَ رَ] (ع اِمص) بدی و بدخواهی. بدفطرتی. بدطینتی. فتنه انگیزی. بدعملی. بدکرداری. (ناظم الاطباء) : اما در وی شرارتی و زعارتی... به افراط بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 101). این بوسهل مردی بود امامزاده... اما شرارت و زعارت در طبع وی مؤکد و لا تبدیل لخلق الله(1) و با آن شرارت دلسوزی نداشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 175). گفتند دفع شرارت قاضی تواند کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص413). || فساد و تباهی. || خرابی. || حرامزادگی. (ناظم الاطباء).
- شرارت کردن؛ بدکرداری نمودن. سرکشی کردن. (ناظم الاطباء).
(1) - قرآن 30/30.

شرارستان.

[شِ / شَ رِ] (اِ مرکب)(1) محل شرار. جایگاه شرار :
هوس محو شرارستان اشکم
نگاه واپسین مهمان اشکم.
میرمحمد زمان (از آنندراج).
و رجوع شود به شرار.
(1) - از شرار + ستان پساوند فارسی.

شرارة.

[شَ رَ] (ع مص) بد شدن. (منتهی الارب) (دهار). متصف شدن به شر. (از اقرب الموارد).

شرارة.

[شَ رَ] (ع اِ) یکی شرار. (منتهی الارب). پارهء آتش که برجهد. (منتهی الارب). آتشپارهء واحد که بجهد. (غیاث اللغات) (آنندراج).

شراره.

[شَ رَ / رِ] (ع اِ) جرقّه. (یادداشت مؤلف). خدره. (نصاب الصبیان). نیم سوخته. (دهار). آتشپاره و جرقهء آتش. (ناظم الاطباء) :
سر نوک نیزه ستاره ببرد
سر تیغ تاب از شراره ببرد.فردوسی.
از بیم تو بهراسد در چرخ ستاره
پنهان شود از سهم تو در سنگ شراره.
منوچهری.
حراقه وار درزنم آتش به بوقبیس
ز آهی که چون شراره مجزا برآورم.
خاقانی.
از شرارهء آه مشتاقان دل
آتش عنبرفشان برکرد صبح.خاقانی.
شراره زان ندارد پرتو شمع
که این نور پراکنده است و آن جمع.
نظامی.
هیمهء بسیار را شراره ای کافی است. (از شاهد صادق).
|| زبانهء آتش. (ناظم الاطباء).
- شرارهء کارزار؛ اشتداد جنگ. (ناظم الاطباء).

شراره ریز.

[شَ رَ / رِ] (نف مرکب)پراکنده کنندهء آتش. پراکنندهء اخگر. که به هر طرف پاره های آتش بیفکند : برچید او را از میان امتی که شراره ریز است آتشش. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 308).

شراری.

[شَ] (ص نسبی) منسوب است به شراره که نام اجدادی است. (از انساب سمعانی).

شراریز.

[شَ] (ع اِ) جِ شیراز، به معنی شیر خفتهء آب برآورده. و نیز رجوع به شواریز و شئاریز شود. (از منتهی الارب). و رجوع به شیراز شود.

شراریف.

[شَ] (ع اِ) جِ شراف. (ناظم الاطباء). رجوع شود به شراف.

شراز.

[شُرْ را] (ع اِ) عذاب کنندگان مردم. کأنه جمع شارز. (منتهی الارب).

شراس.

[شِ] (ع اِ) سریشم کفش گران که به جواز اطباء اشراس است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سریشم کفشگران. (ناظم الاطباء).

شراس.

[شِ] (ع مص) مشارسة و با کسی در معامله سختگیری کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شراس.

[شُ / شَرْ را] (ع ص) ارض شراس؛ زمین درشت و سخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شراست.

[شَ سَ] (ع اِمص) بدخویی. زعارت : از شراست خلق و خشونت جانب او و قلت مبالات او مستزید شدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 167). عبدالله بن عزیز جز اصرار و لجاج و استمرار بر شراست و مناقشت جوابی نداد. (ترجمهء تاریخ یمینی). از ناپروردگی و بی ممارستی شراستی و زعارتی در طبع داشت. (جهانگشای جوینی). || نزاع. خلاف. (از فرهنگ فارسی معین).

شراسة.

[شَ سَ] (ع مص، اِمص) پیوسته چرانیدن گیاه شرس را. (منتهی الارب). || دوستی نمودن با مردم. || دوست گردیدن نزد مردم. (منتهی الارب). || بدخویی و شدت خلاف و نزاع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سخت خوردن چاروا علف را. (از منتهی الارب). حرص ستور در خوردن علوفه. (ناظم الاطباء): شرست الماشیة شراسةً؛ أکلت شدیداً. (اقرب الموارد).

شراسیف.

[شَ] (ع اِ) جِ شرسوف. (منتهی الارب). سرهای استخوانهای پهلو که سوی شکم باشند و استخوانهای نرم که در پهلو باشند. (غیاث اللغات). سرهای پهلوها را گویند (و مراد از پهلو دنده است) : آنچه اندر تن، باریک است نامشان شراسیف، ای سر پهلوان. (التفهیم). بر معده و شراسیف چیزهای گرم برنهادن چون ارزن گرم کرده و نمک سودهء گرم کرده. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع شود به شرسوف. || بلا و اول سختی. (منتهی الارب). || (اِخ) مجموع ستارگان که میان فرد و صوت غراب جای دارند. (یادداشت مؤلف).

شراشر.

[شَ شِ] (ع اِ) گرانیها. || نفس. || محبت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تمامهء تن. (منتهی الارب). تمامی تن. (از ناظم الاطباء).

شراشر.

[شَ شِ] (ع اِ) جِ شِرشِرَة. (از منتهی الارب). رجوع شود به شرشرة.

شراشر.

[شَ شِ] (اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب).

شراشر.

[] (اِخ) مصری. ورّاق و او کتابت مصحف نیز می کرده است. در نیمهء اول قرن چهارم. (ابن الندیم).

شراص.

[شِ] (ع اِ) جِ شِرصَه. و آن یکسوی پیشانی است نزدیک صدغ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شراط.

[شِ] (ع مص) مشارطة. هر یک از دو تا بر دیگری شرط کردن. (ناظم الاطباء). این مصدر در متون دیگر نبود. در تاج العروس مشارطة به معنی «شرط کل منها علی صاحبه» آمده است.

شراع.

[شِ] (ع اِ) زه کمان مادام که بر کمان است. || گردن شتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || بادبان کشتی. ج، اشرعة و شرع. (از منتهی الارب). هر چیز که قرار داده شود و برافراشته گردد. (از اقرب الموارد). ج، اَشرِعَه، شُرُع. بادبان کشتی. (ناظم الاطباء) (از غیاث اللغات) :
چو کشتیی که حبل او ز دُمّ او
شراع او سرون او قفای او.منوچهری.
پیوسته شراع صیت جاهت را
بر کشتی بحر بیکران بندم.مسعودسعد.
|| نیزه و سنان. || سایبان. (ناظم الاطباء). سایه بان. سایه وان. (مهذب الاسماء).(1)شادروان. سراپرده. شامیانه. خیمه. (ناظم الاطباء) :
گزیده شراعی بیاراستند
نیاطوس را پیش او خواستند.فردوسی.
باغ ارم شراع تو باشد به روز خوان
بیت الحرم رواق تو باشد به روز باش.
منوچهری.
شراعی که از پر سیمرغ بود
بدادش پر از گوهر نابسود.
اسدی (گرشاسب نامه).
دو صد تیغ و صد بدره دینار گنج
ز دیبا شراع و سراپرده پنج.
اسدی (گرشاسب نامه).
شراع و ستاره دو صد زربفت
ز دیبا سراپرده هفتاد و هفت.
اسدی (گرشاسب نامه).
بساط گشت زمین و شراع روی هوا
ملون است ز رنگ و نگار از آتش و آب.
مسعودسعد.
جهانی در جهانی سبزه بینی، پر خیمه و شراع و ستاره. (چهار مقاله).
از زرکش و ممزج و اطلس وثاق من
چون خیمهء خزان و شراع بهار کرد.خاقانی.
نه ترکی وشاقی نه تازی براقی
نه رومی بساطی نه مصری شراعی.خاقانی.
شراعی از دیبای رومی به دو قائمهء زرین و دو قائمهء سیمین در سر آن کشیده. (ترجمهء تاریخ یمینی ص275).
- شراع زدن؛ خیمه زدن. سایه بان بر پا کردن :
فرودآمد از اسب شاه بلند
شراعی زدند از بر کشتمند.فردوسی.
شراعی بزد شاه و بنهاد تخت
بر تخت شد هر که بد نیکبخت.فردوسی.
شراعی زدند از بر ریگ نرم
همی رفت ماهوی چون باد گرم.فردوسی.
امیر با لشکر رفت به کنار دریای آبسکون و آنجا خیمه ها و شراعها زدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 471). بگوی تا شراعی و صفها و خیمه ها بزنند و عمم اینجا فرود آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 252). امیریوسف را به نیم ترک بنشاندند چندانکه صفها و شراع بزدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 252).
شراعی بزد بر لب آبگیر
بیاراست بزمی خوش و دلپذیر.
اسدی (گرشاسب نامه).
- شراع کردن؛ سایبان و شادروان درست کردن :
از سمن و مشک و بید باغ شراعت کند
وز گل سرخ و سپید شاخ صواعت کند.
منوچهری.
(1) - در مهذب الاسماء شراع به این معنی با شین مضموم آمده است.

شراع.

[شَ](1) (ع اِ) کتان فروش. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). فروشندهء کتان نیکو. (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد [ شَرْ را ] به تشدید ضبط شده است.

شراع.

[شُ] (ع اِ) گیاه بتمام رسیده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شراع.

[شُ] (اِخ) مردی بود که سنانها و نیزه ها میساخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شراع.

[شِ] (ع اِ) جِ شرعة. (منتهی الارب). رجوع به شرعة شود.

شراعة.

[شَ عَ] (ع اِمص) شجاعت و جرأت. (از اقرب الموارد). دلیری و جرأت. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

شراعی.

[شُ عی ی] (ص نسبی) نیزه های بلند. منسوب است به شراع. (از اقرب الموارد): رمح شراعی؛ نیزهء دراز و راست. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

شراعی.

[شِ عی ی] (ص نسبی) کشتی شراعی؛ کشتی بادبانی. کشتی که دارای شراع و بادبان است. (یادداشت مؤلف).

شراعیة.

[شِ / شُ عی یَ] (ع ص) شتر مادهء درازگردن. (از اقرب الموارد). ناقهء درازگردن. (منتهی الارب). ماده شتر درازگردن. (ناظم الاطباء). در اقرب الموارد کلمه با «یاء» مشدد است؛ یعنی شُراعیَّة یا شِراعیَّة آمده است.

شراف.

[شِ] (ع مص) مشارفة. با همدیگر مفاخرت کردن. (ناظم الاطباء). مخفف فعال از شرف و آن بزرگی و علو باشد. (از معجم البلدان). || برآمدن و مطلع شدن بر چیزی. (ناظم الاطباء). || نزدیک شدن. (از ناظم الاطباء).

شراف.

[شَ] (اِخ) آبی است به نجد و چند محل به این نام وجود دارد. (از معجم البلدان).

شراف.

[شُ] (ع اِ) کنگره. ج، شراریف. (ناظم الاطباء). اما در مآخذ دیگر دیده نشد.

شرافت.

[شَ / شِ فَ] (ع اِمص) شرف. بزرگی. بزرگواری. بزرگ مقداری. مجد. رفعت. قدر. (یادداشت مؤلف). نجابت و اصالت و بزرگواری و بلندقدری و بزرگ مرتبگی. (ناظم الاطباء).
- شرافت نسب؛ ارجمندی از حیث خاندان و نسب. (فرهنگ فارسی معین).

شرافتمند.

[شَ / شِ فَ مَ] (ص مرکب)بزرگ و دارای بزرگواری و شرف. شریف. اصیل. نژاده. نجیب.

شرافتمندانه.

[شَ / شِ فَ دا نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) از روی شرافت و بزرگواری. مقرون به شرافت.

شرافتمندی.

[شَ / شِ فَ مَ] (حامص مرکب) بزرگی. بزرگواری. عمل شرافتمند.

شرافة.

[شَ فَ] (ع مص) بزرگ و بلندقدر شدن و عالی مرتبه گردیدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). شرف. (از منتهی الارب). رجوع به شرافت شود.

شرافی.

[شُ فی ی] (ص نسبی) جامه های سپید یا جامه ای که از اماکن فارس نزدیک به اماکن عرب خریداری شود. (از اقرب الموارد). جامهء سپید نفیسی که از ایران به عربستان برند. (از ناظم الاطباء).

شرافیة.

[شُ فی یَ] (ع ص) آذان شرافیة؛ گوشهای بزرگ. || ناقة شرافیة؛ ماده شتر تنومند گوش فربه. (از اقرب الموارد).

شراق.

[] (ع اِ) شقراق. سوسن ابیض. (مخزن الادویه).

شراک.

[شِ] (ع اِ) بند کفش از دوال. ج، شُرُک، اَشرُک (منتهی الارب). بند نعل پا و آن در قلت مثل است. (از اقرب الموارد). دوال نعلینی که بر عرض آن باشد. (غیاث اللغات). بند نعل. بند نعلین. دوال نعلین. دوال کفش :
بجست و جوی و تکاپوی کار من ابلیس
هزار نعلین را بیش بردریده شراک.سوزنی.
|| گیاه خشک باران رسیده. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || قطعه و پاره ای از مرتع. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). پاره ای از گیاه خشک باران رسیده. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || (مص) مشارکة. (از ناظم الاطباء). رجوع به مشارکة شود.

شراکت.

[شِ کَ] (ع اِمص) انبازی. از مصدرهای ساختگی است و در زبان عربی بجای آن مشارکة و شرکة بر وزن هجرة استعمال میشود. (از محیط المحیط). مولد از تازی، انبازی و حصه داری و بهره داری. (ناظم الاطباء). رجوع به شرکة و شرکت شود. || برادری و شراکت شخص مسیحی با مسیح یا با مسیحی دیگر میباشد مراد از شراکت با روح القدس آن است که او در ما حلول نماید. (قاموس کتاب مقدس).

شراکةً.

[شِ کَ تَنْ] (ع ق) مولد از تازی. بطور انبازی و بطور شراکت و بهمراهی یکدیگر و به اتفاق هم. (ناظم الاطباء).

شرامح.

[شَ مِ] (ع ص، اِ) جِ شرمح، به معنی قوی و طویل. (از اقرب الموارد). رجوع به شرمح شود.

شرامحة.

[شَ مِ حَ] (ع ص، اِ) جِ شرمح؛ به معنی قوی و طویل. (از اقرب الموارد). رجوع به شرمح شود.

شران.

[شُ / شِرْ را] (نف) پیاپی ریزنده و روان. (برهان) (آنندراج). روان و پیاپی ریزنده. (ناظم الاطباء).
- باران شران؛ به اعتبار پیاپی ریختن و به این معنی به کسر «ش» هم آمده است و عربان ثجاج گویند. (برهان) (آنندراج). بارانی که پیاپی ریزد. (ناظم الاطباء).

شران.

[شَرْ را] (ع اِ) جانوری است که به پشه ماند. شرانة، یکی آن، یا آن مگس ریزه است که در شبانگاه پدید آید. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || (اِمص) بدی و ایذا و اذیت و آزار. (ناظم الاطباء).

شران.

[شِرْ را] (اِخ)(1) شهر مهم ساتراپی مزپتامی (بین النهرین امروزی) و امروز معروف به حران است که بواسطهء عبور حضرت ابراهیم و شکست کراسوس معروف شده.
(1) - Cherran.

شراندیش.

[شَ اَ] (نف مرکب) مقابل خیراندیش. بدسگال. بداندیش.

شراندیشی.

[شَ اَ] (حامص مرکب) عمل شراندیش. بداندیشی. رجوع به شراندیش شود.

شرانق.

[شُ نِ] (ع اِ) پوست مار که انداخته باشد. || جامهء پاره. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شرانق.

[شَ نِ] (ع اِ) به معنی شُرانِق. (منتهی الارب). رجوع به شرانق شود.

شر انگیختن.

[شَ اَ تَ] (مص مرکب)فتنه برپا کردن. فساد برانگیختن.

شرانگیز.

[شَ اَ] (نف مرکب) غوغاء. مفتن. (یادداشت مؤلف). فتنه انگیز و مفسد و مفتن. (ناظم الاطباء): متنزی؛ شرانگیز. (منتهی الارب) :
شرانگیز هم بر سر شر رود
چو کژدم که تا خانه کمتر رود.سعدی.

شرانگیزی.

[شَ اَ] (حامص مرکب) عمل شرانگیز. رجوع به شرانگیز شود.

شرانلو.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه. سکنهء آن 224 تن و آب آن از رودخانه و چاه تأمین می شود. محصول آنجا غلات، پنبه، کشمش و بادام است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شرانة.

[شَرْ را نَ] (ع اِ) یکی شران. (منتهی الارب). رجوع به شران شود.

شرانیدن.

[شِ / شُ دَ] (مص) شریدن کنانیدن و فرمودن. (ناظم الاطباء). شران ساختن. رجوع به شران شود.

شراوه.

[شَ وَ] (اِخ) جایگاهی است نزدیک بریم که قریب به مدین میباشد. (از معجم البلدان).

شراویض.

[شَ] (ع اِ) جِ شرواض. (ناظم الاطباء). رجوع به شرواض شود.

شراة.

[شَ] (ع ص، اِ) شری. شتری فرومایه از شتران. || گزیدهء شتران، از لغات اضداد است. (از منتهی الارب). و رجوع به شری شود.

شراة.

[شُ] (اِخ) فرقه ای از خوارج. (منتهی الارب). نامی است که خوارج به خود داده اند. اهل نهروان و آن کسانی باشند که خارج از طاعت امام گمان میکنند که فروخته اند دنیای خود را به آخرت. (از یادداشت مؤلف). جِ شاری. (از ناظم الاطباء). رجوع شود به شاری و خوارج. و ضحی الاسلام ص290، الوزراء و الکتاب ص 184، سیرة عمر بن عبدالعزیز ص 229، تاریخ کرد ص 132، البیان و التبیین ج 1 ص 54، 55 و 309، ج 2 ص 198 و 163، العقدالفرید ج 1 ص 166، ج 5 ص 239 و 393 و کازیمیریسکی ج 1 ص1224.

شراة.

[شَ] (اِخ) موضعی است میان دمشق و مدینه. (منتهی الارب).

شراة.

[شَ] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب). کوه مرتفع شامخی است در طرف پایین عسفان که مسکن قرود است. در اینجا عقبه ای است که راه مسافر عسفان به ناحیهء حجاز است و آن را خریطه گویند. (از معجم البلدان).

شراهت.

[شِ هَ] (ع اِمص) آزناکی و حرص بر طعام. (از ناظم الاطباء).

شرایط.

[شَ یِ] (ع اِ) شرائط. جِ شریطة. شرطها و پیمانها و قرارها و قراردادها. (از ناظم الاطباء) : اگر شرایط درنخواهم [ خواجه احمد حسن ] و بجای نیارم خیانت کرده باشم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص147). امیر به خط خود جواب نبشت و هرچه خواسته بوده و التماس نمود از این شرایط قبول نمود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص381). بوسهل حمدوی مواضعه نبشت در هر بابی با شرایط تمام. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص395). شرایط سخن آرائی در تضمین امثال و تلفیق آیات... تقدیم نموده آید. (کلیله و دمنه). در آن دیار هم شرایط بحث... هرچه تمامتر بجای آورم. (کلیله و دمنه). شرایط بحث اندر آن بغایت رسانیدم. (کلیله و دمنه). به شرائط تباعت و استمرار بر قضیت عبودیت .... قیام کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص440). || در تداول فارسی امروز به معنی موقع (یا موقعیت) و اوضاع و احوال بکار میرود: در شرایط فعلی اقدامی نمی توان کرد. رجوع به شرائط و شریطة شود.

شرایع.

[شَ یِ] (ع اِ) شرائع. جِ شریعة. آیینی که پیغمبران از جانب خدای تعالی بر بندگان آورند. (ناظم الاطباء) : بیان شرایع به کتاب تواند بود. (کلیله و دمنه). تنفیذ شرایع دین و اظهار طرایق... بی سیاست پادشاه دیندار صورت نبندد. (کلیله و دمنه). رجوع به شریعة شود.

شرایین.

[شَ] (ع اِ) جِ شریان. به دو «یاء» است ولی بعضی ها «یاء» اول را به همزه تبدیل کنند و شرائین گویند و آن برخلاف زبان عربی است و همچنین است استعمال معائیر در معاییر و معائب در معایب و مشائخ در مشایخ. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 6-7). رجوع به شریان شود.

شرب.

[شَ] (اِ) کتانی است بسیار لطیف مصریان را و زردوزش به میان بندند. (دیوان البسهء نظام قاری ص201). کتان نازک تنک و باریک که بر سر بندند و پیراهن کنند. (انجمن آرا) (آنندراج). جامه ای از کتان رقیق که بیشتر در مصر بافند. (یادداشت مؤلف). جنسی باشد از کتان نازک و رقیق که بیشتر در مصر بافند و اکابر و بزرگان آنجا بر سر بندند و آن بسیار لطیف و گرانمایه است. (برهان). کتان تنک و باریک. (غیاث اللغات). جهانگیری گوید: آن را بیشتر در مصر بافند، پس لفظ عربی مصری است. (فرهنگ نظام). قسمی از کتان مصری اعلا و نفیس. (ناظم الاطباء). نوعی از ریشه های بافتهء گلابتون یا ابریشم که در شیراز آن را «شرابه» نامند یا نوع آن را «شرابه» نامند به تخفیف و تشدید هر دو. (یادداشت مؤلف) : یزدادی آورده است...: و شرب گرانقیمت و کافوری که ورای آن نباشد به نیکوئی و خوبی. (تاریخ طبرستان).
سربرهنه که تا نهد بر سر
شرب در بستهء ملوّن خویش.سوزنی.
بر در هر دکان طرائف بغداد و خزهای کوفه و دیبای روم و شرب مصر و جواهر بحرین و آبنوس عمان و عاج هندوستان و تحفه های چین و چوبینه های طبرستان و پشمینه و گلیمهای آذربادگان و گیلان و فرشهای ارمن از زیلو و قالی و هرچه بدان ماند از ظرف و اوانی و فرش و اثاث و امتعه و عقاقیر و اخلاط و توابل. (ترجمهء محاسن اصفهان ص53). علی رأسه عمامة شرب رقیق سحابی اللون. (رحلهء ابن جبیر).
نخوت شرب به والا که ز پر مگس است
چیست در باغ چو طاووس مگس هست بکار.
نظام قاری (دیوان البسه ص13).
کشان بپای بت دلرباست دامن شرب
بدان طریق که طاووس میکشد شهپر.
نظام قاری (دیوان البسه ص16).
چو دال شرب سفیدست و نرمدست بنفش
بیا بنفشه و نرگس به گلستان بنگر.
نظام قاری (دیوان البسه ص16).
- شرب زرفشان؛ نوعی شرب و ظاهراً زر تار تنک :
گرچه چون زنبور خصمت راست شرب زرفشان
همچو کرم پیله بر خود جامه اش گردد کفن.
نظام قاری (دیوان البسه ص31).
ز نیش با عسلی خرقه زد بسی سوزن
که دوخت بر تن خود شرب زرفشان زنبور.
نظام قاری (دیوان البسه ص32).
تویی که دست تو چون شرب زرفشان آمد
دلت چو صوف پر از موج بروی آب بحور.
نظام قاری (دیوان البسه ص33).
- شرب زرکش؛ نوعی شرب و ظاهراً زر تار :
حسودت چه سودش بود شرب زرکش
که چون شمع جان داده «والجسم ذائب».
نظام قاری (دیوان البسه ص29).
شرب زرکش پوشش اندام اوست.جامی.
- شرب زرکشیده؛ شرب زرکش :
دامن کشان همی رفت در شرب زرکشیده
صد ماهرو ز عشقش(1) جیب قصب دریده.
حافظ.
- شرب سیاه، و از آن طیلسان کردندی.؛(رحلهء ابن جبیر). رجوع به احرام شود.
(1) - ن ل: رشکش.

شرب.

[شِ] (ع اِ) آب. (منتهی الارب). || بهره ای از آب و فی المثل اخیرها اقلها شرباً و اصله فی سقی الابل. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بهره ای آب. (از ترجمان جرجانی). بهره ای از آب اراضی و جز آن. (از تعریفات). در لغت عبارت است از آب مشروب و آنچه گفته اند که شرب از حیث لغت نصیب و بهرهء معین از آب جاری یا راکد باشد برای ذیروح یا غیر ذیروح اشاره به همین معنی است. و شریعه هنگام انتفاع از آب است برای سیرابی مزارع یا چارپایان. و شریعه در شرع نوبت انتفاع است از آب برای آبیاری یا برای سیراب ساختن چارپایان و مآل هر دو تعریف یکی باشد و بیرجندی گوید: المفهوم من اکثر الکتب، ان الشرب هو نوبة الانتفاع بالماء سقیاً للمزارع و المشاجر و اما سقی الدواب فداخل فی الشفة. (از کشاف اصطلاحات الفنون). خوره. نوبهء آب. نیاوهء آب. (مهذب الاسماء). نصیب و بهره از آب. (غیاث اللغات). || جای آب خوردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آبشخور :
شرب عزلت ساختی از سر ببر آب هوس
باغ وحدت یافتی از بن بکن بیخ هوا.
خاقانی.
|| هنگام آب خوردن. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

شرب.

[شُ] (ع اِمص) خوردگی و نوشیدگی اسم است مصدر را، و قرأ نافع و عاصم و حمزة فشاربون شرب (به ضم شین) الهیم و الباقون بفتحها و هو اختیار ابی عبید. (منتهی الارب). گفته اند شرب مصدر است و شَرب یا شِرب اسم مصدر و قُرِی ءَ فشاربون شرب الهیم بالوجوه الثلاثة. (ناظم الاطباء).

شرب.

[شَ / شِ / شُ] (ع مص، اِمص)مشرب. تشراب. نوشیدن آب را یا شَرب مصدر است و بالضم و الکسر اسم مصدر. (منتهی الارب). آب را با جرعه نوشیدن یا آنکه شَرب مصدر است و به «ضم» و به «کسر» دو اسم مصدرند و در آن دو در رساندن نوشیدنی به درون وساطت لب شرط نیست. (از اقرب الموارد). ایصال الشی ء الی جوفه مما لایتأتی فیه المضغ. (تعریفات). آشامیدن. (ترجمان علامهء جرجانی). سقی. آشامیدن. نوشیدن. مقابل أکل. (یادداشت مؤلف) :
روا نبود که با این فضل و دانش
بود شربم همی دائم ز منده.فرالاوی.
وز دهر سیاه کاسه در کامم
صدساله غم است شرب یکروزه.خاقانی.
ترک این شرب ار بگویی یک دو روز
تر کنی اندر شراب خلد پوز.مولوی.
- أکل و شرب؛ خوردن و آشامیدن.
- شرب الهیم؛ آشامیدن تشنه: فشاربون شرب الهیم. (قرآن 56/55).
بهمتی که همی داشت کشت در ساعت
حریف هامان برکف نهاده شرب الهیم.
سوزنی.
- شرب و اکل؛ آشامیدن و خوردن. (ناظم الاطباء) :
درون تا بود قابل شرب و اکل
بدن تازه روی است و پاکیزه شکل.سعدی.
|| تشنه شدن. || سیراب گردیدن. از لغات اضداد است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || تشنه شدن شتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || دروغ بربستن بر کسی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || ضعیف و ناتوان شدن شتر. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درکشیدن می و ساغر. نوشیدن شراب و جز آن از مسکر. (یادداشت مؤلف). شراب خوردن. (برهان قاطع). در اصطلاح فقه آشامیدن مسکر، شرب غیر جایز است و مجازات مرتکب، 80 تازیانه است.
- شرب الیهود؛ معنی لغوی آن شراب خوردن یهود است، چون آن قوم بر سبیل اختفاء شراب خورند. بمعنی پنهان خوردن شراب. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
احوال شیخ و قاضی و شرب الیهودشان
کردم سؤال صبحدم از پیر می فروش
گفتا نگفتنی است سخن گرچه محرمی
درکش زبان و پرده نگهدار و می بنوش.
حافظ.
کسی تا کی کند شرب الیهود از بیم رسوایی
ایاغم پر کن ای ساقی که کاری با عسس دارم.
سالک یزدی.
- || آشامیدن مسکرهای گوناگون درهم و آمیخته با یکدیگر. (یادداشت مؤلف).
- || آشامیدن با پلشتی. و بی اندامی. (یادداشت بخط مؤلف).
- || خوردن مال یکدیگر نه بر طبق حقی شرعی. (یادداشت مؤلف). تصرف در مال غیر. غارت کردن آن بی هیچ مناسبتی و حقی.
- || در اصطلاح فتیان (در علوم فتوت). خوردن آب و نمک است از قدح بر یاد کبیری تا بدو منسوب شود و تعارف احزاب و تناسب ثابت گردد. (نفائس الفنون علم تصوف). اوسط التجلیات التی غایاتها فی کل مقام. (تعریفات اصطلاحات صوفیه).
- شرب شراب؛ نوشیدن شراب. (ناظم الاطباء).
- شرب مدام؛ شرابخواری پیوسته و شب و روز بدون انفصال. (ناظم الاطباء) :
ما در پیاله عکس رخ یار دیده ایم
ای بیخبر ز لذت شرب مدام(1) ما.حافظ.
- || نوشیدن می.
- شرب مسکرات؛ آشامیدن مایعات مسکر.
|| مشرب. سلوک. رفتار : یکی از پیران میگوید: سی سال تمام نماز قضا کردم که همه را در صف پیشین کرده بودم لیکن یکروز دیرتر رسیدم در صف پس بماندم در باطن خود خجلتی یافتم از مردمان که گویند: دیر آمده است دانستم که شرب من همه از برای مردمان بود. (کیمیای سعادت). جنس پنجم (از اقسام ریا)... آنکه فرانماید که وی را مرید بسیار است و شاگرد بسیار دارد... و گوید: من چندین پیر دیده ام و چندین سال اندر پیش فلان پیر بوده ام... و به این سبب رنجها بر خویشتن نهد و اندر شرب ریا آن همه آسان که راهب باشد که خویشتن را با مقدار نخودی آورده باشد از طعام و به شرب آنکه مردمان همی دانند و ثناء وی همی گویند. (کیمیای سعادت ص576). اما بدان قدر که شرب ریا بوده است وی را عقوبت کنند یا بدان قدر از ثواب وی کمتر کنند. (کیمیای سعادت ص577). طریق دیگر اندر اظهار آن بود که پس از فراغ آن طاعت بگوید که: چه کرده ام؟ و از این نیز نفس را لذت شرب باشد. (کیمیای سعادت ص589).
(1) - مدام بمعنی می نیز هست و اینجا ایهام به معنی شراب هم دارد، یعنی آشامیدن می.

شرب.

[شَ رَ / ش] (ع مص) دانستن و دریافتن. (از منتهی الارب). فهمیدن کلام. (از اقرب الموارد).

شرب.

[شَ] (ع اِ) نوعی از گیاه. (منتهی الارب).

شرب.

[شَ / شَ رِ] (اِخ) موضعی است نزدیک مکهء معظمه. (منتهی الارب). واقعهء فجار عظمی در این محل بوده است. (از معجم البلدان).

شرب.

[شِ] (اِخ) نام محلی است در شعر ابن مقبل. (از معجم البلدان).

شرباخ.

[شِ] (ع اِ) سماروغ پژمریده و سیاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شرباشرن.

[شَ شَ رَ] (ترکی، اِ مرکب)آغازکنندهء شر. مباشر شر. که شر انگیزد. که تواند شر آغازد. || مقدمة الجیش و هر اول فوج که اول بر مخالف آویزد و جنگ اندازد و این لفظ ترکی است. (آنندراج) (بهار عجم). پیش جنگ. (فرهنگ نظام) :
آغاز ملاقات بتان کن به هوس
شرباشرن مصاحبت حرص و هواست.
سعید اشرف.
از پی جنگ چو چشمش صف مژگان بندد
فتنه شرباشرن و فوج نگاهش طرح است.
میر صیدی.

شربانو.

[شَ] (اِخ) در تداول عامه، شهربانو. رجوع به شهربانو شود.

شربب.

[شُ بُ] (ع اِ) گیاه برهم نشستهء یکدیگر را پوشیده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). انبوه از گیاه. غملی. اما این کلمه در شعر لبید شرببه با «هاء» آمده است. (از اقرب الموارد).

شربب.

[شُ بَ] (اِخ) وادیی است در بین یمامه و بصره در طریق مکه. (از معجم البلدان).

شرببه.

[شُ بُ بَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

شربت.

[شَ بَ] (ع اِ) آشامیدنی : چندانکه شربت مرگ را تجرع افتد... هرآینه بدو باید پیوست. (کلیله و دمنه). شربتهای تلخ که آن روز تجرع افتد واجب کند که محبت دنیا را بر دلها سرد کند. (کلیله و دمنه). هر که درگاه ملوک را لازم گیرد و از... تجرع شربتهای تلخ تجنب ننماید... هرآینه مراد خویش... او را استقبال واجب بیند. (کلیله و دمنه).
جو تا که هست خام غذای خر است و بس
چون پخته گشت شربت عیسی ناتوان.
خاقانی.
چو فراغت رسیدمان از خورد
از غذاهای گرم و شربت سرد.نظامی.
شربت خاص خورد و خلعت خاص
یافت از قرب حق برات خلاص.نظامی.
- شربت غرور:ور فلک شربت غرور دهد
سنگ بر ساغر فلک فکنید.خاقانی.
- شربت وصل:از لب بفرست شربت وصل
ای یار اگر شفای او بینی.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 691).
|| آنگاه که آن را مطلق آرند آب قراح به قند یا شکر شیرین کرده باشد. (در تداول فارسی). آب که در آن قند حل کرده اند. آب سرد که با قند آن را شیرین کرده باشند. (یادداشت مؤلف). آن را از قند و عسل و دوشاب هم کنند. (برهان). جلاب : جده ای بود مرا... چیزهای پاکیزه ساختی از خوردنی و شربتها. (تاریخ بیهقی).
نالش او را کشید مادر و فرزند
شربت او را چشید عمه و خاله.ناصرخسرو.
قدحی برف آب در دست گرفته و شکر در آن ریخته... فی الجمله شربت از دست نگارینش بگرفتم. (گلستان سعدی).
خادما شربت پربرف و عرق پیش آور
با طبقهای پر از نقل و به رویش دستار.
بسحاق اطعمه.
|| آب میوه ها که با شکر و یا عسل پخته قوام آورند. (ناظم الاطباء). آب میوه ها و یا دواها و گلهای تر و خشک در آب خیسانیده و جوشانیده با شکر و یا عسل قوام آورده. (فهرست مخزن الادویة).
- شربت آلات؛ انواع شربتها که از آب میوه ها پخته باشند. (ناظم الاطباء).
|| در اصطلاح پزشکی از این لفظ مفهوم تناول اراده شود خواه آن شی ء جامد باشد یا مایع و از این جهت است که گویند: شربتی از فلان دوا یک مثقال است. (از کشاف اصطلاحات الفنون) :
گفتا بدهم داروی با حجت و برهان
لیکن بنهم مهری محکم بلبت بر
زآفاق و ز انفس دو گوا حاضر کردش
برخوردنی و شربت من پیر هنرور
راضی شدم و مهر بکرد آنگه دارو
هر روز بتدریج همی داد مزور.ناصرخسرو.
شربتهای خنک، چون: شراب غوره و شراب انار و سکنجبین... (ذخیرهء خوارزمشاهی). از شربتهای معروف است: شربت زوفا. شربت زرک نعناعی. شربت زرک. شربت ریواج. شربت دینار. شربت خرغوله. شربت حماض ترنج. شربت حب الاس. شربت تمر هند. شربت جو. شربت بزوری گرم. شربت بزوری. شربت بزوری سرد. شربت بادرنجبویه. شربت بادام. شربت انجبار. شربتهای طبی: شربت بیدمشک. شربت بنفشه. شربت هفت بادام. شربت نعناع. شربت کوکنار. شربت نیلوفر. شربت لیموی سفرجلی. شربت گل مکرر. شربت گل گاوزبان. شربت خشخاش. شربت فواکه: شربت غوره. شربت عناب. شربت صندل. شربت سیب و صندل. شربت سیب. شربت سوسن. شربت سکنجبین. رجوع به کتب طبی قدیم و مخزن الادویة و تحفه و جز اینها شود.
- شربت ساختن؛ درست کردن شربت. آماده کردن شربت :
بعد از آن از بهر او شربت بساخت
تا بخورد و پیش دختر میگداخت.مولوی.
- شربت کردن؛ شربت ساختن. شربت دادن :
عین آن تخییل را حکمت کند
عین آن زهراب را شربت کند.مولوی.
- شربت گرم آب؛ مسهل بود و دوای قی را نیز گویند :
امتحان را کار فرما ای کیا
شربت گرم آب ده بهر نما.
مولوی (مثنوی چ کلالهء خاور ص70).
|| مأخوذ از شربة تازی. در اصطلاح اطبا مقدار دوائی خشک یا تر که در یکبار خورده شود. (غیاث اللغات). مقدار خوراک طبی از داروئی مایع. مقدار خوراک از دارو. مقداری که توان آشامید از دوائی مایع و توسعاً غیرمایع. (یادداشت مؤلف) مقداری از هر دارو که یکبار خورده شود. (ناظم الاطباء). یک جرعه آب. یک جرعه دارو : شادنج عسلی... و دم الاخوین و... همه را برب آبی بسرشند شربتی از دو درم تا پنجدرم. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بگیرند جوزبوا دارچینی... شربتی چند گوز. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بگیرند زیره و نطرون از هریکی یک مثقال و یک شربت کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || آشام. جرعه. غمجه. مقداری که توان آشامید از مایعی :
جهانی کجا شربت آب سرد
نیرزد بر او دل چه داری به درد(1).فردوسی.
بر آن نهادند که... شربتی از این [ از شراب ]بدو دهند تا چه پدیدار آید، چنان کردند و شربتی از این... دادند... گفتند: دیگر خواهی، گفت: بلی، شربتی دیگر بدو دادند در طرب کردن... آمد و گفت یک شربت دیگر بدهید... پس شربت سوم بدو دادند. (نوروزنامه). اسب را آسایش داد و خود از آب چشمه شربتی تجرع کرد. (سندبادنامه ص253). هر مرد که شربتی از آن آب بخوردی، ظاهر صورت او منعکس شدی. (سندبادنامه ص251). خواهم که جملهء آب این دریا را که در پیش ماست به یک شربت بخوری. (سندبادنامه ص305).
شبانگاه آمدی مانند نخجیر
وز آن حوضه بخوردی شربتی شیر.نظامی.
شه چونان پارهء شبان را دید
شربتی آب خورد و دست کشید.نظامی.
... سر در بیابان نهاد... تا تشنه و بیطاقت بچاهی برسید قومی برو گرد آمده هر شربت آبی به پشیزی همی آشامیدند. (گلستان سعدی).
ما به یک شربت چنین بیخود شدیم
دیگران چندین قدح چون خورده اند؟
سعدی.
|| زهر مذاب. (یادداشت مؤلف).
- شربت دادن؛ زهر دادن : هم در شب بفرمود تا قاورد را شربت دادند و هر دو پسرش را میل کشیدند. (راحة الصدور راوندی).
- شربت زهر؛ زهر مذاب :
که بسا مخلصا که شربت زهر
نوش کرد از برای همدردی.خاقانی.
شربت زهر ار تو دهی تلخ نیست
کوه احد ار تو نهی نیست بار.سعدی.
|| نام دارویی است که آن را فراسیون گویند و به عربی صوف الارض و حشیشة الکلب خوانند و آن گندنای کوهی است. (برهان).
(1) - ن ل: نیرزد تو دل زو چه داری بدرد.

شربت الماس.

[شَ بَ تِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شمشیر آبدار است. (برهان) (بهار عجم). شمشیر تابان و درخشان. (ناظم الاطباء).

شربت تر.

[شَ بَ تِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از شربت لطیف و نفیس است. (بهار عجم) (آنندراج) :
چو دولاب کو شربت تر دهد
ازین سر ستاند از آن سر دهد.نظامی.

شربت حیوان.

[شَ بَ تِ حَ یَ / حَیْ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آب حیات است. (آنندراج) (بهار عجم) :
گر تو آیی بسرش شربت حیوان برکف
خضر را بر سر بیمار تو خواهم دیدن.
علی خراسانی.

شربتخانه.

[شَ بَ نَ / نِ] (اِ مرکب) اطاقی که در آن شربت و امثال آن است. (فرهنگ نظام). جای نگهداری شربتها : شغل صاحب جمع مزبور [ شغل صاحب جمع شربتخانه ] آن است که اجناس که متعلق به شربتخانه است که تحویل او شود... (تذکرة الملوک چ 2 ص33). مشرف شربتخانه سی و پنج تومان مواجب داشته. (تذکرة الملوک چ 2 ص63). صاحب جمع شربتخانهء غانات مبلغ ده تومان مواجب... (تذکرة الملوک چ 2 ص70).

شربت خضر و مسیحا.

[شَ بَ تِ خِ رُ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بمعنی شربت حیوان است و عطف مسیحا بر خضر بنا بر تغلیب است. (از آنندراج). آب حیات :
حیات آن را شمارم کز خودی بستاندم ساقی
بجامی میفروشم شربت خضر و مسیحا را.
شیخ العارفین.

شربت خوری.

[شَ بَ خوَ / خُ](حامص مرکب) خوردن شربت. (فرهنگ نظام). || (اِ مرکب) ظرفی که در آن شربت خورند. (فرهنگ نظام). گیلاس برای آشامیدن شربت. ظرف برای آشامیدن شربت. قسمی ظرف بلورین، آشامیدن شربت را. کاسهء خرد یا لیوان خرد برای خوردن شربت. (یادداشت مؤلف). || کاسهء کوچک مسین یا چینی. (یادداشت مؤلف).

شربتدار.

[شَ بَ] (نف مرکب، اِ مرکب)دارندهء شربت. || مسؤول شربتخانه. خادم که اقسام شربت در تحویل او است. (فرهنگ نظام). کسی که مرباها و آچارها را بسازد و انواع حلواها بپزد و آن را در عرف حال رکابدار گویند. (آنندراج) (بهار عجم) :
شربتی دارد لبش بهر دل بیمار من
مردم و رحمی ندارد ماه شربتدار من(1).
سیفی.
(1) - این بیت برای هر دو معنی شاهد تواند بود.

شربتی.

[شَ بَ] (ص نسبی، اِ) منسوب به شربت. (یادداشت مؤلف). || پارچهء بسیار نازک (دلبند) از آن یشماق سازند. (دیوان البسهء نظام قاری ص201). ریسمانی باشد بغایت باریک و نازک و لطیف. (برهان). || جامهء ابریشمی باریک و لطیف و نازک. (غیاث اللغات). || تار. نخ خیلی نازک. || رنگی که شبیه به رنگ شربت (قرمز کم رنگ) باشد، مثل پارچهء شربتی و کاغذ شربتی. (فرهنگ نظام) :
به یک شربتی گفت شیرینه باف
که نتوان ز حد برد دعوی و لاف.
نظام قاری (دیوان ص182).
بر سر ز ریشهای بریشم عمامه ای
در بر زشربتیش شکر رنگ پیرهن.
مولانا مظهر.
- تخم شربتی؛ تخمی است شبیه تخم ریحان و به رنگ و خاصیت آن. (از آنندراج) (از غیاث اللغات).
- رنگ شربتی؛ نوعی از رنگ شبیه به رنگ شربت. (از آنندراج) (از غیاث اللغات).
- عقیق شربتی؛ عقیق که به رنگ شربت بود. (آنندراج).
|| لوده، برنگ و طعم گیلاس است و میوهء آن از گیلاس خردتر است. (یادداشت مؤلف). || نوعی از زردآلو. (غیاث اللغات) (بهار عجم). || ظرف آبخوری. (برهان). قسمی ظرف خرد، چون جام و پیاله. (یادداشت مؤلف). قسمی کاسهء مسین. || نام نوعی از شیرینی. (غیاث اللغات).

شربث.

[شُ بُ] (اِخ) وادیی است میان یمامه و بصره. (منتهی الارب).

شربش.

[شَ بَ] (ع اِ) ریشه و پرزهء جامه (لغت مولده است). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شربقة.

[شَ بَ قَ] (ع مص) بریدن جامه را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). از ظاهر کلمه در کتب لغت چنین برمی آید که این کلمه از شبرقة و شبراق و شبارق مشتق شده است. (حاشیهء معرب جوالیقی ص204). رجوع به شبرق شود.

شربوب.

[شُ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). به فارسی آمده.

شربوش.

[شَ] (معرب، اِ مرکب) مأخوذ از سرپوش فارسی. سرپوش مثلث شکل. (ناظم الاطباء).

شربوغ.

[شَ] (ع اِ) ضفدع. پک. غوک. (فهرست مخزن الادویة). وزغ. قورباغه.

شربون.

[شُ] (ع اِ) قطران است. (فهرست مخزن الادویة).

شربة.

[شَ بَ] (ع اِ) صاحب تاج العروس گوید: شربة مقدار سیراب شدن از آب است مانند حسوة و غرفة و لقمة. یک مقدار خوردنی از آب و جز آن. (منتهی الارب). جرعه. شربت. || آنچه را که یک دفعه آشامند. (از اقرب الموارد). یکبار خوردن. (منتهی الارب). || شربت. در اصطلاح پزشکی از این لفظ مفهوم تناول اراده شود و خواه آن شی ء جامد باشد یا مایع و از این جهت است که گویند: شربتی از فلان دوا یک مثقال است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || خرمابن که از دانه روید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شربة.

[شَ رَبْ بَ] (ع اِ) زمین گیاه ناک که در آن درخت نباشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || راه و روش کار. یقال: مازال علی شربة واحدة؛ ای علی امر واحد؛ یعنی بر امر واحد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || جانب وادی و در حدیث سهل «ان أخاه عبدالله وجد قتیلا فی شربة» بدین معنی است. (از اقرب الموارد).

شربة.

[شُ / شِ بَ] (ع اِ) سرخی روی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || مقدار سیرابی از آب. (منتهی الارب). مقدار سیرابی از آب، چون حسوة. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شَربَة شود.

شربة.

[شَ رَ بَ] (ع اِمص، اِ)بسیارآب خوری. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || حوضچه های گرداگرد نخلستان. ج، شَرَب، شَرَبات. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گرد زمین. || تشنگی. (منتهی الارب). عطش. (از اقرب الموارد). || شدت گرمی. || (مص) بسیار آب خوردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شربة.

[شُ رَ بَ] (ع ص) بسیارآب خوار. (از اقرب الموارد). نیک آب خوار. (منتهی الارب).

شربة.

[شَ رَبْ بَ] (اِخ) موضعی است به دیار بنی عبس. (از اقرب الموارد). موضعی است. (ناظم الاطباء).

شربة.

[شَ رَبْ بَ] (اِخ) جایگاهی است بین سلیله و ربذه. گویند: در موقع مسافرت به مکه وقتی که از نقرة و ماوان بگذرند به شربة میرسند. (از معجم البلدان).

شربة.

[شُ / شَ بَ] (اِخ) نام دو موضع است. (منتهی الارب).

شربیان.

[شَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان ابرغان شهرستان سراب. آب آن از نهر و چاه تأمین می شود. محصول آنجا غلات و سکنهء آن 2836 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شربیل.

[شَ] (ع اِ) قسمی از کفش مراکشی. (ناظم الاطباء).

شربین.

[شَ] (اِ) نام درخت قطران است و آن نوعی از صنوبر باشد. (برهان) (از آنندراج). قادریس. درختی عظیم که قطران از آن گیرند. (یادداشت مؤلف). درختی است چون سرو اما از آن سرخ تر و خوشبوی تر و برگ آن پهن تر و میوهء آن خردتر باشد و از آن نیکوترین قطران آید و قسم کوچک آن را عرعر بری خوانند. (از اقرب الموارد). درختی که از آن قطران میگیرند. (ناظم الاطباء). از اصناف سرو است، برگش از آن عریض تر و ثمرش شبیه به بار سرو و از آن کوچکتر و بهترین قطران از او حاصل شود و بعضی او را از اقسام صنوبر دانسته اند و به سرو شبیه و از آن کوچکتر است و در اصفهان معروف به درخت نوش است و قسمی از او کوچکتر و خارناک و ثمرش به قدر گردکان و عرعر بری گویند. (از مخزن الادویة). || درخت کاج. (از ناظم الاطباء). || درخت زرشک. (ناظم الاطباء). رجوع به ارز شود.

شربینی.

[شِ] (اِخ) عبدالرحمن بن محمد، ملقب به زین الدین بن شمس الدین خطیب شربینی. فقیه شافعی مصری دارای تألیفاتی است و در 1014 ه . ق. در مکه درگذشته است. (از معجم المطبوعات).

شربینی.

[شِ] (اِخ) شمس الدین محمد بن احمد خطیب شافعی. مردی پرهیزگار و دانشمند و دارای تألیفات بسیار است و در 977 م. درگذشته است. (معجم المطبوعات).

شربینی.

[شِ] (اِخ) شیخ الاسلام عبدالرحمن. از دانشمندان و بزرگان عصر خود بود و دارای تألیفات بسیار است و در 1326 ه . ق. درگذشت. (از معجم المطبوعات).

شرپ.

[شَ / شِ رِ / شَ رَ] (اِ صوت) مخفف شراپ است. در تداول عامه آواز زدن. (فرهنگ نظام). زدن. (یادداشت مؤلف). حکایت آواز زدن با کف دست لمس کرده بصورت یا زدن با ترکه ای تر به بدن. حکایت آواز زدن با کف دست لمس کرده یا ترکه به صورت یا بدن کسی: صدای شرپ شرپ شنیدم دیدم فلان دارد فلان را میزند. رجوع به شراپ شود.
- شرپ و شرپ؛ تکرار حکایت آواز زدن با کف دست لمس کرده یا چوب تر بر اندام یا رخسار کسی.

شرپلا.

[شِ پِلْ لا] (اِ صوت) در تداول عامه شرپلاه. شرپلاه راه انداختن. شرپلهی راه انداختن. (یادداشت مؤلف). زدن و کوفتن افراد. حمله بردن به گروهی یا زدن از چپ به راست آنان را.

شرپون.

[شُ] (اِ) شربین. بمعنی قطران و آن چیزی است بغایت سیاه و هر چیز سیاه را به او نسبت کنند. (برهان). قطران. منداب. چیزی چون نفت سیاه که به شتر مالند. قطران. || هرچیز بسیارسیاه. (ناظم الاطباء).

شرپی.

[شِ رِپْ پی] (اِ صوت) صوت برخورد جسمی با آب. منسوب به شرپ، که حکایت آواز زدن دست یا برخوردن دست به چیزی. برای نشان دادن صدا یا شدت افتادن چیزی (مث در درون آب) بر زبان آید. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).

شرت.

[شِ] (اِ صوت) حکایت آواز صوت کشیده شدن شاخه ها یا شاخه مانندها بر چیزی، نظیر آواز کشیده شدن جارو بر زمین.
- شرت شرت؛ شرت و شرت. حکایت تکرار آواز کشیده شدن جارو بر زمین.

شرتک زدن.

[شِ تَ زَ دَ] (مص مرکب)در تداول زنان، سرسری جاروب کردن. با لاقیدی و سرعت و ناپاک جارو کردن. (یادداشت مؤلف).

شرت و پرت.

[شِ تُ پِ] (اِ مرکب، از اتباع) چرت و پرت. رجوع به چرت و پرت شود.

شرتون.

[شَ] (اِخ) نام قریه ای است از قرای لبنان و عده ای بدان منسوبند. (از معجم المطبوعات).

شرتونی.

[شَ ] (اِخ) رشید الخوری شرتونی لبنانی. برادر سعید شرتونی در قریهء شرتونی لبنان، بسال 1864 م. متولد گردید. استاد زبان عربی کالج یسوعیان بیروت بود و در سال 1905 م. برای تدریس زبان عربی به مصر رفت و در سال 1906 م. درگذشت. او را آثاری است از جمله: ترجمهء تاریخ لبنان. تمرین الطلاب فی التصریف و الاعراب. مبادی العربیة در صرف و نحو و نهج المراسلة و غیره. (از معجم المطبوعات).

شرتونی.

[شَ ] (اِخ) سعید الخوری الشرتونی لبنانی. به سال 1849م. متولد گردید. از ادیبان سوریه و خطیبان زبردست بود. تحصیلات خود را از مدرسهء عُبَیَّة امریکایی آغاز نمود و مدت 15 سال در کالج یسوعیان و مدرسهء راهبات ناصرهء بیروت درس میداد. او را تألیفات بسیاری است از جمله: اقرب الموارد در دو جلد به اضافهء ذیل آن و حدائق المنثور و المنظوم. السهم الصائب. الشهاب الثاقب. مطالع الاضواء فی مناهج الکتاب و الشعراء. المعین فی صناعة الانشاء و نجدة الیراع. شرتونی در 1912 م. در قریهء الشیاح از سواحل بیروت درگذشت. (از معجم المطبوعات).

شرتی.

[شِ] (ص نسبی) گاه به صورت صفت و به معنی شلخته و زنی (یا ندرتاً مردی) که بی احتیاط و ناپرواست و به کارهای زندگی نمی رسد استعمال می شود و گاه بصورت قید برای بیان کیفیت کارها (خاصه جارو کردن و تمیز کردن اطاق و خانه) به کار می رود: امروز چون کار داشتم به جاروی حسابی اطاق نرسیدم و فقط شرتی زدم. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده). رجوع به شرت شود.

شرتی شلخته.

[شِ شِ لَ تَ / تِ] (ص مرکب) بمعنی شرتی و صفت زنان (و ندرتاً مردان) است. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده). رجوع به شرتی شود.

شرث.

[شَ رَ] (ع اِمص) سطبری پشت دست و کفیدگی آن. یقال: شرثت یده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شرث.

[شَ] (ع ص، اِ) کفش کهنه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِمص) ناهمواری و ناراستی تیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): شرث السهم لم یُسَوَّ فی بریة. (اقرب الموارد).

شرث.

[شَ رِ] (ع ص) تیغ تیز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شمشیر تیز و تند. (ناظم الاطباء).

شرثة.

[شَ ثَ] (ع ص، اِ) کفش کهنه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کفش کهنه و فرسوده. (ناظم الاطباء).

شرج.

[شَ] (ع اِ) آبراهه از زمین سنگلاخ به سوی زمین نرم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، اشراج. راه گذر آب در سنگلاخ. || گروه. یقال: اصبحوا فی هذا الامر شرجین؛ یعنی فرقتین. (منتهی الارب). فرقه. (اقرب الموارد). گروه. (ناظم الاطباء). || انجمن. || مانند. (منتهی الارب). مثل. (اقرب الموارد). || نوع و گونه. یقال: هما شرج واحد؛ ای نوع واحد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شَرَج شود. || روغن کنجد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خو و طبیعت. || شباهت. || انبازی و شرکت. (ناظم الاطباء). انبازی. (منتهی الارب). || عضلهء گوشت معقده است و با پوست آمیخته همچون گوشت لب. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و کار این عضله آن است که معقده را یعنی لب روده را فراز هم کشد و بوقت حاجت باقی ثفل را بیرون کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). تفرق الاتصال که از پوست و گوشت اندر گذرد و به استخوان میرسد که استخوان به دو پاره شود و باشد که خرد شود یا از درازا شکافته شود. اگر یک شکاف بیش نباشد آن را شق گویند و اگر شکافها بسیار باشد شرج گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی): شرج الدبر؛ سر سفره؛ ای حلقة الدبر و یطلق علی عضلته و عصبته. (یادداشت مؤلف) : این کرم [ خرد ] کودکان را بیشتر افتد و در شکنها و انجوغ شرج بسیار افتد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

شرج.

[شَ رَ] (ع اِ) جای فراخ از وادی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، اشراج. || راه کهکشان. (منتهی الارب). مجره. (اقرب الموارد).
- شرج السماء؛ راه کهکشان. (مهذب الاسماء).
|| خو و طبیعت. یقال: فلا رأیهم رأیی و لاشرجهم شرجی؛ یعنی طبیعتی. (منتهی الارب). || شرم زن. (از منتهی الارب) (از تاج العروس). || محلی که مابین شرم زن و مقعد باشد. || مجمع حلقهء دبر که منطبق میگردد. (از تاج العروس) (از ناظم الاطباء). || گوشهء جامه دان. (منتهی الارب). بند جامه دان. یقال: عقد شرج العیبة؛ یعنی بست بند جامه دان را. (از اقرب الموارد). بند جامه دان. || بند قرآن. || بند خورجین و امثال آن. (از تاج العروس). بند بغچه. || برهنگی و کفتگی (ترکیدگی) کمان. (منتهی الارب). شقاق در کمان. (از اقرب الموارد). شکاف کمان. (غیاث اللغات). ج، اشراج.

شرج.

[شَ] (ع مص) آمیختن. (منتهی الارب). || آمیختن گوشت پخته با خام. (منتهی الارب). مخلوط کردن شراب را به آب: شرج الشراب بالماء؛ آمیخت شراب را با آب. (از اقرب الموارد). || بند بستن خریطه را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). استوار بستن خریطه. (غیاث اللغات). بهم درآوردن گوشهء جوال. (تاج المصادر بیهقی): شرج العیبة و الخریطة؛ درهم آوردن گوشه های آن جامه دان و خریطه را. (ناظم الاطباء). || فراهم آوردن. (منتهی الارب). بر یکدیگر چیدن. (غیاث اللغات). گرد آوردن. (از اقرب الموارد): شرج الشی ء؛ فراهم کرد آن چیز را. (ناظم الاطباء). || دروغ بربستن بر کسی. (منتهی الارب). دروغ گفتن. (غیاث اللغات) (از اقرب الموارد). || خره نهادن خشت. خشت در خره کردن. (تاج المصادر بیهقی). چیدن خشت و مرتب کردن آن در کنار یکدیگر. (از اقرب الموارد). برهم نهادن خشت. || شکافتن چیزی را. (ناظم الاطباء).

شرج.

[شَ رَ] (ع مص) اشرج گردیدن ستور. (از منتهی الارب). (اشرج گردیدن ستور آن است که یک خصیهء وی کلان باشد یا یک خصیه باشد او را). (از لسان العرب). یک خایه از خایهء دیگر بزرگتر شدن. (غیاث اللغات). از عیبهای خلقی در ستوران است که دارای یک خایه باشد. (از صبح الاعشی ج2 ص26). || انبازی. (منتهی الارب). شرکت دادن کسی را در کاری. (از اقرب الموارد).

شرج.

[شَ] (اِخ) آبی است در مشرق اجفر و بین این دو، عقبه ای است و در نزدیکی فید (قلعهء) بنی اسد واقع شده است. (از معجم البلدان).

شرج.

[شَ] (اِخ) کوهی است در دیار غنی و یا اینکه آبی است متعلق به بنی عبس در نجد از ارض عالیة. (از معجم البلدان). آبی است مر بنی عبس را. (منتهی الارب).

شرج.

[شَ] (اِخ) نام آب یا وادیی است بنی فزاره را. (از معجم البلدان).

شرج.

[شَ] (اِخ) آبی است متعلق به بنی اسد. (از معجم البلدان).

شرج.

[شَ] (اِخ) یک وادی است و در این مکان چاهی یافت شود. (از معجم البلدان).

شرج آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان کنجگاه شهرستان هروآباد. سکنهء آن 181 تن و آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آنجا غلات، حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شرج العجوز.

[شَ جُلْ عَ] (اِخ) جایگاهی است در نزدیکی مکه. (از معجم البلدان) (منتهی الارب) (امتاع ج1 ص109).

شرجب.

[شَ جَ] (ع ص) دراز. (از اقرب الموارد). دراز یا درازپای بزرگ استخوان. (منتهی الارب). || اسب نجیب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شرجبان.

[شَ جَ] (ع اِ) درختی است که بوته و ثمر آن مانند بوته و ثمر بادنجان است و بدان پوست پیرایند. (منتهی الارب). درختی است، بوته و میوهء آن چون بادنجان و بدان پوست را دباغی کنند. (از اقرب الموارد).

شرجبان.

[شُ جَ] (ع اِ) رجوع شود به شَرجَبان.

شرجع.

[شَ جَ] (ع ص، اِ) دراز. (منتهی الارب). طویل. (اقرب الموارد). طویل و دراز. (ناظم الاطباء). || چوب دراز چهارپهلو. (منتهی الارب). چوب دراز چهارگوش. (از اقرب الموارد). || سریر میت. || جنازه. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). نعش. (اقرب الموارد). || تخت. (منتهی الارب). سریر. (اقرب الموارد). || شتر مادهء دراز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شرجعة.

[شَ جَ عَ] (ع مص) کرانه و پهلوی چیزی را برابر کردن، مث چوب چهارپهلو را چون خواهی که برابر گردد گویی، شرجعها؛ یعنی کرانهء آن را برابر ساز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شرجوی.

[شَ] (نف مرکب) جویندهء شر. رونده دنبال شر و تباهی : بسیار مردم مفسد و شرجوی و شرخواه در بلخند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص658).

شرجة.

[شَ جَ] (ع اِ) گوی که در آن پوست گسترند و آب ریزند تا شتران آب خورند از وی. (منتهی الارب). حفره ای که پوستی در آن گسترده باشند تا شتران از آن آب خورند. (از اقرب الموارد).

شرجة.

[شَ جَ] (اِخ) جایگاهی است در نواحی مکه. (از معجم البلدان).

شرجة.

[شَ جَ] (اِخ) اول کورة عثر در اول ارض یمن گویند شرجة است. (از معجم البلدان). شهری است بر کنار دریای یمن. (منتهی الارب).

شرجی.

[شَ] (اِ) بادی در بوشهر و آبادان و سایر نقاط ساحلی جنوب که از دریا وزد گرم و مرطوب و دم گیر. نام بادهای بحری که در خوزستان وزد. نام بادی که در فلاحیه از طرف دریا می وزد و دارای بخار بسیار است. (یادداشت مؤلف).

شرجی.

[شَ جی ی] (ص نسبی) منسوب است به شرجة که موضعی است در مکه یا نواحی آن. (از انساب سمعانی).

شرجی.

[شَ] (اِخ) احمد شهاب الدین یا زین الدین ابوالعباس شرجی زبیدی یمنی حنفی. تحصیلات خود را در مکهء مکرمه به پایان رسانید و دارای تألیفاتی است از جمله: التجرید الصریح. طبقات الخواص. الفوائد و الصلة و العوائد. در 812 م. بدنیا آمد و در 893 یا 999م. درگذشت. (از معجم المطبوعات).

شرح.

[شَ] (ع مص) گوشت را به قطعات بلند بریدن. (از اقرب الموارد). قطع کردن گوشت را از عضو یا قطع کردن گوشت را از استخوان مانند شرّح. (از تاج العروس). شرحه کردن گوشت. (تاج المصادر بیهقی). پاره کردن گوشت. شرحه کردن. (بحر الجواهر). || چیزی را وسعت دادن. (از اقرب الموارد). فراخ کردن چیزی. (از منتهی الارب). گشاده کردن. (ترجمان علامه جرجانی). و مجازاً شرح الشی ء، مانند قولهم شرح الله صدره لقبول الخیر؛ ای وسعه لقبول الحق فاتسع. (از تاج العروس). گشاده کردن دل. (دهار) (تاج المصادر بیهقی).
- شرح صدر؛ گشادگی دل. وسعت آن. کنایه از آماده شدن برای قبول قول حق. قوله تعالی : فمن یرد الله ان یشرح صدره للاسلام. (قرآن 6/125). (از تاج العروس).
- شرح صدر به چیزی یا بخاطر چیزی؛ کنایه از شادمان و دلخوش شدن بدان. (از اقرب الموارد).
|| ربودن دوشیزگی باکره را یا ستان آرمیدن با باکره. (از منتهی الارب). ربودن دوشیزگی باکره را یا گرد آمدن باکره را در حال خوابیدن بر پشت. (از تاج العروس). || کشف و تفسیر و بیان غامض. (از اقرب الموارد). واضح و آشکار کردن و مسئلهء مشکل را بیان کردن و این مجازی است. (از تاج العروس). بیان کردن سخن پوشیده را. پیدا و نمایان کردن. (از منتهی الارب). پدید کردن. (زوزنی). پیدا کردن و تفسیر کردن. (بحر الجواهر). بسط. تفسیر. تشریح. بیان. تبیین. کشف. ایضاح. بازنمودن چگونگی. روشن کردن. گزاره. گزارش : رقعتی نبشتم به شرح تمام و پیش شدم. (تاریخ بیهقی). در این تن سه قوه است... و سخن اندر آن باب دراز است که اگر به شرح آن مشغول شود غرضی در میان گم گردد. (تاریخ بیهقی).
به هر وصفی که گویم زآن فزون است
ز هر شرحی که من دانم برون است.
ناصرخسرو.
... و زیر او انواع تاریکی و تنگی چنانکه به شرح آن حاجت نباشد. (کلیله و دمنه). اما شرح و تفصیل آن ممکن نیست. (کلیله و دمنه).
به شرح و تبیان حاجت نیایدم به بدی
از آنکه من به بدی شرح شرح و تبیانم.
سوزنی.
کان یاقوت و پس آنگاه وبا ممکن نیست
شرح خاصیت آن کان به خراسان یابم.
خاقانی.
حال دل خاقانی اگر شرح پذیرد
حقا که به صد نامه نوشتن نتوانم.خاقانی.
در نامه هایی که سلطان از آن سفر نوشته بود چنان شرح فرموده بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص413). اشتغال به شرح احوال هریک از مقصود کتاب فایت گرداند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص257).
گر بگویم شرح آن بیحد شود
مثنوی هفتاد من کاغذ شود.مولوی.
شرح این هجران و این خون جگر
این زمان بگذار تا وقت دگر.مولوی.
- بشرح؛ مشروحاً. بتفصیل. مفص : صاحب بریدی نامزد میشود از معتمدان ما تا او را تمکین تمام باشد تا حالها را بشرح تر بازمینماید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص283). امیرک بیهقی برسید و حالها بشرح بازنمود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص362). مسعود دروقت به معمائی که نهاده بود با خواجه احمد عبدالصمد این حال بشرح بازنمود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص321). بیش قصهء این تضریب بشرح بگویم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص319). آنچه رفته بود بشرح بازگفتم. (تاریخ بیهقی). غلامی که موکل او بوده خواست نامه ای به خانهء خویش نویسد و احوال آن سفر بشرح معلوم گرداند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص354).
سعدی ثنای تو نتواند بشرح گفت
خاموش از ثنای تو حد ثنای تست.سعدی.
- شرح حال؛ ترجمهء حیات. (یادداشت مؤلف). زندگینامه. ترجمهء احوال :
در چین زلفش ای دل مسکین چگونه ای
کآشفته گفت باد صبا شرح حال تو.حافظ.
- || توضیح و تفصیل ماحدث. شرح ماوقع :نامه فرستادند سوی اپرویز به شرح حال و زینهار خواستند. (فارسنامهء ابن البلخی ص103).
-شرح کشاف؛ کنایه است از تفصیل بسیار. پرحرفی کردن و هرزگویی نمودن. (ناظم الاطباء). بتکلف حرف زدن. (آنندراج) :
بر مصحف روی او نظر کن ناصح
بسیار مگوی و شرح کشاف مخوان.
سعید اشرف.
- شرح مزجی؛ چون مطلبی را چنان توضیح و تفسیر کنند و به شرح بازگویند که جدا کردن آن توضیح از مطلب متن جز با نشانه های قراردادی ممکن نباشد آن را شرح مزجی گویند. و اولین شیعی که شرح مزجی نوشته است شهید ثانی است. (روضات ص295).
- شرح و بسط؛ توضیح و تفصیل : چون عزیمت در این کار پیوست آنچه ممکن شد برای تفهیم متعلم... در شرح و بسط تقدم افتاد. (کلیله و دمنه).
نامه را مهر خود نهاد بر او
شرح و بسطی تمام داد بر او.نظامی.
هر شبنمی درین ره صد بحر آتشین است
دردا که این معما شرح و بیان ندارد.حافظ.
|| سخن را درک کردن و فهمیدن. (از اقرب الموارد). فهمیدن. (از تاج العروس). دریافتن. (از منتهی الارب). || در اصطلاح اهل رمل عبارت از شکلی است که از ضرب کردن متن در صاحبخانه حاصل شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون ص735).

شرحاف.

[شِ] (ع ص، اِ) پیکان پهن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آنکه پشت پایش پهن و عریض باشد. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

شرح اسم.

[شَ حِ اِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تعریف به شرح اسم عبارت از تفسیر و تشریح معنای لفظ و تبدیل معنای لغتی به لغت دیگر است و به عبارت دیگر مطلوب در تعریف شرح اسمی بیان معنای اسم شی ء است. (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی).

شرحب.

[شَ حَ] (ع ص) دراز. مانند شرجب. (از اقرب الموارد). دراز. || (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

شرحبیل.

[شُ رَ] (اِخ). ابن حسنة. نجاشی به همراهی ام حبیبة وی را خدمت رسول الله (ص) فرستاد و در خلافت ابوبکر عامل او در بلاد شام در تحت امر و نهی خالدبن ولید بود. (از حبیب السیر) (مجمل التواریخ و القصص ص262).

شرحبیل.

[شُ رَ] (اِخ) ابوشمر، ملقب به ذوالجوشن صحابی و شاعر است و پدر شمر قاتل حسین بن علی (ع) است. (یادداشت مؤلف).

شرحبیلی.

[شُ رَ ] (ص نسبی) منسوب است به شرحبیل که نام مردی است. (از انساب سمعانی).

شرح دادن.

[شَ دَ] (مص مرکب) شرح کردن. تشریح و بیان کردن. تفسیر کردن. توضیح دادن. وصف کردن :
هست اینهمه محنت که شرح دادم
با اینهمه پیوسته ناتوانم.
مسعودسعد (دیوان ص355).
گر ز غمم صد یکی شرح دهم پیش کوه
آه دهد پاسخم کوه بجای صدا.خاقانی.
این معنی را شرح داد و از رای او استصواب و استعلامی جست. (سندبادنامه ص212).
بازجستند از حقیقت کار
داد شرحی که گریه آرد بار.نظامی.
سبب و علت و خوابها شرح دادند. (گلستان سعدی). به ناخوبتر صورتی شرح داد. (گلستان سعدی).
بزرگوارا شرح معالیت که دهد
که فکر آصف ازو منقطع شود حیران.
سعدی.
بهار شرح جمال تو داده در هر فصل
بهشت ذکر جمیل تو کرده در هر باب.
حافظ.
خواجه فرمودند این حال را شرح ده. (انیس الطالبین ص85).
قرص خورشید است اول لقمهء مهمان صبح
چون توانم داد شرح نعمت الوان صبح.
صائب.

شرح ده.

[شَ دِهْ] (نف مرکب) شرح دهنده. توصیف کننده. نمودارکننده. شارح :
آه بخور از نفس روزنش
شرح ده یوسف و پیراهنش.نظامی.

شرح دهنده.

[شَ دَ هَ دَ / دِ] (نف مرکب)شارح. شرح ده.

شرح کردن.

[شَ کَ دَ] (مص مرکب) بیان کردن و تفسیر کردن. توضیح دادن. توصیف کردن : بونصر نامه نویسد و این حال را شرح کند همه و دل وی را دریافته اید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص331).
شرح این حال پیش دوست کنیم
سنگ فتنه به لشکر اندازیم.خاقانی.
حکیمی کاین حکایت شرح کرده ست
حدیث عشق از ایشان طرح کرده ست.
نظامی.
گفت احول زآن دو شیشه تا کدام
پیش تو آرم بکن شرحی تمام.مولوی.
واجب آمد چونکه بردم نام او
شرح کردن رمزی از انعام او.مولوی.
نه من اندیشه ببستم قلم وهم شکستم
که تو زیباتر از آنی که کنم شرح و بیانت.
سعدی.
|| مطلب کتابی را توضیح و تفسیر کردن. بر آن حاشیه نوشتن.

شرحوار.

[شَرْحْ] (ص مرکب، ق مرکب)شرح نما و مانند شرح. تعبیرکنان. (ناظم الاطباء). مانند شرح و همچون شرح.

شرحوف.

[شُ] (ع ص) آمادهء حمله بر دشمن. (منتهی الارب). کسی که مستعد و آماده بر حملهء دشمن بود. (ناظم الاطباء).

شرحة.

[شَ حَ] (ع اِ) قطعه ای از گوشت مانند شریحة و شریح یا قطعه ای از گوشت فربه بدرازابریده. (از تاج العروس). پارهء گوشت فربه بدرازابریده، یا عام است. (از منتهی الارب). || قطعه ای از گوشت. (از اقرب الموارد) (تاج العروس). یک پرده. یک ورقه از گوشت. (یادداشت مؤلف) :
پردهء کوچک چو یک شرحه کباب
می بپوشد صورت صد آفتاب.مولوی.
|| آهوی کشتهء خشک نابریده. (منتهی الارب).
- شرحه شرحه؛ پارچه پارچه. (غیاث اللغات). پاره پاره. قطعه قطعه. پارچه پارچه. (ناظم الاطباء). ریش ریش :
سینه خواهم شرحه شرحه از فراق
تا بگویم شرح درد اشتیاق.مولوی.
ده زکوة روی خوب ای خوبرو
شرح جان شرحه شرحه بازگو.مولوی.

شرحة.

[شَ حَ] (اِخ). ابن عوّة بن حجیة بن وهب بن حاضر. از بنی سامة بن لؤی است. (از تاج العروس) (از منتهی الارب).

شرحه کردن.

[شَ حَ / حِ کَ دَ] (مص مرکب) تکه تکه بریدن گوشت یا دنبه و جدا کردن تکه های آن از یکدیگر. تشریح. (تاج المصادر بیهقی) : عضو متشنج را دنبه شرحه کردن و برنهادن و بستن و ناگشادن تا گنده شود... علاجی صواب است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

شرحی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب است به شرحه که بطنی است از بنی اسامة. (از انساب سمعانی).

شرخ.

[شَ] (ع اِ) جِ شارخ و در حدیث است: اقتلوا شیوخ المشرکین و استحیوا شرخهم؛ اراد بالشیوخ اهل القوة علی القتال. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). و در لسان العرب اسم جمع است. (از اقرب الموارد). رجوع به شارخ شود. || اصل و بن. || کرانهء برآمده از چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کرانهء سوفار و هما شرخان. (منتهی الارب): شرخا الرحل. دنبالهء پالان و پیش آن و جای برنشستن سوار میان آن هر دو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اول کار. (منتهی الارب). || اول جوانی و امر: هو فی شرخ الشباب. اول جوانی یا موی سیاه یا قوت و نضارت آن. (منتهی الارب). || نتاج هرسالهء شتر. || فرزند مرد. || تیغ که هنوز بند و دسته نکرده باشند و آب نداده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شمشیر آب ناداده. (مهذب الاسماء). || جوانان و کودکان نابالغ. (منتهی الارب). || همزاد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تِرب. (اقرب الموارد). || همتا و مانند. (منتهی الارب). مثل: هما شرخان؛ ای مثلان. (اقرب الموارد). ج، شروخ. || (اِخ) موضعی است. یا آن به دال است. (منتهی الارب).

شرخ.

[شَ] (ع مص) دندان کنانیدن شتر. || جوان شدن کودک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شرخان.

[شَ] (ع اِ) تثنیهء شرخ. هر دو کرانهء سوفار. (منتهی الارب). گشادگی میان پالان اشتر بود. (مهذب الاسماء). رجوع به شرخ شود.

شرخجی.

[شَ] (معرب، ص) معرب چرخچی. توپچی. (یادداشت مؤلف).

شرخجیه.

[شَ جی یَ] (معرب، ص نسبی) منسوب به شرخجی. رجوع به شرخجی و چرخچی شود. (یادداشت مؤلف).

شرخر.

[شَ خَ] (نف مرکب) خریدار شر. کسی که در امور متنازع فیه با دادن وجهی به یکی از متداعیان حق او را بخرد و در همهء مراحل تا حصول نتیجهء نهائی خود را جانشین او سازد.

شرخری.

[شَ خَ] (حامص مرکب) عمل شرخر. مدعاها را خریدن پیش از اثبات در محکمه. (یادداشت مؤلف).

شر خریدن.

[شَ خَ دَ] (مص مرکب)مدعایی را پیش از اثبات در محکمه ای با دادن وجهی قبول کردن و سود و زیان آن را به خود اختصاص دادن.

شرخست.

[شِ خِ] (اِ) قسمی شیرخشت. ولی می نماید که محرف همان کلمه باشد. || آش و شوربا. (ناظم الاطباء).

شرخوب.

[شُ] (ع اِ) استخوان پشت. (منتهی الارب). ج، شراخیب. (اقرب الموارد).

شر خوردن.

[شُ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) خراشیدن و خاریدن. (ناظم الاطباء).

شرخیوه.

[شِ خی وِ] (اِ) شخول. شخیل. صفیر و خروج و دخول نفس از میان دو لب به نحوی که آواز و صفیر برآید. (ناظم الاطباء).

شرد.

[شَ رَ] (ع ص، اِ) رمندگان. جِ شارد. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

شرد.

[شُ رُ] (ع ص، اِ) رمندگان. جِ شَرود. کصبور، بمعنی رمنده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شرد.

[شُ] (ع اِ) سرخس. بلیخنون بطارس(1). (یادداشت مؤلف).
(1) - Fougere.

شرداح.

[شِ] (ع ص) دراز و بزرگ هیکل از شتران و زنان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): رجل شرداح القدم؛ مرد سطبر و پهن پا. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مرد فربه نرم و فروهشته گوشت. (منتهی الارب). مرد فربه سست. (از اقرب الموارد): رجل شرداح؛ مرد فربه فروهشته گوشت. (ناظم الاطباء).

شرداخ.

[شِ] (ع ص) رجل شرداخ القدم؛ مرد سطبر و پهن پای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شرداغ.

[شِ] (اِ) جامهء پیشواز آستین کوتاه باشد. (انجمن آرا) (آنندراج) (برهان قاطع).

شرذمة.

[شِ ذِ مَ] (ع اِ) گروه اندک. یک مشت. مشتی. گروهی. طائفه ای. فئة قلیلة. جماعت قلیله : اِن هؤلاء لشرذمة قلیلون. (قرآن 26/54). شرذمه ای که از آن مهلکه خلاص یافته بودند بدیشان پیوستند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص122). || پاره ای از هر چیز. (منتهی الارب). پاره ای از به و مانند آن. ج، شَراذِم، شَراذیم. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). پاره ای از میوه و غیره. (غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء).

شرذمه.

[شَ ذَ مِ] (از ع، اِ) جمعیت اندک از مردم. || پاره ای اندک از هر چیزی. قدر قلیل. || مقدار کم. || قطعه و پاره. (ناظم الاطباء).

شرر.

[شَ رَرْ] (ع اِ) پارهء آتش که بجهد. شررة یکی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). لخشهء آتش؛ یعنی سرشک آتش. (مجمل اللغة). آتشپاره. (آنندراج). یک پارهء آتش. (غیاث اللغات). سرشک آتش. (دهار). خُدره. (ترجمان علامهء جرجانی). جرقه. شرارهء آتش. خدرک : اِنها ترمی بشرر کالقصر؛ به درستی که آن (آتش) میاندازد و شراره چون کوشک. (قرآن 77/32).
وآن قطرهء باران ز بر لالهء احمر
همچون شرر مرده فراز علم نار.منوچهری.
وآن شرر گویی طاووس بگرد دم خویش
لؤلؤ خرد فتالیده بمنقار بود.منوچهری.
در شرر خشم او بسوزد یاقوت
گرش نسوزد شرار نار موقد.منوچهری.
پردود آتشش را جز مکر و شر شرر نیست
شاهی است کش مر او را نه خیل و نه حشر نیست.
ناصرخسرو.
شرری بود و در هوا افسرد
در تو زاد آن زمان که در من مرد.سنایی.
زودخیز است و خوش گریز حشر
زودزای است و زودمیر شرر.سنایی.
چو آتش میخورد خود را حسود و دیر برناید
که روز بخت او کوتاهی عمر شرر گیرد.
سیدحسن غزنوی.
شررش در کواکب افکندی
دودش اندر سما فرستادی.خاقانی.
آتش تیغ او گه پیکار
شرر قصر پیکر اندازد.خاقانی.
اینت نادان که آتش افروزد
خویشتن در شرر دراندازد.خاقانی.
امروز صد چراغ ثنا برفروختم
از یک شرر که یافتم از اخگر سخاش.
خاقانی.
مستحق است که... از شعلهء صولت انصار حق شرری در نهاد او زنند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص354). شرر شرک که از آتشخانه های آن نواحی زبانه میزد به زخم تیغ آبدار می نشاند. (ترجمهء تاریخ یمینی). اصحاب خلف احمد به ممانعت برخاستند و شرر شر مشتعل شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص205).
یک شرر از عین عشق دوش پدیدار شد
طای طریقت بتافت عقل نگونسار شد.
عطار.
گر آتش سیاست تو شعله ای زند
گردون از آن دخان شود اختر شرر شود.
مولوی.
هست سرمایهء احراق جهانی شرری.
ابن یمین.
سخن از چشمهء جان گیرد آب
آذرخشان ز شرر گیرد تاب.جامی.
شب پردهء یک جهان تواند بودن
اما نتواند شرری پنهان کرد.واعظ قزوینی.
عشق از خرمن ما دود به افلاک رساند
آنقدر وقت که از جا شرری برخیزد.صائب.
هوا را میدرید و گام میزد
شرر در خرمن آرام میزد.حکیم زلالی.
- شرر در پیرهن؛ کنایه از مضطرب و بیقرار. (بهار عجم) :
فلک با داغ مهر و درد جانکاه
شرر در پیرهن از اختر شاه.صائب.

شرر.

[شِ رَرْ] (ع مص) بد شدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (دهار). شر. رجوع به شَرّ شود.

شررآمیز.

[شَ رَرْ] (مف مرکب) آمیخته به شرر. پرشراره :
نیست آرام در آن دل که هوس بسیارست
شررآمیز بود شعله چو خس بسیارست.
صائب (از آنندراج).

شرربار.

[شَ رَرْ] (نف مرکب) چیزی که از وی جرقه های آتش میبارد. (ناظم الاطباء).
- آه شرربار؛ آه آتشین و سوزان.
- چشم شرربار؛ دیدهء غضبناک.
- نگاه شرربار؛ نگاه خشم آگین.

شرر بیکدلی.

[شَ رَ رِ بَ دِ] (اِخ)حسنعلی بیک فرزند حاجی لطفعلی بیک آذر. غزل میسرود و در قم سکونت داشت و هفتاد سال عمر داشت و در سال 1248 ه . ق. درگذشت. (الذریعة ج9 ص509) (مجمع الفصحاء ج2 ص262).

شرر خراسانی.

[شَ رَ رِ خُ] (اِخ) میرزا عسکر فرزند میرزا هدایة الله حسینی خراسانی است. شعر میسروده و در اواخر زمان سلطان محمد شاه به طهران آمد و در 1280 ه . ق. درگذشت. (الذریعة ج9 ص510) (مجمع الفصحاء ج2 ص250).

شرر زدن.

[شَ رَرْ زَ دَ] (مص مرکب)برافروختن. شعله ور ساختن. جرقه زدن بر چیزی و درافروختن آن :
کجاست ناقه و کو صالح و کجا شد هود
که زآتش اجل اندر امل زدند شرر.
ناصرخسرو.

شررستان.

[شَ رَ رِ] (اِ مرکب) جایی که در آن شرارهء آتش فراوان باشد. (ناظم الاطباء) :
روزن غمکدهء خود نگرفتم شب هجر
چرخ از شعلهء آهم شررستان گشته ست.
ظهوری.

شرر شیرازی.

[شَ رَ رِ] (اِخ) میرهادی قلندر. از شعرای معاصر میر طاهر وحید و نجیبای کاشی و شفیعای اثر بود و در سال 1107 ه . ق. در شیراز درگذشت و شصت سال عمر نمود. (از الذریعة ج9 ص510).

شررفشان.

[شَ رَرْ فِ] (نف مرکب) آنکه از وی جرقه های آتش پراکنده گردد. || دارای لمعان، مانند ستاره های ثابت. (ناظم الاطباء).

شررة.

[شَ رَ رَ] (ع اِ) یکی شَرَر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). واحد شرر؛ یعنی یک پاره آتش. (ناظم الاطباء). یکپاره آتش که بجهد. (آنندراج). جذوهء آتش.

شرز.

[شَ] (ع اِمص) درشتی و سختی. (منتهی الارب). غلظت و شدت. (از اقرب الموارد): عذاب شرز؛ عذاب شدید. (یادداشت مؤلف). || توانایی. (منتهی الارب). قوت. (از اقرب الموارد). || هلاکت. و منه: رماه الله بشرزة؛ ای بهلکة. || (ص) سخت. (منتهی الارب).

شرز.

[شَ] (ع مص) بریدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بریدن و قطع کردن. (از ناظم الاطباء).

شرز.

[شَ رَ] (ع ص) خالص از هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شرز.

[شَ] (ع اِ) نظر فیه اعراض کنظر المعادی و المبغض. (یادداشت مؤلف). نگاهی که در آن اعراض باشد چون نگاه دشمن و بغض دارنده.

شرز.

[شِرْ رِ] (اِخ) کوهی است به بلاد دیلم. (منتهی الارب). نام کوهی است به بلاد دیلم. و مرزبان ری آنگاه که عتاب بن ورقاء ری را بگشاد به کوه شرز کشید. (یادداشت مؤلف).

شرزاب.

[شَ] (اِ) سردابه. (یادداشت مؤلف).

شرزدک.

[شِ رِ دَ] (اِ) آلوی کوهی و آن زردرنگ میباشد. و علف شیران همان است. و مغربیان زعرور و عربان تفاح البری خوانند. (برهان). زلزالک و زعرور. (ناظم الاطباء).

شرزة.

[شَ زَ] (ع اِ) یکی شرز، بمعنی شدید و سخت. (از اقرب الموارد). شدیده ای از شداید دهر. (یادداشت مؤلف). || هلاکت. (ناظم الاطباء): رماه الله بشرزة لاینحل منها؛ ای اهلکه. (از اقرب الموارد). || (مص مرة). قوت. شدت. صعوبت. درشتی. سختی.

شرزه.

[شَ زَ / زِ] (ص)(1) خشمگین. (برهان). تند و تیز و خشمگین و غضبناک. (ناظم الاطباء). خشمگین و برهنه دندان. (صحاح الفرس). خشمناک بود و از اینجا گویند شیر شرزه. (فرهنگ خطی). خشمگین و پرقوت و بسیارنیرو بود و اطلاق این لفظ به غیر از شیر و پلنگ بر سبع و دد دیگر واقع نشده است. (از جهانگیری). برهنه دندان و صاحب قوت و زورمند. این لغت را به غیر از شیر و پلنگ بر سبع دیگر اطلاق نکرده اند و صاحب مؤید الفضلاء گوید: شرزه درنده ای است غالب تر از شیر. (برهان). شیر خشمناک و برهنه دندان و بر پلنگ نیز اطلاق کنند. (انجمن آرا). در بهار عجم نوشته که: شرزه مطلق حیوان قوی و مهیب و تخصیص خشمناک و برهنه دندان چنانکه در سروری و رشیدی و تخصیص صاحب برهان که درنده ای است غالب تر از شیر چنانچه از مؤید الفضلاء نقل کرده و تخصیص صاحب جهانگیری که این لفظ را جز بر شیر و پلنگ اطلاق نکنند همه بیجاست. (آنندراج). درنده. (ناظم الاطباء). خشمناک و مهیب و سهمناک و این لفظ اکثر در صفت شیر و پلنگ واقع شود. (غیاث اللغات). در شواهد ذیل شرزه را صفت شیر و یوز و پلنگ و هیون و اسب و پیل آورده اند :
ز شیری که باشد شکارش پلنگ
چه زاید بجز شیر شرزه به جنگ.
فردوسی.
خروشید و بار عروسان ببست
ابر پشت شرزه هیونان مست.فردوسی.
کنون من شوم سوی برزو بجنگ
تو شو سوی هومان چو شرزه پلنگ.
فردوسی.
وز دگر سو درآمدند بکار
شرزه یوزان چو شیر شرزهء نر.فرخی.
شیران فکنی شرزه و پیلان فکنی مست
شیران به خدنگ افکنی و پیل به زوبین.
فرخی.
از عدل او آرام یابد همی
با شیر شرزه اشتر اندر عطن.فرخی.
ای جهان آرای شاهی کز تو خواهد روز رزم
پیل آشفته امان و شیر شرزه زینهار.فرخی.
روز پیکار و روز کردن کار
بستدندی ز شیر شرزه شکار.عنصری.
گرازی زآن یکی گوشه برون جست
ز تندی همچو پیل شرزهء مست.
(ویس و رامین).
ای گشته به مال و زور تن غره
تازنده چو اسب شرزه و کره.ناصرخسرو.
دو شیر شرزه را آوردند و گرسنه ببستند و تاج در میان هر دو شیر نهادند. (فارسنامهء ابن البلخی ص77). شیران کامفیروزی سخت شرزه باشند و مکابر. (فارسنامهء ابن البلخی ص155).
شرزه شیری را مانم که بگیرند بدست
وین گران بند برین پای مرا اژدرهاست.
مسعود سعد.
ساخت خواهم به نام تو تیغی
از پی جنگ شیر شرزهء نر.مسعود سعد.
تقدیر آسمانی شیر شرزه را گرفتار سلسله گرداند. (کلیله و دمنه).
بس کن خاقانیا ز مدحت دونان
تا ز مکان جان شیر شرزه نجویی.خاقانی.
بیار محرم غار و به مهر صاحب دلق
به پیر کشتهء غوغا به شیر شرزهء غاب.
خاقانی.
خود را بر پشت شرزه شیری دید نشسته. (سندبادنامه ص221). شیر شرزه چون از حدت ضراوت چنگال به صید یازید بی مقصود بازنگردد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص344).
گاه بر ببر ترکتازی کرد
گاه با شیر شرزه بازی کرد.نظامی.
دلیری کند با من آن نادلیر
چو گور گرازنده با شرزه شیر.نظامی.
تاج شاهان ز سر بزیر نهند
در میان دو شرزه شیر نهند.نظامی.
چه خورد شیر شرزه در بن غار
باز افتاده را چه قوت بود.سعدی.
به کارهای گران مرد کاردیده فرست
که شیر شرزه درآرد به زیر خم کمند.
سعدی.
|| سرکش. نافرمان :
کسی که از تو نهان کینه دارد اندر دل
دلش به طاعت تو شرزه گردد و توسن.
عنصری.
|| کسی که خود را در حالت جنگ یا دفاع قرار دهد و عربده کند. غرنده مانند شیر و دیگر حیوانات. درنده و سبع. خروشان و غران. (ناظم الاطباء).
- بشرزه؛ درندگی. خشمناکی و جنگندگی : و معدن شیران است [ کامیفروز ] چنانکه هیچ جای مانند آن شیران نباشد بشرزه و چیرگی. (فارسنامهء ابن البلخی صص124-125).
- شیر شرزه و شرزه شیر؛ شیر خشمناک و غرنده و نیرومند. رجوع به شواهد شرزه شود.
- || دلاور و جنگ آور و نیرومند :
گرامی پسر شیر شرزه هجیر
بپشت پدر بود با تیغ و تیر.فردوسی.
رخسار بحر دیدم کز حلق شرزه شیران
گلگونه دادی از خون شاه فلک فعالش.
خاقانی.
|| متغیر. کسی که خود را برای انتقام حاضر کند. (ناظم الاطباء). || پهلوان و شجاع. دلاور. جنگجو. نیرومند و قوی :
سواران شرزه برآویختند
یکی گرد تیره برانگیختند.فردوسی.
(1) - آیا این کلمه و کلمهء عربی که عین این است صورةً با کمی فرق در معنی یکی نیست؟ (یادداشت مؤلف).

شرس.

[شَ] (ع مص) ناقه را به مهار کشیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کشیدن ناقه را به مهار. || زیر بار نرفتن شتر. (ناظم الاطباء). || به دست مالیدن پوست را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دست مالیدن بر پوست و خیساندن آن در آب. (ناظم الاطباء). || بدرد آوردن کسی را به سخن درشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). محزون کردن کسی را بسخن درشت. (ناظم الاطباء). || نیک و بسیار خوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شرس.

[شَ رَ] (ع مص) بدخوی بودن و شدت خلاف و نزاع داشتن. (از اقرب الموارد). بدخو شدن. (تاج المصادر بیهقی). || پیوسته چرانیدن گیاه شرس را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دوستی نمودن با مردم و دوست گردیدن نزدیک ایشان. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شراسة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). شریس. (اقرب الموارد). رجوع به شریس شود. || (اِمص) بدخویی و شدت خلاف و نزاع. (منتهی الارب).

شرس.

[شَ رِ] (ع ص) سی ء الخُلق. (اقرب الموارد). بدخویی. (منتهی الارب)(1). || مکان شرس؛ یعنی صلب. (از اقرب الموارد). جای درشت. (منتهی الارب). || شدید. گویند: هو عسر شرس؛ ای کثیرالخلاف. حیوان شرس الاکل؛ یعنی شدیدخوار است. (از اقرب الموارد). انه شرس الاکل؛ یعنی او نیکخوار است. (منتهی الارب). پرخور. (شرح قاموس). نیکخوار. (ناظم الاطباء). در اکثر فرهنگهای معتبر عربی مانند تاج العروس و لسان العرب و قاموس شدیدالاکل آمده است نه نیکخوار.
(1) - در متن چنین است و ظاهراً صحیح بدخوی است.

شرس.

[شِ] (ع اِ) شوره گز. || درختی است کوهی. (منتهی الارب). نوعی است از خار. (مهذب الاسماء). درخت خار کوچک. (از اقرب الموارد). خار کوهی که دارای خارهای زرد است. (از ذیل اقرب الموارد).

شرس.

[شَ رَ] (ع اِ) درخت شوره گز. (منتهی الارب). درخت خار کوچک. (از اقرب الموارد). رجوع به شِرس شود.

شرس.

[شُ] (ع اِ) خارش لب شتر. (منتهی الارب). جرب در لب شتر. (از اقرب الموارد).

شرس.

[شَ] (ع ص) مکان.... جای درشت. (منتهی الارب). در اقرب الموارد، شَرِس ضبط شده است. جای درشت ناهموار. (ناظم الاطباء).

شرس.

[شِ] (ع اِ) قسمی از عضاة است. شوکهء مغیله. زریعة ابلیس. اونونیس(1). (یادداشت مؤلف).
(1) - Ononis.

شرساء .

[شَ] (ع ص) مؤنث اشرس. (اقرب الموارد). || زمین درشت و سخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، شُرس. (اقرب الموارد). || ابر تنک سپید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شرسته.

[] (اِ) سرسته. شرشته. گوهر سستی است که چون از کوه کنده شود از هم پاشیده شود. (از الجماهر فی معرفة الجواهر ص48).

شرسفة.

[شَ سَ فَ] (ع اِمص) بدخویی. (منتهی الارب). بدخلقی. (از اقرب الموارد).

شرسوف.

[شُ] (ع اِ) کرکرانک یا سر استخوانهای پهلو که سوی شکم باشد. ج، شراسیف. سر استخوان پهلو از سوی شکم. (مهذب الاسماء) (دهار) (بحر الجواهر). غضروفی است که به هریک از دنده ها آویخته است، مانند غضروف کتف و در صحاح مقطع دنده از سوی شکم است. (از اقرب الموارد). مقابل سینسن. کرکرانک. سر دنده از سوی شکم. (یادداشت مؤلف). || بلا. (منتهی الارب). داهیة. (اقرب الموارد). || اول سختی. یقال: اصاب الناس الشراسیف؛ ای اوائل الشدة. اول شدت. ج، شراسیف. (از اقرب الموارد). || (ص) شتر مقید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شتر یکپای پی کرده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شرسونزوس.

[شِ سُ نِ] (اِخ)(1) پیشینیان چهار شبه جزیره را شرسونزوس میخواندند اول شرسونزوس تراکس که امروز به شبه جزیرهء داردانل موسوم است دوم شرسونزوس تورید که اکنون شبه جزیرهء کریمه نام دارد. سوم شرسونزوس سمبری که امروز آن را شبه جزیرهء دانمارک یا زوتلند می نامند. چهارم شرسونزوس طلا که گویا مقصود دلتای شبه جزیره مانند رود ایراوادی در هندوچین، انگلیس یا شبه جزیرهء مالاکا بوده است. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ).
(1) - Chersonese.

شرشر.

[شُ شُ] (اِ صوت) حکایت صوت ریختن آب از بلندی. آواز ریختن آب از ناودان و مانند آن. حکایت صوت ریختن بول و جز آن. آواز کمیز چون بریزد. (یادداشت مؤلف). صدای ریزش باران شدید و سیل آسا. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده). || قیدی برای بیان کیفیت باران و شدت ریزش آن: دیشب وقتی ما براه افتادیم شرشر باران می آمد. شاعری شعر ذیل را که بسیار معروف است :
نم نم باران به می خواران خوش است
رحمت حق بر گنهکاران خوش است.
بدین صورت تحریف کرده و تغییر داده است :
شرشر باران به می خواران خوش است
لعنت حق بر گنهکاران خوش است.
(فرهنگ عامیانهء جمال زاده).
- آب شرشر؛ شرشره :
ای قلب سوزناک! مگر خود جهنمی!
ای چشم اشکبار! مگر آب شرشری!
؟(فرهنگ عامیانهء جمال زاده).
- شرشر باران آمدن؛ باران متصل پیاپی به تندی باریدن.
- شرشر خون از سر شکسته سرازیر شدن؛بسیار خون آمدن از جای شکستگی.
- شرشر شاشیدن؛ شاشیدن بحالت ایستاده و بی انقطاع.
رجوع به شرشره شود.

شرشر.

[شِ شِ] (اِ صوت) رجوع به شُرشُر شود.

شرشر.

[شَ شَ / شِ شِ] (ع اِ) گیاهی است که بر زمین همچو رسن دراز روید. (منتهی الارب). گیاهی است که مانند ریسمانهایی دراز بر روی زمین می روید و خاری ندارد که کسی را آزار دهد. (از اقرب الموارد). || شواء شرشر؛ بریان خون یا روغن چکان. (منتهی الارب). بریان روغن چکان. (از اقرب الموارد).

شرشر.

[شُ شُ] (اِخ) دهی از دهستان حشمت آباد بخش درود شهرستان بروجرد. سکنهء آن 179 تن و آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شرشر.

[شُ شُ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد. سکنهء آن 451 تن و آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شرشرة.

[شِ شِ رَ] (ع اِ) یکی شِرشِر. (از اقرب الموارد). گیاهی است. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به شرشر شود. || پاره ای از هر چیزی. ج، شَراشَر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شرشرة.

[شَ شَ رَ] (ع اِ) یکی شَرشَر. (اقرب الموارد). رجوع به شرشر شود. || (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب).

شرشرة.

[شَ شَ رَ] (ع مص) خوردن چاروا گیاه را. (منتهی الارب). خوردن ماشیه نبات را. (از اقرب الموارد). || کفانیدن و پاره کردن چیزی را. (منتهی الارب). شکافتن و پاره کردن چیزی. (از اقرب الموارد). || شرشراشی ء؛ گزید آن را پشه. || شکستن چیزی را. (از منتهی الارب). گزیدن و تکان دادن چیزی را. (از اقرب الموارد)(1). در تاج العروس (گزیدن و تکان دادن شیئی را) و در شرح قاموس گرد کردن پس بیفشاندن چیزی را آمده است. || تیز کردن کارد را بر سنگ. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کمیز کردن در جامهء خود. (از منتهی الارب). || گزیدن مار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نهادن کشک بر زنبیل برگ خرما در آفتاب تا خشک شود. (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد: عضه ثم نفضه است و شاید عض بمعنی گرفتن و بدست گرفتن است.

شرشره.

[شُ شُ رَ / رِ] (اِ) آب شرشر. آب شرشره. آبشار کوچک و کم آب یا جایی است که رشتهء باریکی از آب از فاصلهء نسبةً زیاد به پایین ریزد خواه در هنگام ریزش از روی سنگ و بستری سراشیب و تقریباً عمودی سرازیر شود، یا این فاصله را در میان فضا طی کند. شاعر در شعری فکاهی چنین گفته است :
ای قلب سوزناک! مگر خود جهنمی!
ای چشم اشکبار! مگر آب شرشری!
(فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).
|| آبشار خرد مصنوعی. || (اِ صوت) آب روان که از جائی بریزد. (یادداشت مؤلف). رجوع به شرشر شود.

شرشق.

[شِ شِ] (ع اِ) شقراق و آن مرغی است کوچک خجک دار. (منتهی الارب). پرندهء شقراق. (از اقرب الموارد). رجوع به شقراق شود.

شرشور.

[شُ] (ع اِ) مرغی است. (منتهی الارب). مرغی است که آن را بِرقِش می خوانند. ج، شراشیر. (از اقرب الموارد). مرغی است چون گنجشک. (دهار) (مهذب الاسماء). مرغی است چند بنجشگی. (مهذب الاسماء). ستوربانک. (مقدمة الادب). برقش و آن مرغی است سبزرنگ مانند عصفور. (یادداشت مؤلف).

شرص.

[شِ] (ع اِ) نزعة و آن یکسوی پیشانی است نزدیک صدغ. ج، شِرَصَة، شِراص. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شرص.

[شَ رَ] (ع اِ) بریدگی است بر بینی شتر ماده یعنی بینی آن را رخنه کرده رسن مهار را در آن کنند تا ناقه مطیعتر و شتابتر باشد. || بندی است از بندهای کشتی گیران و آنچنان باشد که حریف را بر کمر خود گرفته بر زمین زنند. || درشتی زمین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شرص.

[شَ] (ع اِمص) سختی. || درشتی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شرص.

[شَ] (ع مص) نخستین برفتار آمدن بچهء شتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کشیدن. (منتهی الارب). جذب کردن چیزی را. (از اقرب الموارد). || بریدن. (منتهی الارب). || سبقت و پیشی کردن کسی را بسخن. (از منتهی الارب).

شرصتان.

[شِ صَ] (ع اِ) دو کرانهء پیشانی و از آنجاست ابتدای هر دو نزعة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بصیغهء تثنیه دو کرانه از پیشانی؛ یعنی آنجایی که ابتدای بی مویی و نزعة است. (ناظم الاطباء).

شرط.

[شُ] (ع اِ) نشانی و علامت. (از غیاث اللغات). در اصل بمعنی علامت است. (از سروری)(1). || باد موافق و این عربی است بمعنی علامت، چون این باد علامت نجات کشتی است بدان موسوم شد. (از سروری). این باد موافق را شرط از همین جهت گویند که علامت روان شدن جهاز و دور شدن طوفان است. (از غیاث اللغات). || (مص) نشتر زدن حجام. (از غیاث بنقل از میر نور الله شارح گلستان).
(1) - در عربی شَرَط بمعنی علامت است.

شرط.

[شُ رَ] (ع اِ) جِ شُرطَة. سرهنگ و پیادهء شحنه. (آنندراج). جِ شرطه به معنی چاوش شحنه و سرهنگ آن. (از منتهی الارب). || گروهی از برگزیدگان اعوان ولات و ایشان در روزگار ما رؤسای ضابطه «پلیس»اند و مفرد آن شرطی به سکون «راء» و فتح آن غلط است. (از اقرب الموارد) : لوا فرستاد بولایت فارس و کرمان و خراسان و زابلستان و کابل و شرط بغداد [ معتضد بالله ولایت این ممالک را با شرط بغداد برای عمر و لیث ]. (تاریخ سیستان).
- امیر شرط؛ فرمانده و رئیس شرطه ها :
یزید بشرالحواری را امیر شرط کردند. (تاریخ سیستان).
- صاحب شرط؛ همان والی شرط است. رجوع به والی شرط شود.
- والی شرط؛ فرمانروا و حاکم شرطه ها :پس عمر یزیدبن بسطام را فرمان داد که والی شرط او بود تا منادی کرد... و یزید بسطام که والی شرط بود کشته شد. (تاریخ سیستان).
|| نخستین دسته ای که در جنگ حاضر شوند و آمادهء مرگ باشند. (از اقرب الموارد).

شرط.

[شُ رُ] (ع اِ) جِ شریط. (اقرب الموارد). رجوع به شریط شود.

شرط.

[شَ رَ] (ع اِ) در لغت بمعنی علامت است و اشراط الساعة (علامتهای قیامت) از همین معنی است. (از تعریفات جرجانی). علامت. ج، اشراط. (اقرب الموارد). نشان. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی). || مردم سفله و ناکس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مهتر و شریف قوم. از لغات اضداد است. (منتهی الارب). اشراف. ضد است. (از اقرب الموارد). || ستور ریزه و بلایه. (منتهی الارب). رذال مال و خرد آن. (از اقرب الموارد). || هر آبراههء خرد که از مقدار ده گز آید. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اول هر چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شرط.

[شَ] (ع مص) لازم گرفتن چیزی را در بیع و مانند آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گرو بستن. ج، شروط. (یادداشت مؤلف). || لازم گردانیدن. (غیاث اللغات). لازم گردانیدن چیزی را در بیع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پیمان کردن. (دهار) (المصادر زوزنی) (یادداشت مؤلف). اشتراط. (تاج المصادر بیهقی). || تعلیق کردن کاری را بکاری. (غیاث اللغات). تعلیق کردن چیزی را بچیزی. (منتهی الارب) (کنزاللغات) (از کشاف اصطلاحات الفنون). معلق کردن چیزی بچیزی دیگر بطوری که تحقق جزء اول بستگی بتحقق جزء دوم داشته باشد. (از تعریفات جرجانی). || نشتر زدن. (دهار) (المصادر زوزنی) (غیاث اللغات) (منتهی الارب). نیش درزدن. (تاج المصادر بیهقی). تیغ زدن، چنانکه برای بیرون کردن خون به حجامت. (یادداشت مؤلف). نیشتر زدن. (مقدمهء لغت جرجانی). نیشتر زدن حجام. (از اقرب الموارد). ج، شروط. (یادداشت مؤلف). || در کار سخت و بزرگ افتادن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شرط.

[شَ] (ع اِ) پیمان. (منتهی الارب) (مجمل اللغة) (از کشاف اصطلاحات الفنون). عهد و پیمان. (غیاث اللغات). در فارسی با لفظ کردن مستعمل است. (آنندراج) :
به پیوستگی بر گوا ساختند
چو زین شرط و پیمان بپرداختند.فردوسی.
بدو دادی آن گاه رخ را پدر
از این شرط و پیمان نرفتی بدر.فردوسی.
امیر برنسختی که آورده آمده است عهد بندد بر آن شرط چون به بغداد باز رسد امیرالمؤمنین منشوری تازه فرستد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص293). و آنچه شرط شده بر من از این بیعت از وفا و دوستی... عهد خداست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص317). چند کار سلطان مسعود برگذارد همه با نام آنها را نیز بباید نبشت که شرط و رسم تاریخ این است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص344).
بر آن شرطی فروشد دل به کویت
که تا جان برنیاید برنیاید.خاقانی.
شرطی کز اول داشتی با عشق خوبان تازه کن
با یوسفان گرگ آشتی پیش آر و پیمان تازه کن.
خاقانی.
- شرط شکستن؛ نقض عهد و پیمان کردن: هرگاه بشکنم شرطی از شرایط این بیعت را... لازم باد بر من زیارت خانهء خدا که در میان مکه است سی بار. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص318).
- شرط عقل؛ حکم عقل. آنچه با عقل منطبق باشد. آنچه عقل حکم کند :
رزق هر چند بیگمان برسد
شرط عقل است جستن از درها.سعدی.
شرط عقل است صبر تیرانداز
که چو رفت از کمان نیاید باز.سعدی.
- شرط لغوی؛ مانند: «ان دخلت الدار» در عبارت «انت طالق ان دخلت الدار» اهل لغت این ترکیب را وضع کرده اند تا نشان دهند جمله ای که «اِن» بر آن داخل گردید شرط است و جملهء دومی که معلق بدان باشد جزاء است. و بیشتر شرط لغوی در معنای سببیت بکار میرود. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
|| در استعمال فارسیان بمعنی طور و طرز بکار رود. (از آنندراج) :
هریک به میانهء دگر شرط
افتاده به شکل گوی در خرط.
نظامی (لیلی و مجنون ص22).
|| خوب. صحیح. درست. (یادداشت مؤلف). رسم. لازمهء امری بر. متناسب با. واجب. ضرور. لازم : جوانان را شرط است که چنین و مانند این بکنند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص619). بیارند آنچه شرط و رسم آن است بسزای با هر دو جانب با مهدها. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص213). حال این ابوالقاسم یکجای بازنمودم در این تاریخ دیگر بار گفتن شرط نیست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص576). اکنون تاریخ که در آن بودیم بر سیاقت خویش برانیم و آنچه شرط است بجای آریم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص403). ملوک روزگار... لطف را بدان حال منزلت رسانند که دیدار کنند دیدار کردنی بسزا و اندر آن دیدار کردن شرط ممالحت را بجای آرند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص305). زندگانی خداوند دراز باد شرط آن است که وقت گل ساتگینی خورند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص346). برزویه شرط خدمت و زمین بوسی بجای آورد. (کلیله و دمنه).
در دل مدار نقش امانی که شرط نیست
بتخانه ساختن به نظرگاه پادشا.خاقانی.
تا تو به خاک اندری ای گنج پاک
شرط بود گنج سپردن به خاک.نظامی.
مهین بانو به درگاه جهانگیر
نکرد از شرط خدمت هیچ تقصیر.نظامی.
نه طریق دوستان است و نه شرط مهربانی
که بدوستان یکدل سر دست برفشانی.
سعدی.
گفتم این شرط آدمیت نیست
مرغ تسبیح خوان و من خاموش.سعدی.
سلطان روی زمین بر تو گذر کرد چرا خدمتی نکردی و شرط ادب بجای نیاوردی.
سعدی.
بر بساط نکته دانان خودفروشی شرط نیست
یا سخن دانسته گو ای مرد عاقل یا خموش.
حافظ.
حکیم گفت: ... دو کار بباید کردن یا بر باید گشتن... یا بزیر خواندن و جنگ کردن، شاه گفت: برگشتن شرط نیست. (اسکندرنامه نسخهء نفیسی). گفت: در شب با دیوان پیکار کردن شرط نباشد. (اسکندرنامه نسخهء نفیسی).
اول سیاست است که شرط ریاست است
او را ریاست است که یکسر سیاست است.
صائب.
و نیز بگویم که مرا از آنچه روند و سازند خبر ده که این شرط نیست و روا ندارم که معتمدان مجلس خاصه این چنین کنند. (آثار الوزراء عقیلی). آن درویش درخواست کرد که از درازگوش فرودآمدن شرط نیست. (بخاری).
- بشرط؛ برسم :
میبرد بشرط سوگواری
بر هفت فلک خروش و زاری.نظامی.
- || مشروط :
ناز اگر خوب را سزا است بشرط
نسزد جز ترا کرشمه و ناز.فرخی.
- بشرطها و شروطها؛ در تداول مردم بجای این جملهء جوابی بکار رود: در صورتی که موافق شرایط باشد. در حالیکه مطابق همهء قرارها و قواعد باشد.
- در شرط بودن؛ درست بودن. مطابق مواد و قیود چیزی بودن : هلاک ایشان بسبب استشعاری که ترا می باشد در شرط نیست. تباه کردن صورتها و آفریده ها در شرع و در حکمت محظور است. (فارسنامهء ابن البلخی ص58).
|| (مص) بچیزی وابستن قول و فعل. (مقدمهء لغت میرسید شریف). وابستن قول یا فعل و آنچه به او خواسته باشد بچیزی. (از کشاف اصطلاحات الفنون بنقل از کنز). مقید کردن کاری به کاری. تعلیق کردن و بستن چیزی بر چیزی :
شرطم نه آنکه تیر و کمان خواهد
شرط آنکه سرمه خواهد با غازه.بوالحر.
در جهان آنچه بکار آید... ما را گردد. اما شرط آن است که... پنجهزار اشتر بار سلاح... نزدیک ما فرستاده آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص913). پس اگر بشکنم این بیعت را یا چیزی را از آن یا بگردانم شرطی از شرطهای آن... ایمان نیاورده ام به قرآن. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص317). اول شرطی طالبان این کتاب را حسن قرائت است. (کلیله و دمنه).
بر تو مرا اختیار نیست که شرط است
کآنکه ترا دارد اختیار ندارد.خاقانی.
بازپرسی شرط باشد تا بگویم کاین فتوح
در فلان مدت ز درگاه فلان آورده ام.
خاقانی.
به راه عاشقی شرط است راه عقل نارفتن(1)
چو درد عشق پیش آید به صد جان پیشوا رفتن.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص446).
بشرطی کنم جان خود جای او
که هرگز نتابم سر از رای او.نظامی.
شرط روز بعث اول مردن است
زآنکه بعث از مرده زنده کردن است.
مولوی.
طبل خواری در میانه شرط نیست
راه سنت راه مکسب کردنی است.مولوی.
جمعه شرط است و جماعت در نماز
امر معروف و ز منکر احتراز.مولوی.
پس قیامت شو قیامت را ببین
دیدن هر چیز را شرط است این.مولوی.
- شرط عادی؛ مانند نطفهء در رحم برای تحقق ولادت. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
|| (اِ) در اصطلاح حکما بر نوعی از علت اطلاق گردد و آن امری وجودی است که شی ء خارج از آن بر آن متوقف باشد نه محل آن شی ء تصور شود و نه وجوه آن شی ء از آن و نه بخاطر آن باشد و آن را آلت نیز نامند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || در عرف و اصطلاح عامه، چیزی است که وجود شی ء بر آن متوقف باشد. و این شامل رکن و علت می گردد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || در تداول نحویان شرط لفظی است که ادات شرط بر آن داخل شود مانند: ان، اذما، حیث و دیگر جوازم دو فعل که جملهء نخست را شرط و دوم را جزا نامند :
حبذا آن شرط و شادا آن جزا
آن جزای دلنواز جانفزا.مولوی.
|| در اصطلاح فقه و اصول فقه شرط امر خارج شی ء است که شی ء بر آن متوقف و غیر مؤثر در وجود آن باشد مانند وضوء نسبت به نماز گزاردن زیرا صحت صلوة متوقف برداشتن وضوء است اما وجوب صلوة متوقف برداشتن وضوء نیست. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- شرط شرعی؛ مانند داشتن طهارت برای نماز گزاردن زیرا این شرط را شرع و دستور خدا مقرر کرده است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
|| در اصطلاح متکلمان متوقف بودن شی ء بر شی ء دیگر است بی آنکه آن شی ء جزء ماهیت آن و یا مؤثر در آن باشد. مانند علامت و نشانه که دلالت بر شی ء میکند ولی تأثیری در وجود آن ندارد. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (از تعریفات جرحانی). || گرو. مال که بر آن شرط بندند: شرط بندی. گروبندی. (یادداشت مؤلف). || (ص) ناکس و لئیم و فرومایه. (منتهی الارب). ج، اشراط. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - ن ل: به کوی عاشقی...

شرطان.

[شَ رَ] (اِخ) تثنیهء شرط. دو ستاره اند در برج حمل و آن هر دو بر شاخ وی است. و بجانب شمال ستاره ای است خرد و بعضی عرب این هر سه را منازل قمر گویند و اشراط نامند. (منتهی الارب). شرطان یا شرطین، دو ستارهء کم نورتر از سه ستارهء سر حمل. و آن منزل اول از منازل قمر باشد. اولین منزل منازل قمر و آن دو ستاره است بر دو شاخ حمل، از منزل اول از منازل قمر قبل از بطین. (یادداشت مؤلف). در یکی از فیشهای مؤلف به ضم «ش» ضبط شده است. رجوع به شرطین شود.

شرط بستن.

[شَ بَ تَ] (مص مرکب) گرو کردن با کسی. نذر بستن. (یادداشت مؤلف).

شرط بندی.

[شَ بَ] (حامص مرکب)عمل شرط بستن. گرو. نذر.

شرط کردن.

[شَ کَ دَ] (مص مرکب) عهد کردن. بر خود لازم گرفتن : چون در تاریخ شرط کردم که در اول نشستن بر پادشاهی خطبه بنویسم... اکنون آن شرط نگاه دارم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص588).
شرطی کردم که تا بر تو نیایم
بوسی ندهم بر آن عقیق چو شکر.
مسعودسعد.

شرط و شرط بندی.

[شَ طُ شَ بَ](ترکیب عطفی، اِ مرکب) جنگ و نبرد. (یادداشت مؤلف).

شرطونیة.

[شَ نی یَ] (معرب، اِمص)شرطنه. کسی را به مرتبهء کشیش ترقی دادن و آن چنان است که اسقف با اجرای مراسمی دست خود را بر آن کس گذارد و این کلمه معرب خرتونیا یونانی است و در نزد مسیحیان مصطلح است. (از اقرب الموارد).

شرطة.

[شُ طَ] (ع مص) معلق کردن چیزی را بچیزی. یقال: خذ شرطتک. (از منتهی الارب).

شرطة.

[شُ طَ] (ع اِ) یا شرطه. یکی شُرَط لغت نادری است بمعنی گرو و گروگان و مورد شرط. (از اقرب الموارد). || شرط و پیمان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || اعوان و انصار و اولیای مرد. و منه: یا شرطة الله؛ ای انصار الله. (از منتهی الارب). گروهی از یاران حکام. (از تاج العروس). یکی شُرَط و شرط برگزیدگان لشکر باشند. (از یادداشت مؤلف). || علامت. ج، شُرَط. نشانی و علامت. (غیاث اللغات) (از لسان العرب). علامت. (مفاتیح) (تفلیسی) (مهذب الاسماء). || شغلی جز حسبه است. (یادداشت مؤلف). قال: [ طغتکین اتابک سلطان دمشق ]انی ولیتک امر الحسبة... و ضممت الیک النظر فی امور الشرطة. (معالم القربة ص13). || چاوش شحنه و سرهنگ آن، شرط کصرد جمع و هم اول کتیبة تشهد الحرب و تتهیأ للموت. اول گروهی از لشکریان که در جنگ حاضر شده و آمادهء مرگ باشند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شرطی. سرهنگ. شحنه. چاوش. (صراح اللغة). در لغت نامهء اسدی مینویسد: جلویز مفسد است و در نسخهء دیگر از اسدی می نویسد جلویز شرطه بود. در نسخهء دیگر اسدی مینویسد جلویز شرطه بود؛ یعنی غماز. (یادداشت مؤلف). پلیس. (تاریخچهء تمدن جرجی زیدان ج1 ص191). || پیادهء کوتوال شرطی کترکی و شرطی کجهنی سموا بذلک لانهم اعلموا انفسهم بعلامات یعرفون بها، نامیده شده اند بدان زیرا در خود نشانهایی قرار دارند که بدان نشانها شناخته می شوند. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).
- شرطة الخمیس؛ نامی که امیرالمؤمنین علی (ع) به یکی از چهار طبقهء شیعهء خویش داد و آنان را شرطة الخمیس از آن گویند که آنحضرت فرمود: چنانکه پیامبری از پیامبران به اصحاب خود گفت: پیمان کنید و من با شما نکنم جز بر بهشت من نیز با زر و سیم با شما پیمان نبندم بلکه پیمان ما بر سر بهشت باشد. (ابن الندیم ص249).
|| باد موافق. باد مراد و بعضی بادی را گویند که مزیل طوفان باشد :
با طبع ملولت چکند دل که نسازد
شرطه همه وقتی نبود لایق کشتی.سعدی.
بخت بلند باید و پس کتف زورمند
بی شرطه خاک بر سر فلاح و بادبان.
سعدی.
- باد شرطه؛ باد موافق. (از غیاث اللغات). باد موافق. باد مراد. (یادداشت مؤلف). در امثال این بیت حافظ:
کشتی شکستگانیم ای باد شرطه! برخیز
باشد که بازبینم دیدار آشنا را.
که بمعنی باد موافق است و معمو به «طای» مؤلف و بر وزن غرفه نوشته و خوانده میشود و از بادی امر تصور می شود که عربی است. بنابه تحقیق استاد علامهء قزوینی در مقاله ای که بعنوان باد شرطه در مجلهء یادگار نوشته اند عربی نیست و به اغلب احتمال باید از یکی از زبانهای مختلف ملل متعددی که از قدیم در سواحل بحر هند یا بین خلیج فارس و هند و سیلان و جاوه و چین و جزایر بیشمار بحر مذکور ساکن بوده اند گرفته شده باشد و اصل املای کلمه نیز به «تای» نقطه دار بوده است نه به «طای» مؤلف و به فتح «شین» بوده است نه به ضم آن و در آخر آن بجای «هاء» مختفی «الف» بوده است گرچه گاهی به «هاء» نیز می نوشته اند. (از مجلهء یادگار سال چهارم شمارهء 1 و 2 صص63-68 به نقل از نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 6-7) :
کشتی شکستگانیم ای باد شرطه! برخیز(1)
باشد که بازبینیم دیدار آشنا را.
حافظ.
از خجالت بر قفا رفتم چو بر من لطف کرد
کشتی عاشق ز باد شرطه وارون میرود.
ظهیری.
|| در اصطلاح سالکان عبارت است از نفس رحمانی چنانکه حضرت رسول اکرم (ص) بدان اشارت فرمود که: انی وجدت نفس الرحمن من جانب الیمن. (کشاف اصطلاحات الفنون).
(1) - در یادداشت بخط مؤلف به فتح «ش» ضبط شده است.

شرطة.

[شِ طَ] (اِخ) ناحیهء بزرگی است از اعمال واسط که در بین انین و منحدر واقع شده بطرف بصره. (از معجم البلدان) :
وی چون ز شرطه سوی حرم شد کلیم وار
گامی دو سه بر اسبک خادم مگر نشست.
سیدحسن غزنوی.

شرطه.

[شُ طَ / طِ] (از ع ص، اِ) قاضی بیع و شرا. || محافظ پادشاه و قراول آن. || سیاه پوش و لباس سوگواری پوشیده. || میمون و خجسته. || مطبوع و موافق و پسندیده. (ناظم الاطباء). این معانی مخصوص به این فرهنگ است.

شرطی.

[شُ طی ی] (ع ص، اِ) قراول. || موافق. || شایسته. || مطبوع. (ناظم الاطباء). || رئیس. (از یادداشت مؤلف). || بختیار و فرخنده و نیکبخت. (ناظم الاطباء). || زبان (واحد زبانه). (صراح اللغة). || تجسس کننده و سؤال کننده. || ثبات. || تحویلدار نقدی. (ناظم الاطباء) : خلیفه مجمعی ساخت و شعبی را بخواند و علماء بغداد را حاضر کرد و شرطی را بفرمود تا به نام هر خادمی ضیاعی بنویسد. (تذکرة الاولیاء عطار). || چاوش. (صراح اللغة) (ناظم الاطباء). شرطه. صراح اللغة). || جلواز. (یادداشت مؤلف). || امیر لشکر. ج، شرط. (از یادداشت مؤلف). || محصل. (ناظم الاطباء). || امیر بازار. (زمخشری) (یادداشت مؤلف). ج، شرط. || پیادهء کوتوال که در آن نشانی قرار داده شده که بدان شناخته میشود. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب) : زن، عبیدالله بن زیاد را آگاه کرد شرطی را بفرستاد تا او را [ مسلم بن عقیل را ] بیاورد. (تاریخ سیستان).

شرطی.

[شَ طی ی] (ع ص نسبی) قرارداد نامعین.
-بشرطی که؛ موافق قراردادی که. (ناظم الاطباء).
|| منسوب به شرطه. (یادداشت مؤلف) (از مهذب الاسماء). || منسوب به شرط و عهد و پیمان و گرو. (ناظم الاطباء). || کیفیتی. (یادداشت مؤلف). || در اصطلاح منطق قسمتی از قیاس اقترانی است. رجوع به قیاس شود.

شرطی.

[شُ طا] (ع اِ) مثل شرطی. رجوع به شرطی شود.

شرطیت.

[شَ طی یَ] (ع مص جعلی) عهد و شرط و پیمان و اتفاق و قرارداد. (ناظم الاطباء).

شرطین.

[شَ رَ طَ] (اِخ) منزل اول از منازل قمر است و از کواکب برج حمل باشد. (از جهان دانش). رقیب غفر است. (یادداشت مؤلف). نخستین از منازل قمر. (التفهیم). منزل اول از منازل قمر و آن از اول حمل است تا دوازده درجه و پنجاه و یک دقیقه و بیست و پنج ثانیه و علمای احکام آن را منزل ناری مرکب از سعد و نحس گفته اند. اولین از منازل قمر و از رباط اول است. (یادداشت مؤلف). تثنیهء شرط، یعنی علامت و دو ستاره است در اول حمل و آن منزل اولین است از منازل قمر. از منتخب. و در شرح قران السعدین نوشته که شرطین دو ستاره که بجای هر دو شاخ برج حمل واقع شده اند و آن تثنیهء شرط است به ضم اول که بمعنی هر چیز باشد. (از غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به شرطان شود.

شرطیون.

[شَ طی یو] (ع اِ) اصحاب اعلام سود، و رئیس آنان را صاحب شرط گویند. (مفاتیح).

شرطیة.

[شَ طی یَ] (ع ص نسبی) یا شرطیة. تأنیث شرطی. فرگروی. (ناظم الاطباء).
- جملهء شرطیه.؛ (اصطلاح نحو). رجوع به شرط شود.
- شرطیهء متصله؛ فرگروی پیوسته. (از ناظم الاطباء).
- شرطیهء منفصله؛ فرگروی واگشته. (ناظم الاطباء).
- قضیهء شرطیه.؛ (اصطلاح منطق). رجوع به قضیه و شرط شود.
- قضیهء شرطیهء متصله.؛ رجوع به قضیهء متصله شود.
- قضیهء شرطیهء منفصله.؛ رجوع به قضیه و شرط شود.

شرع.

[شَ] (ع اِ) دین و مذهب راست و آشکار. دین و آئین و کیش و مذهب. (ناظم الاطباء). آئینی که از جانب خداوند عالمیان بتوسط پیغمبران بر بندگان آمده. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). راه دین. (دهار). راه راست که حق تعالی برای بندگان نهاده و بدان امر کرده. (آنندراج). مقابل عرف. راه پیداکردهء خدا بر بندگان. سنت. شریعت. طریقت. فی اللغة عبارة عن البیان و الاظهار. یقال شرع الله کذا؛ ای جعله طریقاً و مذهباً و منه المشروعه. (یادداشت مؤلف) : چون... خواستی [ سلطان ] که حشمت... براند... ایشان... وی را بیدار و هشیار کردندی از راه شرع. (تاریخ بیهقی). نان همسایگان دزدیدن و به همسایگان دادن در شرع نیست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص420). قضاء اصفهان به برادر این قاضی دادند تا همان عدل و شرع در قضاء دارالملک پدید آمد. (فارسنامهء ابن بلخی ص18).
لکن ز نزد تو بضرورت همی روم
در شرع کارهای ضرورت بود روا.
امیرمعزی.
شرع را گنج روان از کلک اوست
عقل بر گنج روان خواهم فشاند.خاقانی.
شه قزل ارسلان که در صف شرع
تیغ عدلش سر شر اندازد.خاقانی.
سلطان شرع و خادم و لالای او بلال
من سر به پای لولوی لالا برآورم.خاقانی.
بودی قوام شرع و به پیری ز مرگ تاج
با داغ و درد زیست درین دهر ناقوام.
خاقانی.
امتثال اولوالامر از لوازم شرع است. (سندبادنامه ص6)
تا نکند شرع ترا نامدار
نامزد شعر مشو زینهار.نظامی.
شعر تو از شرع بدانجا رسد
کز کمرت سایه به جوزا رسد.نظامی.
شعر و شرع و عرش از هم خاستند
این دو عالم(1) زین سه حرف آراستند.
عطار (مصیبت نامه ص46).
شرع مستان را نیارد حد زدن.مولوی.
ابی حکم شرع آب خوردن خطاست
وگر خون به فتوی بریزی رواست.
سعدی (بوستان).
که را شرع فتوی دهد بر هلاک
الا تا نداری ز کشتنش باک.
سعدی (بوستان).
کجا عقل یا شرع فتوی دهد
که اهل خرد دین به دنیا دهد.
سعدی (بوستان).
باری اگر لابد خواهی کشت به تأویل شرع بکش، گفت: تأویل شرع چگونه باشد. (گلستان سعدی). درویشی را ضرورتی پیش آمد گلیم بدزدید حاکم فرمود که دستش بدر کنند، صاحب گلیم شفاعت کرد... گفتا به شفاعت تو حد شرع فرونگذارم. (گلستان سعدی).
به داغ هجر چنانم که گر اجل برسد
به شرعم از تو ستانند خونبها ای دوست.
سعدی.
آن پنج ستون خانهء شرع
قایم به وجود چاریار است.
سلمان ساوجی.
به هر جا شرع بر مسند نشیند
کسش جز در برون در نبیند.وحشی.
- اهل شرع؛ مجتهد و قاضی و فقیه و مفتی و وکیل. (ناظم الاطباء).
-شرع شریف؛ شریعت اسلام. (یادداشت به خط دهخدا).
- شرع کردن با کسی؛ ترافع و داوری کردن. (یادداشت مؤلف) : محمود کاشانی پیش اصفهبد رسول فرستاد که سلطان با تو شرع می کند با سلطان به شرع باید والا آنچه سلطان می طلبد از حق خود بدادن. (تاریخ طبرستان).
- شرع مصطفی؛ کنایه از دین محمدی. دین اسلام :
توسن دلی و رایض تو قول لااله
اعمی وشی و قائد تو شرع مصطفی.
خاقانی.
دندانهای تاج بقا شرع مصطفی است
عقل آفرینش از بن دندان کن ضمان.
خاقانی.
- حکام شرع؛ متصدیان و متولیان احکام شرعی. پیشوایان دین و شریعت : مجم لازمهء منصب مطلق صدارت، تعیین حکام شرع و مباشرین اوقاف و... با اوست... و حکام شرع را مدخلیت در احداث اربعه نیست... و در محال ایران حکم شرع یزد و ابرقوه و... و کبودجامه را صدر خاصه تعیین و امور... متوجه می شده اند. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص2). مجم عزل و نصب مباشرین موقوفات.. اگر شرعی باشد هیچیک از حکام شرع و صدور را مدخلیتی در آن نیست، بلکه شرعاً هرکس را واقف اوقاف متولی و صاحب اختیار قرار داده باشد مباشر خواهد بود. (تذکرة الملوک ص3).
- شرع و عرف؛ قضاوت شرعی و حکومت پادشاهی. (ناظم الاطباء).
- شرع و عقل؛ دین و فلسفه، کلما حکم به الشرع حکم به العقل. (یادداشت مؤلف).
|| مثل و مانند. (ناظم الاطباء) (آنندراج). مانند و مثل چیزی. یقال: هذا شرع هذا و هذه شرعة هذه و هما شرعان؛ ای مثلان. (منتهی الارب). || (ص) به معانی شَرَع. (ناظم الاطباء). رجوع به شرع شود. یقال: انتم فی هذا الامر شرع؛ ای سواء؛ شما در این کار برابرید. (مهذب الاسماء). || کافی. بسنده. حسب. و فی المثل: شرعک ما بلغک المحل؛ یعنی: بس است از توشه آنقدر که برساند ترا به مقصد؛ در حق کسی گویند که او را تحریض به قناعت به اندک چیزی نمایند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مررت برجل شرعک من رجل؛ ای حسبک؛ یعنی: قابل آن است که او را طلب فرمایی. (واحد و تثنیه و جمع در آن یکسان است). (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شرعک فلان؛ ای حسبک؛ بس است ترا فلان. (مهذب الاسماء). || طریقه و روش. (ناظم الاطباء). راه. (فرهنگ فارسی معین). روش و طریقه. الناس شرع واحد و شَرَع؛ یعنی بر یک روش و طریقه اند و کذا الناس فی هذا الامر شرع و شَرَع؛ یعنی بر یک روش و طریقه اند و برابرند(2). (منتهی الارب). رجوع به شَرَع شود :
فتنه خیزد ز چنین شرع که عشق تو نهاد
گر خبر یابد از این رخصت تو خواجه امام.
میرمعزی (از آنندراج).
|| جای به آب درآمدن. مشرع. مشرعة. (یادداشت مؤلف). || در فارسی کنایه از ایجاد کردن است و با لفظ نهادن مستعمل. (آنندراج).
(1) - ن ل: تا دو عالم. این عالم.
(2) - در اقرب الموارد معنی جملهء دوم از اول تفکیک شده، در جملهء نخست شرع به معنی «بأج» یعنی نوع و ضرب و لون آمده و در جملهء دوم به معنی برابری.

شرع.

[شَ] (ع مص) پیدا کردن برای کسی راه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): شرع لهم شرعاً؛ آشکار کرد راه برای کسان. (از اقرب الموارد). پدید کردن. (ترجمان القرآن جرجانی چ دبیرسیاقی ص61) (المصادر زوزنی) (دهار). بیان و اظهار. (از تعریفات جرجانی). هویدا کردن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). هویدا شدن. (یاداشت به خط دهخدا). || راه راست نهادن. (آنندراج) (مقدمهء لغت میر سید شریف جرجانی ص3). نهادی نهادن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). راه نهادن. رسم نهادن. وضع. (یادداشت به خط دهخدا). || پیدا کردن خدای تعالی راه را بر بندگان در بندگی: شرع الله لهم. (از منتهی الارب) (صراح اللغة) (ناظم الاطباء). آشکار کردن و روشن کردن خدای راه را برای ما. (از اقرب الموارد).
- شرع منزل؛ گشوده شدن آن بسوی راه نافذ. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). متصل شدن باب راه. (ناظم الاطباء).
- شرع باب به طریق؛ گشودن در به راه نافذ. لازم و متعدی است. (از اقرب الموارد). در خانه بر راه گشادن. (آنندراج).
|| به آب درآمدن ستوران. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به آب درآمدن شتر. (آنندراج). در آب شدن. (تاج المصادر بیهقی). در آب آمدن. (المصادر زوزنی). || خوض کردن در کار. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). به کاری درشدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || گشادن گره رسن را و هر دو کرانهء آن را به گوشه یا دستهء دلو و مانند آن انداختن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بازکردن پوست را و کفانیدن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). شکافتن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). از پوست کندن. (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی ص3). || نیکو برداشتن و بلند کردن چیزی را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || راست شدن نیزه ها بسوی کسی. (منتهی الارب) (از تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || راست کردن نیزه ها را بسوی کسی (متعدی). (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ظاهر کردن حق و محو کردن باطل. (از اقرب الموارد). || کسی را در آب وارد ساختن: شرع بفلان. (از اقرب الموارد). || با کف دست آب نوشیدن. یا داخل شدن در آن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || گرفتن کسی کار را. (ناظم الاطباء). شروع به انجام دادن کاری کردن. (از اقرب الموارد). در این معنی از افعال مقاربه است. || نزدیک و مشرف شدن بر کسی.

شرع.

[شِ] (ع اِ) دوال نعلین. || تارهای بربط. (منتهی الارب) (آنندراج). || زه کمان. (دهار).

شرع.

[شُ رُ] (ع اِ) جِ شراع. وترها. (یادداشت به خط دهخدا) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به شِراع شود.

شرع.

[شُرْ رَ] (ع ص، اِ) جِ شارع. شارعة. یقال: ابل شُرَّع و رماح شُرَّع. (از ناظم الاطباء). رجوع به شارع و شارعة شود. || ماهی سردروادارنده. (منتهی الارب): حیتان شُرَّع؛ ماهی هائی که سرها را بلند کرده اند. (ناظم الاطباء). || به کنار آب آیندگان. (ترجمان علامه جرجانی ص 61) :اِذ تأتیهم حیتانُهم یومَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً. (قرآن 7/163).

شرعاف.

[شِ / شُ] (ع اِ) پوست شکوفه خرمابن نر. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

شرعاً.

[شَ عَنْ] (ع ق) بطور شرع و به قانون شرع. (از ناظم الاطباء). بر حسب شرع. (یادداشت به خط دهخدا). مقابل عرفاً : خدای تعالی قصاص بواجب کرد مر قاتل را به شرایطش شرعاً. (تفسیر ابوالفتوح ج 1 ص 272). هیچیک از حکام شرع و صدور را مدخلیتی در آن نیست بلکه شرعاً هر کس را واقفِ اوقاف، متولّی و صاحب اختیار قرار داده باشد مباشر خواهد بود. (تذکرة الملوک ص3).

شرعب.

[شَ عَ] (ع ص) دراز. (منتهی الارب). دراز و طویل. (از ناظم الاطباء).

شرعب.

[شَ عَ] (اِخ) از منازل معروفه اشعریان. (تاریخ قم ص 284).

شرعب.

[شَ عَ] (اِخ) شعبه ای از قبیله بنی رکب منشعب از بنی اشعر. (تاریخ قم ص 283).

شرعب.

[شَ عَ] (اِخ) در ناحیه ای است در یمن و گویند قریه ای است. (یادداشت به خط دهخدا).

شرعب.

[شَ عَ] (اِخ) شرعب بن قیس بن معاویة بن جشم، جدّی جاهلی است. (اعلام زرکلی).

شرعبة.

[شَ عَ بَ] (ع مص) شرعب الادیم شرعبة؛ برید پوست را به درازا. (منتهی الارب) (از آنندراج).

شرعبی.

[شَ عَ بی ی] (ع اِ) نوعی از چادر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نوعی از بُرد. (مهذب الاسماء). || (ص) مرد دراز نیکوبدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شرعبی.

[شَ عَ بی ی] (اِخ) لقب عبیده تابعی. (منتهی الارب).

شرعبی.

[شَ عَ بی ی] (اِخ) اُطُمی (قلعه ای) است پائین کوه ذباب. (منتهی الارب). از آطام یهود است در مدینه. (یادداشت به خط دهخدا). || (ص نسبی) منسوب است به شرعب. (سمعانی). رجوع به شرعب شود.

شرعبیه.

[شَ عَ بی یَ] (اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شرعبیه.

[شَ عَ بی یَ] (اِخ) جایگاهی است در جزیره، وقعه ای در این مکان وقوع یافته است. (یادداشت به خط دهخدا).

شرع پذیر.

[شَ پَ] (ن مف مرکب) مقبول و پذیرفته شریعت. که در شرع روا باشد و پذیرفته آید. مشروع :
خر آزادکرده را قربان
نکنم زآنکه نیست شرع پذیر.سوزنی.

شرع پسند.

[شَ پَ سَ] (ن مف مرکب)مطلوب شریعت. مقبول شریعت. شرع پذیر. که در شرع پسندیده و قابل قبول باشد: ادلّه شرع پسند: این دعوی یا دلیل یا حجت و سند شرع پسند نیست. (یادداشت به خط دهخدا).

شرعت.

[شِ / شَ عَ] (ع اِ) شرعة. رجوع به شرعة شود.

شرع مدار.

[شَ مَ] (ص مرکب)شریعتمدار. آنکه به امور شرع و شریعت پردازد. رجوع به شریعتمدار شود.

شرع نهاد.

[شَ نِ / نَ] (ص مرکب) عادل و مأنوس به عدالت. (ناظم الاطباء).

شرعوب.

[شُ] (ع اِ) نام گیاهی. و یا ثمر آن گیاه. (ناظم الاطباء).

شرعوف.

[شُ] (ع اِ) گیاهی است. یا بار گیاهی یا ثمره ای است. (منتهی الارب). نام گیاهی و یا نام بار آن گیاه. (ناظم الاطباء).

شرعة.

[شِ / شُ عَ] (ع اِ) راه پیداکرده خدای بر بندگان در بندگی و راه روشن و راست. و منه قوله تعالی : «لکلٍّ جعلنا منکم شرعةً و منهاجاً» (قرآن 5/48). (از منتهی الارب). راه. شریعت. شریعه. راه دین. (مهذب الاسماء). راه مسلمانی. (دهار). نهادِ دین. (ترجمان علامه جرجانی ص 61). || زه. وتر. || زه کمان. (مهذب الاسماء). روده کمان. چلّه کمان. (غیاث اللغات). || رود که بزنند. (مهذب الاسماء). || دام مرغ سنگخوار. || مثل و مانند چیزی. (منتهی الارب). یقال: هذه شرعة هذه؛ این مانند این است. (از ناظم الاطباء). ج، شِرَع. جج، شِراع.

شرعة.

[شَ رَ عَ] (ع اِ) صفه مسقّف و پوشیده. ج، اشراع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کشتی. || رواق و پیش طاق. (ناظم الاطباء).

شرعه.

[شِ عَ] (ع اِ) آبشخور. آبشخوار :شرعه ممالک او از شوائب کدورت صافی شد. (ترجمه تاریخ یمینی ص 5). از شرعه لطفت و صحیفه کرمت به شربتی آب حیات و فصلی از باب نجات بهره مند شوم. (ترجمه تاریخ یمینی ص 188). شرعه شریعت از غبار بدعت نگاهداشتی. (ترجمه تاریخ یمینی ص398).

شرعی.

[شَ عی ی / شَ] (ص نسبی)منسوب به شرع. (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء). آنچه به شرع نسبت داده شود. (از اقرب الموارد) : امور شرعی سرکار فیض آثار متعلق و مختص عالیجاه صدر خاصه است. (تذکرة الملوک ص2). مجم عزل و نصب مباشرین موقوفات... اگر شرعی باشد هیچیک از حکام شرع و صدور را مدخلیتی در آن نیست. (تذکرة الملوک ص3). || مشروع و حلال و موافق شرع. (ناظم الاطباء). مطابق احکام شرع. موافق دین. (فرهنگ فارسی معین). آنچه موافق شرع است. (از اقرب الموارد). || راست. || شلوار تنگ. (ناظم الاطباء).

شرعی.

[شِ عی ی] (ع اِ) زه کمان. (آنندراج) (ناظم الاطباء). به معنی های شِرعَة. (منتهی الارب). رجوع به شرعة شود. || مثل و مانند. (ناظم الاطباء). مانند چیزی. ج، شَرع، و شِرع، شِرِع. جج، شِراع. (آنندراج). رجوع به شَرع و شرعة شود.

شرعیات.

[شَ عی یا] (ع اِ مرکب) جِ شرعیة. علوم و احکام شرعی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شرعی و شرعیة شود.

شرعیة.

[شَ عی یَ] (ع ص نسبی) شرعیه. مؤنث شرعی. منسوب به شرع. ج، شرعیات: احکام شرعیه. (یادداشت مؤلف). رجوع به شرع و شرعی شود.
- دعاوی شرعیة؛ ادعاها و اختلافات شرعی : دستور آن بود که قاضی اصفهان بغیر از جمعه در خانهء خود به تشخیص دعاوی شرعیهء مردم... می رسید. (تذکرة الملوک ص3).

شرغ.

[شَ] (ع اِ) شَرَغ. شِرغ. غوک ریزه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شرغ.

[شِ] (ع اِ) شَرغ. (و به کسر افصح است). (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شَرغ. (ناظم الاطباء). رجوع به شَرغ شود.

شرغ.

[شَ رَ] (ع اِ) شَرغ. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شَرغ شود.

شرغ.

[شَ] (اِ صوت) شرق. رجوع به شَرغ شود.

شرغ.

[شَ رَ] (اِ صوت) بانگ تپانچه. (یادداشت مؤلف). شرق. رجوع به شرق شود.

شرغ.

[شَ] (اِخ) دهی است به بخارا. (منتهی الارب) (آنندراج). چرغ. نام قریه ای به بخارا. معرب چرغ است که نام یکی از دیه های بزرگ بخارا است و جمعی بدانجا منسوبند. از آنجمله است: ابوصالح و ابوحکیم و ابوالفضل. (یادداشت مؤلف) : بعد از آن پادشاه دیگر که شداسکجکت و شرغ و رامتین بنا کرد. (ترجمهء تاریخ بخارای نرشخی ص7).رجوع به تاریخ جهانگشای جوینی ج1 حاشیهء ص179 و احوال و اشعار رودکی ج1 ص63، 106 و 107 و فهرست تاریخ بخارا شود.

شرغ شرغ.

[شَ رَ شَ رَ / شَ شَ] (اِ صوت) بانگ بهم خوردن دو چیز. (یادداشت مؤلف). شرق شرق. رجوع به شرق شرق شود.

شرغوف.

[شُ] (ع اِ) غوک ریزه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به شرغ شود. || نام گیاهی و یا نام بار آن گیاه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شرف.

[شَ] (اِ) آستانهء در. (ناظم الاطباء). || تخته ای که در پیش در نصب سازند. (از برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آواز آهسته مانند آواز پای مردم. (از ناظم الاطباء).

شرف.

[شَ] (ع مص) چیره شدن به کسی به بزرگی و یا در حسب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). غلبه کردن به شرف. (تاج المصادر بیهقی). || کنگره ساختن برای حائط. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شرف.

[شَ رَ] (ع مص) بزرگ و بلندقدر شدن و عالی مرتبه گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). بزرگوار شدن. (المصادر زوزنی) (برهان) (دهار). شرافة. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شرافت و شرافة شود. || دوام کردن بر خوردن کوهان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بلند شدن گوش و کتف. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || رسیدن کسی بر امر بزرگی از خیر و یا شر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شرف.

[شَ رَ] (ع اِ) بلندی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || جای بلند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مکان مرتفع. (فرهنگ فارسی معین). || بزرگی آبایی. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بزرگی ذاتی و بلندی حسب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مرتبه و قدر. (منتهی الارب). علو و مجد. (اقرب الموارد). || تقوی و پرهیزکاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کوهان شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || بینی. (از اقرب الموارد). || تک اسب. (ناظم الاطباء). تک اسب که یک غایت جری آن است یا مقدار یک گروه. (منتهی الارب) (آنندراج). || مقدار یک میل مسافت. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || رسیدگی بر امر بزرگ خواه خیر باشد و یا شر. (ناظم الاطباء).
- علی شرف؛ بر طرف و کنارهء چیزی. (ناظم الاطباء).
- || بر نقطهء چیزی. (ناظم الاطباء).
|| (ص) جِ شَریف. (از یادداشت مؤلف) (از ناظم الاطباء). جِ شریف یا مفرد به معنی شریف. (از اقرب الموارد). || (اِمص) بزرگی و بزرگواری و جاه و جلال و درجه و مرتبه. (ناظم الاطباء). بلندی و جای بلند و در فارسی با لفظ یافتن و داشتن و کردن مستعمل. (از آنندراج). بزرگواری. (دهار) (از مهذب الاسماء). بلندی. علو. مکان عالی. مجد. بزرگی. بلندی قدر. علو حسب. رفعت. قدر. منزلت. سیادت. فضل. بزرگواری. سرافرازی. بزرگی قدر. نبل. مأثرة. سورة. (یادداشت مؤلف). حرمت و آبرو و مجد و افتخار و حشمت و عظمت و عزت. (ناظم الاطباء). آبرو. عرض. (فرهنگ فارسی معین) :
چو دانا شود مرد بخشنده کف
مر او را رسد بر حقیقت شرف.
ابوشکور بلخی.
زین گرفته ست ازو دین شرف و دوده فخار.
منوچهری.
شاید اگر چشم سر ز بهر شرف
مرد درین ره یکی چهار کند.ناصرخسرو.
چه چیز است چیزی است این کز شرف
رسولش لقب داد سحر حلال.ناصرخسرو.
ز بوی و لذت خوش میوه ها را
شرف باشد چنانک از عقل ما را.
ناصرخسرو.
شرف چیز بهنگام پدید آید ازو
چون پدید آمد تشریف علی روز غدیر.
ناصرخسرو.
از شرف مدح تو در کام من
گرد عبیر است و لعابم گلاب.ناصرخسرو.
بر سنگ اگر مبارک نامش کنند نقش
سنگ از شرف به ماه و به خورشید برشود.
مسعودسعد.
رفتن بر درجات شرف بسیار مؤنت است. (کلیله و دمنه). زمانه عز و شرف آن را انقیاد آورده است. (کلیله و دمنه). شرف احماد و ارتضا ارزانی فرمود. (کلیله و دمنه). این شرف من بنده را بر روی روزگار باقی و مخلد ماند. (کلیله و دمنه). شرف سعادت خویش در اطاعت و متابعت او شناختند. (از کلیله و دمنه).
هر آینه شرف سر فزون بود ز افسر.
ادیب صابر.
ای ناصر دین سید اولاد پیمبر
ای عالم جاه و شرف و دانش و تمییز.
سوزنی.
دولت او که پیکر شرف است
آستین بر دو پیکر اندازد.خاقانی.
این پرده کآسمان جلال آستان اوست
ابری است کآفتاب شرف در عنان اوست
یا رب به تازگی شرف جاودانش ده
کاسلام تازه از شرف جاودان اوست.
خاقانی.
سفیدروی ازل مصطفی است کز شرفش
سیاه گشت به پیرانه سر سر دنیا.خاقانی.
مهد شرف(1) به صفهء شاه اخستان رسید
صفه ز هفت چرخ کهن سال درگذشت.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص846).
فرزندی که در صدف لطف و شرف قصر شرف شاه است به دست نهنگ تلف ندهد. (سندبادنامه ص235). سلطان از بهر شرف دین و عز اسلام بدین مصالحت راضی شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص293).
گر شرف عقل نبودی ترا
نام که بردی که ستودی ترا؟نظامی.
مرد به زندان شرف آرد به دست
یوسف ازین روی به زندان نشست.نظامی.
صورت خدمت صفت مردمی است
خدمت کردن شرف آدمی است.نظامی.
شرف مرد به جود است و کرامت به سجود
هرکه این هر دو ندارد عدمش به ز وجود.
سعدی.
طالع اگر مدد دهد دامنش آورم به کف
گر بکشم زهی طرب ور بکشد زهی شرف.
حافظ.
- باشرف؛ با آبرو و حرمت :
باشرف ملکت را سیرت خوب تو کند
بابها دولت را فر و بهای تو کند.منوچهری.
- بی شرف؛ که شرافت ندارد. دشنامی است توهین آمیز.
- شرف افزودن؛ فزونی یافتن افتخار و عظمت کسی. آبرو و حرمت بسیار بدست آوردن :
بحر ارجیش فزود از قدم من زآنسانک
برج برجیس ز یونس شرف افزود شرف(2).
خاقانی (دیوان چ سجادی ص896).
- شرف الزمان؛ موجب بزرگی عصر و روزگار. (فرهنگ فارسی معین).
- شرف تحسین؛ افتخار بواسطهء پسندیده شدن و تحسین نمودن. (ناظم الاطباء).
- شرف خدمت؛ افتخار بواسطهء خدمتگزاری و طاعت. (ناظم الاطباء).
- شرف صدور ارزانی داشتن؛ افتخار صادر شدن بخشیدن.
- شرف صدور یافتن؛ افتخار صدور به دست آوردن : اگر امراء و ارکان... متقاعد نگردند به خدمت بندگان قبلهء عالمیان عرض و بدانچه امر اقدس شرف صدور باید از آن قرار معمول دارد. (تذکرة الملوک ص6).
- شرف کردن؛ افتخار کردن. آبرو کسب کردن :
گرچه به خاندانش سلاطین شرف کنند
این بانوی جهان شرف خاندان اوست.
خاقانی.
جمال من ازو نوری به کف کرد
که مه با نور خور از وی شرف کرد.
امیرخسرو دهلوی (از آنندراج).
- شرف ملازمت؛ افتخار بواسطهء ملازمت در خدمت و فرمانبرداری. (ناظم الاطباء).
- شرف نفاذ؛ دارای افتخار نفاذ. افتخار رواج دارنده : جای او که می ایستد آن است که در صف قورچیان یراق، در پهلوی قورچی صدق که مهردار مهر «شرف نفاذ» نیز بوده ایستاده می شد. (تذکرة الملوک ص27).
- شرف نفاذ یافتن؛ افتخار نفاذ یافتن. صادر شدن : بابتی که فرمان همایون شرف نفاذ یافت. (تذکرة الملوک ص24).
- شرف نهادن کسی را بر دیگری؛ آن کس را از وی برتر داشتن : عجم را شرف بر عرب نهادم هرچند دانستم که اندر آن بزه بزرگ است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص171).
- مهر شرف نفاذ؛ مهر اضافی کوچکی بود (از مهرهای سلطنتی دورهء صفویه) که با مهر یک باهم بکار می رفت یحتمل این مهر بشکل بیضی به ابعاد 4/1×2/2 سانتی متر و رقم آن «لااله الا الله الملک (الله) الحق المبین» بود. قبل از این مهر توقیع «حسب الامر...» نوشته شده است و مهر ثبت زیر آن است. (از سازمان حکومت صفویه ص269).
|| فضیلت. || (اصطلاح هیأت) بلندی و ارتفاع. (ناظم الاطباء). بیت شرف الکوکب بیت صعود آن است. محل خانهء قوت آن کوکب، مث حمل آفتاب، ثور قمر، سرطان مشتری. (منتهی الارب). خداوندان احکام نجوم بجای قدر، شرف گویند. (التفهیم). در اصطلاح علمای احکام نجوم به معنی قدر است. نزد دیگر منجمان: سماک اعزل از شرف اول است. مقابل هبوط در احکام نجوم. شرف هر سیاره درجه ای است در برجی که منسوب بدوست و برای هریک از سبعهء سیاره شرفی است: شرف زحل در میزان، شرف مشتری در سرطان، شرف مریخ در جدی، شرف شمس در حمل، شرف زهره در حوت، شرف عطارد در سنبله، شرف قمر در ثور، شرف رأس در جوزا، و شرف ذنب در قوس است. قدر عظم. (یادداشت مؤلف) : علامات درج و دقایق و ثوانی و ثوالث و روابع و خوامس و هبوط و وبال، و اوج و شرف و... بنوشت. (سندبادنامه ص64). ذات شریف او در شرف موازی سماک و در رفعت مساوی افلاک. (ترجمهء تاریخ یمینی ص396). هلال چون ماهچه بر شرف برجش و زحل چون کوکبی بر آستانهء قصرش. (از ترجمهء تاریخ یمینی ص200).
- بیت الشرف (در علم احکام نجوم)؛ برجی که در آن یکی را از هفت ستارهء سیاره سعادت و شرف حاصل شده چنانچه شرف آفتاب در برج حمل است و شرف مشتری در سرطان. (غیاث اللغات).
- شرف آفتاب؛ یا شرف خورشید یا شمس، بودن خورشید است در نوزدهم درجهء برج حمل. (از غیاث اللغات) (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء) (آنندراج) :
شرف شمس تا بود به حمل
خانهء ماه تا که سرطان است.سوزنی.
خورشید را به برج حمل چون بود شرف
آن را شرف زیادت از آن دان هزار بار.
سوزنی.
به وقت آنکه به برج شرف رسد خورشید
به گاه آنکه به صحرا کشد صبا لشکر.
انوری.
در آن وقت آفتاب اندر شرف بود
پر از مرجان زمین همچون صدف بود.
نظامی.
- شرف ذنب؛ در سه درجهء قوس است. (ناظم الاطباء).
- شرف راس؛ در سه درجهء جوزا است. (ناظم الاطباء).
- شرف زحل؛ در 21 درجهء برج میزان است. (از یادداشت مؤلف) (از غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (آنندراج).
- شرف زهره؛ در 24 درجهء برج دلو است. (از ناظم الاطباء). شرف زهره در بیست و هفتمین درجهء حوت است. (یادداشت مؤلف).
- شرف عطارد؛ در 15 درجهء سنبله است. (از غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف) (آنندراج).
- شرف ماه؛ در درجهء سوم برج ثور است. (غیاث اللغات) (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء) (آنندراج).
- شرف مریخ؛ در 28 درجهء برج جدی است. (از آنندراج) (از غیاث اللغات) (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء).
- شرف مشتری؛ در 15 درجهء برج سرطان است. (آنندراج) (غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف).
(1) - ن ل: مهر شرف.
(2) - ن ل: بحر ارجیش ز یونس...

شرف.

[شُ] (ع ص) ماده شتر کلانسال. (ناظم الاطباء).

شرف.

[شُ رُ] (ع اِ) فتنه و آشوب. (ناظم الاطباء). || بناهایی که دارای کنگره ها باشند. (از اقرب الموارد). || (ص) جِ شارِف. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شارف و شَرَف شود.
- بر شرف زوال یا هلاک بودن یا شدن؛ در آستانهء مرگ و نابودی قرار گرفتن : و گرنه شما بر شرف هلاکید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص50). بر شرف هلاک شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص27). ملک خویش بر شرف زوال دید و اعوان و انصار خود را طعمهء سباع یافت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص26). دلی غمناک و چشمی نمناک و جانی بر شرف هلاک. (ترجمهء تاریخ یمینی ص68).
- در شرف؛ نزدیک به. در حالِ: این ساختمان در شرف خراب شدن است. (فرهنگ فارسی معین).
- در شرف کاری؛ نزدیک آن: در شرف حرکت؛ در جناح حرکت. در شرف موت بودن؛ در آستانهء مرگ بودن.

شرف.

[شُرْ رَ / شُ رُ] (ع ص) جِ شارِف. (ناظم الاطباء). رجوع به شارف شود.

شرف.

[شُ رَ] (ع اِ) جِ شُرَفَة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جِ شَرفَة. (یادداشت مؤلف) (دهار). جِ شرفة به معنی کنگره ها. (آنندراج) (مقدمهء لغت میر سید شریف جرجانی ص2) :
قصر و جاه و شرف و عمر تو بادا معمور
تا به فردوس برین برشده در ساو و شُرف.
سوزنی.
رجوع به شرفة شود.

شرف.

[شَ رَ] (اِخ) کوهی است نزدیک کوه شریف، و در کوه شرف است حمای ضریه وربده. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از معجم البلدان). || موضعی است به اشبیلیه. || محله ای است به مصر. (منتهی الارب).

شرف.

[شَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان بنارویهء بخش جویم شهرستان لار. سکنهء آن 1257 تن. آب آن از چاه تأمین می شود. محصول آنجا غلات دیمی. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شرف.

[شَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان ناهیدشت بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. سکنهء آن 225 تن. آب آن از چاه تأمین می شود. محصول عمدهء آنجا غلات دیم و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شرف.

[شَ رَ] (اِخ) ابن عثمان غزی. متوفای 779 ه . ق. او راست: 1- مدینة العلم. 2- شرح بسیطی بر منهاج نووی قریب به ده جلد. 3- مختصر روضهء نووی. (یادداشت مؤلف).

شرف.

[شَ رَ] (اِخ) ابن مؤید مجدالدین خوارزمی بغدادی. (یادداشت مؤلف). رجوع به مجدالدین بغدادی شود.

شرف.

[شَ رَ] (اِخ) ابن محمد معافری. محدث است. (منتهی الارب).

شرف.

[شَ رَ] (اِخ) یا شرف برسوی. او راست: کتاب «مفاتیح النجوم و مصابیح العلوم» که از کتاب کفایة التعلیم غزنوی ملخص نموده است. (یادداشت مؤلف).

شرف.

[شَ رَ] (اِخ) خیابانی. از معاصران امیر علیشیر نوایی و به گفتهء او مردی درویش و نامراد است و همیشه بر سر تاج نمد نهاده قورچق می پیچید. ابیات زیر از خمسهء اوست:
به نزد کسی کاو به دانش مهست
ز مجرم کشی جرم بخشی بهست.
خواهم که چوب تیر شوم تا که گاه گاه
بر حال من به گوشهء چشمی کنی نگاه.
بی هنری مایهء صد غم بود
صد هنر از آدمیی کم بود.
(از مجالس النفائس صص11-12). رجوع به فهرست همان مأخذ شود.

شرف.

[شَ رَ] (اِخ) شیخ علی. او راست: ریاض الجنان. چ 1312 ه . ق. بمبئی. و در آن کتاب از سیرت نبوی بحث کرده و در پایان آن از خلفای فاطمی ذکری بمیان آورده است. (از معجم المطبوعات مصر).

شرف.

[شَ رَ] (اِخ) عبدالمحسن برکمانی. یکی از اشراف مکه. او راست: الرحلة الیمانیة. چ چاپخانهء السعادة 1912 م. (از معجم المطبوعات مصر).

شرف.

[شَ رَ] (اِخ) قزوینی. اسمش میرزا شرف جهان و فضایل و کمالات و درجاتش مستغنی از توصیف و خود از سادات حسینی و خلف الصدق قاضی جهان نوادهء سیف الصدق بوده که در زمان سلطان اولجایتو محترم بوده و خود در خدمت نواب شاه طهماسب صفوی کمال اعتبار داشت ولی آخرالامر گوشه نشینی اختیار کرد. از اشعار اوست:
می دمد باد مشکبار بهار
ساقیا خیز و جام باده بیار
خوش بود باده خاصه موسم گل
خوش بود عیش خاصه فصل بهار
منم آن رند لاابالی مست
منم آن عاشق قلندروار
که برد در حریم میخانه
چون شوم گرم باده و مزمار
ساقی از من به جرعه ای خرقه
مطرب از من به نغمه ای دستار
چار تکبیر گفته بر ناموس
بر سر چارسوی این بازار
در ضمیرم همه محبت دوست
بر زبانم همه حکایت یار...
کس نداند که را گرفتم دوست
کس نداند که را گرفتم یار
ای شرف مست عشقی و ترسم
که کنی راز خویشتن اظهار
چند گویی سرود این پرده
پردهء خویش می دری هش دار.
(از آتشکدهء آذر چ شهیدی صص 230-231).
رجوع به مجمع الخواص ص139 و فرهنگ سخنوران شود.

شرف آباد.

[شَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان رستاق بخش اشکذر شهرستان یزد. سکنهء آن 626 تن. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات. صنایع دستی زنان کرباس بافی. راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

شرف آباد.

[شَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان دیزمار بخش ورزقان شهرستان اهر. آب آن از چشمه تأمین می شود. سکنهء آن 581 تن است. محصول آنجا غلات می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شرف آباد.

[شَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. سکنهء آن 113 تن است. آب آن از قنات تأمن می شود. محصول آنجا غلات و لبنیات و چغندر و پنبه. راه آن ماشین رو. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شرف آباد.

[شَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان گنجگاه بخش سنجبد شهرستان خلخال. آب آن از چشمهء. صنایع دستی زنان فرشبافی. محصول عمدهء آنجا غلات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شرف آباد.

[شَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان باغین بخش مرکزی شهرستان کرمان. سکنهء آن 180 تن. محصول عمدهء آنجا غلات و حبوب و میوه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شرف آباد بالا.

[شَ رَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد. سکنهء آن 170 تن. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول عمدهء آنجا غلات و لبنیات و پشم. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شرف آباد بالا.

[شَ رَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول. آب آن از رودخانهء دز تأمین می شود. سکنهء آن 150 تن. محصول عمدهء آنجا غلات و برنج و کنجد. ساکنان از عشایر بختیاری هستند. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شرف آباد پایین.

[شَ رَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد. سکنهء آن 96 تن. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول عمدهء آنجا غلات و لبنیات. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شرفا.

[شُ رَ] (ع ص، اِ) صورت متداول شرفاء در تداول فارسی. رجوع به شریف و شرفاء شود.

شرفاء .

[شُ رَ] (ع ص، اِ) جِ شَریف. (منتهی الارب) (دهار). جِ شریف، به معنی مرد بزرگ قدر. (آنندراج). جِ شریف. بزرگان. نجیبان. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شریف شود.

شرفاء .

[شَ] (ع ص) مؤنث اَشرَف. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به اشرف شود. اذون. باگوش. گوش ور. گوش دراز. طویلة القوف. که گوش دراز دارد. (یادداشت مؤلف) : کل صماء بیوض و کل شرفاء ولود. (الجماهر بیرونی ص144).
- اذن شرفاء؛ گوش دراز. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).
|| خانهء کنگره دار. (منتهی الارب) (آنندراج).
- دار شرفاء؛ خانهء کنگره دار. (ناظم الاطباء).

شرفات.

[شُ رَ] (ع اِ) جِ شُرفَة. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

شرفات.

[شَ / شُ رَ] (ع اِ) جِ شرفة، به معنی کنگرهء قصر. (یادداشت مؤلف) (از اقرب الموارد). || در عبارت زیر مجازاً به معنی شاخه های بالائی درخت است : چون شرفات درخت از ثمار خالی دید عجب داشت که چندین انجیر که خورده است. (سندبادنامه ص165). این شهر سوری داشت که نسور بر موازات شرفات او نرسیدی. (ترجمهء تاریخ یمینی ص257). بر غرفات خلد برین و شرفات اعلی علیین آشیان ساخت. (جامع التواریخ رشیدی). رجوع به شرفة شود.

شرفات.

[شُ رُ] (ع اِ) شرفات الفرس؛ گردن اسب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جای برنشستن ردیف در پشت اسب. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

شرفاک.

[شَ / شِ] (اِ) شرفالنگ. شرفانگ. هر صدا و آواز آهسته. (از برهان) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری). شلفاک. اسدی به معنی آواز پی، بیت زیر (توانگر به...) را شاهد آورده و باز به همان بیت در کلمهء شلپوی در همین معنی استشهاد جسته است. (یادداشت مؤلف). هر آواز را گویند عموماً و آواز پای را خصوصاً، و آن را شرفه و شرفنگ و شرفک نیز گویند. (از آنندراج) (از انجمن آرا). || آواز پای مردم. (از برهان) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا). بانگ پی باشد. (لغت فرس اسدی) :
توانگر به نزدیک زن خفته بود
زن از خواب شرفاک مردم شنود.
ابوشکور بلخی.
تا چهرهء دل گرفت غم پاک
بر طاس فلک فتاد شرفاک
ادیب صابر (از آنندراج).
تا که هنگام رفتن اندر راه
نبود مور و مار را شرفاک.
پادشه در تنعم و دولت
دشمنش خوار و خسته و مفلاک.
ادیب صابر (از جهانگیری).
پیش خوانش نشنود هرگز کسی شرفاک نان.
سنایی.

شرفالنگ.

[شَ / شِ لَ] (اِ) شرفاک. شرفانگ. (ناظم الاطباء). به معنی شرفاک است. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از آنندراج). رجوع به شرفاک شود.

شرفانگ.

[شَ / شِ نَ] (اِ) شرفاک. شرفالنگ. (ناظم الاطباء). به معنی شرفاک است. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از آنندراج). رجوع به شرفاک شود.

شرفای حسنی.

[شُ رَ یِ حَ سَ] (اِخ)یکی از دو طبقهء «شرفای مراکش» که از 951 ه . ق. تا 1069 ه . ق. در مراکش سلطنت کرده اند. اسامی افراد آن از این قرار است: محمد اول، شیخ (جلوس 951 ه . ق.)، عبدالله (جلوس 965 ه . ق.) محمد دوم (جلوس 981 ه . ق.)، ابومروان عبدالملک اول (جلوس 983 ه . ق.) ابوالعباس احمد اول، منصور (جلوس 986 ه . ق.)، «شیخ» و «ابوفارس» و «زیدان» (رقبای یکدیگر) (جلوس 1012 ه . ق.)، زیدان به تنهایی (از 1016 ه . ق.)، ابومروان عبدالملک دوم (جلوس 1038 ه . ق.)، ولید (جلوس 1040 ه . ق.)، محمد سوم (جلوس 1045 ه . ق.)، احمد دوم (جلوس 1066 - 1069 ه . ق.). (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به شرفای مراکش و طبقات سلاطین اسلام صص51-52 شود.

شرفای فلالی.

[شُ رَ یِ فَلْ لا] (اِخ)یکی از دو طبقهء «شرفای مراکش» که از 1075 - 1311 ه . ق. در مراکش سلطنت کرده اند. اسامی افراد آن از این قرار است: رشیدبن شریف بن علی (جلوس 1075 ه . ق.) اسماعیل سمین (جلوس 1083 ه . ق.). احمد ذهبی (جلوس 1139 ه . ق.) عبدالله (جلوس 1141 ه . ق.). محمد اول (جلوس 1171 ه . ق.). یزید (جلوس 1204 ه . ق.). هشام (جلوس 1206 ه . ق.). سلیمان (جلوس 1209 ه . ق.). عبدالرحمان (جلوس 1238 ه . ق.). محمد دوم (جلوس 1276 ه . ق.). حسن (جلوس 1290 ه . ق.). عبدالعزیز (جلوس 1312 ه . ق.) حفیظ (جلوس 1325 ه . ق. استعفا 1329 ه . ق.). یوسف (جلوس 1330 ه . ق. وی در شعبان 1330 سلطان مراکش خوانده شد). محمد بن یوسف، مشهور به محمد خامس (پنجم) (جلوس 1346 ق = 1927 م. عزل 1953 م. جلوس مجدد 1955 م). (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به شرفای مراکش و طبقات سلاطین اسلام صص52-53 شود.

شرفای مراکش.

[شُ رَ یِ مَ کِ] (اِخ)خاندانی که از 951 ه . ق. = 1544م. تا 1311 ه . ق. = 1893م. در مراکش حکومت کردند. این امرا چون خود را از فرزندان حسن بن علی بن ابیطالب علیهم السلام و اولاد فاطمه علیها السلام می دانستند، خود را شریف (ج، شرفاء) می نامیدند. این سلسله شهر تاروت را در سال 921 ه . ق. و بلاد مراکش و فاس را اندکی بعد تصرف کردند ولی استقلال ایشان از سال 951 ه . ق. = 1544م. آغاز می گردد. شرفای مراکش دو طبقه اند: حسنی، فلالی. در مدت 6 سال که سلسلهء دوم جای سلسلهء اول را گرفت مراکش قرین هرج و مرج بود. حدود مراکش همیشه به حال کنونی بوده ولی همه وقت دو شریف - که رقیب یکدیگر محسوب می شده اند - یکی در فاس و دیگری در مراکش مقام داشته اند. شرفا به خود عنوان خلیفه و امیرالمؤمنین می دادند. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به «شرفای حسینی» و «شرفای فلالی» و طبقات سلاطین اسلام صص51-55 شود.

شرف الادباء .

[شَ رَ فُلْ اُ دَ] (اِخ) ادیب صابر. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به ادیب صابر شود.

شرف الحکماء .

[شَ رَ فُلْ حُ کَ] (اِخ)اثیرالدین فتوحی مروزی. (یادداشت مؤلف). رجوع به اثیرالدین شود.

شرف الدوله.

[شَ رَ فُدْ دَ لَ] (اِخ)ابوالفوارس شیرذیل، سومین از دیالمهء (آل بویه) فارس. وی در عراق نیز حکومت کرده (جلوس 372 - 379 ه . ق.). (از یادداشت مؤلف). رجوع به تاریخ گزیده چ لیدن صص429-430 و مجمل التواریخ والقصص ص395، 396 و 428 و آثار الباقیة ص133 و مادهء ابوالفوارس شود.

شرف الدوله.

[شَ رَ فُدْ دَ لَ] (اِخ)ابوالمکارم مسلم. پنجمین از بنی عقیل که در الجزایر حکومت می کردند (جلوس 453 - 478 ه . ق.). (از یادداشت مؤلف).

شرف الدوله.

[شَ رَ فُدْ دَ لَ] (اِخ)ابوشجاع ارسلان خان ثانی. نهمین از امرای ایلک خانیه به ترکستان از حدود 421 - 424 ه . ق. (یادداشت مؤلف).

شرف الدوله.

[شَ رَ فُدْ دَ لَ] (اِخ) ابوعلی حسن بن بهاءالدولة بن عضدالدولة بن رکن الدولة بن بویه. بعد از پدر در بغداد در خدمت خلیفه به نیابت برادر سلطان الدوله راه امارت داشت. ترکان او را بر برادر شورانیدند تا نام او را از خطبه بیفکند و به نام خود خطبه کرد و مدت شش سال و دو ماه امارت داشت و در سال 410 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ گزیده چ لیدن ص431).

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)ابن القاضی الفاضل. پسر قاضی فاضل وزیر و قاضی سلطان صلاح الدین ایوبی است. و خود او ظاهراً به طب و گیاه شناسی توجهی داشته است. ابن البیطار از او برای سوسن اسود نقلی دارد (ج1 ص69). (یادداشت مؤلف).

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)ابن عبدالقادربن برکات بن ابراهیم. معاصر فاضل نحریر موسی محمد محبی، مؤلف «معجم خلاصة الاثر فی اعیان القرن حادی عشر»، از اجلهء حنفیهء غزه و کبار فقهای آن فرقه و در علم تفسیر و نحو و فقه استاد بود و تصانیفی سودمند دارد از آن جمله است: 1- محاسن الفضائل بجمع الرسائل. 2- حاشیهء تنویر البصائر بر کتاب اشباه النظایر، تألیف ابن نجیم. (از نامهء دانشوران ج2 ص702).

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)ابن عنین شاعر. متوفای 630 ه . ق. رجوع به ابن عنین... شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) لقب ابن منیر عبدالواحد. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابن منیر شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)ابواسحاق قرشی شرف الدین. رجوع به ابواسحاق... شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)ابوالقاسم بن عبدالعلیم. رجوع به ابوالقاسم... شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) ابوجعفر احمدبن محمد بن سعید. ابن البلدی. رجوع به ابن البلدی... شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)ابوشجاع ارسلان خان ثانی. رجوع به ارسلان... شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)ابوطاهربن سعدالدین. رجوع به ابوطاهر... شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)ابوعبدالله بن فخرالدین عثمان بن علی معروف به بنت ابی سعد (کذا فی کشف الظنون و التصحیف فیه ظاهر). او راست: مستوجبة المحامد فی شرح خاتم ابی حامد (در الدرر المنظوم آن را به طلیطلی منسوب داشته) در دو مجلس که یکی را در سال 894 ه . ق. املاء کرده است. (از یادداشت مؤلف).

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)ابوعبدالله محمد بن عبدالله... معروف به ابن بطوطة. رجوع به ایران باستان ج1 ص107 و ابن بطوطة شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) احمدبن شیخ یحیی منیری. از اهل قصبهء منیر بنگالهء هند و از عارفان و شاعران قرن نهم هجری قمری و از پیروان و معاریف مشایخ نقشبندیه بود. وی دارای تألیفاتی است از جمله کتابی بنام «شرفنامه» در بیان لغات، بنام اوست که یا خود نگاشته و یا یکی از مریدانش بنام او پرداخته است(1). ابیات زیر از اوست:
گر سلسلهء زلفت در دور جنان پیچد
در پنج نماز خود دوزخ به دعا خواهم.
روی سیه و موی سفید آوردم
چشمی گریان قدی چو بید آوردم
چون خود گفتی که نا امیدی کفر است
فرمان تو بردم و امید آوردم.
(از ریاض العارفین و فرهنگ سخنوران).
رجوع به فرهنگ سخنوران و مآخذ مندرج در آن شود.
(1) - مؤلف شرفنامه ابراهیم قوام فاروقی است و آن را به نام مرشد خود احمد منیری کرده است. (از یادداشت مؤلف در پشت ص 1 شرفنامهء نسخهء لغتنامه).

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) احمدبن علی بن یوسف بوفی قرشی. رجوع به احمدبن... و روضات الجنات ص756 شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) احمدبن موسی اربلی. رجوع به احمدبن موسی... شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) احمد دماوندی. رجوع به احمد شرف الدین... و لباب الالباب ج1 صص282-285 شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) لقب اسماعیل بن ابی بکر معروف، به ابن المقری. رجوع به ابن المقری شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)انوشروان بن خالد فینی کاشانی، مکنی به ابونصر، وزیر سلجوقیان، متوفای 532 ه . ق. وی اص از مردم فین کاشان است و در جوانی از کاتبان دیوان ملکشاه بود. نسبت به مؤیدالملک بن خواجه نظام الملک علاقه و ارادت تام داشت و در ایام وزارت این خواجه در عصر برکیارق و تتش که منتهی به قتل و فتح مؤیدالملک و برکیارق گردید حضور داشت و پس از قتل مؤیدالملک (494 ه . ق.) بقدری متألم گردید که به بصره رفت و در آنجا دور از غوغای امور ملکی به مطالعهء ادب و مفاوضه با شعرا و ادبا مشغول بود و از آن جمله با فاضل معروف ابومحمد قاسم بن علی حریری آشنایی یافت و حریری مقامات مشهور خود را بنام انوشروان تألیف کرد. در سال 498 ه . ق. پس از مرگ برکیارق و جلوس محمد بجای او، سلطان جدید، انوشروان را که سه سال بود در بصره به انزوا می گذراند به خدمت خواست و خزانهء خود را بدو سپرد. همین سلطان پس از قتل عزالملک مقام او، عارضی لشکر را، به شرف الدین واگذاشت. در وزارت نظام الملک دوم این وزیر برادر خود شمس الملک عثمان بن خواجه نظام الملک را بجای انوشروان بن خالد مستق منصب عارضی داد. در زمان مرض موت محمد، انوشروان که در عهد خطیرالملک از کار افتاد، اندک زمانی عهده دار کفالت صدارت شد. وی چندی هم وزیر سلطان محمود و سلطان مسعود سلجوقی و مسترشد خلیفهء عباسی بود. او از منشیان زبردست فارسی بود و کتابی شامل یادداشتهای زندگانی خود در ایامی که غالباً در دستگاه سلاجقه داخل ایران بوده نوشته بنام «نفثة المصدور فی فتور زمان الفتور» که از نمونه های خوب انشای فارسی است. متأسفانه اصل آن که مشحون به اشعار شاعران بزرگ قدیم فارسی بوده در دست نیست و تاریخ «سلاجقهء عماد کاتب» ترجمهء همین کتاب است به عربی با اضافاتی بسیار از عماد. (فرهنگ فارسی معین).

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) حسام، محمد بن ابی بکر نسفی. رجوع به حسام شرف الدین و لباب الالباب ج2 ص389 شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)حسن بن محمد رامی تبریزی. رجوع به رامی (تبریزی) شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)حسین بن سلیمان حلبی طایی. رجوع به حسین بن سلیمان... شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) حسینی تبریزی لالوی، معروف به میر شریف. او راست: انفس الاخبار، در تاریخ به فارسی، که تألیف آن را بسال 1032 ه . ق. به انجام رسانیده است. وفات او به سال 1050 ه . ق. در شهر اسکدار متقاعداً از قضا بوده است. (یادداشت مؤلف).

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)خلخالی. حاکم خلخال، معاصر سلطان محمد خدابنده که در حملهء قتلقشاه به گیلان هنگام عبور از خلخال به حضور قتلقشاه رسیده و او را از عزیمت منع می کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج1 ص194). رجوع به تاریخ مغول صص312 - 313 شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)خوارزمی. وزیر جنتمور از ایلخانان مغول که بین سالهای 630 تا 633 ه . ق. امیری خراسان و اسفراین و جوین و... را داشت. (از تاریخ مغول ص166، 167 و 169).

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)سمرقندی. او راست: «قسطاس الافکار» در علم منطق که نسخه ای از آن را در تهران دیدم که تاریخ کتابت مائه ششم داشت. (یادداشت مؤلف).

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) یا سید شرف الدین خطاط شیرازی. از خوشنویسان نامی معاصر و منسوب به دربار سلطان اولجایتو و معلم فرزند وی ابوسعید بهادر بود و ابوسعید بهادر در تعظیم و احترام وی سخت مبالغه می کرد. (حبیب السیر چ خیام ج1 ص97).

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)شفروه ای. از دانشمندان و گویندگان اواخر قرن ششم هجری قمری (متوفای 571 ه . ق.) بود. رجوع به مادهء شفروه ای و حبیب السیر چ خیام ج2 ص531 و ریاض العارفین ص212 و مجمع الفصحاء چ قدیم ج1 ص302 و فهرست المعجم و تاریخ مغول ص532 شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) یا شیخ شرف الدین طویل قزوینی. عالمی عامل بود و به سال 722 ه . ق. در قزوین درگذشت. (از تاریخ گزیده چ لیدن ص793).

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) طغان بن علی. از پادشاهان سلسلهء ایلک خانی ترکستان (از حدود 403 تا 408 ه . ق.). (فرهنگ فارسی معین).

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) طوسی، مظفربن محمد بن مظفر. ریاضی دان و منجم بنام، متوفای 609 ه . ق. وی اصلاحاتی در اصطرلاب انجام داده و شرح آن را در کتاب المسطح آورده است. (فرهنگ فارسی معین).

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)عبدالمؤمن بن حلف دمیاطی. رجوع به عبد المؤمن... شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) یا شرف عراقی. شیخ علی ملقب، به قلندر از سالکان طریقت و واصلان حقیقت و از معاصران و مصاحبان شمس تبریزی و مولانا جلال الدین رومی بود و بسال 724 ه . ق. درگذشت. ابیات زیر از اوست:
ره سلامت و رندی بود نشیب و فراز
تو پای شوق نداری به کوی دوست متاز.
هر مشقت که آیدت در عشق
سر بنه وز سرور خه خه زن
ور نه ای مرد گرد عشق مگرد
چون مخنث ز دور وه وه زن.
آوازهء عشق ما به هر خانه رسید
درد دل ما به خویش و بیگانه رسید
از درد غم عشق به هرجا که رویم
گویند ز ره دور که دیوانه رسید.
(از ریاض العارفین ص96 و فرهنگ سخنوران). رجوع به فرهنگ سخنوران و مآخذ مندرج در آن شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) علی بن رجاء. وزیر سلطان طغرل بن محمد بن ملکشاه سلجوقی، وزیری نالایق و بیکفایت بود. و پس از مرگ سلطان به آذربایجان شتافت و در سلک ملازمان سلطان داودبن محمود درآمد و بعد در لشکرکشی خوارزمشاه به عراق کشته شد. (از دستور الوزراء ص209). رجوع به تجارب السلف ص282 شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) علی یزدی. ادیب و دانشمند و شاعر و مورخ قرن 8 ه . ق. و مؤلف کتاب ظفرنامهء تیموری و چندین کتب دیگر. از اشعار اوست بیت معروف زیر:
زنهار شرف ز تفت بیرون نروی
کآواز دهل شنیدن از دور خوش است.
و نیز بیت زیر:
صوفی مباش منکر رندان می پرست
کاندر پیاله عکس رخ یار نیز هست.
(از مجالس النفائس صص200-201). رجوع به علی یزدی و فرهنگ سخنوران و مآخذ مندرج در آن شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) عیسی معظم بن سیف الدین ابوبکر. سومین از سلسلهء ایوبیان دمشق (جلوس 615 ه . ق. وفات 624 ه . ق.). (فرهنگ فارسی معین).

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)مبارک بن احمدبن مستوفی اربلی. رجوع به مبارک... شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)محمدبن ابی الفتح بن ابی منصوربن البلدی. معروف، به ابن البلدی، مکنی به ابی جعفر. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابن البلدی شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) یا امام شرف الدین محمد بن محمد فراهی. استقرار یمین الدوله بهرامشاه بن حرب ممدوح صاحب ترجمه به ملک سیستان سوم رجب (610 ه . ق.) بود و در روز پنجم ربیع الاخر سال 628 ه . ق. به دست ملاحده کشته شد. (یادداشت مؤلف). گوینده ای فاضل و عامل است و رباعیات لطیف سراید. رباعیات زیر از اوست:
جانا به تو حاجت وصال آوردم
وین هم ز طمعهای محال آوردم
مانندهء چوگان سر زلف تو باز
بر گوی زنخدان تو خال آوردم.
ای دیده به یادش چو نظر بگشایی
در پای خیال او فشان بینایی
آنگاه چو بر مردمکش بنشاندی
هشدار که دامنش به خون نالایی.
دل در خم آن دو زلف یکتاش خوش است
زیرا که نظر در رخ زیباش خوش است
گر با من شوربخت شیرین رخ او
گه گه ترشست، گو همی باش خوش است.
ای رفته و بی تو رفته خواب از دیده
گل رفته و می رود گلاب از دیده
تا باز نبینمت نبینم خالی
خون از جگر، آتش از دل، آب از دیده.
(از لباب الالباب ج1 صص213-216).

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) محمود شاه اینجو. که سالها حکومت بر و بحر فارس و کرمان و شبانکاره و یزد کرد و بزرگترین اعاظم ملوک ایران شد. وی از نسل شیخ ابوالحسن خرقانی بود. (از تاریخ گزیده چ لیدن ص786). حمدالله مستوفی گوید: ملک شرف الدین باروی شهر شیراز را تجدید بنا کرد و بر بالای آن بروجی جهت محافظان از آجر ساخت. (نزهة القلوب ج3 ص114). رجوع به فهرست جامع التواریخ رشیدی شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)مملان بن وهسودان، مکنی به ابونصر. رجوع به مملان و فهرست احوال و اشعار رودکی شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)نقیب النقباء شرف الدین علی بن طراد الزینبی. نیابت وزارت مسترشد خلیفهء عباسی را داشت. (از مجمل التواریخ والقصص صص385-386). رجوع به تجارب السلف ص306 شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)هارون بن شمس الدین جوینی. رجوع به هارون... و نیز تاریخ مغول ص 545 و 506 و تاریخ ادبی ایران تألیف ادوارد براون ج3 ص24 شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ) لقب هبة اللهبن عبدالرحیم بارزی جهنی، مؤلف اسرارالتنزیل. رجوع به ابن البارزی شود.

شرف الدین.

[شَ رَ فُدْ دی] (اِخ)یحیی بن قره جای رهاوی حنفی. رجوع به یحیی... شود.

شرف الدین اصفهانی.

[شَ رَ فُدْ دی اِ فَ] (اِخ) یا شرف الدین شفروه ای. رجوع به شفروه ای شود.

شرف الدین طبیب.

[شَ رَ فُدْ دی نِ طَ] (اِخ) به نیابت ابن قیس نصرانی، تدریس طب مدرسهء مستنصریه داشت. (از یادداشت مؤلف).

شرف الدین قرشی.

[شَ رَ فُدْ دی نِ قُ رَ] (اِخ) ابوالقاسم بن عبدالحلیم. رجوع به ابوالقاسم... شود.

شرف الدین مسعودی.

[شَ رَ فُدْ دی نِ مَ] (اِخ) مؤلف کتاب «جهان دانش» در علم هیأت. (آقای جلال الدین همایی در التفهیم به نظریه های وی اشاراتی کرده است). رجوع به التفهیم ص89، 99 و 107 و حاشیهء ص 51 شود.

شرف الدین مظفر.

[شَ رَ فُدْ دی نِ مُ ظَفْ فَ] (اِخ) ابن منصوربن حاجی. از خواف خراسان. از پادشاهان آل مظفر متوفای 713 ه . ق. اتابک یوسف شاه بن علاءالدین او را تربیت کرد و میبد و ندوشن و بخشی از قهستان یزد را بدو واگذار نمود. شرف الدین معاصر و مورد توجه غازان خان و الجایتو و امیری کاردان و لایق و نیکوکار بود. در آبادی ملک و آسایش مردم کوشید. (از تاریخ گزیده چ لیدن صص616-620). رجوع به همان صفحات و نیز ص670 همان مأخذ و حبیب السیر چ خیام ج1 ص276 شود.

شرف الزمان.

[شَ رَ فُزْ زَ] (اِخ)ابوالمحاسن ازرقی هروی. رجوع به ازرقی هروی شود.

شرف الملک.

[شَ رَ فُلْ مُ] (اِخ) لقب شیخ الرئیس ابوعلی حسین بن علی بن سینا. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابوعلی سینا شود.

شرف الملک.

[شَ رَ فُلْ مُ] (اِخ) فخرالدین علی جندی. وزیر سلطان جلال الدین خوارزمشاه که پس از بازگشت از بلاد هند منصب وزارت را بدو داد. وی از علم و کمال چندان بهره ای نداشت ولی در تمشیت امور وزارت ماهر بود. او در آخر عمر به رنجاندن درباریان پرداخت و به سعایت آنان و به امر سلطان محبوس و مقتول گردید. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص664). رجوع به فهرست تاریخ مغول شود.

شرف الملک.

[شَ رَ فُلْ مُ] (اِخ) کاتب. مکنی، به ابوسعد، کاتب سلطان ملکشاه سلجوقی که همزمان با عزل خواجه نظام الملک وی را نیز معزول و مجدالملک ابوالفضل قمی را بجای وی منصوب کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص494). رجوع به مادهء ابوسعد محمد منصور شود.

شرف الملوک.

[شَ رَ فُلْ مُ] (اِخ) ابن شاه کیخسروبن تاج الدولة. از ملوک باوند که مدت شش سال سلطنت کرد و به سال 734 ه . ق. درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج1 ص336).

شرف بخش.

[شَ رَ بَ] (نف مرکب)افتخاردهنده و بزرگی بخشنده و سرافرازکننده. (ناظم الاطباء).

شرفتی.

[شَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان اهمرستاق بخش مرکزی شهرستان آمل. سکنهء آن 190 تن و محصول آنجا برنج و کنف و غلات است. آب آن از چشمهء محلی تأمین می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شرفث.

[شَ فَ] (ع اِ) درختی است کوچک. (از منتهی الارب). درختی است کوچک از جنس یتوعات. (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

شرف جنجال.

[شَ رَ جَ] (اِخ) نام و لقب زنی معروف به پرگویی و داد و فریاد. و امروزه به مزاح برای هر زن پرگوی و پرخنده علم شده است: چندر چاووشی. خدیجه خبرچی. (یادداشت مؤلف).

شرف خان.

[شَ رَ] (اِخ) بدلیسی. او راست: «کتاب تاریخ امرای اکراد و آل عثمان و صفویه تا سال 1005 ه . ق.» به فارسی. (از یادداشت مؤلف).

شرفخانه.

[شَ رَ نَ / نِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای پنجگانهء شبستر، در جنوب باختری بخش واقع و از شمال به میشوداغ (میشاب) از جنوب به بخش دهخوارقان و از خاور به دهستان خامنه و از باختر به شهرستان شاهپور محدود است. قراء دهستان قسمتی در ساحل دریاچهء ارومیه و 6 آبادی آن در جزیرهء شاهی است و خط آهن و شوسهء تبریز و جلفا از این دهستان عبور می کند. از 19 آبادی کوچک و بزرگ تشکیل شده و در حدود 12610 تن جمعیت دارد و دیه های مهم آن: کافی الملک، هریس، تیل، مشنق، کوزه کنان، کشک، گمیچی می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شرفخانه.

[شَ رَ نَ / نِ] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان شرفخانهء بخش شبستر شهرستان تبریز. واقع در 18 کیلومتری باختری بخش است. سکنهء آن 1436 تن و آب آن از چشمه و رودخانه های محلی تأمین می شود. محصول عمدهء آنجا غلات و حبوب و بادام و زردآلو است. این قصبه در ساحل خاوری دریاچهء رضائیه واقع و دارای اسکله برای راه آهن و کشتی رانی و مدرسه و شعبهء پست و تلگراف و ژاندارمری و مرکز بهداشت می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شرف خلیل.

[شَ رَ خَ] (اِخ) دهی از دهستان افزر بخش قیرو کارزین شهرستان فیروزآباد. سکنهء آن 175 تن و محصول آنجا غلات و خرما و لیمو است. آب آن از قنات تأمین می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شرف داشتن.

[شَ رَ تَ] (مص مرکب)آبرو و عزت داشتن. دارای حرمت و ناموس بودن. بزرگواری و مرتبت داشتن. برتری داشتن :
آسمان قدری که تا گشته وجودش بر زمین
از وجود او شرف دارد زمین بر آسمان.
امیر معزی (از آنندراج).
تو آن شاهی که از شاهان به تو قدر و شرف دارد
نگین و تیغ و تاج و تخت و کلک و ملک و اسب و زین.
امیر معزی (از آنندراج).
ما شرف داریم و غیری نعمت از درگاه شاه
رشک بردن بهر نعما برنتابد بیش از این.
خاقانی.
هرکه از طریق نخوت آمد به دار ملکت
دید آن شرف که داری زآن نقد شد وبالش.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص230).
گرنداری هیچ فرزندی شرف داری که حق
هم شرف زین دارد اینک «لم یلد» خوان از قران.
خاقانی.
این آب در زعم اهل هند شرفی و خطری عظیم دارد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص414).
همای بر همه مرغان از آن شرف دارد
که استخوان خورد و جانور نیازارد.
سعدی (گلستان).
از آن بر ملایک شرف داشتند
که خود را به از سگ نپنداشتند.
سعدی (بوستان).

شر فروختن.

[شَ فُ تَ] (مص مرکب)کاری پرزحمت یا فساد را به دیگری محول کردن. || کسی را وکیل ادعای مشکل بر کسی کردن. (فرهنگ نظام).

شرف ریز.

[شَ رَ] (نف مرکب)برطرف کنندهء شرافت و افتخار و بزرگی. (از ناظم الاطباء).

شرفمندی.

[شَ رَ مَ] (حامص مرکب)شرافتمندی. شرف داشتن :
بنازم شأن بیقدری من آن بی دست و پا بودم
که گردید از شرفمندی کف دست سلیمانش.
خاقانی.

شرفنج.

[شَ فَ] (اِ) راه درشت و ناهموار. (ناظم الاطباء).

شرفنگ.

[شَ / شِ فَ] (اِ) هر آواز آهسته. (ناظم الاطباء) (از برهان). || بانگ پی مردم و غیره باشد. (فرهنگ اوبهی). به معنی شرفاک است. (فرهنگ جهانگیری). آواز پای مردم. (ناظم الاطباء) (از برهان). رجوع به شرفه و شرفاک شود.

شرفوان.

[شَ رَفْ] (ص مرکب) آنکه شرف دارد. آنچه شرف دارد. آنجا که شرف دارد. در ابیات زیر خاقانی کنایه از شهر شروان است :
گر شرفوان بمثل شروان نیست
خیروان است شرفوان چه کنم.خاقانی.
گشته شروان شیروان لابل شرفوان از قیاس
صورت بغداد و مصر از خیروان انگیخته.
خاقانی.
شروان به فر اوست شرفوان و خیروان
من شکرگوی خیر و شرف تا رسد مرا.
خاقانی.
هم شرفوان نویسمش لیکن
حرف علت از آن عیان بدر است.خاقانی.
خاک شروان مگو که آن شر است
کآن شرفوان به خیر مشتهر است.خاقانی.
اهل عراق در عرقند از حدیث تو
شروان بنام تست شرفوان و خیروان.
خاقانی.
رجوع به شروان شود.

شرفوند.

[شَ رَفْ وَ] (اِخ) دهی از دهستان بخش سنجابی شهرستان کرمانشاه. سکنهء آن 150 تن و محصول آنجا غلات و چغندرقند و صیفی و توتون و حبوب و لبنیات است. راه آن اتومبیل رو می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شرفة.

[شُ فَ] (ع اِ) کنگرهء قصر. ج، شُرَف. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). کنگر. (زمخشری). کنگره. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (دهار) (آنندراج) (زمخشری). زیف. دندانه. (یادداشت مؤلف). کنگرهء عمارت. (از غیاث اللغات). در عربی مطلق کنگره را گویند، خواه کنگرهء قلعه باشد و خواه کنگرهء بام و دیوار و خانه و غیره. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). || بزرگی و فضل و فزونی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || شرفة المال؛ گزیده ترین مال. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). مال نیکو. (دهار). گزیده ترین مال. (آنندراج). || آنجای از بالای مناره که مؤذن در آنجا ایستاده اذان می گوید. (از ناظم الاطباء).

شرفه.

[شَ / شِ فَ / فِ] (اِ) شرفنگ. هر آواز آهسته. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از برهان) (از غیاث اللغات). شرفاک. (از جهانگیری) :
از شرفهء جلاجل شاهین عدل تو
عنقای ظلم گشت پس قاف در نهان.
سوزنی.
کاروان شکر از مصر رسید
شرفهء بانگ درا می آید.
مولوی (از انجمن آرا).
| آواز پای مردم. (آنندراج) (از برهان) (از ناظم الاطباء) (غیاث اللغات). رجوع به شرفنگ و شرفاک شود.

شرفه.

[شَ رَ / شُ فَ / فِ] (ع اِ) کنگرهء قلعه. (از ناظم الاطباء). هریک از مثلثها یا مربعهایی که نزدیک بهم در بالای قصر یا دیوار گرد قلعه و شهر بنا کنند. ج، شَرَفات. ولی در شعر فارسی شَرفَه آمده است. (فرهنگ فارسی معین) :
از پی آن تا ز خورشیدش فزون باشد شرف
مشتری خواهد که او را شرفهء ایوان بود.
فرخی.
تا بدید ایوان تو کیوان همی جوید شرف
آرزو کرده ست کو را شرفهء ایوان کنی.
عنصری.
مشرق آفتاب ملت و ملک
شرفهء قصر طرف بام تو باد.انوری.
|| کنگرهء بام. کنگرهء دیوار خانه. (ناظم الاطباء).

شرفه.

[شَ فَ] (اِخ) طایفه ای از قبیلهء بنی طرف از قبایل عرب خوزستان. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص92).

شرفه.

[شَ فَ] (اِخ) قصبه ای از دهستان بخش هویزهء شهرستان دشت میشان. سکنهء آن 2500 تن و محصول آنجا غلات است. آب آن از رودخانهء کرخه تأمین می شود. صنایع دستی زنان: قالیچه و عبا و جاجیم بافی. راه آن اتومبیل رو و ساکنان از طایفهء شرفه هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شرفه الله.

[شَرْ رَ فَ هُلْ لاه] (ع جملهء فعلیه دعایی) یا شرفها الله؛ خداوند شرف و بزرگواری دهاد او را: مکه، شرفها الله. (یادداشت مؤلف).

شرفی.

[شَ رَ] (ص نسبی) منسوب است به شرف که جایی است در مصر. (از انساب سمعانی). || منسوب است به شرف که مکانی است در اندلس. (از انساب سمعانی).

شرفی.

[شَ رَ] (اِخ) ابواسحاق ابراهیم بن محمد شرفی. خطیب قرطبه منسوب به شرف که موضعی است به اشبیلیة. (از منتهی الارب).

شرفی.

[شَ رَ] (اِخ) سعیدبن سیدقرشی، منسوب به شرف در مصر، محدث است. (منتهی الارب).

شرفی.

[شَ رَ] (اِخ) عتیق بن احمد.... منسوب به شرف در مصر، محدث است. (از منتهی الارب).

شرفی.

[شَ رَ] (اِخ) علی بن ابراهیم ضریر فقیه. منسوب است به شرف (در مصر). (منتهی الارب).

شرفی.

[شَ رَ] (اِخ) یاقوت بن عبدالله... موصلی. کاتب است و منسوب به شرف که موضعی است به اشبیلیة. (از منتهی الارب).

شرفیاب.

[شَ رَفْ] (نف مرکب)سرافرازشده و صاحب قدر و مرتبه گشته و مشرف. (ناظم الاطباء). کسی که به شرف و افتخاری نایل آید. شرف یافته. که شرف یابد. || آنکه به خدمت بزرگی می رسد. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به شرفیابی شود.

شرفیاب شدن.

[شَ رَفْ شُ دَ] (مص مرکب) سرافراز گشتن و دارای قدر و مرتبه بلند شدن و مشرف شدن. (از ناظم الاطباء). || به خدمت بزرگی رسیدن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شرفیاب و شرفیابی شود.

شرفیابی.

[شَ رَفْ] (حامص مرکب)سرافرازی و درک شرف و بلندی جاه و مرتبه. (از ناظم الاطباء). تشرف. شرف و افتخار یافتن. (یادداشت مؤلف). نیل به شرف و افتخار. (فرهنگ فارسی معین). || به خدمت بزرگی رسیدن. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به شرفیاب و شرفیاب شدن شود.

شرف یافتن.

[شَ رَ تَ] (مص مرکب)افتخار یافتن. به فخر و مباهات رسیدن. (از فرهنگ فارسی معین) :
مردم ز علم و فضل شرف یابد
نز سیم و زر و از خز طارونی.ناصرخسرو.
اگر دانش بیلفنجی به فضل تو شرف یابد
پدرت و مادر و فرزند و جد و خویش و خال و عم.
ناصرخسرو.
شرف یافته(1) مشتری از حمل
گراییده از علم سوی عمل.نظامی.
|| دارای قدر و شرف گشتن. (در اصطلاح نجوم). رجوع به شرف در این معنی شود.
(1) - ایهام به معنی متداول در هیأت هم دارد.

شرفیة.

[شَ فی یَ] (ع اِمص) شرافت و رفعت. (از ناظم الاطباء). || نجابت و اصالت. (ناظم الاطباء).

شرق.

[شَ رَ / شَ رَ ق ق] (اِ صوت) صدای به هم خوردن دو چیز. (یادداشت مؤلف).
- شرق دست؛ آوایی که از خوردن کف دست به جایی آید، همچون: سینه زدن و غیره. ضرب شست :
گاه بگشوده گریبان، روز تا شب سینه را
در معابر از شرق دست گلگون می کنند.
ملک الشعراء بهار.
- || کنایه از لیاقت و کفایت و حسن اداره و کاربری است: با این درآمد کم من این خانه را با شرق دست اداره می کنم. (لغات عامیانهء جمال زاده).
- شَرَق شَرَق یا شَرقُ شَرق؛ تکرار صوت خوردن چیزی به چیزی. رجوع به شرق شرق در ردیف خود شود.
- شرق و شروق؛ اسم صوت است و صدای برخورد دو چیز با یکدیگر را می رساند. (فرهنگ لغات عامیانه).
- شرقی و شروقی؛ ترکیبی است نظیر شرق و شروق، منتهی بیشتر در مورد بیان کیفیت و شدت کتک کاری و ضربه هایی نظیر سیلی و مانند آن بکار می رود. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).

شرق.

[شَ] (ع مص) برآمدن آفتاب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (دهار) (از مهذب الاسماء) (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). تابان شدن و برآمدن آفتاب. (آنندراج). || شکافتن گوش گوسپند را. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). شکافتن گوش گوسپند و بره را. (از اقرب الموارد). گوش گوسپند بشکافتن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || غوره برآوردن خرمابن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || چیدن و درویدن (میوه) را. (از آنندراج) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ضعیف شدن روشنی آفتاب یا نزدیک غروب رسیدن آن. (منتهی الارب) (از آنندراج). || در گلو ماندن چیزی. (از آنندراج).

شرق.

[شَ رَ] (ع مص) شکافته گوش شدن گوسپند به درازا. || به گلو ماندن آب و خدو. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). آب در گلو بماندن. (بحر الجواهر). در گلو گرفتن آب و جز آن. (یادداشت مؤلف). شراب و جز آن در گلو گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). || سرخ شدن چشم کسی: شرق الدم فی عینه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خون ماندن در چشم کسی. || سخت سرخ شدن چیزی. || سرخ شدن چهرهء کسی از شرم و خجالت. (از اقرب الموارد). || ضعیف شدن روشنی آفتاب. || نزدیک رسیدن غروب آفتاب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || اندوه و غصه ناک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تنگ شدن سینهء کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || واقع شدن شر در بین کسان: شرق ما بینهم بشر؛ وقع الشر بینهم. || بازداشتن زمین آب را از جریان در روی آن. || پرخون شدن زخم. (از اقرب الموارد).

شرق.

[شَ] (ع اِ) آفتاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (غیاث اللغات) (از اقرب الموارد). ذکا. یوح. بوح. بیضا. خور. مهر. شارق. شمس. شید. (یادداشت مؤلف). خورشید. (مهذب الاسماء) :
چون در تنور شرق پزد نان گرم چرخ
آواز روزه بر همه اعضا برآورم.خاقانی.
|| سپیدی و روشنی آفتاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جای برآمدن خورشید. (مهذب الاسماء). جای برآمدن آفتاب. مشرق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (غیاث اللغات) (از کشاف اصطلاحات الفنون) (از اقرب الموارد). خاور. مشرق. خلاف باختر. خلاف غرب. و در قدیم خاور و خوربران «خوروران» را به معنی مغرب به کار می بردند در مقابل «خوراسان»، به معنی مشرق. (یادداشت مؤلف) :
ماه نو ار در حجاب گشت و نهان شد
داور شرق آفتاب وار بماناد.خاقانی.
- شرق و غرب؛ مشرق و مغرب. (ناظم الاطباء). خاور و باختر.
- || کنایه از سراسر جهان. جهان مسکون :سخن تو در شرق و غرب روان است. (تاریخ بیهقی).
من در سخن عزیز جهانم به شرق و غرب
کز شرق و غرب نام سخنور نکوتر است.
خاقانی.
از روی تو ندید در اطراف شرق و غرب
وز رای شاه عادل روشنتر آفتاب.خاقانی.
دیدهء شرق و غرب را بر سخنم نظر بود
آه که نیست این نظر عین رضای شاهی ام.
خاقانی.
- || کنایه از دولتهای آسیایی و اروپایی: ملل شرق و غرب؛ کشورهای شرق و غرب.
- نقطهء شرق؛ اعتدال ربیعی است که آن را مشرق اعتدال نیز گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
|| زن خوبروی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شکاف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || نام مرغی میان غلیواج و چرغ. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). مرغی است میان غلیواز و چرغ. (منتهی الارب) (آنندراج). || نوری که از شکاف در به داخل بتابد. (از اقرب الموارد). || (ص) تابان و روشن. (غیاث اللغات).
- خورشید شرق؛ خورشید تابان. آفتاب خاوری :
به پیش پدر شد چو خورشید شرق
به یاقوت و زر اندرون گشته غرق.فردوسی.

شرق.

[شَ / شِ] (ع اِ) روشنی که از شکاف در درآید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || (ص) لحم شرق؛ گوشت بی چربی. ج، شارِق. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گوشت لخم. گوشتی که چربی نداشته باشد. (آنندراج). رجوع به شَرِق شود.

شرق.

[شَ رَ] (ع اِ) آفتاب. گویند: طلع الشرق. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || گاهی اطلاق می شود بر جهتی که خورشید از آن برآید. (از اقرب الموارد). شَرق. رجوع به شرق شود.

شرق.

[شُ] (ع ص، اِ) جِ شارِق. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شارق شود.

شرق.

[شِ] (ع اِ) بیغولهء دهن. (دهار).

شرق.

[شَ رِ] (ع ص) جرح شرق؛ زخم ممتلی از خون. (ناظم الاطباء). || گوشت بی چربی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). گوشت لاغر. (مهذب الاسماء). رجوع به شَرق یا شَریق شود.

شرق.

[شُ رُ] (ع ص، اِ) جِ شَریق. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || غرقی (غریقان). (از اقرب الموارد). رجوع به شریق شود.

شرق.

[شَ] (اِخ) اقلیمی است به باجه در اندلس. (از معجم البلدان).

شرق.

[شَ] (اِخ) کنایه از آسیا و آفریقا که در مشرق اروپا قرار دارند. (یادداشت مؤلف). ممالکی که در مشرق کرهء زمین هستند. مجموع کشورهای آسیایی. (فرهنگ فارسی معین) :
مباش غره به تقلید غربیان که به شرق
اگر دهد هنر شرقی احترام دهد.
ملک الشعراء بهار.
- شه شرق؛ ملک شرق. ملک مشرق. شه مشرق. فرمانروایان خراسان بزرگ و نواحی اطراف آن از عراق و کرمان و سیستان و غیره (در تداول شاعران و مدیحه سرایان) :
تاج سر آفرینش است شه شرق
در کنف آفریدگار بماناد.
خاقانی (در مرثیهء امیر اسدالدین شروانی).
- ملک شرق؛ شه شرق. ملک مشرق. پادشاهان ایران، خاصه آنان که بر خراسان بزرگ و نواحی آن از کرمان و سیستان و عراق مسلط بودند (در زبان شعرا) : نصر برادر است ملک شرق وسایس جمهور خلق را. (ترجمهء تاریخ یمینی ص446).
|| عبرانیان این لفظ را برای زمینهایی که در دشت یهودیه و شام و اراضی که در کنار دجله و فرات واقع بود استعمال می نمودند. (از قاموس کتاب مقدس).

شرقاً.

[شَ قَنْ] (ع ق) مقابل غرباً. حد شرقی: شرقاً به خیابان متصل است. (یادداشت مؤلف). از جهت مشرق. مقابل غرباً: ایران محدود است شرقاً به افغانستان و غرباً به ترکیه و عراق. (فرهنگ فارسی معین).

شرقاء .

[شَ] (ع ص) گوسپند شکافته گوش. (از دهار) (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). گوسپندی که گوش وی به درازا شکافته بود. (مهذب الاسماء) (از المصادر زوزنی) (از اقرب الموارد).

شرقاوی.

[شَ] (اِخ) استاد ابوالصفا. او راست: لمعة الاسرار. و آن قصیده ای است در مدح حضرت ختمی مرتبت. چ مطبعهء نیل 1906 م. (از معجم المطبوعات مصر).

شرقاوی.

[شَ] (اِخ) شیخ عبدالحمید الشافعی بن شیخ ابراهیم ابی الشافعی الشرقاوی. از دانشمندان دانشگاه الازهر مصر است. او راست: تقریب الانشاء لمن یشاء، دربارهء نثر و نظم. چ 1323 ه . ق. (از معجم المطبوعات مصر).

شرقاوی.

[شَ] (اِخ) شیخ عبدالله بن حجازی بن ابراهیم الازهری؛ معروف به شرقاوی. وی به سال 1150 ه . ق. در طویله که دیهی کوچک از عرین است بدنیا آمد و در عرین پرورش یافت و سپس در دانشگاه الازهر به تحصیل پرداخت و به طریقهء خلوتیه پیوست و در همین هنگام اختلال حواس پیدا کرد و پس از معالجه بهبود یافت. او راست: 1- تحفة الناظرین فی من ولی مصر من الولاة و السلاطین. 2- حاشیه ای بر شرح الهدهدی علی الصغری للسنوس. 3- حاشیه بر شرح التحریر تألیف شیخ الاسلام زکریا انصاری. 4- ربیع الفؤاد فی تربیة صلوات الطریق و الاوراد (در تصوف). 5- شرح بر حکم ابن عطاء الله اسکندری. 6- شرح نظم التحریر شریف الدین یحیی العمریطی. 7- فتح المبدی بشرح مختصر الزبیدی. مرگ وی به سال 1227 ه . ق. بود. (از معجم المطبوعات مصر).

شرقاوی.

[شَ] (اِخ) شیخ هاشم بن محمد الشحات الشرقاوی. او راست: 1- شرح الاجرویة یا متن الاجرویة. 2- شرح علی الاربعین النوویة. (از معجم المطبوعات مصر).

شرق ادنی.

[شَ قِ اَ نا] (اِخ) خاور نزدیک. در اروپا شامل کشورهای بالکان (رومانی، بلغارستان، یونان و ترکیهء اروپایی) و در آسیا شامل ممالک اردن هاشمی، مصر، عراق و عربستان شمالی است. (از فرهنگ فارسی معین). و این به مناسبت وقوع این کشورها در مشرق ممالک غربی اروپا و نزدیکی آنها به این ممالک است از دیگر ممالک آسیایی. رجوع به خاور نزدیک شود.

شرق اقصی.

[شَ قِ اَ صا] (اِخ)(1) خاور دور. چین و ژاپن. بر کشورهای چین و ژاپن و جزایر همسایهء آن دو کشور اطلاق شود. (یادداشت مؤلف). قسمتی از آسیای شرقی، شامل قسمت شرقی آسیا: سیبریه، چین، منچوری، ژاپن، هندوچین، جزایر فیلیپین و جزایر اندونزی. (از فرهنگ فارسی معین). از جغرافیای سترابون صریحاً استنباط می شود که غرب اقصی در اصطلاح آن روزی اسپانیای کنونی بوده و شرق اقصی، هندوستان. (از ایران باستان ج 1 ص93) :بنابراین به این نتیجه می رسیم که... یونانیت در ایران و شرق اقصی ذره ای به عمق نرفت. (از ایران باستان ج3 ص2119). رجوع به خاور دور شود.
(1) - Extreme orient.

شرق اوسط.

[شَ قِ اَ سَ] (اِخ)خاورمیانه. شامل کشورهای عربستان، عراق، لبنان، سوریه، فلسطین، ایران، ترکیه و مصر است. (از فرهنگ فارسی معین). و این بمناسبت وقوع این کشورها در شرق اروپا و نزدیکی بیشتر آنها به اروپاست از دیگر کشورهای آسیایی. رجوع به خاورمیانه شود.

شرقراق.

[شَ رَ] (ع اِ) شِرِقراق. نام مرغی. شقراق. (ناظم الاطباء). مرغی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). شقراق. اخیل. (یادداشت مؤلف). شِقِرّاق. (منتهی الارب). رجوع به شقراق شود.

شرقراق.

[شِ رِ] (ع اِ) یا شَرَقراق. شقراق. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شقراق و شَرَقراق شود.

شرقستان.

[شَ قِ] (اِخ) آسیا و ممالکی که در طرف مشرق واقع شده اند. (ناظم الاطباء).

شرق شرق.

[شَ رَ شَ رَ / شَ شَ] (اِ صوت مرکب) نام آواز زدن سیلی های سخت پیاپی. نام آواز کوفتن در بسختی و پیاپی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شَرَق و شرغ شرغ شود.

شرقشناس.

[شَ شِ] (نف مرکب)(1)خاورشناس. مستشرق. آنکه با فرهنگ و تمدن مشرق زمین معرفت داشته باشد. (یادداشت مؤلف). دانشمند غربی که به پژوهش در فرهنگ و تمدن خاوریان پردازد. رجوع به خاورشناس و مستشرق شود.
(1) - Orientaliste.

شرق شناسی.

[شَ شِ] (حامص مرکب)(1)خاورشناسی. صفت شرق شناس. عمل آشنایی و معرفت به فرهنگ و تمدن و اوضاع مشرق زمین. (یادداشت مؤلف). استشراق. خاورشناسی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به خاورشناسی و شرق شناس شود.
(1) - Orientalisme.

شرقة.

[شَ قَ] (ع اِ) آفتاب گاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (دهار). بر آفتاب. (مهذب الاسماء). جای آفتابگیر که در زمستان نشینند. (از اقرب الموارد). آفتاب رو. سینه کش آفتاب. || آفتاب وقتی که برآید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). آفتاب. || دفعه. (از اقرب الموارد).

شرقة.

[شَ رِ قَ] (ع اِ) آفتاب وقتی که برآید. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شرق و شَرقَة شود. || مشرق. || (ص) مؤنث شرق. گویند: عین شرقة؛ چشم سرخ خون آلود. (ناظم الاطباء).

شرقة.

[شَ رَ قَ] (ع اِ) داغی که بدان گوسپند گوش شکافته را داغ کنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شرقة.

[شُ قَ] (ع اِمص) خنق و فشردگی گلو. (ناظم الاطباء).

شرقة.

[شَ قِ] (اِخ) دهی از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر. جمعیت آن 160 تن و آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آنجا غلات و گردو است. صنایع دستی زنان: فرش و گلیم بافی می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شرق هندی.

[شَ قِ هِ] (اِخ) سیدمحمد افضل. از گویندگان قرن 13 ه . ق. و از مردم لکهنو بوده چندی در خدمت نواب ملک آرا بود سپس به سپهدار عراق پیوست. از اشعار اوست:
گر رهد از شکن زلف اسیر ذقن است
دل دیوانه گهی در چه و گه در رسن است.
حور نگویم تو را که عین قصور است
دوزخی ام در بهشت اگر چو تو حور است.
(از مجمع الفضلاء ج2 ص248).

شرقی.

[شَ] (اِ) قول. حراره. زجل. کخ کخ. موشح. موشحه. تصنیف. عروض البلد. قوما. موالیا. کاری. کان و کان. ملعبه. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات شود.

شرقی.

[شَ قی ی] (ع ص نسبی، اِ) شَرقی. شَرقیّه. هرچیز که آفتاب آن را صبح رسد. ضد غربی. (ناظم الاطباء). || سوی آفتاب برآمدن. (مهذب الاسماء). هرجا که در سمت خاور باشد. || منسوب به شرق، اعم از انسان و حیوان و دیگر چیزها. || هرچه رو به شرق باشد. (از اقرب الموارد). || منسوب است به شرق که برای سکون و اقامت در مشرق نیشابور این نسبت را داده اند. || منسوب است به شرقیة که محله ای است در بغداد. (از انساب سمعانی). || رنگ سرخی است. (از اقرب الموارد).

شرقی.

[شَ] (ص نسبی) هرچیز که در طرف مشرق واقع شود. منسوب به شرق و مشرق. (ناظم الاطباء). || هرچیز منسوب به مشرق زمین. آنچه منسوب به آسیا باشد(1) :
مباش غره به تقلید غربیان که به شرق
اگر دهد هنر شرقی احترام دهد.
ملک الشعراء بهار.
- دولتهای شرقی؛ در اصطلاح جغرافیا و سیاست امروز، مراد دولتهای آسیایی است. رجوع به آسیا و ترکیب ممالک شرقی در ذیل همین ماده شود.
- ممالک شرقی؛ در اصطلاح جغرافیای امروز مراد کشورهای قارهء آسیاست. مانند: چین، هندوستان، ژاپن، ایران، افغانستان و جز آن. رجوع به آسیا شود.
|| اهل مشرق زمین. مردم مشرق. مردم آسیا و افریقا.
(1) - Oriental.

شرقی.

[شَ] (اِخ) ابن ابوبکر دلائی. از دانشمندان قرن یازدهم هجری قمری و از اهل فاس بود. وی بسال 1019 ه . ق. در دلاء بدنیا آمد و بسال 1079 ه . ق. در زاویه درگذشت. او راست: 1- شرح بر شفا. 2- حاشیه بر مطول. (از اعلام زرکلی).

شرقی.

[شَ] (اِخ) ابن قطامی. شرقی بن القطامی، مکنی به ابوالمثنی ولیدبن حصین، یکی از نسابین و روات اخبار و انساب و دواوین است و قصیدة العریب از اوست. (از ابن الندیم). از راویان است و از ابومجالد روایت می کند. (منتهی الارب).

شرقی.

[شَ] (اِخ) امام ابوحامد محمد بن حسن شرقی نیشابوری. از روات که به سال 325 ه . ق. درگذشت. (از معجم البلدان).

شرقی.

[شَ] (اِخ) قزوینی (یا شرمی قزوینی). رجوع به شرمی قزوینی و فرهنگ سخنوران شود.

شرقی.

[شَ] (اِخ) ولید شرقی. از راویان است و از ابووائل روایت کند. (منتهی الارب).

شرقی.

[شَ] (اِخ) یزدی. مولانا محمد از اقارب شرف الدین علی یزدی مؤلف ظفرنامهء تیموری و از گویندگان قرن دهم هجری قمری بود که او را نیازی یزدی نیز می گفته اند. از اشعار اوست:
خواستم بهر فراغت به جهان مأوایی
خوشتر از گوشهء میخانه ندیدم جایی.
(از آتشکدهء آذر چ شهیدی ص267) (از فرهنگ سخنوران). رجوع به فرهنگ سخنوران شود.

شرقی.

[شَ] (اِخ) قریه ای است دو فرسنگ کمتر میانهء جنوب و مشرق شهر خفر. (فارسنامهء ناصری).

شرقی.

[شَ] (اِخ) قریه ای است یک فرسنگی کمتر جنوب چرکس. (فارسنامهء ناصری).

شرقیا.

[شَ قی یا] (ع اِ) جانب سوی آفتاب برآمدن. (ترجمان القرآن جرجانی چ دبیرسیاقی ص61). رجوع به شرق شود.

شرقیان.

[شَ] (اِخ) مردم مشرق زمین. اهل مشرق :
سکندر که با شرقیان حرب داشت
در خیمه گویند با غرب داشت.
سعدی (بوستان).

شرقیة.

[شَ قی یَ] (ع ص نسبی) شرقی. هرچیز که آفتاب آن را صبح رسد. ضد غربی. قوله تعالی : لا شرقیة و لا غربیة. (قرآن 24/35)؛ ای لاتطلع علیها الشمس وقت شروقها فقط او وقت غروبها فقط لکنها شرقیة غربیة؛ ای یضیئها الشمس بالغداة و العشی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنکه او را آفتاب صبح رسد. ضد غربیة. (آنندراج). رجوع به شرقی شود.
- شجرة شرقیة غربیة؛ درختی که صبح و عصر آفتاب بدان بتابد. (از اقرب الموارد).
|| سوی آفتاب برآمدن. (مهذب الاسماء). رجوع به شرق شود.

شرقیة.

[شَ قی یَ] (اِخ) شهرستانی است به مصر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از معجم البلدان).

شرقیة.

[شَ قی یَ] (اِخ) محله ای به بغداد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). محله ای بوده در مغرب بغداد در طرف مشرق باب البصرة و مسجدی داشته موسوم به شرقی. (از معجم البلدان).

شرقیة.

[شَ قی یَ] (اِخ) دهی بود به بغداد. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

شرقیة.

[شَ قی یَ] (اِخ) محله ای است به واسط. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).

شرقیة.

[شَ قی یَ] (اِخ) محله ای است به نیشابور. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).

شرک.

[شَ / شِ] (اِ) جامه. (ناظم الاطباء). || پارچه ای که در آن دارو بندند. (از انجمن آرا)(1) (از برهان) (ناظم الاطباء). خرقه ای که دارو در او بندند. (آنندراج) (شرفنامهء منیری) (از فرهنگ جهانگیری). || سیل را نیز گویند. (شرفنامهء منیری).
(1) - در انجمن آرا به فتحتین ضبط شده است.

شرک.

[شَ رَ] (اِ) شرا و حصبه. (ناظم الاطباء). جوششی بود که بسبب خون یا صفرا آمیخته بهم رسد و آن را شرا نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از برهان) (از آنندراج). جوششی بود. (غیاث اللغات).

شرک.

[شِ] (اِ) آبله و چیچک و جدری. (ناظم الاطباء). نوعی از دمیدگی باشد که به بشرهء کودکان برآید و آن را به تازی جدری گویند. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (شرفنامهء منیری). || زور. (منتهی الارب).

شرک.

[شِ] (ع اِ) انباز. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (مقدمهء لغت میر سید شریف جرجانی ص3) (مهذب الاسماء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) :
به باد مرکب کرده بهار شرک خزان
به ابر دولت کرده خزان عصر بهار.
مسعودسعد (دیوان ص215).
سوی ایوان شرک روی نهی
شب تاری چو کوکب سیار.
مسعودسعد.
|| ریا. || دادن بر کسی زمین را بر نصف یا ثلث. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِ) حصه و نصف. ج، اَشراک. || (اِمص) انبازی در نسب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || کفر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). کافر شدن باشد بسبب آنکه انباز بجهت حق تعالی آورند. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از اقرب الموارد). انبازی که بت پرستان و مشرکین برای خداوند عالم جل شأنه قرار داده اند. (ناظم الاطباء). انباز گفتن خدای را. دو یا چند خدای گفتن. خدای را دو گفتن. (یادداشت مؤلف). اعتقاد انباز به خدای بی انباز. دانشمندان گفته اند شرک بر چهار گونه است: 1- شرک در الوهیت. 2- شرک در وجوب وجود. 3- شرک در بندگی. 4- شرک در تدبیر. در جهان هنوز کسی که در هر چهارگونهء شرک برای خدا انبازی جسته باشد یافت نشده، مگر طایفهء ثنویه که قائل به دو خدای می باشند یکی دانا و مصدر نیکیها، و دیگری نادان و منشأ بدیها، که اولی را یزدان و دومی را اهریمن نامند. اما آنان که در بندگی و تدبیر خدای به انباز معتقدند فراوانند، مانند: ستاره پرستان. اما گروهی دیگر در شرک غلو کرده منکر صانع بیچون گردند و گویند: این افلاک و کواکب واجب الوجودند. و هستی آنها به ذات خویش باشد و نیستی را بدانها راه نیست... و اینان دهریهء خالص اند. دیگر از طوایفی که به خدای یکتا قایل نیستند نصاری میباشند که حضرت عیسی (ع) را آفرینندهء مطلق شناسند. و از جملهء منکران الوهیت بت پرستانند. در اینکه آیا اهل کتاب هم در شمار اهل شرکند یا نه بین دانشمندان اختلاف است، گروهی شرک را مخصوص بت پرستان دانند به دلیل آیهء شریفهء: ان الذین من اهل الکتاب و المشرکین فی نار جهنم خالدین فیها... (قرآن 98/6). ولی بیشتر دانشمندان شرک را شامل اهل کتاب نیز بکنند، بحکم آیهء: ان الله لایغفر ان یُشرَک به و یغفر ما دون ذلک لمن یشاء. (قرآن 4/48، 116). (از کشاف اصطلاحات الفنون). اعتقاد انباز به خدای بی انباز و آن شرکت در عبادت است، مانند: ثنویان و نصاری و حرام است و کفر است: «ان الله لایغفر ان یشرک به و یغفر ما دون ذلک». (قرآن 4/48، 116) (فرهنگ علوم سجادی): اعوذ بالله من شر الشیطان و شرکه؛ ای ما یوسوس به من الاشراک بالله. (ناظم الاطباء) :
بزن بیخی که آن را کفر شاخ است
ببر شاخی که آن را شرک بار است.
مسعودسعد.
لا زآن شد اژدهای دوسر تا فروخورد
هر شرک و شک که در ره الا شود عیان.
خاقانی.
دست تو شمس و خطی تو خط استوا است
کاقلیم شرک را به تعزا برافکند.خاقانی.
خلق را از شرک شرک رهانید [ حضرت محمد (ص) ]. (ترجمهء تاریخ یمینی ص2).
برون پرده گر مویی کنی اثبات شرک افتد
که من در پرده جز نامی ز مرد و زن نمی دانم.
عطار.
اکثر شیعهء شرک در شرک فنا افتادند. (تاریخ جهانگشای جوینی).
در یکی گفته که جوع و جود تو
شرک باشد از تو با معبود تو.مولوی.
روی از خدا به هرچه کنی شرک خالص است
توحید محض کز همه رو در خدا کنیم.
سعدی.
درین نوع از شرک پوشیده هست
که زیدم بیازرد و عمرم بخست.
سعدی (بوستان).
- اهل شرک؛ ثنویه؛ یعنی آنان که به دو خدا قائل شده اند. (ناظم الاطباء) :
از دو جانب با اهل شرک جنگ پیوستند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص355).
- || بت پرستان. (ناظم الاطباء).
- || آن طایفه از نصاری که معتقد به ثالث ثلاثه شده اند. (ناظم الاطباء).
- شرک اصغر؛ شرک خفی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ترکیب شرک خفی شود.
- شرک جلی؛ قایل شدن شریک برای خدا. مقابل شرک خفی. (از فرهنگ فارسی معین).
- شرک خفی؛ ریا. شرک اصغر. مقابل شرک جلی. (فرهنگ فارسی معین).

شرک.

[شِ] (ع مص) مصدر، به معنی شِرکَة. (ناظم الاطباء). رجوع به شرکة شود.

شرک.

[شَ رَ] (ع اِ) دام صیاد. (منتهی الارب)(1) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). دام. (دهار) (نصاب الصبیان) : و کیف ترجوا النجاة من شرک لانجی منها کسری ولا دارا. (از مقامات حریری). خلق را از شرک شرک رهانید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص2). و اکثر شیعهء شرک در شرک فنا افتادند. (تاریخ جهانگشای جوینی). || آنچه برای صید مرغان برپا کنند. ج، اَشراک، شُرُک. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حلقه های دام. (غیاث اللغات). آن باشد که سر ریسمان حلقه حلقه کرده گره بزنند و سر دیگرش را از میان آن بگذرانند بر نهجی که بمجرد کشیدن ریسمان آن حلقه تنگ شود چنانچه بر سر دامها مثل آن سازند و آن را به تازی بلغثنه خوانند. (فرهنگ جهانگیری). || جِ شَرَکة. (ناظم الاطباء). رجوع به شرکة شود. || شاهراه و راه میانهء روشن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج) (از اقرب الموارد). راههای بزرگ. (از فرهنگ جهانگیری). راه وسیع و بزرگ. (فرهنگ جهانگیری) (غیاث اللغات). || میان و وسط راه. (برهان) (ناظم الاطباء). میانهء راه بود. (فرهنگ جهانگیری). آنجای از راه که در اثر عبور ستور و برخورد سم آنان کوبیده و کنده باشد. (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب به ضم «ش» آمده و ظاهراً اشتباه است.

شرک.

[شَ رِ] (ع مص) مصدر، به معنی شِرکَة و شِرک. (ناظم الاطباء). رجوع به شرکة شود.

شرک.

[شُ رُ] (ع اِ) جِ شَرَک. رجوع به شَرَک شود. || جِ شِراک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شراک شود.

شرک.

[شُ رَ] (اِخ) کوهی است در حجاز. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

شرک.

[شُ رَ] (اِخ) موضعی است به حجاز. (منتهی الارب).

شرک.

[شِ] (اِخ) آبی است مر بنی اسد را وراء کوه قتان. (منتهی الارب).

شرکا.

[شُ رَ] (ع اِ) شرکاء. شریکها و انبازها و همدستان. (ناظم الاطباء). رجوع به شرکاء و شریک شود.

شرکاء .

[شُ رَ] (ع اِ) شرکا. جِ شَریک. (ترجمان القرآن جرجانی چ دبیرسیاقی ص61) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (غیاث اللغات) (از اقرب الموارد). جِ شریک. آنان که در کار یا مال سهم دارند. انبازان. (یادداشت مؤلف). رجوع به شریک شود.

شرک الهندی.

[شَ رَ کُلْ هِ] (اِخ)(1) یا شرک هندی. نام طبیب و گیاه شناس از مردم هند که ابن البیطار از او روایت آرد از جمله در کلمهء اَملَج و ثوم (سیر). (یادداشت مؤلف).
(1) - Charecliuodien.

شرکت.

[شِ کَ] (ع مص) شریک شدن. انباز گشتن. همدست شدن در کاری. (فرهنگ فارسی معین). || (اِمص، اِ) انبازی و شراکت. (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). همبازی. انبازی. مشارکت. هنبازی. شریک بودن. اتحاد چند کس برای غرض یا نفعی عام یا خاص. و آن بر اقسامی است: شرکت تقبل، شرکت عنان، شرکت محدوده، شرکت مخابره، شرکت مزارعه، شرکت مضاربه، شرکت مفاوضه، شرکت مقارضه و... (یادداشت مؤلف). رجوع به تقبل و عنان و محدوده و مخابره و مزارعه و مضاربه و مفاوضه و مقارضه و ترکیب شرکت عنان و شرکت محدوده و شرکت مفاوضة... در ذیل همین مدخل شود. شقیص. (منتهی الارب). اجتماع حقوق مالکان متعدد در یک شی ء به نحو اشاعه. (فرهنگ فارسی معین). از نظر قانون تجارت شرکت دو یا چند تن در امر تجارت به هفت صورت ذیل است: شرکت سهامی. شرکت مختلط سهامی، شرکت نسبی. شرکت تضامنی. شرکت با مسئولیت محدود. شرکت تعاونی. شرکت مدنی. از شرکتهای مهم قابل اشاره :
- شرکت ایپاک؛ شرکت نفتی «ایران پان امریکن». (از کتاب نفت ایران ص88). رجوع به شرکت ملی نفت ایران و مأخذ بالا شود.
- شرکت با مسئولیت محدود؛ شرکتی است تجاری بدون آنکه سرمایه به سهام تقسیم شده باشد و هریک از شریکان به اندازهء سرمایهء خود مسئولیت و حق دخالت دارند. (فرهنگ فارسی معین).
- شرکت تضامنی؛ شرکتی است تجارتی که در آن هریک از شریکان مسئول معاملات شرکت و پرداخت قروض آن هستند. (فرهنگ فارسی معین).
- شرکت تعاونی؛ شرکتی که برای کارمندان یا کارگران و غیره با فروش سهام بدانان تشکیل شود. (یادداشت مؤلف).
- شرکت تعاونی مصرف؛ شرکتی که سرمایهء آن از فروش سهام کوچک و به منظور تهیه و فروش لوازم زندگانی کارمندان و کارگران و جز آنان تشکیل شود و نفع و ضرر به نسبت خرید شرکا بین ایشان تقسیم گردد. (فرهنگ فارسی معین).
- شرکت سهامی؛ شرکتی است که نامی جز نامهای شرکاء دارد و سرمایهء آن از پیش به سهام متساوی تقسیم شده و مسئولیت شرکاء محدود با سهامی است که تعهد پرداخت کرده اند. (یادداشت مؤلف).
- شرکت سهامی بیمهء ایران؛ مؤسسه ای است که از طرف دولت ایران در سال 1314 ه . ش. با سرمایهء بیست میلیون ریال تأسیس شد و در 37 شهرستان دارای شعبه است. (فرهنگ فارسی معین).
- شرکت سهامی پنبه و نوغان؛ شرکتی است دولتی که در سال 1328 ه . ش. با سرمایهء اولیهء 142 میلیون ریال تأسیس شد و امروز سرمایهء آن 390 میلیون ریال میباشد و دارای 23 دستگاه کارخانهء پنبه پاک کنی است (10 دستگاه در مازندران و گرگان و بقیه در نقاط مختلف کشور). اخیراً شرکت سهامی نوغان و ابریشم سابق نیز ضمیمهء شرکت مزبور گردیده. وظیفهء اصلی این شرکت دادن بذر و مساعده برای پنبه کاری به دهقانان و جمع آوری محصول و تهیهء بذر مرغوب و توسعهء کشت پنبه در مناطق مستعد میباشد. (فرهنگ فارسی معین).
- شرکت سهامی فرش ایران؛ در بهمن ماه 1314 ه . ش. به موجب قانون تجارت با سرمایهء اولی 10500000 ریال تأسیس شد، و سرمایهء کنونی بالغ بر 116354840 ریال میباشد. وظیفهء شرکت ایجاد کارگاهها و فراهم کردن نقشه های عالی و تهیهء وسایل لازم از داخل و خارج و راهنماییهای لازم به کارگران صنعت فرش ایران است. (فرهنگ فارسی معین).
- شرکت سهامی کارخانجات قند ایران؛شرکتی است که در مهرماه 1328 ه . ش. با سرمایهء 1500 میلیون ریال تأسیس شد و محصولات آن قند و شکر میباشد. فع 12 کارخانهء قند در نقاط مختلف کشور مشغول کار است. محصول همهء آنها در سال 1337 ه . ش. بالغ بر 39640 تن شکر تصفیه شده و 13939 تن قند بوده است. (فرهنگ فارسی معین).
- شرکت سهامی کل معادن و ذوب فلزات -ایران؛ شرکتی است دولتی که سرمایهء آن اکنون 320 میلیون ریال است که از 4 معدن زغال سنگ 3 معدن مس و یک واحد تصفیهء مس در غنی آباد تهران، 2 معدن نمک یک معدن منیزیت، 8 واحد اکتشافی برای پیدا کردن معادن جدید و 3 شرکت مختلط تشکیل شده است. تعداد کارمندان شرکت 431 تن و تعداد کارگران آن 3123 تن میباشد. در وضع کنونی، شرکت سالیانه 80000 تن زغال سنگ و 7000 تن کک تهیه می کند و حدود 2400 تن سرب استخراج می نماید. میزان استخراج خاک سرخ هرمز در حدود 7000 تن میباشد. (فرهنگ فارسی معین).
- شرکت سهامی مصالح ساختمان؛ این شرکت در مهر ماه 1328 ه . ش. با سرمایهء 177 میلیون ریال تأسیس شد و ادارهء امور کارخانه های سیمان ری و مواد نسوز امین آباد به عهدهء آن واگذار گردید. کارخانهء سیمان ری از 3 واحد یکصد و دویست و سیصد تنی تشکیل میشود که تولید روزانهء سیمان آن از 3 واحد مزبور روزانه بطور متوسط 540 تن میباشد. کارخانهء مواد نسوز، مجاور قریهء امین آباد (تهران) قرار گرفته و از سال 1321 ه . ش. شروع به بهره برداری کرده، در حدود 2000 تن انواع مواد نسوز سالیانه تولید میکند. برنامهء تولیدی شرکت در سال 1338 ه . ش. در حدود 140000 تن سیمان و 2000 تن مواد نسوز بوده است. تعداد کارکنان شرکت بیش از 1000 تن میباشد. (فرهنگ فارسی معین).
- شرکت سهامی مواد غذایی و شیمیایی؛شرکتی است که در خرداد سال 1338 ه . ش. از ترکیب شرکت سهامی ایران و شرکت سهامی کنسرو و مواد غذایی تشکیل یافته (شرکت اول با سرمایهء 138900000 ریال در سال 1328 ه . ش. و شرکت دوم با سرمایهء 90000000 ریال در سال 1336 ه . ش. تأسیس شده بودند) واحدهای تابع شرکت عبارتند از: کارخانهء گلیسرین و صابون، کارخانهء روغن کشی ورامین، کارخانهء شیمیایی امین آباد، کارخانهء کنسرو شاهی، کارخانهء کنسرو بندرعباس و سه کارخانهء کنسرو مشهد و اصفهان و آذرشهر و غیره. (فرهنگ فارسی معین).
- شرکت سهامی نساجی ایران؛ شرکتی است دولتی که در مهر ماه 1328 ه . ش. تشکیل شده و ادارهء امور بعض کارخانه های نساجی دولتی را بعهده دارد، مانند کارخانهء چیت سازی بهشهر، کارخانهء نساجی شاهی، کارخانهء گونی بافی شاهی، کارخانهء حریربافی چالوس، کارخانهء ظفر تبریز. (فرهنگ فارسی معین).
- شرکت سیریپ؛ شرکت نفتی ایران و ایتالیا. رجوع به ترکیب شرکت ملی نفت ایران شود.
- شرکت مختلط سهامی؛ شرکتی است که در آن یک شریک ضامن وجود دارد.
- شرکت ملی نفت ایران؛ در 29 اسفندماه 1329 ه . ش. مجلس سنا و مجلس شوری کمیسیونی به نام «کمیسیون نفت» تشکیل دادند. کمیسیون پس از چند ماه مطالعه و مباحثه مادهء قانونی به مجلسین پیشنهاد کرد مبنی بر اینکه صنعت نفت در سراسر ایران ملی است و عملیات اکتشاف و استخراج و بهره برداری از آن بعهدهء دولت ایران است. در اردیبهشت 1330 ه . ش. قانون دیگری از تصویب مجلسین گذشت و دولت ایران شرکتی بنام «شرکت ملی نفت ایران» تشکیل صنعت نفت را در اختیار خود گرفت. فصل اول از «قانون مربوط به اساسنامهء شرکت ملی نفت ایران» که به تصویب مجلسین رسیده از این قرار است: «مادهء 1- شرکت ملی نفت ایران که به موجب قانون مورخ 9 اردیبهشت 1330 ه . ش. تأسیس گردیده شرکت سهامی بازرگانی است که عملیات خود را بر طبق مقررات این اساسنامه و قانون تجارت اجرا خواهد نمود. مادهء 2- مرکز اصلی شرکت، تهران است شرکت می تواند شعب یا نمایندگیهایی برای اجرای عملیات خود در داخله و خارجه تأسیس نماید. مادهء 3- سرمایهء شرکت ده هزار میلیون ریال است که به ده هزار سهم یک میلیون ریالی با نام تقسیم و پنجاه درصد آن به صورت منقول و غیر منقول پرداخت شده است. نسبت به پنجاه درصد بقیه، صاحبان سهام متعهد میباشند که به تقاضای هیئت مدیرهء شرکت و تصویب شورای عالی نفت آن را پرداخت نمایند. سهام شرکت ک متعلق به دولت ایران و غیر قابل انتقال است. کلیهء تأسیسات صنعت نفت واقع در حوزهء قرارداد فروش نفت مصوب 7 آبان 1333 ه . ش. که حق استفادهء قسمتی از آن به شرکتهای عامل نفت ایران واگذار گردیده علاوه بر سرمایهء مذکور متعلق به شرکت و جزء دارایی اندوختهء آن میباشد».
در فصل دوم آمده: مادهء 4- موضوع شرکت و حدود عملیات آن در سرتاسر کشور و فلات قاره بشرح زیر است: الف- تفحص و نقشه برداری و اکتشافات نفت و گاز طبیعی و هیدروکاربورهای دیگر (اعم از مایع و جامد) استخراج و تصفیه و ساختن و عمل آوردن فرآورده های نفتی و هرگونه عملیات به منظور قابل عرضه کردن مواد مزبور در بازار و پخش و فروش و صدور آن». (فرهنگ فارسی معین). شرکت ملی نفت ایران مسئولیت دارد که قرارداد از طرف شرکتهای عامل و کنسرسیوم صحیحاً اجرا گردد. شرکت ملی نفت ایران همچنین مسئول ادارهء عملیات غیرصنعتی می باشد. عملیات غیر صنعتی به موجب مادهء 17 قرارداد نفت شامل تهیه و نگهداری و اجرای خدمات زیر می گردد: ادارهء منازل و امکنه، نگاهداری جاده های عمومی، امور بهداری و بهداشتی، ادارهء انبارهای خواربار و پوشاک و غذاخوری و رستورانها، تعلیم و تربیت فنی و صنعتی، محافظت اموال، رفاه اجتماعی، وسایل نقلیهء عمومی، آب و برق مورد مصرف اهالی و سایر خدمات اجتماعی و نیز خدمات دیگری که طبق توافق شرکتهای عامل و شرکت ملی به شرکت اخیر واگذار گردد. این خدمات گرچه جزء امور وابسته است اما برای تولید و تصفیهء نفت کمال ضرورت را دارد. صرف نظر از وظایفی که در قرارداد نفت برای شرکت ملی نفت ایران پیش بینی شده است این مؤسسه مسئول پخش مواد نفتی و گاز طبیعی در داخلهء کشور می باشد. شرکت ملی نفت همچنین در نقاطی خارج از حوزهء قرارداد کنسرسیوم به اکتشاف و استخراج نفت مشغول است و پالایشگاه کرمانشاه را نیز اداره می نماید. از اینها گذشته شرکت ملی نفت ایران مالک 50 درصد از سهام دو شرکتی است که امتیاز اکتشاف در نقاطی خارج از حوزهء قرارداد را دارا می باشند. این دو شرکت عبارتند از: شرکت نفت ایران - امریکن، و شرکت نفت ایران ایتالیا. هدف قرارداد نفت این است که در حدود قانون ملی شدن با شرکت بین المللی نفت تشریک مساعی و به منظور توسعه و بهره برداری هرچه بیشتر از منابع نفت ایران در حوزهء قرارداد از تجربیات فنی و بازار فروش و سرمایه های بین المللی استفاده شود. (از داستان نفت صص134-135). قراردادهای نفتی که شرکت ملی نفت ایران با کمپانیهای خارجی بسته است: 1- قرارداد با کنسرسیوم در سال 1333 ه . ش. مطابق 1954 م. که شرح آن بعداً خواهد آمد. (تحت عنوان: شرکتهای عامل نفت ایران در ذیل همین ماده). 2- قرارداد با شرکت «آجیب مینراریا» ایتالیایی بر مبنای 75-25 به سود ایران بسال 1954م. مطابق 1336 ه . ش. که بنام شرکت «سیریپ» نامیده می شود. 3- قرارداد با شرکت «پان امریکن پترولیوم کورپوریشن» امریکایی در سال 1337 ه . ش. مطابق 1958 م. که در نتیجه شرکت «ایپاک» مخفف «شرکت ایران پان امریکن» بوجود آمد. 4- قرارداد با گروه نفتی امریکایی تاید واتر در دیماه 1343 ه . ش. که منجر به تشکیل «شرکت نفت فلات قارهء ایران» شد. 5- قرارداد با شرکت «با تافشه پترولیوم ماتشاپای» (شل) در دیماه 1343 ه . ش. که منجر به تشکیل «شرکت نفت فلات دشتستان» شد. 6- قرارداد با گروه نفتی آتلانتیک - در تاریخ دیماه 1343 ه . ش. که منجر به تشکیل «شرکت نفت لاوان» گردید. 7- قرارداد با گروه شرکتهای نفتی فرانسوی در دیماه 1343 ه . ش. که به تشکیل «شرکت نفت فارس» انجامید. 8- قرارداد با گروه آجیب فیلیپس نفت و گاز هندوستان در دیماه 1343 ه . ش. که به تشکیل «شرکت نفت بین المللی دریایی ایران» انجامید. 9- قرارداد با گروه شرکتهای نفتی آلمانی (هفت شرکت) در سال 1344 ه . ش. که منجر به تشکیل (شرکت نفت خلیج فارس) گردید. شش قرارداد اخیر بیش از سه قرارداد اول و بخصوص قرارداد با کنسرسیوم منافع ملت ایران را تأمین می کند. (از کتاب تاریخچه و متن قراردادهای مربوط به نفت ایران صص17 - 190). رجوع به مأخذ بالا و نیز ترکیب شرکتهای عامل نفت ایران شود.
- شرکت نامه؛ قرارداد کتبی که برای عمل شرکت در کادر مالی نوشته می شود. (یادداشت مؤلف).
- شرکت نسبی؛ شرکتی است که شرکاء به نسبت سرمایهء خود سهم ومسئولیت دارند.
- شرکت نفت؛ شرکتی که برای استخراج و بهره برداری و فروش نفت بوجود آید. (یادداشت مؤلف).
- شرکت نفت انگلیس و ایران؛ دولت ایران در سال 1319 ه . ق. امتیاز نفت ایران را به دارسی واگذار کرد. و بعداً نواحی آذربایجان، گیلان، مازندران، گرگان و خراسان را منتزع ساخت. دارسی چون از عهدهء این امر خطیر برنیامد امتیاز خود را به کمپانی نفت برمه که شرکتی انگلیسی بود واگذار کرد و سندیکایی جدید تأسیس شد. عاقبت پس از 8 سال کوشش در سال 1908 م. نفت به مقیاس تجارتی در مسجد سلیمان کشف گردید. این واقعه زمانی اتفاق افتاد که امیرالبحری بریتانیا مسئلهء تبدیل سوخت نیروی دریایی امپراطوری انگلستان را از زغال سنگ به نفت مورد مطالعه قرار داده و بدین نتیجه رسیده بود که ادامهء سیادت دریایی آن دولت رابطهء بسیار با داشتن نفت فراوان و ارزان دارد. برای تأمین این منظور تسریع در بهره برداری از منابع نفتی جنوب ایران مورد توجه قرار گرفت و در سال 1909 م. شرکت نفت انگلیس و ایران برای استفاده از امتیاز دارسی تشکیل شد. و لرد استرانکونا به ریاست آن انتخاب گردید. در آغاز سرمایهء شرکت 2000000 لیره بود. شرکت مذکور با برنامهء وسیع به عملیات استخراج نفت در مسجد سلیمان و نقاط دیگر خوزستان پرداخت و نیز به ساختن تصفیه خانهء آبادان و احداث خط لوله اقدام کرد. صدور نفت خام از سال 1911 م. آغاز گردید و میزان آن در سال 1914 به 350000 تن رسید. در این سال که مصادف با آغاز جنگ جهانگیر اول بود 51 درصد سهام شرکت نفت انگلیس و ایران به امیرالبحری بریتانیا واگذار شد و دولت بریتانیا موافقت کرد که مبلغ 2000000 لیره برای توسعهء شرکت اختصاص دهد. در سال 1919 م. میزان محصول نفت ایران به 5000000 تن رسید. در سال 1932 امتیاز دارسی لغو شد و در سال 1933 قرارداد جدیدی بین دولت ایران و شرکت نفت انگلیس و ایران به امضاء رسید. محصول نفت جنوب ایران در سال 1946 بالغ بر 20000000 تن و در سال 1951 م. که صنعت نفت در ایران ملی گردید محصول آن از منابع نفتی جنوب حدود 32000000 تن بود که 24000000 تن آن در پالایشگاه آبادان به محصولات نفتی تبدیل می شد. در سال اخیرالذکر نفت ایران ملی گردید و شرکت ملی نفت ایران تشکیل شد و بکار پرداخت. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به ترکیبهای «شرکت ملی نفت ایران» و «شرکتهای عامل نفت ایران» شود.
- شرکت نفت بین المللی دریایی ایران؛شرکتی که در اثر عقد قرارداد با گروه شرکتهای آجیب فیلیپس و کمسیون نفت و گاز هندوستان تشکیل گردید و ناحیه ای به مساحت تقریبی 7960 کیلومتر مربع جهت انجام عملیات در اختیار دارد. (از کتاب نفت ایران ص115). رجوع به همان مأخذ و ترکیب شرکت نفت ملی ایران شود.
- شرکت نفت خلیج فارس؛ شرکتی که در اثر عقد قرارداد با گروه شرکتهای نفتی آلمان تشکیل گردید و ناحیه ای به مساحت تقریبی 5150 کیلومتر مربع جهت انجام عملیات در اختیار دارد. (از کتاب نفت ایران ص116). رجوع به همان مأخذ و شرکت ملی نفت ایران شود.
- شرکت نفت فارس؛ شرکتی که در اثر عقد قرارداد با گروه شرکتهای نفتی فرانسوی تشکیل شده و ناحیه ای به مساحت تقریبی 5759 کیلومتر مربع جهت انجام عملیات در اختیار دارد. (از کتاب نفت ایران صص115-116). رجوع به همان مأخذ و شرکت ملی نفت ایران شود.
- شرکت نفت فلات قارهء ایران؛ که از قرارداد با گروه نفتی امریکایی «تایدواتر» بوجود آمد. (از کتاب نفت ایران ص115). رجوع به شرکت ملی نفت ایران و مأخذ بالا شود.
- شرکت نفت فلات قارهء دشتستان؛ در اثر قرارداد با شرکت نفتی شل بوجود آمده. (از کتاب نفت ایران ص115). رجوع به شرکت ملی نفت ایران و مأخذ بالا شود.
- شرکت نفت لاوان؛ شرکت نفتی که در اثر قرارداد شرکت نفت ملی ایران با گروه شرکتهای چهارگانهء امریکایی و گروه آتلانتیک تشکیل گردید. (از کتاب نفت ایران ص115). رجوع به شرکت ملی نفت ایران و مأخذ بالا شود.
- شرکت واحد؛ شرکت یگانه ای که در امری منحصراً فعالیت می کند: شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه. (فرهنگ فارسی معین).
- شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه؛شرکتی که امور اتوبوسرانی خطوط داخلی تهران و نیز اتوبوسرانی تهران با حومه از قبیل: تهران - کرج. تهران - شمیران. تهران - شهرری و... را به عهده دارد.
- شرکتهای عامل نفت ایران؛ در تاریخ 7 آبان 1333 ه . ش. مطابق اکتبر 1954 م. فرمان محمدرضا شاه برای اجرای قرارداد بین ایران و شرکت ملی نفت ایران از یک طرف و گروهی از شرکتهای نفت بین المللی (معروف به کنسرسیوم) از طرف دیگر صادر گردید. به موجب این قرارداد گروه شرکتهای نفتی مزبور ادارهء امور عملیات تولید و تصفیهء نفت را در ناحیهء مشخصی در جنوب ایران به مساحت تقریبی 100000 میل مربع موسوم به «حوزهء قرارداد» عهده دار شد. گروه شرکتهای نفت بین المللی که یکی از طرفین قرارداد میباشند در حال حاضر عبارتند از: کمپانی فرانسزدپترول 6%، گالف اویل کورپوریشن 7%، باتافسا پترولیوم ماتسکاپای ان. وی (رویال دج/شل گروپ) 14%، سکونی موبیل اویل کمپانی اینکورپوریتد 7%، استاندارد اویل کمپانی آوکالیفرنیا 7% استاندارد اویل کمپانی (نیوجرزی) 7% تکزا کواینکور پوریتد 7% دی بریتیش پترولیوم کمپانی لیمیتد 40% دی آیریکون گروپ آو کمپانیزه 5% (در سال 1334 ه . ش. ملحق گردید)، جمع 100% شرکتهای عضو کنسرسیوم برای انجام عملیات مزبور در ایران دو شرکت عامل تشکیل دادند که طبق قوانین کشور هلند تأسیس و به ثبت رسیده و ادارهء مرکزی آنها در تهران میباشد. دو شرکت عامل مزبور عبارتند از: شرکت سهامی اکتشاف و تولید نفت ایران، شرکت سهامی تصفیهء نفت ایران، بعلاوه شرکتهای نامبردهء زیر نیز تشکیل گردید تا در اجرای قرارداد مساعدت نمایند: شرکت سهامداران نفت ایران با مسئولیت محدود - که در کشور انگلستان به ثبت رسیده و سهام شرکتهای عامل را در اختیار دارد. شرکت خدمات نفت ایران با مسئولیت محدود - که آن نیز در کشور انگلستان به ثبت رسیده و به درخواست شرکتهای عامل هرگونه وسایل و خدماتی که برای انجام دادن عملیات آنها ضروری باشد از منابع خارج از ایران فراهم می سازد، شرکتهای بازرگانی که وابسته به شرکتهای نفت بین المللی امضاءکنندهء قرارداد می باشند. این شرکتها برای خرید و فروش مجدد در ایران و صدور نفت خام و گاز طبیعی تولیدی در حوزهء قرارداد و فرآورده های حاصل از نفت خام تشکیل شده است. (فرهنگ فارسی معین). مدت قرارداد از تاریخ اجرای آن؛ یعنی آبان ماه 1333 ه . ش. بیست و پنج سال می باشد، از آن پس تحت قیود و شرایطی در مورد هزینه های اکتشاف اعضای کنسرسیوم می توانند سه بار و هر بار به مدت پنج سال قرارداد را تمدید نمایند و حوزهء قرارداد در موقع هریک از تمدیدهای فوق الذکر به هشتاد درصد وسعت قبلی آن محدود می گردد. شرکتهای بازرگانی پس از کسر کردن هزینهء استخراج از «بهای اعلان شدهء» نفت خام، تفاوت را بالمناصفه با دولت ایران تقسیم می نمایند. این وجوه به دو نحو پرداخت می گردد: 1- قسمتی به صورت «پرداخت مشخص» به شرکت ملی نفت ایران. 2- قسمتی دیگر به صورت مالیات بر درآمد که پس از کسر «پرداخت مشخص» به خزانه داری تأدیه می شود. منظور از پرداخت مشخص همانطور که در مادهء 22 قرارداد تصریح گردیده است 5/12% مجموع نفت خامی است که در ایران تولید می گردد که به انتخاب شرکت ملی نفت خام و یا معادل آن به نرخ «بهای اعلان شده» قیمت آن در اختیار شرکت ملی نفت گذارده می شود. بهای اعلان شده چنانکه در قسمت «ن» مادهء اول قرارداد تصریح شده عبارت از بهایی است که شرکتهای بازرگانی برای نفت خام «فوب» یعنی تحویل کشتی در بنادر ایران معین می کنند. هریک از شرکتهای بازرگانی ممکن است «بهای اعلان شدهء» علیحده ای داشته باشد که آن را جهت مشتریان خود اعلان می دارد. قرارداد مقرر می دارد که محصولات مورد احتیاج شرکت ملی نفت ایران جهت مصرف داخلهء ایران بوسیلهء شرکت عامل مربوط تحویل شرکت ملی گردد. (کتاب داستان نفت صص134 - 135). رجوع به ترکیب شرکت نفت انگلیس و ایران و شرکت ملی نفت ایران شود.
|| (اصطلاح فقهی) عبارت از اختلاط دو مال باشد و اطلاق بر عقد شرکت شود و اختصاص دو نفر باشد یا زیادتر به اموال واحدی و آن بر دو نوع است: شرکت ملک که دو نفر یا زیادتر در مالی شریک شوند یا اختیاری و یا قهری، قهری، مانند: ارث و اختلاط اجباری دو مال بدون اراده یا غیر آن. و شرکت در عقد که از روی اختیار و اراده دو یا چند نفر باهم شریک شوند. یا شرکت در صنایع است که شرکت متحرفه گویند و گاه شرکت در وجوه و اعتبارات بازار است که شرکت مفالیس گویند. و بالجمله اسباب شرکت گاه ارث است گاه وصیت و گاه معامله و عمل یا از راه حیازات مباحات است و گاه به مخلوط شدن اعراض است به اجبار. گاه شرکت در اعیان است و گاه در منافع. (از فرهنگ علوم تألیف سجادی).
- شرکت ابدان؛ آن باشد که چند نفر در اعمال و صنایع که از دست آنها ساخته است شریک شوند این نوع شرکت یا عنان است یا مفاوضه. مفاوضه آن باشد که چند تن از صنعتگران بپذیرند که اعمالی بر تساوی انجام دهند و در سود و زیان متساوی باشند و هر یک کفیل دیگری باشد. و شرکت عنان آن باشد که در سود و زیان شرط تفاوت کنند و این دو نوع شرکت روا نباشد. (از فرهنگ علوم تألیف سجادی). رجوع به ترکیب شرکت عمل در ذیل همین ماده شود.
- شرکت اعمال؛ در اصطلاح فقه، شرکتی که به موجب آن دو یا چند تن متعهد می شوند اعمالی را بجا آورند ولی اجرت حاصل مشترک باشد و چنین شرکتی صحیح نیست. (یادداشت مؤلف).
- شرکت ذمم؛ شرکتی است که میان دو نفر بدین طریق انجام شود که قرار بندند که چیزی بخرند (چیز غیر معین) با بها و ثمن موعددار در ذمهء هر دو به تضامن و هریک کفیل دیگری باشند و بعد متاع را بفروشند و سود را تقسیم کنند. (فرهنگ علوم سجادی).
- شرکت صنایع و تقبل؛ شرکتی است که به موجب آن دو صنعتگر مانند: خیاط یا رنگرز باهم شریک می شوند و تقبل می کنند که در مقابل کار درآمد بدست آمده را میان خود قسمت کنند. (از تعریفات جرجانی).
- شرکت عقد؛ شرکتی است که به موجب آن یکی از شرکاء گوید: با تو شریک شدم در فلان چیز و دیگری آن را بپذیرد و آن چهارگونه است. (از تعریفات جرجانی).
- شرکت عمل؛ آن را شرکت ابدان هم گویند. و آن باشد که دو یا چند نفر شریک شوند با رأس المال متساوی در تجارت بنابر آنکه هرکدام را سود و زیان به اندازهء رأس المال باشد و هریک شریک خود را در معاملات مطلق العنان بداند، بالجمله در سهام و سود و زیان متساوی باشند و هریک بتواند بدون نظر و اجازهء دیگری کار کند. (از فرهنگ علوم تألیف سجادی). رجوع به ترکیب شرکت ابدان در ذیل همین مدخل شود.
- شرکت عنان؛ یکی از انواع دوگانهء شرکت ابدان است که تصرف هریک از شرکاء مشروط به اذن و اجازهء دیگری باشد. (فرهنگ علوم سجادی). رجوع به ترکیب شرکت ابدان در ذیل همین ماده شود.
- شرکت مفالیس؛ شرکت در وجوه و اعتبارات بازاری است. (فرهنگ علوم سجادی). رجوع به مدخل شرکت و ترکیب شرکت وجوه در ذیل همین مدخل شود.
- شرکت مفاوضه؛ در اصطلاح فقه، شرکتی که به موجب آن دو یا چند نفر متعهد می شوند که آنچه بدست آورند تقسیم کنند و ضررهای وارد را مشترکاً از عهده برآیند. چنین شرکتی صحیح نیست. (یادداشت مؤلف). یکی از انواع دوگانهء شرکت ابدان. (فرهنگ علوم سجادی). رجوع به مفاوضه و ترکیب شرکت ابدان در ذیل همین مدخل شود.
- شرکت وجوه؛ در اصطلاح فقه، شرکتی که به موجب آن دو یا چند شخص موثق و معتبر متعهد می شوند که هریک اموالی به وعده بخرد ولی مشترکاً بفروش رسانند و منافع حاصله را تقسیم کنند. چنین شرکتی صحیح نیست. شرکت خرید و فروش جنس بدون سرمایه و با اعتبار موجود. (یادداشت مؤلف). رجوع به فرهنگ علوم سجادی شود.

شرکت اسلام.

[شِ کَ تِ اِ] (اِخ) جمعیتی سیاسی در سراکرتا (جاوه) در قرن 19 م. این جمعیت در تحول شهرها و بیداری ملل آسیای شرقی و مبارزه با استعمار هلندیان بسیار مؤثر بود. (فرهنگ فارسی معین) (از المنجد).

شرکت جستن.

[شِ کَ جُ تَ] (مص مرکب) درآمدن به انجمن. به مجمع پیوستن. در حلقهء... درآمدن. شرکت کردن. دخالت کردن. وارد شدن: نمایندگان در جلسهء دیروز مجلس شرکت جستند. دیپلمه ها در کنکور شرکت جستند. رجوع به شرکت کردن شود.

شرکت داشتن.

[شِ کَ تَ] (مص مرکب) سهیم بودن. شریک بودن. نقشی به عهده داشتن در کاری: نژادپرستان در قتل فلان سیاه پوست شرکت داشته اند.

شرکت کردن.

[شِ کَ کَ دَ] (مص مرکب) شرکت جستن. دخالت نمودن. وارد شدن. پیوستن. به جمع درآمدن: محصلین در امتحانات نهایی شرکت کردند. (یادداشت مؤلف). رجوع به شرکت جستن شود. || انباز شدن. شریک شدن. سهیم شدن: «با پنج نفر شرکت کرد و ماشین خرید». (فرهنگ فارسی معین).

شرکت کننده.

[شِ کَ کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب) کسی که در شرکتی سهیم شود. || همراهی کننده. همکاری کننده. (فرهنگ فارسی معین).

شرکسی.

[شَ کَ سی ی] (ص نسبی)چرکسی. (ناظم الاطباء). منسوب به شرکس. صورتی از چرکس. رجوع به چرکس شود.

شرکة.

[شِ کَ] (ع اِمص) یا شرکه. انبازی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء). انبازی با کسی. (دهار) :
در این فساد، ز من دست بازدار و برو
که نیست با تو مرا نی نکاح و نی شرکه.
منوچهری.
- شرکة الشیطان؛ خباثت شیطان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شرکة.

[شِ کَ] (ع مص) شرکت. شریک کسی شدن در کاری. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). انباز شدن. (ترجمان القرآن جرجانی چ دبیرسیاقی ص61). رجوع به شرکت شود. || در بیع و میراث انباز کسی شدن و دارای بهره و نصیب گردیدن. (ناظم الاطباء). در بیع و میراث انباز کسی گردیدن. (منتهی الارب). انباز کسی گردیدن. (آنندراج). هنباز شدن با کسی. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || پاره گردیدن شراک کفش. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شرکة.

[شُ کَ] (ع اِمص) انبازی و شراکت. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). انبازی. (منتهی الارب). رجوع به شِرکَة شود.

شرکة.

[شُ کَ] (ع مص) مصدر به معنی شِرکَة. (از ناظم الاطباء). رجوع به شِرکة شود.

شرکة.

[شَ کَ] (ع مص) مصدر به معنی شِرکَة. (از اقرب الموارد). رجوع به شِرکة شود.

شرکة.

[شَ رِ کَ] (ع مص) مصدر به معنی شِرکَة. (ناظم الاطباء). رجوع به شرکت و شِرکَة شود.

شرکة.

[شَ رَ کَ] (ع اِ) دام صیاد. ج، شَرَک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دام صیاد و آن اخص است از شَرَک. (آنندراج). دام. (مهذب الاسماء) (دهار) (یادداشت مؤلف). رجوع به شرک شود.

شرکة.

[شَ رَ کَ] (اِخ) یا شرکه. دیهی است مر بنی اسد را. (منتهی الارب) (آنندراج). دیهی است از آن بنی اسد و چشمه ای دارد. (از معجم البلدان).

شرکی.

[شُ رَ کی ی] (ع ص) لطم شرکی؛ لطم شتاب و متواتر. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رجوع به شُرَّکی شود.

شرکی.

[شُرْ رَ کی ی] (ع ص) شُرَّکی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شُرَکی شود.

شرلوک هلمس.

[شِ لُ هُ] (اِخ)(1)شرلوک هلمز. قهرمان رمانهای پلیسی به قلم دویل(2) و او نمونه ای است از کارآگاهی بسیار زیرک و باهوش. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Sherlock Holmes.
(2) - Doyle.

شرلی.

[شِ] (اِخ)(1) نام خانواده ای انگلیسی در ویستون، سسکس. مؤسس این خانواده رالف شرلی(2) که کلانتر سری(3) و سسکس بود. (فرهنگ فارسی معین).
Sherley.یا
(1) - Shirley
(2) - Ralph Sherley.
(3) - Surrey.

شرلی.

[شِ] (اِخ)(1) رابرت. (متولد 1581 متوفای 1628 م.) وی همراه برادرش آنتونی به ایران آمد و در جنگ علیه ترکان لیاقت بخرج داد. او با دختری ایرانی (چرکسی) ازدواج کرد و از طرف شاه عباس برای اتحاد اروپا علیه ترکان به سفارت فرستاده شد. زیگموند دوم پادشاه لهستان، امپراطور رودلف دوم پاپ پل پنجم مقدم او را گرامی داشتند. وی سپس به انگلستان رفت (1611 م.) و از هر سو مورد سوء ظن واقع گردید. رابرت مجدداً به ایران بازگشت و بار دیگر از طرف شاه عباس مأمور شد تجارت ابریشم ایرانی را در ممالک اروپا ترویج کند و پس از 5 سال (1618-1622 م) از اسپانیا اخراج شد. و پس از مخالفتهای کمپانی هند شرقی در انگلستان هم مورد بی لطفی قرار گرفت و مجدداً به ایران آمد و در این کشور نیز در حالی که مورد عدم التفات بود درگذشت. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Robert Sherley.

شرلی.

[شِ] (اِخ)(1) یا سر آنتونی شرلی. برادر سرتامس شرلی دوم و پسر سرتامس شرلی اول، (متولد 1565 م. ؟ - متوفای 1635 م.). در هلند به خدمت مشغول شد (1576) و سپس در نورماندی خدمت کرد (1591 م.) و فرماندهی سپاهیانی که با کریبان(2) در اسپانیا می جنگیدند بعهده داشت (1591 م.) سپس انتونی با برادرش رابرت با 12 تن انگلیسی که لااقل یکی از آنان توپ ریز بود به عنوان سفارت به ایران آمدند و پاییز سال 1598 م. وارد قزوین شدند. شاه عباس بزرگ پس از دفع ازبکان از خراسان به قزوین بازگشت. انگلیسیان مذکور به خدمت او رسیدند. لشکر ایران توپخانه نداشت و از توپخانهء عثمانیها صدمه می دید این افراد توپخانهء صحیحی ترتیب دادند. در کتاب پرچاسس بیلگریمز آمده: «دولت علیهء عثمانیه که موجب وحشت عالم عیسویت است از یک «تب شرلی» بر خود می لرزد. و حدوث وقایع نزدیکی را خبر می دهد. ایرانیان فاتح علم و صنعت، جنگ را از شرلی آموخته اند. کسی که سابقاً نمی دانست توپخانه را چگونه بکار بندد، امروز صاحب پانصد توپ (برنجی) و شصت هزار تفنگدار است. ایرانیان که پیش از این با شمشیر بر ترکان خطر عظیمی بودند اکنون از ضربتهایی که از مسافت بعیده وارد می کنند و ترکیبات گوگردی که استعمال می نمایند، خطرناکتر از سابق شده اند.» سر آنتونی شرلی را در سال 1608 م. شاه عباس به عنوان سفیر برای اتحاد نظامی اروپاییان ضد ترکان به انگلستان فرستاد ولی او موفق نشد و قروضی پیدا کرد و وارد توطئه هایی شد و به هزینهء امپراطور رودلف دوم به مراکش رفت و به منظور اینکه عربان را ضد ترکان برانگیزد (1606-1605) در سال 1609 دورهء فیلیپ پادشاه اسپانیا ژنرال قشون بحرالروم (مدیترانه) گردید. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Sir Anthony Sherley.
(2) - Caribs.

شرلی.

[شِ] (اِخ)(1) یا سرتامس شرلی. نبیرهء رالف شرلی. (متولد 1542 م. - متوفای 1612 م.) کلانتر سری و سسکس (1578 م.) و خزانه دار قشون انگلیس در هلند. سه فرزند او ماجراجو و جهانگیر بودند. بنام سرتامس شرلی، سرآنتونی، و روبرت. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Sir Thomas Sherley.

شرلی.

[شِ] (اِخ) یا سرتامس شرلی. پسر سرتامس شرلی، (متولد 1564 م. متوفای 1630 م.) در هلند و ایرلند به خدمت مشغول شد. سفری به لونت(1) کرد (1598 - 1603 م.) توسط ترکان اسیر شد (1603 م.) و دو سال محبوس ماند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Levant.

شرم.

[شَ] (اِ)(1) خجالت و انفعال. (ناظم الاطباء). انفعال. حیا. خجلت. آزرم. عیب. عار. خجل. استحیا. و آن حیرت و وحشتی است که در آدمی پیدا شود از آگاه شدن دیگری بر عیب یا نقص او. (یادداشت مؤلف). به معنی حیاست و نفی آن به لفظ بی، و ستیزه خوی از صفات اوست و با لفظ کردن و نهادن و داشتن و خوردن و کشیدن و شکستن و چکیدن و باختن و باریدن مستعمل. (از آنندراج). ابة. نؤبة. موئبة. (منتهی الارب). حیا و حالت انفعال و عفتی که برای شخص حاصل می شود هنگام حرف زدن و یا کردن کاری. (ناظم الاطباء). به تازیش حیا گویند. (شرفنامهء منیری) (از انجمن آرا) (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری) :
ماده گفتا هیچ شرمت نیست و یک
چون سبکساری نه بد دانی نه نیک.رودکی.
نشسته سرافکنده بی گفتگوی
ز شرم آستین را گرفته به روی.فردوسی.
نه از پاک یزدان نکوهش بود
نه شرم از یلان چون پژوهش بود.فردوسی.
نداد ایچ پاسخ مر او را ز شرم
فروریخت از دیده خوناب گرم.فردوسی.
خرامید نیزه به چنگ اندرون
ز شرم پدر سرفکنده نگون.فردوسی.
ز شرم از در کاخ بیرون نرفت
همی پوست گفتی بر او بر بکفت.فردوسی.
به نزدیک او شرم و آهستگی است
خردمندی و رای و شایستگی است.فردوسی.
چو خرم بهاری سپینود نام
همه شرم و ناز و همه رای و کام.فردوسی.
چنان بدکنش شوخ فرزند اوی
نجست از ره شرم پیوند اوی.فردوسی.
خداوند رای و خداوند شرم
سخن گفتن خوب و آواز نرم.فردوسی.
حدیث ار کند با تو از شرم گردد
دو رخسار او چون گل ارغوانی.فرخی.
نه شرم آنکه از اول به کف نیاید دوست
نه بیم آنکه به آخر تباه گردد کار.فرخی.
سر نگونسار ز شرم و روی تیره ز گناه
هر یکی با شکم حامل و پرماز لبی.
منوچهری.
شرم خداآفرین بر دل او غالب است
شرم نکوخصلتی است در ملک محتشم.
منوچهری.
چه نیکو گفت خسرو با سپاهی
چو شرمت نیست رو آن کن که خواهی.
(ویس و رامین).
کنون از شرم و از مینو بیندیش
مکن کاری کزو ننگ آیدت پیش.
(ویس و رامین).
چو بشنید این سخن ویسه ز مادر
شد از بس شرم رویش چون معصفر.
(ویس و رامین).
اما امیر مسعود را شرمی و رحمتی بود تمام. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص124).
کسی کش بود دیده از شرم پاک
ز هر زشت گفتن نیایدش باک.اسدی.
دل خم ز بس خواهشش گشت نرم
نهان گفت کای گنج فرهنگ و شرم.اسدی.
ز سر تاج فرهنگ بفکنده ای
ز تن جامهء شرم برکنده ای.اسدی.
بیازید و بگرفت دستش به شرم
بسی گفت شیرین سخنهای گرم.اسدی.
شَعر شدی گر بشنیدی ز شرم
شعر تو بر پشت کسایی کساش.
ناصرخسرو.
به چشم سر نگه کن پس به دل بندیش تا یابی
یکی باشرم پیری یا یکی مستور برنایی.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص478).
شرم از اثر عقل و اصل دین است
دین نیست ترا گر ترا حیا نیست.
ناصرخسرو.
ز شرم ار با فرشته همنشینی
ز بی شرمی تو با دیوان قرینی.ناصرخسرو.
دیبای دل است شرم زی عامل
حلوای دل است علم زی والا.ناصرخسرو.
شوخ چشمی زیان ایمان است
شرم دیده زبان ایمان است.سنایی.
گیرم که ز من در گذرانی ز کرم
زآن شرم که دیده ای چه کردم چه کنم.خیام.
او آفتاب عصمت و از شرم ذوالجلال
نفکنده بر بیان قلم سایهء بنان.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص310).
جنت ز شرم طلعت او گشته خاربست
دوزخ ز گرد ابلق او گشته گلستان.خاقانی.
آهنگ دستبوس تو دارم ولی ز شرم
لرزان تنم چو رایت خورشیدوار تست.
خاقانی.
خورشید در نقاب عدم شد ز شرم آنک
رخسار روزگار پر از گرد کرده اند.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص767).
من بخایم پشت دست از غم که او از روی شرم
پشت پای خویش بیند تا نبیند روی من.
خاقانی.
مغ که از رخ نقاب شرم انداخت
ناحفاظی به خواهر اندازد.خاقانی.
دیده از شرم بر جهان نگماشت
هم ندیده جهان گذشت و گذاشت.خاقانی.
در چشمش آب نی و رخ از شرم خوی زده
بادام، خشک خوشتر و گل، تر نکوتر است.
خاقانی.
کس چه داند که روسپی زن کیست
در دل کیست شرم و حمیت و چم.خطیری.
لیکن ایرانیان به زور و به شرم
نرم گردند از نوازش گرم.نظامی.
ز شرم چشم او در چشمهء آب
همی لرزید چون در چشمه مهتاب.نظامی.
به زمین می فروشود از شرم
هر شبی ماه آسمان از تو.عطار.
شرم دل را شکسته دارد و تن
شرم بستاندت ز ما و ز من.اوحدی.
شرم از نگاه آن گل سیراب می چکد
زآن تیغ الحذر که از او آب می چکد.
صائب تبریزی (از آنندراج).
حدیث: در پرسش مسائل دینی شرم بکار نیست.
- آب شرم؛ عرق خجلت :
دهر شکست پشت من نیست به رویش آب شرم
ور نه چنین نداشتی مدح سرای شاه را.
خاقانی.
گوهرشکن کسی و گرت آب شرم بود
زآن گوهرین دو آتش گویا چه خواستی؟
خاقانی.
- || کنایه از اشکی که سبب شرمساری از دیده چکد :
گیرم نه ای چون آب نرم، آتش مباش از جوش گرم
آهسته باش ای آب شرم، از چشم رعنا ریخته.
خاقانی.
- از شرم آب شدن؛ خجلت بسیار کشیدن. غرق شرمساری شدن :
خاطر او آب حیوانست و خاقانی ز شرم
آب شد تا گرد او بر آب حیوان چون نشست(2).
خاقانی (دیوان چ سجادی ص828).
- باشرم؛ باحیا. مقابل بی شرم :
همان کارداران با شرم و داد
که دارای دادارشان کار داد.فردوسی.
یکی آنکه باشرم و باخواسته ست
که جفتش بدو خانه آراسته ست.فردوسی.
نگه کرد باید که فرزند اوی
کدام است باشرم و باگفتگوی.فردوسی.
نگر تا کدام است با شرم و داد
ز مادر که دارد ز خاقان نژاد.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج5 ص2106).
حورا تویی ار نکو و باشرمی
گر شرم کند نکو بود حورا.ناصرخسرو.
که بیدار و باشرم و آهسته بود.نظامی.
- بر شرم؛ دارای شرم. شرم دار :
دیدم همه طپان و بی آرام و شوخ چشم
او باز آرمیده و بر شرم و کش خرام.
ناصرخسرو.
- بشرم؛ از سر شرم. از روی شرم و خجلت. با شرم و حیا :
نرمک نرمک مرا بشرم همی گفت
با بنهء میر، قصد رفتن داری.فرخی.
خدایگان جهان روی را به لشکر کرد
بشرم گفت به لشکر که ای جوانمردان.
فرخی.
- بشرم آوردن؛ خجلت زده کردن. شرمسار ساختن. شرمنده کردن :
ز پای و رکیبش همی مهر من
بجنبد بشرم آورد چهر من.فردوسی.
- بشرم در افتادن؛ شرمنده شدن. حالت شرم و خجلت دست دادن :
به عشق روی تو گفتم که جان برافشانم
دگر بشرم در افتادم از محقر خویش.سعدی.
- بی شرم؛ بی حیا و بی خجالت. (ناظم الاطباء) :
سپهبد ز گفتار او نرم شد
ولیکن برادرش بی شرم شد.فردوسی.
ز بی شرم زن تیره گردد روان
هم از بی خرد پیر و کاهل جوان.اسدی.
گر شرم نیایدت ز نادانی
بی شرم تر از تو کیست در دنیا.ناصرخسرو.
مهری نه بر زبانت، مهری نه بر دلت
بی شرم کودکی ز دبستان کیستی.خاقانی.
پری را ماند آن بی شرم اگرنه
ز مردم مردم آزاری نیاید.خاقانی.
- || رسوا. (ناظم الاطباء).
- بی شرمی؛ بی حیایی. پررویی :
این چه بی شرمی و بی باکی و بیدادگریست
جای آن است که باید به شما بر بگریست.
منوچهری.
ز شرم ار با فرشته همنشینی
ز بی شرمی تو با دیوان قرینی.ناصرخسرو.
شنیدم کآن مخالف طبع بدخوی
به بی شرمی بگردانید ازو روی.سعدی.
... که دانا را به بی شرمی بینداخت.
سعدی (گلستان).
می زنم لاف از رجولیت ز بی شرمی ولیک
نقش خود را کرده فاجر چون زن هندی منم.
سعدی.
- دل را بشرم آوردن؛ کنایه از خجالت کشیدن :
بترس از خداوند خورشید و ماه
دلت را بشرم آور از روی شاه.فردوسی.
- شرم آب شدن؛ ظاهراً غرق خجلت و انفعال شدن. از بسیاری شرم و حیا آب شدن :
شاب نه ای چونکه بشویی همی
شرم کن از روی مشو شرم آب.ناصرخسرو.
- شرم آوردن؛ شرم کردن. خجالت کشیدن. (یادداشت مؤلف).
- شرم انگیز؛ شرم آور. (یادداشت مؤلف). رجوع به شرم آور شود.
- شرم باد؛ با فعل دعایی به صورت شرم باد. شرم بادت به کار می رود : در تاریخی که می کنم سخنی نرانم که آن به تعصبی و میلی کشد و خوانندگان این تصنیف گویند: شرم باد این پیر را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص175). حصیری را گفتم شرمت باد، مردی پیری هر چند به یک خر آبروی خود ببری. (تاریخ بیهقی).
- شرم باریدن از...؛ آثار شرم و حیا از ظاهر او آشکار بودن. شرم بسیار داشتن :
که گفته است در ابر سفید باران نیست
که شرم حسن ز روی نقاب می بارد.
صائب تبریزی (از آنندراج).
- شرم به یک سو نهادن؛ از حیا و شرم دست برداشتن. وقاحت کردن :
شرم به یکسو نه ای عاشقا
خیز و بدان [ گیسو ] اندر بشل.
ابوشکور بلخی.
- شرم حضور؛ شرم حضوری. حجب و حیا نشان دادن در پیش کسان. (از یادداشت مؤلف). خجلت کشیدن در حضور بزرگی. رودروایستی. (فرهنگ فارسی معین) :
پنجهء شرم حضوری گر بگیرد دامنت
تا قیامت می توان سر در گریبان داشتن.
عظیمی (از آنندراج).
دارد هنوز شرم حضور مرا نگاه
پنهان ز من به خلوت آیینه می رود.
صائب تبریزی (از آنندراج).
رجوع به ترکیب شرم حضوری شود.
- شرم حضوری؛ شرم حضور. رودروایستی. خجلت کشیدن در حضور بزرگی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ترکیب شرم حضور شود.
- شرم خاستن؛ شرم و حیا دست دادن. خجالت کشیدن. خجلت زده شدن :
مرا از بزرگان همی شرم خاست
که گویند گنج و سپاهت کجاست؟فردوسی.
- شرم خوردن؛ شرم کردن. خجالت کشیدن :
در بزم رشک برده از او شاخ در خزان
در بذل شرم خورده از او ابر در بهار.
انوری (از آنندراج).
- شرم ساخته؛ شرمی که به تکلف باشد و در واقع نباشد و قریب به این معنی شرم حضور و شرم حضوری بود که گذشت. (آنندراج) :
شرمی که بود ساخته مطلوب نباشد
شهباز نظردوخته محجوب نباشد.
صائب تبریزی (از آنندراج).
- شرم شیر؛ شیر به حیا مشهور است و گرگ به وقاحت مذکور. (از عقد العلی) :
شرم شیران راست نی سگ را بدان
که نگیرد صید از همسایگان.
مولوی (از امثال و حکم دهخدا).
چنین است هنجار فرخنده شیر
که شرم است آئین شیر دلیر.
ادیب پیشاوری (از امثال و حکم).
- شرم عثمان؛ حیا و حجب عثمان خلیفهء سوم مسلمین. (از یادداشت مؤلف) :
ای حیا را همچو عثمان در شجاعت چون علی
ای دیانت را چو بوبکر ای عدالت را عمر.
ازرقی.
- شرم کشیدن؛ خجالت کشیدن. شرم داشتن :
توبه گستاخی است شرم از روی رحمت می کشم
معصیتهای پریشان را فراهم می کنم.
ناصر علی (از آنندراج).
- شرم نهادن؛ شرم را کنار گذاشتن. از خجالت و کم رویی دست برداشتن :
چند بی برگ و نوا صبر کنی شرم بنه
عاقلان حامل اندیشه نباشند به رای.
انوری (از آنندراج).
- شرم و حیا؛ انفعال و شرمندگی.
- شکستن شرم؛ از میان رفتن حیا. جسور و گستاخ شدن :
شرم مجلسها شکست از شیوه های مضحکت
خلق را چون زعفران از بس که خندانیده ای.
شفیع اثر (از آنندراج).
-امثال: مست از کجا، شرم از کجا.
|| به مجاز چیزی که از دیدنش شرم آید. (آنندراج). || ناموس. (ناظم الاطباء) (برهان). ناموس. عفت. (فرهنگ فارسی معین). || حجاب. روگیری (در زنان): شرم نمی کنم؛ روی نمی گیرم. (یادداشت مؤلف). ستر. (دهار). || آلت تناسل. (ناظم الاطباء) (از برهان) (جهانگیری). دهان رودهء مستقیم که مخرج ثفل است. (منتهی الارب). آلت مرد که به تازیش ایر نامند. (شرفنامهء منیری). به مجاز چیزی که از دیدنش شرم آید و لهذا اطلاق آن بر نرهء آدمی نیز می کنند. (آنندراج). عضو تناسلی. آلت تناسل. قبل و دبر (از زن و مرد). عورت مرد یا زن. سر. مایستقبح ذکره. شرم مرد. ابوعمیر. اندام. بضع. (یادداشت مؤلف). طنبزیر. کوم. قوق؛ شرم زن. (منتهی الارب). مخفف شرمگاه. پهلوی «شرمگاه»(3). (ذیل برهان چ معین) :
به شه گفت کاین خون گرم من است
بریده ز تن باز شرم من است
نجستم به فرمانت آزرم خویش
بریدم هم اندر زمان شرم خویش.فردوسی.
شرم من تا به حد پشم به کون زن او
تا نماند ز من این شلف به نفرین بی شرم.
سوزنی (از آنندراج).
همچنین فرمود تا هر دو چشمش برکندند... و بفرمود تا شرمش ببریدند. (اسکندرنامه نسخهء سعید نفیسی).
- شرم زن؛ آلت انوثیت. فرج. (فرهنگ فارسی معین).
- شرم مرد؛ عورت مرد. حوثر. (یادداشت مؤلف). طرحب. طرطب. قبلس. (منتهی الارب). آلت رجولیت. نره. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - اوستا fsharma (حیا، عفت)، پهلوی sharm، اُسِّتی armiafsh, afsharm (عیب، ننگ)، افغانی، ع، بلوچی، ع sharm (حیا)، کردی sherm. (از ذیل برهان چ معین).
(2) - ن ل: ... گرد از او بر آب حیوان برنشست.
(3) - Sharm-gah.

شرم.

[شَ] (ع اِ) لجهء دریا. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). پاره ای از دریا. (مهذب الاسماء). || گیاه بسیار انبوه و بالیده که سر آن خورده شود. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نام درختی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). درختی است. (منتهی الارب) (آنندراج).

شرم.

[شَ] (ع مص) شکافتن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المصادر زوزنی). || کمی از مال خود به کسی دادن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). اندک از مال دادن. (منتهی الارب) (آنندراج). || بریدن، بینی کسی را و یا کفته کردن یک طرف از بینی او را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شرم.

[شَ رَ] (اِ) نام درختی در گیلان. نام درخت اولس، که آن را در لاهیجان بدین نام خوانند و شباهت نام فارسی و فرانسه(1) غریب است. مُمَرز، این درخت برای سوخت به مصرف می رسد و برگ و پوست آن را دواب می خورند. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات شود.
(1) - Charme.

شرم.

[شَ رَ] (ع اِمص) کفتگی و ترکیدگی بینی. (ناظم الاطباء). کفتگی بینی. (منتهی الارب) (آنندراج).

شرم.

[شَ رَ] (ع مص) کفته بینی گردیدن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شرم.

[شَ] (اِخ) نام موضعی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

شرم آلود.

[شَ] (ن مف مرکب) شرمنده و شرمگین و خجل و شرمنده روی. (ناظم الاطباء) :
روی شرم آلود او زیور نمی گیرد به خود
شبنم بیگانه را ره نیست در بستان او.
صائب تبریزی (از آنندراج).
چشم شرم آلود او را مردمک چون مهر شرم
از پریشان گردی نظاره دارد در حصار.
صائب تبریزی (از آنندراج).
رجوع به شرم آلوده شود.

شرم آلودگی.

[شَ دَ / دِ] (حامص مرکب) حالت و کیفیت شرم آلوده. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شرم آلود و شرم آلوده شود.

شرم آلوده.

[شَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)شرمگین. شرم آلود. شرمگن. شرمنده روی :
از حجاب حسن شرم آلودهء لیلی هنوز
بید مجنون سر به پیش انداختن بار آورد.
صائب تبریزی (از آنندراج).
رجوع به شرم آلود شود.

شرم آمدن.

[شَ مَ دَ] (مص مرکب)خجل شدن. شرمسار گردیدن. (یادداشت مؤلف). حاصل شدن خجلت و انفعال برای کسی :
تهمتن چو بشنید شرم آمدش
به رفتن یکی رای گرم آمدش.فردوسی.
نه نزدیک دادار باشد گناه
نه شرم آیدم نیز از روی شاه.فردوسی.
بیفکند پیل ژیان را به خاک
نه شرم آمدش زآن سپهبد نه باک.فردوسی.
... مرا نیز شرم آمد با تو گفتن. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص412). مقدمان شاه گفتند ما را شرم آمد از خداوند که بگوییم مردم گرسنه است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص636).
امتی مر بوحنیفه و شافعی را از رسول
شرم نآید مر ترا زین زشت کار ای ناصبی.
ناصرخسرو.
امروز شرم نآید آزاده زادگان را
کردن به پیش ترکان پشت از طمع دوتایی.
ناصرخسرو.
گر شرم نیایدت ز نادانی
بی شرم تر از تو کیست در دنیا.ناصرخسرو.
شرم نآید مر تو نادان را که پیش ذوالفقار
چوپ را شمشیر سازی وز کدو مغفر کنی.
ناصرخسرو.
از جلال الدین شکایت کردمی
لیک شرم آید ز فرزندش مرا.ناصرخسرو.
شرمت نآید که چون کبوتر
روزی خوری از دهان مادر.خاقانی.
نیاید همی شرمت از خویشتن
کزو فارغ و شرم داری ز من.
سعدی (بوستان).
که شرمش نیاید ز پیری همی
زند دست در ستر نامحرمی.
سعدی (بوستان).
عجب دارم ار شرم دارد ز من
که شرمم نمی آید از خویشتن.
سعدی (بوستان).
سرو از آن پای گرفته ست به یک جای مقیم
که اگر با تو رود شرمش از آن ساق آید.
سعدی.
خار سودای تو آویخته در دامن دل
شرمم آید که بر اطراف گلستان نگرم.
سعدی.
شرمش از روی تو نآید آفتاب
کاندر آید بامداد از روزنت.سعدی.
- شرم آمدن کسی از چیزی؛ خجل بودن از آن چیز: «شرمم آمد که به او بگویم...». (فرهنگ فارسی معین).

شرم آور.

[شَ وَ] (نف مرکب) خجلت آور. مایهء شرم و خجلت. که شرمساری آرد. مورث خجلت. مایهء خجلت. موجب سرافکندگی. (یادداشت مؤلف). آنچه موجب شرم شود. خجلت آور. (فرهنگ فارسی معین).

شرماء .

[شَ] (ع ص) زنی که هر دو شرمش یکی شده باشد. زن مفضاة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به مفضاة شود. || زن کفته بینی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شرماء .

[شَ] (اِخ) موضعی است. (آنندراج) (منتهی الارب).

شرماح.

[شِ] (اِخ) قلعه ای است نزدیک نهاوند. (منتهی الارب) (یادداشت مؤلف). قریه ای است مشرف بر قریهء ابی ایوب در نزدیکی نهاوند. (از معجم البلدان).

شرمانیدن.

[شَ دَ] (مص) شرم کردن کنانیدن و شرم کردن فرمودن و سبب شرم کردن گشتن. (ناظم الاطباء). شرمنده کردن. (آنندراج).

شرم اندام.

[شَ اَ] (اِ مرکب) عورت. شرم. سوءة. آلت تناسلی مرد یا زن. شرم جای. شرمگاه. (یادداشت مؤلف). رجوع به شرم و مترادفات آن شود.

شرمبه.

[شِ رِ بَ / بِ] (ص، اِ) (اصطلاح عامیانه) در تداول عامهء قزوین: ریش ریش. شرنبه. پاره. ژنده. جرمبه. رجوع به شرنبه شود.

شرم جای.

[شَ] (اِ مرکب) شرم اندام. آلت تناسل مرد و زن. عورت. (یادداشت مؤلف). شرم مرد و زن. (ناظم الاطباء). جای ستر عورت. (آنندراج). شرمگاه. (فرهنگ فارسی معین) :
خالی که به شرم جای آن نوش لب است
بر چشمهء خورشید نشانی ز شب است.
امیرخسرو دهلوی (از آنندراج).
رجوع به شرمگاه شود.

شرمح.

[شَ مَ] (ع ص) دراز. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). دراز و طویل. (ناظم الاطباء). مرد دراز. (مهذب الاسماء). رجوع به شَرَمَّح شود. || توانا و قوی. ج، شرامح و شرامحة. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). توانا. (منتهی الارب) (آنندراج).

شرمح.

[شَ رَمْ مَ] (ع ص) یا شَرمَح. دراز و طویل. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شَرمَح شود.

شرمحی.

[شَ مَ حی ی] (ع ص) توانا و قوی. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، شَرامِح و شَرامِحَة. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شرمح شود.

شرم داشتن.

[شَ تَ] (مص مرکب)خجالت داشتن. حیا داشتن. (ناظم الاطباء). خزایه. خزی. اختات. اختثاث. (منتهی الارب). حیا کردن. خجالت کشیدن. خجل گشتن. (یادداشت مؤلف). تزاؤک. تزایل. خزایت. اتئاب. (منتهی الارب). استحیاء. (منتهی الارب) (دهار). استحاء. احتشام. (منتهی الارب). خمر. (دهار) (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). اصطناء. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). تخفر. (تاج المصادر بیهقی). طسأ. (منتهی الارب). طنأ. (منتهی الارب). اتیاب. (المصادر زوزنی) :
بتا نخواهم گفتن تمام مدح ترا
که شرم دارد خورشید اگر کنم سپری.
رودکی.
دلیران ایران ندارند شرم
نجوشد یکی را به تن خون گرم.فردوسی.
نکویی به هر جا چو آید بکار
نکویی گزین وز بدی شرم دار.فردوسی.
ز گفتارهای چنین شرم دار
نزیبد سخن کژ ابر شهریار.فردوسی.
همه لشکر از شاه دارند شرم
به تیر و کمان بر شود دست نرم.فردوسی.
ز بازارگان بستد آن آب گرم
بدان تا ندارد جهانجوی شرم.فردوسی.
ای با عدوی ما گذرنده ز کوی ما
ای ماهروی شرم نداری ز روی ما.
منوچهری.
هرکس گفتند که شرم ندارید مردی را می کشید به دارو چنین می کنید و گویید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص184). آن طایفه از حسد وی هرکسی سختی کرد و شرم دارم که بگویم بر چه جمله بود. (تاریخ بیهقی). پس گفت سیرت ما تا این غایت برچه جمله است. شرم مدارید و محابا مکنید و راست می گویید. (تاریخ بیهقی). و اگر این جوان کارنادیده فسادی خواهد پیوست مگر بدین نامه شرم دارم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص472).
چو پیش عاقلان جانت پیاده ست
نداری شرم ازین رفتن سواره.ناصرخسرو.
شرم نداری همی از نام زشت
بر طمع آنکه شوی خوب حال.ناصرخسرو.
من با تو نیم که شرم دارم
از فاطمه و شبیر و شبر.ناصرخسرو.
گفتم چادر ز روی بازنگیری
بکر نه ای شرم داشتن چه مجال است.
ناصرخسرو.
گرش بنکوهی ندارد شرم و باک
ورش بنوازی نیابی زو صواب.ناصرخسرو.
همان بهتر که از خود شرم داریم
بدین شرم از خدا آزرم داریم.نظامی.
گفت شاهنشه که با شه شرم دار
پیش من تو نام هر ناکس میار.مولوی.
دلم می دهد وقت وقت این نوید
که حق شرم دارد ز موی سفید.
سعدی (بوستان).
نیاید همی شرمت از خویشتن
کزو فارغ و شرم داری ز من.
سعدی (بوستان).
چنان شرم دار از خداوند خویش
که شرمت ز بیگانگان است و خویش.
سعدی (بوستان).
ما یکدل و تو شرم نداری که برآیی
هر لحظه به دستانی و هر روز به خویی.
سعدی.
تو اگر چنین لطیف از در بوستان درآیی
گل سرخ شرم دارد که چرا همی شکفتم.
سعدی.
شرم نداری که از برای جوی سیم دست پیش هر لئیم دراز می کنی. (گلستان سعدی). از بسیار دعا و زاری بنده همی شرم دارم. (گلستان سعدی).
حافظ خام طمع شرمی از این قصه بدار
عملت چیست که مزدش دو جهان می خواهی.
حافظ.
|| خجل شدن. (ناظم الاطباء).

شرم زد.

[شَ زَ] (ن مف مرکب) مخفف شرم زده. خجل. شرمگین. شرمنده. شرم زده. (یادداشت مؤلف) :
سبک شرم زد(1) سوی چاکر دوید
برهنه بر اندام او درمخید.ابوشکور بلخی.
بمانی شرم زد در پیش داور
نیابی هیچگونه پشت و یاور.
(ویس و رامین).
شرم زدم چون ننشینم خجل
سنگ دلم چون نشوم تنگدل.نظامی.
شرم زد گشته دل رمیده شده
بر سر خاک آرمیده شده.نظامی.
رجوع به شرم زده شود.
(1) - ن ل: پیر زن. و در این صورت شاهد ما نخواهد بود.

شرم زدگی.

[شَ زَ دَ / دِ] (حامص مرکب)خجلت. شرمندگی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شرم زد و شرم زده شود.

شرم زده.

[شَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)خجل و شرمنده. (ناظم الاطباء). شرمگین. شرمنده. (از آنندراج). شرم زد. شرمسار. شرمگین. شرمگن. شرمناک: او از کردار خود شرم زده بود. (یادداشت مؤلف): تخفیر؛ شرم زده کردن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) : پس جماعت بنی اسرائیل همه باز پیش آمدند گناهکار و شرم زده. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). این احمد بوشره در پیش شیخ بگذشت شرم زده. (اسرار التوحید).
ای شرم زده غنچهء مستور از تو
حیران و خجل نرگس مخمور از تو.حافظ.
- شرم زده شدن؛ خجل شدن. (یادداشت مؤلف) : گفت اگر از شما وام خواست برای ما خواست عبدالله شرم زده شد. (تذکرهء الاولیاء عطار ج2 ص335). رجوع به شرم زد شود.
|| پشیمان. (ناظم الاطباء).

شرمساح.

[شِ مَ] (اِخ) شهری است از نواحی مکه در نزدیکی بحرالملح. (از معجم البلدان).

شرمساح.

[شِ رِ] (اِخ) دهی است به مصر. (منتهی الارب).

شرمسار.

[شَ] (ص مرکب) شرمنده و منفعل و خجل. (ناظم الاطباء). سرافکنده. آزرمگین. شرمگین. خجلان. (یادداشت مؤلف). شرم زده. شرمنده. شرمگین. (آنندراج). شرمنده. (شرفنامهء منیری) :
شکر و سیم پیش همت او
از من و شعر شرمسارتر است.خاقانی.
ای در بار امید از تو شده تنگبار
از شکر تنگ تو تنگ شکر شرمسار.
خاقانی.
بخت آمد خون گریست پیشم
کز رنگ سیاه شرمسارم. خاقانی.
حاشا که مرا از او به رفتن
بس دیر نه شرمسار بیند.نظامی.
ای که از امروز نیی شرمسار
آخر از آن روز یکی شرم دار.نظامی.
ای هنر از مردی تو شرمسار
از هنر بیوه زنی شرم دار.نظامی.
کای من مسکین به تو در شرمسار
از خجلان درگذر و درگذار.نظامی.
یکی باز پس خائن شرمسار
نیابد همی مزد ناکرده کار.سعدی (بوستان).
اگر بنده ای دست حاجت برآر
وگر شرمسار آب حسرت ببار.
سعدی (بوستان).
به حسرت تحمل کنان شرمسار
چو درویش در دست سرمایه دار.
سعدی (بوستان).
کرم بین و لطف خداوندگار
گنه بنده کرده ست و او شرمسار.
سعدی (گلستان).
نگویم خدمت آوردیم و طاعت
که از تقصیر خدمت شرمساریم.سعدی.
بود که لطف ازل رهنمون شود حافظ
وگر نه تا به ابد شرمسار خود باشیم.حافظ.
بس که در خرقهء آلوده زدم لاف صلاح
شرمسار از رخ ساقی و می رنگینم.حافظ.
ز دست کوته خود زیر بارم
که از بالابلندان شرمسارم.حافظ.
شاهدان در جلوه و من شرمسار کیسه ام
ای فلک این شرمساری تا به کی باید کشید.
حافظ.
دشمن به قصد حافظ اگر دم زند چه باک
منت خدای را که نیم شرمسار دوست.
حافظ.
تا به کی شرمسار باید بود
مدتی هم بکار باید بود.اوحدی.
هر سیه کاری که از کردار خود شد منفعل
ابر رحمت از جبین شرمسار خویش یافت.
صائب تبریزی (از آنندراج).
ابد را بقا مستعار از تو هست
بقا در بقا شرمسار از تو هست.
مؤلف شرفنامهء منیری.
- شرمسار ساختن؛ شرمسار کردن. شرمنده کردن. خجل کردن :
ز بس که بر سر من تافت آفتاب رضاش
مرا چو روی شفق شرمسار می سازد.
خاقانی.
|| (اِمص) شرمساری. (از آنندراج). خجلت. سرافکندگی :
زلف او را ز بردن دل غیر
مو به مو شرمسار بایستی.
حسن رفیع (از آنندراج).

شرمسار شدن.

[شَ شُ دَ] (مص مرکب)خجل گشتن. شرمنده شدن : زلیخا تنگدل شد و شرمسار. (قصص الانبیاء ص74).
قلب مشو تا نشوی وقت کار
هم ز خود و هم ز خدا شرمسار.نظامی.
تا نشود راز چو روز آشکار
تا نشویم از پدرش شرمسار.نظامی.
مکن پنجه از ناتوانان بدار
که گر بفکنندت شوی شرمسار.
سعدی (بوستان).
- شرمسار شدن از روی، یا در روی کسی؛خجل و شرمنده شدن از وی :
تو در روی سنگی شدی شرمسار
مرا شرم نآید ز پروردگار.سعدی (بوستان).
برادر ز کار بدان شرم دار
که در روی نیکان شوی شرمسار.
سعدی (بوستان).
برهمن شد از روی من شرمسار
که شنعت بود بخیه بر روی کار.
سعدی (بوستان).
ای خداوند ببخشای وگر هر آینه مستوجب عقوبتم در روز قیامتم نابینا برانگیز تا در روی نیکان شرمسار نشوم. (گلستان).
- شرمسار شدن در رخ کسی؛ محاوره است. (آنندراج). شرمنده شدن در پیش وی :
ور ز تو در قلب من آید غبار
هم تو شوی در رخ من شرمسار.
امیرخسرو دهلوی (از آنندراج).

شرمسار کردن.

[شَ کَ دَ] (مص مرکب)خجل ساختن. شرمنده کردن :
چون به نیکیم شرمسار نکرد
به بدی چند شرمسار کند.خاقانی.
خلقند شرمسار ز فریاد من که من
فریاد می کنم که مرا شرمسار کرد.خاقانی.
خدایا به عزت که خوارم مکن
به ذل گنه شرمسارم مکن.سعدی (بوستان).
مرا شرمساری ز روی تو بس
دگر شرمسارم مکن پیش کس.
سعدی (بوستان).

شرمسار گشتن.

[شَ گَ تَ] (مص مرکب)شرمسار شدن. خجل شدن. شرمنده گشتن. (یادداشت مؤلف) :
هر که اول بنگرد پایان کار
اندر آخر او نگردد شرمسار.مولوی.
گاه می گویم چه بودی گر نبودی روز حشر
تا نگشتندی بدان در روی نیکان شرمسار.
سعدی.
رجوع به شرمسار شدن شود.

شرمساری.

[شَ] (حامص مرکب) حالت و کیفیت شرمسار. خجلت. شرمندگی. (فرهنگ فارسی معین). خجالت و شرمندگی. (ناظم الاطباء). خجل. خجلت. سرافکندگی. انفعال. (یادداشت مؤلف) :
و آنجا که من نباشم گویی مثال من
نیک است کت نیاید زین کار شرمساری.
منوچهری.
خواهم که در این گناهکاری
سیماب شوم ز شرمساری.نظامی.
زنده بر دار کرد و باک نبرد
تا چو دزدان به شرمساری مرد.نظامی.
ز شغلی کزو شرمساری رسد
به صاحب عمل رنج و خواری رسد.نظامی.
شب از شرمساری و فکرت نخفت
سحرگه پرستاری از خیمه گفت.
سعدی (بوستان).
مرا شرمساری ز روی تو بس
دگر شرمسارم مکن پیش کس.
سعدی (بوستان).
با وجود شرمساری و بیم سنگساری گفت... (گلستان سعدی).

شرمساری بردن.

[شَ بُ دَ] (مص مرکب) خجل شدن. (از ناظم الاطباء). خجالت کشیدن. (فرهنگ فارسی معین) :
بضاعت به چندانکه آری بری
وگر مفلسی شرمساری بری.
سعدی (بوستان).
برست آنکه در وقت طفلی بمرد
که پیرانه سر شرمساری نبرد.
سعدی (بوستان).
گفت ترسم که پرسندم از آنچه ندانم و شرمساری برم. (گلستان سعدی). مبادا که فردای قیامت به از تو باشد و شرمساری بری. (گلستان سعدی). خداوند سلاح را چون به اسیری برند شرمسای بیشتر برد. (گلستان سعدی). رجوع به شرمساری کشیدن شود.

شرمساری کشیدن.

[شَ کَ / کِ دَ](مص مرکب) شرمساری کردن. (ناظم الاطباء). خجالت کشیدن. (فرهنگ فارسی معین) :
شاهدان در جلوه و من شرمسار کیسه ام
ای فلک این شرمساری تا به کی باید کشید.حافظ.
می کشد سرو پیش بالایت
شرمساری ز قد کوته خویش.
امیر شامی سبزواری (از آنندراج).
رجوع به شرمساری بردن شود.

شرمطة.

[شَ مَ طَ] (ع مص) شکافتن و دریدن. (ناظم الاطباء).

شرمغول.

[شَ مَ] (اِخ) قلعهء محکمی است در خراسان در چهارفرسنگی نساء و اعراب آن را جمغول نامند. (از انساب سمعانی) (از معجم البلدان). (معرب چمغول). قلعهء استواری در خراسان قدیم، که بین آن و نسا چهار فرسنگ بود. (فرهنگ فارسی معین).

شرمقان.

[شَ مَ] (اِخ) بلده ای نزدیک اسفرایین. (یادداشت مؤلف). شهرکی است در خراسان از نواحی اسفرایین در جبال، از این مکان تا نیشابور چهار روز راه است و از ناحیهء نساست. (از معجم البلدان). (معرب چرمگان). شهرکی به خراسان قدیم از نواحی اسفراین، و بین آن و نیشابور چهار روز راه بود. (فرهنگ فارسی معین).

شرم کردن.

[شَ کَ دَ] (مص مرکب) حیا کردن. خجالت کشیدن. (یادداشت مؤلف). خثر. (منتهی الارب). اخراد. (از منتهی الارب). خجأ. (منتهی الارب) :
آب نه ای چونکه بشویی همی
شرم کن از روی مشو شرم آب.ناصرخسرو.
حورا تویی ار نکو و باشرمی
گر شرم کند نکو بود حورا.ناصرخسرو.
نشاندی از فریب و وعده صد بارم به خاک و خون
نکردی شرم یکبار از دل امیدوار من.
صائب تبریزی (از آنندراج).
من هر زمان که جامهء فاخر به تن کنم
شرم از نگاه مردم بی پیرهن کنم.؟
|| روگرفتن. چادر و روبند پوشیدن زن. روگرفتن زنان (در لهجهء بعضی ایلات). حجاب؛ یعنی چادر و روبند داشتن، در گیلی (قریه ای میان سلطان آباد عراق و اصفهان) زنی به من گفت: زنهای شما شرم می کنند ما شرم نمی کنیم؛ یعنی آنها رو می گیرند و ما رو نمی گیریم. (یادداشت مؤلف).

شرمگاه.

[شَ] (اِ مرکب) آلت تناسل و شرم مرد و زن. (ناظم الاطباء). به معنی عورت است. (انجمن آرا). مرادف شرمجای. (آنندراج). خربت. (منتهی الارب). معرنفط. (منتهی الارب). آنجا که آلت تناسل جای دارد. محل عورت مرد یا زن از قبل و دبر. عورت. قبل و دبر. شرم. فرج. نهانگاه. سوآت. هریک از دو قسمت پوشیدنی از پیش و پس اعم از مرد و زن : لیبدی لهما ما وری عنهما من سوءاتهما؛ تا آشکار گرداند بر ایشان آنچه پوشیده بود از نظر ایشان از شرمگاه ایشان. (قرآن 7/20). (یادداشت مؤلف).
خالی است به شرمگاهت ای مه که گر او
در چشم بود دیده نباشد مگر او.
امیرخسرو دهلوی (از آنندراج).
رجوع به شرم و شرم جای شود.

شرمگن.

[شَ گِ] (ص مرکب) مخفف شرمگین. شرمناک. خجل. شرمسار. شرم زده. مستحیی. (یادداشت مؤلف). شرمگین. (فرهنگ فارسی معین) :
بجان شرمگن نزد شاه آمدند
جگر خسته و با گناه آمدند.فردوسی.
|| باحیا. خجول. محجوب. (یادداشت مؤلف) :
گفتم ای زن که تو بهتر ز زنان باشی
از نکوکاران وز شرمگنان باشی.منوچهری.
سعدی نرسد به یار هرگز
کاو شرمگن است و یار ساده.سعدی.
رجوع به شرمگین شود.

شرمگنی.

[شَ گِ] (حامص مرکب) حیا. تنک رویی. شرمگینی. شرمندگی. شرمساری. باحیایی. حجب. (یادداشت مؤلف) :
از این بنده نوازی و از این عذرپذیری
از این شرمگنی نیکخویی خوب خصالی.
فرخی.
شرمگنی نتیجهء ایمان است و بینوایی نتیجهء شرمگنی. (از قابوسنامه).

شرمگه.

[شَ گَهْ] (اِ مرکب) شرمگاه. (یادداشت مؤلف). رجوع به شرمگاه شود.

شرمگین.

[شَ] (ص مرکب) خجل و شرمسار. (ناظم الاطباء). خجل. شرمسار. شرمنده. (فرهنگ فارسی معین). شرمناک. شرمسار. شرم زده. (آنندراج). خریده. (دهار) :
چون عروسی شرمگین بدخواه شاه
سر ز شرم شاه در چادر کشید.مسعودسعد.
ملک شرمگین در حشم بنگریست
که سودای این بر من از بهر چیست.
سعدی (بوستان).
- شرمگین شدن؛ خجل شدن. خفر. خفارت. (یادداشت مؤلف). خزیان. (دهار).
|| شرم دار. (ناظم الاطباء). باحیا. خجول. شرمگن. (یادداشت مؤلف) : خداوند کریم است و شرمگین چون ببیند شاید که نپسندد که تو در آن درجهء خمول باشی. (تاریخ بیهقی). از سلطان کریم تر و شرمگین تر آدمی نتواند بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص362). ندانم که کار کسی بازایستد که این ملک رحیم و حلیم و شرمگین را بدو باز نخواهند گذاشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص259).
نه ز سردان خورد طپانچهء گرم(1)
این رخ شرمگین که من دارم.خاقانی.
صنم تا شرمگین بودی و هشیار
نبودی بر لبش سیمرغ را بار.نظامی.
دختر شرمگین ز حشمت شاه
به مخموری لب خشک از زبان شرمگین دارم
خط پیمانه ام چشم حجاب آلوده را ماند.
شیخ العارفین (از آنندراج).
بر خود آیین شکر داشت نگاه.نظامی.
گدای شرمگین در پردهء شب بی حیا گردد.
صائب تبریزی.
(1) - ن ل: خورم.

شرمگینی.

[شَ] (حامص مرکب)شرمساری. خجالت. خجلت. شرمندگی. (فرهنگ فارسی معین) (یادداشت مؤلف). خفر. (منتهی الارب). خفاره. (منتهی الارب). حیا. خجولی. باحیایی : سرمایهء همهء نیکیها اندر دانش و ادب است خاصه ادب نفس و تواضع و... و شرمگینی. (قابوسنامه ص37).
به گرم چشمی من در نظارهء معنی
به شرمگینی من در افادهء اشعار.
عرفی شیرازی (از آنندراج).
رجوع به شرمگین شود.

شرمن.

[شَ مِ] (ص نسبی) شرمین. شرمنده. (یادداشت مؤلف). رجوع به شرمنده و شرمناک و شرمین شود.

شرمناک.

[شَ] (ص مرکب) خجل و شوریده و پریشان و مضطرب. (ناظم الاطباء). شرمگین. شرمنده. شرمسار. (از آنندراج). شرمگین. (فرهنگ فارسی معین) :
پریزادگان بوسه دادند خاک
پریوار هم شیر و هم شرمناک.نظامی.
|| پرشرم. باحیا. محجوب. (یادداشت مؤلف) :
چون برخیزد طریق آزرم
گردد همه شرمناک بیشرم.نظامی.
بخواه و مدار از کس ای خواجه باک
که مقطوع روزی بود شرمناک.
سعدی (بوستان).
مدار بوسه از آن چشم شرمناک طمع
که خضر تشنه ازین چشمه سار برگردد.
صائب تبریزی (از آنندراج).
چشم از او برنمی توانم داشت
دیدهء شرمناک من چه کند.
باقر کاشی (از آنندراج).
|| دلگیر. (ناظم الاطباء).

شرمناک شدن.

[شَ شُ دَ] (مص مرکب)شرمنده شدن. خجل گشتن. (یادداشت مؤلف) :
از جمال تو وقت جان ستدن
ملک الموت شرمناک شده.خاقانی.

شرمناکی.

[شَ] (حامص مرکب)شرمندگی. شرمساری. خجلی. (یادداشت مؤلف). شرمگینی. (فرهنگ فارسی معین) :
نهاد از شرمناکی دست بر رخ
سپاسش برد و بازش داد پاسخ.نظامی.
|| حیا و شرم. کمرویی. (یادداشت مؤلف) :
بدین شرمناکی بدین خوب رسمی
بدین تازه رویی بدین خوش زبانی.فرخی.
نارفته میانشان ز پاکی
الا نظری به شرمناکی.نظامی.
بر آن کس چون ببخشد نشو خاکی
که دارد چون بنفشه شرمناکی.نظامی.
لیلی به هزار شرمناکی
آمد بر آن غریب خاکی.نظامی.

شرمندگی.

[شَ مَ دَ / دِ] (حامص مرکب)خجلت. شرمساری. شرمنده بودن. (فرهنگ فارسی معین). حیا و خجالت و شرم. (ناظم الاطباء). انفعال. خجلت. خجل. شرمساری. استحیاء. (یادداشت مؤلف) :
در جمع هرزه گویان از گفت بد چه عیب است
شرمندگی نیارد در تشتخانه ای تیز.
امیرخسرو دهلوی.
رجوع به شرمساری و شرمنده شود.
- شرمندگی یافتن؛ مرادف خجالت کشیدن باشد. (آنندراج) :
خویش را آراستی هر روز بر رنگ دگر
بارها شرمندگی نقاش رنگ آمیز یافت.
خواجه آصفی (از آنندراج).

شرمنده.

[شَ مَ دَ / دِ] (ص مرکب)شرمسار. شرمگین. (فرهنگ فارسی معین). خجل. (ناظم الاطباء). منفعل. سرافکنده. شرمسار. (مخفف شرم منده - از شرم به معنی حیا، و منده و مند). (یادداشت مؤلف). اسم فاعل از شرمیدن، اگرچه شرم اسم جامد است مگر آنکه فارسیان گاهی از اسم جامد هم اشتقاق نمایند چنانکه از دیر، دیرنده و بعضی از محققین که بر اشتقاق جامد قایل نیستند نوشته اند که شرمنده به فتح میم است و در اصل شرم منده بوده به قاعدهء معروف میم اول را حذف کردند چنانکه در نیمن و سپیدیو بود و های مختفی در آخر برای تشبیه آورند چنانکه در لفظ دندانه و زبانه به معنی مشابه دندان و مشابه زبان، پس شرمنده به فتح میم به معنی شخصی که مشابه و صاحب شرم باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
ز خلق خوش تست شرمنده دایم
چه مشک طرازی چه بان حجازی.سوزنی.
آن بت شوخ دیده کز رخ اوست
طیره خورشید و ماه شرمنده.سوزنی.
فردا که پیشگاه حقیقت شود پدید
شرمنده رهروی که عمل بر مجاز کرد.
حافظ.
-امثال: اگر پیش همه شرمنده ام پیش دزد روسفیدم. (امثال و حکم دهخدا).
طامع همیشه شرمنده است. (امثال و حکم دهخدا).
|| شوریده و پریشان و مضطرب. || دلگیر. (ناظم الاطباء). || در استعمال متأخرین به معنی ممنون آید. (آنندراج).

شرمنده تکه.

[شَ مَ دَ / دِ تِکْ کِ] (اِ مرکب) (اصطلاح عامیانه) لقمهء آخر غذا که در ظرف مانده و هریک از حاضران سفره آن را به دیگری خوردن فرماید. (یادداشت مؤلف).

شرمنده شدن.

[شَ مَ دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) خجل گشتن. شرمسار شدن. شرم زده گردیدن. (یادداشت مؤلف) :
شرمنده شد از باد سحر گلبن عریان
وز آب روان شرمش بربود روانیش.
ناصرخسرو.
سخن در میان دو دشمن چنان گوی که اگر دوست گردند شرمنده نشوی. (گلستان).رجوع به شرمنده گشتن شود.

شرمنده کردن.

[شَ مَ دَ / دِ کَ دَ] (مص مرکب) خجل کردن. تخجیل. شرمسار کردن. شرمنده ساختن. (یادداشت مؤلف).

شرمنده گشتن.

[شَ مَ دَ / دِ گَ تَ](مص مرکب) کفح. (منتهی الارب). شرمنده شدن. خجل گشتن. شرمسار شدن. (یادداشت مؤلف) : چون نامه بخواند شرمنده گشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص370). رجوع به شرمنده شدن شود.

شرمنی.

[شَ مِ] (حامص مرکب) صفت و حالت شرمن. شرمندگی. شرمساری. شرمگینی. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شرمه.

[شَ مَ / مِ] (ص مرکب) شرمنده و خجل. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به شرمنده شود.

شرمه کلا.

[شِ مِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان دشت سر بخش مرکزی شهرستان آمل. محصول آنجا برنج و صیفی و حبوب. سکنهء آن 190 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شرمه کلا.

[شِ مِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان جلال ازرک بخش نور شهرستان بابل. محصول آنجا برنج و صیفی و غلات و نیشکر. سکنهء آن 210 تن. آب آن از رودخانهء کاری تأمین می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شرمی.

[شَ] (ص نسبی) شرمنده. شرمناک. شرمسار. (از آنندراج). شرمگین. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مترادفات این کلمه شود.

شرمی.

[شَ] (اِخ) قزوینی. یا شرقی قزوینی. از گویندگان قرن دهم و اوایل قرن یازدهم هجری قمری و به سال 1003 ه . ق. زنده بود و سمت خیاطی شاه عباس اول را داشته است. بیت زیر از اوست:
به جستجوی تو شرمنده گشته ام همه جا
ز بس که سرزده رفتم به منزل همه کس.
(از قاموس الاعلام ترکی) (فرهنگ سخنوران).
رجوع به فرهنگ سخنوران و مآخذ مندرج در آن شود.

شرمیدن.

[شَ دَ] (مص جعلی) خجل شدن و خجالت کشیدن. (ناظم الاطباء). شرمنده گردیدن. (آنندراج). || حیا داشتن. (ناظم الاطباء).

شرمین.

[شَ] (ص نسبی) باشرم. باحیا. خجول. محجوب. (یادداشت مؤلف). شرمه. شرمنده. شرمناک. شرمگن. (از آنندراج). شرمگین. (فرهنگ فارسی معین) :
گرچه در شرم و حیا چهرهء مریم مثل است
هست رخسار تو صد پرده از او شرمین تر.
صائب تبریزی (از آنندراج).

شرن.

[شَ] (ع مص) ترکیدن و کفتیدن سنگ. (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (اِمص) شکاف و کفتگی در سنگ. (ناظم الاطباء).

شرناض.

[شِ] (ع ص) جمل شرناض؛ شتر فربه درازگردن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شرناف.

[شِ] (ع مص) بریدن شرناف کشت را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شرناف.

[شِ] (ع اِ) برگ کشت که دراز و انبوه شده ببرند آن را. (ناظم الاطباء). بر وزن و معنی شریاف و آن برگ کشت است که دراز و انبوه شود چنانکه ببرند آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شریاف شود.

شرناق.

[شَ / شِ] (ع اِ) جسمی شحمی که در پلک بالایین چشم پیدا گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (برهان) (ناظم الاطباء) (از قانون ابن سینا ص69). اوراطیس. (بحر الجواهر). جسمی فزونی است همچو پیهی که با عصب بافته شده باشد و غشاء اندر روی کشیده بر ظاهر پلک بالایین پدید آید و علامت وی آن است که پلک سطبر شود و چشم به گرانی بر توان داشت و پیوسته چشم تر باشد و هرگاه که انگشت مسبحه و وسطی از هم گشاده بر پشت چشم نهند و بر آن اعتماد کنند شرناق از میان دو انگشت پدید آید و شرناق اندر زیر پوست چنان باشد چو سله ای، و خداوند آن علت روشنایی و آفتاب کمتر تواند دید و زود اشک فرودآرد و عطسه برافتد و این علت خداوند زکام و نزله و مرطوبان را بیشتر افتد. علاج این علت دست کاری است و دستکاری آن از رنج و خطر خالی نیست از بهر آنکه پوست پلک بباید شکافت اگر کمتر از مقدار شکافند مقصود حاصل نباشد و اگر زیادت شکافند بیم باشد که غضروف پلک شکافته شود و شرناق از پوست پلک آزاد نباشد لیکن باز آن پیوسته باشد و تمام برداشتن متعذر باشد و اگر چیزی بماند نمک اندر جراحت باید کرد تا باقی آن را بسوزاند و بخورد بدین سبب از رنج و خطر خالی نباشد و علی بن عیسی الکحال اندر کتاب خویش گوید: ابن الخشاب را شرناقی عظیم پدید آمد و قوم و قرابات او دستوری ندادند دستکاری کردن، من مدتی آن را بذرور اغبر و ذرور اصفر و طلاء صبر و اقاقیا و حضض و سک و شیاف مامیثا و اندکی زعفران همه را به آب مورد سرشته علاج کردم بدین زائل شد. (یادداشت مؤلف) :
گر آفتاب که یک چشم دارد از مشرق
نگه کند سوی ملک تو جز به چشم وفاق
به باد حمله ز گوشش برآوری پنبه
به نوک نیزه ز چشمش برون کنی شرناق.
ظهیر فاریابی.

شرنبث.

[شَ رَمْ بَ] (ع ص، اِ) سطبر و درشت کف دست و پای. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سطبرانگشت. (مهذب الاسماء). || شیر بیشه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از آنندراج).

شرنبث.

[شَ رَمْ بَ] (اِخ) یکی از نادانان و نابخردان معروف عرب است که در حماقت بدو مثل زنند: «هو احمق من شرنبث». از حماقتهای او یکی بود که پولی در فلاتی در زیر خاک پنهان کرد و سایهء ابر را که استثناءً در آن هنگام آنجا افتاده بود نشان گذاشت ولی وقتی برای جستجوی مال برگشت سایه را ندید و پول را از دست داد. (از اقرب الموارد).

شرنبذ.

[شَ رَمْ بَ] (ع ص) فربه و ستبر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شرنبه.

[شِ رِمْ بَ / بِ] (ص، اِ) شرمبه. در تداول عامه، پاره: شرنبه شرنبه؛ پاره پاره. در تداول زنان پاره پاره. با پاره های آویخته (جامه). (یادداشت مؤلف). رجوع به شرمبه شود.

شرنبی.

[شَ رَمْ با] (ع اِ) یا شرنتی. نام مرغی. (از اقرب الموارد). رجوع به شرنتی شود.

شرنتی.

[شَ رَ تا] (ع اِ) نام مرغی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (متن اللغة) (از اقرب الموارد)(1).
(1) - در اقرب الموارد بجای «ت» با «ب» بصورت «شرنبی» آمده است.

شرنده.

[شِ رِ دَ / دِ] (ص) در تداول عامه سخت لخت لخت و پاره پاره. (از یادداشت مؤلف). به معنی ژولیده و پاره پاره و بدسرووضع و شلخته و بی بندوبار، تقریباً مرادف «شندره» است. (فرهنگ لغات عامیانه).

شرنفح.

[شَ رَ فَ] (ع ص) خفیف القدمین و سبک پا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شرنفة.

[شَ نَ فَ] (ع مص) بریدن شرناف کشت را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شرناف شود.

شرنقة.

[شَ نَ قَ] (ع مص) بریدن و پاره کردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شرنگ.

[شَ رَ] (اِ) حنظل. (ناظم الاطباء). خربزه تلخ که آن را تلخک و کبست نیز گویند. به معنی اخیر منقول از زبان گویاست. (شرفنامهء منیری). خربزهء تلخی باشد که در صحرا سبز شود و آن را به تازی حنظل خوانند. (فرهنگ جهانگیری) (از غیاث اللغات) (برهان): سرمق؛ شرنگ و آن گیاهی است پهن برگ، خوردن دو درهم تخم سائیدهء آن سه هفته تریاق است مر استسقا را و کثار آن مورث هلاکت. (منتهی الارب). حنظل و آن خربزهء صحرایی است شبیه به دستنبوی مخطط و خرزهره نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ اوبهی). قطف. (منتهی الارب) :
به روز بزم کند خوی تو ز حنظل شهد
به روز رزم کند خشم تو ز شهد شرنگ.
فرخی.
|| زهر و سم. (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (آنندراج) (برهان). زهر. (شرفنامهء منیری) :
همه به تنبل و بند(1) است بازگشتن او
شرنگ نوش آمیغ است و روی زراندود.رودکی.
زمانه به یکسان ندارد درنگ
گهی شهد و نوش است و گاهی شرنگ.
فردوسی.
بسا کسا که به امید آنکه بیابد
شکر ز دست بیفکند و برگرفت شرنگ.
فرخی.
چنین آمد این گیتی بی درنگ
نخستین دهد نوش و آنگه شرنگ.اسدی.
تیر ستم فلک خدنگ است
شهد شره جهان شرنگ است.
انوری (از آنندراج).
اگر ز فضل تقدم سخن رود دیدیم
شرنگ دردم ماران و مهره در دنبال.
فتحعلیخان صبا (از انجمن آرا).
|| هرچیز تلخ. (فرهنگ فارسی معین) :
گر شهد زهر گردد و گردد شرنگ شهد
بر یادکرد خواجهء سید عجب مدار.فرخی.
شاد باش ای ملک شهر گشاینده که شد
در دهان همه از هیبت تو شهد شرنگ.
فرخی.
تلخی خشمش ار به شهد رسد
شهد نتوان شناختن ز شرنگ.فرخی.
شهی که دولت او از شرنگ شهد کند
چنانکه هیبت شمشیر او ز شهد شرنگ.
فرخی.
باد عمرت بی زوال و باد عزت بیکران
باد سعدت بی نحوست باد شهدت بی شرنگ.
منوچهری.
سبب خشم بخت پیدا نیست
شکرش را جدا مدان ز شرنگ.ناصرخسرو.
جد مرا ز هزل بباید نصیبه ای
هر چند یک مزه نبود شهد با شرنگ.سوزنی.
در مدحت تو لؤلؤ شهوار با شبه
در رشته کردم و شکر آمیخت با شرنگ.
سوزنی.
در عمر خویش در تو نیاورده ایم شرک
ای بی شریک شهد شهادت مکن شرنگ.
سوزنی.
اکنون بگو کجا روی ای خام قلتبان
کت دستگه فراخ بود لقمه بی شرنگ.
سوزنی.
ابای نظم مرا نیز چاشنی مطلب
که در مذاق زمانه یکی است شهد و شرنگ.
ظهیر فاریابی (از انجمن آرا).
هرکه با یاد تو شرنگ خورد
همچنان دان که نیشکر خاید.خاقانی.
لب اوست لعل و شکر من اگر نه شوربختم
شکرین چراست بر من سخنان چون شرنگش.
خاقانی.
(1) - ن ل: رنگ است.

شرنوبی.

[شَ] (اِخ) شیخ احمدبن عثمان. متوفای 994 ه . ق. وی 63 سال زندگی کرد و در یکی از شهرهای روم درگذشت و همانجا بخاک سپرده شد. او راست: 1- السلوک الی ملک الملوک (در تصوف) که عبدالمجید شرنوبی آن را شرح کرده است. 2- طبقات (الشیخ احمد الشرنوبی). (از معجم المطبوعات مصر).

شرنوبی.

[شَ] (اِخ) شیخ عبدالمجید شرنوبی ازهری. در سال 1322 ه . ق. زنده بوده. او راست: 1- ارشاد السالک - شرح الفیهء ابن مالک. 2- تحفة العصر الجدید و تحفة النصح المفید، شامل مواعظ. 3- تقریب المعانی علی رسالة الامام ابن ابی زید القیروانی. 4- دیوان خطب. 5- شرح الاربعین النوویة فی الاحادیث الصحیحة النبویة. 6- شرح تائیة الشرنوبی (مشهور به: السلوک الی ملک الملوک). 7- شرح حکم ابن عطاءالله السکندری. 8- شرح مختصر البخاری. 9- الکواکب الدریة. 10- المحاسن البهیة علی متن العشماویة (فقه مالک). 11- مختصر کتاب الشمائل المحمدیة... 12- مناهج السعادات علی دلائل الخیرات. (از معجم المطبوعات مصر).

شرنوغ.

[شُ] (ع اِ) غوک کوچک. (ناظم الاطباء). غوک. (منتهی الارب) (آنندراج).

شرو.

[شَرْوْ / شِرْوْ] (ع اِ) شهد. (منتهی الارب). شهد و عسل. (ناظم الاطباء). عسل. (اقرب الموارد).

شروا.

[شَرْ] (اِ) دروغ. || بهتان. || گفتار بیهوده و بی معنی و باطل. (ناظم الاطباء).

شرواذ.

[شَرْ] (اِخ) دیهی بوده است در سیستان. (از فتوح البلدان چ مصر ص401) (از معجم البلدان) (تاریخ سیستان ذیل ص18).

شرواص.

[شِرْ] (ع ص) ستبر و نرم و کلان از هر چیز. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شرواض.

[شِرْ] (ع ص) شتر نرم و فربه و رام. ج، شَراویض. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شرواط.

[شِرْ] (ع ص) مرد دراز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دراز. (مهذب الاسماء). مرد دراز ظریف گوشت. (از اقرب الموارد). || شتر دراز. (مذکر و مؤنث در وی یکسان است). گویند: جمل شرواط و ناقة شرواط. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شتر دراز شتاب و ظریف. (از اقرب الموارد). || شتاب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سریع. (از اقرب الموارد).

شروال.

[شِرْ] (معرب، اِ) سروال و ازار. (ناظم الاطباء). لغتی است در سروال. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). شلوار. صورتی از شلوار. رجوع به سروال و شلوار شود.

شروان.

[شِرْ] (اِ) به پارسی درخت سرو است و سرو عربی است. (انجمن آرا) (آنندراج).

شروان.

[شِرْ] (اِخ) شیروان. (ناظم الاطباء). ولایتی در جنوب شرقی قفقاز، در حوزهء علیای نهر ارس و رود «کورا» و آن در قدیم از نواحی باب الابواب (در بند) محسوب می شد. شروانشاهیان بدانجا منسوبند. تلفظ این کلمه با توجه به بیت ذیل از خاقانی که گوید :
عیب شروان مکن که خاقانی
هست از آن شهر کابتداش شر است.
ظاهراً باید به فتح شین باشد ولی در قرون اخیر آن را «شیروان» گفته اند. (از فرهنگ فارسی معین). نام شهری در قفقاز مجاور با گنجه و شکی، شروان موطن یا مسقط الرأس گروهی از شعرا و ادبای ایران بوده. از آنجمله است: خاقانی و فلکی و سیدعظیم و صابر و بهار شروانی و یزیدیه. (یادداشت مؤلف). شهری است که نوشیروان بنا کرده و مولد خاقانی آنجاست. (شرفنامهء منیری). نام شهر خاقانی. (غیاث اللغات) (آنندراج). ناحیتی است به اران که پادشاه او و خرسان و لیزان شاه یکی است و این پادشاه را شروان شاه و لیزان و خرسانشاه خوانند و او به لشکرگاهی نشیند از شماخی بر فرسنگی و او را به حدود کردوان یکی کوه است بلند سر او پهن و هامون و چهارسو چهار فرسنگ اندر چهار فرسنگ و از هیچ سو بدو راه نیست مگر از یکسو راهی است که کرده اند سخت دشوار و اندر وی چهار ده است و همهء خزینه های این ملک و خواسته های وی آنجاست و اندر وی همه مولایان وی اند مرد و زن، همه آنجا کارند و آنجا خورند و این قلعه را نیال خوانند و به نزدیک او قلعه ای دیگر است میانشان فرسنگی سخت استوار، زندان وی آنجاست [ و قصبهء شروان شاوران است کردوان نیز شهری است بدانجا ] . (از حدود العالم) :
گرفته روی دریا جمله کشتی های توبرتو
ز بهر مدح خواهانت ز شروان تا به آبسکون.
رودکی.
آن اعمال و ولایتها را چون شروان و شکی و دیگر اعمال به نان ماده بدیشان داد تا آن شعر مضبوط ماند. (فارسنامهء ابن بلخی ص95).
گر به شروانم اهل دل می ماند
در ضمیرم سفر نمی آمد.خاقانی.
خو کرده به تنگنای شروان
با تنگی آب و نان مادر.خاقانی.
آه و دردا که به شروان شدنم
دل نفرماید درمان چکنم؟
آب شروان به دهان چون زده ام
یاد نان پارهء خاقان چه کنم؟خاقانی.
از آسمان بیافتمی هر سعادتی
گر زین نحوس خانهء شروان بجستمی.
خاقانی.
الحق چه فسانه شد غم من
از شر فسانه گوی شروان.خاقانی.
به دهلیزهء رهگذرهای سخت
ز شروان چو شیران همی برد رخت.نظامی.
رجوع به حبیب السیر چ خیام فهرست ج2 و شروانشاهان و شیروان شود.
- خسرو شروان؛ شاه شروان :
تا خسرو شروان بود چه جای نوشروان بود
چو ارسلان سلطان بود گو آب بغرا ریخته.
خاقانی.
رجوع به ترکیبات شاه شروان و ملک شروان شود.
- شاه شروان؛ منظور خاقان اکبر ابوالهیجا فخرالدین منوچهربن فریدون شروانشاه و پسر وی خاقان کبیر جلال الدین ابوالمظفر اخستان بن منوچهر است که هر دو ممدوح خاقانی بوده اند :
جهان زیور عید بربندد از تو
مگر مجلس شاه شروان نماید.خاقانی.
شاه سلاطین فروز خسرو شروان که چرخ
خواند به دوران او شروان را خیروان.
خاقانی.
وآن تیغ شاه شروان آتش نمای دریا
دریا شده غریقش و آتش شده زگالش.
خاقانی.
گر در ره عراقت دردی گذشت بر دل
ز اقبال شاه شروان درمان تازه بینی.
خاقانی.
زآن غمزهء کافرنشان ای شاه شروان الامان
آری سپاه کافران جز شاه شروان نشکند.
خاقانی.
رجوع به مقدمهء دیوان خاقانی چ سجادی صفحهء سی و شش و سی و هفت و مدخل شروانشاهان شود.
|| در بیت زیر کنایه از شروانیان است :
همه شروان شریک این دردند
دشمنان هم دریغ او خوردند.خاقانی.
|| خاقانی در ابیات زیر کلمهء شروان را به معنی دارندهء شر در مقابل شرفوان و خیروان به معنی دارندهء خیر و مکان خیر آورده که در عین حال به معنی اصلی نیز ایهام دارد :
تا نآید مهد دولت او
کس شروان خیروان ندیده ست.خاقانی.
اهل عراق در عرقند از حدیث تو
شروان به نام تست شرفوان و خیروان.
خاقانی.
خاک شروان مگو که آن شر است
کآن شرفوان به خیر مشتهر است.خاقانی.
چند نالی چند از این محنت سرای داد و بود
کز برای رای تو شروان نگردد خیروان.
خاقانی.

شروانشاه.

[شَرْ] (اِخ) لقب عام ملوک شروان. (آثار الباقیة). لقب پادشاهان شروان [ به اران ] که آنان را لیزان شاه و خرسان شاه نیز می خوانده اند. (از حدود العالم). منظور خاقان اکبر ابوالهیجا فخرالدین منوچهربن فریدون شروانشاه و پسر وی خاقان کبیر جلال الدین ابوالمظفر اخستان بن منوچهر است که پدر و پسر ممدوح خاقانی بوده اند :
چون عزم داری راه را چون دل دهی دلخواه را
فرمان شروانشاه را بر دل نگهبان دیده ام.
خاقانی.
یا گهرهایی که در افسر نشاند افراسیاب
پیش شروانشاه کیخسرو مکان افشانده اند.
خاقانی.
رجوع به شروانشاهان و دیوان خاقانی چ سجادی صفحهء سی و شش و سی و هفت مقدمه شود.

شروانشاهان.

[شَرْ] (اِخ) سلسله هایی که در شروان [ شهری در قففاز ] و حوالی آن حکومت و سلطنت کرده اند. از این قرار:
سلسهء اول - حکام عرب شروان. افراد آن از این قرارند:
1- یزیدبن مزیدبن زائده شیبانی (والی ارمنستان در عهد هارون الرشید 183 ه . ق. ف: 185 ه . ق.) 2- خالد بن یزیدبن مزید (209 ه . ق.) 3- محمد بن خالدبن یزید (در ارمنستان، شروان، اران، آذربایجان، باب الابواب). 4- هیثم بن خالد (لقب شروانشاه یافت). 5- محمد بن هیثم. 6- هیثم بن محمد. 7- علی بن هیثم (حدود 300 ه . ق.) 8- ابوطاهربن فلان بن محمد (305 ه . ق.) 9- محمد بن ابی طاهر (337 ه . ق.) 10- احمدبن محمد (345 ه . ق.) 11- محمد بن احمد (370 ه . ق.) 12- یزیدبن احمد (381 ه . ق.).
سلسلهء دوم - که در شماخی حکومت کرده اند: 1- منوچهربن یزید (418 ه . ق.) 2- ابومنصور علی بن یزید (425 ه . ق.) 3- قبادبن یزید (435 ه . ق.) 4- بختنصر علی بن فلان بن یزید (441 ه . ق.) 5- سالاربن یزید 6- فریبرزبن سالار (حدود 455 ه . ق.) 7- فریدون بن فریبرز.
سلسلهء سوم - حکام ایرانی شروان: 1- منوچهر (903 ه . ق.) 2- القاص بن اسماعیل صفی (945-954 ه . ق.) 3- عبدالله خان (958 ه . ق.) 4- فرخ خان (1043 ه . ق.) 5- رستم (حدود 1045 ه . ق.) 6- خسرو سلطان (حدود 1051 ه . ق.) 7- مهر علی خان (1066 ه . ق.) 8- منوچهر خان (1067 ه . ق.) و جز آنان.
سلسلهء چهارم: 1- فتحعلی (1180 ه . ق.) 2- عسکر بن محمد سعید (1203 ه . ق.) 3- قاسم خان (1209-1203 ه . ق.) 4- مصطفی خان (بار سوم 1236-1212 ه . ق.).
سلسلهء پنجم - خاقانیان، که به دو گروه تقسیم می شوند: الف- گروه اول. بنی کسران: 1- ابوالمظفر منوچهربن کسران (حدود 550 ه . ق.) 2- اخستان (اول) بن منوچهر (حدود 556 ه . ق.) 3- فرخزاد (اول) بن منوچهر (حدود 566 ه . ق.) 4- گرشاسب بن فرخزاد (حدود 622 ه . ق.) 5- علاءالدین فریبرزبن گرشاسب (حدود 622 ه . ق.) 6- اخستان (دوم) بن فریبرز (649 ه . ق.) 7- فرخزاد (دوم) بن فریبرز (680 ه . ق.) 8- کیقبادبن فرخزاد (حدود 717 ه . ق.) 9- کیکاوس بن کیقباد (حدود 774 ه . ق.) ب- گروه دوم، آل شیخ ابراهیم: 1- شیخ ابراهیم بن محمد دربندبن کیقباد (حدود 784 ه . ق.) 2- خلیل الله (اول)بن ابراهیم (حدود 821 ه . ق.) 3- فرخ یساربن خلیل (حدود 869 ه . ق.) 4- بهرام بیک بن فرخ یسار (608 ه . ق.) 5- غازی بیک بن فرخ یسار (حدود 907 ه . ق.) 6- محمودبن غازی (908 ه . ق.) 7- شیخ ابراهیم (دوم)بن فرخ یسار (908 ه . ق.) 8- خلیل الله (دوم)بن ابراهیم (دوم) (903 ه . ق.) 9- شاهرخ بن فرخ میرزا (942 ه . ق.) (فترت 951-945 ه . ق.) 10- برهان علی بن خلیل الله (951 ه . ق.) 11- میرزا ابوبکربن برهان.
مرکز شروان شاهان در قدیم شابران (= شاوران) بود. شروانشاهان در دورهء سلجوقیان همچنان در قدرت خود باقی بودند و با پادشاهان آن سلسله رابطه داشتند و گاهی نیز مطیع و خراجگزار ایشان می شدند. مهمترین دورهء سلطنت این سلسله عهد منوچهر ثانی است که عنوان خاقان اکبر داشت و معهذا تابع سلجوقیان عراق بود و این حال تا پایان سلطنت طغرل بن ارسلان آخرین سلطان سلجوقی عراق بطول انجامید و از این پس پادشاهان شروان تابع و باجگزار سلاطین گرج شدند، و با آنان وصلت کردند. هنگامی که جلال الدین خوارزمشاه بر آذربایجان تسلط یافت، شروان مدتی خراجگزار او بود. دولت این خاندان تا سال 945 ه . ق. دوام داشت و در این سال به دست شاه طهماسب صفوی منقرض گردید. (ولی بعداً دو تن که نام آنان مذکور شد به حکومت رسیده اند). (فرهنگ فارسی معین).

شروانشه.

[شَرْ شَهْ] (اِخ) شروانشاه. مخفف شروانشاه. منوچهربن فریدون و پسرش اخستان شروان :
بلقیس روزگار تویی از جلال و قدر
شروانشه از کمال سلیمان دوم است.
خاقانی.
شروانشه سلطان نشان افسرده گردنکشان
دستش سحاب درفشان چون لعل دلدار آمده.
خاقانی.
شروانشه اعظم را اقبال سزد بنده
چون بندهء اقبالش احرار همه عالم.خاقانی.
وز در درمی نثار ساز است
شروانشه صاحب القران را.خاقانی.
خاقان ملک اعظم شروانشه عیسی دم
می زنده کند عالم کردار چنین خوشتر.
خاقانی.
شروانشه آفتاب سایه
کیخسرو و کیقباد پایه.نظامی.
رجوع به شروانشاه و شروان و شروانشاهان شود.
- شروانشهان؛ پادشاهان شروان :
ظل سمند و افسر شروانشهان به قدر
از تاج قیصر و سر چیپال درگذشت.
خاقانی.
هان النثار ای قوم هان، جان مژده خواهید از مهان
کاینک سر شروانشهان ایوان نو پرداخته.
خاقانی.
رجوع به مدخل شروانشاهان شود.

شروانشهی.

[شَرْ شَ] (ص نسبی)منسوب به شروانشه. منسوب به شروانشاه. منسوب به پادشاه شروان :
فر شروانشهی ز راه زبان
آب آتش نشان برانگیزد.خاقانی.
نوروز نو شروانشهی چل صبح و شش روزش رهی
جاسوس بختش زآگهی دی علم فردا داشته.
خاقانی.
رجوع به شروانشه و شروانشاه و شروان شود.

شروانی.

[شَرْ] (ص نسبی) منسوب به شروان. (ناظم الاطباء). رجوع به شروان شود.

شروانی.

[شَرْ] (اِخ) او راست: حاشیه ای بر شرح حسام الدین کاتی بر ایساغوجی ابهری. (یادداشت مؤلف).

شروانی.

[شَرْ] (اِخ) ابوالسعود محمد بن علی شروانی، مفتی مدینهء منوره. او راست: عدة ارباب الفتوی. که بسال 1207 ه . ق. آن را به اتمام رسانید. چ بولاق بسال 1304 ه . ق. (از معجم المطبوعات مصر).

شروانی.

[شَرْ] (اِخ) سیدعظیم شروانی از گویندگان قرن سیزدهم هجری قمری و استاد صابر شروانی صاحب کتاب هپ هپ نامه به ترکی. وی اشعار روان و بلندی به زبان ترکی دارد و دیوانش در روسیه چاپ شده است.

شروانی.

[شَرْ] (اِخ) شیخ احمدبن محمد (یا) محمودبن علی بن ابراهیم انصاری یمینی شروانی. او یکی از ادیبان قرن سیزده هجری قمری است و تألیفاتی در زمینهء ادبیات دارد و از آن جمله است: 1- الجوهر الوقاد فی شرح بانت سعاد چ کلکته 1231 ه . ق. 2- حدیقة الافراح لازالة الاتراح - که بسال 1254 ه . ق. آن را بپایان رسانید چ بولاق 1282 ه . ق. 3- العجب العجاب فیما یفید الکتاب (دربارهء ادب و انشاء) چ کلکته 1813 م. 4- المناقب الحیدریة. 5- نفحة الیمن فیما یزول بذکره الشجن - چ کلکته 1226 ه . ق. (از معجم المطبوعات مصر).

شروانی.

[شَرْ] (اِخ) شیخ عبدالحمید. او راست: حاشیه ای بر تحفة المحتاج بشرح المنهاج، شهاب الدین بن حجرالهیثمی. (از معجم المطبوعات مصر).

شروانی.

[شَرْ] (اِخ) فلکی. رجوع به فلکی شروانی شود.

شروانیان.

[شَرْ] (اِخ) مردم شروان. اهالی شهر شروان. ساکنان شروان :
من شکسته خاطر از شروانیان وز لفظ من
خاک شروان مومیایی بخش ایران آمده.
خاقانی.
قوت قوت عراق از مادت نطق من است
گرچه شریان دل شروانیان را نشترم.
خاقانی.

شروب.

[شَ] (ع ص، اِ) آشامیدنی از مایعات. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || آب که نه شور باشد نه خوش. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). آب که بتوان خورد اگر چه ناخوش بود. (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). || نیک آب خوار. || ماده شتر آزمند نر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شروب.

[شُ] (ع اِ) جِ شُرب. (ناظم الاطباء). رجوع به شرب شود. || جِ شارِب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). جِ شارب به معنی نوشنده. (آنندراج). رجوع به شارب شود.

شروج.

[شُ] (ع اِ) جِ شَرج. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). جِ شرج به معنی آبراهه از زمین سنگلاخ به سوی زمین نرم. (از آنندراج). رجوع به شرج شود.

شروح.

[شُ] (ع اِ) جِ شَرح. (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به شرح شود.

شروخ.

[شُ] (ع مص) مصدر به معنی شَرخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). دندان کفانیدن شتر. (از آنندراج). || فرا مردی نشستن کودک. (از تاج المصادر بیهقی). رجوع به شرخ شود. || شکافتن دندان شتر گوشت را. (از اقرب الموارد).

شروخ.

[شُ] (ع اِ) جِ شَرخ. (آنندراج) (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). رجوع به شرخ شود. || درخت عضاة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

شروخ.

[شَ] (ع اِ) همزاد و همتا و مانند. (آنندراج).
- شروخ شرخ؛ در مبالغه گویند: یعنی ایشان هم زادهایی هستند که در مشابهت و مماثلت مبالغه کرده اند. (از ناظم الاطباء). برای مبالغه است مانند: داهیة دهیاء. (از اقرب الموارد). رجوع به شرخ شود.

شرود.

[شَ] (ع ص) شارد. (اقرب الموارد). رمنده. ج، شُرُد. (آنندراج) (ناظم الاطباء). رمنده. (منتهی الارب). شارد. رمنده. رموک. (یادداشت مؤلف). || قافیة شرود؛ ای سائرة فی البلاد. (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

شرود.

[شُ] (ع مص) مصدر به معنی شراد. (از ناظم الاطباء). رمیدن. (المصادر زوزنی) (آنندراج) (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). پراکندگی رمیدن ستور. شراد. (یادداشت مؤلف). رجوع به شراد شود.

شرود.

[شُ] (اِخ) دهی از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور. محصول آنجا غلات است. سکنهء آن 206 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شرودر.

[شِ رُ دِ] (اِخ)(1) اریک شرودر. معمار و عتیقه شناس نامی آمریکایی. رجوع به تاریخ عصر حافظ ج1 ص571 شود.
(1) - Eric Schroeder.

شرور.

[شَ] (از ع، ص) بدکار. شریر. در تداول عامهء فارسی زبانان هست ولی در لغت نیامده، و بجای آن شِرّیر استعمال شده است. (از یادداشت مؤلف و نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شماره 6-7). اهل شرارت و شر و شور: این بچه شرور است؛ یعنی زیاد شیطانی و مردم آزاری می کند. هرگاه این صفت در مورد آدمهای بزرگسال استعمال شود به معنی چاقوکش و دعواکن و اهل نزاع است. عمل این گونه اشخاص را نیز در عرف عام «شرارت» می گویند. (فرهنگ لغات عامیانه). رجوع به شریر شود.

شرور.

[شُ] (ع اِ) جِ شَرّ. (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). جِ شر به معنی بدیها و شرارتها. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
مر ترا خانه ای دریغ آید
زین فرومایگان و اهل شرور.ناصرخسرو.
رجوع به شر شود.

شرور.

[شُ] (ع مص) بد شدن. (دهار). در مآخذ دیگر دیده نشد.

شروری.

[شَ رَ را] (اِخ) کوهی است بنی سلیم را. (از منتهی الارب). کوهی است مشرف بر تبوک در سمت مشرق آن و گویند شروری و رحرحان در ارض بنی سلیم است. (از معجم البلدان).

شروز.

[شَ] (اِخ) قلعه ای است محکم. (منتهی الارب). قلعهء استواری است در بین قزوین و کوههای طارم. (از معجم البلدان).

شروسک.

[] (اِخ) بنا به نوشتهء تاریخ جریر جد دوم منوچهر. در مجمل التواریخ آمده (ص27) : «در تاریخ جریر نسب وی چنین گوید: منوچهربن مفسجربن وترک بن شروسک بن ایراک...».

شر و شور.

[شَ رُ / شَرْ رُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) فتنه و غوغا. جنگ و ستیز. جار و جنجال :
نه او کشته آید به جنگ و نه من
برآساید از شر و شور انجمن.فردوسی.
زین دهر بیوفا که نزاید هگرز
جز شر و شور از شب آبستن.ناصرخسرو.
گرنه مستی از ره مستان و شر و شورشان
دورتر شو تا بسر درناید اسبت ای پسر.
ناصرخسرو.
من نگویم همی که این شر و شور
از فلانی است یا ز بهمانی است.
مسعودسعد.
نیست پندار پر خود را صبور
تا پرش در نفکند در شر و شور.مولوی.
او وقت سحر زن این سحور
نیمشب نبود گه این شر و شور.مولوی.
شراب تلخ می خواهم که مردافکن بود زورش
که تا یکدم بیاسایم ز دنیا و شر و شورش.
حافظ.
|| گاه این ترکیب به عنوان صفت (مسند) برای اشخاص استعمال می شود: فلان کس شر و شور است. (فرهنگ عامیانه).

شروط.

[شُ] (ع اِ) جِ شَرط. (دهار) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جِ شرط به معنی پیمان. (آنندراج). رجوع به شرط شود. شرط ها و پیمانها. (ناظم الاطباء) : همچنین بر من است مر کتاب و خادمان و حجاب و جمیع توابع و لواحق او را مثل این بیعت در التزام شروط و وفا بعهد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص316).

شروط.

[شَ] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب). کوهی است میان قزوین و کوههای تارم. (از معجم البلدان).

شروطی.

[شُ] (ص نسبی) این نسبت مربوط به نوشتن صکوک و سجلات می باشد. (از انساب سمعانی). || صکاک. رئیس چک نویس. (از مهذب الاسماء) (یادداشت مؤلف). قباله نویس. (مهذب الاسماء) (یادداشت مؤلف).

شروع.

[شُ] (ع مص) به کاری آغازیدن. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). در کاری شدن. (المصادر زوزنی) (از تاج المصادر بیهقی) (ترجمان القرآن جرجانی چ دبیرسیاقی ص61). به کاری درآمدن. (آنندراج). آغازیدن. آغاز کردن. روی آوردن به. رونهادن به. روی گذاشتن به. برداشت کردن. ابتدا کردن. بنیاد کردن. به کاری درشدن. اقدام کردن. (یادداشت مؤلف). || در آب درآمدن. (ترجمان القرآن جرجانی) (المصادر زوزنی) (از اقرب الموارد). در آب شدن. (تاج المصادر بیهقی). || گشاده کردن رسن را و هر دو کرانهء آن را در گوشهء دلو و مانند آن انداختن. رجوع به شرع شود. || باز کردن پوست و کفانیدن آن را. رجوع به شرع شود. || نیکو برداشتن و بلند کردن چیزی را. رجوع به شرع شود. || راست شدن نیزه ها به سوی کسی. || راست کردن نیزه ها را بسوی کسی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به شرع شود.

شروع.

[شُ] (ع اِ) جِ شارِع. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به شارع شود.

شروع.

[شُ] (ع اِمص، اِ) آغاز و فیال و ابتدا و اول. (ناظم الاطباء).
- شروع افتادن؛ شروع شدن. آغاز گشتن :اگر در محامد اخلاق و مآثر اعراق این پادشاه... خوض و شروع افتد. (سندبادنامه ص18).
- کلاس شروع؛ در سابق بر کلاس تهیه اطلاق می شد و پیش از کلاس اول کودکان، را برای تعلیم آماده می کردند.
|| دیباچه. (ناظم الاطباء). || حمله و هجوم. (ناظم الاطباء).

شروع کردن.

[شُ کَ دَ] (مص مرکب)شروع نمودن. آغازیدن و ابتدا کردن. (ناظم الاطباء). آغازیدن. آغاز کردن. دست بکار شدن. افتتاح. برداشت کردن. ابتدا کردن. اقدام کردن. (یادداشت مؤلف) : رسولی فرستاده آمد... تا آنچه او را مثال داده آمده است شروع کند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص209).
اصل را دریافت بگذشت از فروع
بهر حکمت کرد در پرسش شروع.مولوی.
راند او را جانب نصرانیان
کرد در دعوت شروع او بعد از آن.مولوی.
در نصیحت ارباب ملک و مملکت شروع کنیم. (مجالس سعدی ص19). رجوع به آغاز کردن و شروع نمودن شود.

شروع نمودن.

[شُ نَ / نِ / نُ دَ] (مص مرکب) شروع کردن. آغازیدن و ابتدا کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به شروع کردن شود.

شروف.

[شُ] (ع مص) کلانسال گردیدن ماده شتر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). پیر شدن شتر. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی).

شروف.

[شُ] (ع اِ) جِ شارِف. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شارف شود.

شروف.

[شَرْ رو] (اِ) به معنی زنبر و آن تخته ای باشد که بر هر دو سر آن دسته ای از چوب تعبیه کنند و بر آن گل و خاک کشند. || در شرفنامه به معنی منقل آمده است. (از آنندراج) (غیاث اللغات).

شر و فساد.

[شَرْ رُ فَ / فِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) بدی و تباهی؛ مایهء شر و فساد. (یادداشت مؤلف).

شروق.

[شُ] (ع مص) مصدر به معنی شَرق. (ناظم الاطباء). برآمدن آفتاب. (منتهی الارب) (از آنندراج) (تاج المصادر بیهقی) (غیاث اللغات) (المصادر زوزنی) (از اقرب الموارد). دمیدن مهر. (یادداشت مؤلف) : در مغزش خواب پیش از شروق شعلهء آفتاب از دبادب مواکب سلطان در حوالی قصر خویش بی آرام گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص336). رجوع به شرق شود. || (اِمص) مجازاً به معنی روشنی. (آنندراج). مجازاً به معنی ظهور و روشنی. (غیاث اللغات) :
چون ز روی این زمین تابد شروق
من چرا بالا کنم رو در عیوق.مولوی.
|| (مص) شکافتن گوش گوسپند و جز آن. (غیاث اللغات) (آنندراج به نقل از منتخب اللغات). || دراز شدن درخت خرما. (از اقرب الموارد).

شروک.

[شِ] (ص) به زبان قاینات خراسان صاحب حسن بسیار جمیل را گویند. (انجمن آرا) (آنندراج).

شروم.

[شَ] (ع مص) زنی که هر دو شرم وی یکی شده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شر و منشر.

[شَ رُ مَ شَ] (اِ مرکب، از اتباع)در تداول عامه جار و جنجال. هیاهو و غوغا.

شر و ور.

[شِرْ رُ وِ] (اِ مرکب، از اتباع) در تداول سخنان بیهوده و بی معنی؛ شر و ور گفتن. (یادداشت مؤلف). حرف مفت و دری وری و چرند و پرند است. کلمهء فرانسوی شریور(1) که لفظاً به این کلمه بی شباهت نیست در زبان فرانسوی به همین معنی بکار می رود. (فرهنگ لغات عامیانه).
(1) - Charivar.

شروه.

[شَرْ وِ] (اِ) (اصطلاح موسیقی) نوعی از خوانندگی که شهری نیز گویند. (ناظم الاطباء) (برهان) (انجمن آرا) (از آنندراج).
- شروه خوان؛ آنکه به آهنگ شروه خواند :
از زبان دانیش در طرف چمن افکنده شور
بلبلان پهلوی گو قمریان شروه خوان.
ظهوری (از بهار عجم).

شروه.

[شَرْ وِ] (اِخ) نام پهلوانی ارمنی نژاد. (ناظم الاطباء) (برهان) (از شرفنامهء منیری) :
ز گردان ارمن یکی تند شیر
به کشتن قویدل به مردی دلیر
ز شیران سبق برده شروه به نام
به هنگام جنگ آزمایی تمام.نظامی.

شروی.

[شَرْ وا] (ع اِ) مثل و مانند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از مهذب الاسماء). مثل و مانند. گویند: لاشروی له؛ مثل و مانندی برای او نیست. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مانند. (دهار).

شروی.

[شَ رَ] (ص نسبی) منسوب است به شراة که موضعی میان دمشق و مدینه است. (منتهی الارب).

شرویاز.

[شَ] (اِخ) محل سلطانیهء کنونی. رجوع به سلطانیه و تاریخ مغول ص55 شود.

شروین.

[شَرْ] (اِخ) نام قلعهء شروان. (ناظم الاطباء) (دهار) (فرهنگ جهانگیری) (غیاث اللغات). در برهان و فرهنگ شعوری گفته نام قلعهء شیروان است بلی تحقیق آن است که نام انوشیروان دادگر بوده و شهر شروان را به نام خود بنا نموده و طایفهء سلاطین شیروان نیز از اولاد او بوده اند. (از انجمن آرا) (آنندراج). اما این وجه تسمیه بی اساس است.

شروین.

[شَرْ] (اِخ) جبال شروین در اطراف تبرستان در نزدیکی دیلم و گیلان واقع شده، این کوهها، کوههای صعب الوصول و غیر قابل مرور می باشند و در آنجا کوهی بلندتر و پردرخت تر از این کوهها یافت نشود. (از معجم البلدان) :
نوگشته کهن شود علی حال
ور نیست مگر که کوه شروین.ناصرخسرو.

شروین.

[شَرْ] (اِخ) از سرداران معاصر شاپوربن شاپور ذوالاکتاف ساسانی، که مدتی حکومت روم داشت. حمدالله مستوفی گوید: «شروین و خوین معاصر او [ معاصر شاپور ]بودند پادشاه روم را در حالت رحلت پسری کوچک بود پیش شاپور فرستاد که کس را بفرست تا ملک مضبوط دارد و چون پسرم بزرگ شود بدو سپارد. شاپور شروین را فرستاد تا بر ملک روم حاکم شد چون پسر قیصر به حد مردی رسید شروین ملک بدو سپرد. او شروین را اجازهء مراجعت نداد و در روم نگهداشت. شروین تا عهد بهرام گور در روم بماند. نام شروین در اشعار پهلوی بسیار است و کتابی است در عشق نامه او را شروینیان خوانند». (تاریخ گزیده چ لیدن ص110).

شروین.

[شَرْ] (اِخ) نام انوشیروان دادگر بوده و شهر شروان را به نام خود بنا نموده و طایفهء سلاطین شروان نیز از اولاد او بوده اند و شروین مخفف انوشیروان است. (انجمن آرا) (آنندراج). اما این وجه تسمیه اساس ندارد.

شروین.

[شَرْ] (اِخ) نام یکی از فرزندزادگان ملک کیوس برادر انوشیروان هم هست. (برهان).

شروین.

[شَرْ] (اِخ) نام یکی از سپهبدان و حکام تبرستان بوده که آن طایفه را ملک الجبال می گفته اند و بعد از او پسرش شهریار که پدر ملوک باوندیه بوده به پادشاهی مازندران رسید. (انجمن آرا) (آنندراج). شروین بن رستم بن سرخاب بن قارن بن شهریاربن شروین بن سرخاب بن مهر مردان بن سهراب بن باوبن شاپوربن کیوس بن قباد یازدهمین از سپهبدان طبرستان. (یادداشت مؤلف). خاقانی در اشاره به اسپهبد طبرستان گوید :
ضامن ارزاق من اوست مبادا که من
منت شروین برم وانده شروان او.خاقانی.

شروین.

[شَرْ] (اِخ) ابن سرخاب بن مهر مردان بن سهراب بن باوبن شاپوربن کیوس، هفتمین از اسپهبدان طبرستان است. (یادداشت مؤلف).

شروین ماه.

[شَرْ] (اِ مرکب) در تداول مازندرانیان، ماه شهریور. (یادداشت مؤلف).

شرة.

[شَرْ رَ] (ع ص) زن بدتر. (منتهی الارب).

شرة.

[شِرْ رَ] (ع اِمص) یا شره. نشاط(1). (از بحر الجواهر) (آنندراج) (اقرب الموارد). || تیزی جوانی. (از بحر الجواهر) (آنندراج): شرة الشباب؛ تیزی و نشاط جوانی. (از منتهی الارب) (یادداشت مؤلف) (از اقرب الموارد). || حرص. (آنندراج) (از اقرب الموارد). حرص و آزمندی. (منتهی الارب). || شَرّ. (از اقرب الموارد). || خشم. || سبکی و خفت عقل. (از اقرب الموارد).
(1) - در آنندراج و غیاث اللغات بنقل از لطائف بدون تشدید و به فتح راء آمده است.

شرة.

[شِرْ رَ] (ع مص) شره. مصدر به معنی شر است. (منتهی الارب). بد شدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). بدی. (دهار). سوء. (بحر الجواهر).

شره.

[شِرْ رَ / رِ] (ع اِمص) شرة. شر: پسر را به خدمت سلطان فرستاد تا شرهء سورت غضب تسکین پذیرفت. (تاریخ جهانگشای جوینی). رجوع به شر شود.

شره.

[شَ رَهْ] (اِ) نوعی باد. باد گرم جنوبی. راز (در تداول مردم قزوین و سبب آنکه از جانب ری وزد). مقابل مه که باد سرد است. باد که به خلخال و نواحی آن وزد :
آباد اولسون خلخال!
مهی یاتار شرهی قالخار(1).(یادداشت مؤلف).
گرمش. نوعی ابر پرباد که سبب گرمی و گرفتگی هوا می شود.
(1) - ترجمه: آباد باد خلخال! مهش که می خوابد شرهش برمی خیزد.

شره.

[شَ رَهْ] (ع مص) غالب شدن حرص. (از آنندراج) (منتخب اللغات) (از صراح اللغة) (غیاث اللغات) (از اقرب الموارد). سخت حریص شدن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). آزناک و حریص شدن. (منتهی الارب). حریص شدن در خوردن. (المصادر زوزنی). آزمند و حریص شدن بر طعام و جز آن. (ناظم الاطباء).

شره.

[شَ رَهْ] (ع اِمص) آز و خواهش و حرص و طمع. (از ناظم الاطباء). طرف افراط عفت است و آن ولوع است بر لذت زیاده از مقدار واجب . (نفائس الفنون). آزمندی. آزناکی. (یادداشت مؤلف) :
گر نتواند که شود خوک میش(1)
زآن شره و نحس در او خلقت است.
ناصرخسرو.
توانگر خلایق آن است که در بند شره و حرص نباشد. (کلیله و دمنه). از شره دهان باز کرد تا آن را بگیرد. (کلیله و دمنه). پس از بلوغ غم مال و فرزند و شره کسب در میان آید. (کلیله و دمنه). اگر روباه در حرص و شره مبالغت ننمودی آسیب نخجیران بدو نرسیدی. (کلیله و دمنه). هرکه بر درگاه پادشاهان... به حرص و شره فتنه جوید... پادشاه را تعجیل نشایست فرمود در فرستادن او به جانب خصم. (کلیله و دمنه).
ای که با دین و ملک داری کار
از شره خوی خرس و خوک مدار.سنایی.
دارد شره جود بر آن گونه که گویی
دیوانه شده ستی کف تو بند شکسته.سوزنی.
زشتها را خوب بنماید شره
نیست از شهوت بتر زآفات ره.مولوی.
گفت خواهم مرد بر جاده دو ره
در ره خشم و به هنگام شره.مولوی.
بدوزد شره دیدهء هوشمند
درآرد طمع مرغ و ماهی به بند.
(گلستان سعدی).
- به شره؛ حریصانه. آزمندانه: خود را به شره در کارهای مخوف اندازد. (گلستان سعدی).
|| پرخوری و شکم پرستی. (ناظم الاطباء).
- نفس شره آلود؛ نفس آلودهء پرخوری و شکم پرستی. (از ناظم الاطباء).
|| میل و رغبت. (ناظم الاطباء). || اشتها. (ناظم الاطباء) :
آن یکی می خورد نان فخفره
گفت سایل چون بدین استت شره.مولوی.
(1) - ن ل: کی بتواند که شود خوک میش
زآنکه شر و نحس در او خلقت است.

شره.

[شَ رَهْ] (اِ) نام گیاهی که به هندی تلسی گویند. (از ناظم الاطباء).

شره.

[شَ رِهْ] (ع ص) آزمند. (منتهی الارب). شرهان. آزمند و حریص. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). حریص. (آنندراج). آزمند. آزناک. (یادداشت مؤلف). رجوع به شرهان شود.

شرهان.

[شَ] (ع ص) آزمند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شَرِه. آزمند و حریص. (ناظم الاطباء). رجوع به شره شود.

شره شره.

[شِرْ رَ شِرْ رَ] (ص مرکب، ق مرکب) در تداول عامه، پاره پاره (جامه). (یادداشت مؤلف). شرمبه شرمبه. شرنبه شرنبه. لقمه لقمه. تکه تکه. رجوع به شرمبه شود.

شرهفة.

[شَ هَ فَ] (ع مص) نیکو کردن غذای کودک را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به معنی سرهفة است؛ یعنی نیکو گردانیدن غذای کودک را. (از اقرب الموارد). رجوع به سرهفة شود.

شره مند.

[شَ رَهْ مَ] (ص مرکب) آزمند. حریص. شره ناک. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شره ناک.

[شَ رَهْ] (ص مرکب) آزمند. حریص. رجوع به آزمند و شره شود.

شری.

[شِ را / رَنْ] (ع مص) خریدن. || فروختن. (ترجمان القرآن جرجانی) (آنندراج) (دهار) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || پراکنده شدن بدی در میان مردم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چیره شدن بر کسی و گویند در خاک افکندن وی را. (از اقرب الموارد). || به بیماری مخملک دچار کردن خدا کسی را. و فاعل در همهء معانی شار، و ج، شَراة است. (از اقرب الموارد). مخملک بیرون آوردن. (از ناظم الاطباء). شری برآوردن پوست. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || درخشیدن برق و روشن شدن و بسیار شدن روشنی آن. (از ناظم الاطباء). درخشیدن برق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بسیار جستن برق. (تاج المصادر بیهقی). || بسیار جنبیدن مهار ماده شتر. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || خشم کردن در کار. (ناظم الاطباء). خشمناک شدن و ستیهیدن و سبک شدن از غضب. (منتهی الارب). سخت خشم گرفتن. (المصادر زوزنی) (از اقرب الموارد). || لجاجت ورزیدن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || در آفتاب گذاشتن گوشت را تا خشک شود و همچنین ثوب و کشک و غیره را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بسیار رفتن اسب و مبالغه نمودن در رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نیک رفتن ستور. (المصادر زوزنی).

شری.

[شَرْیْ] (ع مص) شِراء. (ناظم الاطباء). رجوع به شراء شود.

شری.

[شَرْیْ] (ع اِ) حنظل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). بر مطلق حنظل نیز اطلاق شود. (بحر الجواهر).
- لفلان طعمان اری و شری؛ ای عسل و حنظل. (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).
|| برگ درخت حنظل. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). گیاه حنظل است. (تحفهء حکیم مؤمن). درخت حنظل، و ضماد ریشهء آن برای گزیدگی کژدم سخت سودمند است. (بحر الجواهر) شجرهء حنظل است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). درخت حنظل. (مهذب الاسماء). || بیشه و صحرای پردرخت. (غیاث اللغات). || خرمابنی که از دانه رسته باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شری.

[شَ را] (ع اِ) بثورات ریزهء سرخ که بر بدن آدمی برآید و به فارسی مخملک گویند. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (بحر الجواهر). دلم (به فارسی). (بحر الجواهر). نقطه های سرخ پرخارش که بر جلد بدن پدید آید. (غیاث اللغات). آبله ریزهء سرخ حکاک کرب انگیز که بر اندام از جهت بخارات حار دفعةً برآید و به شب شدت گیرد و آن را خراج هم گویند. (منتهی الارب) (آنندراج). آماسها بود بسیار و کوچک و پهن و پست و با خارش و با تاسهء صعب و بیشترین ناگاه پدید آید به یکبار، و سبب آن بخاری باشد غلیظ که اندر تن بجنبد و این بخار از خون صفرایی خیزد یا از بلغم بواقی. علامتهای آن آنچه خونی بود: سرخ و سوزان و گرم بود و زود بردمد و بیشتری وقت چاشتگاه پدید آید یا در شب و باشد که تری همچون عرق از وی می ترابد. (ذخیرهء خوارزمشاهی) (از کشاف اصطلاحات الفنون). || فرومایه از شتران و جز آنها. || برگزیدهء شتران و جز آنها. || کوه. || راه. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || ناحیه و محله. ج، اشراء. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- بیع و شری؛ خرید و فروش. (یادداشت مؤلف) :
بدین سخن شده ای تو رئیس جانوران
بدین فتادند ایشان به زیر بیع و شری.
ناصرخسرو.
تا مهیات شغل داد و ستد
تا مهنات کار بیع و شری.ابوالفرج رونی.
- ذوالشری؛ نام بتی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). بتی است مردوس را. (از تاج العروس) (از منتهی الارب)(1).
|| (اِمص) خرید و فروش. ج، اَشریَة. (ناظم الاطباء). خرید. مقابل بیع، فروش. (یادداشت مؤلف).
- شری و بیع؛ بیع و شری :
مائده از آسمان در می رسید
بی شری و بیع و بی گفت و شنید.مولوی.
رجوع به بیع و شری شود.
(1) - در منتهی الارب «ذوالشراء» ضبط شده است.

شری.

[شَ] (ع ص) پوست شری برآورده. (ناظم الاطباء).

شری.

[شَ] (ع اِمص) ممال شَری.
- بیع و شری؛ خرید و فروش :
تو همی خواهی که پنجم شان شوی
احتیاطی کن درین بیع و شری.انوری.
وی بسا کس رفته تا هند و هری
او ندیده جز مگر بیع و شری.مولوی.
رجوع به شَری شود.

شری.

[شُرْ را] (ع ص) زن بدتر. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اعوذبک بالله من نفس حری و عین شری؛ ای عین خبیثة. (ناظم الاطباء).

شری.

[شَ ری ی] (ع ص) اسب به نهایت رسیده در رفتار و بسیار جنبان و گشاده گام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

شری.

[شَرْ ری ی] (ع ص، اِ) فرومایه ترین و یا برگزیده ترین از ستور. (ناظم الاطباء).

شری.

[شَ را] (اِخ) کوهی است به تهامه. (از منتهی الارب) (آنندراج). راهی است بین تهامه و یمن. (از معجم البلدان).

شری.

[شَ را] (اِخ) وادیی است میان کبکب و نعمان بر مسافت یک شب از عرفه. (از منتهی الارب) (آنندراج).

شری.

[شَرْ را] (اِخ) ناحیه ای است به همدان. (منتهی الارب).

شریاف.

[شِرْ] (ع مص) بریدن شریاف کشت را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شریاف.

[شِرْ] (ع اِ) برگ کشت که دراز و انبوه شود چنانکه ببرند آن را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بر وزن و معنی شرناف است. (از اقرب الموارد). غلهء درازبرگ. (مهذب الاسماء). به معنی شرناف است. (آنندراج). رجوع به شرناف شود.

شریاق.

[شِرْ] (ع اِ) رگ چشم. (شرفنامهء منیری) :
به باد حمله ز گوشش برآوری پنبه
به زخم نیزه ز چشمش برون کنی شریاق.
ظهیر فاریابی (از شرفنامه).
در متون دیگر دیده نشد، شاید مصحف شرناق باشد. رجوع به شرناق شود.

شریان.

[شِرْ / شَرْ](1) (ع اِ) رگ جهنده. (از منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). رگ جهنده و آن رگی است که از قلب می روید و جدا می شود. ج، شرائین؛ عروق ضوارب. (یادداشت مؤلف)(2). سرخرگ. (لغات فرهنگستان). رگ جهنده به پارسی لال رگ گویند. ج، شَرائین، شِریانات. (از ناظم الاطباء). هر رگی جهنده و در آن روح به نسبت خون زیاده می باشد. (آنندراج) (از غیاث اللغات). رگ که از دل روید و جمع آن شرائین است و رگ که از جگر روید ورید است و جمع آن اورده است. (ذخیرهء خوارزمشاهی) :
زیرا که ولایت چو تنی هست و در آن تن
این حاشیهء شاه رگ است و شریان است
دستور طبیب است که بشناسد شریان
چون با ضربان باشد و چون بی ضربان است.
منوچهری.
بیرون از این، اندر دست دو رگ دیگر است از رگها که از دل رسته است و آن را شریان گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
شریانش دیده چون رگ بربط نه خون نه حس
خار و خسش به دیدهء رای اندر آمده.
خاقانی.
کوزهء فصاد گشت سینهء او بهر آنک
موضع هر مبضع است بر سر شریان او.
خاقانی.
چشم ما خون دل و خون جگر از بس که ریخت
اکحل و شریان ما را دم نخواهی یافتن.
خاقانی.
دلم مرگ پسر عم سوخت و در جانم زد آن آتش
که هیمه اش عرق شریان گشت و دودش روح حیوانی.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص415).
- شریان بازی؛ (در آنندراج بی آنکه توضیح داده شود آمده است و در فرهنگهای موجود به معنی و شرح آن دست نیافتیم) :
اطفال کرشمه را به عهدت
شریان بازی کرشمه بازی است.
طالب آملی (از آنندراج).
- شریان صدغ؛ شریان صدغ دو باشد یکی از سوی راست و یکی از سوی چپ. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به همان متن شود.
- شریان وریدی؛ از این شریان هوا از ریه به قلب می رسد... و آن کوچکترین شرایین است. (از بحر الجواهر). رجوع به همان متن شود.
- شریان یافوخ؛ شریان که به ملاج یعنی قسمت نرم جلو سر کودک متصل است. این شریان را ببرند و بریدن او به سبب سختی پوست سر دشخوار باشد و بریدن او مادهء آب و سبل و جرب از چشم باز دارد و شقیقهء کهن را زایل گرداند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
|| درختی که از وی کمان سازند. (منتهی الارب) (از مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). آنچه از درخت نبع در پایان کوه روید آن را شریان خوانند. (منتهی الارب). درخت راش است. نبع. شوحط. قسمی از عضاة است. (یادداشت مؤلف). درختی است. (آنندراج) (از غیاث اللغات). شجرالقسی. (المنجد) (اقرب الموارد). رجوع به مترادفات کلمه شود.
(1) - در فارسی شَرَیان هم تلفظ کنند.
(2) - Aretre.

شریان.

[شَرْ / شِرْ] (اِخ) نام وادیی است. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).

شریان.

[شَرْ] (اِخ) دهی از دهستان چانف بخش بمپور شهرستان ایرانشهر. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آنجا غلات و خرما. ساکنان از طایفهء مبارکی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شریانات.

[شِرْ] (ع اِ) جِ شِریان. (ناظم الاطباء). رجوع به شریان شود.

شریب.

[شَ] (ع ص، اِ) آب قابل آشامیدن. (ناظم الاطباء). آب که آشامیدن را شاید. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || آبی که نه شور باشد و نه خوش. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شَروب شود. || آبکش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || کسی که به شخص آب دهد. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || آبخور شخص؛ یعنی کسی که ستور وی با ستور شخص به یک نوبت آب خورند و آن فعیل به معنی فاعل است همچون ندیم به معنی نادم. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || هم شراب. (مهذب الاسماء) (یادداشت مؤلف). هم پیاله. (یادداشت مؤلف).

شریب.

[شِرْ ری] (ع ص) نیک شراب خوار. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). می خواره. (مهذب الاسماء). کثیرالشرب. (اقرب الموارد). || آزمند شراب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شریب.

[شَ] (اِخ) نام شهری. (ناظم الاطباء). شهری است میان مکه و بحرین. (منتهی الارب) (آنندراج) (از معجم البلدان). رجوع به معجم البلدان شود.

شریب.

[شُ رَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

شریبة.

[شَ بَ] (ع ص) گوسپندانی که آب خورده بازگردند و در پی یکدیگر روند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شریت.

[شَ] (از ع، مص، اِ) مأخوذ از شریط تازی به معنی بستن عدل و صندوق و بار با طناب و آمادگی آن جهت حمل. (ناظم الاطباء). به لهجهء آذری شلیت می گویند. رجوع به شریط شود.

شریتا.

[شَ] (هزوارش، اِ)(1) به لغت زند، پادشاه. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج).
(1) - هزوارش، sh(a)rita پهلوی patexshah(ذیل برهان چ معین).

شریت کردن.

[شَ کَ دَ] (مص مرکب)بستن بار و بنه با طناب. (ناظم الاطباء).

شریتونتن.

[شَ نِ تَ] (هزوارش، مص)(1)به لغت زند، گشادن. (برهان) (ناظم الاطباء).
(1) - هزوارش sh(a)ritonitan (و نظایر آن)، پهلوی vishatan، گشادن. (ذیل برهان چ معین).

شریث.

[شَ] (اِ) فراسیون است. (تحفهء حکیم مؤمن) (از ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به فراسیون شود.

شریج.

[شَ] (ع اِ) مثل و مانند و برابر. (ناظم الاطباء). مانند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || نوعی از چوب که از وی کمان سازند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || چوبی که آن را به دو نیمه شکافته باشند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شریجان.

[شَ] (ع اِ) به صیغهء تثنیه، دو فرقه و دو رنگ مختلف از هرچه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دو رنگ مختلف. (از اقرب الموارد). || دو خط کنار چادر و حاشیهء لباس. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

شریجة.

[شَ جَ] (ع اِ) باردانی که از چوب خرما و جز آن سازند جهت بار خربزه و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کمانی که از چوب شریج سازند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کمانی که از نی سازند. (غیاث اللغات). || کابک کبوتران که از نی ساخته باشند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آشیانهء کبوتران که از نی سازند. (از اقرب الموارد). || پاره ای از هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || قطعه ای از پی که پر تیر را بدان محکم بندند. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || جلد کتاب. ج، شَرائج. (ناظم الاطباء).

شریجی.

[شَ] (ص نسبی) از انتسابات شریج است. (از انساب سمعانی).

شریح.

[شَ] (ع اِ) شریحة. پارهء گوشت فربه بدرازابریده. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). گوشت تنک کرده. (مهذب الاسماء). رجوع به شریحة شود. || پاره ای از گوشت. (از اقرب الموارد). || شرم زن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). رجوع به شُرَیح شود.

شریح.

[شُ رَ] (ع اِ) شرم زن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به شَریح شود.

شریح.

[شَ رَ] (اِخ) ابن حارث بن قیس بن جهم بن معاویة بن... مرتع کندی، مکنی به ابوامیه یا ابوعبدالرحمان. شاعر و قاضی و راوی از عمر خطاب است و در 97 یا 98 هجری قمری(1) در 120سالگی در کوفه درگذشت. وی از نامی ترین قاضیان صدر اسلام و اصلش از یمن بود. در زمان عمر به سمت قاضی کوفه برگزیده شد و در دورهء خلافت عثمان و حضرت علی و معاویه این سمت را داشت و 75 سال مظالم راند و تنها سه سال در دورهء حجاج بن یوسف از قضا امتناع کرد و حجاج به سال 77 ه . ق. او را معاف داشت. شریح در حدیث و فقه و در قضاوت امین بود و از عمر و حضرت علی و دیگران روایت کرد. (از صفة الصفوة ج3 صص20-21 و اعلام زرکلی و طبقات ابن سعد ج6 صص90-100). در باب شریح بین علمای رجال شیعه و سنت اختلاف است و بعضی بزرگان شیعه او را مذموم میدانند. رجوع به معنی بعد شود. || در تداول قاضیی را که برخلاف حق فتوی دهد «شریح» نامند یا بدو تشبیه کنند. این امر بر اثر خبری که متداول است رایج شده، و آن اینکه گویند: شریح به امر عبیداللهبن زیاد فتوی داد که چون حسین بن علی (ع) بر خلیفهء وقت خروج کرده است، دفع او بر مسلمانان واجب است، ولی در کتب معتبر این خبر نیامده است. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - تاریخ مرگ وی در فرهنگ فارسی معین و اعلام زرکلی 78 ه . ق. و در صفة الصفوة 87 یا 97 ه . ق.و در یادداشتی از مؤلف و قاموس الاعلام ترکی 87 ه . ق. آمده است.

شریح.

[شُ رَ] (اِخ) ابن ذبیان بن علیان بن ارحب، از قبیلهء بنی بکیل و از همدان. جد جاهلی یمانی بود. از فرزندان اوست: قبایل «آل یزید» و «آل قدامه» و «آل ابی دوید» و «آل الهیثم» از بطنهای همدان. (از اعلام زرکلی).

شریح.

[شُ رَ] (اِخ) ابن عبدالکریم رویانی، مکنی به ابونصر. فقیه شافعی و قاضی آمل مازندران بود. از کتابهای اوست: 1- روضة الاحکام و زینة الحکام - در آیین داوری. شریح به سال 505 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی).

شریح.

[شُ رَ] (اِخ) ابن هانی بن یزید حارثی. مردی شجاع و مبارز و از سپه سالاران نامی و یاران وفادار حضرت علی (ع) در جنگ جمل بود. وقتی که روز حکمیت پیش آمد و حضرت علی ابوموسی اشعری را انتخاب کرد همراه وی چهارصد تن برگزید که ریاست آنان را شریح بعهده داشت. وی به سال 78 ه . ق. در حال جنگ در سیستان کشته شد. (از اعلام زرکلی).

شریح.

[شُ رَ] (اِخ) ابن یزید ابوحیوة الحضرمی الحمصی المؤذن. تابعی از حضارمهء مصر. او از ارطاة بن المنذر و صفوان بن عمر روایت دارد و پسر وی حیوة و کثیربن عبید و ابوحمید قوهی از او روایت کرده اند. شریح ثقه است و وفاتش به سال 203 ه . ق. بوده است. (یادداشت مؤلف).

شریحة.

[شَ حَ] (ع اِ) پارهء گوشت. (منتهی الارب). پارهء گوشت بدرازابریده. (از مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). شریح. شرحه. (یادداشت مؤلف). پاره ای از گوشت، مانند شرحة. (از اقرب الموارد). رجوع به شریح شود. || کمان که از دو چوب مختلف کرده باشند. (مهذب الاسماء).

شریحی.

[شُ رَ / شُ رَ حی ی] (ص نسبی)منسوب به شریح قاضی معروف. (از انساب سمعانی).

شریحیان.

[شُ رَ] (اِخ) عبدالله بن محمد... و هبة اللهبن علی... شریحیان محدثانند. (منتهی الارب).

شریحیة.

[شُ رَ حی یَ] (ص نسبی، اِ) نام مسأله ای از عول پیش فقهای عامه. (یادداشت مؤلف). و آن چنان است که بازماندگان میت دو خواهر پدری و مادری و دو خواهر مادری و مادر شوهر او باشند در این مسأله چهار سهم کسر می آید و لهذا اصل فریضه به ده سهم عول می شود و ترکه نزد اهل سنت به شرح زیر میان آنان تقسیم می گـردد: 110به خواهران مادری به تساوی 310به خواهران پدری و مادری به تساوی می رسد و این مسأله را ام الفروخ و شریحیه نیز گفته اند چون زمانی که شریح، قاضی در کوفه می بود (84-81) زنی فوت شد و بازماندگانش کسانی بودند که در صورت مسألهء فوق یاد گردید و چون به شریح مراجعه کردند او به استناد قضاء خلیفهء ثانی به شرح بالا در میان آنان حکم نمود ولی شوهر به حکم شریح سخت اعتراض کرد و از وی به فقهای دیگر شکوه می نمود و شریح او را بنام توهین به قاضی بازخواست کرد و تازیانه اش زد و به قضاوت خلیفهء ثانی برای تبرئهء خود استناد جست. (از عول و تعصیب تألیف نجات صص313-314). رجوع به شریح شود.

شرید.

[شَ] (ع ص) رانده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). طرید. رانده. (یادداشت مؤلف). || جدا و متفرق. (ناظم الاطباء). رمانیده. (یادداشت مؤلف). || عازم. (ناظم الاطباء).

شریدن.

[شَ دَ] (مص)(1) تراویدن و ترشح کردن. (ناظم الاطباء). تراویدن. (آنندراج) (شرفنامهء منیری) (از برهان): ضرو؛ شریدن خون از جراحت. (تاج المصادر بیهقی). || چکیدن. (ناظم الاطباء). || روان شدن و جاری گشتن. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). شاریدن. (یادداشت مؤلف): الانثجار؛ شریدن خون و آب؛ یعنی روان شدن. (مجمل اللغة). انفجار؛ شریدن آب؛ یعنی روان شدن. (دهار). رجوع به شُرّیدَن شود.
(1) - شاریدن. هندی باستان ریشهء kshar(جاری شدن، روان شدن). (ذیل برهان چ معین).

شریدن.

[شُرْ ری دَ] (مص)(1) جاری شدن و روان گشتن. (ناظم الاطباء). رجوع به شَریدَن شود. || ریختن آب و جز آن پی درپی و بدون فاصله. (از آنندراج) (از برهان) (ناظم الاطباء). پیاپی ریختن آب و مانند آن از ناودان یا جای دیگر و بر این قیاس شران؛ یعنی پیاپی روان و ریزان، و آواز ریختن پیاپی را شرشر به ضم هر دو شین نیز گفته اند و شار نیز در آبشار و سرشار به معنی ریختن است؛ یعنی آبریز و سرریز. (انجمن آرا) (آنندراج)(2) ریختن پیاپی و بلافاصلهء آب از بالا و پایین. (فرهنگ فارسی معین). شرشر کردن. شریدن. (در تداول) : چندان باران آمدی که ناودان بشریدی. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج5 ص134).
(1) - در فرهنگ فارسی معین بدون تشدید راء آمده است.
(2) - در انجمن آرا و به تبع در آنندراج با افزودن الفی در وسط بصورت «شریدان» آمده.

شریر.

[شَ] (ع) جانب دریا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || نام درختی بحری. (ناظم الاطباء). درختی است دریایی. (منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) خوب و نیک و خوش. || جمیل و رعنا. (ناظم الاطباء). || بد. ج، اَشرار، اَشِرّاء. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). بد. (منتهی الارب). || بدکار و بدعمل و بدذات و بدداشت و بدخواه. (ناظم الاطباء). در فارسی به جای شِرّیر بکار رود : مردی بود که او را یعقوب جندی گفتندی شریری، طماعی، نادرستی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص685). می بینم که کارهای زمانه میل به ادبار دارد... و نیکمردان رنجور و مستذل و شریران فارغ و محترم. (کلیله و دمنه). به گفتار... چربک شریر فتان... عیال نهفتهء خود را نیازارد. (کلیله و دمنه). کیست که... بر شریر فتان مخالطت گزیند و در حسرت و ندامت نیفتد. (کلیله و دمنه). پادشاه عادل به تحریض و تحریک ساعی نمام و شریر کذاب فتان انصاف بنده نمی فرماید. (سندبادنامه ص134). سروران فتن و شریران زمن شلوه و ایوانی با دیگر اعیان گرجی را دستگیر کردند. (تاریخ جهانگشای جوینی). || سرکش و خودسر. (ناظم الاطباء).

شریر.

[شِرْ ری] (ع ص) مرد بسیارشر. ج، شریرون. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). بدکردار. (دهار). کثیرالشر. (مهذب الاسماء).

شریر.

[شُ رَیْ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). جایگاهی است در دیار عبدالقیس. (از معجم البلدان).

شریرون.

[شِرْ ری] (ع ص، اِ) جِ شِرّیر. (قطر المحیط) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شریر شود.

شریرة.

[شَ ری رَ] (ع ص، اِ) شریره. سوزن کلان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || یکی شریر، یک درخت دریایی. (از اقرب الموارد). || تأنیث شریر؛ به معنی بد و بدکار: ارواح شریره. (یادداشت مؤلف). بدکار. (از اقرب الموارد). رجوع به شریر شود.

شریرة.

[شُ رَ رَ] (اِخ) دختر حارث که صحابه است. (منتهی الارب).

شری زده.

[شَ را زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)مبتلا به شرا و مخملک شده. (ناظم الاطباء). رجوع به شری شود.

شریس.

[شَ] (ع اِ) شیر بیشه. || (اِمص) بدخویی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بدسرشتی. (ناظم الاطباء). || (ص) بدخو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نفور. بدخلق. بدخو. اشرس. شَرِس (یادداشت مؤلف). || بدسرشت. (ناظم الاطباء). سخت خلافکار. (از اقرب الموارد).

شریس.

[شَ] (معرب، اِ) مأخوذ از سریش فارسی و به معنی آن. (ناظم الاطباء). رجوع به سریش شود.

شریش.

[شَ] (معرب، اِ) معرب یونانی سریس(1). کاسنی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کاسنی شود.
(1) - Seris.

شریش.

[شَ] (اِخ) شهر بزرگی است در ناحیهء شذونه که مرکز اینجاست و امروز شرنش خوانندش. (از معجم البلدان). نام شهری به اندلس (اسپانیا)(1). (یادداشت مؤلف). شهری است در اسپانیا در ناحیهء قدش(2)، در آنجا اسپانیاییان و عرب مکرر با هم جنگیدند تا آلفونس عالم آن را به سال 1264 م. تصرف کرد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Xeris=Jerez.
(2) - Cadiz.

شریشی.

[شَ] (اِخ) ابوالعباس احمدبن عبدالمؤمن. متوفای 619 ه . ق. او راست: شرح ایضاح ابوعلی. (یادداشت مؤلف). رجوع به احمد... و اعلام المنجد شود.

شریشی.

[شَ] (اِخ) احمد از مردم بلنیه بود سپس به مشرق رفت. او راست: شرح مقامات حریری. (از اعلام المنجد).

شریصة.

[شَ صَ] (ع اِ) رخسار. ج، شَرائص. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شریط.

[شَ] (ع اِ) ریسمان از لیف خرما تافته جهت تخت و مانند آن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رسن. (مهذب الاسماء). شریت. آنچه چارواداران بغلط شلید گویند برای بستن کجاوه. (یادداشت مؤلف). رجوع به شریت شود.
- شریط کردن؛ در تداول مکاریان، بستن بندهای بار یا کجاوه و استوار کردن روپوش آن. (یادداشت مؤلف).
|| طبلهء زنان که در وی بوی خوش نهند. || جامه دان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (ص) مشروط. (از اقرب الموارد). رجوع به مشروط شود.

شریط.

[شَ] (اِخ) نام دهی در جزیرهء خضرای اندلس. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از معجم البلدان) (ناظم الاطباء).

شریط.

[شُ رَ] (اِخ) پدر نبیط است. (منتهی الارب).

شریطة.

[شَ طَ] (ع مص) شریطه. لازم گرفتن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). شرط در لازم گرفتن چیزی و اجرای آن در بیع و مانند آن. (از اقرب الموارد). || (اِ) شرط نامهء خرید و فروخت. (مهذب الاسماء). || شرط و پیمان. ج، شَرائط. (منتهی الارب) (از آنندراج). || (ص) شتر شکافته گوش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || (اِ) بندی که جامه بر آن افکنند. (مهذب الاسماء) (یادداشت مؤلف). رژه. (یادداشت مؤلف). || گوسپندی که در گلوی آن نشان اندک و خفیف کنند، مانند نشان حجامت و رگ گردن آن را نبرند و خون نریزند... و این رسم جاهلیت است و فی الحدیث: لاتَأکلوا لشریطة. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || مشروطة. (اقرب الموارد). رجوع به مشروطة شود.

شریع.

[شَ] (ع ص، اِ) کتان نیکو و جید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || نیک دلیر و شجاع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). شجاع. (اقرب الموارد).

شریعت.

[شَ عَ] (ع اِ) جای به آب درآمدن و کنارهء آبی که خلایق از آنجا آب خورند. (غیاث اللغات). || جوی بزرگ. (غیاث اللغات). رجوع به شریعة شود. || قانونی که پیغمبران از جانب خداوند عالم بر مردمان آورده اند و وخشوربند و وخشورپند و وخشورنهاد نیز گویند. (ناظم الاطباء). راه پیداکردهء خدا برای بندگان در دین محمدی (ص) به عبادات و معاملات. (غیاث اللغات). راه. کیش. آیین. شریعه. شریعة. راه دین. ملت. راه روشن. دین. قانون. ج، شرایع. مقابل طریقت. (یادداشت مؤلف). راه دین. (مهذب الاسماء). حبل المتین. (دهار) : تا رستخیز این شریعت خواهد بود هر روزی قوی تر و پیداتر و بالاتر. (تاریخ بیهقی). عقوبت بر مقتضای شریعت باشد چنانکه قضات حکم کنند برانند. (تاریخ بیهقی). امیرالمؤمنین را از عزیمت خویش آگاه کردیم و عهد... جملهء مملکت پدر را خواستیم... هرچند بر حق بودیم به فرمان وی تا موافق شریعت باشد. (تاریخ بیهقی).
در ره دین پوی بر ستور شریعت
وز علما دان درین طریق منازل.ناصرخسرو.
گفتند که موضوع شریعت نه به عقل است
زیرا که به شمشیر شد اسلام مقرر.
ناصرخسرو.
از سخن دین به بوستان شریعت
برگ و بر علم را بدیع نهالیم.ناصرخسرو.
آنگاه بپرسیدم از ارکان شریعت
کاین پنج نماز از چه سبب گشت مسطر.
ناصرخسرو.
جان تو بی علم خر لاغر است
علم ترا آب شریعت(1) چراست.ناصرخسرو.
آنگاه شریعت آمدش و رسول گشت پس از آن چهل و هشت سال بزیست. (قصص الانبیاء ص140)...
نرود بر شریعت استهزا.ابوالفرج رونی.
پس اگر روزی چند صبر باید کرد در رنج عبادت و بند شریعت عاقل از آن چگونه سرباز زند. (کلیله و دمنه).
در مذهب عشاق چنان است شریعت
کآنرا که بکشتند دیت باز نخواهند.خاقانی.
گفتم گلوی دیو طبیعت توان برید
گفتا توان اگر ز شریعت کنی حسام.
خاقانی.
شیر تنهارو شریعت را
با سگی در خطاب دیده ستند.خاقانی.
علم و حکمت و شریعت و طریقت بیان کرد. (سندبادنامه ص3). فاضلترین انبیاء آن است که به وی کتاب و شریعت نازل شده است. (سندبادنامه ص7). بر من لازم آمد بموجب شریعت و فتوت و سنت مروت به دفع آن کوشیدن. (سندبادنامه ص323). از احکام شریعت و قضایای طریقت اعراض می نمایند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص398). مشاعل شریعت در آن دیار و اعصار برافروخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص348).
ملک طبیعت به سخن خورده اند
مهر شریعت به سخن کرده اند.نظامی.
مرد دین را شریعت آموزد
شمع در پیش شمس بفروزد.؟
- شریعت اسلام؛ شریعت محمدی. دین اسلام. (یادداشت مؤلف).
- شریعت محمدی؛ شریعت اسلام. دین اسلام. دین محمدی. (یادداشت مؤلف).
- شریعت مطهر؛ شریعت پیغمبر آخرالزمان صلوات الله و سلامه علیه. (ناظم الاطباء).
|| گاهی اوقات در کتاب مقدس قصد از شریعت کتب عهد عتیق می باشد. (از قاموس کتاب مقدس). || وقتی قصد از پنج سفر موسی است محتمل که پنج سفر همان شریعت بوده است که می بایست هریک از سلاطین آل اسرائیل یک نسخه از آن در نزد خود داشته همواره به مذاکره و تلاوت آن مشغول باشد و پیر و جوان را واجب بود چه در حکومت و چه در ظاهر بر مطالب آن عارف و مطلع باشد. (قاموس کتاب مقدس). || عرف. عادت. (یادداشت مؤلف) : اما اگر جوانی بود که طبع راست دارد اگر چه شعرش نیک نباشد امید بود که نیک شود و در شریعت آزادگی تربیت او واجب باشد و تعهد او فریضه. (چهارمقاله ص31). || (اصطلاح عرفان) در اصطلاح عبارت است از امور دینی که حضرت عزت عز شأنه جهت بندگان به لسان پیغمبر تعیین فرموده از اقوال و اعمال و احکام که متابعت آن سبب انتظام امور معاش و معاد باشد و موجب حصول کمالات گردد و شامل احوال خواص و عوام بوده جمیع امت در آن شریک باشند چون شریعت مظهر فیض رحمانی است که رحمت عام است. هجویری گوید: شریعت و حقیقت از عبارات اهل الله است که یکی از صحت حال ظاهر کند و یکی از اقامت حال باطن. ابوالقاسم قشیری گوید: شریعت امر به التزام عبودیت است و حقیقت مشاهدهء ربوبیت و هر شریعتی که مؤید به حقیقت نباشد غیر مقبول است و هر حقیقتی که مقید به شریعت نباشد غیر محصول است. شریعت جهت تکلیف خلق می آید و حقیقت از طریق و تصریف حق خبر می دهد. خواجه عبدالله گوید: «شریعت» همه نفسی بود و اثبات بر قالب و هیکل و «طریقت» همه محو کلی باشد و حقیقت همه حیرت است، شریعت را تن شمر و طریقت را دل، و حقیقت را جان، اگر شریعت خواهی اتباع و اگر حقیقت خواهی انقطاع باقی همه صداع. بعضی گویند: شریعت معرفت سلوک الله است و حقیقت دوام نظر به سوی اوست و طریقت سلوک طریق شریعت است یعنی عمل به مقتضای شریعت و بالجمله مراحل تربیت معنوی عبارتند از: شریعت، طریقت، معرفت و حقیقت که در مرحلهء اول التزام شریعت و در رتبت دوم به مدد راهنمای معنوی و رشد احکام طریقت را نیز ملتزم شود. (از فرهنگ مصطلحات عرفا تألیف سجادی).
(1) - به معنی دیگر شریعت هم ایهام دارد.

شریعت زاده.

[شَ عَ دَ / دِ] (اِخ) از آزادیخواهان و مشروطه طلبان و سیدی فاضل و عالم به علوم قدیمه، و مطلع از بسیاری از علوم عصر بود، او را در تبریز به قتل غیله کشتند. (از یادداشت مؤلف).

شریعتمدار.

[شَ عَ مَ](1) (ص مرکب)عنوان و لقبی بود که بر عالمان علوم دینی اطلاق می شد؛ یعنی کسی که مدار شریعت است.
(1) - از شریعت به معنی راه دین + مدار به معنی آنچه شی ء بر آن گردد. در عصر قاجار این گونه ترکیبات بسیار متداول بود.

شریعتمدار.

[شَ عَ مَ] (اِخ) استرآبادی تهرانی. شیخ محمد حسن پسر حاج محمد جعفر و برادر شیخ علی استرآبادی تهرانی، مانند پدر و برادر خود از افاضل عصر خود بود و از تألیفات اوست : 1- اساس الاحکام فی شرایع الاسلام. 2- مظاهر الانوار. وی به سال 1318 ه . ق. درگذشت. (از ریحانة الادب ج2 ص320).

شریعتمدار.

[شَ عَ مَ] (اِخ) استرآبادی. شیخ علی بن محمد جعفر فرزند شریعتمدار استرآبادی معروف از فقها و دانشمندان بود و مانند پدر خود تألیفاتی داشت که از آنجمله است. 1- انیس الغربا. 2- بحرالدرر (در علم نحو). 3- البروق اللامعة. 4- بوستان (منظومهء پارسی در تجوید). 5- غایة الاَمال فی علم الرجال. 6- نهایة الاَمال. و چندین اثر دیگر. وی به سال 1315 ه . ق.در تهران درگذشت. (از ریحانة الادب ج2 صص319-320). رجوع به همان مأخذ شود.

شریعتمدار.

[شَ عَ مَ] (اِخ) استرآبادی تهرانی. محمد جعفربن ملاسیف الدین استرآبادی تهرانی. از فقها و مجتهدان قرن سیزدهم هجری قمری بود و از آثار اوست: 1- آب حیات (در اصول دین). 2- اثبات الفرقة الناجیة. 3- الاربعین فی فضائل امیر المؤمنین. 4- ارشاد المسلمین. 5- اعمال العلوم. 6- الایجاز فی فوائد الدرایة و الرجال. 7- تجوید القرآن. 8- تحفة العراق فی علم الاخلاق. 9- جامع الفنون. 10- الخزائن. 11- حیات الارواح. 12- الشوارع. 13- صفات الباری. 14- مدائن العلوم. 15- مصباح الهدی. 16- المصابیح. 17- نجم الهدایة. 18- ینابیع الحکمة. و چندین اثر دیگر. وی به سال 1263 ه . ق. در 66سالگی درتهران درگذشت. (از ریحانة الادب ج2 صص 318-319). رجوع به همان مأخذ شود.

شریعتمدار.

[شَ عَ مَ] (اِخ) دامغانی. از علمای معاصر بود. از مؤلفات اوست: 1- انتباه نامهء اسلامی. 2- بت پرستی یا مسیحیت کنونی. (ترجمهء کتاب عقائد الوثنیة فی الدیانة النصرانیة). وی به سال 1346 ه . ق. درگذشت. (از ریحانة الادب ج2 ص320).

شریعت نهادن.

[شَ عَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) راه و طریقه ای نهادن. آیین و رسم و دینی ابداع کردن :
مگر خزان به رزان نوشریعتی بنهاد
که کرد بر همه عالم مباح خون رزان.
امیرمعزی (از آنندراج).

شریعة.

[شَ عَ] (ع اِ) راه پیداکردهء خدای تعالی بر بندگان در بندگی خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برخی گفته اند: راه کیش و آیین است و به این معنی توان گفت شرع و شریعت دو لفظ مترادف باشند. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (از اقرب الموارد). راه دین. (از تعریفات جرجانی) (دهار). راه مسلمانی. (دهار). احکامی که خداوند برای بندگان قانون قرار داده. سنت. آیین پیغمبران. دین. (یادداشت مؤلف). || فرمان بردن در التزام و اجرای بندگی. (از تعریفات جرجانی). || راه روشن و راست. || آستانه. || جای آب درآمدن. ج، شَرائع. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شریعت و شریعه شود.

شریعة.

[شَ عَ] (اِخ) نام دیگر نهر اردن. (نخبة الدهر دمشقی ص107) (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به اردن شود.

شریعه.

[شَ عَ / عِ] (ع اِ) شریعة. شریعت. رجوع به شریعت شود. جای برداشتن آب از رودخانه. (ناظم الاطباء). || مشرع. مشرعه. شرعة. مشرب. منهل. ورد. مورد. آبخور. آبشخور: شریعهء فرات. ج، شَرائع. (یادداشت مؤلف). آنجای از رودخانه که حیوانات را در آنجا آب دهند. (ناظم الاطباء). رجوع به شریعة شود.

شریعی.

[شَ] (اِخ) ابومحمد حسن شریعی. از صحابهء امام دهم و یازدهم بود و او اول کسی است که بعد از امام یازدهم به ادعای بابیت برخاسته و به الحاد و کفر منسوب شده و توقیعی در لعن او صادر شده است. پیروان او را شریعیة می گویند. (از خاندان نوبختی ص235). رجوع به شریعیة شود.

شریعیة.

[شَ عی یَ] (اِخ) از غلات حلولیه، اصحاب ابومحمد حسن شریعی از اصحاب امام دهم و یازدهم. (از خاندان نوبختی ص235 و 258). رجوع به مآخذ مندرج در متن بالا و نیز مدخل شریعی شود.

شریف.

[شَ] (ع ص) مرد بزرگ قدر. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد دارای شرف و دارای بزرگی در دین و دنیا و مرد بزرگ قدر. ج، شُرَفاء، اَشراف، شَرَف. (ناظم الاطباء). بزرگوار. (مهذب الاسماء) (دهار) (مقدمهء لغت میرسیدشریف جرجانی). وجیه. (زمخشری). صاحب شرف. ج، شرفاء. اشراف، شَرَف. یا شرف مفرد است به معنی شریف. مؤنث، شریفة، ج، شرائف، شریفات. (از اقرب الموارد). مرد بزرگوار و بزرگ قدر و اصیل و پاک نژاد و دارای شرافت و علو قدر و مرتبه. (ناظم الاطباء). نعت از شرف. بزرگ. بزرگوار. ماجد. صاحب علو حسب. رفیع. نبیل. بزرگ قدر. گرانقدر. عالیقدر. والامقام. مقابل خسیس. مقابل وضیع. (یادداشت مؤلف). مرد بزرگ قدر و نجیب و اصیل. (غیاث اللغات). ذؤابه. عَرض. عُرض. عُراعَر. علی. مجید. وَعل. وَعِل. (منتهی الارب) : روی به زنی کرد از شریف ترین زنان و گفت: گاه آن نیامد که این سوار را از اسب فرودآورند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص189). گردانید او را به پاکی فاضلتر قریش از روی حسب و کریمتر قریش از روی اصالت نسب و شریفتر قریش از روی اصل. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص308). شریف آن کس تواند بود که خسروان روزگار وی را مشرف گردانند. (کلیله و دمنه). بشناختم که آدمی شریفتر خلایق و عزیزتر موجودات است. (کلیله و دمنه). تن و جان من... فدای ذات شریف ملک باد. (کلیله و دمنه).
مقام دولت و اقبال را مقیم تویی
زهی رفیع مقام و خهی شریف مقیم.سوزنی.
شریف اگر متضعف شود خیال مبند
که پایگاه بلندش ضعیف خواهد شد.
سعدی (گلستان).
- شریف الوجود؛ عزیزالوجود و کسی که دارای شرافت و بزرگی باشد. (از ناظم الاطباء).
- شریف زاده؛ آنکه اصل و نسب شریف دارد. دارای اصالت و نجابت خانوادگی :
شریف زاده چو مفلس شود در او پیوند
که شاخ گل چو تهی گشت بارور گردد
لئیم زاده چو منعم شود از او بگریز
که مستراح چو پر گشت گنده تر گردد.
ابن یمین.
- شریف کش؛ قاتل افراد شریف و نجیب و بزرگوارتر. نابودکنندهء مرد بزرگوار :
ای چرخ شریف کش که دونی
جان را دیت از دهات جویم.خاقانی.
- شریف و وضیع یا وضیع و شریف؛ مردم بزرگ قدر و مردم فرومایه و حقیر. (از ناظم الاطباء). خرد و بزرگ. (یادداشت مؤلف) :
در سرای گشاده ست بر وضیع و شریف
نهاده روی جهانی بدین مبارک در.فرخی.
چون او به جهان در نه شریف و نه وضیع.
منوچهری.
دخترکان سیاه زنگی زاده
بس به وضیع و شریف روی گشاده.
منوچهری.
مردم روزگار وی وضیع و شریف او را گردن نهند و منقاد باشند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص92). چنان محتشم را سبک بر زبان آورد مردمان شریف و وضیع را ناپسند شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص383).
همه داده گردن به علم و شجاعت
وضیع و شریف و صغار و کبارش.
ناصرخسرو.
هرکس را که در خدمت و مصاحبت ایشان بود از شریف تا وضیع... (تاریخ جهانگشای جوینی).
|| هر شی ء بزرگ قدر. (غیاث اللغات). مقابل خسیس: عضو شریف. شغل شریف. مکان شریف. (یادداشت مؤلف). رفیع. (اقرب الموارد). بلند. (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی) :
بلکه ز ما زنده و شریف سخنگوی
نیست مگر جان فر خجسته و میمون.
ناصرخسرو.
ای آنکه نهال شریف نصرت
از کنیت و نام تو بار دارد.مسعودسعد.
شریفترین همه است [ همهء قوای ثلاثه است قوهء انسانی یا نفس ناطقه ] و خسیس ترین قوتهای سه گانه قوت شهوانی است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). هرکه نفسی شریف... دارد خویشتن را از محل وضیع به منزلتی رفیع می رساند. (کلیله و دمنه). هر روز منزلت وی... شریفتر... می شد. (کلیله و دمنه). و آن درجت شریف و رتبت عالی و منیف را سزاوار و موشح نتوانست گشت. (کلیله و دمنه). جان را وقایهء ذات و فدای نفس شریف او می ساخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص440).
ای شام شریف طرهء مشکینت
وی صبح نشابور رخ رنگینت.
مفید بلخی (از آنندراج).
- احوال شریف؛ تعارف احترام آمیزی است که هنگام دیدار دوست یا آشنایی بدو گویند، و معمو خطابی است مهتر را بر کهتر.
- حال شریف؛ احوال شریف. مزاج شریف. رجوع به دو ترکیب فوق در ذیل همین مدخل شود.
- مجلس شریف؛ محکمهء قضاوت. (ناظم الاطباء).
- || مجمع نجبا. (ناظم الاطباء).
- مزاج شریف؛ خوی عالی و این کلمه را نیز در پرسش حال می گویند. (ناظم الاطباء).
|| سید علوی. (یادداشت مؤلف) :
رفت صوفی گفت خلوت با دو یار
تو فقیهی این شریف نامدار.مولوی.
دیگری گفت: پدرش نصرانی بود در ملطیه پس او شریف چگونه باشد. (گلستان سعدی).
- شریف رضی؛ سیدرضی. رجوع به رضی شود.
- شریف مرتضی؛ سیدمرتضی. رجوع به علم الهدی موسوی شود.
|| دیناری از طلا مر تازیان را. (ناظم الاطباء).

شریف.

[شَ] (اِخ) قومی است که عمال سلاطین مصر را معزول العمل ساخته بطناً بعد بطن به طریق توارث متکفل امور ریاست کعبه اند و آن جماعت را شرفاء کعبه گویند و شریف مفرد آن است. (آنندراج). لقب بزرگ و رئیس مکهء معظمه. (ناظم الاطباء): شریف مکه؛ حاکم مکهء معظمه که سید باشد. (غیاث اللغات) :
ما شریف کعبهء عشقیم و دائم برهمن
ارمغان از بهر ما ناقوس و زنار آورد.
مالک یزدی (از آنندراج).
رجوع به شرفا شود.

شریف.

[شَ] (اِخ) نام شهری از ایران. (آنندراج).

شریف.

[شَ] (اِخ) او راست کتاب معما موسوم به «الفیهء شریف» (تألیف سال 908 ه . ق.) او بیتی ساخته که هزار اسم به طریق تعمیه از آن پدید آید با تعدد ایهام در هر اسم، بیت این است :
از قد و ابرو بدید آن ماه چهر
موج آب دیده ام بالای مهر.
طریق استخراج این اسامی را در یک جلد کتاب گنجانده و در این باب گوید :
بیتی که یک کتاب بود در بیان او
معلوم نیست گفته کسی غیر این ضعیف
کرده شریف تعمیه در وی هزار نام
زآن رو ملقب است به الفیهء شریف.
(یادداشت مؤلف).

شریف.

[شَ] (اِخ) سی و یکمین از امرای بنی مرین مراکش، در 875 ه . ق. (یادداشت مؤلف).

شریف.

[شَ] (اِخ) ابن علی بن یوسف... حسنی فاطمی علوی. جد پادشاهان سجلماسی، که همگی به مولای ملقب بودند وی به سال 997 ه . ق. در سجلماسه بدنیا آمد. و مردم سجلماسه به سال 1041 ه . ق. با وی بیعت کردند. مرگ او به سال 1069 ه . ق. بود. (از اعلام زرکلی).

شریف.

[شَ] (اِخ) ابوالمظفربن ابی الهیثم هاشمی، ملقب به علوی معاصر ابوالفضل بیهقی. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابوالمظفر و نیز تاریخ بیهقی چ ادیب ص197 شود.

شریف.

[شَ] (اِخ) ابوالمعالی شریف. پنجمین از حمدانیان. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابوالمعالی الشریف... شود.

شریف.

[شَ] (اِخ) ابویعلی محمد بن محمد بن صالح هاشمی عباسی، معروف به ابن هباریه شاعر عرب. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابن هباریه شود.

شریف.

[شَ] (اِخ) جرجانی. میر سیدشریف، علی بن محمد جرجانی، دانشمند ایرانی (متولد 740 ه . ق. در گرگان، متوفای 816 ه . ق. در شیراز). وی در حکمت و عرفان و علوم ادبی دست داشت. سعدالدین تفتازانی او را در سال 779 ه . ق. در قصر زرد به شاه شجاع مظفری معرفی کرد و شاه او را با خود به شیراز برد و وی را مامور تدریس در مدرسهء دارالشفاء کرد. پس از فتح شیراز به دست تیمور این پادشاه او را به سمرقند برد. وی پس از مرگ تیمور بار دیگر به شیراز آمد و در همان شهر به سن 76سالگی درگذشت. مقبرهء او اکنون در محلهء سردُزک زیارتگاه است. وی با سعدالدین تفتازانی مناقشات علمی داشت. از آثار اوست: رسالهء «الکبری فی المنطق»، رساله ای در مراتب وجود، حاشیه بر شرح مطالع، شرح مواقف عضدالدین ایجی. (فرهنگ فارسی معین). از آثار مهم او می توان: کتاب التعریفات (معروف به تعریفات جرجانی)، ترجمان القرآن، امثله، صرف میر، صغری و کبری را نام برد. (از دایرة المعارف فارسی). هدایت رباعی زیر را از وی نقل کرده است:
ای حسن ترا به هر مقامی نامی
وی از تو به هر دلی شده پیغامی
کس نیست که نیست بهره ور از تو ولیک
اندر خور خود به جرعه ای یا جامی.
(ریاض العارفین ص212).
رجوع به دایرة المعارف فارسی (مدخل جرجانی) و فرهنگ سخنوران و مآخذ مندرج در آن و ریحانة الادب شود.

شریف.

[شَ] (اِخ) سیداحمد شریف حسنی. از سادات آل رسول بود. او راست: آثارالانظار و مبتکرات الافکار چ مصر 1319 ه . ق. (از معجم المطبوعات مصر).

شریف.

[شَ] (اِخ) سیدمرتضی علم الهدی... (یادداشت مؤلف). رجوع به شریف مرتضی و علم الهدی موسوی شود.

شریف.

[شَ] (اِخ) یا میر شریف هراتی. نقاش معروف به زمان صفویه. (یادداشت مؤلف).

شریف.

[شُ رَ] (اِخ) نام کوهی بس بلند در عربستان. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شریف.

[شُ رَ] (اِخ) نام آبی در نجد. (ناظم الاطباء). آبی است مر بنی نمیر را به نجد و آنرا روزی است. (منتهی الارب) (آنندراج). آبی است مر بنی نمیر را. (از مجمع الامثال میدانی ص759). آبی است بنی نمیر را و گویند یک وادی است در نجد که قسمت یمینی آن را شرف و قسمت یساری آن را شریف نامند. (از معجم البلدان).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان بهنام بخش ورامین شهرستان تهران. سکنهء آن 477 تن است. آب آن از قنات و روخانهء جاجرود است. محصول آنجا غلات و صیفی و میوه و چغندر می باشد. راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان غار بخش ری شهرستان تهران. آب آن از قنات تأمین می شود. سکنه آن 131 تن است. محصول آنجا غلات و صیفی و چغندرقند. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان قمرود بخش مرکزی شهرستان قم. محصول آنجا غلات و یونجه و صیفی است. سکنهء آن 100 تن و آب آن از فاضلاب رود قم است تأمین می شود. راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء مرکزی بخش شهرستان قزوین. سکنهء آن 870 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات و بنشن و چغندرقند و هندوانه. صنایع دستی زنان: گلیم و جاجیم بافی. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1). نام جایی کنار جادهء تهران و قزوین در 12630 گزی تهران میان حصار و بیدستان. هندوانهء دیم آنجا بخوبی معروف و در حلاوت و عطر و نازکی پوست بی نظیر است. (یادداشت مؤلف).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش جعفرآباد شهرستان ساوه. محصول آنجا غلات و بنشن و چغندرقند. سکنهء آن 176 تن است. آب آن از قنات است. صنایع دستی زنان گلیم و جاجیم بافی. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان ابهررود بخش ابهر شهرستان زنجان. سکنهء آن 118 تن است. آب آن از رودخانه ابهررود و قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات و انگور و سایر میوه ها. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان قهاب رستاق بخش صیدآباد شهرستان دامغان. محصول آنجا غلات و پنبه و پسته و بادام و انگور و حبوب. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. راه آن ماشین رو است. صنایع دستی زنان کرباس بافی. مزرعهء جنت آباد و حیدرآباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش میامی شهرستان شاهرود. سکنهء آن 142 تن است. آب آن از قنات است. محصول آنجا غلات و لبنیات. راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء شهرستان ملایر. محصول آنجا غلات و انگور دیم. سکنهء آن 403 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. صنایع دستی زنان، قالیبافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان سلگی شهرستان نهاوند. سکنهء آن 360 تن و آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات و توتون و حبوب و لبنیات و راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان ساردل بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. سکنهء آن 350 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آنجا غلات و لبنیات و توتون می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان سیلتان شهرستان بیجار. سکنهء آن 275 تن است. محصول آنجا غلات و لبنیات و مختصر انگور و آب آن از چشمه و رودخانهء قزل اوزن تأمین می شود. صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان خسروآباد شهرستان بیجار. سکنهء آن 165 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آنجا غلات و لبنیات. صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان چمچال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان. سکنهء آن 120 تن است. محصول آنجا غلات و توتون و لبنیات و پشم و عسل و آب آن از رودخانهء گاماسیاب تأمین می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان خاور بخش دلفان شهرستان خرم آباد. سکنهء آن 360 تن است. آب آن از سراب داریار احمد تأمین می شود. محصول آنجا توتون و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان میربیگ بخش دلفان شهرستان خرم آباد. آب آن از چشمه تأمین می شود. سکنهء آن 210 تن است. محصول آنجا غلات و لبنیات و پشم. ساکنان از طایفهء شاه عبداللهی هستند و زمستان به قشلاق می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان ناروئی بخش شیب آب شهرستان زابل. سکنهء آن 1105 تن است. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین می شود. محصول آنجا غلات و لبنیات و پنبه. صنایع دستی زنان قالیچه و گلیم و کرباس بافی. راه آنجا فرعی و ساکنان آن از طایفهء ناروئی و براهویی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان بخش پشت آب شهرستان زابل. سکنهء آن 437 تن است. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین می شود. محصول آنجا غلات. صنایع دستی زنان کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور. سکنهء آن 214 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد. سکنهء آن 769 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات و بنشن و چغندر و میوه. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان پیوه ژن بخش فریمان شهرستان مشهد. سکنهء آن 634 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات و بنشن و راه آن اتومبیل رو است. راه شوسهء سابق تهران مشهد از این ده عبور می کرده. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان زاوهء بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه. سکنهء آن 215 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات و پنبه. صنایع دستی زنان کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش اردکان شهرستان یزد. سکنهء آن 1431 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آنجا پسته و غلات و کنجد. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان پیشکوه بخش تفت شهرستان یزد. سکنهء آن 621 تن. آب آن از قنات است. محصول آنجا غلات. صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان. سکنهء آن 112 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

شریف آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز. سکنهء آن 243 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شریف آباد طجر.

[شَ طَ جَ] (اِخ) دهی از دهستان سامن شهرستان ملایر. سکنهء آن 282 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آنجا غلات دیم و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شریف آملی.

[شَ فِ مُ] (اِخ) ملا محمد شریف فرزند ملا شیخ حسن آملی. از گویندگان قرن یازدهم هجری قمری بود. وی به هندوستان رفت و به خدمت ابراهیم خان بن علی مردانخان رسید و در موهان از توابع لکهنو درگذشت. بیت زیر از اوست:
دور چشمت صف برگشتهء مژگان سیاه
دامن خیمهء لیلی است که بالا زده اند.
(از قاموس الاعلام ترکی و فرهنگ سخنوران).
رجوع به فرهنگ سخنوران شود.

شریفات.

[شُ رَ] (اِخ) قبیله ای از اعراب برّ نجدند که در نواحی بندر هندیان در کنار رودخانهء زیدون در زمستان و تابستان در چادرهای سیاه زندگانی کنند و در خانهء گلین نشستن را عار دانند و حکومت بندر هندیان و مضافات آن را تصاحب نموده اند و معیشت آنها از زراعت دیمی و گله داری است و زبان آنها عربی است. (از فارسنامهء ناصری ص331).

شریف ادریسی.

[شَ فِ اِ] (اِخ)ابوعبدالله محمد بن محمد ادریسی صقلی، یکی از مشاهیر علمای اسلام از نسل حکام اندلس بوده و در علوم جغرافیا و نجوم و طب و فلسفه دست داشته است. (از یادداشت مؤلف). رجوع به ادریسی و نیز ریحانة الادب ج2 ص322 شود.

شریف اصفهانی.

[شَ فِ اِ فَ] (اِخ) ملا محمد شریف. از گویندگان قرن یازدهم هجری قمری و از مردم قریهء ورنو سفادران اصفهان و پسر استاد کلبعلی سنگتراش بود و خود نیز به سنگتراشی اشتغال داشت. بیت زیر از اوست:
می توان لذت شمشیر تو در زخمم دید
آن چنان کز لب خندان دل خرم پیداست.
(از قاموس الاعلام ترکی و فرهنگ سخنوران).
رجوع به فرهنگ سخنوران و مآخذ مندرج در آن شود.

شریف افندی.

[شَ اَ فَ] (اِخ) اسعدزاده محمد شریف افندی. از رجال سیاسی و گویندگان و دانشمندان نامی عهد سلطان عبدالحمیدخان اول و سلیم خان ثالث بود و رساله ای به نام «فصول الاَراء فی شأن الملوک و الوزراء» دارد اشعاری به پارسی می سرود از آن جمله است :
حق علیم است ندانی بحقیقت احکام
چون بتحقیق در افلاک مقوم باشی
عالم الغیب خداوند حکیم است همان
سخنت کذب بود گر تو منجم باشی.
وی به سال 1304 ه . ق. درگذشت. (از قاموس الاعلام ترکی).

شریف پاشا.

[شَ] (اِخ) از رجال مصر (متوفای 1887 م.) وی در زمان اسماعیل و توفیق خدیوان مصر وزیر بود و با دختر سلیمان پادشاه ازدواج کرد. (فرهنگ فارسی معین).

شریف پای سوخته.

[شَ فِ تَ / تِ](اِخ) نام شاعری که در فیه مافیه (ص91) رباعی زیر از وی نقل شده است :
آن منعم قدس کز جهان مستغنی است
جان همه اوست او ز جان مستغنی است
هر چیز که وهم تو بر آن گشت محیط
او قبلهء آن است و از آن مستغنی است.
رجوع به ص301 همان مأخذ شود.

شریفتان.

[شَ فَ] (ع اِ) به صیغهء تثنیه: چشم و گوش. (ناظم الاطباء).

شریف تبریزی.

[شَ فِ تَ] (اِخ) از شاعران قرن دهم هجری قمری و از شاگردان لسانی شیرازی و از اواسط الناس و شاعری هموار و پخته است. در هجو غیاث الدین کهره ترکیب بندی گفته که نظیر ندارد. این چند بیت از آن جمله است:
اگر نه ای ز پرستندگان آتش گبر
وگر نه ای ز فروزندگان نار نفاق...
به چوب قیلغه شوقاق تا بگویندت
بلند مرتبه مستوفیی به استحقاق.
(از مجمع الخواص ص145).
بیت زیر از اوست:
کو همنفسی تا کنم اظهار غم دل
زآن پیش که بندد غم دل راه نفس را.
(از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به فرهنگ سخنوران شود.

شریف رضی.

[شَ فِ رَ] (اِخ) رجوع به رضی... شود.

شریف شیرازی.

[شَ فِ] (اِخ) میر سیدشریف خلف میر شریف ثانی از احفاد سیدشریف جرجانی و از شاعران قرن دهم هجری بود. بیت زیر از اوست:
دورم ز بزم وصل تو ای ماه چون کنم
جانم به لب ز ناله رسید آه چون کنم.
(از فرهنگ سخنوران و تحفهء سامی ص29).
رجوع به فرهنگ سخنوران و مآخذ مندرج در آن شود.

شریف شیرازی.

[شَ فِ] (اِخ) میر شریف برادر میر شریف که معرف شیراز و از شاعران قرن یازده هجری قمری بود. رباعی زیر از اوست:
غرض از باده گر مستی است چشم یار هم دارد
گر از گل رنگ مطلوب است آن رخسار هم دارد
نمی دانم چرا گردون به کام من نمی گردد
اگر عیبم پریشانی است زلف یار هم دارد.
(از فرهنگ سخنوران) (قاموس الاعلام ترکی).
رجوع به فرهنگ سخنوران و مآخذ مندرج در آن شود.

شریف فارسی.

[شَ فِ] (اِخ) محمد شریف پسر خواجه عبدالصمد شیرین قلم و معاصر اکبرشاه هندی از گویندگان و نقاشان نامی بود. رباعی زیر ازوست:
عشقی دارم که دین و ایمان من است
دردی دارم که میر سامان من است
گر عشق جدا شود ز من می میرم
گوید که شریف خازن جان من است.
(از فرهنگ سخنوران) (قاموس الاعلام ترکی).
رجوع به فرهنگ سخنوران و مآخذ مندرج در آن شود.

شریف کاشانی.

[شَ فِ] (اِخ) شاعر. از قریهء بادقان کاشان و شاگرد محتشم کاشانی شاعر معروف قرن 10 و 11 و تا سال 1024 ه . ق. زنده بود. رجوع به فرهنگ سخنوران و مآثر رحیمی چ کلکته ج2 ص811 و 845 شود.

شریف کاشانی.

[شَ فِ] (اِخ) از گویندگان قرن دهم هجری قمری بود و مدتی در سیستان و هرات زندگی کرد و هنگامی که عبداللهخان اوزبک هرات را محاصره کرد به هندوستان رفت و به خدمت قطب شاه رسید و در هندوستان درگذشت. بیت زیر ازوست:
چون نی ز بس که سینهء تنگ از فغان پر است
گر تا به روز حشر بنالم همان پر است
(از قاموس الاعلام ترکی و فرهنگ سخنوران).
رجوع به آتشکدهء آذر چ بمبئی ص250 شود.

شریف کحال.

[شَ فِ کَحْ حا] (اِخ)سیدبرهان الدین ابوالفضل سلیمان بن موسی. از سادات و پزشکان نامی و حاذق اسلام بود و طبع شعر داشت. وی اص از مصر بود و سپس به شام منتقل شد و در خدمت صلاح الدین ایوبی به سمت کحالی معرفی شده است. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به معجم الادباء ج4 ص255 شود.

شریف کندی.

[شَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان سیاه منصور شهرستان بیجار. سکنهء آن 400 تن است. محصول آنجا غلات و انگور و لبنیات. آب آن از رودخانه و چشمه تأمین می شود. صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شریفلو.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه. سکنهء آن 174 تن است. آب آن از رودخانهء لیلان و قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات و نخود و چغندرقند است. صنایع دستی زنان جاجیم بافی می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شریف مرتضی.

[شَ فِ مُ تَ ضا] (اِخ)علی بن ابی احمد حسین... بن موسی بن جعفر صادق (ع)، مکنی به ابوالقاسم و ملقب به سیدشریف و شریف مرتضی و علم الهدی و ذوالمجدین و... یکی از بزرگترین دانشمندان شیعه و وزیر القادر بالله و برادر سیدرضی است که در علوم عقلی و نقلی و ادبی و عربی و کلام و حکمت و تفسیر و نحو و لغت و فقه و اصول و حدیث و رجال و شعر و معانی شعر و خطابت دست داشت و دهها آثار ارزنده از خود بجای گذاشت. (از یادداشت مؤلف). رجوع به علم الهدی موسوی شود.

شریفة.

[شَ فَ] (ع ص) مؤنث شریف. (ناظم الاطباء). وجیهه. (یادداشت مؤلف). مؤنث شریف. ج، شَرائف، شَریفات. (اقرب الموارد). رجوع به شریف شود.

شریفة.

[شَرْ یَ فَ] (ع مص) بریدن شریاف کشت را. (منتهی الارب) (آنندراج). بریدن شریاف و برگهای کشت گیاه را. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). افزودن برگ های کشت ببریدن. (المصادر زوزنی). رجوع به شریاف شود.

شریفة.

[شَ فَ] (اِخ) نام دختر محمد بنی فضل که از راویان حدیث است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شریفه.

[شَ فَ] (ع ص) شریفة. هرچیز که دارای شرافت باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به شریف و شریفة شود.

شریفی.

[شَ] (حامص) بزرگواری. مجد. || سیادت. (یادداشت مؤلف). سید علوی بودن :
او شریفی می کند دعوی سرد
مادر او را که می داند که کرد.مولوی.
رجوع به شریف شود. || (ص نسبی) از انتساب شریف و اسم اجدادی است. (از انساب سمعانی). || (ص نسبی، اِ) قسمی از لعل است که به نام کسی که آن را بیرون آوده نسبت کرده اند. (جواهرنامه).

شریفی.

[شَ] (اِخ) بلخی، معروف به صاحب. از گویندگان قرن نهم هجری قمری و از حاضران جوکی میرزا بود و اشعاری در مدح فرمانروایان بدخشان دارد. بیت زیر او راست:
قیامت است قدت گر بود قیامت راست
ز قامت تو به عالم قیامتی برخاست.
(از قاموس الاعلام ترکی).
رجوع به فرهنگ سخنوران (مدخل صاحب) و مآخذ مندرج در آن شود.

شریفی.

[شَ] (اِخ) مشهدی، امیر شریفی. از سادات مشهد و از نسل سیدشریف جرجانی و از گویندگان و موسیقی دانان قرن دهم هجری قمری بود. قطعهء زیر از اوست:
بس که سیل غمت از دیده دمادم گذرد
روز هجر تو مرا چون شب ماتم گذرد
لاله روید ز زمینی که از آنجا گذرم
بس که خون دلم از دیدهء پرنم گذرد.
(از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به فرهنگ سخنوران و مآخذ مندرج در آن شود.

شریفین.

[شَ فَ] (ع ص) تثنیهء شریف به معنی بزرگ قدر: حرمین شریفین. (یادداشت مؤلف). رجوع به شریف شود.

شریفیه.

[شَ فی یَ] (اِخ) شریفیة. مراد سادات آل رسول (ص) است : آن علویان نیز شوکتی داشتند... و زیدی مذهب بودند و در «اقامت» گویند: «محمد و علی خیرالبشر و حی علی خیر العمل» و گفتند مردم آن شهر شریفیه باشند. (از سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص108).

شریفیه.

[شَ فی یَ / یِ] (اِخ) دهی از دهستان مهتاب رستاق بخش صیدآباد شهرستان دامغان. سکنهء آن 210 تن. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات و حبوب و پنبه و پسته و انگور و صیفی است. راه آن فرعی است. صنایع دستی زنان کرباس بافی. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شریق.

[شَ] (ع اِ) جانب مشرق. (ناظم الاطباء). || آفتاب وقتی که برآید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (ص) زن خردشرم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || مفضاة؛ یعنی شرم زنی که هر دو راه آن یکی شده باشد. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به شریم شود. || کودک خوبروی. ج، شُرُق. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شریق.

[شَ] (اِخ) نام موضعی است در یمن. (منتهی الارب). || نام مردی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شریک.

[شَ] (ع ص، اِ) انباز. ج، اَشراک، شُرَکاء. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مشارک و همدست و هنباز. (ناظم الاطباء). انباز. (ترجمهء علامهء جرجانی ص61) (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی ص3) (دهار) (مهذب الاسماء). همباز. (زمخشری). ضیع. شقیص. سهیم. انباز. هنباز. خلیط. سمیر. (یادداشت مؤلف) : قل ان صلاتی و نسکی و محیای و مماتی لله رب العالمین لاشریک له و بذلک امرت و انا اول المسلمین. (قرآن 6/162 و 163). ترجمه: بگو به درستی که نماز من و فرمان برداری من و زندگانی من و مردن من مر خدا راست که پروردگار جهانیان است. نیست شریکی مر او را و به این مأمور شدم و منم نخستین گردن نهندگان. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج4 ص318). و قل الحمد لله الذی لم یتخذ ولداً و لم یکن له شریک فی الملک و لم یکن له ولی من الذل و کبره تکبیراً. (قرآن 17/111). ترجمه: و بگو سپاس مر خدا را آنکه نگرفت فرزندی را و نمی باشد مر او را شریکی در پادشاهی و نمی باشد مر او را دوستداری از مذلت، و بزرگ شمار او را بزرگ شمردنی. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج6 ص354). الذی له ملک السموات و الارض و لم یتخذ ولداً و لم یکن له شریک فی الملک و خلق کل شی ء فقدره تقدیراً. (قرآن 25/2). ترجمه: آنکه مر او راست پادشاهی آسمانها و زمین و نگرفت فرزندی را و نبوده مر او را شریکی در پادشاهی و آفرید هر چیزی را پس اندازه کرد آن را اندازه کردنی. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج7 ص279). متفق سیاحت بودند و شریک رنج و راحت. (گلستان سعدی).
-امثال: شریک اگر خوب بود خدا هم می گرفت. (امثال و حکم دهخدا). شریک دزد و رفیق قافله.
|| حصه دار در داد و ستد و تجارت. || رفیق و یار و همدم و خواجه تاش. (ناظم الاطباء). یار. (یادداشت مؤلف). || هم مکتب و ژین. (ناظم الاطباء) :
تا شریکان ترا بیش نبیند در راه
از جهان بی تو فروبسته نظر باد پدر.خاقانی.
|| ازهری گوید از برخی از عربها شنیدم که به آنکه با دختر یا خواهر کسی ازدواج کرده شریک گویند و آن همان است که (ختن) نامند و آن زن شریکة نامیده می شود. (از اقرب الموارد). || بت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || (اصطلاح رمل) در عرف اهل رمل عبارت است از شکل مضروب فیه. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به مضروب فیه شود.

شریک.

[شُ رَ] (اِخ) نام جد مسددبن مسرهد. || ابن مالک بن عمر پدر بطنی است. (منتهی الارب).

شریک.

[شَ] (اِخ) ابن عبدة صحابی است. || ابن سمحاء صحابی است. || ابن عبدالله تابعی است. (منتهی الارب).

شریک.

[شَ] (اِخ) ابن اعور بصری همدانی. وی در خروج مسلم به کوفه به همراهی ابن زیاد از بصره به کوفه آمد. (از حبیب السیر چ سنگی تهران ج1 ص211).

شریک.

[شَ] (اِخ) ابن حدیر تغلبی. یکی از پهلوانان نامی و از یاران حضرت علی (ع) بود و در صفین شرکت داشت. پس از شهادت حضرت حسین در قیام مختار ثقفی بدو پیوست و با ابراهیم بن اشتر به جنگ ابن زیاد به موصل رفت و پس از کشتن مصرع بن زیاد کشته شد (سال 67 ه . ق.). (از اعلام زرکلی).

شریک.

[شَ] (اِخ) ابن شداد حضرمی. از رؤسا و شجاعان عرب و از یاران حضرت علی بود، بعدها در کوفه مسکن گزید و به اتفاق حجربن عدی بر معاویه قیام کرد و معاویه او را به سال 51 ه . ق. در مرج عذراء کشت. (از اعلام زرکلی).

شریک.

[شَ] (اِخ) ابن شیخ مهدی. مردی بود از عرب به بخارا، وی شیعه و مبارز بود و گروهی بیشمار را گرد خود جمع کرد. از جمله امیر بخارا عبدالجباربن شعیب و امیر خوارزم عبدالملک بن هرثمه با وی بیعت کردند. ابومسلم به جنگ وی لشکر فرستاد مردم بخارا با شریک همدست و همداستان گشتند ولی سرانجام شریک از سپاه ابومسلم و قتیبة بن طغشاده شکست خورد و در حین جنگ از اسب بیفتاد و کشته شد. (از تاریخ بخارای نرشخی صص73-77). زرکلی مرگ وی را به سال 133 ه . ق. نوشته است. رجوع به اعلام زرکلی و کامل بن اثیر ج5 ص168 شود.

شریک.

[شَ] (اِخ) نخعی. ابن عبدالله بن حارث نخعی کوفی، مکنی به ابوعبدالله از علمای فقه و حدیث بود و منصور خلیفهء عباسی وی را به سال 153 ه . ق. به سمت قاضی کوفه برگزید و سپس عزل کرد. ولی مهدی دوباره او را به همان شغل منصوب کرد. وی در قضاوت عادل بود. شریک به سال 95 ه . ق. در بخارا متولد شد و به سال 177 ه . ق. در کوفه درگذشت. (از اعلام زرکلی).

شریک آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش شهر بابک شهرستان یزد. سکنهء آن 365 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات و صنایع دستی زنان کرباس و قالی بافی است. راه آن ارابه رو. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

شریک آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان گلاشکرد بخش کهنوج شهرستان جیرفت. سکنهء آن 120 تن. آب آن از رودخانه تأمین می شود. محصول آنجا خرما است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شریک آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان ریگان بخش فهرج شهرستان بم. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات و حنا و خرما و مرکبات و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شریک دمشقی.

[شَ کِ دِ مَ] (اِخ)معروف به اخفش نحوی مقری و محدث ثقه و امام در قراءت ابن ذکران، وفات او در 93سالگی در سال 292 ه . ق. به دمشق بود. (یادداشت مؤلف).

شریکة.

[شَ کَ] (ع ص، اِ) مؤنث شَریک. ج، شَرائک. (ناظم الاطباء). زن انباز. (منتهی الارب). رجوع به شریک شود.

شریکی.

[شَ] (حامص) شراکت و حصه داری و انبازی. || همدستی. (ناظم الاطباء). رجوع به شریک شود.

شریکیه.

[شَ کی یَ] (اِخ) فرقه ای از غلاة شیعه که علی بن ابیطالب را شریک حضرت رسول (ص) می شمردند. (از خاندان نوبختی به نقل از خطط ج4 ص177). رجوع به امریه شود.

شریلی.

[شِ ریل لی] (اِخ) دهی از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو. محصول آنجا غلات. آب آن از چشمه تأمین می شود. صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شریم.

[شَ] (ع ص، اِ) شرم زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || زن مفضاة که هر دو شرمش یکی شده باشد. (ناظم الاطباء). آن زن که راه گذر بول و کودکش یکی شده باشد. (مهذب الاسماء). به معنی شروم است. (منتهی الارب). رجوع به شریق و شروم شود. || ابزاری مانند اره جهت چوب تراشی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

شری مری.

[شِ مِ] (اِخ) دهی از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان اهواز. محصول آنجا غلات و سکنهء آن 175 تن و راه آن اتومبیل رو است. صنایع دستی زنان قالیچه بافی است. آثار نهر قدیم مشاهده می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شرینه.

[شَ نَ / نِ] (اِ) شِرّینَه. شِرّینِه. جرب خشک. (ناظم الاطباء). رجوع به شِرّینَه و شِرّینه. شود.

شرینه.

[شِرْ ری نَ / نِ] (اِ) شَرینَه. شِرینِه. جرب خشک. (ناظم الاطباء). رجوع به شَرینَه و شَرینِه شود.

شریة.

[شَرْ یَ] (ع اِ) واحد شری؛ یعنی یک درخت حنظل. (از اقرب الموارد). مفرد شری. (منتهی الارب). رجوع به شری شود. || یک خرمابن ازدانه رسته. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شریة.

[شَ ری یَ] (ع اِ) طریقه و روش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || طبیعت. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || (ص) زنی که همواره دختر آرد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مؤنث شریّ، اسبی که در سیر خود مبالغه کند. (از اقرب الموارد). رجوع به شری شود.

شز.

[شَزز] (ع ص) شی ءٌ شز؛ چیز سخت و خشک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یابس. (از مهذب الاسماء). رجوع به شَزیز شود.

شزازت.

[شَ زَ] (ع اِمص) خشکی سخت. (یادداشت مؤلف). رجوع به شزازة شود.

شزازة.

[شَ زَ] (ع مص) شزازت. سخت خشک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به شزازت شود.

شزب.

[شَ] (ع مص) لاغر و باریک گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درشت شدن جای. || خشک شدن و پژمریدن شاخه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شزب.

[شُزْ زَ] (ع ص) جِ شازِب. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جِ شازب به معنی لاغر و خشک از اسب و جز آن. (آنندراج). رجوع به شازب شود.

شزب.

[شُ] (ع ص) جِ شازِب. (ناظم الاطباء). رجوع به شازب شود.

شزبة.

[شَ بَ] (ع ص، اِ) کمانی که نه نو باشد نه کهنه. رجوع به شزیب شود. || ماده خر لاغر. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ماده شتر لاغر. (ناظم الاطباء). || دفعه. (از اقرب الموارد).

شزبة.

[شُ بَ] (ع اِ) فرصت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شزر.

[شَ] (ع اِمص) شدت. سختی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || طحن شزراً؛ بسوی راست گردانید آسیا را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (ص) غزل شزر؛ رشتهء باژگونه و ناراست. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِمص) سرخی چشم. (از اقرب الموارد).

شزر.

[شَ] (ع مص) به دنبال چشم نگریستن کسی را از غضب و یا از تکبر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نگریستن به گوشهء چشم به خشم یا به ترس. (المصادر زوزنی). || به اعراض و کراهت دیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || در یک جانب کسی نظر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به گوشهء چشم به کسی نگریستن نه از روبرو. (از اقرب الموارد). || چپ و راست دیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || نیزه زدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). || چشم زخم رسانیدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || بسوی راست گردانیدن آسیا را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || باژگونه تافتن ریسمان را و از چپ تاب دادن آن را. (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). چیزی به زور واتافتن. (تاج المصادر بیهقی).

شزر.

[شَ زَ] (ع اِمص) اعراض. || تکبر. || خشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شزراء .

[شَ] (ع ص) چشم سرخ که در نگاه کردن آن اعراض و تکبر باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). چشم سرخ مانند چشم شخص خشمناک و چشم شیر. (از اقرب الموارد).

شزرة.

[شُ رَ] (ع اِمص) سرخی چشم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شزر شود.

شزغ.

[شَ] (معرب، اِ) معرب چغز، به معنی غوک خرد. (یادداشت مؤلف). رجوع به چغز شود.

شزن.

[شَ / شُ زُ] (ع اِ) شتالنگ که بدان بازی کنند. کعب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پژول. بژول. بجول. قاب. شتالنگ که بدان قماربازی کنند. (یادداشت مؤلف). رجوع به شتالنگ و مترادفات دیگر شود.

شزن.

[شَ زَ] (ع ص) مرد دشخوارخو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مرد تندخو. || (اِمص) خستگی شدید از پابرهنگی. (از اقرب الموارد). || درشتی. ج، شُزون. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سختی زندگانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). سختی. (از اقرب الموارد). || (اِ) ناحیه. || جانب. || دوری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || زمین درشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد).

شزن.

[شَ زَ] (ع مص) سخت مانده شدن مرد از برهنگی پای. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شادمان گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || سخت گردیدن چیزی و هنگفت و غلیظ گردیدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شزن.

[شُ / شُ زُ] (ع اِ) ناحیه و کرانه و جانب چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ناحیت. ج، اَشزان. (مهذب الاسماء). رجوع به شَزن شود.

شزنة.

[شَ نَ] (ع ص) زن بخیل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِمص) سختی و درشتی. || (اِ) کرانه. (ناظم الاطباء). رجوع به شزن شود.

شزنة.

[شُ زُ نَ] (ع اِمص) شَزَنَة. شُزنَة. سختی و درشتی. || (اِ) کرانه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به شزن و شَزْنَة شود.

شزنة.

[شُ نَ] (ع اِمص) شُزُنَة. شَزَنَة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شُزُنَة. و شَزنَة شود.

شزنة.

[شَ زَ نَ] (ع اِمص) شُزُنَة. رجوع به شُزُنَة شود.

شزو.

[شُ] (ص) به لغت زند، گناهکار و بزهکار و عاصی. (ناظم الاطباء).

شزو.

[شَزْوْ] (ع مص) بلند گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شزوب.

[شُ] (ع اِ) جِ شَزیب. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شزیب شود.

شزوب.

[شُ] (ع مص) به معنی شَزب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). باریک میان شدن اسب. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). لاغر و باریک گردیدن. (آنندراج). رجوع به شزیب شود. || درشت شدن جای. (آنندراج). رجوع به شزب شود. || خشک شدن شاخ و پژمریدن. (آنندراج). رجوع به شزیب شود.

شزون.

[شُ] (ع اِ) جِ شَزَن. (ناظم الاطباء). رجوع به شزن شود.

شزونة.

[شُ نَ] (ع اِمص) درشتی و سختی. (ناظم الاطباء). درشتی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || درشتی زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شزونة.

[شُ نَ] (ع مص) مصدر به معنی شَزَن. (ناظم الاطباء). رجوع به شزن شود.

شزیب.

[شَ] (ع ص) شاخهء پژمرده پیش از آنکه اصلاح یابد. ج، شُزوب. || کمانی که نه نو باشد نه کهنه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شزبة شود.

شزیز.

[شَ] (ع ص) چیزی سخت خشک. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شَزّ شود.

شس.

[شُس س] (ع اِ) زمین سخت و درشت که به یک سنگ ماند. ج، شِساس، شُسوس، شَسیس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). زمین سخت. (مهذب الاسماء). || نام گیاهی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). شَثّ؛ یعنی درختی مانند درخت سیب کوچک دارای بوی خوش و مزهء تلخ که در بلاد مغول می روید به برگ آن دباغت شود و آن مانند برگ بید است. (از اقرب الموارد).

شسابة.

[شَ بَ] (ع مص) خشک و لاغر گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شَسَب. شسوب. (از اقرب الموارد). رجوع به دو مصدر مذکور شود.

شساتک.

[شَ تِ] (معرب، اِ) جِ شستکه. (یادداشت مؤلف). رجوع به شستکه و شستکات شود.

شساس.

[شِ] (ع اِ) جِ شَسّ. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شس شود.

شسافة.

[شَ / شِ فَ] (ع مص) خشک گردیدن شتر از لاغری. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || خشک گردیدن. (منتهی الارب). || خشک شدن پوست کسی بر استخوانش. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || خشک کردن خیک را (متعدی). || خشک شدن خیک. (ناظم الاطباء). || خشک گردانیدن (متعدی). (منتهی الارب).

شسب.

[شَ سَ] (ع مص) خشک و لاغر گردیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). به معنی شسابة. (ناظم الاطباء). رجوع به شسابة و شسوبة شود.

شسب.

[شَ] (ص) تابان و درخشان و براق. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شسب.

[شِ] (ع اِ) کمانی که نه نو باشد و نه کهنه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کمانی که از چوب باریک ساخته باشند. (ناظم الاطباء). کمانی که شاخهء آن خشک شود تا پژمرده گردد. (از اقرب الموارد).

شسب.

[شُ / شُ سُ] (ع ص) جِ شاسِب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شاسب شود.

شسپ.

[شَ] (ص) جهنده و خیزنده و خیزکننده. (از برهان) (ناظم الاطباء). جهنده. (انجمن آرا) (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج). به معنی جهنده است که شسپ و گشسپ نیز گویند. (از شعوری ج2 ورق 115). رجوع به مترادفات کلمه شود. || (اِ) غیبت و دوری و عدم حضور. (از برهان) (ناظم الاطباء).

شسپ.

[شَ] (اِخ) مخفف گشسپ. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به گشسپ شود.

شست.

[شَ] (اِ) زنار و رشته ای که گبران و هنود بر کمر بندند و بر گردن آویزند. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (آنندراج). زنار. (غیاث اللغات) :
گفت شست مغانه بربندید
بت به معبود خویش نپسندید.سنایی.
|| ابهام و انگشت بزرگ. (ناظم الاطباء) (از برهان) (فرهنگ لغات ولف) (از انجمن آرا) (از آنندراج). ابهام. انگشت نر. نر انگشت. (یادداشت مؤلف). جای گرفتن سوفار تیر؛ یعنی انگشت بزرگ. (فرهنگ اوبهی). نر انگشت. (غیاث اللغات). انگشت نر که به تازی ابهام خوانند. (از فرهنگ جهانگیری) :
بمالید چاچی کمان را به دست
به چرم گوزن اندر آورد شست.فردوسی.
چو شست گشت کمان قامت چو تیر مرا(1)
چو شست راست برآمد بهار و تیر مرا.
سوزنی.
شست کرشمه چو کماندار شد
تیر نینداخته بر کار شد.نظامی.
لایق شأن بزرگان نیست هر شغل خسیس
شست زن در وقت خارش فارغ از خاریدن است.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- شستش خبردار شدن؛ به او الهام شدن. پیش بینی کردن. پی بردن به. (یادداشت مؤلف). از موضوع اطلاع یافتن. (از فرهنگ فارسی معین).
|| زهگیر یعنی انگشتری مانندی که از استخوان و جز آن سازند و در ابهام کرده و در وقت کمانداری زه کمان را بدان گیرند و آن را به اعتبار انگشت ابهام شست گویند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از غیاث اللغات). زهگیر که انگشترمانندی است از استخوان. (یادداشت مؤلف). زهگیر. (از فرهنگ جهانگیری) :
کنون ایزد این کار بر دست تو
برآورد از قبضه و شست تو.فردوسی.
که ای ماه چون من کمان را به زه
برآرم به شست اندر آرم گره.فردوسی.
هر تیر سخت زخم که از شست کین تو
بجهد دل عدوی تو او را سپر شود.
مسعودسعد.
از شست تو بر زخم عدو راست رود تیر
زآنروی که تیر تو بود راهبر فتح.
مسعودسعد.
ظفر بخندد کز دست او بتابد تیغ
اجل بگرید کز شست او بپرد تیر.
امیر معزی.
به شست و قبضهء او بر کمان و تیر فلک
شوند فتنه چو گیرد به دست تیر و کمان.
سوزنی.
چون خدنگ تو ز شست و زه تو گشت جدا
نگزیند بجز از جبههء اعدات هدف.
سوزنی.
خسرو بهرام تیری کز گشاد شست تو
زآفتاب و مه سپر در سر کشد بهرام و تیر.
سوزنی.
چو شست کآن به کمان از گشاد شست پرد
پرید عمر و کمان گشت شست و تیر مرا.
سوزنی.
سخن ز شست عبارت همی جهد بیرون
ز پری شکم اندام بار بگشاید.
ظهیر فاریابی.
به یک گشاد ز شست تو تیر غیداقی
شود چو پاسخ کهسار باز تا غیداق.خاقانی.
آن تیر ز شست تست زیراک
نام تو نوشته بود بر تیر.خاقانی.
به تیر ناوکی از شست آه یاوگیان
که چاربالش سلطان درد به یک پرتاب.
خاقانی.
چو در شست اوفتادش زندگانی
خدنگ افتادش از شست جوانی.نظامی.
شک نیست که شست را کمانی باید
چون شست تمام شد کمان شد پشتم.عطار.
نظر کن چو سوفار داری به شست
نه آن گه که پرتاب کردی ز شست.
سعدی (بوستان).
نیاید باز تیر رفته از شست.سعدی.
صاحبا بنده اگر جرمی کرد
ناوک قهر تو در شست مگیر.ابن یمین.
شست(2) ترکان کماندار مریزاد که دوخت
چشم بر بخیهء پیکان جگرپارهء ما.
ظهوری ترشیزی (از آنندراج).
- تیر از شست برگشادن؛ انداختن تیر. افکندن تیر :
شاه کآن تیر برگشاد ز شست
ایستاد و کمان گرفت به دست.نظامی.
- شست بستن؛ تیراندازی کردن. به تیر بستن :
هرجا که بلند شست بستی
پروازکنان نشانه برخاست.
ظهوری ترشیزی (از آنندراج).
شست بر هر دل که بندد می کشد در خاک و خون
با وجود بی پر و بالی خدنگش بی خطاست.
صائب تبریزی (از آنندراج).
- شست گرفتن؛ نشانه گیری کردن. انگشت در زهگیر کمان نهادن تیراندازی را :
غلامان ترکم چو گیرند شست
ز تیری رسد لشکری را شکست.
نظامی (از آنندراج).
- ضرب شست نشان دادن؛ کنایه از قدرت نمایی کردن. (یادداشت مؤلف).
|| قلابی که بدان ماهی گیرند. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری). آهنی باشد که بدان ماهی گیرند. (لغت فرس اسدی) (از غیاث اللغات) (از انجمن آرا) (از آنندراج). چیزی باشد از آهن کرده که ماهی گیران بدان ماهی گیرند و فقاعیان بدان یخ شکنند. (فرهنگ اوبهی) :
من شست به دریا فروفکندم
ماهی برمید و ببرد شستم.معروفی.
نشیند چو دستور بر دست اوی
به دریا رسد کارگر شست اوی.فردوسی.
ز باده هنوز آن پسر مست بود
به دریا ده انگشت او شست بود.فردوسی.
اگر من شوم کشته بر دست تو
ز دریا نهنگ آورد شست تو.فردوسی.
به استخر بد بابک از دست اوی
که تنین خروشان بد از شست اوی.
فردوسی.
چه سازی که چاره به دست تو نیست
دراز است و در دام و شست تو نیست.
فردوسی.
به خشکی چو یوزش ببندند دست
برآرند از آبش چو ماهی ز شست.اسدی.
ز هر سو سپه برگشادند دست
به ماهی گرفتن بدانجا به شست.اسدی.
به شستم سال چون ماهی در شستم
به حلقم در، تو ای شستم قوی شستی.
ناصرخسرو.
ماهی از شست نگسلد در آب
بسته او را به خشکی آرد شست.
مسعودسعد.
اگر شست اندر آویزم به دریا اندر آویزد
ز کام و حلق آن ماهی که بر پشت این جهان دارد
چو شست اندر کشم لابد شود عالم همه ویران
از آن بانگ و فغان خیزد ز هر کو خان و مان دارد.
سنایی.
جهان به کام و مرادش ز ماه تا ماهی
به کام حاسد او چون به کام ماهی شست.
سوزنی.
شست طلب ترا شکستم خم و لوک
جای تو در آب شور باد و گل و شوک.
سوزنی.
چون برآرد ماهی زرین نقش انگیز او
قطره ای از قلزم... به شست.
بر بساط سیمگون از دست دریاجود او
نقش مشک آثار خیزد دام دام و شست شست.
سوزنی.
دلم خسته و بستهء زلف او شد
چو نون از سر شست و چون یونس از نون.
سوزنی.
ماهی از دریا آید بسوی شست بطبع
گر طلی کرده بود بر سر آن شست فقاع.
سوزنی.
سرش همچون سر ماهی است لغزان
به بن بر، رومهء مرغول چون شست.سوزنی.
که ماهی فلکی را فرونگیرد شست.انوری.
در آب انداخته از گیسوان شست
آن پیل مست انگیخته وز دست شست آویخته
با بحر دست آمیخته تمساح پیمان بینمش.
خاقانی.
زمانه در تو از آن دل نبست کو دانست
نه ماهی بلکه ماه آورده در دست.نظامی.
به خود کشتن توان زین خاکدان رست
چنانک آن پیرماهی زآفت شست.نظامی.
ماهی از حوضه ار به شست آری
ماه را دیرتر به دست آری.نظامی.
می طپم چون ماهی آخر دائماً(3)
زآنکه در دریا به شست افتاده ام.عطار.
ماهیا آخر یکی بنگر به شست
بد گلویی چشم آخربینت بست.مولوی.
نور رای روشن او که در دریای ظلمات واقعات ماهئی کردی در شست کسوف حجاب حیرت و ضباب دهشت متواری ماند. (تاریخ جهانگشای جوینی).
ماهی امید عمر از شست برفت
بیفایده عمرم چو شب مست برفت.سعدی.
ما به تو یکبار مقید شدیم
مرغ به دام آمد و ماهی به شست.سعدی.
ماهی نشد خلاص اگر شست من گسیخت.
میرزا عبدالغنی قبول (از آنندراج).
هلال شست تو گر سایه افکند در بحر
بدیده تیغ زند آفتاب سان گوهر.
حسین ثنایی (از آنندراج).
- شست افکندن؛ یا فکندن یا درفکندن؛ دام ماهی گیری انداختن. قلاب انداختن به آب گرفتن ماهی را :
بس که در بحر طلب چون صبح شست افکنده ام
تا در آن شست سبک صید گران آورده ام.
خاقانی.
چشمهء خور به حوض ماهی دان
آمد و درفکند شست آخر.خاقانی.
- || انگشت ابهام فکندن. قراردادن انگشت نر در چیزی :
وقت بازی در آن فکندی شست
وقت حاجت بدین کشیدی دست.نظامی.
- شست برکشیدن از (ز) آب؛ یکباره نومید گشتن. دست بشستن. (یادداشت مؤلف). کنایه از صرف نظر کردن از کاری است :
چنین گفت از آن پس که هرگز به خواب
نبینی مرا شست برکش ز آب.فردوسی.
- شست ماهی؛ قلاب ماهیگیری :
چو تیغ ناخنی بر لوح مینا
چو شست ماهیی در بحر اخضر.انوری.
|| دام. (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج) :
که ایوان او بود زندان من
چو بخشایش آورد یزدان من
رهانید طینوشم از دست اوی
بشد خسته جان من از شست اوی.
فردوسی.
شاید ار برخورد از ملک درین پانصد سال
کآمد از شوق وی این مرغ چهل ساله به شست.
شرف الدین شفروه ای (بنقل جهانگیری).
شست تو همت است و صید تو مال
صید بدهی رواست شست مده.خاقانی.
ناآمده آن شکار در شست
داری ز من و ز کار من دست.نظامی.
طعمه بنموده به ما وآن بوده شست
آن چنان بنما به ما آن را که هست.مولوی.
دیو را حق صورت من داده است
تا بیندازد شما را او به شست.مولوی.
به طلب صید چون به شست آید
تا نجویی چرا بدست آید.اوحدی.
|| مبضع؛ یعنی نیش و نیشتر فصاد و رگزن. (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از انجمن آرا). نیش فصادان. (از فرهنگ اوبهی). نیشتر حجام. (غیاث اللغات). مبضع. نیش. نیشتر. تیغ فصاد. (یادداشت مؤلف) :
آمد آن رگزن مسیح پرست
شست الماس گون گرفته بدست
کرسی افکند و برنشست بر او
بازوی خواجهء عمید ببست.عسجدی.
آمد آن حور و دست من بربست
زده استادوار دست به شست
زنخ او به دست بگرفتم
چون رگ دست من به شست بخست.
مسعودسعد.
|| مضراب یعنی ابزاری که بعضی از سازها مانند چنگ و قانون و طنبور و رباب و سنتور و عود را بدان نوازند. (ناظم الاطباء) (از برهان). مضراب ساز. (از غیاث اللغات) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج) :
بگرفت به چنگ چنگ و بنشست
بنواخت به شست چنگ را شست.رودکی.
|| تار روده و ابریشم و مفتول برنج و فولاد و جز آن که بر سازها بندند. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری). تار ساز. (از غیاث اللغات). ابریشم چنگ. (آنندراج) (انجمن آرا). || حلقهء زلف و گیسو. (ناظم الاطباء) (برهان) (از غیاث اللغات) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج) :
ز شست زلف کمان ابروان و تیرقدان
نماند بهره و حظ و نصیب و تیر مرا.سوزنی.
در میان جیم پنجه شست دارد جان شکار
در میان میم دارد سی و دو در یتیم.
سراج الدین سگزی (از آنندراج).
|| حلقه رسن و کمند و جز آن. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری). حلقهء کمند. (غیاث اللغات) (آنندراج) (انجمن آرا) :
فکندیش در حلق چون خم شست
به یک ره رها کردی آنگه ز دست.اسدی.
به شستم سال چون ماهی در شستم
به حلقم در تو ای شستم قوی شستی.
ناصرخسرو.
زلف چو شست بر دل مسکین من فکند
تا بر دلم جهان چو خم شست باز کرد.
امیرمعزی.
چو شست گشت کمان قامت چو تیر مرا
چو شست راست برآمد بهار و تیر مرا.
سوزنی.
بسته و خسته روند تیغ وران پیش او
بسته به شست سبک خسته به گرز گران.
خاقانی.
|| نشستگاه زنان. (ناظم الاطباء) (از برهان).
(1) - ن ل: پرید عمر و کمان گشت پشت تیر مرا. (دیوان ص1).
(2) - همهء شواهد به معنی پیشین «ایهام» نیز تواند داشت.
(3) - ن ل:... ماهی و دانی چرا؟

شست.

[شَ] (عدد، ص، اِ) شصت. شش دفعه ده. (ناظم الاطباء). عددی است معروف که به عربی ستین گویند و معرب آن شصت باشد. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). نام عدد معروف و آن را شصت با صاد نویسند برای دفع التباس از معانی دیگر. (غیاث اللغات) :
بجای خشتچه گر شست نافه بردوزی
هم ایچ کم نشود بوی گنده از بغلت.
عمارهء مروزی.
کمندی ز فتراک بر شست خم
خم اندر خم و روی کرده دژم.فردوسی.
ز گستردنیها شتروار شست
ز زربفت پوشیدنیها سه دست.فردوسی.
فرستاده ای بر هژبر دژم
کمندی به فتراک بر شست خم.فردوسی.
در من چه رسند از آنکه بیش است
از ششصدشان به فضل شستم.ناصرخسرو.
برادر خویشتن را بثیادوس نام با شست هزار مرد جنگی به مدد او فرستاد. (فارس نامهء ابن بلخی ص102).
به عشقی در که شست آمد پسندش
سخن گفتن نیامد سودمندش.نظامی.
رجوع به شصت شود.
- دو شست؛ دوبار شصت. یکصدوبیست :
در جادویها به افسون ببست
برو سالیان انجمن شد دو شست.فردوسی.
چو سال منوچهر شد بر دو شست
ز گیتی همی بار رفتن ببست.فردوسی.
پرستنده سیصد غلامان دو شست
همان هریکی جام زرین بدست.فردوسی.
- || طناب. مقیاس طولی. (فرهنگ لغات ولف) :
یکی کاخ زرین ز بهر نشست
برآورد بالاش را بر دو شست.فردوسی.
- شست باز(1)؛ شست بغل. شست قلاج. (انجمن آرا) (آنندراج) :
هرکه را اندر کمند شست بازی در فکند
کرد نامش بر سرین و شانه و رویش نگار.
فرخی (از انجمن آرا).
- شست در شست شدن؛ ظاهراً کنایه از به هر سو رفتن. به مسافت دور رفتن :
ملک سرمست و ساقی باده در دست
نوای چنگ می شد شست در شست.نظامی.
|| مجازاً دست. (یادداشت مؤلف).
- از شست کسی آمدن کاری؛ از دست او برآمدن :
چنین خواست روشن جهان آفرین
که(2) او نیست گردد به ایران زمین
به فر جهاندار بر دست تو
چو آمد چنین کار از شست تو.فردوسی.
(1) - شست یاز.
(2) - مراد ساوه شاه است.

شست.

[شِ / شَ] (مص مرخم، اِمص)نشست. مقابل برخاست. اجلاس. (از فرهنگ جهانگیری) (از ناظم الاطباء) (از انجمن آرا). مخفف نشست. (از برهان) (غیاث اللغات). نشستن. جلوس. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شستن شود. || (اِ) قصد و نیت. (ناظم الاطباء).

شست.

[شُ] (مص مرخم، اِمص) شستن. غسل و غسول. (ناظم الاطباء). مخفف شستن، در شست و شو. (یادداشت مؤلف). || (ن مف) مخفف شسته: ازّ؛ گازر شست. (یادداشت مؤلف).

شست آویز.

[شَ] (حامص مرکب) قسمی از شکنجه که شخص مجرم را از انگشت ابهام آویزان می کنند. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) :
چو دام زلف عنبربیز کرده
دل صد نافه شست آویز کرده.
محسن تأثیر (از آنندراج).

شستا.

[شُ] (اِخ) دهی از دهستان گلیجان شهرستان شهسوار. آب از رودخانهء چالکرود تأمین می شود. سکنهء آن 275 تن و محصول آنجا برنج و مرکبات است. راه اتومبیلرو. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شستان.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان زاوهء بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه. آب از قنات و سکنهء آنجا 215 تن است. محصول آنجا غلات و پنبه. صنایع دستی زنان کرباس بافی می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شستجه.

[شُ تَ جَ] (معرب، اِ) از شستهء فارسی، به معنی دستمال. (ناظم الاطباء). دستارچه. (مهذب الاسماء) (دهار). رجوع به شستکه شود.

شستر.

[شُ تَ] (اِخ) نام شهری قدیم در خوزستان که بواسطهء کارخانه های دیبابافی شهرتی داشته. (از ناظم الاطباء). معرب شوشتر. (فرهنگ فارسی معین). نام شهری است در شمال خوزستان. جغرافیون قدیم اسلامی آن را تستر ضبط کرده اند. (فرهنگ لغات شاهنامه ص183) : دارالملکش [ دارالملک خوزستان ] شهر تستر است، تستر در تلفظ شستر خوانند. (نزهة القلوب ج3 ص109). رجوع به شوشتر شود.

شستری.

[شُ تَ] (ص نسبی) منسوب به شستر که نام شهری بوده است. || نوعی از دیبای نفیس منسوب به شهر شستر. (آنندراج) (از غیاث اللغات) :
ز هندی و چینی و از بربری
ز مصری و از جامهء شستری.فردوسی.
رجوع به شستر شود.

شستشو.

[شُ] (اِمص مرکب) یا شستشوی. شست وشو و غسل. (ناظم الاطباء). شست وشوی. (فرهنگ فارسی معین).
- شستشو کردن؛ غسل کردن. شستن تن :
شستشویی کن و آنگه به خرابات خرام
تا نگردد ز تو این دیر خراب آلوده.حافظ.
|| پاکیزگی. (ناظم الاطباء). رجوع به شست وشو شود.

شستک.

[شَ تَ] (اِ مصغر) (اصطلاح عامیانه) آلت چرمین که مأبونان برای دفع حکه بکار برند. (غیاث اللغات). مرکب از شست به معنی ابهام و «کاف» نسبت. به اصطلاح لوطیان چیزی باشد از عالم چرمینه که مأبونان مثل زنان سعتری در کمر بندند و سرش در مأبونه فروکنند تا رفع حکه شود. (آنندراج) :
خدانکرده به شستک چگونه بنشینم
نعوذ بالله با ابنه چون شوم محشور.
شرف الدین شفایی (از آنندراج).
رئیس قوم شوی تا میان همکاران
بیا به شستک بالابلند من بنشین.
شرف الدین شفایی (از آنندراج).
از شستک و ته بندی و چرمینه و پرزه
انباشته ای کیسه و انبان دیوثی.
شرف الدین شفایی (از آنندراج).
|| گویند شستک جماعی است که بر سر شست پا نشسته کنند. (از آنندراج) :
در گشودن باعث رسوایی است
کی مجال شستک و سرپایی است.
نعمت خان عالی (از آنندراج).
|| مطلق جماع. || زنی که یکبار با او به اجرت جماع کنند. (آنندراج). || شرم مرد. (از غیاث اللغات).

شستکات.

[شُ تَ] (معرب، اِ) جِ عربی شستکهء فارسی. به معنی دستمالها. دستارچه ها. مندیل ها. (یادداشت مؤلف). || همان است که ایرانیان آذرشست گویند و آذرشست؛ یعنی پوشیده شده با آتش. (از الجماهر ص201). رجوع به شستکه شود.

شست کردن.

[شِ کَ دَ] (مص مرکب)قصد کردن و نیت کردن. (ناظم الاطباء).

شستکه.

[شُ تَ کَ / کِ] (معرب، اِ)دستمال. سارق. مندیل. دستار. کیس و کیسه. ج، شستکات، شساتک. (یادداشت مؤلف). مأخوذ از شسته و مغسول فارسی، و نوعی لباس بوده آتش آن را نمی سوزانده : و اخرج عن شستکه دواء. (عیون الانباء) (از الجماهر ص201). و امرهم ان تحمل الی کل واحد منهم شستکة قیمتها دینار احمر و فیها من دینارین الی خمسة و دفع کل ما حمله اصحابه من الشساتک و الذهب. (از معجم الادباء یاقوت چ مارگلیوث ج6 ص340). رجوع به شستکات و شستجه شود.

شستگانی.

[شِ / شَ تَ] (ص نسبی، اِ مرکب) اساس و بنیاد و پی عمارت. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (آنندراج). در برهان به معنی اساس و بنیاد عمارت آمده نمی دانم در بیت زیر از ابوالفرج رونی کلمه معنی اساس می دهد یا نه، و شاهد دیگری برای شستگانی نیافتم. (یادداشت مؤلف) :
ز گرد درگه او ساز شستگانی عمر
که قلب کعبه بود شستگانی محراب.
ابوالفرج رونی.

شستگانی.

[شَ] (ص نسبی)(1) یا کسور شستگانی، آنک منجمان بکار دارند چون دقیقه و ثالثه. (التفهیم).
(1) - مرکب از: شست به معنی عددی + گانی پسوند نسبت.

شستگاه.

[شُ] (اِ مرکب) محل غسل و شستشو. || آبزن و ظرفی که در آن غسل کنند. (ناظم الاطباء).

شست گر.

[شَ گَ] (ص مرکب) شست گیر. تیرانداز و کماندار. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از برهان). رجوع به شست گیر شود.

شست گشادن.

[شَ گُ دَ] (مص مرکب)کنایه از تیراندازی. تیر افکندن. (یادداشت مؤلف) :
تو با شاخ و یالی بیفراز دست
به زه کن کمان را و بگشای شست.
فردوسی.
چو آمدش هنگام بگشاد شست
بر گور نر با سرینش ببست.فردوسی.
زه و تیر بگرفت شادان به دست
چو شد غرقه پیکانش بگشاد شست.
فردوسی.
در دلم حسرت پیکان تو گردید گره
شست بگشای که در سینه نفس تیر شده ست.
ظهوری ترشیزی (از آنندراج).

شست گشودن.

[شَ گُ دَ] (مص مرکب)شست گشادن. تیراندازی کردن :
نتوان شست به هر صید گشودن صائب
ورنه در ترکش ما آه سحر بسیار است.
صائب تبریزی (از آنندراج).

شستگی.

[شُ تَ / تِ] (حامص) غسل و شستشو. (ناظم الاطباء). غسل. چگونگی شسته؛ شستگی و رفتگی. (یادداشت مؤلف). || پاکیزگی. (ناظم الاطباء).
- شستگی الفاظ؛ کنایه از سلامت الفاظ و جزالت آن. (آنندراج) :
صدف بحر سخن شستگی الفاظ است
نیست جز معنی تر گوهر شاداب سخن.
محسن تأثیر (از آنندراج).

شست گیر.

[شَ] (نف مرکب) شست گر. تیرانداز و کماندار. (ناظم الاطباء). کماندار و تیرانداز. (آنندراج). تیرانداز. (غیاث اللغات) :
اگر خسرو شست میران بود
هم آماج این شست گیران بود.نظامی.
رجوع به شست گر شود.

شستم.

[شَ تُ] (ص نسبی، اِ مرکب)شستمین. صفت توصیفی عددی؛ چیزی که در مرتبهء شصت واقع شده باشد. (ناظم الاطباء) :
به شستم سال چون ماهی در شستم
به حلقم در، تو ای شستم قوی شستی.
ناصرخسرو.
رجوع به شست و شستمین شود.

شست میر.

[شَ] (ص مرکب، اِ مرکب)تیرانداز کامل هنر. (آنندراج) (غیاث اللغات) (شرفنامه چ وحید ص378) :
اگر خسرو شست میران بود
هم آماج این شست گیران بود.نظامی.

شستمین.

[شَ تُ] (ص نسبی، اِ مرکب)شستم. صفت توصیفی عددی، چیزی که در مرتبهء شصت واقع شده باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به شستم و شصتمین شود.

شستن.

[شُ تَ] (مص) پاک کردن با آب و پاکیزه کردن و غسل دادن. رفع کثافت با آب نمودن. (ناظم الاطباء). شستشوی. مصدر دوم (اسم مصدر) غیر مستعمل آن شویش است. غسل. تغسیل. با آب و صابون یا اشنان و امثال آن شوخی چیزی زایل کردن، شستن ماسه، خاک آن را از آن با آب جدا کردن. (یادداشت مؤلف) :
بخوردند چیز و بشستند دست
بدان کار بهرام دل را ببست.فردوسی.
من از خستگیهای تو خسته ام
رخان را به خون جگر شسته ام.فردوسی.
ز گنجور خود جامهء نو بجست
به آب اندر آمد سر و تن بشست.فردوسی.
چو شد بافته شستن و دوختن
گرفتند از او یکسر آموختن.فردوسی.
بخورد آب و روی و سر و تن بشست
به پیش جهان آفرین شد نخست.فردوسی.
وانگهی فرزند گازر گازری سازد ز تو
شوید و کوبد ترا در زیر کوبین زرنگ.
حکیم غمناک.
ز دولا کرد آب اندر خنوری
که شوید جامه را هر بخت کوری.
شهابی (از لغت فرس اسدی)(1).
نوزتان سینه و پستان به دهن بر ننهاد
نوزتان روی نشست و نوزتان شیر نداد.
منوچهری.
نوروز ببین که روی بستان
شسته ست به آب زندگانی.ناصرخسرو.
آرایش او به رنگ و بوی خوش
افشاندن جعد و شستن غره.ناصرخسرو.
جان به صابون خرد بایدت شستن کاین جسد
تیره ماند گر مر او را جمله در صابون کنی.
ناصرخسرو.
- بر خون کسی دست شستن؛ کشتن او را. (یادداشت مؤلف) :
چه کرده ست با تو نگویی همی
که بر خون او دست شویی همی.فردوسی.
- به خون دست شستن؛ کنایه از خونریزی و آدمکشی کردن :
که گر او نشستی به خون دست خویش
نگه داشتی دست و آیین و کیش.فردوسی.
- دست بد را شستن؛ بد را دست شُستن. آماده شدن بدی را :
ز تور اندر آمد زیان از نخست
کجا با پدر دست بد را بشست.فردوسی.
بیامد هر آن کس که نیکی بجست
مباد آنکه او دست بد را بشست.فردوسی.
- روی به قیر شستن؛ اندوده شدن روی به قیر. اندودن به قیر. کنایه از تیره و سیاه شدن است :
شبی چون شبه روی شسته به قیر
نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر.فردوسی.
- شستن زمین به خون کسی؛ کنایه از کشتن او. (یادداشت مؤلف) :
هر آن کس که خشنودی شاه جست
زمین را به خون دلیران بشست.فردوسی.
تهمتن به قلب اندر آمد نخست
زمین را به خون دلیران بشست.فردوسی.
- شستن و کنار گذاشتن کسی را؛ بی رویی سخت به روی او آوردن. (یادداشت مؤلف). جواب دندان شکن به او دادن. (از فرهنگ فارسی معین).
- فروشستن؛ شستن. پاک کردن با آب و غیره :
با آب و جاه کعبه وجود تو حیض توست
هم زآب چاه کعبه فروشوی یکسرش.
خاقانی.
به صبح آن نقطها فروشوید از تن
یتیم دریده گریبان نماید.خاقانی.
- || زایل کردن. از بین بردن :
گرش باید به یک فتح الهی
فروشوید ز هندستان سیاهی.نظامی.
-امثال: هیچ مرده را به این پاکی نشسته بود.
رجوع به مدخل فروشستن شود.
|| پاک کردن. طاهر کردن. تطهیر کردن. خالی کردن. (یادداشت مؤلف). تطهیر. (منتهی الارب) :
سوی آسمان کردش آن مرد روی
بگفت ای خدا این تن من بشوی.
ابوشکور بلخی.
جهان را ز دیوان مازندران
بشستی و کندی بدان را سران.فردوسی.
چو خورشید بنمود زرینه چهر
جهان را بشست از سیاهی به مهر.فردوسی.
جهان از بدیها بشویم به رای
پس آنگه ز گیتی کنم گرد پای.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج1 ص19).
سر نامه کرد آفرین از نخست
برآن کو زمین از بدیها بشست.فردوسی.
که امروز هنگام کین جستن است
جهان را ز اهریمنان شستن است.فردوسی.
بایدش خود را بشستن از حدث
تا نماز فرض او نبود عبث.مولوی.
- دل را از کین شستن؛ عداوت پیشینه را فراموش کردن. (یادداشت مؤلف) :
تو باید که دل را بشویی ز کین
ندانی جدا مرز ایران و چین.فردوسی.
مگر کاو دل سام و شاه زمین
بشوید ز خشم و ز پیکار و کین.فردوسی.
کنون رای هر دو بدان شد درست
که از کین همی دل بخواهیم شست.
فردوسی.
- دیده (یا نرگس) از خواب شستن؛ بیدار ماندن. به خواب نرفتن :
دمی نرگس از خواب مستی بشوی
چو گلبن بخند و چو بلبل بگوی.
سعدی (بوستان).
- دیده یا دل و دیده شستن از شرم؛ شرم و حیا را از خود دور کردن :
ز سلم و ز تور اندرآمد نخست
دل و دیده از شرم ایشان بشست.فردوسی.
ز شرم پدر دیدگان را بشست. فردوسی.
- سر شستن از مرض؛ بهبود یافتن از آن. ترک عاشقی گفتن :
اگر عاشقی سر بشوی از مرض
چو سعدی فروشوی دست از غرض.
سعدی (بوستان).
- سر کسی را از گرد شستن؛ وی را از کار خرد به پایگاه بلند برکشیدن :
بسی کردشان نیز فرخ امید
بسی دادشان مهتری را نوید
که گر اژدها را کنم زیر خاک
بشویم شما را سر از گرد پاک.فردوسی.
- شرم از دیده شستن؛ شرم و حیا را کنار گذاشتن :
یکایک ز دیده بشستند شرم
سواران به درگاه رفتند گرم.فردوسی.
- شستن دل؛ پاک و طاهر گردانیدن آن. (یادداشت مؤلف) :
سر نامه کرد آفرین از نخست
بدان کس که دل را به دانش بشست.
فردوسی.
- شستن دل از چیزی؛ پاک کردن او از آن چیز. زایل کردن آن چیز از دل. (یادداشت مؤلف) :
به گفتار پیغمبرت راه جوی
دل از تیرگیها بدین آب شوی.فردوسی.
- || پاک کردن دل از آن. دل برداشتن از آن. چشم پوشیدن از آن :
دلت همانا زنگار معصیت دارد
به آب توبهء خالص بشویش از عصیان.
خسروانی.
یکی پند گویم ترا من درست
دل از مهر گیتی ببایدت شست.فردوسی.
دگر باز هنگام جویی همی
دل از نیکوییها بشویی همی.فردوسی.
بر او آفرین کرد روز نخست
دلش را ز کژی و تاری بشست.فردوسی.
نبینی که دانا چه گوید همی
دلت را ز کژی بشوید همی.فردوسی.
رجوع به مدخل دل شود.
|| غسل کردن و شستشو نمودن. (ناظم الاطباء). ترجمهء غسل. (آنندراج). غسل. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). غَسل. رحض. (منتهی الارب). || غسل دادن : گفتند شما به شستن و تابوت ساختن مشغول شوید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص358).
- شسته شدن؛ غسل میت یافتن. (آنندراج) :
به حمام ار شدی آن قدر نشناس
نمودی چشم پر آبی ز هر طاس
همانا پیش او چون رفت بگریست
که خواهی شسته شد تعجیل از چیست.
نعمت خان عالی (از آنندراج).
|| بردن. زایل کردن. محو کردن. ستردن: باران کاهگلها را شسته است. (یادداشت مؤلف) :
به گفتار گرسیوز افراسیاب
بشست از روان و خرد شرم و آب.
فردوسی.
سر نامه کرد آفرین از نخست
برآن کس که او کینه از دل بشست.
فردوسی.
دور از فجور و فسق و بری از ریا و زور
شسته رسوم زرق و نبشته دو نیم وی.
منوچهری.
ملامت کن مرا چندانکه خواهی
که نتوان شستن از زنگی سیاهی.سعدی.
پاکیزه روی را که بود پاکدامنی
تاریکی از وجود بشوید به روشنی.سعدی.
نشستم با جوانمردان اوباش
بشستم هرچه خواندندم ادیبان.سعدی.
نیاید بدین در کسی عذرخواه
که سیل ندامت نشستش گناه.
سعدی (بوستان).
- از اندیشهء بد شستن کسی را؛ دور کردن اندیشهء بد از او. زایل کردن فکر بد از وی :
چو هنگام باشد بگویم ترا
ز اندیشهء بد بشویم ترا.فردوسی.
- خواب از (ز)چشم کسی فروشستن؛ بیدار ساختن وی را. بی خواب کردن او را. خواب از دیدگان وی بردن :
دمی رفت تا چشمهء آفتاب
ز چشم خلایق فروشست خواب.
سعدی (بوستان).
- رخ دوستی را شستن؛ مصفا و بی آلایش کردن دوستی. به دوستی و محبت گراییدن :
به فرزند پیوند جوید همی
رخ دوستی را بشوید همی.فردوسی.
- روان را از چیزی شستن؛ منصرف و روی گردان شدن از آن چیز. پاک کردن روح و دل از آن :
چو بشنید گو آن پیام درشت
روان را ز مهر برادر بشست.فردوسی.
- شستن دفتر یا اوراق؛ محو کردن نوشته های آن. (یادداشت مؤلف) : دفتر از گفته های پریشان بشویم و من بعد پریشان نگویم. (گلستان سعدی).
برو سعدیا دست و دفتر بشوی
به راهی که پایان ندارد مپوی.
سعدی (بوستان).
بشوی اوراق اگر همدرس مایی
که علم عشق در دفتر نباشد.حافظ.
|| برداشتن. جدا ساختن. کشیدن: دست از جان شستم.
- دست از جان شستن؛ دیگر امیدی به بقای آن نداشتن. (یادداشت مؤلف). فداکاری و بی پروایی کردن : اگر خوارزمشاه آن ثبات نکردی و دست از جان نشستی خللی افتادی بزرگ. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص356). شما را جاسوسان ما آمدند و گفتند که ترکمانان به دست و پای مرده بودند و دستها از جان شسته. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص619).
- دست از چیزی فروشستن؛ دست شستن از آن. منصرف شدن از آن. صرف نظر کردن :
پای طلب کرم فروشد
دست از صفت وفا فروشوی.خاقانی.
اگر عاشقی سر بشوی از مرض
چو سعدی فروشوی دست از غرض.
سعدی (بوستان).
چو در کیلهء جو امانت شکست
از انبار گندم فروشوی دست.
سعدی (بوستان).
پسر کاو میان قلندر نشست
پدر گو ز خیرش فروشوی دست.
سعدی (بوستان).
- دست شستن از کسی یا چیزی؛ از او به یکبارگی منصرف شدن. فروگذاشتن آن. (یادداشت مؤلف) :
ایمن بزی اکنون که بشستم
دست از تو به اشنان و کنشتو.شهید بلخی.
همه ساله شسته دو دست از بدی
همه روزه جسته ره ایزدی.فردوسی.
گر او اندر ایران بماند درست
ز شاهی بباید ترا دست شست.فردوسی.
نماند کس از ما بدین بوم و رست
بباید ز شاهی ترا دست شست.فردوسی.
کنون دست ازین شست باید همی
ره راستی جست باید همی.فردوسی.
چو من دست خویش از طمع پاک شستم
فزونی از این و از آن چون پذیرم.
ناصرخسرو.
بشوی ای خردمند از آن دوست دست
که با دشمنانت بود همنشست.
سعدی (گلستان).
- دل از جان شستن؛ دست از جان برداشتن. مصمم به مرگ شدن. (یادداشت مؤلف) :
غنیمت بر او بخش کاو جنگ جست
به مردی دل از جان شیرین بشست.
فردوسی.
- دل و جان را از چیزی شستن؛ خالی کردن دل و روح از آن چیز. احتراز کردن از آن :
دل و جان را همی بباید شست
از محال و خطا و گفتن زور.ناصرخسرو.
- دل و دست شستن از چیزی؛ بطور کلی از آن چیز منصرف شدن و روی برگرداندن :
هر آن پادشه کاو جز این راه جست
ز گیتی دل و دست بایدش شست(2).
فردوسی.
- زبان از دروغ شستن؛ دروغ را ترک کردن. از دروغگویی احتراز نمودن :
دگر کو بشوید زبان از دروغ
نجوید به کژی ز گیتی فروغ.فردوسی.
- لب از شیر مادر شستن؛ منفطم شدن. از شیر بازشدن :
چو کودک لب از شیر مادر بشست
به گهواره محمود گوید نخست.فردوسی.
|| دوغاب کردن آهک و کم کردن قوت آن. (ناظم الاطباء).
(1) - به توضیح ذیل کلمهء دولا مراجعه شود.
(2) - ن ل: ز گیتیش باید دل و دست شست.

شستن.

[شِ / شَ تَ] (مص) نشستن و جلوس کردن. (ناظم الاطباء). مخفف نشستن. (آنندراج) :
ایستاده نماز راست مقیم
شسته در ذکر حی دادگر است.(از المعجم).
هرگز نشود دامن زایر به در او
از شستن و نایافتن بار شکسته.سوزنی.
من چو او در فقر کنجی شسته ام
وز بد و نیک جهان وارسته ام.عطار.
هرکه با سلطان شود او هم نشین
بر درش شستن بود حیف و غبین.مولوی.
آن پشیمانی و یا رب رفت از او
شست بر آیینه زنگ پنج تو.مولوی.
چون کشیدندش به شه بی اختیار
شست در مجلس ترش چون زهر مار.
مولوی.
آمد و شست پیش او گریان
با دو چشم پرآب و دل بریان.
(ولدنامه).
آخر کار جمله دانستند
همچو ماتمزده بهم شستند.(ولدنامه).
محقق است که دنیا سرای عاریت است
برای شستن و برخاستن نفرماید.سعدی.
شست صراحی به دو زانوی خویش
دختر رز شاند به زانوی خویش.
امیرخسرو دهلوی.
گرچه پدر بر سر بختش کشید
شست و فرود آمد و پیشش دوید.
امیرخسرو دهلوی.
زنده شد مردمی حاتم و مردی رستم
چون به بزم اندر شستی و به رزم اندر خاست.
زکی مراغه ای.
رجوع به نشتن شود.

شستنگاه.

[شُ تَ] (اِ مرکب) محل شستن. (ناظم الاطباء).

شست نهادن.

[شَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)صید ماهی کردن. (ناظم الاطباء).

شستنی.

[شُ تَ] (ص لیاقت، اِ) هر چیزی قابل شستن و سزاوار شستن. || آبی که در شستشو بکار می برند. (ناظم الاطباء).

شست و شو.

[شُ تُ] (اِمص مرکب)شستشو. (ناظم الاطباء). شست و شوی. شستن چیزی. غسل. (فرهنگ فارسی معین) :
دارم عجب ز نقش خیالش که چون نرفت
از دیده ام که دمبدمش کار شست و شوست.
حافظ.
رجوع به شستشو و شست و شوی شود.
- شست و شو دادن؛ شستن. پاک کردن :
گر عاشقی ز گرد علائق غمین مباش
کآن لعل آبدار دهد شست و شوی دل.
صائب تبریزی (از آنندراج).
ز سیل اشک چنان شست و شوی دیده دهم
که هر نظاره فریبی بیفتد از نظرم.
حکیم کاشی (از آنندراج).
- شست و شو کردن؛ شستن. شستشو کردن. غسل کردن :
خدای را به میم شست و شوی خرقه کنید.
حافظ.
- شست و شو کردن کسی را؛ بسیاری بد و دشنام و ناشایست گفتن بدو. سخت و بسیار بد و زشت گفتن. دشنام فراوان دادن. (یادداشت مؤلف).

شست و شوی.

[شُ تُ] (اِمص مرکب)شست و شو. شستشو. (یادداشت مؤلف) : سه چیز شما را میراث گذاشتیم رفت و روی، و شست و شوی، و گفت و گوی. (تذکرة الاولیاء عطار ج2 ص335). رجوع به شست و شو، و شستشوی شود.
- شست و شوی خوب کردن؛ شست و شوی طرفه دادن. گوشمالی واقعی دادن. (از آنندراج).
- || بسیار سخن گفتن از راه نصیحت و دلسوزی. (آنندراج).
- شست و شوی طرفه دادن؛ گوشمالی واقعی دادن. (از آنندراج) :
ننگ هم چشمی است مانع ورنه از طوفان اشک
شست و شویی طرفه می دادیم این افلاک را.
میریحیی شیرازی (از آنندراج).
رجوع به ترکیب شست و شوی خوب کردن در ذیل همین مدخل شود.

شسته.

[شُ تَ / تِ] (ن مف) پاک شده با آب. (ناظم الاطباء). آب کشیده. پاکیزه. ج، (برای اشخاص). شستگان. (فرهنگ فارسی معین). مغسولة. مغسول. رحیض. مرحوض. (یادداشت مؤلف). غسیل. غِسّیل. (منتهی الارب). مغسول. (منتهی الارب) :
دهان دارد چو یک پسته
لبان دارد به می شسته
جهان بر من چنین بسته
بدان پسته دهان دارد.شهید بلخی.
پس حسویی باید ساخت از کرنج شسته. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بگیرند چلغوزهء پاک کرده ده درمسنگ... حلبهء شسته و تخم کتان... از هریکی پنج درمسنگ. (ذخیرهء خوارزمشاهی). آرد جو به حریر بیخته و شسته. (ذخیره خوارزمشاهی).
- دست شسته بخون؛ سخت جنگجو. کشندهء دشمن :
سپاهی برآمد ز زابل برون
چو شیران همه دست شسته بخون.فردوسی.
- روی شسته؛ پاکیزه روی :
دگر روز کاین روی شسته ترنج
چو ریحانیان سر برون زد ز کنج.نظامی.
- || صرف نظر کرده :
به آیین عروسی شوی جسته
وز آیین عروسی روی شسته.نظامی.
- شسته رو؛ شسته عذار. (آنندراج) :
خرمنی گل ولی به قامت سرو
شسته رویی ولی به خون تذرو.نظامی.
شسته رویان چو روی گل شستند
چون سمن بر پرند گل رستند.نظامی.
رجوع به ترکیب شسته عذار شود.
- شسته عذار؛ کنایه از صاف و ساده روی. (آنندراج) :
آن را که ز کیفیت دیدار خبر یافت
هر شسته عذاری به نظر عالم آبست.
صائب تبریزی (از آنندراج).
- شسته کرباس؛ ظاهراً کرباسی که برای آب رفتن پیش از دوختن آن را می شویند :
شسته کرباس که پرداخته درمی پیچند
کاغذی دان که ز قرطاس بپیچد طومار.
نظام قاری.
- ناشسته روی؛ که روی خود را نشسته باشد. نامسلمان که وضو نگیرد :
مغان تبه رای ناشسته روی
به دیر آمدند از در و دشت و کوی.
سعدی (بوستان).
-امثال: فلان نَشُسته پاک است. (یادداشت مؤلف).
|| پاک شده. طاهر. مطهر. تطهیرشده. خالی شده. (از یادداشت مؤلف).
- شسته دست؛ دست شسته. دست پاک شده :
دست از طمع بشویم پاک آنگهی
آن شسته دست بر سر کیوان کنم(1).
ناصرخسرو.
- شسته رفتگی؛ پاک و پاکیزگی: بدین شسته رفتگی. (یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیب «شسته و رفته» و «شسته رفته» شود.
- شسته رفته؛ شسته و رفته. پاک و پاکیزه. (یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیب شسته و رفته شود.
- شسته شدن؛ پاک شدن. (ناظم الاطباء).
- شسته مغز از خرد؛ که عقل و خرد از وی دور شده باشد :
بدو گفت کای شسته مغز از خرد
به پرگوهران این کی اندر خورد.فردوسی.
- شسته و رُفته؛ در تداول عامیانه، پاک و پاکیزه. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به ترکیب شسته رفته شود.
- || آماده و مهیا. (فرهنگ فارسی معین).
- شسته و روفته؛ شسته و رفته. شسته رفته. (یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیب «شسته رفته» و «شسته و رفته» شود.
|| پاکیزه و آراسته و آماده. (ناظم الاطباء).
- شسته گفتگو؛ گفتگوی صاف و بلاغت آمیز. (آنندراج). مکالمهء صاف و بی غش. (ناظم الاطباء).
|| پاک. بی آلایش. پاکدامن و پاکیزه :
چو آلوده ای بینی آلوده ای
ولیکن سوی شستگان شسته ای.
ناصرخسرو.
سر و تن بشستند و دل شسته بود
که دشمن به بند گران بسته بود.فردوسی.
|| تصفیه شده : مس سوخته و شسته. (ذخیرهء خوارزمشاهی). ارزیز سوخته و شسته. (ذخیرهء خوارزمشاهی). گوشت خربزه و اسفیداج شسته و مرداسنگ و قیمولیا و سرکه ضمادی قوی است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || بی آهار: اطلس شسته؛ قسمی اطلس بی آهار و نرم. (یادداشت مؤلف). || (اِ) دستمال و روپاک و رومال. (ناظم الاطباء). دستارچه. (فرهنگ فارسی معین). روپاک و دستارچه که معرب آن شستجه است. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج).
(1) - ن ل: آن خفته دست. (دیوان چ مینوی ص371).

شسته.

[شِ / شَ تَ / تِ] (ن مف) مخفف نشسته. (یادداشت مؤلف). نشسته. (فرهنگ فارسی معین) :
بپرسید کآن سبز ایوان بپای
کدام است تازان و شسته بجای.اسدی.
من شسته به نظاره و انگشت همی گز
و آب مژه بگشاده و غلطان شده چون گوز.
سوزنی.
شسته در باطن میان گلستان
ظاهراً خاری میان دوستان.مولوی.
جوق جوق مبتلا دیدی نزار
شسته بر در با امید و انتظار.مولوی.
حاصل آن کودک بر آن تخت نضار
شسته پهلوی قباد شهریار.مولوی.
اینهمه بازار بهر این غرض
بر دکانها شسته بهر این عوض.مولوی.
سواد و شام در پیش مه نو
چو لیلی شسته در پهلوی مجنون.
امیرخسرو دهلوی.

شستی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به شست. (فرهنگ فارسی معین). || نوعی از دوخت. چون: جامهء شستی و قبای شستی. (آنندراج) :
بتی که از لب خویش است می پرستی او
کشد به دام پری را قبای شستی او.
محسن تأثیر (از آنندراج).
جامهء شستی خود دام تماشایی کن
در لباس قلمی مشق خودآرایی کن.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
|| (اِ) (اصطلاح نقاشی) تخته ای بیضی یا مستطیل که رنگهای مختلف بر روی آن چیده شود. در یک گوشهء شستی بریدگی وجود دارد که جای شست دست چپ نقاش است. نقاش به هنگام کار بر روی شستی بوسیلهء قلم مو رنگهای لازم را مخلوط کند و رنگ منظور را آماده سازد و سپس آن را بکار برد. (فرهنگ فارسی معین) : مثل اینکه نقاشی ته رنگهای روی تختهء شستی خودش را به هم مخلوط کرده باشد. (سایه روشن صادق هدایت ص11). || (اصطلاح موسیقی) اشاره با شست به سیم بم. (فرهنگ فارسی معین).

شستی.

[شَ] (از فرانسوی، اِ) شکستهء کلمهء شاسی(1) فرانسه. جاها با کود بسیار و به شیشه ها پوشیده که به روز روی شیشه ها را برای تابش آفتاب باز کنند و شبانگاه با نمد و امثال آن پوشند. (یادداشت مؤلف). رجوع به شاسی شود.
(1) - Chassis.

شست یاز.

[شَ] (اِ مرکب) یا شست یازی. مقیاس طولی در قدیم و آن مرکب است از شست و یاز (به معنی طول دو بازوی باز از سر انگشتان یکدست تا سر انگشتان دیگر) (از فرهنگ لغات شاهنامه) :
زلفی چو شست در دل مسکین من فکند
تا بر دلم جهان چو خم شست یاز کرد.
امیر معزی.
بی بدل صدری ورای تو بدل داند زدن
تخت پنجه پایه بر اعدا به چاه شست یاز.
سوزنی.
رجوع به شست یازی شود.

شست یازی.

[شَ] (ص نسبی) مقیاس طولی در قدیم. (از فرهنگ لغات ولف). یعنی شست یاز که اندازه ای است: شست یازی کمند؛ یعنی کمندی که شست یاز طول آن است. یاز از یازیدن به معنی دراز کردن و کشیدن است: دیریاز؛ یعنی آنکه دیر می کشد، دوام می کند... یاز به معنی اندازه هم هست که طول دو بازوی باز است از سر انگشتان یک دست تا سر انگشتان دیگری. این اندازه را فرهنگها باز هم خوانده اند ولی یاز معقولتر بنظر می رسد با توجه به «گز» که قلب «گاف» به «یاء» معمول است ولی به «باء» معمول نیست. (از فرهنگ لغات شاهنامه) :
برآمد یکایک به کاخ بلند
به دست اندرون شست یازی کمند.فردوسی.
رجوع به شست یاز شود.

شسع.

[شَ] (ع مص) دور شدن منزل و بعید گشتن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از آنندراج). || دوال ساختن برای نعل. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (آنندراج). دوال کردن نعلین را. (تاج المصادر بیهقی).

شسع.

[شِ] (ع اِ) دوال کفش. ج، شُسوع، اَشساع. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). بند کفش. (یادداشت مؤلف). دوال نعلین از این سوی و از آن سوی. (مهذب الاسماء). رجوع به شِسِع شود. || زمین تنگ و بی وسعت. (از اقرب الموارد) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || طرف و مکان. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || بقیه از مال و همهء آن از کم و زیاد (از اضداد). || اندک از مال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد): له شسع مال؛ مر او راست اندکی از مال. || پاره ای اندک از گوسپندان و شتران. || (ص) رجل شسع مال؛ مرد نیکوسیاست کنندهء شتران و اصلاح نمایندهء آنها. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شسع.

[شَ سَ] (ع مص) انفراج و گشادگی یافتن میان دندانهای ثنایی و رباعی است. || پاره گردیدن دوال نعل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (آنندراج).

شسع.

[شُ] (ع ص، اِ) جِ شاسِع. (ناظم الاطباء). رجوع به شاسع شود.

شسع.

[شِ سِ] (ع اِ) دوال نعل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به شِسع شود.

شسعن.

[شِ عِ] (ع اِ) دوال نعل، نون زاید است. (از منتهی الارب) (از آنندراج). لغتی است در شسع به معنی دوال نعل. (از اقرب الموارد). رجوع به شسع شود.

شسف.

[شَ] (ع مص) پاره کردن غورهء خرما را. (ناظم الاطباء). ولی در متون دیگر دیده نشد.

شسف.

[شِ] (ع اِ) گردهء خشک از نان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شسل.

[شَ] (ع ص) شسل القدم؛ فربه و ستبرقدم. (ناظم الاطباء). رجوع به شسلة شود.

شسلة.

[شَ لَ] (ع ص) قدم فربه و ستبر، و آن لغتی است در شثلة. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شثلة و شسل شود.

شسن.

[شَ] (اِ) صدف. (ناظم الاطباء). صدف را گویند که گوش ماهی باشد. (برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا). || نامیه و هر چیز قابل نمو و افزایش. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا). || نیشکر. || خار ترنجبین. (ناظم الاطباء) (برهان). || رحم و زهدان. (ناظم الاطباء). رحم را نیز گفته اند که بچه دان باشد و به جای حرف ثانی شین هم بنظر آمده است. (از برهان).

شسوب.

[شُ] (ع مص) باریک میان شدن اسب. (المصادر زوزنی). باریک میان شدن اسب از نزاری. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد).

شسوب.

[شَ] (ع ص) ماده شتری که بچه اش در سرما مرده باشد و دیگر شیر ندهد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شسوس.

[شُ] (ع اِ) جِ شَسّ. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). جِ شس، به معنی زمین سخت و درشت که به یک سنگ ماند. (آنندراج). رجوع به شس شود.

شسوس.

[شُ] (ع مص) لاغر و خشک گردیدن. (ناظم الاطباء). خشک شدن چیزی. (از اقرب الموارد). رجوع به شسیس شود.

شسوع.

[شَ] (ع ص) دور و بعید. ج، شُسع. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

شسوع.

[شُ] (ع اِ) جِ شِسع. (دهار) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جِ شسع، به معنی دوال نعل. (آنندراج). رجوع به شسع شود.

شسوع.

[شُ] (ع مص) مصدر به معنی شَسَع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || بعید شدن منزل. (آنندراج). دور شدن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به شسع شود.

شسوف.

[شُ] (ع مص) شَسافَة. (ناظم الاطباء). خشک کردن چیزی را (متعدی). (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به شسافة شود. || خشک گردیدن. (لازم). (منتهی الارب) (آنندراج).

شسه.

[شُ سِ] (فرانسوی، اِ)(1) یا شوسه. راههای هموارکرده و ساخته. شاهراه. (یادداشت مؤلف). رجوع به شوسه شود.
(1) - Chaussee.

شسیب.

[شَ] (ع ص) کمانی که نه نو باشد و نه کهنه. رجوع به شسب شود. || ماده شتری که از کم شیری بچه اش مرده باشد. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج).

شسیس.

[شَ] (ع اِ) جِ شَسّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شس شود.

شسیس.

[شَ] (ع مص) لاغر شدن و خشک گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به شسوس شود.

شسیف.

[شَ] (ع ص) لاغرگشته و خشک گردیده. (ناظم الاطباء). || غورهء خرمای پاره و خشک شده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خارهء کابوسک(1). (مهذب الاسماء): لحم شسیف؛ گوشت نزدیک به خشک شدن رسیده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مشک خشک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).
(1) - خارهء کابوسک، غورهء خرما پاره و خشک شده. شسیف. (فرهنگ فارسی معین).

شش.

[شَ / شِ] (عدد، ص، اِ) صفت توصیفی عددی؛ دو دفعه سه. (ناظم الاطباء). عدد پس از پنج و پیش از هفت. ست. سته. نمایندهء آن در ارقام هندیه «6» است و در حساب جُمَّل نمایندهء آن «و» باشد قدما آن را به فتح اول تلفظ می کرده اند و امروز به کسر تلفظ کنند. (یادداشت مؤلف) :
پسر بد مر او را گرانمایه شش
همه راد و بینادل و شاه وش.فردوسی.
کنون سالیان اندر آمد به شش
که نگذشت بر ما یکی روز خوش.
فردوسی.
فردا نروم جز به مرادت
بجای سه بوسه دهمت شش
شادی چه بود بیشتر زین
خامش چه بوی بیا و بخرش.خفاف.
بر فرق کوه و سینهء دشت و دهان غار
آویزهای در کند از قطره های رش
آن است پادشاه که بتواند آفرید
هفت آسمان و هفت زمین را به روز شش.
سوزنی.
به نشانه رسد درست و صواب
همچو از شست و قبضهء آرش
آن مصلی که از تو خواست رهی
پنج روزی گذشت از آن یا شش.سوزنی.
روی به نخشب خوهم نهاد بدین باب
چهره به زردی چو آفتاب مه کش
خانه خوهم روفت چون خروسک که کون
سوی یکی ماکیان و چوزککی شش.
سوزنی.
گل همین پنج روز و شش باشد
وین گلستان همیشه خوش باشد.
(گلستان سعدی).
- دو شش؛ دوازده :
چو شد سال آن نامور بر دو شش
دلاور گوی گشت خورشیدفش.فردوسی.
- || (اصطلاح نرد) در جهت بالا و روی قرار گرفتن رویه های شش هر دو طاس :
چون دو شش جمع برآیید چو یاران مسیح
بر من این ششدر ایام مگر بگشایید.
خاقانی.
- شش اسبه؛ که شش اسب داشته باشد. که با شش اسب حرکت کند: همچون کالسکهء شش اسبه. (یادداشت مؤلف).
- شش اشکوبه؛ شش طبقه. ساختمان دارای اشکوبهای ششگانه: ساختمان شش اشکوبه. (یادداشت مؤلف).
- شش اندام؛ سر و تنه و دو دست و دو پای. (یادداشت مؤلف) :
مر همه را شاه شش اندام سر.سوزنی.
- شش پایه؛ که شش تا پایه داشته باشد. که پایه های آن شش عدد باشد :
بساطی گوهرین در وی بگستر
بیار آن کرسی شش پایهء زر.نظامی.
- شش تیغه؛ نوعی چاقو که دارای شش تیغ می باشد. (یادداشت مؤلف).
- شش حد؛ شش جهت. شش طرف. شش سو. جهات سته :
ز تو یک تیغ هندی بر گرفتن
ز شش حد جهان لشکر گرفتن.نظامی.
رجوع به مدخل شش جهت شود.
- شش حرف؛ ظاهراً کلمه ای که شش حرف داشته باشد :
بربست به نام خویش شش حرف
گرد کمر زمانه شش طرف.نظامی.
رجوع به مدخل شش حرفی شود.
- شش روز کون؛ شش گاه خلقت عالم. (ناظم الاطباء). رجوع به مدخل شش روز شود.
- شش روی؛ شش جهت. شش وجه :
وآن پادشاه ده سر و شش روی و هفت چشم
با چارخصلتان به یکی خانه اندرند.
ناصرخسرو.
- شش کرانگی؛ حالت و چگونگی شش کرانه. (یادداشت مؤلف).
- شش کرانه؛ مسدس. (یادداشت مؤلف). رجوع به مدخل شش پهلو و شش ضلعی شود.
- ششگان؛ عدد توزیعی. شش تا.
- شش گان شش گان؛ سداس. (یادداشت مؤلف).
- شش گریبان؛ مراد جهات ششگانه است :
جهت را شش گریبان در سر افکند
زمین را چار گوهر در بر افکند.نظامی.
- شش نتیجهء خوب؛ شش ضرب نتیجهء خوب. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از برهان). رجوع به ترکیب «شش ضرب نتیجهء خوب» در ذیل مدخل «شش ضرب» شود.
- شش هزار؛ ستة آلاف. (یادداشت مؤلف).
- شش هزارساله؛ آنکه یا آنچه شش هزار سال زمان یا تاریخ دارد: تاریخ شش هزارساله.

شش.

[شُ] (اِ) ریه و سل و یکی از احشای(1)محتوی در سینهء انسان و دیگر حیوانات که آلت عمده ای است مر عمل تنفس را و قدمای از اطبا آن را بادزن و مروحهء دل می دانستند. (ناظم الاطباء). نام عضوی است درون سینه که به هندی پهیپرا گویند. (غیاث اللغات). چیزی است سفید و به سرخی مایل، مانند گوشت و به جگر متصل است و بادزن و مروحهء دل باشد. (آنندراج) (انجمن آرا). شج. ریه. (مهذب الاسماء). جگر سفید. ریه. سل. (یادداشت مؤلف). ریة. رئة. سحر. (منتهی الارب). عضو اصلی تنفس در انسان و دیگر حیوانات است که بوسیلهء ریه تنفس می کنند و آن عبارت از دو تودهء اسفنجی قابل ارتجاع است که در قفس سینه جای دارند. رنگ آنها در اشخاص مسن خاکستری و در جوانان و اطفال گلی رنگ است. هر شش به شکل هرمی است که رأسش در بالا و قاعده اش روی دیافراگم قرار گرفته. وزنش در مردها 1200 و در زنها 900 گرم است. شش راست بزرگتر از شش چپ است و در سطح خارجی اش دو شیار دیده می شود که به سه قطعه تقسیم می گردد ولی شش چپ دارای یک شیار و شامل دو قطعه است. شش چپ از داخل ناحیهء مقعری دارد که قلب در آن جای می گیرد. شش ها از عقب به ستون مهره ها و از جلو و پهلوها به دنده ها و از پایین به دیافراگم محدود می شوند. (فرهنگ فارسی معین) : قمر دلالت کند بر... دو پستان و شش و معده. (التفهیم).
کودکان خندان و دانایان ترش
غم جگر را باشد و شادی ز شش.مولوی.
شهله چربش دوله کیپا پاچه دست و کله سر
روده زیجک شش حسیبک دل کباب و خون جگر.
بسحاق اطعمه.
- درد شش؛ ذات الریة. (ناظم الاطباء). رجوع به ریه شود.
|| (ص) نرم و سست و فروهشته و آویخته. (ناظم الاطباء). || کنایه از پستان نرم و سست و آویخته است. (برهان).
(1) - در متن «احساس» است ولی ظاهراً غلط چاپی است.

شش آماسیده.

[شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)بددل و بداندرون. (از ناظم الاطباء) (برهان). بددل. (انجمن آرا) (آنندراج). || نامرد. (ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج). نامرد، زیرا که چون کبد آماس کند فتور و سستی در دل و تن عارض شود و آن شخص را مکبود خوانند. (انجمن آرا).

شش آوازه.

[شَ / شِ زَ / زِ] (ص مرکب)بلندآوازه. (یادداشت مؤلف). || (اِ مرکب) (اصطلاح موسیقی) شهناز. گردانیه. گَوَشت. سلمک. مایه. نوروز. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات کلمه شود.

ششارستان.

[شِ رِ] (اِخ) دهی از دهستان املش بخش رودسر شهرستان لاهیجان. آب آن از چشمه سار است. سکنهء آن 160 تن و محصول آنجا لبنیات است. در تابستان عموم سکنه برای تعلیف گله های خود به ییلاق سمام می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شش ارکان.

[شَ / شِ اَ] (اِ مرکب) ستهء ضروری را گویند؛ یعنی شش چیز که تا وقتی که انسان زنده است بی اینها نباشد: اول، هوا که محیط ابدان است. دوم، اکل و شرب. سوم، حرکت و سکون بدنیه. چهارم، حرکت و سکون نفسانیه مثل غضب و فرح و خوف و حزن و خجالت. پنجم، نوم و یقظه؛ یعنی خواب و بیداری. ششم، استفراغ و احتباس، مث خروج بول و غائط و جماع و فصد و حمام، و احتباس، عدم خروج چیزهای مذکور است از بدن. (از غیاث اللغات).

شش امامی.

[شَ / شِ اِ] (اِخ) شعبه ای از شیعه که به امامت شش تن از امامان معتقدند. (از یادداشت مؤلف).

شش انداز.

[شَ / شِ اَ] (نف مرکب) نراد و کسی که نرد بازی کند. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || کسی که شش بجول بازی نماید. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از برهان). || کسی که شش گوی مدور الوان در هوا اندازد بنحوی که پیوسته چهار عدد آنها در هوا باشد و دو عدد در دست وی آن چنانکه هیچ یک از آنها به زمین نیفتد. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (از برهان) :
برون آمد ز پرده سحرسازی
شش اندازی بجای شیشه بازی.نظامی.
|| (اِ مرکب) ماه شب چهارده را نیز گویند. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) (برهان). || نوعی از خورش که از تخم ماکیان با پیاز ترتیب دهند. (ناظم الاطباء).

شش اندازی.

[شَ / شِ اَ] (حامص مرکب) عمل شش انداز؛ یعنی کسی که شش گوی مدور در هوا اندازد...

شش انگشت.

[شَ / شِ اَ گُ] (ص مرکب)آنکه بر دست یا پای بجای پنج شش انگشت دارد و چنین کسی را در تداول عوام شش انگشتی گویند. اعنش. عنشاء. (یادداشت مؤلف). رجوع به شش انگشتی شود. || (اِ مرکب) شش جهت. (لیلی و مجنون چ وحید ص31) :
این هفت قوارهء شش انگشت
یک دیده، چهار دست نه پشت.نظامی.

شش انگشتی.

[شَ / شِ اَ گُ] (ص نسبی)شش کلکی. (یادداشت مؤلف). دارای شش انگشت. اعنش. آنکه او را شش انگشت بر دست باشد. (یادداشت مؤلف). رجوع به شش انگشت شود.
- سادات شش انگشتی؛ سلسله ای از سادات که به ارث غالباً شش انگشت بر دست داشتند و از این رو پیش عوام شیعه مانند اجاق تلقی می شدند. (یادداشت مؤلف).

شش بانو.

[شَ / شِ] (اِخ) شش بانوی پیر. ماه و پنج سیاره؛ یعنی عطارد و زهره و مریخ و مشتری و زحل. (ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج).

شش بانوی پیر.

[شَ / شِ یِ] (اِخ)شش بانو. (ناظم الاطباء). کنایه از سیاره ها غیر آفتاب است اگرچه به حسب قرار عرب آفتاب نیز مؤنث سماعی است لیکن چون مقام مدح آفتاب است او را به منزلهء رجل و سایر سیارات را به منزلهء بانوان او خیال می کنند و این ادعای شاعرانه است نه اصطلاح. (آنندراج) :
شش بانوی پیر کرده هر هفت
عالم به تو دید هفت در هفت.خاقانی.
رجوع به شش بانو شود.

شش برگ.

[شَ / شِ بَ] (ص مرکب) که شش تا برگ دارد: گل شش برگ. || (اِ مرکب) طعامی است. گوشت سرخ کردهء پیچیده در خمیر گسترده. (یادداشت مؤلف). خمیری که در آن گوشت پخته نهند. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی).

شش بش.

[شَ / شِ بِ] (اِ مرکب)(اصطلاح قمار) شش و بش. (یادداشت مؤلف). مرکب از شش فارسی و بش ترکی به معنی پنج، و این اصطلاحی است نرادان را آنگاه که طاس ها بنحوی نشیند که یکی را نقش خانه های شش و دیگری پنج بر بالا و روی قرار گیرد. رجوع به «شش و بش» و «شش پنج» شود.

شش بلوکی.

[شِ بُ] (اِخ) تیره ای از ایل قشقایی (جغرافیای سیاسی کیهان ص79). یکی از طوایف ایل قشقایی ایران و مرکب از شش هزار خانوار است که مسکن آنها در سرحد چهار دانگه است که عبارت از آس پاس و کوشک زرد و کوه سفید و نمدان باشد. (یادداشت مؤلف).

ششبندان.

[شَ / شِ بَ] (اِ مرکب) درخت تاک صحرایی که به تازی کرمة السوداء و به شیرازی سیاه دارو گویند. (ناظم الاطباء). درخت تاک صحرایی که مانند عشقه بر درختها پیچد. (از آنندراج) (از برهان). کرمة السوداء. سیاه دارو. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). اینالیس مالینا. کرم اسود. کرمة السوداء. بوطانیة. میمون. فاشرشنین. فاشرستین. هزارجشان. (یادداشت مؤلف). || شش روز اول از ماه شوال؛ یعنی پس از عید فطر که در آن شش روز روزه می دارند. (از ناظم الاطباء) (آنندراج). ششه. (آنندراج). شش یندان. رجوع به ششه و شش یندان شود.

شش بهره بالا.

[شِ بَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان جانکی بخش لردگان شهرستان شهرکرد. آب آن از چشمه است و سکنهء آن 166 تن می باشند. محصول آنجا غلات آبی و دیمی و برنج و پشم و روغن و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

شش بهره پایین.

[شِ بَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان جانکی بخش لردگان شهرستان شهرکرد. آب آن از چشمه است. سکنهء آن 123 تن و محصول آنجا غلات و برنج و پشم و روغن و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

شش بید.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان ولدبیگی بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان. محصول آنجا غلات و لبنیات و حبوب و توتون و سکنهء آن 500 تن و آب آن از چشمه های متعدد است. ساکنان آن از طایفهء ولدبیگی در دو محل نزدیک به هم واقع شده اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شش پا.

[شَ / شِ] (ص مرکب، اِ مرکب) هر جانوری که دارای شش دست و پا باشد. || جعل و چلپاسه. (ناظم الاطباء).

شش پاره.

[شُ رَ / رِ] (اِ مرکب) پارهء شش، پاره و قطعه ای از جگر سفید : گفت ابله زنی بوده ای، شش پاره که به یک جو نمی ارزد میبرد (گربه) تبری که به ده دینار خریده ام رها خواهد کرد. (منتخب لطایف عبید زاکانی چ برلن ص149).

شش پر.

[شَ / شِ پَ] (ص مرکب، اِ مرکب)نوعی از گرز آهنین که دارای شش پهلو می باشد. (از آنندراج) (از غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). چوب دستی ضخیم و محکم که بر سر آن قطعهء آهنی شش پهلو نصب کرده باشند و در تداول عوام شش بر نیز تلفظ شود و شاید بدین مناسبت باشد :
غمنامهء دشمن سیه رو
بسته ست به بال شش پر او.
محسن تأثیر (از آنندراج).
چون خانهء مسدس زنبور می شود
از باد شش پر غضب پرنیان برف.
محمد سعید اشرف (از آنندراج).
ریخته از شش پر هیبت شکوه
مورچهء زلزله در مغز کوه.
علاءالدین فائز (از آنندراج).
|| گل شش پر. سرنگون. گل سرخ. (یادداشت مؤلف). رجوع به سرنگون (گل...) شود.

شش پژول.

[شَ / شِ پَ] (اِ مرکب)(اصطلاح قمار) شش قاب. قماری که با شش تا قاب بازند. (یادداشت مؤلف). رجوع به شش تا و شش قاب شود.

شش پستان.

[شَ / شِ پِ] (اِ مرکب)ماده سگ. (ناظم الاطباء). سگ که به تازی کلب خوانند. (از برهان). || دشنامی است که به زنان دهند چه ایشان را تشبیه به ماده سگ کرده اند. (ناظم الاطباء) (از برهان).

شش پستان.

[شُ پِ] (ص مرکب) زنی که پستانهای وی نرم و بزرگ و افتاده باشد. (از برهان) (ناظم الاطباء). کنایه از زن پیر که مانند شش پستانی نرم و سست داشته باشد. (آنندراج). نرم پستان و افتاده پستان. (غیاث اللغات) :
خیک است شش پستان زنی رومی دلی زنگی تنی
مریم صفت آبستنی عیسی دهقان بین در او.
خاقانی.
|| زن پیر. (ناظم الاطباء). کنایه از زن پیر است. (از برهان).

شش پنج.

[شَ / شِ پَ] (اِ مرکب) شش و پنج. (ناظم الاطباء). نوعی از قمار. (آنندراج). رجوع به شش و پنج شود.
- شش پنج باز؛ آنکه نرد می بازد. نراد.
- شش پنج زدن؛ نردبازی کردن و شش و پنج آوردن :
شش پنج زنند برتران نقش
یک نقش رسد فروتران را.خاقانی.
- || کنایه از محیل و مکار. (آنندراج).
- شش پنج کردن؛ پنج نمودن و شش خواستن. مکر کردن. خدیعه کردن. (یادداشت مؤلف).
|| کنایه از معرض تلف است. (از آنندراج).

شش پنج زن.

[شَ / شِ پَ زَ] (نف مرکب) شش و پنج زن که شش پنج زند و بازد، و شش پنج نوعی قمار است :
لیک گر میرم ندارم من کفن
در قمار مفلس شش پنج زن.مولوی.
|| شش و پنج. شش پنج. (ناظم الاطباء). رجوع به شش پنج شود. || کسی که هرچه باشد در معرض تلف آرد. (از آنندراج) :
شش پنج زنان داو برده
اما همه نقش یک شمرده.
خاقانی (از آنندراج).

شش پنجه.

[شَ / شِ پَ جَ / جِ] (اِ مرکب)نام گیاهی دوایی. (ناظم الاطباء). نام دارویی است که آن را کَشنَه بر وزن دشنه می گویند. (برهان) (از آنندراج). رجوع به کشنه شود.

شش پنج یار.

[شَ / شِ پَ] (ص مرکب)مخترع حیله و مکر. (ناظم الاطباء).

شش پنچه.

[شَ / شِ پَ چَ / چِ] (اِ مرکب)شش پنجه. (ناظم الاطباء). رجوع به شش پنجه شود.

شش پهلو.

[شَ / شِ پَ] (ص مرکب) هر چیز که دارای شش جهت و یا طرف باشد. شش بر. شش سو :
ازین سرو شش پهلوی هفت شاخ
که بالاش تنگ است و پهلو فراخ.نظامی.
اژدها را درید کام و گلو
ناچخ هشت مشت شش پهلو.نظامی.
درختی است شش پهلو و چاربیخ
تنی چند را بسته بر چارمیخ.نظامی.
|| (اِ مرکب) (اصطلاح هندسه) کثیرالاضلاعی که دارای شش ضلع یا پهلو باشد. سطحی که به شش خط مستقیم مسدود باشد. خط شکستهء مسدود که از 6 خط راست تشکیل شود. رجوع به شش ضلعی شود.
- شش پهلوی غیرمنتظم؛ کثیرالاضلاعی شش ضلعی که اضلاع آن باهم برابر نباشند.
- شش پهلوی منتظم؛ کثیرالاضلاع شش ضلعی است که هر شش ضلع آن با هم برابر باشند.
|| مکعب. (یادداشت مؤلف). || سخنان زننده و شامل کنایات بد. سخنان آبدار و کنایه آمیز و نیشدار: سخن شش پهلو می زنند. (یادداشت مؤلف).

شش پیر.

[شِ] (اِخ) نام یکی از رودخانه های فارس. آبش شیرین و گوارا، آب چشمهء شش پیر و چشمهء تنگ آب سرد، در نزدیکی قریهء شهداء اردکان ممزوج به رودخانهء شش پیر گردد. (از فارسنامهء ناصری).

ششت.

[شُ] (ص) پست و دون و فرومایه و پلید. || ناگوار. || کریه و زشت. || رسوا. || قبیح و بد. (ناظم الاطباء). اما این معنی و معانی قبلی کلمه مخصوص این فرهنگ است و در فرهنگهای دیگر که در دسترس بود، دیده نشده.

ششتا.

[شَ / شِ] (ص مرکب، اِ مرکب)(اصطلاح موسیقی) طنبور شش تار، مانند سه تا که طنبور سه تار را گویند. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (از برهان). طنبورهء شش تار را گویند. (فرهنگ جهانگیری). شش تار. قسمی از ذوی الاوتار. (یادداشت مؤلف) :
چیست چندین طمطراق البته در دیر مغان
با نزاری با نوای زیر شش تا می خوریم.
نزاری قهستانی (از جهانگیری).
|| (اصطلاح قمار) شش بجول. (از انجمن آرا) (از آنندراج). قاب بازی با شش قاب. (یادداشت مؤلف). رجوع به شش قاب و شش پژول شود.

ششتا زدن.

[شَ / شِ زَ دَ] (مص مرکب)طنبور شش تار نواختن. (از برهان) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (آنندراج). || شش بجول باختن. (ناظم الاطباء). شش بجول باختن را گفته اند که نوعی قمار است و به شش قاب مشهور است. (انجمن آرا) (از آنندراج) (از برهان) :
می خورد، شش تا زند، غیبت کند، لوطی بود
او مسلمان باشد و من ملحد از بهر خدا.
نزاری قهستانی.

ششتازن.

[شَ / شِ زَ] (نف مرکب) کسی که طنبور شش تار می نوازد. || کسی که شش بجول بازی می کند. (ناظم الاطباء).

ششتر.

[شُ تَ] (اِخ) نام شهری در خوزستان. (ناظم الاطباء). شوشتر. تستر. (یادداشت مؤلف) :
زمین از نقش گوناگون چون دیبای ششتر شد
هزارآوای مست اینک به شغل خویشتن در شد.
فرخی.
دیبا همی بدیع برون آری
اندر ضمیر تست مگر ششتر.ناصرخسرو.
نام رئیس عالم عادل شود طراز
هر حله را که بافته در ششتر سخاش.
خاقانی.
آخر نه بر سکندر شد تخته پوش عالم
بی بار ماند تختش در تخت بار ششتر.
خاقانی.
برخلق و خلق تو من چون چشم تر گمارم
در چشم دل کم از تبت و ششتری ندارم.
خاقانی.
گفت لبسش گر ز شعر ششتر است
اعتناق بی حجابش خوشتر است.مولوی.
رجوع به شوشتر شود.
- دیبای ششتر؛ پارچهء ابریشمی که در شوشتر می بافتند :
صبا را ندانی ز عطار تبت
زمین را ندانی ز دیبای ششتر.ناصرخسرو.
-امثال: گنه کرد در بلخ آهنگری به ششتر زدند گردن دیگری (1).
؟ (امثال و حکم).
|| (اِ) پرند و حریر؛ ذکر حال بمناسبت محل :
با دو رخ و با دو لب تو مرا
ایوان همه چو ششتر است و عسکر.
قطران تبریزی.
از ششتر سخا چو طراز شرف دهی
از عسکر سخن شکرآفرین خوری.خاقانی.
(1) - ن ل: مسگری.

ششتره.

[شَ / شِ تَ رَ / رِ] (اِ مرکب)روناس. (ناظم الاطباء). روناس که بدان چیزها سرخ کنند. (از برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). شُطَیبَة گیاهی است که در علاج نواصیر بکار است. (یادداشت مؤلف). رجوع به روناس شود.

ششتری.

[شُ تَ] (ص نسبی) هرچیز منسوب و متعلق به ششتر (شوشتر). || شوشتری. در قدیم قسمی جامهء پوشیدنی گران قیمت بوده است منسوب به شوشتر. ثوب تستری. ثیاب تستریة. (از یادداشت مؤلف) :
ز هندی و چینی و از بربری
ز مصری و از جامهء ششتری.فردوسی.
افزون از پانصد ششصد هزار مرد بیرون آمده بودند... هیچکدام را ندیدم بی طیلسان شطوی یا توزی یا ششتری یا ریسمانی... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص463).
از روی چرخ چنبری رخشان سهیل و مشتری
چون بر پرند ششتری پاشیده دینار و درم.
لامعی.
جان را به علم پوش چو پوشیدی
تن را به ششتری و به کاکویی.ناصرخسرو.
پریت ای برادر برهنه چراست
اگر دیوت اندر خز ششتری است.
ناصرخسرو.
|| شوشتری. امروز قسمی گستردنی و فرش است کم بهاتر از قالی و زیلو. لیکن در قدیم قسمی جامهء پوشیدنی گران قیمت بوده است. (یادداشت مؤلف).

ششتمد.

[شِ تَ مَ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش ششتمد و دهستان زمج شهرستان سبزوار. سکنهء آن 1349 تن و آب آن از رودخانه و محصول آنجا غلات و پنبه و بادام و میوه است. راه آن اتومبیل رو است. ادارات دولتی: بخشداری ثبت املاک، دارایی، ازدواج و طلاق، پاسگاه ژاندارمری. و دبستان و 15 باب دکان نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

ششتمد.

[شِ تَ مَ] (اِخ) نام یکی از بخش های شهرستان سبزوار واقع در جنوب آن. حدود، شمال: بخش حومه و بخش داورزن و بطور کلی رودخانهء کالشور. جنوب: بخش بردسکن از شهرستان کاشمر. خاور: شهرستان کاشمر. باختر: خوارتوران. موقعیت بخش: کوهستانی و هوای معتدل و بواسطهء زیادی چشمه سارها باغهای فراوان دارد و آلو بخارا و بادام آن معروف است. محصول آنجا ابریشم و غلات و اشجار و انواع میوه. صنایع دستی زنان قالیچه و کرباس و چادرهای ابریشم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شش توک.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان میان تکاب بخش بجستان شهرستان گناباد. سکنهء آن 100 تن و آب آن از قنات است. محصول آنجا غلات و ارزن و زیره است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شش جوان.

[شِ جَ] (اِخ) دهی از دهستان گرجی بخش داران شهرستان فریدن. آب آن از چشمه و رودخانه است. سکنهء آن 1008 تن و محصول آنجا غلات و حبوب و پشم و روغن و صنایع دستی زنان جاجیم و قالی بافی و راه آن اتومبیل رو است. در حدود 8 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

شش جهات.

[شَ / شِ جَ] (اِ مرکب)شش جهت :
کرد رها در حرم کاینات
هفت خط و چارحد و شش جهات.نظامی.
رجوع به شش جهت شود.

شش جهت.

[شَ / شِ جَ هَ] (اِ مرکب)جهات سته. شش طرف؛ یعنی پیش و پس و چپ و راست و بالا و پایین. (ناظم الاطباء). پیش و پس و چپ و راست و زیر و زبر. (از التفهیم). اطراف عالم که مشرق و مغرب و جنوب و شمال و تحت و فوق باشد. (آنندراج) (غیاث اللغات) : شش جهت کدامند؟ آن نهایتهای این سه بعدند که گفتیم از دو جانب. و یکی از نهایتهای طول پیش نام است و دیگر پس و یکی از نهایتهای عرض راست و دیگری چپ. و یکی از نهایتهای عمق زیر و دیگر زبر. (التفهیم ص4).
ای شش جهت را تو خیره مانده
بر هفت فلک جنیبه رانده.نظامی.
ای شش جهت از بلند و پستی
مملوک ترا به زیردستی.نظامی.
چو سال آمد به شش چون سرو می رست
رسوم شش جهت را باز می جست.نظامی.
شش جهت بر قبای او زرهی
هفت چرخ از کمند او گرهی.نظامی.
شش جهت ز هفت بیخ در آر
نه فلک را به چارمیخ درآر.نظامی.
یکدلهء شش جهت و هفت گاه
نقطهء نه دایره بهرامشاه.نظامی.
شهری است پرکرشمه و خوبان ز شش جهت
چیزیم نیست ورنه خریدار هر ششم.
حافظ.
فریاد که از شش جهتم راه ببستند
آن خال و خط و زلف و رخ و عارض و قامت.
حافظ.
بس که بی مهری ایام گزیده ست مرا
شش جهت خانهء زنبور بود در نظرم.
صائب تبریزی.
خروسش پرش را از آن راست کرد
که از شش جهت پر زند در نبرد.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
شش جهت زن قحبه بازار است گویی نیست؟ هست
واندر آن زن قحبگی بار است گویی نیست؟ هست.
یغمای جندقی.
|| هر چیز مسدس و مکعب. (ناظم الاطباء).

شش جهتی.

[شَ / شِ جَ هَ] (ص نسبی)هر چیزی که دارای شش سطح باشد. || کثیرالاضلاع مسدس. (ناظم الاطباء). رجوع به شش پهلو شود.

شش چوب.

[شَ / شِ] (اِ مرکب) مبال اردو. مستراح موقت که در اردوها از چوب سازند. مستراحهای چوبین قابل حمل در اردوها. (یادداشت مؤلف).

شش حرفی.

[شَ / شِ حَ] (ص نسبی) هر کلمه که دارای شش حرف بود. (ناظم الاطباء). در اصطلاح علم صرف عربی کلمه ای که دارای شش حرف باشد، خواه فعل باشد و خواه اسم. فعل مانند: استنصر، که سه حرف (ن، ص، ر) اصلی می باشند. و اسم مانند: سلسبیل و زنجبیل.

شش خاتون.

[شَ / شِ] (اِخ) شش بانو. (ناظم الاطباء). شش بانوست که شش کوکب زحل و مشتری و مریخ و زهره و عطارد و ماه باشد. (آنندراج) (برهان). رجوع به شش بانو شود.

شش خان.

[شَ / شِ] (اِ مرکب) خیمهء مدور و خیمهء گرد و قلندری. (ناظم الاطباء) (از برهان). خیمهء گرد مدور را گویند و آن را گنبدی نیز خوانند و معرب آن شش خانج است و در این زمان چنین خیمهء گنبدمانند را که یک ستون در میان دارد چادر قلندری خوانند. (آنندراج) (انجمن آرا). ششخانه. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به شش طاق و شش خانه شود. || پرده. (ناظم الاطباء) (برهان). || پردهء در قصر. (ناظم الاطباء). || سراپرده. (برهان). || (اصطلاح نرد) خانهء ششم نرد. ششمین خانهء تخته نرد که هریک از حریفان را دو ششخانه باشد. (از یادداشت مؤلف). رجوع به شش گاه شود.

شش خانج.

[شَ / شِ نَ] (معرب، اِ مرکب)گردکانی که درون آن را خالی کرده پر از سرب کنند و بدان قماربازی کنند. (ناظم الاطباء). کهجه. (دهار). کجة. (دهار). معرب شش خان و شش خانه. (از آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به شش خنج شود.

شش خانه.

[شَ / شِ نَ / نِ] (ص مرکب، اِ مرکب) عمارتی که دارای شش درگاه باشد. (ناظم الاطباء). || خیمهء گرد را گویند و آن را گنبدی نیز نامند. معرب آن شش خانج است. (فرهنگ جهانگیری) (برهان). رجوع به شش طاق و شش خان شود.
- شش خانهء تفنگ؛ تفنگ خان دار و شمخال. (ناظم الاطباء).
|| کنایه از عالم است :
مشتری بر طالع ایام تو موقوف کرد
هر سعادت کاندرین شش خانه اسطرلاب یافت.
سراج سکزی (از آنندراج).
|| (اصطلاح موسیقی) نوعی از ساز. (ناظم الاطباء). پرده. (فرهنگ جهانگیری).

شش خنج.

[شَ / شِ خَ] (اِ مرکب) شلوار و ازار. (ناظم الاطباء). || گردکانی که درون آن را خالی کرده پر از سرب کنند و بدان قماربازی نمایند. (ناظم الاطباء) (برهان). بازیی است و آن چنان باشد که اندرون گردکان را از مغز خالی کنند و از سرب گداخته پرکنند و بدان بازی نمایند و در مؤید الفضلاء به سکون نون شش خانج آورده. (انجمن آرا) (آنندراج). گردکانی که درون آن خالی کنند و از سرب پر کنند (حرز) یا از گچ (کجه) برای گردوبازی. (یادداشت مؤلف). حرز. (السامی فی الاسامی). رجوع به شش خانج شود. || (ص مرکب) امرد و بی ریش. (ناظم الاطباء).
- شش خنج کجین؛ آن را کجه هم گویند. و هی خزفة یدورها الصبی کانها کرة یتقامر بها. (یادداشت مؤلف): کُجَّة؛ شش خنج کجین. (السامی فی الاسامی).

ششدانگ.

[شَ / شِ] (اِ مرکب) تمامگی و همگی چیزی. (ناظم الاطباء). چیزی که در نوع خود تمام اجزا بود و مافوق نداشته باشد. (آنندراج). مراد از تمام چیز است چرا که شش دانگ را یک دینار می شود. (غیاث اللغات). تمام. تمامی. همگی: شش دانگ یک خانه؛ تمامی آن. تمام آن. در اصطلاح کشاورزان و مالکان تمامی و همگی یک آبادی و دیه را گویند که شامل 96 شعیر است و هر دانگ شامل 16 شعیر. (از یادداشت مؤلف).
- ششدانگ عیار؛ کنایه از کامل عیار است. (از غیاث اللغات) (آنندراج).
- || به معنی ناقص عیار هم آمده. (غیاث اللغات) (آنندراج).
|| وزنه ای که مثقال نیز گویند و عبارت از 24 نخود باشد. (ناظم الاطباء).
|| (ص مرکب) ششدانگه. مردم تمام عیار. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). رجوع به ششدانگه شود.

ششدانگه.

[شَ / شِ گَ / گِ] (ص نسبی)ششدانگ. (ناظم الاطباء). ششدانگ. چیزی است که در نوع خود تمام اجزا بود و مافوق نداشته باشد و بقدر تفاوت درجات گویند فلان چیز دو دانگه است یا سه دانگه. (آنندراج). || ششدانگ. مردم تمام عیار. (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به ششدانگ شود.

ششدر.

[شَ / شِ دَ] (ص مرکب) هرچیز که دارای شش در باشد. (ناظم الاطباء). دارای ابواب سته. که شش در، او را باشد. (یادداشت مؤلف). || که شش جهت او را باشد. (از ناظم الاطباء). || (اِ مرکب) شش جهت را نیز گویند. (برهان). || گاهی لفظ ششدر کنایه باشد از شش جهات عالم. (غیاث اللغات). دنیا. (مؤید الفضلاء). کنایه از عالم و دنیا به ملاحظهء جهات سته. (انجمن آرا).
- حجرهء ششدر؛ کنایه از دنیاست :
هرچه بدو خازن فردوس داد
جمله درین حجرهء ششدر نهاد.
نظامی (مخزن الاسرار ص73).
رجوع به دو ترکیب زیر شود.
- ششدر تنگ؛ کنایه از دنیا و عالم است. (برهان) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به ترکیب ششدر فنا شود.
- ششدر فنا؛ کنایه از ششدر تنگ است که دنیای فانی باشد. (برهان) (از آنندراج) :
بی مهر چاریار درین پنج روز عمر
نتوان خلاص یافت ازین ششدر فنا.
خاقانی.
رجوع به ترکیب ششدر تنگ شود.
|| (اصطلاح شطرنج) خانه های شطرنج. || (اصطلاح نرد) طاس نرد و کعبتین. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح نرد) نوعی از بازی نرد که مهره های حریف در شش خانهء متصل و پیوسته بهم واپس مانده باشد و بیرون آمدن نتواند. (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (از لغت فرس اسدی). در نرد، جفت جفت نشسته بودن مهره در خانه های پیاپی حریف. (یادداشت مؤلف). ششدر در حقیقت شش خانه است که در بازی نرد می باشد چون هر یکی از کعبتین تا شش خانه نقش می دارد لهذا دو تخته باشد که بر هریکی از آن دوازده در منقوش می باشند به این ترتیب که بر یمین و یسار هر تخته شش شش می شوند و در میان درهای یمین و یسار اندکی فاصله می باشد پس هرگاه مهره در میان دری که در منتهای تخته است بند گردد از شش خانهء جانب خود به هیچ خانه رفتن نتواند و رهایی آن بدون رهایی دادن حریف دیگر محال است. (از غیاث اللغات) (از آنندراج) :
همه عاجز ششدر و مهره در کف
به همت مششدرگشایی نیابی.
خاقانی.
از بس که دود آه حجاب ستاره شد
بر هفت بام بست گذرها چو ششدرش.
خاقانی.
پای دلم برون شد از خط مهر او
بی مهرهء امید من از ششدر سخاش.خاقانی.
سرمست عشق سرکشی خاکستری در آتشی
در ششدر عذراوشی صد خصل عذرا ریخته.
خاقانی.
جان در ششدر عشق تو چون مهره دربازم.
(سندبادنامه ص139).
زاهدی بر باد الا مال و منصب دادن است
عاشقی در ششدر لا کفر و ایمان باختن.
سعدی.
- ششدر شدن؛ در بازی نرد گرفتار شدن در خانهء حریف بصورتی که شش جفت مهره راه بیرون آمدن را بربسته باشد. (یادداشت مؤلف).
- || کنایه است از مغلوب شدن. حیران و سرگردان گشتن. گرفتار شدن :
نوبت ملک پنج کن که شده ست
دشمن تو چو مهره در ششدر.انوری.
رجوع به ترکیب ششدر کردن شود.
- ششدر کردن؛ قرار دادن یک یا چند مهرهء حریف در خانهء خود بصورتی که با شش جفت مهرهء خود راه بیرون جستن را بر وی بسته باشند. (از یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیب ششدر شدن شود.
|| کنایه از جایی که رهایی از آن دشوار باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
ابخاز که هست ششدر کفر
گرزش به یکی زمان گشاید.خاقانی.
|| خجالت. (از برهان) (ناظم الاطباء). || (ص مرکب) سرگردان و متحیر. (ناظم الاطباء). مجازاً به معنی عاجز و حیران و متحیر نیز مستعمل است. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). رجوع به ششدره شود.
- از ششدر خلاص دادن کسی را؛ رهانیدن او از گرفتاری و ناراحتی :
مهره از باز پس بگردانند
زین پسین ششدرت خلاص دهند.خاقانی.
- اندر یا در ششدر ماندن یا بودن؛ سخت درماندن و گرفتار شدن :
وی دشمن تو بمانده اندر ششدر
زیر قدمت باد سر هفت اختر.مسعودسعد.
در ششدری و مهره بکف مانده هان و هان
مهره نشاندنی و ز ششدر گذشتنی است.
خاقانی.
رجوع به ترکیبات «در، یا به ششدر حرمان افتادن» و «در ششدر افتادن» و «در ششدر عجز بودن» شود.
- بستهء ششدر آمدن؛ سخت گرفتار شدن :
من که در یک دو نه سه چار یکی
بستهء ششدر آمدم دریاب.خاقانی.
رجوع به ترکیب در ششدر افتادن شود.
- بند بودن در ششدر فراق کسی؛ کنایه از متحیر و سرگردان و سخت گرفتار شدن در اثر دوری وی :
خاقانیم بجان بند در ششدر فراقت
مهره کجا نهم که گشاده دری ندارم.خاقانی.
- به ششدر فروماندن؛ در ششدر افتادن. به مشکل و معضلی دچار شدن. (امثال و حکم دهخدا) :
نقش از طاسک زر چون همه شش می آید
از چه معنی است فرومانده به ششدر نرگس.
سلمان ساوجی.
رجوع به ترکیب در ششدر افتادن شود.
- در ششدر افتادن؛ به مشکل و معضلی دچار شدن. (امثال و حکم دهخدا) :
حریف حادثه یعنی که خصم او اینک
فتاده مهرهء جان در به ششدر ذقنش.
رفیع الدین لنبانی.
رجوع به ترکیب های «در ششدر افتادن» و «در، یا به ششدر حرمان افتادن» و «در ششدر عجز بودن» شود.
- در، یا به ششدر حرمان افتادن؛ به مضیقه و تنگنایی سخت دچار شدن. (امثال و حکم دهخدا) :
لاجرم افتاده با مقامر گردون
مهرهء امید من به ششدر حرمان.
رفیع الدین لنبانی.
رجوع به ترکیب «در ششدر افتادن» شود.
- در ششدر دیدن کسی را؛ خجلت زده و حیران دیدن وی را :
دهر از فزعش به پنج هنگام
در ششدر امتحان ببینم.خاقانی.
- در ششدر عجز بودن؛ سخت عاجز و ناتوان و گرفتار گردیدن :
همه در ششدر عجزند ترا داو به هفت
حربه بستان و بزن زآنکه تمامی ندب است.
انوری.
رجوع به ترکیب «در ششدر افتادن» شود.
- ششدر گشادن؛ کنایه از کار بسته را رو براه کردن. حل کار مشکل کردن :
تا گشاده ششدر سی مهرهء ماه صیام
غلغلی زین هفت رقعهء باستان انگیخته.
خاقانی.
عزم او چون مهره ای خواهد نشاند
ششدر هفت آسمان خواهد گشاد.خاقانی.
- ششدر گشادن بر کسی؛ کنایه از رهانیدن وی از گرفتاری سخت و توانفرسا :
چو دو شش جمع برآیید چو یاران مسیح
برمن این ششدر ایام مگر بگشایید.خاقانی.

ششدربازی.

[شَ / شِ دَ] (حامص مرکب) آن بازی از نرد که حریف ششدر شده باشد. || تحیر و سرگردانی. || (اِ مرکب) گیتی و عالم. (ناظم الاطباء)(1).
(1) - در این معنی ضبط کلمه چنین است: [ شِ / شَ دَ رِ ] .

ششدره.

[شَ / شِ دَ رَ / رِ] (اِ مرکب) تختهء نرد. || کعبتین. || بازی ششدر. (ناظم الاطباء) :
ز سیر هفت مشعبد اسیر ششدره ام
ز دست چارمخالف بنای هشت درم.
سنایی.
نرد جمال باخته با نیکوان دهر
وندر فکنده مهرهء خوبان به ششدره.
سوزنی.
گر بود چار شهر خراسان حرم مثال
راهش کنون چو ششدرهء نرد کرده اند.
خاقانی.
داو دل و جان نهم به عشقت
در ششدره اوفتاد نردم.خاقانی.
می درده و مهره نه بتعجیل
این ششدرهء ستمگران را.خاقانی.
برده به چارم منظره مهره برون از ششدره
نزل جهان را از بره صد خوان نو پرداخته.
خاقانی.
مانا که حریف خویش نشناخته ای
در ششدره می باش که بد باخته ای.
(از سندبادنامه ص313).
غادر را در ششدرهء غدر راه خلاص بسته است. (ترجمهء تاریخ یمینی ص405).
چون رهاند خویشتن را ای سره
هیچکس در شش جهت در ششدره.مولوی.
- ششدره برخاستن؛ از ششدر خلاص شدن. کنایه از رهایی یافتن از گرفتاری در بازی نرد :
مهرهء شادی نشست و ششدره برخاست
نقش سه شش بر سه زخم کام برآمد.
خاقانی.
|| کنایه از عجز و تحیر است. || محل هلاک. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
مزن پنج نوبت برین چارطاق
که بی ششدره نیست این نه رواق.نظامی.
|| ایهام است به شش جهت مذکوره (عالم) (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به ششدر شود.

ششدری.

[شَ / شِ دَ] (ص نسبی) اطاق و خانه ای که دارای شش در باشد. (ناظم الاطباء). کنایه از خانهء ششدر باشد. (برهان). || (اِ مرکب) دنیا و عالم. (ناظم الاطباء) (از برهان). کنایه از دنیا و عالم. ششدر تنگ. (از آنندراج). رجوع به ششدر شود.

شش دنب.

[شَ / شِ دُمْبْ] (اِ مرکب)گیاهی است مایل به زردی و بیخش مایل به سرخی، بیمزه که کمی تندی دارد. (یادداشت مؤلف). گیاهی است که به زردی زند و ریشه اش به سرخی گراید. و بهترین نوع آن در دیرالغربا یافت شود. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی). رجوع به شش ریث شود.

شش ده.

[شِ دِ] (اِخ) ده مرکز دهستان شش ده قره بلاغ بخش مرکزی شهرستان فسا. آب آن از قنات است. محصول آنجا غلات و پنبه و میوه و صنایع دستی زنان: قالیبافی و راه آن اتومبیل رو است. (فرعی). (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شش ده قره بلاغ.

[شِ دِهْ قَ رَ بِ] (اِخ)نام یکی از دهستانهای پنجگانهء بخش مرکزی شهرستان فسا. حدود - شمال: دهستانهای ایج و حومهء اسطهبانات. جنوب: دهستانهای فسارود و شیب کوه. خاور: دهستان ایج. باختر: دهستان نوبندگان. این دهستان در شمال خاوری بخش و جنوب کوه تودج (بر پایین) واقع، و آب مشروب و زراعتی آن از قنات و چشمه و چاه است. محصول آنجا غله و پنبه و انجیر و انگور و جالیزکاری و لبنیات است. صنایع دستی: قالیبافی. آبادی: 21. جمعیت: حدود 8000 تن. دیه های مهم: شش ده، دولت آباد. بومه، قره بلاغ، زنگنه، غلباش، داراکویه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

ششرنب.

[شُ رُمْبْ] (اِ مرکب) گیاهی است که از دیرالغرباء به قاهره آرند و ریشهء آن را چون مسهل بکار برند. (یادداشت مؤلف). شاید مصحف شش دنب؟ رجوع به شش دنب شود.

شش روز.

[شَ / شِ] (اِ مرکب) ایام آفرینش عالم: کما قال الله تعالی: الذی خلق السموات و الارض فی ستة ایام. (قرآن 57/4). (غیاث اللغات) (از آنندراج). اشاره به شش روزی است که آفرینش عالم در آن شش روز شد. (برهان) :
خاقان اکبر آنکه دو عید است در سه بعد
شش روز و پنج وقت ز چار اصل گوهرش.
خاقانی.
یک دو شد از سه حرفش چار اصل و پنج شعبه
شش روز و هفت اختر نه قصر و هشت منظر.
خاقانی.

شش روزن.

[شَ / شِ رَ / رُو زَ] (اِخ)شش سیاره. (ناظم الاطباء). کنایه از شش کوکب. (از برهان) (از آنندراج). شش ستارهء منظومهء شمسی. || (اِ مرکب) عالم و گیتی. (ناظم الاطباء). کنایه از دنیاست به اعتبار شش جهت. (برهان) (آنندراج) :
پسری چون تو نزادند درین شش روزن
هفت سیاره و نه دایره و چارگهر.سنایی.
رجوع به شش جهت شود. || مخلوق جاندار. (ناظم الاطباء). کنایه از حیوان هم هست به اعتبار سوراخهای گوش و دهان و بینی و پس و پیش؟ (آنندراج) (برهان).

شش روزه.

[شَ / شِ زَ / زِ] (ص نسبی)منسوب به شش روز. در عرض شش روز. || عبارت از عالم که از عرش تا فرش در شش روز ساخته شده است. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
قبلهء نه چرخ به کویت در است
عنبر شش روزه به مویت در است.نظامی.

شش ریث.

[شَ / شِ] (اِ مرکب) اسم بیخ نباتی است که در دیرالغرباء بلاد مصر یافت می شود و ستبرتر از انگشتی و بیمزه و مایل به زردی و جهت استسقای زقی مجرب دانسته اند و گویند بدون کرب و مشقت اخراج زرداب می کند. (تحفهء حکیم مؤمن) (از مخزن الادویة). شش دنب. شش رنب. رجوع به شش دنب شود.

شش سالگی.

[شَ / شِ لَ / لِ] (حامص مرکب) در سال ششم. (ناظم الاطباء).

شش ساله.

[شَ / شِ لَ / لِ] (ص نسبی) هر چیز یا هرکس که دارای شش سال باشد. (ناظم الاطباء). هرچیز که شش سال بر او گذشته باشد.

شش سری.

[شَ / شِ سَ] (ص نسبی) زر خالص تمام عیار. (ناظم الاطباء) (از برهان). زر خالص را گویند. (فرهنگ جهانگیری). زر خالص را گویند و در رشیدی آمده که بتی بدست یکی از سلاطین اسلام در افتاد که شش سر بر او نقش کرده بودند و آن را بشکستند زر و طلای آن خالص بی غل و غش بود لهذا زر خالص را زر شش سری خواندند. (آنندراج) (انجمن آرا) (غیاث اللغات) :
آن می و جام بین بهم گویی دست شعوذه
کرده ز سیم ده دهی صرهء زر شش سری.
خاقانی.
تن بشکن نه دریی گو مباش
زر بفکن شش سریی گو مباش.نظامی.

شش سو.

[شَ / شِ] (اِ مرکب) شش جهت. (ناظم الاطباء). شش جهت است که بالا و پایین و پس و پیش و چپ و راست باشد. (برهان) (از آنندراج) (از انجمن). جهات سته را گویند. (فرهنگ جهانگیری) :
چون منکر مرگ است او گوید که اجل کو کو؟
مرگ آیدش از شش سو گوید که منم اینک.
مولوی (از انجمن آرا).
چون غرفات هشت خلد نه درت از مرتبی
چون طبقات نه فلک شش سویت از منظمی.
حسین آوی (مؤلف ترجمهء محاسن اصفهان ص132).
رجوع به شش جهت شود. || (ص مرکب) مسدس. || هرچیز که دارای شش سطح باشد. (ناظم الاطباء).

شش شاخ.

[شَ / شِ] (اِ مرکب) (اصطلاح گیاه شناسی)(1) گونه ای گیاه خاردار از تیرهء چتریان که دارای برگهای نسبتاً بزرگ با بریدگیهای عمیق است. لبهء برگها نیز مضرس است و لبهء تضاریس به خار تیزی منتهی می شود (وجه تسمیهء این گیاه به مناسبت وضع بریدگیهای پهنک برگ آن است). گلش سفید آبی رنگ است. این گیاه در مزارع و لبهء جویهای اکثر نقاط دنیا از جمله ایران فراوان است. قرصعنه. قرسعنه. ایرنج. قرصنه. شنذاب. شوکهء ابراهیم. ارینجیون. ارنجیون. کمافیطوس. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مترادفات کلمه شود.
(1) - Ponicout.

ششصد.

[شَ / شِ صَ] (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) شش دفعه صد و سه دفعه دویست. (ناظم الاطباء). ستمائه. نمایندهء آن در ارقام هندیه 600 و در حساب جمل «خ» باشد. (یادداشت مؤلف) :
شصت بار آمده نوروز ترا مهمان
جز همان نیست اگر ششصد بار آید.
ناصرخسرو.
- ششصدیک؛ از ششصد یکی. یک ششصدم. (یادداشت مؤلف).

شش ضرب.

[شَ / شِ ضَ] (اِ مرکب)(اصطلاح نرد) یک نوع داوی در بازی نرد. (ناظم الاطباء). || شش بازی نرد که پیاپی از حریف برند. (ناظم الاطباء). به اصطلاح نرادان شش بازی را گویند که پیاپی از حریف ببرد و بعضی گویند که داو شش زده بازی از حریف ببرد. (آنندراج).
- شش ضرب نتیجهء خوب؛ کنایه از گوهر و زر باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء).
- || کنایه از مشک. (از ناظم الاطباء) (برهان).
- || کنایه از شکر. (برهان) (از ناظم الاطباء).
- || عسل. (از برهان) (از ناظم الاطباء).
- || اقسام میوه. (از برهان) (از ناظم الاطباء). به حذف ضرب شش نتیجهء خوب هم آمده است. (برهان). رجوع به شش ضربه و نیز شش نتیجهء خوب در ذیل شش شود.

شش ضربه.

[شَ / شِ ضَ بَ / بِ] (اِ مرکب) (اصطلاح نرد) داوی است در نردبازی و آن را شش ضرب نیز گویند. (برهان). به اصطلاح نرادان شش بازی را گویند که پیاپی از حریف ببرد و بعضی گویند که داو شش زده بازی از حریف ببرد. (غیاث اللغات) :
در مدحت تو به هفت اقلیم
شش ضربه دهد سخنوران را.خاقانی.
رجوع به شش ضرب شود.

شش ضلعی.

[شَ / شِ ضِ] (ص نسبی، اِ مرکب) هر چیزی که دارای شش پهلو باشد. || (اصطلاح هندسه) کثیرالاضلاعی که دارای شش پهلو باشد. کثیرالاضلاع مسدس. شش پهلو. رجوع به مادهء شش پهلو شود.

شش طاق.

[شَ / شِ] (اِ مرکب) نوعی از خیمهء پادشاهی. (ناظم الاطباء). شش خان و شش خانه. (از آنندراج). نوعی از خرگاه پادشاهی است. (خسرو و شیرین نظامی چ وحید ص268). خیمهء خاص سلطنتی. (یادداشت مؤلف) :
فلان شش طاق دیبا را برون بر
بزن با طاق این ایوان برابر.نظامی.
جهاندار مهین خورشید آفاق
که زد بر فرق هفت اورنگ شش طاق.
نظامی.
جهت شش طاق او بر دوش دارد
فلک نه حلقه هم در گوش دارد.نظامی.
|| کنایه از آسمان است :
زآن گوهر و نافه چرخ شش طاق
پرزیور و عطر کرده آفاق.نظامی.
بسی گشتم درین خرگاه شش طاق
شگفتی ها بسی دیدم در آفاق.نظامی.
من آن ابرم این طرف شش طاق را
که آب از جگر بخشم آفاق را.نظامی.

شش طراز.

[شِ طَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش خلیل آباد واقع در باختر کاشمر، سر راه شوسهء عمومی سبزوار. دارای 6 آبادی. دارای 2502 تن سکنه. دیه های مهم: جابور (با 1689 جمعیت). کندر (با 2203 جمعیت). (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شش طرف.

[شَ / شِ طَ / طَ رَ] (اِ مرکب)شش جهت که مشرق و مغرب و شمال و جنوب و فوق و تحت باشد. (ناظم الاطباء). به معنی شش جهت و شش سو است. (از آنندراج) :
بربست به نام خویش شش حرف
گرد کمر زمانه شش طرف.نظامی.
رجوع به شش جهت شود.

شش عروس.

[شَ / شِ عَ] (اِخ) شش بانو. (ناظم الاطباء). شش خاتون. (از آنندراج). به معنی شش خاتون است که کنایه از زحل و مشتری و مریخ و زهره و عطارد و ماه باشد. (برهان). رجوع به شش بانو و شش خاتون شود.

شش علم.

[شَ / شِ عَ لَ] (اِ مرکب) نوعی از بساط نرم و اعلا. (ناظم الاطباء). نوعی از قالین است. (آنندراج).

شش قاب.

[شَ / شِ] (اِ مرکب) (اصطلاح قمار) بازی شش پژول. (یادداشت مؤلف). رجوع به شش پژول و شش تا شود.

ششقاقل.

[شَ / شِ قُ / قِ] (معرب، اِ) ریشهء یکنوع درختی هندی. شقاقل و گزر صحرایی. (ناظم الاطباء). دارویی است. (مهذب الاسماء). زردک ریگی است و آن بیخی است پرگره با لزوجیت و اندک شیرینی، پروردهء آن ملین طبع و مهیج باه، قاطع بلغم، مقوی کمر، مسخن گرده و معده. (منتهی الارب). گزر بیابانی است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). دوا که آن را ششقاقل گویند و آن زردک صحرایی است ستبر و سنگین و به زردی مایل می باشد و قوهء باه دهد. (برهان) (آنندراج). شقاقل است. (تحفهء حکیم مؤمن). حشفیفل. (یادداشت مؤلف). رجوع به شقاقل و شش کاکل شود.

شش قبرغه.

[شَ / شِ قَ بُ / بِ غَ / غِ](ص مرکب) شش قبرقه. (آنندراج). رجوع به شش قبرقه شود.

شش قبرقه.

[شَ / شِ قَ بُ / بِ قَ / قِ](ص مرکب) یا شش قبرغه. (مرکب از شش عدد فارسی و غبرقه ترکی به معنی استخوان پهلو) کنایه از شخص احمق: شخصی غلامی داشت بس ابله، روزی گفتش تمام مردم عالم هفت قبرقه دارند و ترا شش است می میری. غلام در رنج دراز افتاد و در این غم بمرد. از آن باز بر شخص احمق اطلاق کنند. و قبرقه استخوان پهلو و کمر آدمی را گویند. (آنندراج) :
شش قبرقه غلام مجهولی
که نه گرجی بود نه کشمیری.
شرف الدین شفایی (از آنندراج).
|| دشنامی است که سیاهان را دهند و از آن لجوج خیره سر را اراده کنند. سیاه و شش قبرقه، دشنام یا لقب تنابزی است سیاهان را و از آن لجاج و ستیهندگی او خواهند. عنود. لجوج. سیاه لج باز و ستیهنده. (یادداشت مؤلف).

ششقلة.

[شَ قَ لَ] (ع مص) تغییر دادن و برگردانیدن دینار را. (ناظم الاطباء). برگردانیدن دینار را. (منتهی الارب) (آنندراج).

ششک.

[شُ] (اِ) چرک چشم. (ناظم الاطباء). ظاهراً دگرگون شدهء ژنک باشد.

ششک.

[شِ] (اِخ) دهی از دهستان درکاسعیده، بخش چهار دانگهء شهرستان ساری. سکنهء آن 220 تن و آب آن از چشمه و زارمرود است. محصول آنجا غلات و برنج و ارزن و صنایع دستی زنان کرباس و شال بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شش کاکل.

[شَ / شِ کُ] (اِ مرکب) زردک بری را گفته اند و ششقاقل معرب آن است و با حذف شین دوم شقافل نیز گویند و مربای آن معروف است. (از آنندراج) (از انجمن آرا). رجوع به شقاقل و ششقاقل شود.

شش کانج.

[شَ / شِ نَ] (اِ مرکب) خیمهء مدور و قلندری. (ناظم الاطباء). رجوع به شش خانج و شش خنج شود.

ششکل.

[شِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان دهشال بخش آستانه شهرستان لاهیجان. آب آن از رود لسکو کلایه و سالارجواز و سفیدرود و استخر محلی و سکنهء آن 1391 تن است. محصول آنجا برنج و کنف و ابریشم و ماهی. این ده از سه محلهء بالا و پایین تشکیل شده است و یک بقعهء قدیمی بنام سیدمحمد دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ششکلان.

[شِ کِ] (اِخ) نام محله ای به تبریز و آن در شمال شرقی شهر واقع شده و از محلات قدیمی تبریز است. (از یادداشت مؤلف).

ششکلان.

[شِ کِ] (اِخ) نام کوهی میان طالش و ماسوله. (یادداشت مؤلف).

شش کلکی.

[شَ / شِ کِ لِ] (ص مرکب)شش انگشتی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شش انگشتی و شش انگشت شود.

ششگانه.

[شَ / شِ نَ / نِ] (ص نسبی)مسدس.
-جهات ششگانه؛ شمال و جنوب و بالا و پایین و پیش و پس. (از یادداشت مؤلف).

ششگاو.

[شِ] (اِخ) شجگاو. (از یادداشت مؤلف). رجوع به شجگاو و تاریخ بیهقی چ ادیب ص433 شود.

شش گاه.

[شَ / شِ] (اِ مرکب) (اصطلاح نرد) خانهء ششم نرد که برای برگرفتن یک مهره از آن شش خال کعبتین باید. (یادداشت مؤلف). شش خان : امیر دو مهره در ششگاه داشت و احمد بدیهی دو مهره در یک گاه. (چهارمقاله). رجوع به شش خان و شش خانه شود.

شش گوش.

[شَ / شِ] (ص مرکب)شش گوشه. (یادداشت مؤلف). رجوع به شش گوشه شود.

شش گوشه.

[شَ / شِ شَ / شِ] (ص مرکب) هرچیز که دارای شش زاویه باشد. (ناظم الاطباء) :
کرسی شش گوشه بهم درشکن
منبر نه پایه بهم درفکن.نظامی.

شش لو.

[شَ / شِ] (اِ مرکب) (اصطلاح قمار) مرکب از «شش» فارسی و «لو»ی پسوند نسبت ترکی. در اصطلاح قمار ورقی که دارای شش خال است. ورق بازی که شش خال دارد. (یادداشت مؤلف).

شش لول.

[شَ / شِ] (اِ مرکب)(1) قسمی تپانچه دارای شش لولهء گردان و به هر یک تیری. آلتی آچلان. طپانچه. رِوُلوِر1. حاجت. (یادداشت مؤلف). سلاح آتشی کوچک دستی که جای شش فشنگ دارد.
(1) - Revolver.

ششلول بند.

[شَ / شِ بَ] (نف مرکب)آنکه ششلول به کمر بندد. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از قلدر و زورگوست. نظیر قداره بند و چاقوکش.

ششلیک.

[شِ] (ترکی، اِ مرکب) سیخی. شیشلیک. طرز تهیهء آن چنین است که مقداری گوشت راستهء قرمز و به قدر یک چهارم آن دنبه را قطعه قطعه کرده با پیاز خردشده مخلوط نمایند و نصف روز در محل خنکی بگذارند و روی آن را سرکه و نمک و فلفل ریزند تا ترد شود. سپس چهار قطعه گوشت و یک قطعه دنبه را به ترتیب به سیخ باریک و بلند کشیده مانند کباب معمولی روی آتش پزند و آبدار بردارند و در قاب گذاشته روی آن کره و پیاز خردکرده ریزند. (فرهنگ فارسی معین).

ششم.

[شَ / شِ شُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی)(1) چیزی که در مرتبهء شش واقع شده باشد. (ناظم الاطباء). در مرتبهء شش. سادس. (از یادداشت مؤلف) (دهار). || از اصطلاحات نجوم است و عبارت از نظر تسدیس است که نیم دوستی است. (از یادداشت مؤلف) :
لیکن از هشتم و ششم خود را
کم ضرر دیده ام ز طالع خویش.خاقانی.
(1) - از شش + اُم (پسوند عددی).

ششماهه.

[شَ / شِ هَ / هِ] (ص نسبی)شش مهه. آنکه شش ماه دارد. آنچه شش ماه مدت دارد: مگر شش ماهه بدنیا آمده ای؟! (از یادداشت مؤلف). رجوع به شش مهه شود.

ششم زمین.

[شَ / شِ شُ زَ] (اِخ) اقلیم ششم. (ناظم الاطباء). کنایه از ولایت روم است. (از غیاث اللغات) (از آنندراج).

شش مسکن.

[شَ / شِ مَ کَ] (اِ مرکب)صدف و آنچه در وی محتوی باشد. || کان زر. || درخت میوه دهنده. || خاری که ترنجبین بر آن بندد. (ناظم الاطباء).

شش مهه.

[شَ / شِ مَ هَ / هِ] (ص نسبی)ششماهه :
شاخ چو مریم از صفت عیسی شش مهه به بر
کرده بسان مریمش نفخهء روح شوهری.
خاقانی.
رجوع به ششماهه شود.

ششمی.

[شَ / شِ شُ] (ص نسبی، اِ)منسوب به شش. || ششمین. در مرتبهء ششم. هر چیز که در مرتبهء شش واقع باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به شش و ششم و ششمین شود.

شش میخه.

[شَ / شِ خَ / خِ] (ص نسبی)به شش میخ استوار کرده. (یادداشت مؤلف). || سخت. محکم. (یادداشت مؤلف). سخت استوار.
- شش میخه کردن کاری را؛ سخت استوار کردن آن. (یادداشت مؤلف).

شش میر.

[شَ / شِ] (اِخ) کنایه از شش تن امیرزادگان دقیانوس است که از وی گریختند و در غاری پنهان شدند و اصحاب کهف آنانند :
کرده از بهر رهبری شش میر
گربه ای را نبی سگی را پیر.(آنندراج).

ششمین.

[شَ / شِ شُ] (ص نسبی، اِ)ششمی. هر چیز که در مرتبهء شش واقع شده باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به ششم و شش شود.

شش ناحیه.

[شِ یَ / یِ] (اِخ) از بلوکات ولایت قشقایی فارس. طول 126 هزار و عرض 66 هزار گز. حد شمالی: اصفهان. شرقی: چهار دانگه و آبادهء اقلید. غربی: بختیاری. جنوبی: کوه کیلویه. آب و هوا: نسبتاً سرد. سکنهء شهرنشین: 5500 تن. مرکز: قصبهء سمیرم. به شش ناحیه تقسیم می شود: پادنا، حنا، سمیرم، فلارد، در دشت، دنگ؛ که جمعاً 24 قریه دارند. (جغرافیای غرب ایران ص109).

شش و بش.

[شَ / شِ شُ بِ] (اِ مرکب)(اصطلاح قمار) (مرکب از شش فارسی + بش ترکی به معنی پنج) شش بش. اصطلاح تخته نرد است و آن وقتی است که در بازی، طاس ها چنان قرار گیرند که یکی نقش شش و دیگری پنج را نشان دهد. شش و پنج. (از یادداشت مؤلف). رجوع به شش بش و شش و پنج شود.
- در شش و بش کاری یا خیالی بودن؛سخت مشغول و گرفتار کار یا خیالی بودن: در شش و بش این کار بودم. در شش و بش این خیالات بودم. (از یادداشت مؤلف).

شش و پنج.

[شَ / شِ شُ پَ] (اِ مرکب)(اصطلاح قمار) نقشها و خالهای کعبتین (طاس ها در اصطلاح امروزی) شش و بش. || کنایه از قمار است. (برهان) (آنندراج). || کنایه از هر چیز که در معرض تلف باشد. (برهان) (آنندراج) :
تا شدی بهر هفت و نه در رنج
نقد عصمت فتاد در شش و پنج.
امیرخسرو دهلوی (از آنندراج).
- شش و پنج بازی؛ قمار کردن بازی نرد. نرد بازی کردن. (یادداشت مؤلف).
- || مکر و فریب و غدر. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از آنندراج).

شش و پنج زن.

[شَ / شِ شُ پَ زَ] (نف مرکب) قمارباز. (ناظم الاطباء). کنایه از قماربازان باشد. (برهان) (آنندراج). || پاک و بی عیب. (ناظم الاطباء). آزادگان کامل را نیز گویند. (برهان) (آنندراج). || آنکه هرچه دارد در معرض تلف آرد. (ناظم الاطباء) (از برهان) (آنندراج).

شش و پنج زنان.

[شَ / شِ شُ پَ زَ](نف مرکب) شش و پنج زن. رجوع به شش و پنج زن شود.

ششویه.

[شِ یَ] (اِ) گویا در زمان ساسانیان از این کلمه، ارادهء خمس و پنج یک می شده است. (یادداشت مؤلف): فقال له [ لابی صالح السجستانی ] کیف تصنع بدهویه و ششویه؟ قال اکتب عشراً و نصف عشر. قال فکیف تصنع بوید (؟) قال اکتب و ایضاً. قال والوید النیف و الزیادة تزاد. فقال له قطع الله اصلک من الدنیا کما قطعت اصل الفارسیة. (ابن الندیم ص338).

ششه.

[شَ شِ / شَ شَ / شِ شِ] (اِ مرکب)شش روز اول ماه شوال. (ناظم الاطباء). شش روز بعد از عید فطر را گویند. (از برهان) (آنندراج) (از انجمن آرا). شش بندان. شش یندان. رجوع به شش یندان و شش بندان شود. || روزه داشتن در شش روز اول شوال. (از برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). روزه داشتن در شش روز بعد از عید رمضان که سنت است و آن را شش بندان گویند. (از انجمن آرا). || در خلخال سی و شش روز از بهار گذشته (پنجم اردیبهشت) را گویند که شش تا شش روز است و عوام معتقدند که در آن روز انقلابی در هوا پدید آید.

ششی.

[شُ] (ص نسبی) منسوب به شش (ریه). به رنگ جگر سفید. سرخ بسیار کم رنگ. (یادداشت مؤلف).
- حبابهای ششی؛ در اصطلاح پزشکی کوچکترین تقسیمات شش که تعداد آنها در حدود 2 میلیون می باشد و نایژکهای انتهایی به آنها ختم می شوند. قطر هر حبابچهء ریوی در حدود یک چهارم میلیمتر است و جدار آن چین خورده است و خانه های شش را تشکیل می دهد. (فرهنگ فارسی معین).
- خانه های ششی؛ در اصطلاح پزشکی چین خوردگیهای دیوارچهء حبابچه های ریوی. حفره های ریوی. (فرهنگ فارسی معین).

ششی.

[شُ / شُ شی ی] (ص نسبی)منسوب است به شش که کوچه ای است در جرجان. (از انساب سمعانی).

ششی.

[شُ] (اِخ) ابوزرعة محمد بن عبدالوهاب... ششی. دانشمند فقه و حدیث بود و از عبدالله بن محمد بن مسرور زهری روایت کرد و ابواحمدبن عدی و دیگران از وی روایت دارند. ششی به سال 304 ه . ق. درگذشت. (از لباب الانساب).

شش یک.

[شَ / شِ یَ / یِ] (اِ مرکب)سدس و یک جزء از شش جزء چیزی و یک قسمت از شش قسمت چیزی. (ناظم الاطباء). سدیس. سدس. دانگی. یک دانگ. (یادداشت مؤلف).

شش یکان.

[شِ یِ] (اِخ) دهی از دهستان کنگاور بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان. محصول آنجا غلات و حبوب و چغندر و سکنهء آن 123 تن و آب آن از چشمه و فاضلاب سراب فش و داراب سر است. از کنگاور می توان اتومبیل برد. تپه ای از آثار ابنیهء قدیم در باختر آبادی وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شش یندان.

[شَ / شِ یَ] (اِ مرکب) شش روز اول ماه شوال پس از عید فطر (دوم تا هفتم) که در آن شش روز روزه می دارند. (از برهان) (از ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف شش بندان. رجوع به ششه و شش بندان شود.

شص.

[شَص ص] (معرب، اِ) قلاب ماهیگیری و شست ماهی. ج، شُصوص. (ناظم الاطباء). شست ماهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). (معرب شست). آهن کج که بدان ماهی گیرند. دام. دام ماهی. (یادداشت مؤلف). دام ماهیگیری. (حبیش تفلیسی). دام ماهی. ج، شصوص. (مهذب الاسماء) : و مع الواثق قصبة فیها شص و قد القاها فی دجلة لیصید بها السمک. (عیون الانباء ج1 ص177). || دزدی که هرچه بیند ببرد. ج، شصوص. (مهذب الاسماء). دزد شوخ و چالاک. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شص.

[شَص ص / شِص ص] (معرب، اِ)شست ماهی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). ابن درید گفته که عربی خالص نیست. (المعرب جوالیقی ص209) (از اقرب الموارد). رجوع به شَصّ شود.

شص.

[شَص ص] (ع مص) بازداشتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شصائب.

[شَ ءِ] (ع اِ) جِ شَصیبَة. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). چوبهای پالان، کانه جمع شصیبة. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به شصیبة شود.

شصائص.

[شَ ءِ] (ع اِ) جِ شَصوص. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شصوص شود.

شصاب.

[شَصْ صا] (ع ص) قصاب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به قصاب شود.

شصار.

[شِ] (ع اِ) چوبی که در سوراخ بینی ماده شتر کنند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || چوبی که بدان شرم ماده شتر را تنگ کنند. || آزردگی شرم ماده شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شصار.

[شِ] (اِخ) نام مردی. || نام جنی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج).

شصاص.

[شَ / شِ] (ع مص) کم شدن شیر ماده شتر. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). مصدر به معنی شصوص. (منتهی الارب). || دندان گزیدن از صبر. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || سخت و دشوار شدن زندگانی. || باز داشتن کسی را؛ شص عنه. || رفتن: و ما ادری این شص هو؛ نمی دانم کجا رفت او. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به شصوص شود.

شصاص.

[شِ] (ع ص، اِ) جِ شَصوص. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شصوص شود.

شصاصاء .

[شَ] (ع ص) سال سخت. || (اِمص) سختی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (ص) مرکب بد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شتاب: و لقیته شصاصاء؛ در شتاب و رواروی ملاقات کردم او را. یا به حاجت سخت که ترک نشاید. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). گویند: هو علی شصاصاء امر؛ ای علی عجلة. (مهذب الاسماء).

شصب.

[شَ] (ع مص) کندن پوست گوسپند را و اورود کردن آن را جهت بریان کردن. (ناظم الاطباء). پاکیزه کردن موی بره و بزغاله جهت بریان کردن و پوست باز کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خشک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سخت شدن زندگانی کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دشوار شدن کار. (منتهی الارب). || بسیار شدن گشنی ماده شتر و باردار نگردیدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شصب.

[شَ صَ] (ع مص) سخت و دشوار شدن کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خشک شدن چیزی. (ناظم الاطباء). رجوع به شَصب در معنی مصدری شود.

شصب.

[شَ صِ] (ع ص) چیز خشک. || چیز سخت. (از ناظم الاطباء).

شصب.

[شِ] (ع اِ) سختی. || قحط. || بهره و نصیب. ج، اَشصاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شصب.

[شُ صُ] (ع ص) گوسپند پوست بازکرده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شصت.

[شَ] (عدد، ص، اِ) شست. عدد پس از پنجاه و نه و پیش از شصت و یک. ستون. ستین. شش بار ده. نمایندهء آن در ارقام هندیه 60 و در حساب جمل «س» باشد. (یادداشت مؤلف). شش دفعه ده. (ناظم الاطباء) :
بجای خشتچه گر شصت نافه بردوزی
هم ایچ کم نشود گند زشت آن بغلت.
عمارهء مروزی.
به پیش سپاه اندرون پیل شصت
جهان پست گشته ز پیلان مست.فردوسی.
- شصت باز؛ شصت باع. کمندی که شصت باز داشته باشد(1) :
هرکه را اندر کمند شصت بازی درفکند
گشت داغش بر سرین و شانه و رویش نگار.
فرخی.
رجوع به شست و شست یاز شود.
- شصت ساله؛ آنکه یا آنچه شصت سال دارد :
روز جستن تازیان همچون نوند
روز دز [ دژ ] چون شصت ساله سودمند.
رودکی.
- شصتگان؛ در مرتبهء شصتم.
- شصت گانه؛ دارای شصت. شصت در مرتبه: جزوات شصت گانهء قرآن. (یادداشت مؤلف).
(1) - باز: گشادگی میان هر دو دست چون از هم بگشایند. قلاج به ترکی و باع به عربی.

شصت.

[شَ] (اِ) شست. قلاب ماهیگیری. (از ناظم الاطباء). شست. شص. دام ماهی. دام ماهیگیری. تور ماهیگیری. (یادداشت مؤلف) :
در شصت فتاده ام چو ماهی
آیا بود آنکه دست گیرد.حافظ.
|| ابهام. انگشت نر. انگشت کوتاه و درشت واقع در انتهای جانب انسی کف دست یا پا. شست. نر انگشت. (یادداشت مؤلف). || زهگیر. شست. (یادداشت مؤلف).
- تیر از شصت [ شست ] رفتن یا بدر رفتن؛بیرون شدن تیر از زهگیر. تیر از کمان رفتن.
- || کنایه است از قرار گرفتن در مقابل عمل انجام شده. در مقابل عملی قرار گرفتن که جبران و بازگشت آن میسر نباشد : چون برفت تیر از شصت بدر رفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص320). رجوع به شست شود.

شصت.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان ززوماهرو بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. آب آن از چشمه و قنات و سکنهء آن 175 تن و محصول آنجا غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شصت پاره.

[شَ رَ / رِ] (اِ مرکب) هریک قسمت از شصت قسمت قرآن در مجلدی که در ختم ها و مجالس ترحیم نهند و هریک از حاضرین یک پاره از آن را بخوانند و ثواب آن را نثار روح مرده کنند، و هریک از آنها را نصف یا نصف جزء قرآن نیز نامند. (یادداشت مؤلف).

شصت تیر.

[شَ] (اِ مرکب) نوعی تفنگ که به توالی شصت گلوله از آن رها تواند شد و البته انحصار به شصت گلوله ندارد بلکه از باب کثرت و توالی تیرها این نام بدین سلاح داده اند. مسلسل. میترایوز. (یادداشت مؤلف). رجوع به مسلسل شود.

شصت خم.

[شَ خَ] (ص مرکب) ظاهراً به اندازهء شصت کمند :
همی رفت رستم چو پیل دژم
کمندی به بازو درون شصت خم.فردوسی.

شصت فیچ.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان رابر بخش بافت شهرستان سیرجان. سکنهء آن 375 تن و آب آن از قنات است. محصول آنجا غلات و حبوب و مزارع زمان آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شصت کله.

[شَ کُ لَهْ] (اِخ) شمس الدین احمدبن منوچهر همدانی. شادروان سعید نفیسی گوید: «دربارهء احمدبن منوچهر شصت کله شاعر قرن ششم هجری قمری یگانه اطلاعی که به دست است این است که در کتاب راحة الصدور آمده است: «... در آن حال امیرالشعراء و سفیرالکبراء شمس الدین احمدبن منوچهر شصت کله که قصیدهء تتماج گفته است حکایت کرد که سیداشرف به همدان رسید در مکتبها می گردید و می دید تا که را طبع شعر است. مصراعی به من داد تا بر آن وزن دو سه بیت گفتم... گفت از شعر سنایی و عنصری و معزی و رودکی اجتناب کن، هرگز نشنوی و نخوانی که آن طبع های بلند است طبع تو ببندد و از مقصود باز دارد. شمس الدین شصت کله گفت من و چند کس دیگر این وصیت را بجای آوردیم، به مقصود رسیدیم و غایت مطلوب بدیدیم...». از این سخنان معلوم می شود که شمس الدین احمدبن منوچهر شصت کله همدانی معاصر با سلطان طغرل بن ارسلان سلجوقی، معروف به طغرل سوم (590-571 ه . ق.) آخرین پادشاه سلجوقیان عراق بوده و با مؤلف راحة الصدور در یک زمان می زیسته است. پس معلوم می شود که از شعرای معروف اواخر قرن ششم هجری قمری بوده و در جوانی در همدان به مکتب می رفته است. در موضوع لقب او پیداست که تذکره نویسان را اشتباهی روی داده است. دولتشاه سمرقندی لقب «شصت کله» را به منوچهری دامغانی داده و گفته است که به علت کثرت تمول و ثروت و داشتن گله های فراوان این شهرت را پیدا کرده و پس از وی دیگر تذکره نویسان نیز این اشتباه را تکرار کرده اند. ولی کسانی که شصت کله دانسته اند گویند که شصت یعنی انگشت درشت دست وی نقصی داشت و کل و کله در لغت به معنی اعرج و اشل تازی است و از این رو «شصت کله» نامیده شده است. بالجمله از این شمس الدین احمدبن منوچهر شصت کله همدانی جز سه بیت که در راحة الصدور آمده و در جوانی به دعوت سیداشرف غزنوی به وزن و قافیت مصراعی که او خوانده بوده سروده است شعری دیگر به دست نیست و آن سه بیت این است :
صبح بی روی تو نفس نزند
نفس عشق بی تو کس نزند
وصل تو نگذرد به کوی امید
تا در خانهء هوس نزند
بنده گر با تو یک نفس بنشست
جز بر آن یاد یک نفس نزند.
(از احوال و اشعار رودکی ج3 صص 1130-1133).
دولتشاه سمرقندی و به تبع او گروهی از تذکره نویسان منوچهری را به لقب شصت کله ملقب داشته اند ولی این مسأله سخت اشتباه است زیرا جز دولتشاه و تذکره نویسان بعد از وی کسی متذکر این قسمت نشده ثانیاً چنانکه از تواریخ و منابع دیگر پیداست لقب شصت کله از آن شاعری بوده است به نام احمدبن منوچهر، معاصر راوندی صاحب کتاب راحة الصدور و همو شصت کله را معاصر طغرل بن محمد بن ملکشاه سلجوقی (590-571) می داند، از این روی شکی نیست که دولتشاه از احمد بودن نام هر دو و اینکه یکی پسر منوچهر بوده و دیگری لقب منوچهری داشته میان آن دو خلط کرده است. (از مقدمهء دیوان منوچهری چ دبیرسیاقی ص ن - س). رجوع به مجلهء یادگار سال اول شمارهء 2 مقالهء علامهء فقید محمد قزوینی شود.

شصتگان.

[شَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فسا. سکنهء آن 204 تن است. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و حبوب و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شصتم.

[شَ تُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی)شصتمین. چیزی که در مرتبهء شصت واقع شده باشد. واقع در مرحلهء شصت. (ناظم الاطباء). واقع شده در مرتبهء شصت. (یادداشت مؤلف). رجوع به شصتمین شود.
- یک شصتم؛ از شصت یک قسمت. شصت یک. (یادداشت مؤلف).

شصتمین.

[شَ تُ] (ص نسبی، اِ مرکب)شصتم. چیزی که در مرتبهء شصت واقع شود. (یادداشت مؤلف). رجوع به شصتم و شصت شود.

شصتن رود.

[شَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان املش بخش رودسر شهرستان لاهیجان. آب آن از چشمه های محلی است. سکنهء آن 100 تن و محصول آنجا برنج و پشم و لبنیات است. نصف از اهالی برای تأمین علوفهء گله های خود به ییلاق سمام می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شصتی.

[شَ] (ص نسبی، اِ) جای خیار و غیره که زمستان عمل آورند با روپوشی از شیشه. (یادداشت مؤلف). || گیلاس بسیارکوچک. استکان بسیارکوچک بمناسبت آنکه بر جدار آن نقشها چون جای نقش شصت است. گیلاس خرد برای آشامیدن عرق و شراب و جز آن. (یادداشت مؤلف).
- شصتی خوردن؛ در خوردن عرق یا مشروب تند دیگر با یکدیگر مسابقه کردن. نبرد کردن با کسی در آشامیدن مسکر. (یادداشت مؤلف).
|| قسمی گل(1). (یادداشت مؤلف). || در اصطلاح بنایان نصف کلوکه باشد. و کلوک نصف چارکه است و چارک نصف نیمه. (یادداشت مؤلف). || بندی که میان درز دو آجر با نوک شصت کشند نه با نوک ماله. (یادداشت مؤلف).
(1) - Epiphyllum.

شصتی.

[شَ] (از فرانسوی، اِ) یا شستی. مصحف شاسی(1) فرانسه. پاره ای از چوب یا چیز دیگر که بر سر سیم زنگ اخبار برقی و تلفنها و چراغهای برقی گذارند و انگشت بدان فشارند برای رساندن آواز یا تولید برق (در مقرهء زنگ). تکمه ای که آن را فشارند تا زنگ آواز دهد. جای انگشت. (یادداشت مؤلف). رجوع به شستی شود.
(1) - Chassis.

شصتی.

[شَ] (اِخ) از ایلات اطراف تهران، ساوه، زرند و قزوین. مرکب از 50 خانوار است. ییلاقشان کوههای شمالی البرز، قشلاقشان ورامین می باشد و چادرنشین هستند. (یادداشت مؤلف). از ایلات اطراف تهران. (جغرافیای سیاسی کیهان ص111).

شصت یک.

[شَ یَ] (اِ مرکب) یک قسمت از شصت قسمت چیزی. (ناظم الاطباء). از شصت یکی. یک شصتم (1مؤلف). رجوع به شصت شود.

شصر.

[شَ] (ع مص) دورادور دوختن. (منتهی الارب) (از المصادر زوزنی) (از اقرب الموارد). دورادور دوختن جامه را و بخیه های گشاد زدن در آن. (از ناظم الاطباء). || زدن گاو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شاخ زدن گاو. (از اقرب الموارد). || نیزه زدن کسی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || برجستن بسوی کسی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || خلیدن خار در بدن کسی. || دوختن کنارهای شرم ماده شتر را به میله های خرد وقتی که زهدان آن پس از ولادت بیرون آمده باشد. || چوب شصار در بینی ماده شتر در آوردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شصر.

[شِ / شَ] (ع اِ) چوبی که بدان شرم ماده شتر را تنگ کنند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

شصر.

[شَ صَ] (ع اِ) بره آهو وقتی که توانا گردد و حرکت کند. ج، اشصار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آهوبرهء قوی شده. (مهذب الاسماء). قال ابوعبیدة و غیره: اول ولد الظبیة طلاثم خشف فاذا طلع قرناه فهو شادن فاذا قوی و تحرک فهو شصر، ثم جذع ثم ثنی و لایزال ثنیا حتی یموت لایزید علیه. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مرغی کوچکتر از گنجشگ. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بره آهویی که در گردنش رسن نینداخته باشند. || بره آهویی که سرون زند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شصرة.

[شَ رَ] (ع اِ) مادهء شصر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به شصر در همهء معانی شود.

شصص.

[شُ صُ] (ع ص، اِ) گوسپندی است که از شیر باز ایستد و دیگر شیر ندهد. مفرد و جمع در آن یکی است، گویند: شاة شصص و شاة شصص. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || جِ شصوص (ناظم الاطباء). رجوع به شَصوص. شود.

شصلب.

[شَ لَ] (ع ص) سخت قوی و توانا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قوی شدید. (از اقرب الموارد).

شصو.

[شَصْوْ / شُ صُوو] (ع اِمص)شدت و سختی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شدت. (از اقرب الموارد).

شصو.

[شُ صُوو / شَصْوْ] (ناظم الاطباء). رجوع به شَصْوْ شود.

شصو.

[شُ صُوو] (ع مص) بازماندن چشم کسی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چشم پهن باز ماندن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به شصی شود. || بلند شدن ابر. || پر گردیدن مشک از آب پس بلند گردیدن قوائم آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بلند شدن دستها و پاهای مرده. (از اقرب الموارد).

شصوب.

[شُ] (ع مص) مصدر به معنی شَصب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سخت شدن زندگانی کسی. (آنندراج). رجوع به شصب شود. || بسیار شدن گشنی ماده شتر و باردار نگردیدن آن. || دشوار گردیدن کار. (آنندراج). سخت شدن کار. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). رجوع به شصب شود.

شصور.

[شُ] (ع مص) بازماندن چشم کسی هنگام مرگ و برگردیدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). یا صواب شصاست. (منتهی الارب) (آنندراج). و معروف شطر بصر است چنانکه به تو و به دیگری می نگرد. (از اقرب الموارد). رجوع به شطر شود.

شصوص.

[شَ] (ع ص) ماده شتر کم شیر. ج، شُصُص. شَصائص، شِصاص. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). اشتری که شیر ندارد. (مهذب الاسماء). شتر بی شیر. (یادداشت مؤلف). || سال قحط کم گیاه. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || ناقه ای که شیر آن غلیظ باشد. (از اقرب الموارد).

شصوص.

[شُ] (ع مص) مصدر به معنی شصاص. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). اندک شیر شدن شتر. رجوع به شصاص شود. || سخت شدن عیش. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). رجوع به شصاص شود. || جِ شِصّ به معنی دزد شوخ و چالاک. (آنندراج). رجوع به شص شود.

شصی.

[شُ سی ی] (ع مص) باد کردن مرده پس بلند شدن هر دو دست و پای آن. (ناظم الاطباء). دروا شدن هر دو دست و پای مرده. (منتهی الارب) (آنندراج). به معنی شصو است. (از اقرب الموارد). رجوع به شصو شود.

شصیب.

[شَ] (ع اِ) بهره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). نصیب و حظ. (از اقرب الموارد). || (ص) مرد غریب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). غریب. (از اقرب الموارد).

شصیبة.

[شَ بَ] (ع اِمص) سختی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). ج، شصائب. گویند: دفع الله شصائب الامور؛ ای شدائدها. (ناظم الاطباء). مصیبت. ج، شصائب. (مهذب الاسماء). || سختی زندگانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قحط. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شصیر.

[شَ] (ع اِمص) خلیدگی خار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شط.

[شَط ط] (ع مص) دور شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء) (دهار) (از اقرب الموارد). || دشواری کردن بر کسی و ستم نمودن و ظلم کردن بر وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ستم کردن. (دهار). || دور کردن. (از اقرب الموارد). || چوب در گوشهء جوال محکم کردن. (تاج المصادر بیهقی). || به معنی شَطَط. (ناظم الاطباء). رجوع به شطط در معنی مصدری شود.

شط.

[شَط ط] (ع اِ) کرانهء رود و جوی.ج، شُطوط و شُطآن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کنار رود و دریا. (از اقرب الموارد). یک کنارهء دریا. (مهذب الاسماء). یک کنارهء رود. کنار رود و جوی. شاطی. عدوه. جلهه. (یادداشت مؤلف). کنار. (نصاب الصبیان). کنار دریا و جو. (غیاث اللغات). || کرانهء کوهان و یا نصف آن. ج، شُطوط. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یک سوی کوهان شتر. (مهذب الاسماء).

شط.

[شَط ط / شَ] (ع اِ) در فارسی بیشتر به تخفیف «ط» به کار رود. رودخانه و جوی بزرگ. (از یادداشت مؤلف). رود بزرگ. (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات) : بلاد هند از لب جیحون بوده تا شط فرات. (فارسنامهء ابن بلخی ص98).
خواهی که جان به شط سلامت برون بری
بگریز از این جزیرهء وحشت فزای خاک.
خاقانی.
این بحر بصیرت بین بی شربت ازو مگذر
کز شط چنین بحری لب تشنه شدن نتوان.
خاقانی.
برجیس حکم، افلاک ظل، ادریس جان، جبریل دل
از خط کل تا شط گل عالم بتنها داشته.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص385).
اندر جزیره ای و محیط است گرد تو
زین سوت موج محنت و زآنسو شط بلا.
خاقانی.
تا به خط شط ارجیش درنگ است مرا
بحر ارجیش ز طبعم صدف افزود صدف.
خاقانی.
منتصر به شط جیحون آمد و کشتی نیافت درختی چند برهم بست و خود را به حیلتی از مضرت لشکر خان برهانید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص191).
بیا و کشتی ما در شط شراب انداز
خروش و ولوله در جان شیخ و شاب انداز.
حافظ.
چون به شط زندرود رسید [ عضدالدوله ] و نزول فرمود و به آذینی هرچه شایسته تر بارگاه برآورد عضدالدوله استدعای آب کرد. (ترجمهء محاسن اصفهان ص11).

شط.

[شَط ط] (اِخ) گاه مطلق گویند و مراد شط العرب است و آن از تلاقی رود فرات و دجله پیدا گردد. (یادداشت مؤلف) :
چو هاروت و ماروت لب خشک از آن است
ابر شط دجله مر آن بدگمان را.
ناصرخسرو (دیوان چ مجتبی مینوی و مهدی محقق ص11).
ای که اندر چشمهء شور است جات
تو چه دانی شط و جیحون و فرات.مولوی.
رجوع به شط العرب و سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص113 و 118 شود. || گاه مراد از آن دجله است. (ناظم الاطباء).

شط.

[شَط ط] (اِخ) موضعی است به بصره. (آنندراج) (از معجم البلدان). موضعی است به بصره مضاف بسوی عثمان بن ابی العاص صحابی. (منتهی الارب).

شط.

[شَط ط] (اِخ) دهی است به یمامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از معجم البلدان).

شطآن.

[شُ آ] (ع اِ) جِ شاطِی ءْ. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شاطی ء شود.

شطا.

[شَ] (اِخ) شهرکی است در مصر در سه میلی دمیاط در ساحل بحرالملح. (از معجم البلدان).

شطاء .

[شِ] (ع مص) مشاطاة. با همدیگر بر کنار رود و مانند آن رفتن. (ناظم الاطباء). رجوع به مشاطاة شود.

شطائب.

[شَ ءِ] (ع اِ) جِ شَطیبَة. (ناظم الاطباء). فرقه های مختلف. || سختیها. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شطیبة شود.

شطائط.

[شَ ءِ] (ع ص، اِ) شَطوط. || جِ شَطَوطی. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شطوطی شود.

شطاب.

[شِ] (ع اِ) آنچه بدان از پشم و جز آن گلیم را نگنده زنند. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شطاب.

[شُ] (اِخ) نخلستانی است مر بنی یشکر را. (منتهی الارب). نخلستانی است از آن یشکر در یمامه. (از معجم البلدان).

شطاح.

[شَطْ طا] (ع ص) گستاخ و فحاش و بیشرم. (از فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). || شهوت پرست. (ناظم الاطباء). || کسی که شطحیات گوید. (فرهنگ فارسی معین).

شطاحی.

[شَطْ طا] (حامص) بیشرمی و گستاخی و بی ادبی و شوخی. (ناظم الاطباء). بیحیایی و شوخی. (غیاث اللغات) (آنندراج). || بزبان آوردن سخنان خلاف شرع. (ناظم الاطباء). || شطحیات گفتن. (از فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). رجوع به شطح و شطحات و شطحیات شود.

شطار.

[شِ] (ع مص) مشاطره و چیزی را در میان همدیگر به دو نصف کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به مشاطرة شود.

شطار.

[شُطْ طا] (ع ص، اِ) جِ شاطِر. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شاطر شود. || عَیّار. (تمدن جرجی زیدان ص47). رجوع به عیار و ترجمهء تمدن جرجی زیدان شود.

شطار.

[شَطْ طا] (ع ص) داهی. بسیار زیرک. || بسیار خبیث. || چاقوکش. (فرهنگ فارسی معین).

شطار.

[شَطْ طا] (ع ص) شطرنج باز. || قمارباز. مقامر. (فرهنگ فارسی معین).

شطارت.

[شَ رَ] (ع مص) در بدی و دزدی دور درشدن. (مجمل اللغة). || شوخ و بی باک شدن. (فرهنگ فارسی معین). || (اِمص) رندی. (یادداشت مؤلف). شوخی. بی باکی. چالاکی. زرنگی. (فرهنگ فارسی معین): این اضحوکه را در خدمت سلطان باز گفتند از مکیدت و شطارت شار تبسم کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص346). از سر شطارت و لوثت طبع حرکات نامتناسب می کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص340). رجوع به شطارة شود.

شطارة.

[شَ رَ] (ع مص) خشک شدن یک پستان گوسپند و یا درازتر از دیگری گردیدن آن. (ناظم الاطباء). || ترک موافقت مردمان بسبب خباثت و لئامت. (فرهنگ فارسی معین). || شوخ و بی باک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). به بدی درشدن. (تاج المصادر بیهقی) (از المصادر زوزنی). رجوع به شطارت شود. || برغم مردمان دور گردیدن از آنان. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). دور گردیدن. (آنندراج). رجوع به شطورة و شطور شود. || روی کردن به سوی کسانی. (از اقرب الموارد). || نظر کردن به سوی کسی به روشی که در نظر کردن بدو دیگری را نیز بنگرند. (ناظم الاطباء).

شطارة.

[شَ رَ] (ع اِمص) شطارت. چالاکی. (ناظم الاطباء). || بی باکی. (ناظم الاطباء). رجوع به شطارت شود. || ترک موافقت مردمان از جهت لئامت و خباثت. (ناظم الاطباء).

شطاریة.

[شَ یَ] (اِخ) شطاریه. فرقه ای از متصوفه. (یادداشت مؤلف).

شطاط.

[شَ / شِ] (ع اِمص) درازی. || دوری. || راستی قامت مردم و نیزه و اعتدال آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) پاره آجر. (ناظم الاطباء). ریزهء خشت پخته. (منتهی الارب) (آنندراج).

شطاط.

[شَ / شِ] (ع مص) دور شدن. (ناظم الاطباء) (المصادر زوزنی). || راست قامت شدن. || دارای اندام معتدل بودن. (ناظم الاطباء).

شطاطة.

[شَ طَ] (ع اِمص) دوری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شطاط شود.

شطاطیر.

[شَ] (اِخ) شهرستانی است به صعید ادنی. (منتهی الارب). کوره ای است در سمت مغرب نیل در صعید ادنی. (از معجم البلدان).

شطان.

[شُطْ طا] (ع اِ) جِ شَطّ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شط شود.

شطاة.

[شَ] (اِخ) دهی است به مصر و شطوی منسوب بدان است. (منتهی الارب).

شطاة.

[شَ] (اِخ) نام یکی از اقرباء مقوقس که به دست عمروبن عاص مسلمان شد و به شهادت رسید و در جایی که سپس به نام او مشهور گشت (نزدیک دمیاط به مصر) مدفون شد و ثیاب شطویه منسوب بدانجاست. (یادداشت مؤلف). رجوع به شطو (دهی است...) و شطویة شود.

شط ء .

[شَطْءْ] (ع اِ) خرمابنان ریزه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کشت یا خوشه یا برگ آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || طرف. قوله تعالی : اخرج شَطْأَهُ. (قرآن 48/29)؛ ای طرفه. (منتهی الارب). || جانب رود. || آنچه در اطراف ریشهء درختان روید. (از اقرب الموارد).

شط ء .

[شَطْءْ] (ع مص) برگ و یا خوشه برآوردن کشت و جز آن. || بر کنار رودبار رفتن. || پالان نهادن ماده شتر را. || پالان بستن بر شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آرمیدن با زن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || گرانبار کردن شتر را. || قوی و توانا شدن مرد بر بار. || بچه انداختن زن. || مقهور کردن کسی را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شط الادهم.

[شَطْ طُلْ اَ هَ] (اِخ) شمال شرقی الجزیره. (یادداشت مؤلف).

شط العرب.

[شَطْ طُلْ عَ رَ] (اِخ) نام شطی عظیم که از بهم پیوستن دجله و فرات تشکیل می شود. (یادداشت مؤلف). رودی بزرگ که از اتصال دو رودخانهء دجله و فرات، نزدیک قرنه، در مجاورت خلیج فارس تشکیل می گردد. این شط تقریباً 175 هزارگز طول و 500 تا 120 گز عرض دارد، در قرون قدیم شط العرب وجود نداشت و رودهای دجله و فرات، کارون و کرخه جداگانه به خلیج می ریخته اند. رسوب این رودها بتدریج ساحل خلیج را عقب برد و شط العرب را تشکیل داد. (از فرهنگ فارسی معین). حمدالله مستوفی گوید: «آب دجلهء بغداد از کوههای آمد و سلسله و حدود حصن ذوالقرنین برمی خیزد و عیون فراوان با آن می پیوندد... و در اول دیار عراق عرب آبهای ارمن بدان ضم می شود و در زیر بغداد آب نهروان بدو می پیوندد... و آبهایی که از خوزستان در می رسد به آن جمع گشته شط العرب می شود و در زیر بصره به دریای فارس می ریزد و طول آن رود سیصد فرسنگ باشد فرس آن را اروندرود خوانند چنانکه فردوسی گوید در شاهنامه :
فریدون چو بگذشت از اروندرود
همی داد بخت شهی را درود.
(نزهة القلوب ج3 صص415-416).
... به شهر بصره رسیدیم دیواری عظیم داشت الا آن جانب که با آب بود دیوار نبود و آن آب شط است، دجله و فرات که بر سر حد اعمال بصره بهم می رسند و چون آب جوبرة نیز به ایشان می رسد آن را شط العرب می گویند. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص113). شط بزرگ که آن فرات و دجله است و آن را شط العرب گویند. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص118).
شمال از جانب بغداد خیزد
گناه مردم شط العرب چیست؟؟
رجوع به فهرست متن بالا و نیز مجمل التواریخ و القصص ص477 و حاشیهء آن شود.

شط العطشان.

[شَطْ طُلْ عَ] (اِخ) عراق عرب. (یادداشت مؤلف).

شط العمیا.

[شَطْ طُلْ عَ] (اِخ) یا رود کور. خط سرحدی ایران و عراق از کنار این رود می گذرد و رود مزبور جزو خاک ایران است. دجلة العوراء یا دجلة العوار. (از یادداشت مؤلف). رجوع به دجلة شود.

شط النیل.

[شَطْ طُلْ نی] (اِخ) جایی که ویرانهء شهر نیپور(1) مرکز روحانیت سومریان در آنجا بوده است. رجوع به فرهنگ ایران باستان ج1 ص118 شود.
(1) - Nippur.

شطب.

[شَ] (ع مص) پاره کردن شاخه های خرما برای حصیر بافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بریدن کوهان را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پاره کردن چیزی را. (از اقرب الموارد). || برگردیدن از کسی و دور شدن از وی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): طعنه فشطب الرمح عن مقتله؛ ای مال و عدل عنه. (ناظم الاطباء). || واکردن و گستردن حریر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || پوست باز کردن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی).

شطب.

[شَ] (ع ص) مرد درازبالای نیکوبدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فربه، یقال: غلام شطب؛ ای سمین. (مهذب الاسماء). || (اِ) شاخهای سبزتر از خرمابن، یا عام است. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). ج، شطوب. (از اقرب الموارد). رجوع به شطبة شود.

شطب.

[شُ طَ] (ع اِ) جِ شَطبَة. (از اقرب الموارد) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به شطبة شود. || جِ شُطبَة و شُطَبَة. (از اقرب الموارد). رجوع به شطبة شود.

شطب.

[شُ طُ] (ع اِ) جِ شُطُبة. (آنندراج) (ناظم الاطباء). جِ شُطبَة، شُطَبَة. (منتهی الارب). رجوع به شطبة شود.

شطب.

[شَ طَ] (ع اِ) نوعی چپق کوتاه دسته و کوچک سر که در عراق و هم در خاک عثمانی متداول است. سبیل. دمی. (یادداشت مؤلف).

شطب.

[شِ طَ] (از ع، اِ) شاخ سبز و تر خرما. (یادداشت مؤلف). این کلمه در دو بیت ذیل در بعضی نسخ بجای کلمهء «سلب» که معنی پوست دارد آمده است اما معنی محصلی ندارد :
تا درین باغ و درین خان و درین مان منند
دارم اندر سرشان سبز کشیده شطبی (سلبی).
منوچهری.
لختی گهر سرخ در آن حقه نهاده
لختی شطب (سلب) زرد بر آن روی فتاده.
منوچهری.

شطب.

[شَ طِ] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب). کوهی است در یمن، و در آن قلعه ای به همین نام یافت شود و گفته اند: کوهی است در دیار بنی نمیر در طرف ثهلان الشجال و ذوشطبش خوانند در بین ابانین در دیار بنی اسد در نجد. (از معجم البلدان).

شطبتان.

[شَ بَ] (اِخ) از وادی یمامه است. (از منتهی الارب). تثنیهء شطبة، شطبتان و حرم نام وادیهای متعلق به بنی حریس بن کعب است در یمامه. (از معجم البلدان).

شطبة.

[شَ / شِ بَ] (ع ص) دختر نیکوصورت درازبالا. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (آنندراج). زن بلندبالا. (مهذب الاسماء). || اسب نیکوگوشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد)(1). اسب دراز. (مهذب الاسماء). اسب درازخایه. (ناظم الاطباء). || (اِ) پاره ای از کوهان به درازابریده. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).
(1) - به این دو معنی اخیر در اقرب الموارد فقط به کسر شین آمده است.

شطبة.

[شُ بَ / شُ طَ بَ] (ع اِ)(1) خط پشت شمشیر (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). راه بر روی شمشیر. (مهذب الاسماء). جوی شمشیر. راه شمشیر. (یادداشت مؤلف). || پاره ای از کوهان به درازابریده. ج، شُطوب و شُطَب. (ناظم الاطباء).
(1) - در ناظم الاطباء به ضم طاء آمده است.

شطبة.

[شُ طَ بَ] (ع اِ) شُطبَة. ج، شُطُب، شُطوب. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شُطبَة شود.

شطح.

[شِطْ طَ] (ع اِ)کلمه ای که بدان بزغالهء یک ساله را می رانند و زجر می کنند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج).

شطح.

[شَ طَ] (ع اِ) سرریز دیگ. (یادداشت مؤلف).

شطح.

[شَ] (ع اِ) کلمه ای که بدان بزغالهء یکساله را رانند و زجر کنند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شِطَّح شود. || (از ع، اِ) (اصطلاح عرفان) آنچه صوفیان گاه وجد و حال بیرون از شرع گویند. (یادداشت مؤلف). عبارت است از کلام فراخ گفتن بی التفات و مبالات چنانکه بعضی بندگان هنگام غلبهء حال و سکر و غلبات گفته اند، فلا قبول لها و لارد؛ لایؤخذ و لایؤاخذ. چنانکه ابن عربی گفته: انا اصغر من ربی سنتین. و بایزید گفته: سبحانی ما اعظم شأنی. و منصور حلاج گوید: انا الحق. و وجه عدم قبول آن است که غیر انبیاء کسی معصوم نیست. شاید که در باطل افتاده باشند. و وجه عدم رد آن است که از اهل معرفت صادر شده شاید نظر آنان بر معنیی باشد که دیگران از آن محجوبند، پس رد کردن آن رد حق باشد. پس اسلم آن است که: لاقبول و لارد، لاضطراب الطرفین. (از کشاف اصطلاحات الفنون) :
طامات و شطح در ره آهنگ چنگ نه
تسبیح و طیلسان به می و میگسار(1) بخش.
حافظ.
خیز تا خرقهء صوفی به خرابات بریم
شطح و طامات به بازار خرافات بریم.
حافظ.
رجوع به شطحات و شطحیة و شطحیات شود.
(1) - ن ل: می خوشگوار.

شطحات.

[شَ طَ] (از ع، اِ) (اصطلاح عرفان) شطحیات. کلمات کفرآمیز که صوفیان در حال بیخودی بر زبان رانند. (یادداشت مؤلف). عباراتی که صوفیان در حال وجد و غلبهء شهود حق بر زبان رانند بطوری که جز خدای در آن هنگام چیزی نبینند، مانند انا الحق و لیس فی الجبة غیر الله. (از اقرب الموارد). رجوع به شطحیات و شطح شود.

شطحة.

[شَ حَ] (ع اِمص) خروج از احکام جاری و مقرر. (از اقرب الموارد). رجوع به شطح و شطحات و شطحیات شود.

شطحی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به شطح. مربوط به شطح. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شطح و شطحیات شود.

شطحیات.

[شَ طَ حی یا] (ع اِ) جِ شطحیة، به معنی سرریز دیگ. (یادداشت مؤلف). || (از ع، اِ) (اصطلاح عرفان) سخنان خلاف شرع بر زبان آوردن و چیزهای مخالف ظاهر شرع گفتن. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از غیاث اللغات). کلماتی که در وقت مستی و ذوق از بعضی واصلین صادر می شود، مانند: «انا الحق» گفتن حسین بن منصور، و «لیس فی الجبة سوی الله» گفتن جنبد و «سبحانی ما اعظم شانی» گفتن بایزید. (از غیاث اللغات). آنچه صوفیان گاه وجد و حال بیرون از حد شرع گویند. کلماتی که از صوفیان صادر شود در غلبهء حال و بیخودی که گاهی کفر باشد. (یادداشت مؤلف). رجوع به شطح و شطحات شود.

شطحیة.

[شَ طَ حی یَ] (ع ص نسبی)شطحیه. مؤنث شطحی: کلمات شطحیة؛ کلماتی شبه کفر که از غلبهء وجد بر زبان صوفی رود چون انا الحق گفتن حسین بن منصور حلاج. (یادداشت مؤلف). || (اِ) سرریز دیگ ج، شطحیات. (یادداشت مؤلف). رجوع به شطحیات شود.

شطر.

[شَ] (ع اِ) نیمهء چیزی و پارهء آن. ج، اَشطُر، شُطور. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نیمه. (ترجمان القرآن جرجانی چ دبیرسیاقی ص61). نصف هر شی ء. (غیاث اللغات). نیمهء هر چیزی. (دهار) (از مجمل اللغة). نصف. مثل: احلب حلباً لک شطره؛ ای لک نصفه. (ناظم الاطباء). || دو پستان پیش و یا دو پستان پس از چهار پستان شتر و گاو. || نوع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || ناحیه، و در صورتی که به این معنی باشد فعل از آن صرف نمی شود و نمی گویند: شطرت شطره، بلکه می گویند: قصدت شطره. (ناظم الاطباء). ناحیه. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || سوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). جانب و طرف و جهت. (غیاث اللغات). سو. سوی. جهت. جانب. طرف. زی. وجهه. نحو. (یادداشت مؤلف). قوله تعالی: شطر المسجد الحرام (قرآن 2/149)؛ ای نحوه. (مهذب الاسماء). || (اصطلاح عروض) نزد عروضیان نقص نصف از اجزاء دایره است و مشطور آن را گویند که شطری از آن از بین رفته باشد؛ یعنی مشطور دایره ای است که نصف آن حذف شده باشد و بهتر آن است که بگوییم مشطور شعری است که نیمهء آن از بین رفته باشد یا بحری که نصف آن از میان برده شده باشد. و از اینرو گویند: بیت مشطور، و رجز مشطور. مثال:
یا لائمی فی الهوی لو ذقته لم تلم.
و این بیت از بحر بسیط است که شطر در آن عارض شده است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). حذف نصف البیت و یسمی مشطوراً. (تعریفات جرجانی). رجوع به مشطور شود.

شطر.

[شَ] (ع مص) دوشیدن دو پستان شتر و گوسفند خود را و دو پستان دیگر را گذاشتن تا بماند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). دوشیدن. (المصادر زوزنی) (از اقرب الموارد). به دو نیم کردن. (دهار) (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی).

شطر.

[شُ / شُ طُ] (ع ص) دور و بعید. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جهت بعید. (منتهی الارب) (آنندراج).

شطر.

[شَ] (معرب، اِ) معرب چتر. (یادداشت مؤلف) : ثم اتی بالفیل و الصق به سلم فرکب علیه و رفع الشطر فوق رأسه. (ابن بطوطة).

شطرالغب.

[شَ رُلْ غِب ب] (ع اِ مرکب)(اصطلاح طب) به اصطلاح طب قسمی از تب نوبه که یک روز شدید باشد و یک روز خفیف. (ناظم الاطباء). یا حمای شطرالغب. ایمیطریطاوس(1). (یادداشت مؤلف). تبی است که یک روز نوبت تب درازتر و آهسته تر باشد و دیگر روز نوبت سبکتر [ یعنی کوتاه تر ]باشد لکن گرمتر و آشفته تر. و بسیار باشد که اندر یک نوبت دو بار یا سه بار سرما و فراشا یابد... و علی الجمله در این تب عرق کمتر باشد. (ذخیرهءخوارزمشاهی). مریطاوس. در نامگذاری این تب و ترجمهء آن از یونانی اشتباه شده است و بهتر است غب شطر نامیده شود زیرا این تب مرکب است از دو تب و غب شطر [ نصف ] آن می شود علت این اشتباه نیز از آنجا ناشی شده که در زبان یونانی مضاف الیه مقدم بر مضاف آید و مترجم هر لفظی را مستق به معنی خودش نقل کرده است. (از بحر الجواهر).
- شطرالغب الخالصة؛ نوعی از تب شطرالغب. رجوع به بحر الجواهر شود.
(1) - Fievre hemitritee.

شطران.

[شَ] (ع ص) قدح شطران؛ قدحی که نیمهء وی پر باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). کوزهء نیم آب. (مهذب الاسماء). || شعر شطران؛ موی سپید و سیاه. (از اقرب الموارد).

شطرنج.

[شِ / شَ رَ] (معرب، اِ)(1) مأخوذ از شترنگ فارسی که بازی معروف است. گویند در زمان انوشیروان این بازی را از هند به ایران آوردند و بزرگمهر در مقابل آن بازی نرد را اختراع نموده به هند فرستاد. (ناظم الاطباء). بازیی است معروف و به فارسی آوند خوانند و سین لغتی است در آن و آن مأخوذ است از شطارة یا از تسطیر. (منتهی الارب). به کسر شین نوعی بازی است و نباید بفتح شین آورد و به سین هم آمده است. (از اقرب الموارد). در قاموس و مؤید الفضلاء و مدار و منتخب اللغات به کسر شین آمده و صاحب بهار عجم و دیگر اهل لغت نیز به کسر شین نوشته اند و به فتح ضعیف گفته اند چرا که معرب است و وزن فعل بالفتح در کلام عرب نیامده و صاحب بهار عجم نوشته که این معرب سترنگ است که لفظ فارسی است به معنی بیخی که بصورت آدمی باشد و لهذا آن را مردم گیا نیز گویند چون اکثر مهره های این بازی به نام انسان است بمجاز این بازی را نیز سترنگ گفته اند و نیز صاحب بهار عجم نوشته که بعضی محققین چنین گفته اند که معرب چترنگ است که لفظ هندی است مرکب از چتر که به معنی عدد چهار است و انگ که به معنی عضو است و به مجاز به معنی رکن استعمال یافته لهذا چترانگ فوجی را گویند که چهار رکن داشته باشد و این بازی نیز چهار رکن دارد سوای شاه و فرزین که فیل و اسب و رخ و پیاده است. و بعضی معرب شدرنج که مرادف رفت رنج باشد و بعضی معرب صدرنگ گفته اند و رنگ به معنی حیله. نام واضع شطرنج حکیم لجلاج است. و بعضی محققین نوشته اند که واضع صهصه بن واهربن فیلسوف است و صاحب رشیدی در جایی نوشته که شطرنج به معنی اقسام غله که بهم آمیزند پس از این مستفاد می شود که شطرنج معرب آن باشد و به مناسبت آمیزش اقسام مهره ها بازی معروف را نیز شطرنج می گفته اند و خان آرزو در سراج اللغات نوشته که اگرچه لفظ شطرنج را با کسر نوشته لیکن به فتح هم صحیح است. و با لفظ باختن و چیدن و گستردن و ساختن مستعمل. (از آنندراج) (از غیاث اللغات). فارسی معرب و برخی شین آن را مکسور گردانند تا با وزن جِردَحل موافق شود زیرا در زبان عرب اصل فَعلَل وجود ندارد. (از المعرب جوالیقی ص209). لیدیان از حیث هوش و ذکا و ابتکار در مرتبهء عالی بودند و بازی شطرنج را پیش از هندیها شناختند و ادعای هندیان در اختراع شطرنج عاری از حقیقت است. (از نقود العربیة ص87). گویند چون طلحند پسر مای هندی در جنگ با «گو» پسر عم و برادر امی خود بر سر تاج و تخت کشته شد و مادر وی از مرگ او بیقرار گشت گروهی از دانشمندان هندی شطرنج را اختراع کردند تا این زن بدان سرگرم گردد و مرگ فرزند از یاد ببرد صاحب آنندراج واضع شطرنج را صهصه بن واهر از حکمای هندو صاحب برهان صهصه بن واهر و دیگری نذربن داهر یا مصه نگاشته. (یادداشت مؤلف). شترنگ. پهلوی شترنگ(2)از سنسکریت شترنگه(3). (از فرهنگ فارسی معین). صفحه ای مسطح از چوب و جز آن خانه خانه که در هر ضلع هشت خانه به دو رنگ سیاه و سپید و در تمام سطح شصت و چهار خانهء سیاه و سپید دارد و مهره هایی به شکل و اسامی شاه و وزیر و رخ و فیل و اسب و پیاده در دو رده روی این صفحه و یا به اصطلاح قدما «رقعه» چینند چون دو صف سپاه. شاه و وزیر در وسط ردهء اول قرار گیرند و طرفین آن دو پیل یکی در خانهء سیاه و یکی در خانهء سفید واقع شود و سپس دو اسب، و در دو مربع آخر دو طرف صف اول دو رخ جای داده شود و هشت پیاده در صف دوم (بطرف داخل صفحه) در هر خانه یکی چیده شود. و در سوی دیگر شطرنج نیز به همین نحو مهره ها را ترتیب می دهند. حرکت فیل اُریب است و هرچند خانه که بتواند پیش می رود و حرکت پیاده مستقیم اما یک خانه یک خانه است و مهرهء حریف را از چپ و راست می زند. حرکت اسب یک خانه به جلو و سپس خانهء دیگر به چپ یا راست است. رخ مستقیم حرکت می کند هر مقدار خانه که بتواند. و وزیر مستقیم و چپ و راست هر چند خانه که بتواند حرکت می کند. و شاه به هر سو می تواند رفت اما خانه به خانه :
چو این کار دیگرت آمد به بن
ز شطرنج باید که رانی سخن.فردوسی.
ز شطرنج و از باژ و از رنج اوی
بگفت آنچه آمد ز شطرنج اوی.فردوسی.
دگر بهره شطرنج بودی و نرد
سخن گفتن از روزگار نبرد.فردوسی.
شطرنج فریب را تو شاه و ما رخ
مر اسب نشاط را رکابی یا رخ.عنصری.
شاخ گل شطرنج سیمین و عقیقین گشته است
وقت شبگیران به نطع سبز بر شطرنج باز.
منوچهری.
دل بجای شاه باشد وین دگر اندامها
ساخته چون لشکر شطرنج یکدیگر فراز.
منوچهری.
باز شطرنج ملک با دو سه تن
با دو چشم و دو رنگ بی تعلیم.
بوحنیفهء اسکافی.
از استخوان پیل ندیدی که چربدست
هم پیل سازد از پی شطرنج پادشا.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص15).
گفت: شه! شه! و آن شه کبرآورش
یک یک آن شطرنج برزد بر سرش.مولوی.
به شطرنج اندرون هم شاه باشد.ابن یمین.
عشق بازان هرکجا شطرنج همت گسترند
مور را عار آید از ملک سلیمان باختن.
ملا شانی تکلو (از آنندراج).
رجوع به ایران در زمان ساسانیان ص77 و 510 و تاریخ تمدن اسلامی جرجی زیدان ج5 ص160 و مدخل طلحند شود.
- بساط شطرنج؛ رقعه. (یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیب عرصهء شطرنج و رقعهء شطرنج در ذیل همین مدخل شود.
- رقعهء شطرنج؛ بساط شطرنج. صفحهء شطرنج :
هر سویی از جوی جوی رقعهء شطرنج بود
بیدق زرین نمود غنچه ز روی تراب.
خاقانی.
چون کنی از نطع خاک رقعهء شطرنج رزم
از پس گرد نبرد چرخ شود خاکسار.خاقانی.
- شاه شطرنج؛ مهره هایی در شطرنج که شاه نامیده می شوند: شاه شطرنج را نگیرد کس.
- شطرنج استخوان کردن؛ کنایه از ساختن مهرهء شطرنج بود. (آنندراج) :
تا رخ نهمش پس از فنا نیز
شطرنج کنید استخوانم.
کمال خجندی (از آنندراج).
- شطرنج چهار در شانزده؛ نوعی شطرنج دیگر و باختن آن به کعبتین است اگر چون کعبتین بزنند یکی آید پیاده ببازد و اگر دو آید رخ و اگر سه اسب و اگر چهار فیل و اگر پنج آید فرزین و اگر شش، شاه. (از نفایس الفنون).
- شطرنج چیدن؛ بساط شطرنج گستردن :
شطرنج عامیانه بچینیم بعد از این
چون با تو در مواجه ننشست نرد ما.
زمانای مشهور (از آنندراج).
- شطرنج دایره؛ شطرنج دیگر است که به دایره نهاده اند و در میان دایره دایرهء کوچکی گذاشته اند که هرگاه شاه درماند در آن دایره رود و آنجا هیچ چیز بر او نیفتد مگر از آنجا بیرون رود. پیاده در این شطرنج نیز فرزین نشود و فیلها به یکدیگر رسند و چون دو پیاده از یکروی برآیند یکدیگر را بزنند و باختن آن همچو مرقع معروف است. (نفایس الفنون).
- شطرنج ذوات الحصون؛ و آن ده درصد باشد و بر کنارهای او از چهار گوشه چهار خانهء دیگر باشد که آن را حصن خوانند و در وی چهار دبابه آورده اند که بر مثال رخ رود ولیکن به انحراف. و هرگز در این شطرنج بیدق فرزین نشود و باختن او همچو باختن شطرنج مرقع است اما اگر شاه درماند اگر تواند خود را در حصنها اندازد که هیچ چیز بر او نیفتد الا آنکه راه او گرفته شود که به حصن نتواند رفتن. (از نفایس الفنون).
- شطرنج کبیر؛ شطرنج دیگر است و بر آن زرافه و شیر و چیزهای دیگر در افزوده اند که شرح آن مطول است. (از نفایس الفنون).
- عرصهء شطرنج؛ بساط شطرنج : پیادهء عاج در عرصهء شطرنج بسر می برد و فرزین می شود. (گلستان سعدی).
تا چه بازی رخ نماید بیدقی خواهیم راند
عرصهء شطرنج رندان را مجال شاه نیست.
حافظ.
(1) - Eches.
(2) - chatrang.
(3) - chaturanga.

شطرنج العرفاء .

[شِ / شَ رَ جُلْ عُ رَ](ع اِ مرکب) (اصطلاح عرفان) شطرنج عرفا. نوعی شطرنج که صوفیان بازی کنند بجای تختهء شطرنج، ورقهء مقوا یا کاغذ که خط کشی شده برگیرند و آن دارای خانه هایی می باشد و در هر خانه یکی از صفات پست یا عالی اخلاقی و درجات تصوف نوشته شده. دو تن با یک طاس بازی می کنند. بازی از سمت چپ پایین صفحه که «صفر عدم» نام دارد، آغاز می شود و به تعداد خالها هرکس در خانه های سمت راست جلو می رود و بعد در صف بالاتر از سمت چپ به راست شروع به پیشرفت می کند. هرکه به خانهء فوقانی که «وصلت» یا کلمه ای نظیر آن نام دارد زودتر برسد برنده بشمار می رود. (فرهنگ فارسی معین).

شطرنج باختن.

[شِ / شَ رَ تَ] (مص مرکب) شطرنج بازیدن. شطرنج بازی کردن. (یادداشت مؤلف) :
شاه دل گم گشت و چون شطرنج را شه گم شود
کی تواند باختن شطرنج را شطرنج باز.
منوچهری.
شاخ گل شطرنج سیمین و عقیقین گشته است
وقت شبگیران به نطع سبزه بر شطرنج باز.
منوچهری.
می جوشیده حلال است سوی صاحبِ رای
شافعی گوید شطرنج مباح است بباز.
ناصرخسرو.
به رنگ باز شد زاغت بسر بر
تو بیهوده همی شطرنج بازی.ناصرخسرو.
شطرنج مباز با ملوکان
شهمات شوی و ره ندانی.عطار.
سعدیا صاحبدلان شطرنج وحدت باختند
رو تماشا کن که نتوانی چو ایشان باختن.
سعدی.
رجوع به شطرنج بازیدن شود.

شطرنج باز.

[شِ / شَ رَ] (نف مرکب) کسی که شطرنج بازی می کند. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). آنکه در بازی شطرنج مهارت دارد. (فرهنگ فارسی معین) :
شاه دل گم گشت و چون شطرنج را شه گم شود
کی تواند باختن شطرنج را شطرنج باز.
منوچهری.
هم از تست شطرنج شطرنج بازان
ترا مهره داده به شطرنج بازی.
ابوالطیب مصعبی (از تاریخ بیهقی).
بازی خود دیدی ای شطرنج باز
بازی خصمت ببین پهن و دراز.مولوی.
مطرب و شطرنج باز و افسانه گوی را راه ندهد. (مجالس سعدی ص21). رجوع به شطرنج و شطرنجی شود.

شطرنج بازی.

[شِ / شَ رَ] (حامص مرکب) قمار با شطرنج. (ناظم الاطباء). عمل شطرنج باختن. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ مرکب) نوعی از فرش و بساط. (ناظم الاطباء).

شطرنج بازیدن.

[شِ / شَ رَ دَ] (مص مرکب) شطرنج بازی کردن. شطرنج باختن. (یادداشت مؤلف) :
عشق بازیدن چنان شطرنج بازیدن بود
عاشقا گردن نبازی دست سوی او میاز.
منوچهری.
رجوع به شطرنج باختن شود.

شطرنجی.

[شِ / شَ رَ] (ص نسبی)منسوب به شطرنج. (ناظم الاطباء). کسی که شطرنج بازی می کند. (ناظم الاطباء). مرادف شطرنج باز است. (آنندراج). شطرنج باز. (غیاث اللغات) :
از آن مثل گذشت که شطرنجیان زنند
شاهان بیهده چو کلیدان بی کده.
عسجدی (دیوان ص34).
شطرنجی ثنای توام قائم زمانه
کز نطع مدحت تو برون لشکری ندارم.
خاقانی.
زآبنوس شب و روز آمده بر رقعهء دهر
دو سپه کالت شطرنجی سودا بینند.خاقانی.
ای بس شه پیل افکن کافکند به شه پیلی
شطرنجی تقدیرش در ماتگه حرمان.
خاقانی.
چنین فیل در عرصهء کارزار
ندیده ست شطرنجی روزگار.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).
|| (اِ) غذایی که از آمیزش اقسام حبوب پخته می خورند. (یادداشت مؤلف). رجوع به شطرنج شود. || قسمی از نان. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || قسمی از فرش. (ناظم الاطباء) (از غیاث اللغات) (از فرهنگ فارسی معین). اسم فرشی است که از پشم ملون به الوان و ریسمان رنگارنگ بافته باشند. (از یادداشت مؤلف). نوعی از بساط گستردنی معروف و بدین معنی هندی معرب است و اصلش شترنگی؛ یعنی چیزی که منسوب باشد به صد رنگ یعنی الوان کثیره و این معنی در او ظاهر است. (آنندراج). || نوعی جدول بندی با خانه های مربع. پیچازی. پچازی. منقش به نقوش مربع. کاغذ و پارچه که دارای خانه های مربع باشد. (از یادداشت مؤلف). چهارخانه. خانه خانه :
در نماز آر به سجادهء شطرنجی رخ
تا بری دست به طاعت ز صغار و ز کبار.
نظام قاری.

شطرنجی.

[شَ رَ] (اِخ) دهقان علی سمرقندی. از شاعران و حکیمان معروف ماوراءالنهر در قرن ششم هجری قمری بود. نوشته اند که وی شاگرد سوزنی بوده. (فرهنگ فارسی معین). او راست کتاب العطر. (ابن ندیم).

شطرنجی باف.

[شَ رَ] (نف مرکب) کسی که فرش شطرنجی می بافد. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین).

شطرة.

[شِ رَ] (ع ص) ولد فلان شطرة؛ فرزندان فلان نصف نرند نصف ماده. (ناظم الاطباء) (از مهذب الاسماء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شطر شود. || (اِ) نوع. (از اقرب الموارد).

شطری.

[شَ را] (ع ص) قصعة شطری؛ کاسه ای که نیمهء وی پر باشد. (ناظم الاطباء). مؤنث شطران (نیمه پر). (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شطری.

[شَ] (ع اِ) یک نیمه. || بعضی و اندکی. (از آنندراج) (از غیاث اللغات). جزوی. برخی.

شطریة.

[شَ ری یَ] (ع اِ) نوعی از سعتر است و ورق وی دراز بود و بستانی بود و تبریزیان آن را مرزه گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). صعتر بستانی است و به فارسی مرزه نامند. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به مترادفات شود.

شطس.

[شَ] (ع مص) رفتن در زمین و سیر کردن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شطس.

[شَ] (ع اِمص) زیرکی و دانش. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || دانستن به سبب هوشیاری. (از اقرب الموارد).

شطس.

[شُ] (ع اِ) خلاف و نزاع. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دروغ و بهتان. (ناظم الاطباء). رجوع به شطسة شود.

شطسة.

[شُ سَ] (ع اِ) شطس. خلاف و نزاع. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). مثل شُطس. (منتهی الارب) (آنندراج). || دروغ و بهتان. (ناظم الاطباء). رجوع به شطس شود.

شطسی.

[شُ طَ سی ی] (ع ص) مرد ناآشنای سرکش. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). مرد ناآشنای سرکش زیرک. (منتهی الارب) (آنندراج). || مرد بسیارزیرک. (از اقرب الموارد).

شطشاط.

[شَ] (ع اِ) یک نوع مرغی. (ناظم الاطباء). نوعی از مرغان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شطط.

[شَ طَطْ] (ع اِمص) ستم. دوری از حق. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تجاوز از قدر و حق. (از اقرب الموارد). جور. ظلم. بیدادگری. بیداد. تجاوز. (یادداشت مؤلف). بیداد. (مهذب الاسماء) : اگر نه تریاق لطف مساعی آن صدر بزرگوار بودی زهر افاعی شطط بوخالد دمار از مردم برآوردی. (المضاف الی بدایع الازمان ص17). در اثنای آن خواست تا از راه غلبه و شطط و تهور و تسلط به حجت و بینت... (تاریخ جهانگشای جوینی). در مقدمه شمه ای از این معانی تقریر رفته است یک کس را آماده کند و نهاد او را حقیبهء انواع تسلط و اقتحام و شطط و انتقام گرداند. (تاریخ جهانگشای جوینی). || ستیز و لجاج : چون مثال به ابوالحسن سیمجور رسید شطط و غرور زمام تمالک از دست او بستد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص39). در آرزوی شطط و خلاف شمشیر از غلاف بیرون کشیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص212). با غلامان... طریق شطط و مناقشت و تدنق پیش گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص163). در امور ملک و حوادث مهمات استیلا می نمود و از سر شطط و جدل سخن می راند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص183). سلطان از کثرت لفظ و سورت شطط ایشان تغافل نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص332). از سر شطط و تجاهل حرکت کرد و به هرات رفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص400). لشکر را با جادهء سداد و رشاد آورد و مادهء شطط و خلاف منقطع گردانید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص386). || زیادت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) : فرمود تا شمار احمد ینالتکین بکردند و شطط جست و مناقشتها رفت تا مالی از وی بستدند. (تاریخ بیهقی چ فیاض 276). در این باب چه باید کرد و صواب چیست؟ گفتند شططی نخواسته است این جوان اگر وی را بدین اجابت کرده آید فایده ای حاصل شود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص519). || دوری. (ترجمان القرآن).

شطط.

[شَ طَطْ] (ع مص) تجاوز کردن از حد و مرتبهء خود و دور شدن از حق و اندازه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). از حد درگذشتن. (ترجمان القرآن جرجانی چ دبیرسیاقی ص161) (دهار) (از غیاث اللغات). || ستم کردن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). جور کردن. (غیاث اللغات) (از اقرب الموارد). ظلم کردن بر کسی و دشواری نمودن بر وی. (ناظم الاطباء). || دور رفتن ستور در چرا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || غلو کردن در بهای چیزی. (از اقرب الموارد). || سخت گفتن. (ناظم الاطباء). رجوع به شطوط شود. || افراط کردن. (از اقرب الموارد).

شططی.

[شَ طَ طی] (ص نسبی) ستمگر. ظالم. متجاوز : مردمانش [ مردمان سروستان ] سلاح ور و شططی باشند. (فارسنامهء ابن بلخی ص140).

شطع.

[شَ طَ] (ع اِمص) ناشکیبایی از بیماری و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شط علی.

[شَ عَ] (اِخ) دهی از بخش هویزهء شهرستان دشت میشان. آب آن از نهر سابله است. سکنهء آن 650 تن و محصول آنجا لبنیات و صنایع دستی زنان حصیربافی می باشد. راه آن اتومبیل رو است. در نزدیکی این آبادی امام زاده ابوالخفار واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شطف.

[شَ] (ع مص) برفتن و دور شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد)(1). || پویه. دویدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || شستن و غسل کردن. و در این معنی لغت اهل عراق است. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد بصورت دو معنی مستقل آمده است.

شطل.

[شَ طَ] (معرب، اِ) معرب شتل. چون جماعتی قمار بازند و کسی که در میان ایشان خالی نشسته باشد پس قماربازانی که از حریف خود نقد ستانند چیزی به آن مرد که خالی نشسته است می دهند. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به شتل شود.
- شطل بر؛ که شتل برد. گیرنده شتل : دست تطاول میراث خواران و شطل بران از آن کوتاه گرداند. (تذکرهء دولتشاه ترجمهء امیر علیشیر).
بهوش باش که گردون شطل بر است و دغا
سپهر شعبده افزا حریف بس طرار.
آذری (از تذکرهء دولتشاه سمرقندی).

شطم.

[شَ] (ع مص) آرمیدن با کنیزک خود. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

شطن.

[شَ طَ] (ع اِ) رسن دراز. ج، اَشطان. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رسن دراز یا عام است. (آنندراج) (منتهی الارب). حبل. (المصادر زوزنی). ریسمان. نخ. رشته. ریسمان دراز. (یادداشت مؤلف). رسن. (مهذب الاسماء). رسن دراز. (غیاث اللغات) :
بر شود بر بادهء سنگین چو سنگ منجنیق
در رود در قعر وادی چون به چاه اندر شطن.
منوچهری.

شطن.

[شَ] (ع مص) بستن چیزی را به رسن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ببستن چهارپای به رسن. (تاج المصادر بیهقی). || مخالفت کردن صاحب خود را به قصد و اراده. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || داخل شدن در زمین خواه سخت باشد خواه نرم و سست. || دور شدن از چیزی. (از اقرب الموارد).

شطنوف.

[شَ طَ] (اِخ) دهی است به مصر. (منتهی الارب). شهری است به مصر از کورهء غربیة، پهلوی این شهر نیل دو شعبه می شود یک شعبهء آن به مشرق می رود بسوی بلبیس و دمیاط و شعبهء دیگر رو به مغرب و بسوی رسل در دوفرسخی قاهره. (از معجم البلدان).

شطنوفی.

[شَ طَ] (ص نسبی) منسوب است به شطنوف که دهی است در مصر. (از معجم البلدان).

شطنوفی.

[شَ طَ] (اِخ) نورالدین ابوالحسن علی بن یوسف جریر لخمی شطنوفی شافعی، معروف به ابن جهضم همدانی (متولد 647 ه . ق. متوفای 713 ه . ق. در قاهره). از دانشمندان مصر بود و در علم نحو و تفسیر ید طولی داشت. و از وی آثاری به یادگار مانده از آنجمله است: بهجة الاسرار و معدن الانوار. در مناقب محیی الدین ابی محمد عبدالقادر جیلی چ مصر 1301 ه . ق. (از معجم المطبوعات).

شطو.

[شَطْوْ] (ع اِ) جانب و ناحیه. (آنندراج). جانب وادی. (اقرب الموارد). شطر. رجوع به شطر شود. || ناحیهء وادی. (اقرب الموارد). شطر. رجوع به شطر شود.

شطوء .

[شُ] (ع مص) مصدر به معنی شط ء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شط ء شود.

شطوب.

[شُ] (ع اِ) جِ شُطبَة و شُطَبَة. (ناظم الاطباء). جِ شِطبَة به معنی خط پشت تیغ. (آنندراج). رجوع به شطبة شود.

شطور.

[شَ] (ع ص) گوسپندی که یک پستان وی خشک و یکی با شیر باشد و یا یک پستان وی درازتر از دیگری بود. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). گوسفند که یک پستانش شیر ندهد. ج، شُطُر. (مهذب الاسماء). || جامه ای که یک طرف عرض آن درازتر باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شطور.

[شُ] (ع اِ) جِ شَطر. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شطر شود.

شطور.

[شُ] (ع مص) مصدر به معنی شطارة. (ناظم الاطباء). خشک یا دراز شدن یک پستان گوسفند نسبت به دیگری. رجوع به شطارة شود. || برغم مردمان دور گردیدن از ایشان. (از آنندراج) (از اقرب الموارد). دور شدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || نظر کردن بسوی کسی به روشی که گویا دیگری را هم می نگرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). به گوشهء چشم نگریستن. (المصادر زوزنی).

شطورة.

[شُ رَ] (ع مص) مصدر به معنی شطارة. (ناظم الاطباء). به دو معنی اخیر شطور. (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شطارة شود. || برغم مردمان دور گردیدن از ایشان. (منتهی الارب). رجوع به شطور و شطارة شود.

شطوس.

[شَ] (ع ص) آنکه خلاف امری کند که بدان مأمور باشد. || رونده به جهتی از جهات. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شطوط.

[شَ] (ع ص) شطوطی. ماده شتر بزرگ و درازکوهان. ج، شطائط. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). آن اشتر که هر دو پهلوی کوهان او بزرگ بود. (مهذب الاسماء). رجوع به شطوطی شود.

شطوط.

[شُ] (ع اِ) جِ شَطّ. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شط شود.

شطوط.

[شُ] (ع مص) مصدر به معنی شَطّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). دشوار کردن بر کسی و ستم نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به شط شود. || دور شدن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج) (المصادر زوزنی).

شطوطی.

[شَ طَ طا] (ع ص) شطوط. ماده شتر بزرگ کوهان. ج، شطائط. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به شطوط شود.

شطوف.

[شُ] (ع مص) شَطف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شطف شود.

شطوف.

[شَ] (ع ص) جهت دور و دراز. (از اقرب الموارد). رجوع به شطون شود.

شطون.

[شَ] (ع ص) چاه دورتک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). چاه دورفرود. (مهذب الاسماء). || چاهی که در آن از دو طرف با دو رسن آب کشند و دهانهء آن فراخ و پایین وی تنگ باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || جهت دور و دراز. جهت دور و دراز. (ناظم الاطباء). جهت بعید و بی پایان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شطوف شود. || غزوة شطون؛ ای بعیدة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شطون.

[شُ] (ع مص) درآمدن و داخل شدن در زمینی خواه راسخ و ثابت باشد و یا سست و غیر راسخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دور شدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (دهار).

شطوی.

[شَ طَ] (ص نسبی) منسوب به شطا یا شطاة، شهرکی به مصر در سه میلی دمیاط. (یادداشت مؤلف). منسوب است به جامهء شطویه و آن منسوب است به شطا از سرزمین مصر. (از لباب الانساب). || جامه ای که منسوب است به شطا یا شطاة شهرکی در مصر. و یاقوت گوید: جامه ای گرانبها دارد که هر جامهء آن به هزار درهم است و زر در آن بکار نبرند. جامه ای فاخر بوده که با وجود زرکش نبودن گاهی قیمت هر جامه به هزار درهم رسیدی. (یادداشت مؤلف). جامه ای است که از مصر آرند. (مهذب الاسماء) :هیچکدام آن را ندیدم بی طیلسان شطوی یا توزی یا... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص463).
عدوت با تو برابر بود به اصل و نسب
اگر برابر باشد گلیم با شطوی.سوزنی.
رجوع به شطویة شود.

شطوی.

[شَ طَ] (اِخ) ابوبکر محمد بن احمدبن هلال شطوی. از سفیان بن وکیع و ابوکریب و دیگران روایت شنید و عبدالعزیزبن جعفر خرقی و جز وی از او روایت دارند. شطوی از ثقات است و به سال 310 ه . ق. درگذشت. (از لباب الانساب).

شطویة.

[شَ طَ وی یَ] (ص نسبی) ثیاب شطویة؛ جامه های کتان که به قریهء شطاة از اعمال دمیاط بافتندی و جامهء کعبه از آن کردندی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شطوی شود.

شطة.

[شَطْ طَ] (ع ص) جاریة شطة؛ دختر راست قامت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شطة.

[شِطْ طَ] (ع اِمص) دوری و بعد. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). دوری. (منتهی الارب). || (اِ) نوع. (اقرب الموارد).

شطة.

[شِطْ طَ] (ع مص) مصدر به معنی شَطّ. (ناظم الاطباء). رجوع به شط شود.

شطه.

[شَ طَ / طِ] (اِ) یا شته. چیزی مثل پشه که آفت درخت است. (یادداشت مؤلف). رجوع به شته شود.

شطی.

[شِ طا] (ع مص) آماسیدن مرده و بلند شدن هر دو دست و پای وی. (ناظم الاطباء). دروا گردیدن هر دو دست و پای مرده. (منتهی الارب). رجوع به شَطی شود.

شطی.

[شَ طی ی] (ع اِ) یک کرد از کردهای زمین. ج، شَطیان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شطی.

[شَطْ طی / شَ طْ طی ی] (ص نسبی) منسوب به شط. (یادداشت مؤلف). رجوع به شط شود.

شطی.

[شَطْ طی] (اِخ) ابواسحاق ابراهیم بن عبدالله بن ابراهم بصری شطی. ساکن گرگان بود و از ابوالحسن علی بن حمید بزاز و جزوی روایت داشت. وی به سال 291 ه . ق. درگذشت. (از لباب الانساب).

شطی.

[شَطْ طی] (اِخ) ابوالطیب مظفربن سهل بن علی شطی واسطی. در مکه از احمدبن علی مؤدب روایت کرد و ابوالحسین محمد بن احمدبن محمد جمیع از او روایت دارد. (از لباب الانساب).

شطی.

[شَطْ طی] (اِخ) ابوسعید محمد بن احمدبن عباس شطی رقی. از اهل رقه و منسوب است به شط فرات. وی از حفص بن عمر روایت کرد و ابوبکربن مقری از او روایت دارد. (از لباب الانساب).

شطی.

[شَطْ طی] (اِخ) جمیل افندی. امام حنبلی در دمشق. وی پسر محمد شطی بود. او راست: مختصر طبقات الحنابلة چ دمشق 1339 ه . ق. (از معجم المطبوعات مصر).

شطی.

[شَطْ طی] (اِخ) شیخ عبدالسلام بن عبدالرحمان... شطی حنبلی دمشقی (متولد 1256 - متوفای 1295 ه . ق. ناگهانی در دمشق). به تحصیل علوم دینی و فقهی پرداخت و به طریقهء قادری گروید. شطی در دوستداری شعر و ادب و سرودن اشعار بلند مشهور بود و دیوانی دارد که به سال 1324 ه . ق. در دمشق به همت نواده اش محمد جمیل شطی چاپ شد. (از معجم المطبوعات مصر).

شطی.

[شَطْ طی] (اِخ) محمد جمیل افندی حنبلی دمشقی، متوفای سال 1307 ه . ق. او راست: 1- توفیق المواد النظامیة لاحکام الشریعة المحمدیة. 2- رساله ای در مسائل امام داود ظاهری. 3- الفتح المبین فی تلخیص کلام الفرضین (فرائض المذاهب الاربعة). 4- المنظومات الجمیلة الشطیة، از اشعار وی، چ دمشق - سال 1324 ه . ق. (از معجم المطبوعات مصر).

شطیان.

[شِطْ] (ع اِ) جِ شَطّی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شطی شود.

شطیأة.

[شَ یَ ءَ] (ع مص) سست شدن در رای خود و تباه عقل گردیدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شطیبة.

[شَ بَ] (ع اِ) پاره ای از کوهان شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پاره ای از کوهان شتر که بدرازابریده باشد. (از اقرب الموارد). || سختی و شدت. || فرقهء مختلف. (ناظم الاطباء). || پوست بدرازابریده. || چوب بدرازابریده جهت کمان. || پوست پارهء دراز ج، شَطائب. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) ماده شتر بی شیر و باریک. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شطیبة.

[شُ طَ بَ] (ع اِ) روناس. ششتره. (از یادداشت مؤلف). رجوع به ششتره شود.

شطیر.

[شَ] (ع اِ) نیمهء چیزی. (ناظم الاطباء). رجوع به شطر شود. || (ص) منفرد. (اقرب الموارد). || دور. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شطر شود. || غریب. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (آنندراج). غریب. ج، شُطَراء، شُطَر. (اقرب الموارد).

شطیر.

[شِطْ طی] (ع ص) دور و غریب. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به شطر و شَطیر شود. || (اِ) نیمهء چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج).

شطیط.

[شَ] (ع مص) جور کردن بر کسی در حکم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شطیط.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان خسروآباد بخش قصبهء معمرهء شهرستان آبادان. واقع در کنار شط العرب. جمعیت آن 300 تن و آب آن از شط العرب است. محصول آنجا یونجه و خرما و شغل اهالی زراعت و کارگری شرکت نفت و حصیربافی است. راه آن ماشین رو و ساکنان آل ابومصرف هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شطیط.

[شَ] (اِخ) شعبهء اصلی رود کارون را گویند. چهاردانگه. چون کارون برابر شهر شوشتر رسد به دو شعبه شود، قسمت اعظم آن به جانب مغرب پیچد و از شادروان شاپور گذرد و سپس روی به سوی جنوب کند این شعبه را شطیط یا چهاردانگه گویند. قسمت دیگر مستقیم به جنوب سرازیر شود و آن را گرگر یا دودانگه گویند و این دو شعبه در بند فیر باز به هم پیوندند و زمین وسط دو شعبه، شبه جزیره یا جلگهء میناب نامیده می شود. (از یادداشت مؤلف).

شطیم.

[شَ] (اِ) درختی است که آن را السیال یا سیال گویند و در اطراف دریای قلزم و اردن و دشت سینا بسیار روید. چوبش بسیار سخت و سنگین و پردوام، رنگش گندم گون مایل به قرمزی می باشد. شاخهایش خاردار و برگهایش شبیه به پر، و شکوفه هایش کوچک و مثل شکوفهء عنبر در بالا جمع می شود. (از قاموس کتاب مقدس).

شطیم.

[شَ] (اِخ) آخرین منزل بنی اسرائیل در دشت قبل از آنکه به اراضی کنعان داخل شوند. (از قاموس کتاب مقدس).

شظ.

[شَظ ظ] (ع اِ) بقیهء روز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بقیهء روز. ج، اشظاظ. (از اقرب الموارد).

شظ.

[شَظ ظ] (ع مص) دشوار آمدن کار بر کسی و در مشقت انداختن وی را آن کار. || شظ قوم؛ متفرق و پریشان ساختن یا راندن ایشان را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ستیخ کردن مرد نرهء خود را. || شظاظ(1) کردن در گوشهء جوال. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). چوب در گوشهء جوال کردن. (المصادر زوزنی): شظ وعاء؛ شظاظ کردن آن. (از اقرب الموارد). || گوشه بستن جوال را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).
(1) - شظاظ: چوبک گوشهء جوال. (منتهی الارب).

شظاظ.

[شَ / شِ] (ع اِمص) پراکندگی و پریشانی. (ناظم الاطباء). || (مص) پریشان و متفرق رفتن؛ طاروا شظاظاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شظاظ.

[شِ] (ع اِ) چوبک گوشهء جوال. ج، اَشِظَّة. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). چوب گوشهء جوال. ج، اشظة. (مهذب الاسماء). چوب گوشهء افسار. چوب گوشهء شکیل. (یادداشت مؤلف).

شظاظ.

[شِ] (اِخ) نام دزدی معروف و از آن است، مثل: اسرق من شظاظ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد).

شظاف.

[شَ] (ع اِمص) تنگی و سختی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد)(1). || تنگی زیست و سختی آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) جای خشن. (ناظم الاطباء). || (اِمص) خشونت زندگی. (از اقرب الموارد).
(1) - این دو معنی در اقرب الموارد به صورت چهار معنی مستقل آمده: تنگی. سختی. تنگی زیست. سختی زیست.

شظاف.

[شِ] (ع اِمص) دوری. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || جِ شَظَف. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شظف شود.

شظافة.

[شَ فَ] (ع مص) خشک شدن و نیک پژمرده گردیدن درخت. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شظایا.

[شَ] (ع اِ) جِ شظیة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). سرهای اضلاع سفلی که شبیه به غضروف اند. (ناظم الاطباء). دندانه های هرچیز. (غیاث اللغات) (آنندراج). به معنی پاره های چیزی: شظایا العصب؛ ریشه های نی. (یادداشت مؤلف). ریشه های هر چیز. (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به شظیة شود. || در لغات طب نوشته که شظایا به معنی ریشه های مغز حرام است. (آنندراج) (غیاث اللغات).

شظشظة.

[شَ شَ ظَ] (ع مص) ستیخ شدن ذکر کودک به وقت بول. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شظف.

[شَ] (ع اِمص) کفتگی عصا بدرازا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شظف.

[شَ] (ع مص) منع کردن و باز داشتن. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || کشیدن هر دو خایهء قچقار را و گذاشتن آن دو را در میان دو چوب و محکم بستن تا پژمرده گردند و بیفتند. (از ناظم الاطباء). برکشیدن هر دو خایهء قچقار یا هر دو را در دو چوب کرده محکم بستن تا پژمرده گردند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). اخته کردن.

شظف.

[شِ] (ع اِ) نان خشک. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سختی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (مهذب الاسماء). || تنگی زیست و سختی آن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به شظاف شود. || جای خشن. ج، شِظاف. (ناظم الاطباء). رجوع به شظاف شود.

شظف.

[شَ ظَ] (ع مص) بدزندگانی گردیدن و تنگ زیست شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خشک شدن و پژمردن درخت. (از اقرب الموارد). رجوع به شظافة شود. || درآمدن تیر در پوست و گوشت. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). || خشن شدن دست. (از اقرب الموارد).

شظف.

[شَ ظِ] (ع ص) شتر نیک آمیزنده به شتران. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تنگ عیش. بدزندگانی. بدخوی و سخت عربده جوی. (منتهی الارب) (از آنندراج). بدزندگانی. تنگ عیش. || بدخوی و سخت عربده جوی. (از اقرب الموارد)(1). || سخت جنگاور. || چوب شکسته. (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد به صورت دو معنی مستقل آمده است.

شظف.

[شُ ظُ] (ع ص) بدخوی و بدخلق. || بدکار. || تند جنگجو. (ناظم الاطباء). این ضبط به این سه معنی در مآخذی که در دسترس بود دیده نشد.

شظفة.

[شَ ظِ فَ] (ع ص) زمین درشت. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شظفة.

[شِ ظَ فَ] (ع اِ) جِ شِظف. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شظف شود.

شظو.

[شَظْوْ] (ع اِ) جانب و ناحیه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). بر وزن و معنی شَطْوْ یا تصحیف آن. (از اقرب الموارد). رجوع به شطو شود.

شظی.

[شَ ظا] (ع اِ) استخوان کوچکی که به زانو و یا بازو و یا به جای باریک و ذراع ستور پیوسته است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). پی ذراع. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || پیروان قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شظی.

[شَ ظا] (ع مص) لنگیدن اسب از غیژیدن(1) استخوان شظای آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || منتفخ شدن مرده و دروا شدن هر دو دست و پای آن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). دروا شدن هر دو دست و پای مرده. (منتهی الارب). رجوع به شَطی شود. || انشقاق عصب و پی. (ناظم الاطباء). کفتن پی. (منتهی الارب). انشقاق عصب. (اقرب الموارد).
(1) - غیزیدن و غیژیدن به معنی خیزیدن و لغزیدن. (برهان).

شظی.

[شَ ظی ی] (ع اِ) آماس لاشهء مردار. (از ناظم الاطباء). به معنی شَظیَة است. (منتهی الارب). رجوع به شظیة شود. || ملحق شوندگان بر قوم به سوگند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). دخیلان(1) بر قومی به سوگند در حالی که از اصل و نژادشان نباشند. (از اقرب الموارد). || کرد زمین زراعت یکی پس از دیگری تا نهایت کشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جِ شَظیَة. (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). رجوع به شظیة شود.
(1) - دخیل در قوم و قبیله در تداول عرب کسی است که از اصل و نژاد آن قبیله نباشد و از راه سوگند به آنها پیوندد چنانکه از راه ولاء نیز ممکن بود که به قبیله ای ملحق شود.

شظی.

[شِ / شَ ظی ی] (ع اِ) جِ شَظیَّة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شظیة شود.

شظیات.

[شَ ظی یا] (ع اِ) جِ شَظیَة. (ناظم الاطباء). رجوع به شظیة شود.

شظیظ.

[شَ] (ع ص) چوب شکافته شده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جوال بسته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ج، اشظاظ. (اقرب الموارد).

شظیف.

[شَ] (ع ص) درخت خشک از بی آبی و سخت پژمرده. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شظیة.

[شَ ظی یَ] (ع اِ) کمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). قوس. (اقرب الموارد). || هر پاره ای از چیزی مانند: پارهء چوب یا نی یا استخوان. ج، شظایا، شَظی. پاره ای از عصا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پاره ای از هر چیز. ج، شظایا. شَظی یا شِظی، شظیات. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (مهذب الاسماء). || استخوان ساق. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). استخوان باریک و خردی است چسبیده به ذراع و بعضی گویند چسبیده به وظیف قصبهء صغری. (یادداشت مؤلف). قصبهء صغری که آن را به تازی شظیه گویند استخوانی است باریک و بلند واقع در جانب وحشی ساق که او را وسطی و دوسر است جسم آن نازک و قابل انعطاف، مثلث و منشوری و غیرمنتظم است و آن را سه سطح و سه کنار است. 1- سطح وحشی. 2- سطح انسی. 3- سطح خلفی. کنارها : 1- کنار قدامی. 2- کنار وحشی. 3- کنار انسی. (از تشریح میرزا علی صص148- 150). رجوع به همان صفحات متن بالا و نیز قصبهء صغری شود. || تخته سنگ بیرون جسته از کوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). صخرهء بزرگی که از سر کوه بیرون جسته باشد. (از اقرب الموارد). رجوع به شَظیَة شود.
- شظیة العود؛ تریشه. (یادداشت مؤلف).
|| در علم اسطرلاب طرف باریک عضاده را گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به اسطرلاب شود.

شع.

[شَع ع] (ع ص) پراکنده و متفرق از هر چیزی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). پراکنده. (منتهی الارب). || (اِ) عجله. (از اقرب الموارد). || گردون. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || اراده. (ناظم الاطباء).

شع.

[شَع ع] (ع مص) پراکنده کردن شتر بول خود را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کمیز انداختن شتر. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). || پراکنده افتادن بول. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || از هر طرف ریختن غارت را بر گروهی. || متفرق شدن و پریشان گشتن قوم. || شتافتن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تعجیل کردن. (ناظم الاطباء).

شع.

[شُع ع] (ع اِ) خانهء تننده. (منتهی الارب) (آنندراج). خانهء عنکبوت. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || شعاع آفتاب و روشنی آن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). ج، اَشِعَّة، شِعاع. (ناظم الاطباء): شع شمس؛ شعاع آن. (از اقرب الموارد). رجوع به شعاع و اشعة شود.

شعائر.

[شَ ءِ] (ع اِ) شعایر. جِ شعارة. نشانها در حج و طاعتی که در آنجا کنند. (یادداشت مؤلف). رجوع به شعارة شود.
- شعائر حج؛ معالم (نشانه های) آن که خدای به سوی آن خوانده است (مسلمانان را) و به قیام بدان فرمان داده است. (از منتهی الارب). شعایر حج، نشانهای حج و طاعتها که آنجا کنند. (یادداشت مؤلف).
|| جِ شعیرة. (ترجمان القرآن جرجانی چ دبیرسیاقی ص61) (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). عبادات و قربانیها. واحدش شعیرة. (غیاث اللغات). جِ شعیرة، علامات و از آن است: شعائرالله. (یادداشت مؤلف). رجوع به شعیرة شود.
- شعائر الله؛ نشانیهای خدا. مناسک خدا : ان الصفا و المروة من شعائر الله فمن حج البیت او اعتمر فلاجناح علیه ان یطوف بهما و من تطوع خیراً فان الله شاکر علیم. (قرآن 2/158). ترجمه: کوه صفا و کوه مروه از نشانیهای خداست. هرکه حج خانه کند یا عمره بجای آرد بزهی نیست بر او که طواف کند به ایشان و هر که کند کاری نیکو خدای او سیاس داناست. (از تفسیر ابوالفتوح رازی ج1 ص369). یا ایها الذین آمنوا لاتحلوا شعائر الله و لا الشهر الحرام و لا الهدی و لاالقلائد و لاآمین البیت الحرام یبتغون فض من ربهم و رضواناً. (قرآن 5 / 2). ترجمه: ای آن کسانی که ایمان آوردید حلال مشمارید مناسک خدا را و نه ماه حرام و نه قربانی را و نه گردن بند و نه قصدکنندگان خانهء محترم که می جویند فضلی را از پروردگارشان و خشنودی را. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج3 صص355-356). و البدن جعلناها لکم من شعائر الله لکم فیها خیراً فاذکروا اسم الله علیها صواف فاذا وجبت جنوبها فکلوا منها و اطعموا القانع و المعتر کذلک سخرناها لکم لعلکم تشکرون. (قرآن 22/36). ترجمه: و شتر قربانی قرار کردیم آن را برای شما از شعائر خدا برای شما در آن خوبی است پس یاد کنید اسم خدا را بر آن صف زدگان پس چون به زمین نهاد پهلوهایش را پس بخورید از آن و بخورانید قانع و معتر را این چنین رام کردیم آن را برای شما شاید شما شکر گزارید. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج7 ص127). ذلک و من یعظم شعائر الله فانها من تقوی القلوب. (قرآن 22/32). ترجمه: این است و هر که بزرگ شمارد علامات خدا را پس بتحقیق آن از پرهیزکاری دلهاست. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج7 ص128).
|| جِ شعیره، به معنی جو.
- شعائرالذهب؛ نوعی از پیرایهء گلو که به شکل جو سازند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شعائل.

[شَ ءِ] (ع اِ) جِ شَعیلَة به معنی آتش سوزان در پلیته یا پلیتهء سوزان. (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به شعیلة شود.

شعاب.

[شِ] (ع اِ) جِ شِعب، به معنی راهها که در کوهها باشد. (غیاث اللغات) (از اقرب الموارد). رجوع به شعب شود. || جِ شعب به معنی شکافها و درزها. (آنندراج) (غیاث اللغات) : اعوان اسلام بر پی کفار می رفتند و ایشان را در متون هضاب و بطون شعاب می کشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص273). بر معاطف آن شعاب و مخارم آن هضاب اطلاع یافته بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص342). || جِ شُعبَة. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شعبة شود.
-امثال: شغلت شعابی جدوای؛ ای شغلت کثرة المؤنة عطائی عن الناس؛ بسیاری ثروت و دولت مانع از بخشش من گردید. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شعاب.

[ ] (ع اِ) برگش مانند ماهی کوچک است و ثمراتش مثل سارق و در طرفی سه دانه بود و از مسهلات است و بعضی آن را حب الملوک خوانند. (نزهة القلوب).

شعاب.

[شِ] (ع مص) دور کردن چیزی را. (ناظم الاطباء). || مردن. (از ناظم الاطباء). رجوع به شاعبة شود.

شعاب.

[شَ عْ عا] (ع ص) مرمت کنندهء کاسه و کسی که ظروف شکسته را بند می زند. (از ناظم الاطباء): مصلح شعب؛ یعنی شکاف. (از اقرب الموارد). کاسه دوز. (آنندراج) (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). بندزن. چینی بندزن. (یادداشت مؤلف).

شعاب.

[شَ عْ عا] (اِخ) ابوعبدالله محمد بن مهزم شعاب عبدی مصری. او از محمد بن واسع و جز وی روایت کرد و ابن المبارک و وکیع از او روایت دارند. (از لباب الانساب).

شعابی.

[شَ عْ عا] (حامص) بند زدن ظرفهای شکسته. مرمت کردن کاسه و مانند آن. بش زنی. بندزنی :
عهدهای شکسته را چه طریق
چاره هم توبت است و شعابی(1).
سعدی (کلیات، قصاید، چ فروغی).
رجوع به شَعّاب شود.
(1) - در چاپ فروغی این ن ل هم آمده: چاره عجزست و سوز و توابی. اما از این رو که در چند بیت بعد «توابی» با «ی» خطاب آمده، نوعی تکرار قافیه است و از استاد سخن چنین تکراری بعید به نظر می رسد. در برخی از چاپهای دیگر، ن ل: شغابی به معنی «فتنه انگیزی» است و پیداست که مناسب مقام نیست و بی گمان صحیح شعابی است که با توبت، معطوف کلمه و «شکسته» در مصراع اول مناسب به نظر می رسد.

شعابیذ.

[شَ] (ع اِ) جِ شعبذة. (یادداشت مؤلف). رجوع به شعبذة و شعبده شود.

شعابین.

[شَ] (ع اِ) جِ شعبان. ماه پس از رجب. (یادداشت مؤلف). جِ شعبان، ماه هشتم از ماههای عربی. (از اقرب الموارد). رجوع به شعبان شود.

شعار.

[شَ] (ع اِ) درخت درهم پیچیده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درخت بسیارمایه در زمین نرم که مردم در پناه آن از سرما و گرما پناه آرند و فرودآیند. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || زمین بسیاردرخت. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). || جامه ای که بر تن ساید مانند پیراهن و کلاه و ازار. ضد دثار. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شِعار. رجوع به شِعار شود.

شعار.

[شِ] (ع اِ) جل اسب. || علامت و نشان اهل جنگ و سفر که یکدیگر را بدان شناسند و آن چیزی است که در وقت جنگ و در تاریکی شب یکدیگر را بدان می شناسند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || نشان در حج. طاعت در حج. طاعتها که در حج کنند. (یادداشت مؤلف).
- شعار الحج؛ مناسک حج و علامات آن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
|| آنچه بدان محافظت شراب کنند. || تندر. رعد. || درخت. || مرگ و موت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جامه ای که بر تن ساید مانند پیراهن و ازار. ضد دثار. ج، اَشعِرَة، شُعُر. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جامه ای که چسبیده به بدن باشد و کنکلک نیز گویند و دثار جامه ای را گویند که بالای آن پوشیده شود مانند عبا و جبه و چادر. جامه ای که در زیر جامهء دیگر پوشند. (دهار) (مهذب الاسماء). جامه ای که بر روی تن باشد؛ یعنی زیر آن جامهء دیگر نباشد. زیرپوش. هر جامه که برتن ساید؛ یعنی واسطه ای میان آن و تن نباشد چون: پیراهن و ازار. اندرونه. مقابل دثار. (یادداشت مؤلف) :
گر بر تن گروهی درد دثار عمر
گاهی ز خون قومی سازد شعار تیغ.
مسعودسعد.
هیچ جاهل در جهان مفتی نگشته ست از لباس
هیچ گنگ اندر جهان شاعر نگشته از شعار.
سنایی.
ای خواجهء باجود بدان از قبل آنک
دارم طمع از جود تو زین شعر شعاری.
سنایی.
ز جلالت تو شاها نکند زمانه باور
که شعار دولتت را فلک آستر نیاید.
خاقانی.
خوش دم است او و گلویش بس فراخ
با شعار تو دثار شاخ شاخ.مولوی.
اشعار؛ شعار پوشانیدن کسی را. استشعار؛ شعار پوشیدن. (منتهی الارب).
- شعار و دثار؛ جامهء زیرین و رویین. (یادداشت مؤلف) :
بخت ترا ز نصرت و ملک ترا ز فتح
زآن خنجر برهنه شعار و دثار باد.
مسعودسعد.
ملک افتخار کردی و امروز ملک را
جز جاه و دولت تو شعار و دثار نیست.
مسعودسعد.
شعار و دثار من متناسب باشد. (کلیله و دمنه).
- || کنایه از ظاهر و باطن :
شعار و دثارم ز دین است و علم
همین بد شعار و دثار علی.ناصرخسرو.
|| جِ شَعر. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شعر شود. || جِ شَعر. (ناظم الاطباء). رجوع به شعر شود.

شعار.

[شِ] (ع اِ) نشان و علامت. (ناظم الاطباء). علامت. نشان. ج، شُعُر. (مهذب الاسماء). || نشانهء گروهی از مردم که بوسیلهء آن یکدیگر را شناسند. (فرهنگ فارسی معین). || نشان و علامت سلطان یا امیر یا خرقه ای چون علم سیاه یا سفید و یا کلمه ها که طریقه و آیین او را نمودار سازد. (یادداشت مؤلف). عربهای زمان جاهلیت در میدان کارزار شعارهایی می دادند که مناسب با اوضاع روز بود مث در جنگ احد سپاهیان مخالف اسلام به نام دو بت خود عزی و هبل فریاد می زدند و قبیلهء تنوخ در حیره (آل عبادالله) می گفتند. پیغمبر اکرم شعار مهاجرین را (بنی عبدالله) و شعار اوس و خزرج (انصار) را (بنی عبدالله و بنی عبیدالله) قرار داد و سپاهیان اسلام را (خلیل الله) می خواندند و بعداً نیز به مقتضیات روز شعارهایی ساخته بکار می بردند. (تاریخ تمدن اسلام جرجی زیدان ترجمهء جواهرکلام ج1 ص191) : جمعی به هوای سلطان بیرون آمدند و به شعار دعوت او ندا زدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص213). به زنهار آمدند و به شعار سلطانی مجاهدت کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص274). شعار اسلام در آن بقاع و اصقاع ظاهر شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص295). معابد و کنیسه های ایشان خراب کرد و بجای آن مساجد بنیاد نهاد و شعار اسلام ظاهر گردانید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص26). این یکی بود از اولاد ملوک هند که سلطان بعضی ممالک که از کفار ستده بود و شعار اسلام در آن ظاهر کرده بدو سپرده بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص272). اغلب بلاد هند در دیار اسلام افزوده و همه به شعار دعوت حق آراسته شده. (ترجمهء تاریخ یمینی ص407). با قرب ده هزار مرد فرودآمد و به شعار دعوت اسلام تظاهر نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص409). صاحب غازی در نشابور شعار ما را آشکار کرده بود و خطبه بگردانیده. (تاریخ بیهقی). عامهء سیستان بر عزیزبن عبدالله خروج کردند و پیدا کردند شعار امیر ابوجعفر احمدبن خلف بن اللیث. (تاریخ سیستان). مردمان او را اندر نگذاشتند و پیدا کردند شعار امیر با جعفر و خطبه بر او کردند. (تاریخ سیستان). [ عبدالله بن احمد ]چون کار شهر متغیر دید و دلهای مردمان و عیاران از خویشتن نفور... و محبت امیر با جعفر اندر دل مردمان جایگیر دید و شعار او آشکار متحیر ماند. (تاریخ سیستان). سپاه طاهر [ ابن خلف ] و عیاران شهر حصار گرفتند و از بیم امیر خلف شعار سلطان محمود پیدا کردند و بانگ محمود کردند. (تاریخ سیستان).
- شعار دادن؛ (اخیراً در تداول مردم) گفتن مطلبی بر سر جمع به بانگ بلند. در موافقت یا مخالفت با عقیده ای یا شخصی برای تهییج و دمساز کردن آنان، چون گفتن: زنده باد همبستگی ایران. یا مرده باد فلان که دشمن ایران است و جز آن.
|| عادت. رسم. دستور. (ناظم الاطباء). سنت. طریقه. خوی. منش. (یادداشت مؤلف). پیشه. زی. روش. قاعده. قانون. آیین : شعار پادشاهی و جلال جهانداری در این خاندان بزرگ دایم و مؤبد و جاوید و مخلد گشته است. (کلیله و دمنه).
تا هوی و هوس شعار تو اند
امل و حرص یار غار تو اند.سنایی.
تقطیع او و ازرق گردون ز یک شعار
تسبیح او و عقد ثریا ز یک نظام.خاقانی.
چون فقر شد شعار تو برگ و نوا مجوی
چون باد شد براق تو برگستوان مخواه.
خاقانی.
اسکندر و تنعم ملک دوروزه عمر
خضر و شعار مفلسی و عمر جاودان.
خاقانی.
دوستی کم کن و چون خواهی کرد
آن چنان کن که شعار کرم است.خاقانی.
مرا ز خاک به مردم همی کند پدرش
هم او شعار پدر اختیار می سازد.خاقانی.
مرا کز عشق به نآید شعاری
مبادا تا زیم جز عشق کاری.نظامی.
ساز و اهبت و آلت سپهداری و لشکرکشی با شعار وزارت و خواجگی جمع کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص51).
- شعار افکندن؛ رسم و آیین طرح کردن :
چو در صید شیران شعار افکنی
به تیری دوپیکر شکار افکنی.نظامی.
- شعار ساختن؛ شعار کردن. راه و رسم و علامت خود قرار دادن. سنت کردن :
عقل مرد را به هشت خصلت بتوان شناخت... هشتم در محافل، خاموشی را شعار ساختن. (کلیله و دمنه).
اگر بنان نبی مه شکافت دست امین
ز آفتاب شکافی شعار می سازد.خاقانی.
رجوع به ترکیب شعار کردن شود.
- شعار کردن؛ نشان کردن. کار کردن. رفتار کردن. اثر کردن :
این دهنهای تنگ بی دندان
بر دو ساق من آن شعار کند.خاقانی.
تا بشنود جهان که فلان مرغ را به وقت
بلقیس خرقه دار و سلیمان شعار کرد.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص151).
- || پیشه کردن. رسم کردن :
در خاک خفته اند کیان گر نه مرد و زن
کردندی از پرستش تو ملک را شعار.
خاقانی.
- || نشان و علامت و وسیلهء شناسایی قرار دادن :
به کام خویش رسیده ز شکر کرده شعار.
اسکافی (از تاریخ بیهقی).
هرکه طاعت را شعار... خویش کند از ثمرات دنیا و عقبی بهره ور گردد. (کلیله و دمنه).رجوع به ترکیب شعار ساختن شود.
- ارادت شعار؛ ارادتمند. ارادت پیشه. مخلص. (یادداشت مؤلف).
- بوحنیفه شعار؛ که طریقه و مذهب بوحنیفه دارد :
رکن خوی حبر شافعی توفیق
رکن ری بحر(1) بوحنیفه شعار.خاقانی.
- جنایت شعار؛ جانی. جنایت پیشه. (یادداشت مؤلف).
- ظفرشعار؛ نصرت شعار. که پیروزی و موفقیت همراه و قرین اوست. فاتح و پیروز :به قدم طاعت و انقیاد موکب ظفرشعار را استقبال کرد. (حبیب السیر ج3 ص352).
- ملایک شعار؛ که خوی و عادت ملایک دارد :
شاه ملایک شعار شیر ممالک شکار
خسرو اقلیم بخش رستم توران ستان.
خاقانی.
و یمن سریرت هوشمندی ملایک شعار امتلا یابد. (حبیب السیر ج3 ص1).
- مهدی شعار؛ که نسبت و طریقت مهدی دارد :
شاه فریدون لوا خضر سکندربنا
خسرو امت پناه اتسز مهدی شعار.خاقانی.
- نصرت شعار؛ که پیروزی و نصرت عادت و قرین و ملازم اوست. ظفرشعار : در ظل رایت نصرت شعار مجتمع گشتند. (حبیب السیر ج3 ص322). قبهء زرنگار چتر نصرت شعارش، منوّر عرصهء سپهر. (حبیب السیر ج3 ص322).
|| زینت و آرایش. (ناظم الاطباء) :
بزرگواری را رسمهای اوست جمال
چو مر شجاعت را تیغ تیز اوست شعار.
منوچهری.
گر سرو را ز گوهر بر سر شعار باشد
ور کوه را ز عنبر در سر خمار باشد.فرخی.
شعرم بخوان و فخر مدان مر مرا به شعر
دین دان نه شعر فخر من و هم شعار من.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی و محقق ص299).
بخوان اشعار حجت را که ندهد
به از شعرش خرد را جان شعاری.
ناصرخسرو.
طرز غریب من است نقش خرد را طراز
شعر بدیع من است شرع سخن را شعار.
خاقانی.
- ذات کرم شعار؛ کسی که جوانمردی و شرافت را زینت خود قرار داده. (ناظم الاطباء).
- شعار داشتن؛ قاعده و دستور داشتن :
اگر در سخن اینجا که هست در بندم
هنوز نظم ندارد نظام و شعر شعار.سعدی.
(1) - ن ل: صدر.

شعار.

[شِ] (ع مص) مشاعرة. (ناظم الاطباء). رجوع به مشاعرة شود.

شعار.

[شَ عْ عا] (ع ص) بزموی فروش. (مهذب الاسماء) (ملخص اللغات). شَعرفروش.

شعارة.

[شِ رَ] (ع مص) شاعر شدن. (تاج المصادر بیهقی).

شعارة.

[شِ رَ] (ع اِ) اصل مناسک حج و معظم آن، مانند: وقوف و طواف و امثال آن. ج، شَعائِر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نشانهای حج و طاعتها که آنجا کنند. (مهذب الاسماء). رجوع به شعائر شود.

شعاری.

[شَ را] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب). کوهی است در یمامة. (از معجم البلدان).

شعاری.

[شَ را] (اِخ) آبی است به یمامة. (از منتهی الارب) (از معجم البلدان).

شعاریر.

[شَ] (ع اِ) نوعی از بازیچه. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بازیچه. و واحد ندارد. (آنندراج). بازیچه ای است کودکان عرب را ولی مفرد ندارد. مانند: شعابیب. (از اقرب الموارد). || جِ شُعرورَة. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شعرورة شود. || جِ شُعرور. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). جِ شعرور به معنی بادرنگ ریزه. (آنندراج). قثاء صغیر است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). قثاء بری صغیر است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قثاء و شعرورة شود. || پراکندگان و آن جمعی است بی واحد. (یادداشت مؤلف): ذهبوا شعاریر بقذان او بقند حرة؛ یعنی: رفتند پریشان و متفرق مانند مگسان. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). لعبنا شعاریر قذة قذة قذان قذان ممنوعات؛ یعنی بازی کردیم ما متفرق و پراکنده و این کلام را کودکان تازی گویند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

شعاع.

[شَ] (ع ص) رای پریشان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رای متفرق. (مهذب الاسماء). || (اِ) خار خوشه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).(1) سفا. داس. (یادداشت مؤلف). رجوع به شُعاع و شِعاع شود.
- شعاع سنبل؛ شوکهای سر سنبل. داسی. سفا. (یادداشت مؤلف) (از اقرب الموارد).
|| داس خوشه. (مهذب الاسماء). || (ص) شیر تنک آب آمیخته. || همت پراکنده. || نفس شعاع؛ آن که همت و هموم آن متفرق باشد. || پریشان و پراکنده: ذهبوا شعاعاً؛ پریشان و پراکنده رفتند. || طار فؤاده شعاعاً؛ هموم آن پراکنده گردید. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).
(1) - در این معنی ضبط آن شعاع [ شِ / شَ / شُ ]به تثلیث است.

شعاع.

[شَ] (ع مص) شَعّ. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). پریشان شدن. رجوع به شع شود. || پریشان کردن خون و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به شع و شُعاع شود.

شعاع.

[شِ] (ع اِ) خارخوشه. شُعاع. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شَعاع و شُعاع شود. || جِ شُعاع. (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به شُعاع شود.

شعاع.

[شُ] (ع اِ) خار خوشه. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). داس خوشه. (مهذب الاسماء). بیخ خوشهء جو و گندم. (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی ص23). رجوع به شِعاع و شَعاع شود. || پاره ای از روشنی که بر شکل کوه از پیش شخص بنماید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). روشنی. (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی ص3). || خط روشنی که نزدیک طلوع به نظر می آید. ج، اَشِعَّة، شُعُع، شِعاع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || پراکندگی. (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی ص3). || پرتو و درخشش و روشنایی. (ناظم الاطباء). در فارسی با لفظ گرفتن و افتادن و افکندن مستعمل است. (از آنندراج). نور. روشنی. روشنایی. پرتو. تار. (یادداشت مؤلف) :
سزد که پروین بارم ز چشم من شب و روز
کنون که زین دو شب من شعاع برزد پرد.
کسایی.
شعاع سنانها و شمشیرها در میان گرد می دیدم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص588). یکی یاقوت که از گوهرها قسمت آفتاب است و شاه گوهرهای ناگدازنده است و هنر وی آنکه شعاع دارد و آتش بر وی کار نکند. (نوروزنامه).
درده رکاب می که شعاعش عنان زنان
بر خنگ صبح برقع رعنا برافکند.خاقانی.
گنج پنهانی تو ای جان و جهان
جان شعاع تو جهان آثار تو.عطار.
از شعاع ماه نو باشد کفن
کشتهء شمشیر ابروی ترا.
فتوت (از آنندراج).
- شعاع خورشید یا آفتاب؛ پرتو آفتاب :
شعاع خورشید از کلهء کبود بتافت
چو نور روی نگار من انتشار گرفت.
مسعودسعد.
در زحل گویی شعاع آفتاب
از کف شاه اخستان پوشیده اند.خاقانی.
شب بخل سایه برافکند اینک
نماند آفتاب کرم را شعاعی.خاقانی.
- شعاع شمس؛ تیغ آفتاب و روشنی آفتاب. و یندو. (ناظم الاطباء).
|| روشنی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). پرتو آفتاب و برخی گفته اند شعاع چیزی است سیال و غیر از پرتو است. (کشاف اصطلاحات الفنون). روشنایی آفتاب. (دهار). روشنی و تابش آفتاب. (مهذب الاسماء). تارهای روشن خور. فروغ. نور آفتاب. آنچه پراکنده شود از روشنی خور. تیغ آفتاب. تیغ. (یادداشت مؤلف) :
گر خطوط شعاع دیدهء عقل
همه را بر سر هم افزایی.امیدی.
فتاده بر رخ هامون شعاع بادهء گلگون
گذشته از سر گردون نسیم عنبر سارا.
عبدالواسع جبلی (از آنندراج).
تا شعاع رایت تو بر نشابور اوفتاد
از پی جور و بلا عدل و امان آمد پدید.
امیر معزی (از آنندراج).
تا چهرهء عقیق کند احمر از شعاع
بر اوج گنبد فلک اخضر آفتاب.خاقانی.
آری که آفتاب مجرد به یک شعاع
بیخ کواکب شب یلدا برافکند.خاقانی.
از شعاع طلعتش در جام می
نجم سعدین در قران ملک باد.خاقانی.
جام ملک مشرق بر کوه شعاعی زد
سرمست چو دریا شد کهسار به صبح اندر.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص497).
آینه کز زنگ آلایش جداست
پر شعاع نور خورشید خداست.مولوی.
چشمی نشد ز روی تو روشن چو چشم من
نفتد به روزن کسی این شمع را شعاع.
واله هروی (از آنندراج).
- شعاع افکن؛ نورافکن. که پرتو اندازد. (یادداشت مؤلف).
- شعاع افکندن؛ نور و روشنایی انداختن :
آتش این مشعلهء تابدار
بر تو شعاع افکند انجام کار.
امیرخسرو دهلوی (از آنندراج).
- شعاع گرفتن؛ استضائة. استنارة. کسب نور و روشنایی :
خور ز رنگ تیغ گوهردار او گیرد شعاع
گرچه هر گوهر به کان رنگ از شعاع خور گرفت.
امیرمعزی (از آنندراج).
- تحت الشعاع؛ نزد منجمان عبارت است از مخفی بودن کوکب زیر نور آفتاب، و حد تحت الشعاع مختلف می شود هر کوکب را به سبب اختلاف عرض و اختلاف منظر در هر شهر و هر برج و هر جهت. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به تحت الشعاع در جای خود شود.
|| (اصطلاح هندسه) در علم هندسه خط راستی که در دایره از مرکز به یک نقطهء محیط و در کره از مرکز به یک نقطهء سطح جانبی وصل شود؛ همهء شعاعهای دایره و کره باهم برابرند زیرا محیط دایره و سطح کره از مرکز خود به یک فاصله است.

شعاع السلطنه.

[شُ عُسْ سَ طَ نَ] (اِخ)ملک منصور (میرزا) بن مظفرالدین شاه، از رجال دورهء اخیر قاجاریه (نیمهء اول قرن 14 ه . ق.). وی در زمان سلطنت پدر والی فارس بود و در نهضت مشروطه ابتدا با آزادی خواهان همراهی کرد. (فرهنگ فارسی معین).

شعاع الملک.

[شُ عُلْ مُ] (اِخ) میرزا محمد حسین خان شعاع (متولد 1276 و متوفای 1363 ه . ق.) پسر حاجی ابوالحسن شیرازی از فضلا و شعرای معاصر مقیم شیراز و مؤلف تذکره ای (اشعهء شعاعیه) در تراجم احوال شعرای فارس است که قسمتی از این تذکره از محرم سال 1336 الی ذیحجه 1337 ه . ق. در پاورقی روزنامهء هفتگی پارس مطبعهء شیراز چاپ شده است. وی کتابخانهء بسیار نفیس جامعی داشت که حاوی بسیاری از نسخ نادرهء نایاب بوده است. (از وفیات معاصرین به قلم علامه قزوینی مجلهء یادگار سال 5 شمارهء 3). (میرزا) محمد حسین بن (حاجی) ابوالحسن شیرازی فاضل و شاعر (متولد 1276 ه . ق. - متوفای 1363 ه . ق. = 1323 ه . ش.) وی مقیم شیراز بوده و مؤلف تذکره ای است به نام «اشعهء شعاعیه» در ترجمهء احوال شاعران فارس. (فرهنگ فارسی معین). ابیات زیر از ماده تاریخی است که میرزا محمد حسین شعاع الملک در طبع شیرازنامه تألیف ابوالعباس احمدبن ابی الخیر زرکوب شیرازی گفته است. (سال 1310 ه . ش.):
ینبوع دانش آمد تاریخ بن ابی الخیر
ای تشنهء فضایل سیراب شو ز ینبوع
تاریخ سال طبعش اول شعاع گفتا
«به به شد ای کریمی شیرازنامه مطبوع».
(تاریخ ادبی ایران تألیف براون ج3 ذیل ص386).

شعاعة.

[شُ عَ] (ع اِ) واحد شعاع؛ یعنی یک روشنی که نزدیک طلوع آفتاب دیده می شود. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). مفرد شعاع. (منتهی الارب). رجوع به شعاع شود.

شعاعی.

[شُ] (ص نسبی) شُعاعیّ. منسوب به شعاع. (از ناظم الاطباء). رجوع به شعاع و شعاعیة شود.

شعاعیة.

[شُ عی یَ] (ع ص نسبی) شعاعی. منسوب به شعاع. (از ناظم الاطباء). رجوع به شعاع و شعاعی شود.

شعاف.

[شُ] (ع اِمص) دیوانگی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (آنندراج).

شعاف.

[شِ] (ع اِ) جِ شَعْفَة. (از اقرب الموارد) (از دهار) (از ناظم الاطباء). جِ شعفة، به معنی سر کوه و سر هر چیزی. (آنندراج). رجوع به شعفة شود. || (ص) مرد سرخ موی یا سرخ موی سر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سرخ موی. (از ناظم الاطباء).

شعالیل.

[شَ] (ع ص) متفرق: ذهبوا شعالیل؛ رفتند پریشان متفرق. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). پریشان و متفرق. (آنندراج). رجوع به شعاریر شود.

شعانین.

[شَ] (ع اِ) شاخه ها. اغصان: عیدالشعانین؛ یکشنبه شاخها. (یادداشت مؤلف). || عیدی است یک هفته پیش از فصح. آخرین یکشنبه صوم الاربعین. صوم الکبیر. (از اقرب الموارد) (یادداشت مؤلف). معرب از عبرانی است. (از اقرب الموارد). یکی از اعیاد است. (تمدن اسلامی جرجی زیدان ج5 ص29).

شعایر.

[شَ یِ] (ع اِ) شَعائِر. عبادتها. (از ناظم الاطباء). || علامتها. نشانه ها. (فرهنگ فارسی معین) : چه تنفیذ شرایع دین و اظهار طرایق و شعایر حق بی سیاست پادشاه دیندار صورت نبندد. (کلیله و دمنه). || آداب و رسوم مذهبی یا ملی. (فرهنگ فارسی معین) :
شعایر پدران و معارف اجداد
حیات و قدرت اقوام را قوام دهد.
ملک الشعراء بهار.
- شعایر اسلام؛ هر آن چیز که اسلام بدان استوار است. (ناظم الاطباء).
- شعایر مذهبی؛ مراسم و آیین های مذهبی.
- شعایر ملی؛ آیین و رسوم ملی. آداب و عادات که افراد یک ملت بدان پابندند.
|| قربانیها. (ناظم الاطباء). رجوع به شعائر و شعارة شود.

شعب.

[شَ] (ع اِ) قبیلهء بزرگ و آن بزرگتر از قبیله است و پس از قبیله فصیله و پس از آن عماره و بعد از آن بطن و بعد فخذ. ج، شُعوب. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قبیله. ج، شعوب. (مفاتیح). قبیله بزرگ. (آنندراج) (دهار) (ترجمان القرآن جرجانی چ دبیرسیاقی ص61) (مهذب الاسماء). گروهی از خویشاوندان بزرگتر از قبیله. بزرگتر از قبیله است در نساب العرب، و آن نسبت دورتر است چون عدنان. (یادداشت مؤلف). || (اِخ) نام یکی از طبقات ششگانهء قوم تازی است. (از انساب سمعانی). هر جماعت بسیار از مردم را که به پدری مشهور به امری مورد نظر عامه منسوب دارند شعب گویند. مانند: عدنان و مادون شعب، قبیله است و آن وقتی است که نسبهای شعب را بخواهند تقسیم کنند. مانند: ربیعه و مضر. سپس عماره است و آن عبارت است از تقسیم انساب قبیله مانند قریش و کنانه. پس از آن بطن است و آن منقسم انساب عماره است، مانند: بنی عبدمناف و بنی مخذوم؛ سپس فخذ است و آن منقسم انساب بطن است، مانند: بنی هاشم و بنی امیه. سپس عشیرة است و آن منقسم انساب فخذ باشد. مانند: بنی عباس و بنی ابیطالب. و لفظ حی بر تمام آن الفاظ صادق آید، لانه للجماعة المتنازلة بمربع منهم. (کشاف اصطلاحات الفنون). قبیلهء بزرگ. صاحب کشاف گوید: طبقهء اول از طبقات ششگانهء عرب و آن: شعب و قبیله و عماره و بطن و فخذ و فصیله است و چون همهء قبایل از شعب جدا می شود لذا بدان اسم نامیده اند. (از اقرب الموارد). || کوه(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || غله. (ناظم الاطباء). کشت دوبرگ شده. (مهذب الاسماء). || جای پیوند کاسهء سر. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب). بند سر، و آن قبایل چهارگانهء سر را بهم آورد. پیوندگاه قبایل(2) سر. (از اقرب الموارد) (یادداشت مؤلف). بند سر. (مهذب الاسماء). || شکاف و درز. (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از آنندراج). شکاف. (غیاث اللغات). || مثل و مانند. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِمص) دوری. || (ص) دور. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || (اِ) اِلْتَأَمَ شعبهم؛ یعنی جمع شدند بعد از تفرق. (منتهی الارب). || تفرق شعبهم؛ پس از اجماع و فراهم آمدگی پراکنده و پریشان گردیدند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد: جیل (گروهی از مردمان) و در المنجد: (الجیل من الناس) است و به نظر می رسد در این مورد هم مانند بسیاری از موارد دیگر مؤلف منتهی الارب یا نسخهء مغلوطی داشته و یا کلمه را غلط خوانده و بدینسان ترجمه کرده است چنانکه در معانی «عین» عیب را عنب خوانده و به غلط انگور ترجمه کرده و در حرف «ق» قُلَه بازی کودکان را قُلَّه خوانده و سر کوه ترجمه کرده است. اینک ببینیم صاحب تاج العروس چه نوشته است: (الجیل)، در نسخ چنین است و صواب جیل است چنانکه در امهات بسیاری آمده است ابن منظور می گوید: «الشعب ما تشعب من قبایل العرب و العجم و کل جیل شعب و شعوب به لفظ جمع بر جیل عجم غلبه یافته است» پس واضح شد که نسخهء جبل غلط است. (از تاج العروس) (یادداشتهای پروین گنابادی).
(2) - قبایل سر: پاره هایی از آن که فراهم آمده باشند.

شعب.

[شَ] (ع مص) فراهم آوردن درز و شکاف را (یا عام است). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فراهم آوردن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || پریشان ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پراکنده کردن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (از اقرب الموارد). || بهم پیوستن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || از هم جدا گردانیدن (از اضداد). (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || نیکو کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به اصلاح آوردن. (المصادر زوزنی) (از اقرب الموارد). || تباه ساختن (از اضداد). (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). تبه کردن. (المصادر زوزنی). || تشنیع کردن. (المصادر زوزنی). || ظاهر و هویدا شدن چیزی. || بشکستن شتر درخت را از بالای وی. || رسول فرستادن به سوی کسی. || بازداشتن لگام اسب را از اراده ای که دارد و برگردانیدن آن را از آن طرف. || آرزومند و مایل شدن به کسانی و بهم پیوستن با آنان. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مفارقت گزیدن از اصحاب خود (از اضداد است). (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || پراکنده شدن گروه. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جدا کردن اصحاب را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بازداشتن کسی را. (منتهی الارب). || دور گردیدن از چیزی. (ناظم الاطباء).

شعب.

[شَ عَ] (ع مص) گشاده گردیدن میان دو دوش و یا دو شاخ. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد)(1).
(1) - از باب سمع. (منتهی الارب).

شعب.

[شَ عَ] (ع اِمص) دوری در میان دو دوش و یا دو شاخ گاو و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد)(1).
(1) - در اقرب الموارد به صورت دو معنی مستقل آمده است.

شعب.

[شِ] (ع اِ) راه در کوه. ج، شِعاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). راهی که در کوه باشد. (غیاث اللغات). غار. (غیاث اللغات)(1). دَرِ کوه. (دهار) (مهذب الاسماء). در غاله. (زمخشری) : آشیانه گرفتند برشقی راسخ و شعبی راسی. (سندبادنامه ص120). تنی چند از مردان واقعه دیدهء کارآزموده را بفرستادند تا در شعب جبل پنهان شدند. (گلستان سعدی). || بیراهه در زیر زمین. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || گشادگی میان دو کوه. ج، شِعاب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || شکاف و رخنه. (ناظم الاطباء). || داغی است مر شتران را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || حی (قبیلهء) بزرگ. || ناحیه، ج، شِعاب. (از اقرب الموارد).
(1) - در غیاث اللغات، به فتح «شین» آمده است.

شعب.

[شُ] (ع ص، اِ) جِ اَشعَب، شَعباء. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به اشعب و شعباء شود. || شعب الزمان؛ حالات روزگار. (از اقرب الموارد). || شعب السفود؛ دندانه های آن. و سفود آهن سیخ مانندی است که گوشت را در آن بریان کنند. (از اقرب الموارد).

شعب.

[شُ عَ] (ع اِ) جِ شُعبَة. (دهار) (ناظم الاطباء) (ترجمان القرآن جرجانی چ دبیرسیاقی ص61) (غیاث اللغات). شعبه ها. (از ناظم الاطباء). رجوع به شعبة و شعبه شود.
- شعب الفرس؛ اطراف اسب و هر چیز از آن که بند باشد مانند: سر کتف و جز آن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج).
|| انگشتان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || هر دو دست یا هر دو پای یا هر دو پای و هر دو لب شرم زن. و فی الحدیث: اذا قعد بین شعبها الاربع و جهد وجب الغسل. و نیز گفته اند: محل دو ران (فخذان). (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). دو دست و دو پای زن. (از اقرب الموارد). || شاخه ها و فرعها. و رجوع به شعبه شود. || ریشه ها. || انگشتها و پنجه. (ناظم الاطباء).

شعب.

[شُ عُ] (ع اِ) جِ شَعیب. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). جِ شعیب به معنی توشه دان یا توشه دان از دو چرم دوخته یا از دو طرف بریده و مشک کهنه. (آنندراج). رجوع به شعیب شود.

شعب.

[شُ] (اِخ) وادیی است میان حرمین که در وادی صفرا می ریزد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء)(1). وادیی است میان مکه و مدینه که به وادی الصفرا فروریزد. (از معجم البلدان).
(1) - در ناظم الاطباء به ضم «عین» آمده است.

شعب.

[شَ] (اِخ) بطنی است از همدان. (منتهی الارب).

شعب.

[شَ] (اِخ) کوهی است به یمن و آن را ذوشعبین گویند. (منتهی الارب) (آنندراج). کوهی است در یمامه. (از معجم البلدان).

شعب.

[شِ] (اِخ) نام موضعی است. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). اسم قطعه ای واقع بین عقبه و قاع در راه مکه در سه میلی. (از معجم البلدان).

شعباء .

[شَ] (ع ص) مؤنث اَشعَب. (از ناظم الاطباء). رجوع به اشعب شود.

شعبات.

[شُ عَ] (از ع، اِ) جِ شعبه. (یادداشت مؤلف). شعبه های بسیار. (از ناظم الاطباء). رجوع به شعبة شود. || فروع. شاخه ها. (فرهنگ فارسی معین).

شعبان.

[شَ] (ع اِ) نام ماه هشتم از ماههای تازیان. ج، شَعبانات، شَعابین. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). نام ماهی که در دورهء جاهلی عاذل می گفتند. (از السامی فی الاسامی) (منتهی الارب). نام ماه شعبان بدان جهت که شتاب می گذرد. (از منتهی الارب). وَعِل، نام شعبان در نزد قدما. (از اقرب الموارد). وعل. (منتهی الارب). نام ماهی است چون در این ماه خیر کثیر منشعب می گردد و ارزاق عباد منشعب می شوند و تمامی امور مقدرهء عالم علیحده علیحده می شوند لهذا به این اسم مسمی گشت. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). ماه هشتم از ماههای قمری عرب پس از رجب و پیش از رمضان، و هلال آن را به گل بینند و روز سوم آن عید مولود حسین بن علی (ع) و روز پانزدهم آن عید تولد امام دوازدهم و پانزدهم آن ایام البیض است که اعمال مستحبه ای دارد. (یادداشت مؤلف) :
زیشان جز از محال و خرافات کی شنود
آدینه ها و عید نه شعبان و نه رجب.
ناصرخسرو.
کس دگر باره به این دم نرسد
می بخور گرچه مه شعبان است
بخدا ار بحقیقت نگری
مه شعبان و صفر یکسان است.انوری.
... در آخر شعبان بخورم چندان می
کاندر رمضان مست بیفتم تا عید.
(منسوب به خیام).
- غزال شعبان؛ نام حیوان کوچکی است. (از ناظم الاطباء).

شعبان.

[شَ] (اِخ) نام قبیله ای از حمیر در یمن. (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).

شعبان.

[شَ] (اِخ) نام موضعی در شام. (از ناظم الاطباء).

شعبان.

[شَ] (اِخ) نام آبی مر بنی ابی بکربن کلاب را. (منتهی الارب) (از معجم البلدان) (از ناظم الاطباء).

شعبان.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان کسبایر بخش حومهء شهرستان بجنورد. سکنهء آن 287 تن. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و بن شن و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شعبان.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان خدابندهء بخش قیدار شهرستان زنجان. سکنهء آن 307 تن و آب آن از چشمه سار و محصول آنجا غلات و بن شن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شعبان.

[شَ] (اِخ) ابن اسحاق اسراییلی، معروف به ابن حافی متطبب. او راست: رساله ای در دخان (تنباکو) و آن را از اسپانیایی (تألیف موروس) به عربی ترجمه کرده است. (یادداشت مؤلف).

شعبان.

[شَ] (اِخ) ابن حسین قسطمونی. او راست: رساله ای فی معدل النهار و العمل بآلته. (یادداشت مؤلف).

شعبان.

[شَ] (اِخ) ابن محمد بن داود الاَثاری قرشی عثمانی موصلی یا مصری، مکنی به ابوسعید و ملقب به زین الدین متوفای سال 828 ه . ق. او راست: 1- کفایة الغلام فی اعراب الکلام. 2- مسک الختام فی شعار الصلاة و السلام. 3- مفتاج باب الفرج. 4- شفاءالسقام فی نوادر الصلاة و السلام. 5- بدیعیه. 6- منظومهء نزهة الکرام فی مدح طیبة و البیت الحرام. 7- آثارالعشرة. 8- المنهل العذب لورود اهل الحزب. (یادداشت مؤلف).

شعبان.

[شَ] (اِخ) ناصرالدین اشرف بن حسین بن ناصربن فلاون. یکی از پادشاهان ممالیک بحری (جلوس 778 - 764 ه . ق.) وی در مقابل حملات عماره پادشاه قبرس به سفاین طرابلس شام و اسکندریه دفاع کرد. (فرهنگ فارسی معین).

شعبانات.

[شَ] (ع اِ) جِ شَعبان. (اقرب الموارد) (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء). رجوع به شعبان شود.

شعبان المعظم.

[شَ نُلْ مُ عَظْ ظَ] (ع اِ مرکب) ماه شعبان، چنانکه ماه محرم با وصف حرام بصورت محرم الحرام و رمضان به صورت رمضان المبارک و صفر به صورت صفرالمظفر ترکیب شود. (یادداشت مؤلف). رجوع به شعبان شود.

شعبانک.

[شَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان دودانگهء بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین. محصول عمدهء آنجا غلات و میوه و سکنهء آن 120 تن و آب آن از چشمه و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شعبانلو.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه. آب آن از زرینه رود و سکنهء آن 413 تن و محصول آنجا غلات و حبوب و پنبه و چغندر قند و توتون و کشمش و بادام و کرچک و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شعبانلو.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان رهال بخش حومهء شهرستان خوی. سکنهء آن 169 تن. آب آن از رود قطور و محصول آنجا غلات و حبوب و زردآلو و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شعبانی.

[شَ / شَ نی ی] (ص نسبی)منسوب است به شعبان که نام قبیله ای است. (از الانساب سمعانی).

شعبانی.

[شَ ی] (اِخ) انعم بن دربن محمد بن معد... شعبانی. جد عبدالرحمان بن زیادبن انعم؛ او از ابی ایوب روایت کرد و عبدالرحمان و گروهی دیگر از وی روایت دارند. (از لباب الانساب).

شعبانیون.

[شَ نی یو] (اِخ) رجوع به شعبی (حسان بن عمرو...) شود.

شعب ابیطالب.

[شِ بِ اَ لِ] (اِخ)موضعی در مکه، مولد آن حضرت (ص). (از ناظم الاطباء). رجوع به المعرب جوالیقی ص60 شود.

شعب ابی یوسف.

[شِ بِ اَ سُ] (اِخ)همان کوه است که بنی هاشم هنگام مخالفت قریش با آنها در آنجا مسکن گزیدند. (یادداشت مؤلف).

شعب الخوز.

[شِ بُلْ] (اِخ) به مکه است و از آنجاست: ابراهیم بن یزید خوزی. (یادداشت مؤلف).

شعب العجوز.

[شِ بُلْ عَ] (اِخ) موضعی است در بیرون مدینه که کعب اشرف در نزدیکی آن کشته شد و آن را شرج العجوز هم گویند. (منتهی الارب) (از معجم البلدان) (از آنندراج).

شعب النار.

[شَ بُنْ نا] (ع اِ مرکب)(1)گیاهی است. (یادداشت مؤلف).
(1) - Corallia fruticosa.

شعب بوان.

[شِ بِ بَوْ وا] (اِخ)چراگاهی است فراخ به فارس در ممسنی دوفرسخی شرقی فهلیان (میان فارس و کرمان) و آن یکی از چهار بهشت (جنات اربعه) دنیاست، و سه دیگر عبارتند از: اُبُلّة. در بصره، سغد در سمرقند، غوطه در دمشق. (یادداشت مؤلف). چراگاهی فراخ است در فارس. (از اقرب الموارد). دره ای است در میان دو کوه با طول 5/3 فرسنگ و عرض 5/1 فرسنگ. هوای آن در غایت خوشی و همه درختستان است در میان رودی بزرگ روان و بر هر دو طرف سر آن کوهها اکثر از برف خالی نبود. (نزهة القلوب). شعب بوان از نواحی نوبنجان است و صفت آن چنین است که دره ای عظیم است در میان دو کوه؛ طول آن سه فرسنگ و نیم در عرض یک فرسنگ و نیم؛ و هوای آن سردسیری است که از آن خوشتر نتواند بودن و جمله دیه بر دیه است و رودی بزرگ در میان همی رود چنانکه از آن سبکتر و گواراتر نباشد و بیرون از آن دیگر چشمه های نیکوست و از سر دره تا پایان دره طول و عرض همه درختان میوه است از همهء انواع چنانکه آفتاب بر زمینی نیفتد و سال تا سال بر سر آن دو کوه برف باشد و حکما گفته اند: از آرایشها و نیکوییهای جهان چهار چیز است: غوطهء دمشق و سغد خراسان و شعب بوان و مرغزار شیدان. و بیرون از این، نواحی بسیار دارد هم سهلی و هم جبلی. همه آبادان است و نیکو و پرنعمت و آبهای روان. و شعب بوان همه قهستان است. (از فارسنامهء ابن بلخی صص146-147). رجوع به حبیب السیر چ سنگی ج2 ص399 و فهرست نزهة القلوب ج3 شود.

شعبتان.

[شُ بَ] (اِخ) پشته ای است که دو شاخ بلند دارد یا این دیگر است. (منتهی الارب). کوهی است که دو برآمدگی شاخ مانند دارد. (از اقرب الموارد) (از معجم البلدان).

شعبده.

[شَ / شُ بَ دَ / دِ] (از ع اِ) شعبدة. بازی که آن را نمودی باشد ولی بودی نداشته باشد. چشم بندی و نظربندی و حقه بازی. (ناظم الاطباء). نیرنگ. بازیگری. تردستی. نیرنج. چشم بندی. سبک دستی. (یادداشت مؤلف). در اصل شعبذة است که گاهی نیز باء آن را به واو تبدیل کنند و شعوذة گویند. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 7-6) شعوذة. (منتهی الارب). بازیی را گویند که نمودی داشته باشد لیکن او را بودی نباشد و این به حرکت دست و سرعت آن صورت بندد. (برهان). بازیی که به سحر و فن کنند. (غیاث اللغات). بازیی را گویند که نمودی داشته باشد لیکن او را بودی نباشد. مانند: پنهان کردن بازیگران هند مهره را در زیر کاسه و به سرعت هرچه تمامتر از آنجا بیرون بردن چنانکه کسی درنیابد که بیرون برده است. شعبده را به وزن بتکده گفتن و درآمدن شعودة تأمل داشتن بنا بر عدم اطلاع است زیرا هر دو لغت عربی و به ذال معجم مصدر رباعی مجرد است و فارسیان بجای ذال با دال خوانند و این منشأ غلطی است که شده. (آنندراج) : به افتعال و شعبده قضای آمده بازنگردد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص425). برجملهء عادات و شعبدهء خصمان واقف گشتم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص603).
گویی همه بر من بکار بندد
هر شعبده کاین روزگار دارد.مسعودسعد.
دل شعبده ای گشاده از فکرت
جان معجزه ای نموده در انشاء.مسعودسعد.
به یک شعبده بست بازیش را
تبه کرد نیرنگ سازیش را.نظامی.
چو زین شعبده یافت شاه آگهی
فرودآمد از تخت شاهنشهی.نظامی.
شعبدهء تازه برانگیختم.
هیکلی از قالب نو ریختم.
نظامی.
- شعبده بازه؛ شعبده باز. (آنندراج) :
تأثیر شد ار دختر رز رام تو جانان
سحر است فسان سازی این شعبده بازه.
محسن تأثیر (از آنندراج).
رجوع به مدخل شعبده باز شود.
- شعبده کردن؛ چشم بندی نمودن. تردستی و نیرنگ کردن: روزی در حمامی رفت. چند کس را گواه گرفت که هیچ شعبده نکند و هر شعبده کند دروغ باشد. (منتخب لطایف عبید زاکانی، چ برلن ص139).
- شعبده وار؛ برطریق شعبده. به نحو چشم بندی. (فرهنگ فارسی معین).

شعبده باختن.

[شَ / شُ بَ دَ / دِ تَ](مص مرکب) شعبده بازی کردن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شعبده بازی شود.

شعبده باز.

[شَ / شُ بَ دَ / دِ] (نف مرکب)کسی که شعبده بازی می کند و چشم بندی می نماید. (از ناظم الاطباء). بازیگر که بازیها و کارهایی تعجب افزا ظاهر کند. (غیاث اللغات). مُشَعبِد. شعبده ساز. (یادداشت مؤلف). مشعبذ. (منتهی الارب) :
دور فلک را به گرد من نرسد ره
گرچه مهندس نهاد و شعبده باز است.
خاقانی.
شعبده بازی که درین پرده هست
بر سرت این پرده به بازی نبست.نظامی.
آب و آتش بهم آمیخته ای از لب لعل
چشم بد دور که بس شعبده باز آمده ای.
حافظ.
چه جای من که بلغزد سپهر شعبده باز
ازین حیل که در انبانهء بهانهء تست.حافظ.
تو عمر خواه و صبوری که چرخ شعبده باز
هزار بازی ازین طرفه تر برانگیزد.حافظ.
رجوع به شعبده و شعبده بازی شود.
- فلک شعبده باز؛ فلک بازیگر و روزگار حیله باز. (ناظم الاطباء) :
فریاد(1) ز دست فلک شعبده باز
شهزاده به ذلت و گدازاده به ناز.
(منسوب به خیام).
|| اشکبار. (آنندراج) :
دلبر من چو خبر یافت ز عزم سفرم
دردوید از سر حسرت سوی من شعبده باز.
مولانا مظهری (از آنندراج).
(1) - ن ل: افسوس.

شعبده بازی.

[شَ / شُ بَ دَ / دِ] (حامص مرکب) عمل شعبده باز. شغل و حرفهء شعبده باز :
وآن بتان همچنان در آن بازی
می نمودند شعبده بازی.نظامی.
رجوع به شعبده باز شود.

شعبذة.

[شَ بَ ذَ] (ع اِمص) شعبده. (از ناظم الاطباء). برخی از قبایل عرب باء کلمه را به واو بدل سازند مانند شعبذة و شعوذة. (نشوءاللغة ص151). رجوع به شعبده شود. || تردستی. حقه بازی. || نیرنگ. (فرهنگ فارسی معین).

شعبذة.

[شَ بَ ذَ] (ع مص) شعبده نمودن و سحر کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بر وزن و معنی شعوذة. (از اقرب الموارد). رجوع به شعبده و شعوذة شود.

شعبعب.

[شَ عَ عَ] (اِخ) آبی است در یمامه از آن بنی قشیر. (از معجم البلدان). نام جایگاه زیبایی است در سرزمین عرب و گویند نام آب آنجاست. (از اقرب الموارد). موضعی است. (منتهی الارب).

شعبة.

[شُ بَ] (ع اِ) شعبه. شاخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (ترجمان القرآن جرجانی چ دبیرسیاقی ص61). شاخ درخت. (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات) (از اقرب الموارد). شاخ برین درخت. (دهار). شاخه (در درخت). شاخچه. شاخک. شاخ خرد درخت. ج، شُعَبات، شُعُب. (یادداشت مؤلف). || آنچه مابین دو شاخ درخت و میان دو شاخ گاو و مانند آن بود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || طایفه ای از هر چیز. (از اقرب الموارد). پاره ای از هر چیز و منه: الحیاء شعبة من الایمان؛ ای هو یمنع من المعاصی کما یمنع الایمان و کذا: الشباب شعبة من الجنون؛ ای طائفة منه. (منتهی الارب). جزء و پاره ای از چیزی. (ناظم الاطباء). || پیوند کاسه و خنور. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). پاره ای که در کاسه بندند. (مهذب الاسماء). || کرانهء شاخ. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). کنارهء شاخهء درخت. (از اقرب الموارد). || آبراههء خرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). مسیل خرد. (از اقرب الموارد). || آبراههء در ریگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). مسیل در ریگ. (از اقرب الموارد). || پشتهء خرد. || جوی بزرگ از جویهای رودبار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || شکاف کوه که آب باران در وی گرد آید و مرغان در آن جای گیرند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء)(1). || سختی زمانه. ج، شُعَب، شِعاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فرقه. (اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد چنین است: صدع فی الجبل یأوی الیه الطیر. و در تاج العروس چنین است: صدع فی الجبل یأوی الیه المطر. کذا فی النسخ و صوابه: الطیر. کذا فی لسان العرب. (تاج العروس). بنابراین ترجمه و معنی صحیح جمله بدین سان باشد: شکاف کوه که مرغان بدان پناه برند یا در آن جای گیرند، و «آب باران در وی گرد آید» زاید است.

شعبة.

[شُ بَ] (اِخ) ابن حجاج بن ورد ازدی بصری، مکنی به ابوبسطام و متوفای سال 160 ه . ق. او راست: کتاب تفسیر. (از یادداشت مؤلف). از ائمهء مسلمین و رکنی متین از ارکان دین است. (از منتهی الارب).

شعبة.

[شُ بَ] (اِخ) ابن عیاش، مکنی به ابوبکر. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابوبکربن عیاش و نامهء دانشوران ج1 ص597 شود.

شعبه.

[شُ بَ / بِ] (ع اِ) شعبة. شاخه. (ناظم الاطباء). شاخهء درخت. شاخ درخت. (یادداشت مؤلف) :
این سید شعله ای بود از نور نبوت و شعبه ای از دوحهء رسالت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص247).
مگر طوبی برآمد در سرابستان جان من
که بر هر شعبه ای مرغی شکرگفتار می بینم.
سعدی.
|| ریشه. || فرع. (ناظم الاطباء). فرعی که از اصلی جدا شود. (فرهنگ فارسی معین). || جزء و پاره ای از هر چیزی. (ناظم الاطباء). طایفه ای از هر چیز. (غیاث اللغات). || بخش کوچکی از یک اداره. (فرهنگ فارسی معین). کوچکترین واحد اداری: دایره از مجموع چند شعبه. اداره از مجموع چند دایره، و ادارهء کل از مجموع چند اداره تشکیل می شود. || (اصطلاح موسیقی) به اصطلاح موسیقی شعبه به معنی نغمه که از نغمهء دیگر برآورده شود چنانکه شعبه بیست و چهارند. دو شعبه از هر مقام و مقام دوازده گانه مشهورند. (غیاث اللغات) (آنندراج). شعبه نزد قدما بیست و چهار است: 1- دوگاه 2- سه گاه 3- چهارگاه 4- پنج گاه 5- عشیرا 6- نوروز عرب 7- نوروز خارا 8- نوروز بیاتی 9- ماهور 10- حصار 11- نهفت 12- غزال 13- اوج 14- نیریز 15- مبرقع 16- رکب 17- صبا 18- همایون 19- زاولی 20- اصفهانک 21- روی عراق 22- نهاوند 23- فوزی 24- محیر. (فرهنگ فارسی معین).
- شعبهء رقص زرینه؛ نام شعبه ای از موسیقی. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
چو خواند شعبهء رقص زرینه
نهفته کی بماند زو دفینه.
ملاطغرا (از آنندراج).

شعبه.

[شُ بِ] (اِخ) دهی از دهستان سنگان بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه. سکنهء آن 150 تن و آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و پنبه و صنایع دستی زنان قالیچه و برک بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شعبه.

[شُ بَ / بِ] (اِخ) نام یک سردار عرب. (فرهنگ لغات ولف) :
چو شعبه بیامد به نزدیک سعد
ابا آن سخنها چو غرنده رعد.فردوسی.

شعبة اللحام.

[شُ بَ تُلْ لِ] (اِخ) نام جنگی که در آن مسلمین تلمسان در سال 1543 م. سپاه عاصیان اسپانیا را در دوازده فرسنگی وهران مغلوب و مصدوم کردند. (یادداشت مؤلف).

شعبهء محمد قلیخان و نجفقلیخان.

[شُ بِ یِ مُ حَمْ مَ قُ نُ نَ جَ قُ] (اِخ) تیره ای از ایل بیرانوند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص67).

شعبی.

[شَ / ش بی ی] (ص نسبی) منسوب است به شعب که بطنی است از همدان. (از لباب الانساب).

شعبی.

[شَ] (اِخ) ابوجعفر محمد بن عمروبن شعبی قاضی اسروشنی. در بخارا حدیث گفت. وی اهل همدان بود. (از لباب الانساب).

شعبی.

[شَ] (اِخ) ابوعمرو عامربن شراحیل شعبی از اهل کوفه و از بزرگان تابعان و فقهای آنان بود. وی از 105 تن از اصحاب حضرت رسول (ص) روایت کرده است. شعبی به سال 20 ه . ق. و به روایتی به سال 31 ه . ق. بدنیا آمد و به سال 109 یا 105 یا 104 ه . ق. درگذشت. (از لباب الانساب). رجوع به شعبی (حسان بن عمرو) بود.

شعبی.

[شَ] (اِخ) حسان بن عمرو شعبی حمیری است. || همچنین فقیه عامربن شراحیل شعبی که از خیار تابعیان است. هر دو منسوب به سوی حسان بن سهل، فمن کان منهم فی الکوفه، یقال لهم شعبیون و من کان منهم بالشام یقال لهم شعبانیون و من کان منهم بالیمن یقال لهم آل ذی شعبین، ملک من ملوک حمیر. و اسمه حسان بن سهل، و من کان منهم بمصر و العرب یقال لهم اشعوب. (منتهی الارب).

شعبی.

[شِ] (اِخ) عبدالله بن مظفر. محدث است. (از منتهی الارب).

شعبیون.

[شَ بی یو] (اِخ) رجوع به شعبی (حسان بن عمرو) شود.

شعث.

[شُ] (ع ص، اِ) جِ اَشعَث، شَعثاء. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جِ اشعث به معنی مرد ژولیده موی. (آنندراج). رجوع به اشعث و شعثاء شود.

شعث.

[شَ عَ] (ع اِمص) پراکندگی کار و هرج و مرج آن. دعا: اللهم اللمم به شعثنا؛ خداوندا فراهم آور پراکندگی کارهای ما را. (ناظم الاطباء). پراکندگی کار. (منتهی الارب) (آنندراج). پراکندگی. (دهار).

شعث.

[شَ عَ] (ع مص)(1) ژولیده موی شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). درهم گردیدن موی و مانند نمد شدن از جهت روغن نمالیدن و پاکیزه نکردن آن. (ناظم الاطباء). پراکنده موی شدن. (یادداشت مؤلف). || چرک گردیدن سر و بدن. || غبارآلوده شدن سر و لاشهء کسی و چرک گردیدن آن. || ریش گردیدن. و قولهم: من قلم اظفاره لم تشعث انامله؛ هرکس بچیند ناخنهای خود را ریش نمی گردد انگشتهای او. (از ناظم الاطباء). || انتشار یافتن امر کسی. (از اقرب الموارد).
(1) - فعل آن از باب سَمِعَ است.

شعث.

[شَ عِ] (ع ص) شعر شعث؛ موی ژولیده. (ناظم الاطباء). کالیده موی پریشان. (دهار). ژولیده موی. پراکنده موی. اشعث. (یادداشت مؤلف). ژولیده موی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || مرد چرکین. (ناظم الاطباء). || رجل شعث الرأس؛ مرد ژولیده موی سر. (ناظم الاطباء).

شعثاء .

[شَ] (ع ص) زن ژولیده موی. ج، شُعث. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تأنیث اشعث به معنی زن پریشان موی. (یادداشت مؤلف). رجوع به اشعث شود.

شعثاء .

[شَ] (اِخ) بنت عبدالله قرشیه صحابیة است. (منتهی الارب).

شعثان.

[شَ] (ع ص) شعثان الرأس؛ ژولیده موی غبارآلوده سر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شَعَث شود.

شعثم.

[شَ ثَ] (اِخ) ابن اصیل. محدث است. (منتهی الارب).

شعثم.

[شَ ثَ] (اِخ) ابن حیان. به روز فتح مصر حاضر بود. (منتهی الارب).

شعثمین.

[شَ ثَ مَ] (اِخ) موضعی است که در آنجا جنگ واقع شد و از آن است یوم الشعثمین در قول مهلهل. (منتهی الارب).

شعثن.

[شَ ثَ] (اِخ) نام پدر ذؤیب صحابی است. (منتهی الارب).

شعثة.

[شُ ثَ] (اِخ) ابن زهیر. جاهلی است. (منتهی الارب).

شعر.

[شَ] (ع مص) دانستن و دریافتن چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دانستن. (المصادر زوزنی). رجوع به شِعر و شِعرة یا شَعرة یا شُعرة و شِعری و شُعری و شعور و شعورة و مشعور و مشعورة و مشعوراء شود. || شعر نیکو گفتن(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ماکان شاعراً و قد شعر؛ شاعر نبود ولی شعر نیکو می گفت. (ناظم الاطباء). شاعر شدن. (از اقرب الموارد). || چیره شدن بر کسی در شعر. (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء). || شعر گفتن خواه خوب خواه بد. (ناظم الاطباء). شعر گفتن هرچه باشد. (منتهی الارب)(2). شعر گفتن کسی را. (از اقرب الموارد). || موی را داخل موزه کردن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || در جامهء شعار خوابیدن با زن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - از باب کرم. (منتهی الارب).
(2) - از نصر. (منتهی الارب).

شعر.

[شَ عَ] (ع مص) شَعر. موی را داخل موزه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شَعر شود. || دانستن و دریافتن. || شعر گفتن هرچه باشد. (منتهی الارب). رجوع به شَعر شود. || بسیارموی شدن اندام. || مالک بندگان گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شعر.

[شَ عَ] (ع اِ) شَعر. موی. ج، اَشعار، شُعور، شِعار. (ناظم الاطباء). بمعانی شَعر است. (منتهی الارب). لغتی است در شَعر. (از اقرب الموارد). رجوع به شَعر شود. || گیاه. (از اقرب الموارد). || درخت. (از اقرب الموارد). || زعفران. (اقرب الموارد)(1).
(1) - سه معنی اخیر در منتهی الارب و به تبع آن در ناظم الاطباء و آنندراج فقط به سکون عین آمده است.

شعر.

[شَ عِ] (ع ص) مرد بسیار درازموی اندام. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). آنکه موی بلند و بسیار دارد. (از اقرب الموارد).

شعر.

[شَ] (ع اِ) موی خواه موی انسان باشد و یا دیگر حیوانات سوای شتر و گوسپند. ج، اَشعار، شُعور، شِعار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). موی آدمی و غیره. (غیاث اللغات). بزموی. (مهذب الاسماء) (ترجمان القرآن جرجانی چ دبیرسیاقی ص61). شعرة یکی، و گاهی از جمع کنایه کنند. (منتهی الارب) (آنندراج). موی. (دهار) (از مهذب الاسماء). مقابل صوف؛ پشم. (یادداشت مؤلف) :
این عجب تر که می نداند او
شعر از شعر و چشم را از خن.
رودکی (از جشن نامهء رودکی چ تاجیکستان ص273).
به گاه بسیجیدن مرگ می
چو پیراهن شعر باشد به دی.فردوسی.
هم از شعر پیراهن لاجورد
یکی سرخ شلوار و مقناع زرد.فردوسی.
از شعر جبه باید و از گبر پوستین
باد خزان برآمد ای بوالبصر درفش.منجیک.
و یا پیراهن نیلی که دارد
ز شعر زرد نیمی زه به دامن.منوچهری.
چو خورشید در قیر زد شعر زرد
گهربفت شد بیرم لاجورد.اسدی(1).
به پرواز مرغان برانگیخته
ز هریک دگر شعری آویخته.اسدی.
یک چند به زرق شعر گفتن
بر شعر سیاه و چشم ازرق.ناصرخسرو.
- شعر زائد؛ مویی است که علاوه بر مژگان برخلاف روییدنگاه موی مژه نزدیک به مردمک چشم روییده می شود. (کشاف اصطلاحات الفنون). موی زیادتی، و آن مویی است که نه به رستهء طبیعی مژگان بر پلک روید و گاه باشد که چشم را به رنج دارد. (یادداشت مؤلف). موی فزونی را گویند که هم پهلوی مژگان بروید. رستنی ناهموار، نه به راستا و نسق مژهء طبیعی، و ناهمواری وی آن باشد که بعضی سر فرودآرد و بعضی به چشم اندر خلد و بدان اشک آمدن گیرد و چشم خیره شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- جامهء شعر فکندن شب؛ بپایان رسیدن شب. پدید آمدن سپیده دم :
چو آن جامهء شعر بفکند شب
سپیده بخندید و بگشاد لب.فردوسی.
- چادر شعر بر سر کشیدن یا گرفتن شب؛
کنایه از سخت تاریک شدن شب است :
شب تیره زو دامن اندر کشید
یکی چادر شعر بر سر کشید.فردوسی.
سپیده چو از کوه سر بر کشید
شب آن چادر شعر بر سر کشید.فردوسی.
- شعر سیاه؛ موی سیاه.
- || کنایه از شب :
سر از برج ماهی برآورد ماه
بدرید تا ناف شعر سیاه.فردوسی.
- شعر سیاه انداختن شب؛ بپایان رسیدن آن :
خور از که برافراخت زرین کلاه
شب از بر بینداخت شعر سیاه.اسدی.
- شعر مردمک؛ کنایه از پلک چشم آدمی و حیوانات دیگر باشد و آن پوست بالایین مژگان دار چشم است و آن را لحاف چشم هم می گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- شعر منقلب؛ مویی باشد که در غطاء دیدگان روید نزدیک به رستنگاه مژگان و نوک آن بسوی داخل چشم برگردیده باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون). موی برگشته و آن مویی است که بر جفن روید و سر آن بسوی درون چشم رود و چشم را به رنج دارد. (یادداشت مؤلف).
- صاحب شعر؛ موی دار. (ناظم الاطباء).
|| نوعی از جامهء ابریشمین نازک اعلا. (ناظم الاطباء). نوعی از جامهء باریک ابریشمی، بعضی نوشته اند که آن سیاه رنگ می باشد. (آنندراج) (غیاث اللغات). لاد. دیبایی سرخ و نرم. (یادداشت مؤلف) :
روی هوا را به شعر کحلی بسته
گیسوی شب را گرفته در دوران بر.
مسعودسعد.
سهیل از شعر شکرگون برآورد
نفیر از شعری گردون برآورد.نظامی.
ور به رنگ آب بازآیی ز قعر
پس پلاسی بستدی دادی تو شعر.مولوی.
پیش مان شعری به از یک تنگ شعر
خاصه شاعر کو گهر آرد ز قعر.مولوی.
گفت لبسش گر ز شعر اشتر است
اعتناق بی حجابش خوشتر است.مولوی.
- شعر گرگانی؛ پارچهء ابریشمی که در گرگان می بافتند :
امروز همی به مطربان بخشی
ثوب شطری و شعر گرگانی.ناصرخسرو.
|| گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درخت هرچه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). درخت بنا بر تشبیه آن به موی. (از اقرب الموارد). || زعفران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). زعفران پیش از آنکه ساییده شود. (از اقرب الموارد). رجوع به شُعر و شَعَر شود.
(1) - به فردوسی هم نسبت داده اند.

شعر.

[شِ] (ع اِ) علم. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). دانش. فقه. فهم. درک. ادراک. وقوف. (یادداشت مؤلف). دانایی. (نصاب الصبیان). || چکامه و چامه و سرود و نظم و بیت و سخن موزون و مقفا اگرچه بعضی قافیه را شرط شعر نمی دانند. (ناظم الاطباء). در عرف علمای عربی سخنی که وزن و قافیه داشته باشد. (از اقرب الموارد). قول موزون مقفی که دال باشد بر معنایی. (ابوالفرج قدامة بن جعفر). صناعتی است که قادر شوند بدان بر ایقاع تخیلاتی که مبادی انفعالات نفسانی گردد پس مبادی آن تخیلات باشد. (نفایس الفنون). نزد علمای عرب کلامی را شعر گویند که گویندهء آن پیش از ادای سخن قصد کرده باشد که کلام خویش را موزون و مقفی ادا کند و چنین گوینده را شاعر نامند ولی کسی که قصد کند سخنی ادا کند و بدون اراده سخن او موزون و مقفی ادا شود او را شاعر نتوان گفت. چنانکه در کلام مجید آیاتی نازل شده که مطابقت با بحور و اوزان عروضی دارد: مانند لن تنالوا البر حتی تنفقوا مما تحبون. (قرآن 92/3). مانند: الذی انقض ظهرک و وضعنا لک ذکرک. (قرآن 94/3). و جز آن، که چون موزون و مقفی بودن آنها ارادی نیست آنها را شعر نتوان گفت. از اینروست که دربارهء پیامبر آمده: و ماعلمناه الشعر و ماینبغی له ان هو الا ذکر و قرآن مبین. (قرآن 36/69) و فرق کلام پیغمبر (ص) و حکما با شعرا این است که شعرا نخست وزن و بحر و قافیه ای در نظر می گیرند و آنگاه معنایی را بیان می کنند در صورتی که انبیا و حکما نخست معنایی را در نظر می گیرند و سپس برای بیان آن الفاظی انتخاب می کنند... اگر منظور شاعر در گفتن شعر بیان مراتب توحید یا ترغیب و تحریض بر مکارم اخلاق از جهاد و عبادت و پاکدامنی یا مدح و ستایش حضرت رسول (ص) و صلحای امت باشد شعر را حرج و باکی نیست چنانکه ابوبکر و عمر هر دو شاعر بودند و حضرت علی از هر دوی آنها اشعر بود. و چون آیهء شریفهء: «والشعراء یتبعهم الغاوون» (قرآن 26/224) نازل شد حسان بن ثابت و تنی چند از شعرا که بیشتر اشعارشان توحید و تذکیر و وعظ بود نزد پیغمبر آمدند و گفتند: ای پیامبر خدا با این آیه تکلیف ما چیست؟ پیامبر فرمود مؤمن با شمشیر و زبانش جهاد می ورزد و اشعار شما دربارهء جنگ با کفار و نکوهش آنان در حکم تیراندازی با کفار است. و در تفسیر بیضاوی آمده است: چون بیشتر اشعار مقدماتش خیالات و افکار عاری از حقیقت و وصف زنان و معاشقه و ستایش اشخاص ناشایسته و افتخارات بیهوده و هجو و تعرض به ناموس دیگران است این آیه نازل شده و برای اینکه گویندگان صالح از آنان مستثنی شوند در متمم آن فرموده: الا الذین آمنوا... و حضرت به حسان بن ثابت می فرمود: کفار را با شمشیر زبان هجو کن و روح القدس با تست. (از کشاف اصطلاحات الفنون). شعر کلامی است مرتب معنوی موزون، خیال انگیز و بقصد، فرق بین شعر و نظم آن است که موضوع شعر عارضهء مضمونی و معنوی کلام است، در حالی که موضوع نظم عارضهء ظاهری کلام می باشد، به عبارت دیگر موضوع شعر در احساس انگیز و مبین تأثیرات بی شائبهء شاعر بودن خلاصه می شود، ولی نظم فقط سخن موزون و مقفی است مانند نصاب فراهی و ابیاتی از این قبیل که دربارهء موضوعات مختلف علمی موجود است. و در حقیقت همانگونه که سخن موزون مقفی را که احساس انگیز نباشد نظم می نامیم نه شعر، سخن خیال آفرین و احساس انگیز را نیز که عاری از وزن و آهنگ باشد نثر مسجع شاید نامید نه شعر، زیرا موزونی، خود یکی از برترین شرایط تأثیر شعر است. چکامه. چغامه. چامه. نشید. نظام. سخن منظوم. منظومه. قریض. ظاهراً ایرانیان را قسمی سرود یا شعر بوده و خود آنان یا عرب آن را هَنَیمَه می نامیده اند. و قدیمترین شعر ایران که بدست است گاثه های زرتشت می باشد که نوعی شعر هجایی محسوب می شود. (از یادداشت مؤلف) :
دعوی کنی که شاعر دهرم ولیک نیست
در شعر تو نه حکمت و نه لذت و نه چم.
شهید بلخی.
این عجب تر که می نداند او
شعر از شعر و خشم را از خن.رودکی.
تو مر گویی به شعر و من بازم
از باز کجا سبق برد مرگو.دقیقی.
به نام و کنیتت آراسته باد
ستایشگاه شعر و خطبه تا حشر.عنصری.
یگانهء روزگار بود در ادب و لغت و شعر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص121). اما بازار فضل و ادب و شعر کاسدگونه می باشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص277). هرچند تو در روزگار سلطانان گذشته بودی که شعر تو دیدندی... اکنون قصیده ای بباید گفت و آن گذشته را به شعر تازه کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص276). چون به تخت ملک رسید از بوحنیفه پرسید و شعر خواست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص387).
پیدا باشد که خود نگویم در شعر
از خط و از خال و زلف و چشمک خوبان.
اسکافی (از تاریخ بیهقی).
خدایگانا چون جامه است شعر نکو
که تا ابد نشود پود او جدا از تار.
اسکافی (تاریخ بیهقی).
شعر ژاژ از دهان من شکر است
شعر نیک از دهان من پینو.
طیان (از لغت فرس اسدی).
شعر من بر علم من برهان بس است
جانفزای و صاف چون آب زلال.
ناصرخسرو.
سوی شعر حجت گرای ای پسر
اگر هیچ در خاطر تو ضیاست.ناصرخسرو.
که دیبای رومی است اشعار من
اگر شعر فاضل کسایی کساست.
ناصرخسرو.
بر شعر زهد گفتن و بر طاعت
این روزگار مانده ت را بشمر.ناصرخسرو.
گر به قدر است شعر من چو شبه
از قبول تو چون درر گردد.
عبدالواسع جبلی.
گرفتم که بر شعر واقف نه ای
که تو مرد یک پیشه و یک فنی.انوری.
عنصری گر به شعر می صله یافت
نه ز ابنای عصر برتری است.انوری.
شکر و سیم پیش همت او
از من و شعر شرمسارتر است.خاقانی.
چون خود و چون من نبینی هیچکس در شرع و شعر
قاف تا قاف ار بجویی قیروان تا قیروان.
خاقانی.
از تری شعر بیش هیچ نخیزد چو گرد
تری شعر امید گوش وفا استوار.
خاقانی.
چرا به شعر مجرد مفاخرت نکنم
ز شاعری چه بد آمد جریر و اعشی را.
ظهیر فاریابی.
عروس شعر سزد گر سیاه کرد لباس
که در وفات کرم سوگوار می آید.
کمال الدین اسماعیل (از آنندراج).
دفتر ز شعر گفته بشوی و دگر مگوی
الا دعای دولت سلجوقشاه را.سعدی.
شعرت آوردم به سوقات و به طنزم عقل گفت
نزد موسی تحفه آورده ست سحر سامری.
ابن یمین.
کامروز می کنند ز بهر دوام نام
شاهان روزگار توسل به شعر من.
سلمان ساوجی.
شعر من شعر است شعر دیگران هم شعر لیک
ذوق نیشکر کجا یابد مذاق از بوریا.
سلمان ساوجی.
در شعر سه تن پیمبرانند
قولی است که جملگی بر آنند
فردوسی و انوری و سعدی
هر چند که لانبی بعدی.
؟ (از امثال و حکم دهخدا ج2 ص792).
-امثال: هدیهء شاعر چه باشد شعر تر. ؟
تفاتف؛ نوعی از شعر. منحول؛ شعر بربسته بر خود که دیگری گفته باشد. موفر؛ شعر موفور. غفل؛ شعر که قائلش معلوم نگردد. انشوذة؛ شعر که در تناشد خوانند. نشید؛ شعر که در جواب خوانده شود. هلهل؛ شعر رقیق. شعر انسب: هذا الشعر انسب؛ یعنی این شعر بسیار لطیف است از روی عشقبازی. شعر منسوب؛ شعری که در آن بیان عشقبازی باشد. (منتهی الارب).
- شعر آمده؛ شعر بدیهی که بی تأمل و تفکر گفته شود و این مقابل شعر آورده است. (آنندراج) :
ز قید ساختگی حسن شوخش آزاد است
چو شعر آمده موزونی اش خداداد است.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- شعر، یا اشعار بستن؛ از قبیل مضمون بستن. (از آنندراج). شعر گفتن :
قسمت به نظم روزی ما را حواله کرد
سد رمق به بستن اشعار کرده ایم.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- شعر تر؛ به اصطلاح شعری است که آبداری و سلاست آن چون چشمهء آفتاب موج زند. (آنندراج) :
کی شعر تر انگیزد خاطر که حزین باشد
یک نکته از این معنی گفتیم و همین باشد.
حافظ.
- شعر حماسی(1)؛ نوعی از شعر که در آن از جنگها و دلاوریهای پدران و نیاکان سخن رود. شعر رزمی. (یادداشت مؤلف).
- شعرخر؛ که خریدار شعر باشد. خواستار شعر :
مادح اگر مثل من هست به عالم دگر
مثل تو ممدوح نیست شعرخر و حقگزار.
خاقانی.
- شعرخریدار؛ خریدار شعر. طالب و خواهان شعر :
از بارخدایان و بزرگان جهان اوست
هم شعرشناسنده و هم شعرخریدار.فرخی.
- شعر خشک؛ شعری که لفظاً و معناً از دایرهء تری و خوبی برون بود. (آنندراج) :
خشک است شعرم آخر دیر است تا مرا
از بحر شعر نوک قلم تر نیامده ست.
کمال الدین اسماعیل (از آنندراج).
- شعرخوانان؛ در حال خواندن شعر :
یکی غایب از خود یکی نیم مست
یکی شعرخوانان صراحی بدست.
سعدی (بوستان).
- شعرخواننده؛ شعرخوان. (یادداشت مؤلف). شادی. (منتهی الارب).
- شعردزد؛ کسی که شعر دیگری را به نام خود کند. که اشعار دیگران را به خود بندد و نسبت دهد. (یادداشت مؤلف).
- شعردوست؛ شعرباره. دوستدار شعر. (از یادداشت مؤلف).
- شعر رزمی؛ شعر حماسی. رجوع به ترکیب شعر حماسی شود.
- شعرسنجی؛ درک و فهم شعر. سنجش ارزش شعر :
بکن شعرسنجی به عقل سبک(2)
چه غواصی آید ز غور تنک.
ظهوری ترشیزی (از آنندراج).
- شعر شاعر؛ کلام نیکو و جید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و قیل به معنی مفعول؛ یعنی مشعور. (منتهی الارب).
- شعر غنایی(3)؛ غزل. شعری که حاکی از عواطف و احساسات باشد. (فرهنگ فارسی معین). شعری است که برای بیان احساسات انسانی از عشق و دوستی و مکاره و نامرادیها و هرچه روح آدمی را متأثر می کند پرداخته آمده و همواره نظر شاعر آن بوده است که با موسیقی و ترنم و آواز یا زمزمه که در آن آهنگی باشد توأم گردد. (از منظومه های غنایی ایران تألیف صورتگر ص67).
- شعرفروش؛ آنکه شعر از بهر صله و انعام گوید :
ای شعرفروشان خراسان بشناسید
این ژرف سخنهای مرا گر شعرایید.
ناصرخسرو.
- شعر مردف؛ شعری است که در قافیهء آن الف و واو و یاء ماقبل روی باشد بشرط آنکه ماقبل واو مضموم باشد و ماقبل یاء مکسور، و شعر مردف دو قسم است: اول مردف به حرف ردف دوم مردف به کلمهء ردیف. (المعجم فی معاییر اشعار العجم چ مدرس رضوی صص190-191). رجوع به المعجم (مادهء ردف و مردف) شود.
- شعر ملمع؛ شعری که یک مصراع یا بیت آن به زبانی و مصراع یا بیت دیگر به زبانی دیگر باشد مانند بیت زیر از حافظ :
هرچند کآزمودم از وی نبود سودم
من جرب المجرب حلت به الندامه.
(یادداشت مؤلف).
- شعر هجایی؛ شعری که وزن آن فقط از روی برابری سیلابهاست. (یادداشت مؤلف).
- || شعر هجوآمیز(4). (یادداشت مؤلف).
- علم شعر؛ علم عروض. (ناظم الاطباء). رجوع به عروض شود.
|| لیت شعری فلاناً؛ ای لفلان؛ ای عن فلان ماصنع؛ کاش دانستمی که فلان چه کرده است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اصطلاح منطق) قیاسی باشد که مقدمات آن افادهء ظن و یقین نکند بلکه در نفس تأثیر کند تا به چیزی مایل شود یا از وی نفرت گیرد و چنین قیاس را شعر یا قیاس شعری نامند. قیاس که صغری و کبری آن مخیلات باشد. یکی از اقسام خمسهء قیاس است و آن چهار دیگر: برهان و جدل و خطابه و مغالطه است. (یادداشت مؤلف). شعر در اصطلاح منطق، قیاسی است مرکب از مقدماتی که روان آدمی را از آن مقدمات بسط و یا قبضی حاصل شود و قیاس را قیاس شعری نامند چنانچه وقتی گویند: شراب یاقوت روان است، نفس را انبساطی دست دهد و چون گویند: حنظل زهری مهوع است نفس را انقباضی حاصل شود و غرض از قیاس شعری ترغیب نفس باشد و از اینروست که گفته اند: هو قیاس من المخیلات. و المخیلات تسمی قضایا الشعریة. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
(1) - Epic(al) poetry. (2) - ظ : مکن.
(3) - Liric(al) Poetry.
(4) - Satiric Poetry.

شعر.

[شِ] (ع مص) شَعْر. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شعر نیکو گفتن. (منتهی الارب). شعر گفتن هرچه باشد. (آنندراج). و رجوع به شَعْر شود. || چیره شدن به شعر بر کسی. (ناظم الاطباء). || دریافتن و دانستن. (آنندراج) (غیاث اللغات). دانستن. (دهار) (ترجمان القرآن جرجانی). دانستن از طریق حس. (تاج المصادر بیهقی). و رجوع به شَعْر شود.

شعر.

[شُ / شَ] (ع اِ) گیاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به شَعْر شود. || درخت. (ناظم الاطباء). درخت هرچه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به شَعٌر شود. || زعفران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). و رجوع به شَعْر شود. || (ص، اِ) جِ اَشْعَر و شَعْراء. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به اشعر و شعراء شود.

شعر.

[شُ] (ع مص) شَعْر. (ناظم الاطباء). شعر نیکو گفتن. (از اقرب الموارد). رجوع به شَعْر شود.

شعر.

[شُ عُ] (ع اِ) جِ شِعار. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شعار شود.

شعرآور.

[شِ وَ] (نف مرکب) شاعر و ناظم و چکامه سرا. (ناظم الاطباء) رجوع به شاعر شود.

شعرا.

[شُ عَ] (از ع، اِ) شعراء. چکامه سرایان و شاعران. (ناظم الاطباء). جِ شاعر. (دهار). چکامه سرایان. گویندگان. قافیه سنجان. قافیه پردازان. سخن سرایان. آنان که شعر گویند. (یادداشت مؤلف) :
شعر بی رنگ ولیکن شعرا رنگ برنگ
همه چون دیو دوان و همه چون شنگ مشنگ(1).
قریع الدهر.
کامروز به شادی فرارسید
تاج شعرا خواجه فرخی.مظفری.
پادشاهان کارهای بزرگ کنند و به شعرا بگویند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص392). هزار دینار و پانصد دینار و هزار درم کم و بیش را خود اندازه نبود چنانکه در یک شب چند بخشیدی شعرا را و همچنین ندیمان را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص125).
ای شعرفروشان خراسان بشناسید
این ژرف سخنهای مرا گر شعرایید.
ناصرخسرو.
پیش و پسی بست صف کبریا
پس شعرا آمد و پیش انبیا.نظامی.
یکی از شعرا نزد امیر دزدان رفت. (گلستان).
یا رب این قاعدهء شعر به گیتی که نهاد
که چو جمع شعرا خیر دو گیتیش مباد.؟
و رجوع به شعراء و شاعر شود.
(1) - ن ل: همه شنگند و مشنگ.

شعرا.

[شِ] (ع اِ) درختستان. || مرغزار. (دهار).

شعرا.

[شِ] (اِخ) شِعْری. رجوع به شِعْری شود.

شعراء .

[شُ عَ] (ع اِ) جِ شاعر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شعرا (در تداول فارسی زبانان). رجوع به شعرا و شاعر شود.

شعراء .

[شَ] (ع ص) مؤنث اشعر. درشت و زشت از زن و ماده شتر و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). خشن و زشت. (از اقرب الموارد). || (اِ) پوستین. || کثرت و بسیاری مردم. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || درخت بسیار. (از اقرب الموارد). || موی زهار. (منتهی الارب). || مگس کبود و یا سرخ که بر استر و خر و سگ نشیند. ج، شُعْر. (منتهی الارب). مگس سگ. (یادداشت مؤلف). مگس که دو نیش دارد. (مهذب الاسماء). || زمین با درخت و زمین درخت ناک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مرغزار بسیارگیاه. (منتهی الارب). روضهء بسیارنبات. (از مهذب الاسماء). || ریگ نیک رویانندهء گیاه نصی. || درختی از شوره گیاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نوعی از شفتالو، و در این معنی اخیر واحد و تثنیه و جمع در وی یکسان است. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). شفتالو. (از یادداشت مؤلف). || جئت بها شعراء ذات وبر؛ یعنی بد آوردی در سخن، و این را وقتی گویند که متکلم سخن گوید ناصواب. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) گوسپند بسیارموی. (از مهذب الاسماء). || داهیة شعراء؛ بلای بد از مردم و یا دد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شعراء .

[شُ عَ] (اِخ) سورهء بیست و ششم از قرآن کریم و آن 227 آیت است، پس از فرقان و پیش از نمل. در مکه نازل شده و با این آیه شروع میشود: طسم تلک آیات الکتاب المبین. (یادداشت مؤلف).

شعرالارض.

[شَ رُلْ اَ] (ع اِ مرکب)(1)جعدة. ادیانطن. پرسیاوشان. شعرالجبار. لحیة الحمار. شعرالجن. وصیف. ساق اسود. کزبرة البثر. شعرالخنازیر. جعدة القنا. ساق الوصیف. شعرالغول. (یادداشت مؤلف). سانقة. شعرالغول. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). نباتیست که با بیخ از زمین برخاسته شود و رنگ او سرخ بود که به سیاهی زند. (از تذکرهء صیدنه ابوریحان بیرونی دربارهء شعرالغول). گیاهی است بی ساق و ثمر و منحصر در اوراق خشن شبیه به سرخس و مایل به سیاهی و بیخش سیاه و پرریشه، و آن غیر از پرسیاوشان است و در تنقیهء سینه قوی تر از آن است. (از تحفهء حکیم مؤمن در مادهء شعرالغول). و رجوع به پرسیاوشان و مترادفات دیگر شود.
(1) - Capillaire.

شعرالبنت.

[شَ رُلْ بَ] (ع اِ مرکب) بید مجنون. (گیاه شناسی ثابتی). رجوع به بید مجنون شود.

شعرالجبار.

[شَ رُلْ جَبْ با] (ع اِ مرکب)پرسیاوشان. شعرالارض. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات شود.

شعرالجن.

[شَ رُلْ جِن ن] (ع اِ مرکب)شعرالغول. پرسیاوشان. (از ناظم الاطباء). رجوع به پرسیاوشان و شعرالغول شود.

شعرالجیاد.

[شَ رُلْ] (ع اِ مرکب)نباتیست غیر پرسیاوشان شبیه به موی یال اسب و باریک و سیاه و چندین عدد بشکل دسته در یک جا میروید و بر روی زمین پهن میشود بی برگ و ساق و بیخ، و چون بسوزانند بوی موی سوخته دهد. (از تحفه حکیم مؤمن).

شعرالخنازیر.

[شَ رُلْ خَ] (ع اِ مرکب)شعرالارض. پرسیاوشان. (از یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات شود.

شعرالغول.

[شَ رُلْ] (ع اِ مرکب) گیاهی است. (از اقرب الموارد). شعرالجن. پرسیاوشان. (از ناظم الاطباء). پرسیاوشان. (آنندراج) (منتهی الارب) (یادداشت مؤلف). رجوع به شعرالارض و پرسیاوشان شود.

شعران.

[شَ] (ع اِ) چراگاه و شوره گیاه که از سبزی به تیرگی زند. (از اقرب الموارد).

شعران.

[شَ] (اِخ) نام کوهی نزدیک موصل که دارای گیاه بسیار و فواکه و طیور بیشمار است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کوهی است در موصل. گویند در نواحی شهرزور و نیز گفته اند در ناحیهء باجرمی و موسوم است به جبل القندیل وقتی که از دقوقا خارج شوی در ساحل زاب صغیر مشاهده شود در نزدیکی رستاق لرب از شهرزور. (از معجم البلدان). || از اعمال شهرزور است و ابوبکر شعرانی از آنجاست. (یادداشت مؤلف).

شعرانی.

[شَ نی ی] (ع ص) بسیارموی و درازموی اندام. گویند: رجل شعرانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پرموی. بسیارموی. پشم آلو. (یادداشت مؤلف).

شعرانی.

[شَ نی ی] (اِخ) نام یکی از خوشنویسان معروف در خط عربی است. (ابن ندیم).

شعرانی.

[شَ نی ی] (اِخ) سلیمان بن موسی. از سرداران بزرگ در جنگ زنگیان. (ابن اثیر ج7 صص 135 - 137).

شعرانی.

[شَ نی ی] (اِخ) شیخ ابوالمواهب عبدالوهاب بن احمدبن علی انصاری شافعی مصری معروف به شعرانی یا شعراوی. از بزرگترین دانشمندان و مؤلفان قرن دهم هجری بود و در علوم شرعی و جز آن مهارت داشت. وی از شاگردان شیخ جلال سیوطی و شیخ الاسلام زکریا انصاری و دیگر دانشمندان آن زمان بود و پس از کسب علوم دینی به تصوف گروید و ترک دنیا کرد و بیشتر روزها روزه بود. به سال 973 ه . ق. در قاهره درگذشت. او راست 27 تألیف که از آن جمله است: الجواهر و الدرر الکبری. الجواهر و الدرر الوسطی. المیزان الکبری الشعرانیة المدخلة لجمیع اقوال الائمة المجتهدین و تعدیلهم و مقلدیهم فی الشریعة المحمدیة (فقه شافعی). الیواقیت و الجواهر فی بیان عقائد الاکابر (در تصوف). (از معجم المطبوعات مصر) (یادداشت مؤلف).

شعرای شامی.

[شِ یِ] (اِخ)(1) (اصطلاح فلک) نام ستاره ای از قدر اول بر شکم کلب اصغر که آنرا شعرای غمیصا نیز نامند. غمیصاء. رمیصاء. غموص. (یادداشت مؤلف). نام دیگر آن غمیصاست و آن کوکبی است روشن از قدر اول در صورت کلب اصغر. (از جهان دانش). ستارهء کم نوری است که در طرف شمال طلوع میکند و چون ملک شام به جانب شمال عرب واقع است لهذا به شام نسبت کردند. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). و رجوع به شِعْری شود.
(1) - Procyon.

شعرای شامیه.

[شِ یِ می یَ] (اِخ)شعرای شامی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شعرای شامی و شِعْری شود.

شعرای عبور.

[شِ یِ عَ] (اِخ)(1) نام دیگر شعرای یمانی است. (از جهان دانش). شعرای یمانیه. کلب اصغر. کلب مقدم. (یادداشت مؤلف).
(1) - Sirius.

شعرای غموص.

[شِ یِ غَ] (اِخ) شعرای غمیصاء. شعرای شامی. (از مهذب الاسماء) (از یادداشت مؤلف). رجوع به شعرای شامی شود.

شعرای غمیصاء .

[شِ یِ غُ مَ] (اِخ)شعرای شامی. (از جهان دانش) (مفاتیح). رجوع به شعرای شامی شود.

شعرای یمانی.

[شِ یِ یَ] (اِخ)(1) کوکبی است روشن از قدر اول در صورت فلکی کلب اکبر، و آنرا شعرای عَبور نیز نامند. (از جهان دانش). آن بزرگ روشن که بر دهان کلب الجبار است او را شعرای یمانی خوانند... و نیز عَبور خوانند ای گذرنده. (التفهیم). نام درخشان ترین ثوابت آسمان ماست که در هر ثانیه از 18 تا 22 میل از منظومهء شمسی دور میشود و در زمان بطلمیوس رنگ آن چون مریخ سرخ بوده و اینک سپیدی است که به کبودی زند و آنرا شعرای عَبور نیز خوانند. شعری العبور. تشتر. شعری الیمانیه. نهر. (از یادداشت مؤلف). ستاره ای است روشن که به طرف جنوب تابد و چون یمن به طرف جنوب غرب واقع است لذا به یمن نسبت کرده اند و بعضی نوشته اند که غروب او بر طرف یمن باشد و بعضی نوشته اند که شعرای یمانی سهیل را گویند و این خطاست. (از آنندراج) (از غیاث اللغات). و رجوع به شِعْری شود.
(1) - Sirius.

شعرای یمانیه.

[شِ یِ یَ نی یَ] (اِخ)شعرای یمانی. (یادداشت مؤلف).

شعرباره.

[شِ با رَ / رِ] (ص مرکب)شعردوست. بسیار عاشق شعر. (یادداشت مؤلف) :
رفیقی داشتم عالی ستاره
دلی چون آفتاب و شعرباره.عطار.

شعربازی.

[شِ] (حامص مرکب) علم عروض و علم شعر. (ناظم الاطباء).

شعرباف.

[شِ] (نف مرکب) کسی که اشعار بی ارزش گوید. (فرهنگ فارسی معین).

شعرباف.

[شَ] (نف مرکب) شعربافنده. کسی که پارچهء ابریشمی اعلا میبافد. (از ناظم الاطباء). کسی که اقمشهء ابریشمی ببافد مثل قطنی و زربفت و مانند آن. (آنندراج). که مویینه بافد. مویینه باف. (یادداشت مؤلف) :
اگر فوطه ای گیرد از شعرباف
به دستور ماکو شود موشکاف.
ملاطغرا (از آنندراج).
دلم در بت شعربافی است بند
که هر تار باشد به دستش کمند.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
- شعربافخانه؛ کارگاه موتابی و بافتن پارچه های مویی : مشرف شعربافخانه مبلغ پانزده تومان مواجب و از یک تومان رسوم که جمع میشود سی و سه دینار و دو دنگ رسوم داشته. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص 63).
|| (ن مف مرکب) شعربافته. پارچهء بافته از موی. مویی: پیراهن شعرباف. (یادداشت مؤلف).

شعربافی.

[شِ] (حامص مرکب) سرودن اشعار بی ارزش. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شِعرباف شود.

شعربافی.

[شَ] (حامص مرکب) شغل و صنعت شعرباف. || (ص نسبی) منسوب به شعرباف. (ناظم الاطباء). رجوع به شَعرباف شود.

شعرخوان.

[شِ خوا / خا] (نف مرکب)خوانندهء شعر. انشادکنندهء شعر. که شعر بخواند. (از یادداشت مؤلف) :
بلبل چو سبزه دید همه گشته مشکبوی
گاهی سرودگوی شد و گاه شعرخوان.
خاقانی.
سروقد و ماهروی لاله رخ و مشکبوی
چنگزن و باده نوش رقص کن و شعرخوان.
خاقانی.
آن شاهد شهدلفظ زیبا
آن شاعر شعرخوانم این است.نظامی.

شعر خواندن.

[شِ خوا / خا دَ] (مص مرکب) انشاد شعر. قرائت شعر. (یادداشت مؤلف). انشاد. (منتهی الارب) (دهار) (مصادر اللغة زوزنی). استنشاد. (تاج المصادر بیهقی) :شعرا پیش آمدند و شعر خواندند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 276). شاعران شعر خواندند که عید فطر شعر نشنوده بودند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص576).
ای آنکه جز از شعر و غزل هیچ نخوانی
هرگز نکنی سیر دل تنبل و ترفند.کسائی.

شعرخوانی.

[شِ خوا / خا] (حامص مرکب) شعر خواندن و بیان کردن شعر. (ناظم الاطباء) :
علی بِنْ براهیم از شهر موصل
بیامد به بغداد در شعرخوانی.منوچهری.

شعرسرا.

[شِ سَ / سُ] (نف مرکب)شعرسرای. رجوع به شعرسرای شود.

شعرسرای.

[شِ سَ / سُ] (نف مرکب)شاعر. شعرگو. گوینده. سراینده. شعرسرا. (یادداشت مؤلف) :
وقت آن شد که به دشت آید طاوس و تذرو
تا شود بر سر شخ کبک دری شعرسرای.
فرخی.
همچون ردهء مور به دَرْشان شده از حرص
از تنگی دست این گُرُه شعرسرایان.سوزنی.

شعرشناس.

[شِ شِ] (نف مرکب)سخن سنج. سخن شناس. (یادداشت مؤلف). آشنا به فنون و رموز شعر و ادب : امیر شعرشناس بود. (چهارمقاله عروضی چ معین ص 63).
شاه فرهنگ دان شعرشناس
پیش از آن داستان که بود قیاس.نظامی.

شعرشناسی.

[شِ شِ] (حامص مرکب)عمل و صفت شعرشناس. (یادداشت مؤلف). رجوع به شعرشناس شود.

شعرفهم.

[شِ فَ] (نف مرکب) که شعر را درک کند. که شعر را بفهمد و بشناسد. شعرشناس. سخندان :
کس بجز شاعر تلاش ما نمی فهمد کلیم
شعرفهمان جمله صیادند صید بسته را.
کلیم کاشی (از آنندراج).
و رجوع به شعرشناس شود.

شعر گفتن.

[شِ گُ تَ] (مص مرکب) شدو.
(تاج المصادر بیهقی). قرض. (تاج المصادر بیهقی). الهام. انشاد. سرودن شعر. گفتن شعر. (یادداشت مؤلف). مقص. (منتهی الارب). اِشعار. (منتهی الارب). شَعْر. شِعْر. (منتهی الارب) :
مگوی شعر پس ار چاره نیست از گفتن
بگوی تخم نکو کار و رسم بد بردار.
بوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
روزگاری کآن حکیمان سخنگویان بدند
کرد هر یک را به شعر نغز گفتن اشتهی.
منوچهری.
خواجه بوسهل زوزنی دوات و کاغذ خواست و بیتی چند شعر گفت. (تاریخ بیهقی).
شعر گفتن به عذر سیم و شکر
مختصر عذرخواه مختصر است.خاقانی.
|| مدح کردن به شعر. ستایش کردن به شعر :عاقبت کار آدمی مرگ است اگر امروز اجل رسیده است کس باز نتواند داشت که بر دار کشند یا جز دار که بزرگتر از حسین علی نیم. این خواجه [ بوسهل زوزنی ] که مرا [ حسنک را ] این میگوید مرا شعر گفته است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 181).
یک چند به زرق شعر گفتن
بر شعر سیاه و چشم ازرق.ناصرخسرو.

شعرگوی.

[شِ] (نف مرکب) شعرگو. گویندهء شعر. سراینده. شاعر. گوینده. (یادداشت مؤلف). شاعر. (منتهی الارب). || مدیحه سرای. ستایشگر. که به شعر مدح کند :
عنصری بایستی اندر مجلس تو شعرگوی
من که باشم در جهان یا خود چه باشد شعر من.
سوزنی.
و رجوع به شعر گفتن شود.

شعرگویی.

[شِ] (حامص مرکب) شاعری و صنعت شعر گفتن. (ناظم الاطباء). رجوع به شعرگوی و شعر گفتن شود.

شعرور.

[شُ] (ع اِ) شاعر. (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء). شاعر. سپسِ شویعر. (منتهی الارب). شاعر توانا را خِنْذیذ و آنکه در درجهء پائین تر از او قرار دارد شاعر، و پائین تر از شاعر را شویعر و پائین تر از شویعر را شعرور گویند. (از اقرب الموارد). و رجوع به شاعر شود. || بادرنگ ریزه. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). خیار ریز. (از اقرب الموارد). خیار خرد. (مهذب الاسماء) (یادداشت مؤلف). || مگس که بر شتر نشیند. ج، شَعاریر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شعرورة.

[شُ رَ] (ع اِ) بادرنگ ریزه. ج، شَعاریر. (ناظم الاطباء). قثاء صغیر. قثاء بری. (از تحفهء حکیم مؤمن). واحد شعرور به معنی خیار ریز. (از اقرب الموارد). و رجوع به شعرور شود.

شعرة.

[شَ رَ] (ع اِ) موی، و هی اخص من الشعر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). و رجوع به شَعر و موی شود. || واحد موی یعنی یک موی. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). یک موی. (منتهی الارب) (آنندراج). یک تار موی. ج، شعرات. (مهذب الاسماء). || دختر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِمص) پیری. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

شعرة.

[شَ عِ رَ] (ع ص) گوسپندی که میان هر دو شکاف سم آن موی برآمده باشد و پس از برآمدن موی بسا باشد که خون از آن رود. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). گوسفندی که در میان زنگلها موی دارد. (مهذب الاسماء). || گوسپندی که بر بن ران وی خارش بود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شعرة.

[شِ رَ] (ع اِ) شعره. موی زهار زن، یا عام است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). موی زهار. (مهذب الاسماء) (دهار) (یادداشت مؤلف). عانه، و بعضی گفته اند موی عانهء زن. (یادداشت مؤلف). موی شرم زن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || زیر ناف که روییدنگاه زهار است. || پاره ای از موی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شعرة.

[شِ / شَ رَ](1) (ع مص) دانستن و دریافتن چیزی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دانستن. (مصادر اللغة زوزنی). شعر. (ناظم الاطباء). و رجوع به شعر شود.
(1) - در اقرب الموارد و ناظم الاطباء به فتح و ضم و کسر شین هر سه آمده است.

شعری.

[شَ را / شُ را / شِ را](1) (ع اِمص)شعر. (ناظم الاطباء). دانستن و دریافتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به شعر شود.
(1) - در اقرب الموارد به فتح شین نیامده است.

شعری.

[شَ] (ص نسبی) شَعریّ. منسوب به شعر یعنی مویین. (ناظم الاطباء). مویین. مویینه. (یادداشت مؤلف). رجوع به شَعر شود. || شعرباف. (مهذب الاسماء). || شعرفروش. || جوفروش. (مهذب الاسماء).

شعری.

[شِ] (ص نسبی) منسوب به شعر و نظم. (ناظم الاطباء).
- قیاس شعری؛ نوعی قیاس از منطق. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (یادداشت مؤلف).
رجوع به شعر شود.

شعری.

[شَ عَ ری ی] (ع اِ) چوزهء مرغ مردارخوار. ج، شَعَریّات. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شعری.

[شَ را / شِ را / شُ را] (اِخ) نام دو ستاره، یکی شعری العَبور و دیگری شعری الغمیصاء. شعری العبور که شعرای یمانی گویند ستاره ای است بسیار روشن که بعد از جوزا برآید و در آخر تابستان اول شب بر فلک نمایان گردد، و آنرا شعری العبور از آن جهت گویند که از مجرّه عبور کرده است. و شعری الغمیصاء که اخت سهیل است روشنی کم دارد و گویا از سهیل دور افتاده بر آن می گرید و چشم وی چرک آلود شده و روشنی کم دارد، و این ستاره را شعرای شامی نیز گویند. (از غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (آنندراج). نام ستاره ای است که بنوخزاعه آنرا پرستیدندی. (ترجمان القرآن جرجانی چ دبیرسیاقی ص 61). در استعمال فارسی زبانان بر وزن دهلی خوانند و آن ستاره ای روشن است که در ایام جاهلیت بعضی قریش به خدایی پرستش میکردند. هر جا که فقط شعری مذکور شود مراد شعرای عَبور باشد که بغایت روشن است، و سوای شعرای عَبور و شعرای غمیصاء مجازاً اطلاق شعری بر یک دو ستارهء دیگر نیز کنند. (از غیاث اللغات) (آنندراج). شباهنگ. کاروانکش. ستارهء سحری. کوکبی است که پس از جوزا طالع شود در بیستم تموز. شعری العَبور و شعری الغمیصاء را شعریان و اختاسهیل گویند. (یادداشت مؤلف). ستاره ای که در جوزاء برآید و طلوع آن در شدت گرماست و شعرای یمانی نامیده میشود و ملقب به عَبور است. ستارهء دیگری در ذراع(1)برآید و شعرای غمیصاء نامیده میشود. (از اقرب الموارد) :
بزن ای ترک آهوچشم اهوازی نَهر تیری(2)
که باغ و راغ و کوه و دشت پُرماه است و پرشعری.
منوچهری.
شعری چو سیم خردشده باشد
عیوق چون عقیق یمان احمر.ناصرخسرو.
طلایه بر سپه روز کرد لشکر شب
ز راست فرقد و شعری ز چپ سهیل یمن.
مسعودسعد.
براق همت او اوج مشتری و زحل
سریر دولت او فرق فرقد و شعری.
ابوالفرج رونی.
چمن مگر سرطان شد که شاخ نسترنش
طلوع داد به یک شب هزار شعری را.
سوزنی.
ساخته و تاخته ست بخت جهانگیر او
ساخته شعری براق تاخته بر فرقدان.
خاقانی.
شعری به شب چو کاسهء یوزی نمایدم
یعنی یکی است حلقه بگوش در سخاش.
خاقانی.
زیوری آورده ام بهر عروسان بصر
گویی از شعری شعار فرقدان آورده ام.
خاقانی.
چون نه شعری نه سهیل است و نه مهر
یمن و شام و خراسان چه کنم.خاقانی.
صیدی چنین که گفتم وِاقبال صیدگه را
شعری زننده قرعه سعدالسعود فالش.
خاقانی.
شعری را گریه پشت دوتا کرد. (ترجمه تاریخ یمینی ص 189). شعر او از مرتبهء شعری بازگفتی. (ترجمه تاریخ یمینی ص 255).
شعری به سیاقت یمانی
بی شعر به آستین نشانی.نظامی.
شعری به سر گذارد و پروین به چشم خویش
شعری که من نویسم در وصف آن جناب.؟
(1) - ذراع؛ یکی از منازل قمر به شب هفتم ماه.
(2) - ن ل:... آهو از سر تیری.

شعری.

[شِ / شَ] (اِخ) ممال شِعْری. (یادداشت مؤلف). ستارهء شِعْری. (ناظم الاطباء) :
سهیل از شَعر شکّرگون برآورد
نفیر از شعری گردون برآورد.نظامی.
- شعری یمان؛ شعرای یمانی :
داده هزار اخترم نتیجهء خورشید
آن بگهر شعری یمان صفاهان.خاقانی.
و رجوع به شعری شود.

شعری.

[شِ] (اِخ) تیره ای از ایل آقاجری کهکیلویه (ایلات فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان ص 88).

شعری.

[شِ را] (اِخ) کوهی است نزدیک حرهء بنی سلیم. (منتهی الارب).

شعری.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان کاکی بخش خورموج شهرستان بوشهر. سکنه آن 143 تن است. آب آن از چاه. محصول عمدهء آن غلات است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شعریات.

[شَ عَ ری یا] (ع اِ) جِ شَعَریّ. (ناظم الاطباء). رجوع به شَعَریّ شود. || جوجه های کرکس. (از اقرب الموارد).

شعریان.

[شِ] (اِخ) به صیغهء تثنیه، دو ستارهء شعری یعنی شعری العبور و شعری الغمیصاء. (از غیاث اللغات) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). اختاسهیل. شعرای شامی و شعرای یمانی :
چو پاسی از شب دیرنده بگذشت
برآمد شعریان از کوه موصل.منوچهری.
شده شعریانش چو دو چشم مجنون
شده فرقدانش چو دو خدّ لیلی.منوچهری.
محتمل مرقد تو فرقدین
متصل مسند تو شعریان.خاقانی.
شعریان از اوج رفعت در حضیض خاک شد
چرخ بایستی که بر شام و یمن بگریستی.
خاقانی.
یا نحوس کید قاطع را ز جهل
بر سعود شعریان خواهم فشاند.خاقانی.

شعری العبور.

[شِ رَلْ عَ] (اِخ) شعرای عبور. نام ستاره ای که بعد جوزا برآید. (منتهی الارب). و رجوع به شعرای عبور شود.

شعری الغمیصاء .

[شِ رَلْ غُ مَ] (اِخ)شعرای شامی، و این شعری با شعری العبور هر دو اخت سهیل اند. (منتهی الارب). رجوع به شعرای شامی شود.

شعری الیمانیة.

[شِ رَلْ یَ نی یَ] (اِخ)شعری العبور. (یادداشت مؤلف). رجوع به شعرای یمانی شود.

شعری شامی.

[شِ یِ] (اِخ) شعرای شامی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شعرای شامی و غیاث اللغات شود.

شعریه.

[شَ ری یَ / یِ] (از ع، ص نسبی، اِ)(1) تأنیث شعری. (یادداشت مؤلف). نوعی از پرده و حجاب. || (ص نسبی) شعری و مویین. (ناظم الاطباء). مویین. (لغات فرهنگستان). || قسمی رشتهء سخت باریک کرده. (یادداشت مؤلف).
- عروق شعریه؛ رگهای باریکی است مانند موی که از مُحدب کبد روید. (از بحر الجواهر) (از کشاف اصطلاحات الفنون). رگهای مویینه. رگهای مویین.
(1) - Capilaire.

شعری یمن.

[شِ یِ یَ مَ] (اِخ) شعرای یمانی :
گر بر شعری یَمن یُمن مثال تو رسد
مسخ شود سهیل وار ار نکند مسخری.
خاقانی.
و رجوع به شعرای یمانی شود.

شعریین.

[شِ ریَ] (اِخ) شعریان. دو شعری. شعرای شامی و شعرای یمانی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شعری و شعریان شود.

شعشاع.

[شَ] (ع ص) دراز. رجوع به شعشع شود. || سبک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || نیکو. || خوب خلقت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). || زیرک و ماهر در کار. (از اقرب الموارد). || خوشنما. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || پریشان. متفرق. || سایهء تنک پراکنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و رجوع به شعشع شود.

شعشع.

[شَ شَ] (ع ص) دراز. || سایهء پراکندهء تنک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و رجوع به شعشاع شود. || تابان. (یادداشت مؤلف):(1)
وآن سر و آن فرق کش شعشع شده
وقت پیری ناخوش و اصلع شده.مولوی.
(1) - شُع شُع را اگر در فارسی به فتح (شَ) بخوانیم که در خوش آیندی از بلند شدن مویها گویند با معنی شعر مناسب است. رجوع به شع شع شود.

شع شع.

[شُ شُ] (ع اِ صوت) (از «ش وع») کلمه ای است که در خشنودی و شعف از رضامندی و صبر و تفویض گویند. (ناظم الاطباء). امر است بر تحریض بر قناعت و صبر بر تنگی عیش و تطویل شعر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || درخوش آیندی از بلند شدن مویها گویند. (ناظم الاطباء).

شعشعات.

[شَ شَ] (ع اِ) جِ شعشعه، به معنی روشنی آفتاب و درخشش و پرتو. (از یادداشت مؤلف) :
تا زبون گردد به پیش آن نظر
شعشعات آفتابِ باشرر.مولوی.

شعشعان.

[شَ شَ] (ع ص) دراز و نیکوخلقت. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). نیکو. (مهذب الاسماء). و رجوع به شعشاع و شعشع و شعشعانی شود.

شعشعانات.

[شَ شَ] (ع ص، اِ) جِ شَعْشَعانة. (ناظم الاطباء). رجوع به شعشعانة شود.

شعشعانة.

[شَ شَ نَ] (ع ص) ماده شتر دراز نیکوخلقت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شعشعانی.

[شَ شَ نی ی] (ع ص) مرد دراز نیکوخلقت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دراز. (از اقرب الموارد). و رجوع به شعشعان شود. || تابنده. (فرهنگ فارسی معین). || لطیف. (فرهنگ فارسی معین).

شعشعة.

[شَ شَ عَ] (ع مص) آب آمیختن مر شراب را. (منتهی الارب) (از تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء) (از غیاث اللغات) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || آب آمیختن شیر را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از غیاث اللغات) (آنندراج). || برداشتن سر اشکنه را و دراز گردانیدن روغن آن را و چرب ساختن: شعشع الثرید. (از منتهی الارب)(1) (از ناظم الاطباء). || آمیختن بعض چیزی را به بعض آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || چکانیدن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِ) شراب. (آنندراج) (از غیاث اللغات).
(1) - در اقرب الموارد چنین است: شعشع الثریدة؛ رفع رأسها و طوله. و قیل: اکثر ودکها و سمنها. که شاید ترجمهء آن بدینسان درست تر باشد: برداشتن سر ترید و فرزنی آن (سر) را که طَول بخوانیم نه طَوَّلَ و بقولی بسیار کردن چربش و روغن آن را، که سَمن بخوانیم نه سَمَنَ تا «دراز گردانیدن سر اشکنه» که نامفهوم است حذف گردد.

شعشعه.

[شَ شَ عَ / عِ] (از ع، اِمص)شعشعة. تابندگی. تابناکی. شعشعهء جمال فلان. (یادداشت مؤلف). روشنی. (از آنندراج) :
فر فردوس است این پالیز را
شعشعهء عرش است مر تبریز را.
مولوی.
بیخود از شعشعهء پرتو ذاتم کردند
باده از جام تجلیّ صفاتم دادند.حافظ.
شعشعهء شعلهء توضیحش صیقل آئینهء اظهار.
(ظهوری، از آنندراج).
آفتاب شعشعهء مهر سایه مهر پناه.
(عرفی شیرازی، از آنندراج).
|| به معنی روشنی آفتاب است، و کسانی که به یک عین نویسند خطاست ولی در زبان عرب بدین معنی نیامده. (از غیاث اللغات) (از آنندراج).

شعشعی.

[شَ شَ] (ص نسبی) تابان و درخشان :
ظاهر ما چون درون مدعی
در دلش ظلمت زبانش شعشعی.مولوی.

شعصب.

[شَ صَ] (ع ص) پیر کلانسال. (ناظم الاطباء). مرد کلانسال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شعصبة.

[شَ صَ بَ] (ع مص) پیر فانی گردیدن شیخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شعصور.

[شُ] (ع اِ) گردکان دشتی. (ناظم الاطباء). چهارمغز دشتی. (منتهی الارب) (آنندراج). جوز برّی. (یادداشت مؤلف). جوز هندی. (از اقرب الموارد). و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شعع.

[شُ عُ] (ع اِ) جِ شُعاع. (اقرب الموارد) (دهار) (ناظم الاطباء). رجوع به شعاع شود.

شعف.

[شَ] (ع مص) شیفته کردن دوستی کسی دل کسی را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شیفته گردانیدن. (ترجمان القرآن جرجانی) (دهار). دل بردن و شیفته گردانیدن. عشق. (از مصادراللغة زوزنی). || بیمار گردانیدن دل کسی را. (از آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || رسیدن چیزی به پردهء دل و سویدای دل یا حجاب اندرون دل. (آنندراج). و رجوع به شغف شود. || قطران مالیدن شتر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || سبز شدنْ گرفتنِ گیاه خشک. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). یا این معنی به غین معجمه است: شغف. (منتهی الارب). و رجوع به شغف شود. || قرار گرفتن چیزی در روی چیزی. درآویختن چیزی به چیزی. (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شعف.

[شَ عَ] (ع مص) پوشیدن دوستی دل کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شیفته گردانیدن دوستی کسی را و تمام گرفتن دوستی دل را. (غیاث اللغات). شیفته گردانیدن. (مجمل اللغة). برسیدن دوستی در میان دل. (مصادر اللغة زوزنی). و رجوع به شَعْف و شغف شود. || مبتلا به بیماری شعف گردیدن ماده شتر. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). بسیارشعف گردیدن ماده شتر. (منتهی الارب). بسیارشعف گردیدن. (آنندراج). || مشغول کردن. (یادداشت مؤلف).

شعف.

[شَ عَ] (ع اِ) شدت بیم. || عشقی که دل برد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || سر کوهان. || پوست درخت غاف. || بیماری مر ماده شتر را که از آن موی چشم وی فروریزد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || جِ شَعَفَة. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شعفة شود. || (اِمص) خوشحالی و خوشدلی و شادمانی. (ناظم الاطباء). شدت فرح. (یادداشت مؤلف) : ایشان را بدان میلی و شعفی بود. (کلیله و دمنه).
لاجرم از عشق نعت در شعف مدح تو
زآتش خاطر مراست شعر چو آب روان.
خاقانی.
تا نشان تیر او کردند یک یک از شعف
ای مسیحا کاش ارواحم همه اعضا بدی.
مسیحای کاشی (از آنندراج).
|| شیفتگی. شیفتگی در دوستی. فریفتگی. شدت حب. (یادداشت مؤلف).
- شعف دادن؛ مشتاق گردانیدن. (آنندراج) :
مرا چشم آهو شعف داده است
که همرنگ آن لیلی افتاده است.
ملاطغرا (از آنندراج).

شعفاء .

[شَ] (ع ص) ماده شتر مبتلا به بیماری شَعَف. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شتر مادهء شعف رسیده، خاص به اناث است و گفته نمیشود: جمل اشعف(1). (منتهی الارب). خاص به اناث است و گفته نمیشود: جمل اشعف، بلکه گویند: اسعف. (از اقرب الموارد). و رجوع به اسعف و شعف شود.
(1) - در متن منتهی الارب به غلط اشعت نوشته شده است.

شعفات.

[شَ عَ] ع اِ) جِ شَعَفَة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جِ شعفة، به معنی سر کوه و سر هر چیزی. (آنندراج). و رجوع به شعفة شود.

شعفان.

[شَ] (اِخ) شَعْفَین. به صیغهء تثنیه، نام دو کوه در غور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دو کوه است به غور. (از معجم البلدان). و از این معنی مثلی است: لیکن بشعفین انت جدود. قال رجل التقط منبوذة فرآها یوماً تلاعب اترابها و یمشی علی اربع و تقول احلبونی فانی خلقة جدوداً لجودالاتان؛ این مثل را دربارهء کسی گویند که بشدت بدخو شده و سپس رهایی یافته باشد از آن. (از ناظم الاطباء).

شعفر.

[شَ فَ] (اِخ) نام زنی است. || بطنی است از بنی ثعلبیة و ایشان را بنوالسعلاة گویند. || اسب شمربن حارث ضبی. (منتهی الارب).

شعفرة.

[شَ فَ رَ] (اِخ) شاعری است کلبی که میان او و مرعش مهاجات واقع شد. (منتهی الارب). نام شاعری. (ناظم الاطباء).

شعفة.

[شَ فَ] (ع مص) شیفته گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به شعف شود.

شعفة.

[شَ فَ] (ع اِ) شَعَفَة. باران نرم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به شَعَفَة شود.

شعفة.

[شَ عَ فَ] (ع اِ) شَعْفَة. سر کوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (مهذب الاسماء) (دهار) (از اقرب الموارد). || سر هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). بالای هر چیزی. (از اقرب الموارد). ج، شَعَف، شُعوف، شِعاف، شَعَفات. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || گیسوی غلام. (از اقرب الموارد). || پارهء موی مجتمع در سر، یا عام است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || باران نرم.
-امثال: ماتنفع الشعفة فی الوادی الرعب؛ در حق کسی گویند که شی ء اندک و حقیر به کسی دهد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). و رجوع به شَعْفَة شود.
|| سر قلب یعنی آن جایی که به علاقهء رگ آویزان است. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). سر قلب. (از اقرب الموارد).

شعل.

[شَ] (ع مص) نگریستن پایان کار را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). امعان در کار. (از اقرب الموارد). || برافروختن آتش را (متعدی). (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). افروختن. برافروختن. روشن کردن. برفروختن. شعله زدن. زبانه کشیدن. (یادداشت مؤلف).

شعل.

[شَ] (ع ص) مرد سبک تیزخاطر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شعل.

[شَ عَ] (ع اِ) سپیدی در دم اسب و پیشانی و پس سر آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به شعلة شود.

شعل.

[شَ عَ] (ع مص) پیدا شدن سپیدی در دم اسب و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شعل.

[شُ عَ] (ع اِ) جِ شُعْلَة. (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء). رجوع به شعلة و شعله شود.
- بنوشُعْل؛ بطنی از تمیم. (ناظم الاطباء).

شعل.

[شُ عُ] (ع اِ) جِ شُعْلة. (ناظم الاطباء). رجوع به شعلة و شعله شود. || جِ شعیلة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شعیلة شود.

شعل.

[شَ] (اِخ) لقب تَأَبَّطَ شراً. (از منتهی الارب). تَأَبَّطَ شراً یا ثابت فهمی (ثابت بن جابربن سفیان فهمی) بدین کلمه ملقب شد. (از اقرب الموارد). وی از صعالیک یا عدایین عرب بود و از شاعران نامدار عرب جاهلیت بشمار میرفت. و رجوع به ثابت و تأبط شراً شود.

شعلاء .

[شَ] (ع ص) مؤنث اشعل. استری که در دم آن سپیدی بود. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تأنیث اشعل. (یادداشت مؤلف) (اقرب الموارد). مؤنث اشعل، و اگر تمام دم سپید باشد آنرا اصبغ نامند. (از آنندراج). و رجوع به اشعل شود. || رنگی از رنگهای چشم. (یادداشت مؤلف). کسی که به خلقت چشم وی به سرخی زند. (از اقرب الموارد).
-غرة شعلاء؛ سفیدی که یکی از چشمها را میگیرد تا در آن داخل میشود. (از اقرب الموارد). و رجوع به اشعل شود.

شعلات.

[شُ عَ] (ع اِ) جِ شُعْلة. (ناظم الاطباء). رجوع به شعلة و شعله شود.

شعلع.

[شَ عَلْ لَ] (ع ص) دراز از مردم و از حیوان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). دراز. (مهذب الاسماء). شَعَنْلَع. (آنندراج) (منتهی الارب). و رجوع به شعنلع شود.

شعلعة.

[شَ عَلْ لَ عَ] (ع ص) درخت پریشان شاخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شعلول.

[شُ] (ع اِ) زبانهء آتش. (از اقرب الموارد). || گروهی از مردم و جز ایشان. ج، شعالیل. (از اقرب الموارد). و رجوع به شعالیل و شعاریر شود.

شعلة.

[شُ لَ] (ع اِ) شعله. سپیدی در دم اسب و پیشانی و پس سر آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و رجوع به شَعَل شود. || هیمه ای که در آن آتش درگرفته باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زبانه و درخشش آتش. ج، شُعُل. (منتهی الارب). ج، شُعَل، شُعَلات، شُعول. (ناظم الاطباء). درخشش و زبانهء آتش. به فتح خطاست. (غیاث اللغات) (از آنندراج). پارهء آتش که می درخشد. (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). زبانه. زبانه آتش. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شعله شود.

شعلة.

[شُ لَ] (اِخ) ابوالعباس شعلة بن بدر اخشیدی. فرمانروای دمشق و امیری شجاع و زبردست بود. وی در سال 344 ه . ق. در جنگی که با مهلهل عقیلی میکرد کشته شد. (از اعلام زرکلی).

شعله.

[شُ لَ / لِ] (از ع، اِ) شعلة. زبانهء آتش و وراغ. (ناظم الاطباء). زبانه. زبانهء آتش. الاو. الو. آتش افروخته. لهیب. آفرازه. پارهء آتشی که می درخشد. پارهء آتش که می بجهد. قبس. مقباس. (یادداشت مؤلف). صاحب آنندراج گوید: زبانهء درخشش آتش، وشو، سرکش، بیباک، درگیر، دوزخ سوار، موجدار، خس پوش، افسرده، از صفات آن و تیغ، خنجر، سنان، علم، نخل، شاخ، شاخسار، انگشت، مینا، گل، شبنم، آب، موج، جویبار، طلا، حریر، کلاه، عروس، از تشبیهات اوست، و با لفظ چیدن و نهادن و زدن و فکندن و گرفتن و پیچیدن و کشیدن و مکیدن و کشتن و نشاندن و نشستن و کشته شدن مستعمل است. (آنندراج) :
به دست هر یک از ایشان یکی پلارک تیغ
چنانکه باشد در دست دیو شعلهء نار.
؟ (از فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی).
دم اندر حلق آن چون تفته شعله
مژه بر پلک این چون تیر خار است.
مسعودسعد.
مستحق است که... از شعلهء صولت انصار حق شرری در نهاد او زنند. (ترجمه تاریخ یمینی ص 345). شعلهء آن حرب بر آن حالت زبانه میزند. (ترجمه تاریخ یمینی ص 352).
مرا چون خلیل آتشی در دل است
که پنداری این شعله بر من گِل است.
(بوستان).
آتش چو به شعله برکشد سر
چه هیزم خشک و چه گل تر.
امیرخسرو دهلوی.
ز اقتدار تو نَبْوَد عجب اگر یابد
سنان شعلهء هیجا ز نوک خار شکست.
حسین ثنایی (از آنندراج).
هم پرتو دشنه ماهتابش
هم خنجر شعله نطع خوابش.
شیخ ابوالفیض فیاضی (از آنندراج).
چو نخل شعله به باغ جهان به یک عالم
نه کس بهار مرا دید نی خزان مرا.
کلیم کاشانی (از آنندراج).
به شاخ شعله آن مرغی نشیند
که از آتش شرر چون دانه چیند.
زلالی خوانساری (از آنندراج).
اگر بردی به نبضش شعله انگشت
شدی خاکسترش انگشت در مشت.
زلالی خوانساری (از آنندراج).
در مجلس شراب رخ شرمگین مجوی
از جویبار شعله گل کاغذین مجوی.
صائب تبریزی (از آنندراج).
ظهوری داغهای تازه و تر بر جگر چیدم
به موج شعله از دل جوشهای شام میشویم.
ظهوری ترشیزی (از آنندراج).
از هر رگم یکی علم شعله شد بپای
با غمزه ای که بر سر فصادی من است.
طالب آملی (از آنندراج).
گر به این قانون علی از دست دل افغان کنم
شعلهء فریاد ما گردد گواه عندلیب.
ملا علی خراسانی (از آنندراج).
فسردگی مطلب از دلم که در ایجاد
به تیغ شعله بریدند ناف داغ مرا.
بیدل (از آنندراج).
دل افسرده را آغوش سیلاب است آسایش
عروس شعله را در بستر آب است آسایش.
میرزا معز فطرت (از آنندراج).
عیار حسن سرکش را محبت میکند کامل
طلایه شعله را پروانه دست افشار میسازد.
فطرت (از آنندراج).
بی تو گل شعله ام به دامن آه است
در نظرم داغ همچو لاله سیاه است.
محمداسحاق شوکت (از آنندراج).
سرگرم باده روز شدن تیره روزی است
مینای شعله ای شکند شب خمار شمع.
نعمت خان عالی (از آنندراج).
-امثال: یک شعله بس است خرمنی را.
امیرخسرو.
- آب شعله؛ کنایه از سخنان آتشین. سخنان سوزناک و مؤثر :
گشایم تا به وصف او زبان را
به آب شعله میشویم دهان را.
ملا ابوالبرکات منیر (از آنندراج).
- بالا گرفتن شعلهء کار کسی؛ سخت روشن و موفقیت آمیز شدن کار او. بالا گرفتن کار او. به کمال رسیدن کار وی : او به مدد ایشان مستظهر شد و شعلهء کار او بالا گرفت. (ترجمه تاریخ یمینی ص190).
- پرشعله؛ که پر از زبانهء آتش باشد. پرلهیب. کنایه از سخت روشن و تابان. برافروخته :
نباید روشنی بردن به شب زین پس که بی آتش
ز لاله دشت پرشمع است و از گل باغ پرشعله.
فرخی.
- شعلهء آتش؛ لَهیب. لهبان. لهاب. لَهَب. (منتهی الارب): لهیب؛ شعلهء آتش خالص از دود. (منتهی الارب).
- شعلهء آواز؛ سوز آواز. گیرایی آواها :
چنانکه آینه گیرند در چراغانی
عیان ز گردن او شعله های آواز است.
تأثیر (از آنندراج).
بود از شعلهء آواز قلقل بزم ما روشن
سرت گردم مکن خاموش ساقی شمع مینا را.
ملا طاهر غنی (از آنندراج).
فکر جانسوز مرا یک نقطه بی انداز نیست
یک سپندم بزم من بی شعلهء آواز نیست.
صائب تبریزی (از آنندراج).
- شعلهء آه؛ سوز آه :
شعله های آه من در پیش خلق
پردهء راز نهانم سوخته ست.خاقانی.
چون شعلهء آه بیدلان نقب
در گنبد جانستان زند صبح.خاقانی.
در بزم تو بی شعلهء آهی ننشینم
در عشق تو بی روز سیاهی ننشینم.
علی خراسانی (از آنندراج).
- شعله افروز؛ آتش افروز. که آتش افروزد. که زبانهء آتش برکند.
- شعله افروزی؛ آتش افروزی. صفت و عمل آتش افروز.
- شعله انگیختن؛ آتش افروختن :
شه انجم از پردهء لاجورد
یکی شعله انگیخت از زرّ زرد.فردوسی.
- شعله بالا؛ از اسمای محبوب. (از آنندراج).
- شعله برافکندن؛ شعله ور ساختن. سوزاندن. آتش زدن :
از سوز سینه شعله به طوفان برافکنم
وز شور گریه قطره به عمان برافکنم.
ظهوری ترشیزی (از آنندراج).
- شعله پوش؛ شعله پیچ. که با شعله بپوشد. که با شعله پوشیده شود :
منم که دود دلم شعله پوش می آید
لبم چو صبح تبسم فروش می آید.
طالب آملی (از آنندراج).
- شعله پیچیدن در چیزی؛ آتش افتادن در آن چیز. شعله ور شدن. سوختن آن :
معاذاللَّه مبادا شعله ای در دامنم پیچد
صبا خاکسترم را از سر ره دورتر ریزد.
ظهوری (از آنندراج).
- شعلهء تاک؛ شراب انگور. (آنندراج) :
سوز جگر سوخته ام از گل صهباست
داغ دل صدپاره ام از شعلهء تاک است.
علی خراسانی (از آنندراج).
- شعلهء جام؛ کنایه از شراب است. (آنندراج) :
به مغزم رسان شعلهء جام را
کرم کن بجوشان من خام را.
ظهوری ترشیزی (از آنندراج).
- شعلهء جَوّال؛ آن است که سر چوبی که آتش در او گیرند آنرا بگردانند و در گردانیدن بصورت دایره بنظر آید. شعلهء جَوّاله. (آنندراج) :
ز لعب کینه به دست یلان آتش خوی
سنان به چرخ درآید چو شعلهء جوال.
طالب آملی (از آنندراج).
چون به گردش فتاده در جولان
آب گردیده شعلهء جوّال.
ظهوری (از آنندراج).
و رجوع به ترکیب شعلهء جواله شود.
- شعلهء جَوّاله؛ شعلهء گردنده ای که بسیار دور زند. (ناظم الاطباء). شعلهء جوال. (آنندراج). به تشدید یا تخفیف «واو»، شعله که گرد بر گرد و بسیار گردنده باشد و آن چنان باشد که به هر دو سر نی مشعلها بسته، گرد سر و دوش خود میگردانند به سرعت تمامتر. (از غیاث اللغات) :
شمع فانوس خیال آسمان پیداست کیست
شعلهء جوالهء این دودمان پیداست کیست.
صائب (از آنندراج).
تا به گلشن رفت سرو آتشین رخسار من
طوق گردن ساخت قمری شعلهء جواله را.
محسن تأثیر (از آنندراج).
و رجوع به ترکیب شعلهء جوّال شود.
- شعله جولان؛ از اسمای محبوب است. (آنندراج) :
بی رخ آن شعله جولان پیکر فرسوده ام
همچو اخگر زیر دیوار شکسته رنگ ما.
بیدل (از آنندراج).
- شعلهء چراغ؛ قراط. (دهار).
- شعله چین؛ چینندهء شعله. گردآورنده و بدست کنندهء شعله :
شقایق را نشان در آستین است
که دامان کدامین شعله چین است.
حکیم زلالی خوانساری (از آنندراج).
- شعله در چیزی چیدن؛ سوز و آه آتشین در آن نهادن :
ز رویش می سرایم گونه در گلزار می چینم
ز خویَش مینویسم شعله در طومار میچینم.
ظهوری (از آنندراج).
- شعله رخ؛ شعله روی. شعله رخسار. رجوع به مترادفات کلمه شود.
- شعله زار؛ شعله ستان. آنجا که آتش شعله ور است :
نسیمی از چمن عشق آتشی نفشاند
که گُلْسِتان مرا داغ شعله زار نکرد.
طالب آملی (از آنندراج).
و رجوع به ترکیب شعله ستان شود.
- شعله زبان؛ آنکه با زبان خود آتش افروزد. آنکه بیان آتشین داشته باشد :
فیض شمعی که شد افسرده به محفل نرسد
مردن شعله زبانان سخن خاموشی است.
میرزا رضی دانش (از آنندراج).
- شعله ستان؛ آتشکده. آتشگاه. آنجا که آتش با شعله های فراوان برافروخته است. شعله زار :
آتش عشق ز خاکستر هند است بلند
زن درین شعله ستان بر سر شوهر سوزد.
صائب تبریزی (از آنندراج).
و رجوع به ترکیب شعله زار شود.
- شعله سوار؛ که بر شعله سوار باشد. بال و پر سوخته :
با بی پر و بالان چه برد دعوی پرواز
خاشاک به این شعله سواران بفروشیم.
میرزا جلال اسیر (از آنندراج).
- شعله عذار؛ از اسمای محبوب است. (آنندراج).
- شعله قامت؛ که قامت وی آتش بر جانها زند :
که ناگه سر کشید آن شعله قامت
عیان شد زور بازوی قیامت.
محمدرضا راسخ (از آنندراج).
- شعله گرفتن؛ آتش گرفتن. سوختن. سوزاندن :
برو ای شوق بزم دیگر ساز
که مرا شعله در کباب گرفت.
حسین ثنایی (از آنندراج).
- شعله مزاج؛ از اسمای محبوب است. (آنندراج).
- شعله مکیدن؛ آتش گرفتن. مشتعل شدن. سوختن :
در شعله مکیدنم نظر کن
زین ذوق به عاشقان خبر کن.
ابوالفضل فیاضی (از آنندراج).
- شعله نشاندن؛ خاموش کردن شعلهء آتش. فرونشاندن آتش :
به موج آب گوهر کم نگردد گرمی آتش
عرق کی شعلهء آن روی آتشناک بنشاند.
بیدل (از آنندراج).
- شعله نگاه؛ که نگاهی سوزان داشته باشد. دارای نگاهی آتشین :
گشت دل در گرو شعله نگاهی است که باز
میبرد چشم سمندر که در آن دانه شود.
عبداللطیف خان تنها (از آنندراج).
- شعله نوشی؛ نوشیدن شعله. به دم کشیدن لهیب آتش، سینه آکنده از سوز و گداز کردن :
عشق را بدنام کردی سینه بر آتش بدار
شعله نوشی کن بهل بازیچهء پروانه را.
عرفی شیرازی (از آنندراج).
- شعله نهادن؛ مشتعل ساختن. آتش زدن. سوزاندن :
من پنبه به گوش کرده بودم ناگاه
آواز کسی شعله به گوشم بنهاد.
؟ (از آنندراج).
- گرفتن شعله چیزی را؛ سوزاندن آن چیز. آتش زدن بدان. برافروختن آن. شعله ور ساختن آن :
یکی را شعله بر آتش گرفته
دلش را شعلهء ناخوش گرفته.
امیرخسرو.
|| فروغ و درخش و روشنی و تابش و نور و ضیاء. (ناظم الاطباء). فروغ. روشنی. تابش. (فرهنگ فارسی معین). لمعان. (ناظم الاطباء).
- شعلهء آفتاب؛ کنایه از سوز آفتاب. تابش خورشید : پشت با بیشه داد که شعلهء آفتاب را در منابت آن راه نبودی. (ترجمهء تاریخ یمینی ص410).

شعله.

[شُ لَ] (اِخ) اغورلو (یا اغوریور، اغونور) بیگ پسر امامقلی خان حاکم فارس. از گویندگان قرن یازدهم هجری بود و شاه صفی پس از کشتن پدرش به چشمان وی نیز میل کشید و او را به زندان افکند. شعله در زندان درگذشت. از اشعار اوست:
خنده از گل گریه از ابر بهار آموختیم
ما ز هر صاحبدلی یک شمه کار آموختیم.
(از فرهنگ سخنوران) (از قاموس الاعلام ترکی).

شعله آسا.

[شُ لَ / لِ] (ص مرکب) مانند شعله. چون شعله. شعله وار. (یادداشت مؤلف).

شعله آشام.

[شُ لَ / لِ] (نف مرکب)مشتعل و ملتهب و افروخته. (ناظم الاطباء).

شعله آواز.

[شُ لَ / لِ] (ص مرکب) آواز هیجان آورندهء روح. (ناظم الاطباء). آواز باریک پرسوز که در دلها اثر کند. (آنندراج). || آتش پارهء گردنده. (ناظم الاطباء).

شعلهء اصفهانی.

[شُ لَ یِ اِ فَ] (اِخ) سید محمد طبیب متخلص و معروف به شعلهء اصفهانی. از گویندگان قرن دوازدهم هجری بود و از حکمت طبیعی و الهی و علم طب بهرهء کامل داشت. بیشتر آثار او در سبک متقدمان و قصیده بود. چندی به طبابت مشغول بود و به سال 1225 ه . ق.(1) درگذشت. از اشعار اوست:
چیست آن زیبارخ مه طلعت سیمین عذار
در سر از هر سو پریشان کرده زلف تابدار
گاه از مشک ختا ابروی او دارد خضاب
گاه از لعل مذاب انگشت او گیرد نگار.
(از مجمع الفصحاء ج2 صص261 - 262) (از قاموس الاعلام ترکی) (از فرهنگ سخنوران).
و رجوع به همین منابع شود.
(1)- سال وفات وی در قاموس الاعلام ترکی 1225 ه . ق. و در مجمع الفصحا 1260 آمده است.

شعله افشان.

[شُ لَ / لِ اَ] (نف مرکب)گسترانندهء زبانهء آتش. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

شعله افشاندن.

[شُ لَ / لِ اَ دَ] (مص مرکب) مشتعل کردن. افروختن. برافروختن. شعله ور ساختن. کنایه از سخت روشن کردن :
زآتشین تیغی که خاکستر کند دیو سپید
شعله در شیر سیاه سیستان افشانده اند.
خاقانی.
گویی از آتش شهاب فلک
شعله در دیو کافر افشانده ست.خاقانی.

شعله انداختن.

[شُ لَ / لِ اَ تَ] (مص مرکب) روشن و تابان کردن. نورانی ساختن. روشنایی بخشیدن :
لعل در جام تا خط ازرق
شعله در چرخ اخضر اندازد.خاقانی.

شعله بار.

[شُ لَ / لِ] (نف مرکب)شعله بارنده. افشانندهء آتش پاره مانند باران. (ناظم الاطباء). شعله افشان. (فرهنگ فارسی معین) :
در جوف آب کار عتابت اگر کند
گردد بسان پنجهء خود شعله بار دست.
حسین ثنایی (از آنندراج).
و رجوع به شعله افشان شود.

شعله پیشه.

[شُ لَ / لِ شَ / شِ] (ص مرکب) آنکه هماره با آتش پاره بازی کند. (ناظم الاطباء).

شعله خو.

[شُ لَ / لِ] (ص مرکب)شعله خوی. آتشی. (ناظم الاطباء). آتش طبع. آتش مزاج. و صاحب آنندراج گوید: آن را دربارهء محبوب بکار برند :
نتواند آرزویی در دل نهاد خرمن
برقی ز شعله خویی گر در نهاد باشد.
ظهوری ترشیزی (از آنندراج).
|| آتش خوی و تندخوی. (ناظم الاطباء).

شعله خویی.

[شُ لَ / لِ] (حامص مرکب)تندخویی. (ناظم الاطباء). عمل شعله خو. و رجوع به شعله خو شود.

شعله خیز.

[شُ لَ / لِ] (نف مرکب)زبانه دار. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شعله ور شود.

شعله رخ.

[شُ لَ / لِ رُ] (ص مرکب)تابنده روی. شعله روی. (ناظم الاطباء). و رجوع به شعله روی شود.

شعله رخسار.

[شُ لَ / لِ رُ] (ص مرکب)شعله رخ. شعله روی. تابنده رخسار. شعله دیدار. صاحب آنندراج گوید: از اسمای محبوب است. مجازاً، آنکه چهره ای چون آتش زبانه کننده دارد از زیبائی و تابناکی :
گریبان می درم بیخود چو بینم شعله رخساری
دو دستم در تن آتش پرستان است پنداری.
ملا قاسم مشهدی (از آنندراج).
و رجوع به مترادفات مذکور شود.

شعله روی.

[شُ لَ / لِ] (ص مرکب)شعله رخ. تابنده روی. (ناظم الاطباء). شعله دیدار. شعله رخسار. (آنندراج). و رجوع به شعله رخ شود.

شعله زاده.

[شُ لَ / لِ دَ / دِ] (اِخ) کنایه از ابلیس و شیطان است (از غیاث اللغات)، بدان مناسبت که ابلیس از آتش آفریده شده است :
برهان آدمیت ما قدسیان بس اند
کو شعله زاده تا بنماید سجود ما.
صائب تبریزی (از آنندراج).
و رجوع به ابلیس شود.

شعله زدن.

[شُ لَ / لِ زَ دَ] (مص مرکب)زبانه زدن. مشتعل شدن. (فرهنگ فارسی معین). شعله ور شدن. مشتعل گشتن. برافروختن. روشن شدن :
گر آتش سیاست تو شعله ای زند
گردون از آن دخان شود اختر شرر شود.
مسعودسعد.
طرفه مدار اگر ز دل نعرهء بیخودی زنم
کآتش دل چو شعله زد صبر در او محال شد.
سعدی.
آفتاب حسن او تا شعله زد
ماه رخ در پرده پنهان میکند.سعدی.
|| سوزاندن. شعله ور ساختن :
هست از حجر و شجر دو آتش
یک شعله زن و جهان برافروز.خاقانی.
رشک اخگر شده اشک از تف نظارهء ما
شعله در بال سمندر زده فوارهء ما.
ظهوری (از آنندراج).

شعله زن.

[شُ لَ/ لِ زَ] (نف مرکب)شعله خیز. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین): ذکوره، ذکاء؛ خدرک شعله زن. نار ذکیه؛ آتش شعله زن. جاحم؛ خدرک آتش سخت شعله زن. جحیم؛ آتش شعله زن. (منتهی الارب). و رجوع به شعله خیز شود.

شعله زنان.

[شُ لَ / لِ زَ] (نف مرکب، ق مرکب) صفت حالیه. در حالت شعله زدن. در حال اشتعال. شعله ور :
آتش هیبت چنان شعله زنان در دلش
کآتش هرگز ندید کس که جهد از چنار.
خاقانی.
شمع وش پیش رخ شاهد یار
دمبدم شعله زنان میسوزم.سعدی.

شعله کار.

[شُ لَ / لِ] (ص مرکب) آنکه آتش برافروزد. آتش افروز. شعله گر :
شعله کاران را به خاکستر قناعت کردن است
هر کجا عشق است دهقان سوختن هم حاصل است.
بیدل (از آنندراج).
و رجوع به شعله گر شود.

شعله کشیدن.

[شُ لَ / لِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) شعله ور شدن. مشتعل گشتن. آتش گرفتن. سوختن. برافروختن :
سوز دلم فزون شد و تا مغز سر گرفت
آتش کشید شعله و این پنبه درگرفت.
شریف خازن تخلص (از آنندراج).

شعله گر.

[شُ لَ / لِ گَ] (ص مرکب)شعله کار. که آتش برافروزد. آتش افروز. شعله افروز :
مفید طبع بلندم چو شمع دارد گرم
ز حسن پرتو معنی دکان شعله گری.
ملا مفید بلخی (از آنندراج).
و رجوع به شعله کار شود.

شعله موصلی.

[شُ لَ یِ مَ صِ] (اِخ)ابوعبدالله محمد بن احمد حنبلی (متوفی بسال 656 ه . ق.). او راست: ابراز المعانی من حرز الامانی. (یادداشت مؤلف).

شعله ناک.

[شُ لَ / لِ] (ص مرکب) دارای شعله. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). سوزناک. سوزان :
بهوش باش دلا آه شعله ناک مکش
کنون که ناوک او سینه را گلستان کرد.
حکیم کاشانی (از آنندراج).

شعله ور.

[شُ لَ / لِ وَ] (ص مرکب)شعله خیز. (ناظم الاطباء). آنچه زبانه زند. چیزی که آتش در آن درگرفته باشد. شعله زن. مشتعل. (فرهنگ فارسی معین). ملتهب. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شعله خیز شود.
- شعله ور شدن؛ زبانه کشیدن. گر زدن. مشتعل شدن. افروختن. شعله ور گردیدن. التهاب. گرازه کشیدن. (یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیب شعله ور گردیدن شود.
- شعله ور گردیدن؛ شعله ور شدن. آتش گرفتن. اَلو گرفتن :
ار خس و خاشاک گردد پیش آتش شعله ور
چوب گل کی میتواند ساختن عاقل مرا.
صائب تبریزی (از آنندراج).
شعله ور گردد ترا بر سر درفش برق تاب
جلوه گر گردد ترا بر کف سحاب شعله بار.
شعلهء اصفهانی.
و رجوع به ترکیب شعله ور شدن شود.

شعلین.

[شُ] (ص نسبی) منسوب به شعله. یاء و نون برای نسبت است چنانکه در رنگین و سیمین. (آنندراج) (غیاث اللغات).

شعم.

[شَ] (ع مص) اصلاح کردن میان قوم. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شعموم.

[شُ] (ع ص) درازبالا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). طویل. (ناظم الاطباء).

شعمیط.

[شُ عَ] (اِخ) دهی از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز. سکنه آن 300 تن. آب آن از چاه است. محصول عمده غلات. راه آن اتومبیل رو میباشد. ساکنان از طایفهء نواسر هستند. این آبادی از چهار قریهء متصل بهم تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شعن.

[شَ عَ] (ع اِ) برگ خشک افتادهء از درخت و یا گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شعنبة.

[شَ نَ بَ] (ع مص) راست برآمدن شاخ گوسپند سپس آن پیچ خورده مایل شدن آن به جانب گوش. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء)(1).
(1) - در ناظم الاطباء بجای معنی مصدری به معنی اسمی آورده است و ظاهراً اشتباه است.

شعنلع.

[شَ عَ لَ] (ع ص) دراز از مردم و از حیوان. (از منتهی الارب)(1) (از متن اللغة) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به شعلع شود.
(1) - در منتهی الارب به تشدید نون آمده، شاید اشتباه از کاتب باشد.

شعو.

[شَعْوْ] (ع مص) بر پای خاستن موی بر اندام. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و رجوع به شعوة شود.

شعواء .

[شَعْ] (ع ص، اِ) نام ماده شتر. (از ناظم الاطباء). شتر ماده است. (منتهی الارب). || غارة شعواء؛ غارت متفرق و پریشان. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || شجرة شعواء؛ درخت پراکنده شاخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || پریشان (موی). (یادداشت مؤلف). || لشکر پراکنده. (مهذب الاسماء).

شعوانة.

[شَعْ نَ] (ع اِ) موی انبوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دستهء موی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام زنی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شعوب.

[شَ] (ع اِ) مرگ. (مهذب الاسماء) (از ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). مرگ (و آن علم است مَنیّت را و گاه الف و لام درآید او را). (از منتهی الارب) (آنندراج). غیرمنصرف است برای علمیت و تأنیث. (از اقرب الموارد) : آه از درد این شَعوب که دلهای جهانیان را شُعوب اندوه و سوگواری ساخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص452).

شعوب.

[شُ] (ع اِ) جِ شَعْب. (اقرب الموارد) (ترجمان القرآن) (مفاتیح) (ناظم الاطباء) (دهار). جِ شَعْب، بمعنی قبیلهء بزرگ. (آنندراج). و رجوع به شَعْب شود.

شعوب.

[شَ] (اِخ) قبیله ایست. (منتهی الارب) (آنندراج). || موضعی است به یمن. (آنندراج). دهی است به یمن. (منتهی الارب). کاخی است در یمن. (از معجم البلدان).

شعوبی.

[شُ بی ی] (ع ص نسبی، اِ) کسی که تازیان را حقیر شمارد و آنان را بر ایرانیان و سایر مردمان ترجیح ندهد و فضیلتی برای عرب قائل نباشد. (ناظم الاطباء). آنکه عرب را از عجم تفضیل ننهد، و آن گروه را شعوبیه گویند. (از منتهی الارب). آنکه عرب را بر عجم و سایر ملل ترجیح ننهد. مسلمی غیرعرب که بر تفوق عرب بر ملل دیگر قائل نیست. مسلم که متعصب است دربارهء عجم. ج، شعوبیة. (یادداشت مؤلف). کسی که شأن عرب را فروشمرد و ایشان را شعوبیه گویند، و در صحاح آمده که شعوبیة فرقه ای باشند که عرب را بر عجم تفضیل ننهند. (از اقرب الموارد). و رجوع به شعوبیة شود.

شعوبی.

[شَ] (اِخ) دهی است به یمن. (از منتهی الارب).

شعوبیان.

[شُ] (اِخ) شعوبیه. گروه شعوبی. (یادداشت مؤلف). رجوع به مادهء شعوبیه و تاریخ تمدن جرجی زیدان ج4 ص135 شود.

شعوبیة.

[شُ بی یَ] (اِخ) شعوبیه. گروه شعوبی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). فرقه ای از مسلمانان که به تحقیر شأن عرب و اهانت بر آنان ایستادند و منشأ این فرقه موالیان و بعضی ابناء اماءاند. گویند آنگاه که معاویه زیادبن ابیه را به پدر خود ابوسفیان پیوست، زیاد دانست که عرب چون از حقیقت امر آگاهند به این استلحاق گردن ننهند، از این رو کتابی در مثالب عرب کرد و هرگونه نقص و عیب و عار بدیشان منسوب داشت. و هم گویند که هشام بن عبدالملک به نضربن شمیل و خالدبن سلمهء مخزومی امر فرمود تا کتابی در مثالب و مناقب عرب تصنیف کردند و در این کتاب ذکری از قریش نبود و سپس هیثم بن عدی که از ادعیاء یعنی در نسب متهم بود در مثالب اهل شرف از عرب کتابی کرد و هم ابوعبیده معمربن المثنی که پدر او از یهود بود و مردم با سعهء علم و احاطهء فضل وی او را به یهودی بودن پدرش نکوهش می کردند کتابی در مثالب عرب نوشت و پس از آن علان بن الحسن الشعوبی الوراق که منسوب به زندقه بود کتابی به امر طاهربن الحسین در مثالب عرب نگاشت و در آن کتاب از مثالب بنی هاشم و سپس بطنهای قریش آغاز کرد، بعد از آن به دیگر قبایل عرب پرداخت و هر رذیله و قباحتی را به عرب نسبت کرد و طاهربن الحسین او را سی هزار درهم صلت داد و پس از آن ابن غرسیه رساله ای بلیغ در تفضیل عجم بر عرب نوشت، لکن این کتب از میان بشده است و تنها پاره هایی از بعض آن در کتب ادب و تاریخ برجایست. (یادداشت مؤلف). دین اسلام دین برادری و برابری است، و امتیاز هر کس در این دین مبین بر مبنای تقوی و فضیلت اوست چنانکه در آیهء شریفهء «انا خلقناکم من ذکر و انثی و جعلناکم شعوباً و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عندالله اتقیکم» (قرآن 49/13).(1) آمده است. عرب در صدر اسلام مبشر این اصل بود ولی بعداً بخصوص در دورهء بنی امیه سیاست عربی محض در میان آمد و همهء مناصب و مشاغل تا پایان آن دوره به عرب اختصاص داشت و به اقوام دیگر کمال تحقیر و اهانت می شد. این تحقیر و اهانت بر ملل تابع مخصوصاً ایرانیان که تمدن درخشانتری داشتند گران می آمد و از این رو برای مقابله با عرب سه راه زیر را پیش گرفتند:
1- قیام سیاسی، مانند قیام ابومسلم که بالنتیجه به تشکیل دولتهای مستقل ایرانی منتهی شد.
2- قیام علیه آیین اسلام و تعمد در تخریب آن که در حقیقت نوعی مقاومت منفی بر ضد حکومت اسلامی بود و در عصر بنی عباس با شدت عجیب ادامه یافت و با مقاومت سخت خلفا مواجه گردید.
3- قیام اجتماعی و ادبی که بوسیلهء دسته ای به نام شعوبیه صورت گرفت. ظهور این دسته از عهد اموی است و اینان در آغاز کار عبارت بودند از گروهی که بر غرور و خودپسندی عربان و تحقیر سایر اقوام به دیدهء انتقاد می نگریستند و می گفتند که اسلام با چنین فکری مخالف است و تفاخر بین احزاب و قبایل را ممنوع کرده و به حکم آیهء فوق برتری را از راه تقوی دانسته است و چون این دسته به آیهء شریفهء مذکور استدلال و استناد می کردند آنان را شعوبیه خواندند. شعوبیه نخست (در دورهء بنی امیه) در مقابل مفاخرت عرب بر نژاد خویش دم از تساوی می زدند ولی بعداً تفضیل عجم بر اعراب را عنوان کردند.
اصطلاح شعوبیه: این اصطلاح از عهد بنی عباس مشهور گشت و در عهد بنی امیه با وجود ظهور آنان نام شعوبیه بدیشان اطلاق نمی گشت. در عهد بنی عباس ایرانیان بواسطهء کسب قدرت در دستگاه خلافت فرصت خوبی برای نشر افکار و عقاید خود یافتند و به تألیف کتابها و انشاد اشعار در تفضیل عجم بر عرب پرداختند و برخی از بزرگان ایرانی آنان را در این راه تشویق میکردند، چنانکه طاهربن حسین به علان شعوبی بخاطر نوشتن کتابی در مثالب عرب صلتی بزرگ بخشید. شعوبیه از اوایل قرن دوم تا چهارم هجری بشدت مشغول تبلیغ افکار و عقاید خود بودند و شعرای بزرگ ایرانی در ترویج شعوبیه شعرها ساختند چون خریمی و متوکلی و بشاربن برد، چنانکه متوکلی در قصیده ای که یعقوب لیث برای خلیفه فرستاد چنین گفت:
انا ابن الاکارم من نسل جم
و حائز ارث ملوک العجم...
فقل لبنی هاشم اجمعین
هلموا الی الخلع قبل الندم...
فعودوا الی ارضکم بالحجاز
لاکل الضباب و رعی الغنم.
از جملهء مؤلفین شعوبی ابوعثمان سعیدبن حمید بختکان و هیثم بن عدی و سهل بن هارون دشت میشانی و علان شعوبی و ابوعبیده و بسیاری دیگر از میهن پرستان ایرانی که هر یک در مثالب عرب و تفضیل عجم بر عرب کتابها نوشتند. این کتابها بمرور بر اثر تغییر روش فکری ایرانیان و نفوذ شدید اسلام و علل دیگر از میان رفت ولی اثر بزرگ آن یعنی قیام برای کسب استقلال ازدست رفته بر جای ماند. (از تاریخ ادبیات در ایران تألیف صفا صص23 - 26). و رجوع به شعوبی و الموشح ص141 و عقدالفرید فهرست ج3 و البیان و التبیین فهرست ج1 و 2 و 3 و فرهنگ فارسی معین شود.
(1) - ترجمه: ما شما را از نر و ماده آفریدیم و به طایفه ها و قبیله ها تقسیم کردیم تا از یکدیگر بازشناخته شوید، همانا گرامی ترین شما پرهیزکارترین شماست.

شعوده.

[شَعْ وَ دَ / دِ] (از ع، اِمص) شعوذة. شعبده. (ناظم الاطباء). بر وزن و معنی شعبده که نمود بی بود باشد. (برهان). و رجوع به شعبده و شعوذة شود.

شعوذ.

[شَعْ وَ] (اِخ) ابن خُلَیْدة. محدث است. || شعوذبن مالک. از رهط نعمان بن منذر است. || شعوذبن عبدالرحمان. محدث است. (منتهی الارب).

شعوذه.

[شَعْ وَ ذَ / ذِ] (از ع، اِمص) شعوذة. شعوده و شعبده و چابکی دست و تردستی. (ناظم الاطباء). سبکی و چالاکی دست. شعبده و افسون که بدان در نظر چیزی بر غیر اصل خود نماید. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سبک دستی. (دهار) : اگر به ذات خویش مقاومت نتواند کرد... به زرق و شعوذه دست به کار کند. (کلیله و دمنه). از این... شعوذه روزی پشیمان شوی. (کلیله و دمنه).
آن می و جام بین بهم گویی دست شعوذه
کرده ز سیم ده دهی صرهء زرّ شش سری.
خاقانی.
در جمله به تزویر و شعوذه و نیرنج فقیر، همگی زن در ضبط آورد. (سندبادنامه ص191). ملک نوح عشوهء او بخرید و به زرق و شعوذهء او مغرور شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص136). و رجوع به شعبده شود.

شعوذی.

[شَعْ وَ ذی ی] (ع اِ) برید چاپار و پست. (ناظم الاطباء). رسول امراء بر برید. (آنندراج). شعوذة. پیک. نامه بر. این واژه در بادیه مستعمل نیست. (از اقرب الموارد).

شعور.

[شَ] (ع اِ)(1) نوعی ماهی. (از اقرب الموارد) (یادداشت مؤلف). || (اِخ) اسب نجیبی از آن حبطات بود. (از اقرب الموارد). نام اسب پسران حارث بن عمرو. (منتهی الارب).
(1) - Scixena nebulosa.

شعور.

[شُ] (ع اِ) جِ شَعْر. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || جِ شَعَر. (ناظم الاطباء). رجوع به شَعْر و شَعَر شود. || (اِمص) فهم و دریافت و ادراک و معرفت. (ناظم الاطباء). دریافت. اندریافت. هوش. (یادداشت مؤلف).
- شعور گرفتن از کسی؛ سلب عقل و هوش از وی :
ز سنگ خاره دل آن چشم بازیگوش میگیرد
شعور از زاهد خشک آن لب می نوش میگیرد.
صائب تبریزی (از آنندراج).
|| (اصطلاح روانشناسی) نفس در عین اینکه جولانگاه حالات مختلف یا به عبارت صحیح تر، خود آن حالت است، و به وجود آنها نیز آگاهی دارد و از این حیث کسی را ماند که هم خواننده است هم مستمع. بنابراین عالم و معلوم یکی است. برای سهولت مطالعه و بیان هر یک از این دو جنبه نفس را به لفظی مخصوص تعبیر می کنیم و از این رو که خود کیفیات نفسانی است آنرا نفس می گوییم و از جهت اینکه علم به آن دارد شعور یا وجدانش مینامیم. (فرهنگ فارسی معین از روانشناسی تربیتی سیاسی). چون ادراک بدون استنباط باشد آنرا شعور خوانند و چون وقوف باشد بر حصول تمام معنی حاصل شده آنرا تصور مینامند. (فرهنگ فارسی معین از فرهنگ سجادی).
- شعور باطنی (باطن)؛(1) میان نفسانیات صریحه و مغفوله حد فاصل و قاطعی وجود ندارد بلکه حالاتی یافت میشوند که نه مغفولند و نه صریح. مجموعه نفسانیات صریحه و مجموع نفسانیات مغفوله را میتوان نامگذاری کرد و چنانکه معمول است دستهء اول را به شعور ظاهر و دستهء دوم را به شعور باطن تعبیر نمود. (فرهنگ فارسی معین).
- شعور ظاهر؛ مجموع نفسانیات صریحه. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ترکیب شعور باطنی (باطن) شود.
|| زیرکی و فِراست. || هنر. || دانش. (ناظم الاطباء).
- ارباب شعور؛ علما و حکما و دانایان. (ناظم الاطباء).
- باشعور؛ صاحب عقل و خرد و هوش. خداوند درک و فهم و معرفت. (یادداشت مؤلف).
- بی شعور؛ لفظی است که در مقام تحقیر و اهانت به کسی گویند.
- || آنکه عقل و شعور کامل ندارد.
|| (اصطلاح حکمت) ادراک شیئی است من غیر ثبات و این اصطلاح حکماست. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به حکمت اشراق ص112، 115، 117، 136، 229 و 252 شود.
(1) - Subconscience.

شعور.

[شُ] (ع مص) شَعْر. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). دریافتن و دانستن، و با لفظ گرفتن مستعمل. (آنندراج). دانستن و دریافتن. (غیاث اللغات). آگاهی یافتن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). دانستن از طریق حس. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شَعْر شود.

شعورالصقالب.

[شُ رُص صَ لِ] (ع اِ مرکب) شعورالصقالبه(1). زعفران است. (ذخیرهء خوارزمشاهی) (از تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - در تحفهء حکیم مؤمن شعورالصقالبه آمده است.

شعورة.

[شُ رَ] (ع مص) شَعْر. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). دانستن و دریافتن چیزی را. (منتهی الارب). و رجوع به شعر شود.

شعوری.

[شُ] (اِخ) حسن شعوری حلبی. از مشاهر ادباست که در حلب متولد شده و به اسلامبول رفته و در سلک منشیان دولتی منسلک و در رشتهء معارف مشهور. و از تألیفات و آثار قلمی اوست:
1- پندنامهء ترکی منظوم، که ترجمهء پندنامهء شیخ عطار است. 2- دیوان شعر. 3- فرهنگ، که لغت فارسی به ترکی است در دو جلد و به فرهنگ شعوری (یا لسان العجم) مشهور است (چ 1155 ه . ق.). وی به سال 1105 ه . ق. درگذشت. (از ریحانة الادب ج2 ص330) (از لسان العجم). و او راست: دستورالعمل، در استعارات و اصطلاحات و ضروب و امثال و نادرات فارسی. (یادداشت مؤلف).

شعوری.

[شُ] (اِخ) نیشابوری. از گویندگان قرن دهم هجری و از نیشابور بود و اغلب در مشهد اقامت میکرد. صاحب ذوق و خوش طبع است. ابیات زیر از اوست:
آرزوی ما جمال خوبرویی بیش نیست
قسمت ما از جمالش آرزویی بیش نیست.
شعوری چون روم از بیخودی ناخوانده در بزمش
پی رفع جمالت همزبان من که خواهد شد.
(از مجمع الخواص ص269) (از فرهنگ سخنوران).

شعوف.

[شُ] (ع اِ) جِ شَعَفَة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جِ شعفة، به معنی سر کوه و سر هر چیزی. (آنندراج). و رجوع به شَعَفة شود.

شعول.

[شُ] (ع اِ) جِ شُعْلَة. (ناظم الاطباء). به معانی شعله (زبانه و درخشش آتش و هیمه که در آن آتش درگرفته باشد). (منتهی الارب). و رجوع به شعلة و شعله شود.

شعوة.

[شَعْ وَ] (ع مص) برپای خاستن موی بر اندام. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به شعو شود.

شعوة.

[شَعْ وَ] (ع اِ) شمع برافروخته. (دهار).

شعة.

[شَ عَ] (ع مص) درآمیختن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شعی.

[شُ عا] (ع اِ) موی ژولیدهء بر هم پیچیده در سر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

شعیا.

[شَعْ] (اِخ) نام پیغمبری از بنی اسرائیل که اشعیا نیز گویند. (ناظم الاطباء). نام نبی علیه السلام که به آمدن عیسی و محمد علیهماالسلام بشارت داده، و به سین مهمله نیز آمده. (آنندراج) (از منتهی الارب). اشعیا و یشعیا و اشعیاء و سعیا نیز ضبط شده. نام پیغامبری از بنی اسرائیل که نسبش به سلیمان می رسد. (یادداشت مؤلف) :
صبر از مراد نفس و هوا باید
این بود قول عیسی شعیا را.ناصرخسرو.
و رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص212 و 213 و 435 و نزهة القلوب ج3 ص17 و عقدالفرید ج3 ص89 شود.

شعیب.

[شَ] (ع اِ) توشه دان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). توشه دان از چرم دوخته و یا توشه دان از دو طرف بریده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مَشک کهنه. ج، شُعُب. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). مشک که از پوست بود. ج، شعاب. (مهذب الاسماء).

شعیب.

[شُ عَ] (اِخ)(1) نام پیغمبری که پدرزن موسی بود و نام اصلی وی اوثیرن و به فارسی یوبب گویند. (ناظم الاطباء). نام نبی علیه السلام و گویند نام اوثیرون بن صیقون بن عیفابن ثابت بن مدین بن ابراهیم. و گفته اند که اسم او شعیب بن میکائیل از اولاد مدین بود. (از منتهی الارب) (از آنندراج). نام پیغمبر و پدرزن موسی که خطیب الانبیاء لقب اوست. (یادداشت مؤلف). ثیروب بن یوبب نسبش از پدر به مدین بن ابراهیم (ص) و از مادر به لوط (ص) رسد و صد و چهل سال زندگانی نمود. (از حبیب السیر چ سنگی ج1 ص7 و 8 و 29 و 30 و 31). کاهنی که اسم او اویثرون بود و هم او حضرت موسی را حمایت کرد. (از اقرب الموارد)(2). پسر مشعون بن عفان بن مدین بن ابراهیم خلیل علیه السلام بود. خداوند او را به مدین فرستاد به پیغمبری از شام و آنجا بیشه و درختان بود، و خدای تعالی فرماید: کذب اصحاب الایکة المرسلین. (قرآن 26/176). و سخن به تازی گفت سخت عظیم و نیکو و فصیح. و پیغامبر علیه السلام او را خطیب پیغمبران خواند از بس سخنان بلیغ و موعظت که قوم را گفته در تعبد ایزدتعالی... و تا عهد موسی بماند و زیادت تر، عمر او سخت دراز گویند. (از مجمل التواریخ و القصص ص198). پیغمبری از نسل ابراهیم خلیل (ع) که طبق روایات پس از هود و صالح و اندکی پیش از موسی (ع) میزیسته. منازل قوم او نزدیک تبوک بین مدینه و شام بود. نام شعیب و قوم او (بنی مدین) در قرآن آمده است. (فرهنگ فارسی معین) :
چو از جهان سوی دارالبقا بشد ایوب
شعیب آمد با دختران نیک اختر.
ناصرخسرو.
دویست وپنجه وچارش ز عمر چون بگذشت
بشد شعیب و عیال کلیم شد دختر.
ناصرخسرو.
شبان وادی ایمن گهی رسد به مراد
که چند سال بجان خدمت شعیب کند.
حافظ.
و رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص199، 426، 433، 434 و اعلام زرکلی و فهرست تاریخ گزیده شود.
- داماد شعیب؛ کنایه از حضرت موسی (ص) :
معجزات پنج پیغمبر به رویش در پدید
احمد و داود و عیسی خضر و داماد شعیب.
سعدی.
(1) - در اقرب الموارد شعیب پیغمبر غیر از این شخص معرفی شده است.
(2) - Jethro.

شعیب.

[شُ عَ] (اِخ) ابن حسن، شیخ ایوب الدین. از زهاد و مرتاضان معاصر یعقوب بن یوسف بن عبدالمؤمن بود که از سلطنت استعفا نمود و مرید شیخ شد. (حبیب السیر چ سنگی تهران ج1 ص440).

شعیب.

[شُ عَ] (اِخ) ابن خازم. پیشوای خازمیه یکی از فِرَق پانزده گانهء خوارج. (بیان الادیان). رئیس خازمیه، فرقه ای از خوارج. (مفاتیح).

شعیب.

[شُ عَ] (اِخ) ابن قتیب. در شاهنامه فردوسی آمده که داراب بر تازیان که تحت فرماندهی شعیب قتیب بودند غلبه کرد و آنان مطیع و منقاد شدند. نولدکه گوید: تا آنجا که من میدانم افسانهء مذکور فقط در شاهنامه آمده است. من حدس میزنم که یک تن خراسانی عربهایی را که ابتدا فاتح بوده و بعد خراسانیان تحت فرماندهی ابومسلم بر ایشان غالب شدند، دوست نداشته و این قصه را ساخته است. البته اسم قتیب را به یاد آن مرد منفور موسوم به قتیبة بن مسلم انتخاب کرده است. چنین فصلی کاملاً با ایران پرستی فردوسی موافقت دارد. (فرهنگ فارسی معین). نام یکی از سرداران عرب. (از فرهنگ لغات ولف) :
برفتند و سالار ایشان شعیب
یکی نامدار از نژاد قتیب.فردوسی.

شعیب آباد.

[شُ عَ] (اِخ) دهی از دهستان بهنام سوختهء بخش ورامین شهرستان تهران. محصول عمدهء آن غلات و صیفی و چغندرقند. سکنهء آن 817 تن. آب آن از رودخانهء جاجرود تأمین میشود. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1). در تاریخ قم در ذیل شعیب آباد چنین آمده است: شعیب بن عبدالله بن سعد آنرا بنا کرده است و نهر آنرا استحداث کرد و کاریز آن بیرون آورد و به نام خود نهاد. (ترجمهء تاریخ قم ص59). که شاید محل دیگری در قم باشد.

شعیبة.

[شُ عَ بَ] (اِخ) قریه ای است در ساحل بحر از طریق یمن، و نیز گویند جایگاهی است در بطن الرمة. (از معجم البلدان). وادیی است. (منتهی الارب).

شعیبیة.

[شُ عَ بی یَ] (ص نسبی) منسوب به شعیب.

شعیبیة.

[شُ عَ بی یَ] (اِخ) فرقه ای از خوارج عجارده است از یاران شعیب بن محمد و آنان جز در امر قَدَر در سایر بدعتها با فرقهء میمونیه موافقت دارند. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (از اقرب الموارد). اصحاب شعیب بن محمد هستند و جز در قَدَر با فرقهء میمونیه موافقند. (از تعریفات جرجانی).

شعیبیه.

[شُ عَ بی یَ] (اِخ) دهی از دهستان شاه ولی بخش مرکزی شهرستان شوشتر. جمعیت آن 200 تن. آب آن از رودخانهء دز تأمین میشود. محصول عمده آن غلات. راه اتومبیل رو دارد. این آبادی را خماس هم می گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شعیث.

[شُ عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن زبیر و ابن محرر و ابن مطیر، هر سه محدث اند. (منتهی الارب).

شعیثیة.

[شُ عَ ثی یَ] (اِخ) آبیست. (منتهی الارب).

شعیر.

[شَ] (ع اِ) جو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نام غلهء معروف که به فارسی و هندی جو گویند، و گویند شعیر از شَعْر بمعنی مو است زیرا که جو مو بر سر دارد و گندم ندارد یا آنکه کم دارد. (از غیاث اللغات). جو، شعیرة یکی آن. (از مهذب الاسماء) (آنندراج) :
که نباید چنانکه آن گفتند(1)
بازدارد ترا ز شعر شعیر».ناصرخسرو.
دنیات دور کرد ز دین این مثل تراست
کز شعر بازداشت ترا جستن و شعیر.
ناصرخسرو.
همچنان چون نرسد بر شرف مردم خر
نرسد بر خطر گندم پرمایه شعیر.
ناصرخسرو.
شکر کن زآنکه شرع و شعرت هست
خرت ار نیست گو شعیر مباش.سنایی.
شاعری خرسری و در سرت از شعر هوس
همچو اندر سر خر مر هوس کاه و شعیر.
سوزنی.
از ستوران دیگر آید یاد
کمِ خر گیر و آنِ کاه و شعیر.سوزنی.
زآن تا مگر شعیر براقت شود شده ست
امسال برج خوشه شعیر اندر آسمان.
سوزنی.
در ترازوی شرع و رستهء عقل
فلسفه فلس دان و شعر شعیر.خاقانی.
شعیری زآن شعار نو نمانده ست
وگر تازی ندانی جو نمانده ست.نظامی.
خر شباب تن نمی دانی بگیر
این جوانی را بگیر ای خر شعیر.مولوی.
- شعیر رومی(2)؛ خندروس است. (ذخیرهء خوارزمشاهی) (تحفهء حکیم مؤمن).
- شعیر هندی؛ هلیله. (یادداشت مؤلف). رجوع به هلیله شود.
|| یار و مصاحب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || در علم اوزان شش خردل است. (یادداشت مؤلف). || 1 || (اصطلاح علم مساحت) رجوع به ذراع ید و نفائس الفنون شود. || مقیاسی است برای آب (زرند - ساوه). (فرهنگ فارسی معین). || 8 خردل یا1فارسی معین). در اصطلاح کشاورزان آذربایجان یک شانزدهم دانگ را گویند و خود دانگ یک ششم زمین و ملک یک آبادی است و بدین ترتیب شعیر یک نود و ششم زمین و ملک یک ده را گویند.
(1) - ن ل: گفتستند.
(2) - Alica.

شعیر.

[شَ] (اِخ) موضعی است به بلاد هذیل. (منتهی الارب). || محله ای است به بغداد، از آن محله است شیخ عبدالکریم بن حسن بن علی. (منتهی الارب).

شعیراء .

[شُ عَ] (ع اِ) یک نوع درختی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شعیراء .

[شَ] (اِخ) لقب بکربن مر که پسر دختر ضبة و یا نام دختر ضبة بن ادّ که مادر قبیله است. (منتهی الارب).

شعیرات.

[شَ] (ع اِ) جِ شعیرة. (یادداشت مؤلف). رجوع به شعیرة شود.

شعیرة.

[شَ رَ] (ع اِ) شعیره. جو. (کشاف اصطلاحات الفنون). واحد شعیر یعنی یک دانه جو. (ناظم الاطباء). مفرد شعیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || یک جو، هر ده شعیره یک دانق است. شانزده یک دانگ. هفتادودو شعیره یک مثقال است. وزنی معادل شش خردل. ج، شعیرات. (یادداشت مؤلف). یک جو و آن نصف حبه است. (زمخشری). گاه اطلاق شود بدانچه به وزن شش خردل باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون) (از اقرب الموارد). ثلث حبه (یا) ثلث ربع تسع مثقال. (مفاتیح). || یک ششم وزن درهم، پول معمول قریش. (از النقود العربیة ص11). || قربانی حج. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || آنچه بر وی از برای حج نشانی باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). نشانهای حج. (مهذب الاسماء). اعلام حج. (ناظم الاطباء). || اصل عبادت حج. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عبادت. ج، شعائر. (یادداشت مؤلف). طاعتها که در حج کنند. (از مهذب الاسماء). || افعال حج. ج، شعائر. (از ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). و رجوع به شعائر شود. || عبادتگاه. (ترجمان القرآن جرجانی چ دبیرسیاقی ص61). || هر چیزی که او را نشان طاعت کنند. (ترجمان القرآن) (از اقرب الموارد). || دنبالهء کارد و شمشیر و جز آن که از سیم یا آهن و مانند آن جهت استواری دسته بر شکل جو سازند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). برازبان کارد. (یادداشت مؤلف). || (اصطلاح پزشکی)(1) بیماریی در چشم. ورمی است مستطیل در جفن، مانند جوی. (یادداشت مؤلف) (از اقرب الموارد). در اصطلاح پزشکی اطلاق شود بر ورمی مستطیل که بر پلک چشمها آشکار شود و در شکل مانند جو باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (از بحر الجواهر) (از قانون بوعلی سینا مقالهء 3 کتاب 3 ص69). آماسی است درازشکل همچو شکل جو که گاه بر رستنگاه مژه افتد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || مساحت به اندازهء شش موی از موی استر نر. (از اقرب الموارد). || شعیرهء مزمار؛ سر آن است که از آنجا آنرا تنگ یا فراخ کنند. (مفاتیح).
(1) - Orgelet.

شعیرة.

[شُ عَ رَ] (ع اِ مصغر) شعیره. مصغر شعر یعنی موی خرد. (ناظم الاطباء).

شعیری.

[شَ] (ص نسبی، اِ) منسوب به جو. از جو. مانند جو. (یادداشت مؤلف). || قسمی مروارید شبیه به شکل جو. جودانه. (الجماهر بیرونی ص125). مروارید شبیه به جو، و آنرا به فارسی جودانه گویند. (یادداشت مؤلف). || فروشندهء جو. (از اقرب الموارد).
- هندی شعیری؛ دانه ای است مانند تخم زیتون که از هند می آورند و در درمان به کار میبرند. (از اقرب الموارد).
|| (اصطلاح پزشکی) قسمی از رسوب بول. (یادداشت مؤلف).

شعیع.

[شَ] (ع اِ مصغر) گردون. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ارّاده. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). گردون. گاری. (از اقرب الموارد).

شعیفات.

[شُ عَ] (ع اِمصغر) تصغیر شَعَفة. (اقرب الموارد). گیسوهای خرد.
-امثال: ما علی رأسه الا شعیفات؛ یعنی نیست بر سر او مگر موی چند از گیسو، دربارهء مفلس بی چیز گویند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). موی چند از گیسو. (آنندراج). و رجوع به شعفة شود.

شعیل.

[شَ] (ع ص، اِ) جِ شَعیلَة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به شعیلة شود. || اسبی که در دم وی سپیدی بود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شعیلة.

[شَ لَ] (ع اِ) آتش سوزان در پلیته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پلیتهء سوزان. ج، شَعیل، شَعْل، شُعُل. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

شعیمط.

[شُ عَ مِ] (اِخ) دهی از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز. سکنه آن 300 تن. آب آن از چاه. محصول عمدهء آن غلات است. راه ماشین رو دارد. ساکنان از طایفهء نواسر هستند. این آبادی از چهار قریهء کوچک متصل بهم تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شغ.

[شَ] (اِ) شُغ. شاخه و شاخ درخت. (ناظم الاطباء). شاخ درخت. (از آنندراج) (از انجمن آرا) (از فرهنگ جهانگیری) (از برهان). || شاخ گاو. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ اوبهی). شاخ گاو و دیگر حیوانات. (فرهنگ جهانگیری). شاخ جانور. (آنندراج) (انجمن آرا) (از برهان). شاخ حیوانی که از میان تهی باشد. (غیاث اللغات). به معنی شاخ است و اصل آن همان کلمه است. (فرهنگ لغات شاهنامه). شاخ و سُروی گاو باشد. (لغت فرس اسدی) :
به بازی و خنده گرفت و نشست
شغ گاو و دنبال گرگی بدست.فردوسی.
به فالش بد آمد همی جنگ گرگ
شغ گاو و رای جوان سترگ.فردوسی.
|| شاخ آهو. (از برهان) (ناظم الاطباء). || پیالهء شرابخواری که از شاخ سازند. (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ لغات شاهنامه). شاخ گاو که میان آنرا خالی کرده باشند و بدان شراب خورند. (لغت فرس اسدی، نسخهء خطی نخجوانی). سُروی گاو باشد که بر طبق پیاله بود. (فرهنگ سروری).

شغ.

[شُ] (اِ) شَغ. شاخ گاو را که خالی کرده بدان شراب خورند، گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). شمس فخری در معیار جمالی آورده که به معنی مطلق شاخ جانور است بدون آنکه خالی کرده شراب خورند. (انجمن آرا) (از آنندراج). و رجوع به شَغ در همهء معانی شود. || صلابتی که در دستها از جهت مباشرت کارهای سخت و دشوار پیدا شود. پینهء دست. (ناظم الاطباء). پینه. شوغ. شوخ. سطبری که در پوست دست و پای پدید آید از کار کردن یا رفتن بسیار. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شوخ و شوغ و پینه شود. || تیردان و ترکش. (ناظم الاطباء). || جزیی و قلیل. (ناظم الاطباء).

شغ.

[شَغ غ] (ع مص) پراکنده و پریشان انداختن شتر کمیز را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پریشان و متفرق شدن قوم. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شغا.

[شَ / شُ] (اِ) جعبه و تیردان و ترکش. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). شقا. شکا. تیردان. (آنندراج) (از انجمن آرا). ترکش. (فرهنگ جهانگیری). ترکش و تیردان را گویند، و آن جاییست که تیر در آن نهند و بر کمر بندند و به عربی جعبه خوانند. (برهان). شقا هم توان خواند، آیا ممکن است شقا از شکاف به معنی گنجه و جای رخت باشد؟ (از فرهنگ لغات شاهنامه). کنانه :
بیفکند رستم شغا و کمان
همه خیره گشته بر ایشان کیان.
فردوسی (از انجمن آرا).
به وقت کارزار ار خصم ورزد نام و ننگ او
فلک از گردن آویزد شغا و نیم لنگ او.
فرخی.
ای سرافرازی که از تاج شهان زیبد همی
بر میان بندگان تو شغا و نیم لنگ.
امیرمعزی (از انجمن آرا).
و رجوع به شقا و شگا و شُغ شود.

شغا.

[شَ] (ع مص)(1) شَغاً. مختلف شدن دندانهای کسی در بلندی و کوتاهی و خروج و دخول. شَغْو. (منتهی الارب). اختلاف روییدن دندانها در درازی و کوتاهی، و خروج آن عیب است. (از اقرب الموارد). ناهمواری برآمدن دندان. (منتهی الارب) (آنندراج). کم و بیش شدن دندانها در طول و عرض، و آن از عیوب است. پس و پیشی و بلندی و کوتاهی دندانها. (یادداشت مؤلف). شُغُوّ. شَغاً. (اقرب الموارد). و رجوع به مصادر مزبور شود.
(1) - از باب نصر است. (منتهی الارب).

شغا.

[شَ] (ع اِمص) تقطیر بول. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شغیة. (اقرب الموارد). رجوع به شغیة شود. || ناهمواری دندانها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شغاب.

[شِ] (ع مص) مشاغبة. (ناظم الاطباء). رجوع به مشاغبة شود.

شغاب.

[شَغْ غا] (ع ص) فتنه انگیز. (ناظم الاطباء). مرد فتنه انگیز. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). فَتّان. فتنه انگیز. (یادداشت مؤلف). شِغَّب. (منتهی الارب). و رجوع به این کلمه شود.

شغابة.

[شَغْ غا بَ] (ع ص) ناقة شغابة؛ شتری که راه رفتن آن راست نباشد و کجروی کند. (از اقرب الموارد).

شغابی.

[شَغْ غا] (حامص) رجوع به شَعّابی شود.

شغاد.

[شِ] (ص) مباح و حلال و هر چیز که در مذهب و دین روا بود. (ناظم الاطباء).

شغاد.

[شَ / شُ] (اِخ) نام برادر رستم. (ناظم الاطباء). نام برادر رستم زال بود که رستم را با رخش در چاه انداخت و خود هم به یک تبر رستم کشته شد. (برهان) (از غیاث اللغات) (از انجمن آرا) (آنندراج) :
بجز کام و آرام و خوبی مباد
ورا نام کردش سپهبد شغاد.فردوسی.
نه رستم که پایان روزی بخورد
شغاد از نهادش برآورد گرد.سعدی.

شغار.

[شِ / شُ] (اِ) اشغار. سوختهء گیاهی که آنرا اجوه گویند و برای شستن لباس و ساختن صابون و سفید شدن کشمش بکار برند (در خراسان بخصوص در گناباد)، و ناصرخسرو آنرا شخار آورده :
ناصبی شوم را به مغز سر اندر
حکمت حجت بخار و دود شخار است.
(از یادداشت مؤلف).
خاکستر و بقایای حاصل از سوختن اشنان قصارین که حاوی مقداری کربنات پتاسیم است و به همین جهت در صابون سازی به کار میرود. سنگ گازران. حجر لوقوا. غرافس. (فرهنگ فارسی معین).

شغار.

[شَ] (اِ) نوعی از خارپشت. (ناظم الاطباء). || یک نوع حیوانی گوشتخوار و بدبو از طایفهء سگ که مانند خرگوش در زیر زمین منزل میکند و قسمی از راسو میباشد. (ناظم الاطباء). و رجوع به راسو شود.

شغار.

[شَ] (ع ص، اِ) چاه بسیارآب (واحد و جمع در آن یکسان است). || نام دو رگ در پهلوی شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || خالی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شغار.

[شِ] (اِ) فریاد و غوغا و هنگامه و شور. || طعنه و سرزنش. (ناظم الاطباء).

شغار.

[شِ] (ع اِمص) نکاح جاهلیت و آن این بود که مردی زنی را تزویج میکرد بشرط آنکه زنی نیز بدهد، مثلاً یکی مر دیگری را میگفت دختری را به من تزویج کن تا من خواهرم را با تو تزویج کنم و مهر آنها یکی بجای دیگری بود، و پیغمبر آنرا نهی کرد. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). نکاح جاهلیت. (آنندراج). قرار دادن صداق هر یک از دو زن بضع دیگری را. نکاحی بوده است عرب را به جاهلیت و آن تزویج دو زن باشد به دو مرد، بدین صورت که مهر هر یک از این دو نکاح دیگری باشد. این نوع نکاح را حضرت رسول (ص) به عبارت «لا شغار فی الاسلام» منع و عقد نکاح بدین ترتیب را برانداخت. نکاح مبادله. مشاغره. (یادداشت مؤلف).

شغار.

[شِ] (ع مص) عقد شغار بستن مردی با زنی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). مصدر باب مفاعلة. (منتهی الارب). || ستم کردن دو کس مر دیگری را. (ناظم الاطباء).

شغارة.

[شَغْ غا رَ] (ع اِ) سنگ چخماق و سنگ آتش زنه. (ناظم الاطباء). سنگ آتش زنه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شغاره.

[شَ رَ / رِ] (اِ)(1) حیوانیست. ظربان. انگورخوار. مفرق النعم. (یادداشت مؤلف).
(1) - Putois.

شغاریج بالا.

[شَ جِ] (اِخ) دهی از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان شوشتر. سکنهء آن 80 تن. آب آن از کارون است. محصول عمده آن غلات. ساکنان از طایفهء عرب هستند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شغاریج پایین.

[شَ / جِ] (اِخ) دهی از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان شوشتر. سکنهء آن 80 تن. آب آن از رود گرگر است. محصول عمدهء آن غلات. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شغاف.

[شَ] (ع اِ) غلاف دل یا پردهء آن یا دانهء دل یا خال سیاه آن یا درآمدنگاه بلغم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (دهار) (از ذخیرهء خوارزمشاهی). حجاب قلب. غشاء. غلاف قلب. حبهء قلب. سویدای دل. (یادداشت مؤلف). پوشش دل. (مهذب الاسماء) :
چون پشیمانی ز دل شد تا شغاف(1)
زآن سپس سودی ندارد اعتراف.مولوی.
|| بیماری زیر تهیگاه از جانب راست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). دردی است که زیر استخوانهای پهلو گیرد از سوی شکم. (یادداشت مؤلف). || درد تلاق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درد قلب. (یادداشت مؤلف). || شکم درد. (از اقرب الموارد). و رجوع به شُغاف شود. || اصل گناه. (ناظم الاطباء).
(1) - در حاشیهء برخی از مثنویها شغاف را به معنی بیماری از دوستی و محبت آورده اند.

شغاف.

[شُ] (ع اِ) درد تلاق. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || درد غلاف دل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شکم درد. (از اقرب الموارد). || بیماری زیر تهیگاه از جانب راست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به شَغاف شود.

شغال.

[شَ / شُ] (اِ)(1) نام حیوانی از نوع سگ و برزخ میان روباه و گرگ، و گویند این حیوان در زمان انوشیروان بهم رسید. (از برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). شکال. اهل تبرستان شال خوانند. (از آنندراج). حیوانیست که یک نوع آن مخصوصاً در اطراف سمنان و شاهرود زیاد است. پوست آنرا در اروپا برای آستر لباس استعمال میکنند. این کلمه را که ترکان نیز از فارسی گرفته اند و چغّال نامند صاحب لاروس گمان کرده ترکی است ولی چنین نیست و ظاهراً اصل آن شوعال عبری است و شوعال در عبری به معنی روباه است. چغّال. شکال. شگال. ابن آوی. ابوقیس. ابووائل. ذئب ارمن. بنت آوی (شغال ماده). (یادداشت مؤلف). ابوذویب. ابوکعب. ابومعاویه. ابووایل. (مرصع). پستانداری است از تیرهء سگان که جزو رستهء گوشتخواران است. این جانور به پرندگان اهلی نیز حمله میکند و آفت آنهاست. پوستش را جهت آستر لباس بکار میبرند. اصل آن از آسیاست ولی در آفریقا و جنوب اروپا نیز فراوان است. (فرهنگ فارسی معین). دألان. ذألان. (منتهی الارب). علوش. علوض. (بلغة حمیر). شوط براح. شغبر. لعوض. نوفل. (منتهی الارب). وع. وعواع. وعوع. وعوعة. (منتهی الارب) :
در این بود درویش شوریده رنگ
که شیری برآمد شغالی به چنگ
شغال نگون بخت را شیر خورد
بماند آنچه روباه از آن سیر خورد.
(بوستان).
صیاد نه هر بار شغالی ببرد
افتد که یکی روز پلنگش بدرد.(گلستان).
به ازین کرد باید اندیشه
تا نیاید شغال در بیشه.اوحدی.
تو نشنیدی آن داستان شغال
که زد با یکی پیر گرگ همال
که سگ را به خانه دلیری بود
چو بیگانه شد ونگ وی کم شود.؟
- امثال: اینجا اردستان نیست که به شغال باج بدهند. (امثال و حکم دهخدا).
باج به شغال ندادن. (امثال و حکم دهخدا).
سگ زرد برادر شغال است. (امثال و حکم دهخدا).
مرغ را به شغال سپردن. (امثال و حکم دهخدا).
شغال بیشهء مازندران را نگیرد جز سگ مازندرانی.
؟ (از امثال و حکم دهخدا).
شغال پوزش به انگور نمیرسد میگوید ترش است. (امثال و حکم دهخدا).
شغالی که مرغ میگیرد بیخ گوشش زرد است. (امثال و حکم دهخدا).
مثل شغال زوزه کشیدن. (یادداشت مؤلف).
- شغال مردگی؛ موش مردگی. مانند شغال مرده بودن. (فرهنگ فارسی معین).
- خود را به شغال مردگی زدن؛ کنایه از خود را کوچک و مظلوم وانمود کردن است. (یادداشت مؤلف).
.
(فرانسوی)
(1) - Chacal

شغال.

[شَ] (اِ) مانند شال در اول بعض نامهای گیاهان درآید و از آن وحشی بودن یا پست بودن آن گونه را خوانند: شغال به. شغال چس. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شال شود.

شغال آباد.

[شَ] (اِخ) نام محله ای به تهران قدیم. (یادداشت مؤلف).

شغال آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان استرآبادرستاق بخش مرکزی شهرستان گرگان. سکنهء آن 200 تن. آب آن از قنات است. محصول عمده آن برنج و غلات و لبنیات است. صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و کرباس است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شغال به.

[شَ بِهْ] (اِ مرکب) شال. بِهِ جنگلی. نام شغال به را در مازندران و رامیان و کتول به این درخت میدهند و در لاهیجان به نام توچ معروف است. (یادداشت مؤلف). و رجوع به توچ و شال شود.

شغال تپه.

[شَ تَپْ پِ] (اِخ) دهی از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس. آب آن از رودخانهء تنگ راه و چشمه تأمین میشود. سکنهء آن 300 تن. محصول عمدهء آن غلات، برنج، صیفی و حبوب است. صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و نمدمالی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شغال چس.

[شَ چُ] (اِ مرکب)(1)درختچه ای است در درهء کتول و جنگلهای مازندران. (یادداشت مؤلف).
(1) - Rhannus.

شغالک.

[شَ لَ] (اِخ) دهی از بخش مغان کنگی شهرستان زابل. سکنهء آن 517 تن. آب آن از رودخانه هیرمند است. محصول عمدهء آن غلات و پنبه و لبنیات و صنایع دستی زنان قالیچه و گلیم و کرباس بافی است. ساکنان آن از طایفهء شهرکی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شغالی.

[شَ] (ص نسبی، اِ) نوعی از انگور. (ناظم الاطباء) (از تحفه حکیم مؤمن) (از برهان). قسمی است از انگور که شغال بر خوردن آن بسیار حریص است. (آنندراج) (انجمن آرا).

شغام.

[شَ] (اِخ) نام برادر کوچک رستم. (ناظم الاطباء). و پیداست که محرف شغاد است. رجوع به شغاد شود.

شغامیم.

[شَ] (ع اِ) جِ شُغموم. (اقرب الموارد). رجوع به شغموم شود.

شغان.

[شَ] (اِ) شان عسل. (ناظم الاطباء). رجوع به شان شود.

شغاه.

[شَ] (اِ) ترکش و کیش و تیردان و جعبه. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از برهان). شغا. (یادداشت مؤلف). شقا. و رجوع به شقا و شغتا و مترادفات دیگر شود.

شغب.

[شَ / شَ غَ] (ع مص) برانگیختن فتنه و شر را بر قومی. (ناظم الاطباء). تهییج شر. (یادداشت مؤلف) (از اقرب الموارد). برانگیختن فتنه و تباهی و خصومت و نزاع. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: شغیهم و شغب علیهم و شغب بهم؛ یعنی شر را بر ایشان تهییج کرد. (منتهی الارب). شر انگیختن. (مقدمهء میر سیدشریف جرجانی ص3). شور انگیختن. (دهار) (مجمل اللغة). || سرزنش کردن. || بد گفتن. (مقدمهء لغت جرجانی ص3).

شغب.

[شَ / شَ غَ] (ع اِمص) تباهی. || فتنه. (ناظم الاطباء). || گستاخی. (ناظم الاطباء). || تهییج مردم به فتنه و شر، چنانکه سپاهیان را به انقلاب و قیام. (از اقرب الموارد). || نزاع و خصومت. || شکایت. (ناظم الاطباء).
- ذات شغب؛ زنی که امتناع کند مر مهربانیهای شوهر خود را. (ناظم الاطباء).
- || زنی که در وقت آبستنی میل به هر چیز از مأکولات نماید. (ناظم الاطباء).

شغب.

[شَ] (ع مص) انحراف ورزیدن از راه و میل کردن از آن. (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). میل و انحراف ورزیدن از راه. (منتهی الارب)(1). میل کردن از راه. (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب بدین معنی بقولی شَغَب هم آمده است.

شغب.

[شَ / شَ غِ] (ع ص) فتنه انگیز. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

شغب.

[شِ غَب ب] (ع ص) شغب [ شَ / شَ غِ ]. شَغّاب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شغاب شود.

شغب.

[شَ غَ] (ع اِمص، اِ) غوغا و شور و آواز بلند و هنگامه و نعره و فریاد. (ناظم الاطباء). غوغا. تقریباً عین معنی شور را دارد. (یادداشت مؤلف) :
چو بگذشت یک پاس از تیره شب
بیاسود طایر ز بانگ و شغب.فردوسی.
بدین طرب همه شب دوش تا سپیدهء بام
همی ز کوس غریو آمد و ز بوق شغب.فرخی.
هر گلی را به شاخ گلبن بر
زندبافی است با هزار شغب.فرخی.
در زیر گل خیری آن به که قدح گیری
بر تارک شبگیری بانگ شغب صلصل.
منوچهری.
با بانگ و شغب و خروش می آمدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص434).
گاهی هژبر واربرون آید
با خشم عمرو و با شغب عنتر.ناصرخسرو.
برزگری کن درین زمین و مترس ایچ
از شغب و گفتگو و غلغل خصمان.
ناصرخسرو.
ای امتی که ملعون دجال کرّ کرد
گوش شما ز بس چلب و گونه گون شغب.
ناصرخسرو.
زاغ از شغب بیهده بربندد منقار
چون فاخته بگشاده به تسبیح زبان را.
سنایی.
از شغب هر پلنگ شیر قضا بسته دم
وز فزع هر نهنگ حوت فلک ریخت ناب.
خاقانی.
شغبهای شیپور از آهنگ تیز
چو صور سرافیل در رستخیز.نظامی.
جمع دیگر رقص میکردند و غلبهء نعره و شغب آن گروه بقوت بود. (انیس الطالبین ص140). در هر مقامی شغبها آمیخته و شور انگیخته. (مقدمهء دیوان حافظ به قلم محمد قزوینی).
- به شغب آمدن؛ به ناله و نوا آمدن. شور و غلغله آغازیدن :
آمد به چمن مرغ صراحی به شغب
جان تازه کن از مرغ صراحی به طرب.
خاقانی.
- پرشغب؛ پر شور و غوغا :
گر نه شبستی رخش کی شودی بی نقاب
ور نه میستی سرش کی شودی پرشغب.
خاقانی.
- زنگی شغب؛ با فریاد زنگیان :
گر عالم رومی وش زنگی شغب است او را
داغ حبشی بر رخ نهمار کند عدلش.
خاقانی.
- شغب کردن؛ ناله و فریاد کردن :
نه شغب کردند آن بچگکان و نه نفیر
بچهء گُرْسنه دیدی که ندارد شغبی؟
منوچهری.
شیر طبعم نکند همچو دگر گُرْسنگان
بر در خانه و بر خوان چو سگ و گربه شغب.
سنائی.
با یک سپر دریده چون گل
تا چند شغب کنی چو بلبل.نظامی.
- || فتنه برانگیختن. قیام کردن : اگر عیاذ بالله شغبی و تشویشی کنید پیداست که عدد شما چند است این شش هزار سوار و حاشیت یک ساعت دمار از شما برآرند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص397). اندر سال سیصدوهجده [ ه . ق. ] نصران اندر بغداد شغب کردند و دیگران با ایشان جمع شدند و در سرای وزیر نهادند و غارت گرفتند. (مجمل التواریخ و القصص). چون اهل کوفه شغب کردند بر مختار سائب بن ملک... طلب کشندگان حسین (ع) کرد. (ترجمهء تاریخ قم ص288).
- شغب کشیدن؛ ناله کشیدن. فریاد کردن :
صبرم نکشید تا سحر زآنک
از موکب غم شغب کشیدم.خاقانی.
- شور و شغب؛ فریاد و فغان. (از یادداشت مؤلف) :
این شراب صرف درکش مردوار
پس دو عالم پر کن از شور و شغب.عطار.
بتا تا چشم چون نرگس گشادی
همه آفاق پر شور و شغب بود.عطار.
|| شور و حال. (یادداشت مؤلف). شور و خروش. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
ای در سر عشاق ز شور تو شغبها
وی در دل زهاد ز سوز تو اثرها.خاقانی.
هنوزم در دل از خوبی طربهاست
هنوزم در سر از شوخی شغبهاست.نظامی.
- شغب نمودن؛ شغب کردن. شور و حال کردن. شور انگیختن :
به می و مطرب و خوش نغمه شغب بیش نمای
که ز انصاف تو اقطار جهان بی شغب است.
انوری.
|| فتنه و آشوب. (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء). فتنه و فساد. (غیاث اللغات) (آنندراج). جنگ و آشوب :
نیاسود کس تا به مرز حلب
جهان شد پر از شور و جنگ و شغب.
فردوسی.
روز جنگ و شغب از شادی جنگ
برفروزد دو رخان چون گلنار.فرخی.
کس نخواند نامهء من کس نگوید نام من
جاهل از تقصیر خویش و عالم از بیم شغب.
ناصرخسرو.
مر ترا عرش نمودم به دل پاک ببین
گر نبینَدْش همی از شغب خویش اوباش.
ناصرخسرو.
از فزع راه گشته لرزان انجم
وز شغب شب شده گریزان صرصر.
مسعودسعد.
سایل از جود تو اندر طرف نعمتهاست
نعمت از کفّ تو اندر شغب تاراج است.
مسعودسعد.
بر باد پیشی آرد و بر چرخ برزند
بر باره ای که روز شغب زیر ران کند.
مسعودسعد.
اندر سال سی وچهار [ هجری ] درِ فتنه ها بر امیرالمؤمنین عثمان گشاده شد و شغبها، و غوغا و عامه در سخن و غیبت کردن آمدند. (مجمل التواریخ و القصص).
خور و خواب و خشم و شهوت شغب است و جهل و ظلمت
حیوان خبر ندارد ز جهان آدمیت.سعدی.
- شغب ساختن؛ فتنه برانگیختن. غوغا کردن. جنگ کردن :
چهل روز لشکر شغب ساختند
کز آن دژ کلوخی نینداختند.نظامی.
- بی شغب؛ بی فتنه و آشوب :
به می و مطرب و خوش نغمه شغب بیش نمای
که ز انصاف تو اقطار جهان بی شغب است.
انوری.
|| ادب. || شرمندگی و خجالت و آزرم. (ناظم الاطباء). این دو معنی منحصر به این فرهنگ است.

شغب.

[شَ] (اِخ) نام آبخوری میان بصره و شام. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).

شغبر.

[شَ بَ / بِ] (ع اِ) شغال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و شغبز، تصحیف آن است. رجوع به شغبز و شغال شود.

شغبز.

[شَ بَ] (ع اِ) تصحیف شغبر (بمعنی شغال). (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شغبر شود.

شغب ناک.

[شَ غَ] (ص مرکب) صاحب آوازه. (آنندراج). خروشان. نالان. فریادکنان. (یادداشت مؤلف). غرش کنان. با شور و غوغا :
تا روی به جنبش(1) ننهد ابر شغب ناک
صافی نشود رهگذر سیل ز خاشاک.
منوچهری.
برآورد از جگر آهی شغب ناک
چو مصروعی ز پای افتاد بر خاک.نظامی.
به خدمت بر زمین غلطید چون خاک
خروشی برکشید از دل شغب ناک.نظامی.
زد نعره ای آنچنان شغب ناک
کاُفتاد هزاهزی در افلاک.نظامی.
زآن جملهء آهوان چالاک
بود آهوَکی عجب شغب ناک.نظامی.
دریغا آنچنان سرو شغب ناک
ز باد مرگ چون افتاد بر خاک.نظامی.
بحر شغب ناک چو گشت آشکار
بر صفت قطره نهان گم شدم.عطار.
(1) - ن ل: به جستن.

شغبه.

[شَ بَ / بِ] (اِ) پوست بعضی از اندام که از کثرت کار فرمودن سخت و درشت و ستبر شده باشد. (از غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). و رجوع به شغ و شغر و شغه شود.

شغبه.

[شَ غِ بَ / بِ] (ص) ذلیل و خوار. (ناظم الاطباء). مجازاً به معنی ذلیل و خوار. (غیاث اللغات). || فریفته. (ناظم الاطباء). بعضی شغبه را بمعنی فریفته نوشته. (غیاث اللغات).

شغبی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب است به یداشغب که دو وادی از ابله میباشند. (از انساب سمعانی).

شغبی.

[شَ با] (اِخ) دهی است بر یک مرحله از ابله. (منتهی الارب).

شغبی.

[شَ] (اِخ) زکریابن عیسی محدث. منسوب است به شغب و آن آبخوری است میان بصره و شام. (منتهی الارب).

شغتا.

[شَ] (اِ) شغاه و ترکش و تیردان و جعبه. (ناظم الاطباء). و ظاهراً مصحف شغار و شغاه است. و رجوع به شغاه و شغار شود.

شغر.

[شَ] (ع اِمص) پای برداشتن سگ تا بمیزد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از تاج المصادر بیهقی). یک پا برداشتن سگ باشد بجهت شاشیدن. (برهان). برداشتن سگ یک پای خود را خواه بول کند و خواه بول نکند یا تا بول کند. (از اقرب الموارد). || برداشتن مرد هر دو پای زن را تا با وی بیارامد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). || برداشتن زن پای خود را وقت آرمیدن با مرد. (منتهی الارب) (آنندراج). || خالی ماندن بلاد از مردم که حراست و حفاظت آن نمایند. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خالی ماندن شهر از مردم. (آنندراج) (از برهان) (از یادداشت مؤلف). || دور شدن مرد. (از اقرب الموارد). || غالب آمدن مردمان را در حفظ شخص غریب. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء)(1). || بیرون کردن کسی را از جای. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). اخراج و نفی کسی از زمین. (از اقرب الموارد). تبعید. || دور ماندن شهر از پادشاه و ناصر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || پریشان و پراکنده کردن. || پاسپر کردن چیزی را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || برداشتن شتر ماده دو پای خود را و زدن بچه را. (از اقرب الموارد). || بلند کردن شتر ماده پاهای خود را هنگامی که میخواهند سوار شوند. (از اقرب الموارد). || بر سر داشتن و بر زمین زدن شتر نر ماده را. (ناظم الاطباء). زدن شتر سر خود را زیر شکم ناقه نزدیک پستان آن و بلند کردن آن را و بر زمین زدن. (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد چنین است: گویند: شغرت برجلی فی الغریب؛ یعنی مردم را به حفظ او برآوردم. و غریب در اینجا غریب لغةً است نه غریب وطن.

شغر.

[شَ] (ع اِمص) دوری. || گشادگی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جدایی. || تقسیم. (ناظم الاطباء).

شغر.

[شُ / شُ غُ] (اِ) خارپشت. (ناظم الاطباء). اما لغت مصحف سغر و اسغر است. رجوع به سغر و اسغر شود. || شغار و راسو. (ناظم الاطباء).

شغر.

[شَ غَ] (اِ) چغر و سختی و ستبری که در پوست دست و اندام بسبب کار کردن و کار فرمودن پیدا شود. (از برهان) (ناظم الاطباء). پوست که بر دست و پای مردم از کثرت کار سخت سیاه گردد و آنرا پینه نیز گویند، و بجای «ر»، «ه» نیز گفته اند، ظاهراً تصحیف است. (از انجمن آرا) (آنندراج). شغه. پینه. کوره. کبر. || آبله ای که در پا به سبب راه رفتن و در دست از جهت کار فرمودن بروز کند. (از برهان) (ناظم الاطباء).

شغر.

[شُ] (اِخ) قلعه ای است نزدیک انطاکیه. (منتهی الارب). قلعهء استواری است در نزدیکی انطاکیه، و در مقابل آن قلعهء دیگری است موسوم به بکاس، بالای کوهی که در بین آنها وادی خندق مانندی است. (از معجم البلدان).

شغربغر.

[شَ / شِ غَ رَ بَ / بِ غَ رَ](1) (ع ص مرکب، از اتباع) تفرقوا شغربغر؛ پراکندیدند به هر روی. و هما اسمان جعلا اسماً واحداً و بنیا علی الفتح. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از مهذب الاسماء). مبنی است، مانند خمسة عشر. (از اقرب الموارد). پراکنده. تار و مار. پریشان. (یادداشت مؤلف). کلمه ای است از توابع و به معنی پراکنده و پریشان استعمال میشود، عربی است نه پارسی. (از انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری) (از برهان) :
هر که را کار در جهان سفر است
از سفر کار او شغربغر است.دقیقی.
عرب در آن حالت فرصت یافتند و قوتی تمام بنمودند و لشکر ایشان را بشکستند و رستم [ فیروزان ] کشته شد و لشکر او به هر طرفی شغربغر شدند. (تجارب السلف).
(1) - در فارسی به سکون «ر» متداول است.

شغربة.

[شَ رَ بَ] (ع مص) پای خود را بر پای حریف پیچیده بر زمین افکندن او را، چنانکه در بند کشتی گیری معمول است. (ناظم الاطباء) (از نشوءاللغة ص19). پای در پس پای افکندن. (از مهذب الاسماء). مصدر شغربیة. (از منتهی الارب). شغزبة. و رجوع به شغزبة و شغربیة شود.

شغربیة.

[شَ رَ بی یَ] (ع اِمص) نوعی از بند کشتی گیران، و آن پای خود را بر پای حریف پیچیده بر زمین افکندن باشد او را. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از نشوءاللغة ص19). سرندی(1) که در پای افکنند. (السامی فی الاسامی). بند کردن کشتی گیر پای خود را به پای خصم خویش و بر زمین افکندن وی بدین حیله. (از اقرب الموارد). و رجوع به شغربة شود.
(1) - سرند؛ چنان است که کشتی گیر پای خود را به پای حریف بند کند و او را بیندازد. (برهان).

شغرفة.

[شَ رَ فَ] (ع مص) به معنی و وزن شغزبة است و آن در کشتی است. (از اقرب الموارد). و رجوع به شغربة و شغزبة شود.

شغرنة.

[شَ رَ نَ] (ع مص) پای پیچیده افکندن حریف را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به شغربة و شغزبة شود.

شغرور.

[شُ] (ع اِ) نام گیاهی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شغری.

[شَ را] (ع اِ) سنگی که سگان بر وی شاشند. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شغری.

[شَ را] (اِخ) سنگی نزدیک مکه که از آن بر ستور سوار شوند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و رجوع به شغزی شود.

شغز.

[شَ] (ع مص) گردنکشی کردن و زیادتی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تطاول. (اقرب الموارد). || برآغالانیدن میان قومی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). شورانیدن و تحریک کردن قوم را. (از اقرب الموارد).

شغزب.

[شَ زَ] (ع ص) مرد سخت گوشت نیک توانا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شغزب.

[شَ زَ] (اِخ) نام کشتی گیری معروف که شغزبیه منسوب است به وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شغزبة.

[شَ زَ بَ] (ع مص) به بند شغزبیة بر زمین زدن حریف را و سخت گرفتن آنرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از نشوءاللغة ص19). || پای درپیچیدن در کشتی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || به زور گرفتن کسی را. (از اقرب الموارد). و رجوع به شغربة و شغربیة شود.

شغزبی.

[شَ زَ با] (ع اِ) بند کشتی گیری. شغزب. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). و رجوع به شغزب و شغزبیة شود.

شغزبی.

[شَ زَ بی] (ع ص، اِ) سخت از هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). صعب. (اقرب الموارد). || آبخور مایل از راه و کج از آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). ج، شغازب. (اقرب الموارد). || شغزبیة. شغزبة. (اقرب الموارد). و رجوع به شغربیة و شغزبیة شود.

شغزبیة.

[شَ زَ بی یَ] (ع اِمص) بند کشتی گیری شغزب. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از نشوءاللغة ص19). شغربیة. و رجوع به شغزب و شغزبة و شغربیة شود.

شغزی.

[شَ زا] (اِخ) شغری. سنگ شغری نزدیک مکه که از آن بر ستور سوار شوند. (ناظم الاطباء). و رجوع به شغری شود.

شغش.

[شَ / شَ غَ] (ع اِ) قسمی از گندم بد و بلایه.(1) (ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد و منتهی الارب شَغوس و شَغوسی و شُغوسی بدین معنی است. رجوع به کلمات مذکور شود.

شغشغة.

[شَ شَ غَ] (ع مص) جنبانیدن نیزه در مطعون یا سپوختن و نشاندن نیزه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جنبانیدن سنان در مطعون. (تاج المصادر بیهقی). داخل کردن و خارج کردن چیزی. گویند: شغشغهء نیزه زننده؛ هرگاه سنان را در مطعون بجنباند. (از اقرب الموارد). || نوعی از بانگ کردن شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کم خوردن آب و مانند آن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تیره کردن چاه را. || شتابی کردن. (منتهی الارب). شتاب کردن در امر. (از اقرب الموارد). || پر ناکردن آوند و جز آن را از آب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ریختن آب را در ظرف یا جز آن و پر نکردن آن. (از اقرب الموارد). || بازگردانیدن سوار لگام را در دهن اسب جهت تأدیب. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شغشغة.

[شَ شَ غَ] (ع اِ) گردون و اَراده. (ناظم الاطباء). و رجوع به اراده و شعیع شود.

شغف.

[شَ] (ع مص) رسیدن دوستی مر غلاف دل کسی را، و کذا: شغفه المرض. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (از ترجمان القرآن جرجانی چ دبیرسیاقی ص61) (از تاج المصادر بیهقی) (از غیاث اللغات). قوله تعالی: قد شغفها حباً (قرآن 12/30)؛ ای دخل حبه تحت شغافه؛ فراگرفت وی را دوستی او. || آراسته شدن مال برای کسی و پس دوست داشتن وی آن مال را. (از ناظم الاطباء). || رسیدن چیزی در پردهء دل. (غیاث اللغات) (از منتخب اللغات). || رسیدن بیماری پردهء دل کسی را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شغف.

[شَ / شَ غَ] (ع اِ) درآمدنگاه بلغم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به شغاف شود. || دانهء دل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). و رجوع به شغاف شود. || غلاف دل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || پردهء دل. (از اقرب الموارد). و رجوع به شغاف شود. || خون دل. (ناظم الاطباء). || درد دل. || اصل گناه. (ناظم الاطباء). و رجوع به شغاف شود. || گناه اصلی. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح عرفان) نزد سالکان یکی از درجات محبت است. شغف را پنج درجه است: اول، امتثال امر محبوب طوعاً و رغبةً. دوم، محافظت باطن از غیر محبوب. در این مقام اسرار خود از غیر محبوب نگاه دارد. قال علیه السلام: استر ذهبک و ذهابک؛ مذهب عبارت است از کمال مرد در محبت. و ذهاب مسافرت است بسوی دوست. سوم، معادات اعدای دوست. چهارم، محبت به محبان دوست. پنجم، اخفای احوال که میان عاشق و معشوق رود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || شدت محبت. (غیاث اللغات). عشق. فریفتگی. شیفتگی. (یادداشت مؤلف) :
بهر این معنی همه خلق از شغف
می بیاموزند طفلان را حِرَف.مولوی.

شغف.

[شَ غَ] (ع اِ) پوست درخت غاف. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || دورترین مرحلهء محبت و دوستی. (از اقرب الموارد). و رجوع به شغاف شود.

شغف.

[شَ غَ] (ع مص) به غلاف دل کسی آویخته شدن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شیفته گردانیدن. رسیدن دوستی به میان دل. || درآویختن چیزی به چیزی. (غیاث اللغات).

شغف.

[شُ] (ع اِ) بیماریی است که زیر استخوان پهلو از طرف راست پیدا شود. (آنندراج). و رجوع به شَغْف شود.

شغف.

[شَ غَ] (اِخ) نام موضعی است در عمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شغفر.

[شَ فَ] (ع ص) زن خوبروی. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شغفر.

[شَ فَ] (اِخ) نام زن ابوالطواق اعرابی. (منتهی الارب). بدون الف و لام، نام زنی. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شغک.

[شَ غَ] (ص) جلف. (ناظم الاطباء) (از برهان). اما می نماید که مصحف شفک باشد. || ابله و نادان. (ناظم الاطباء) (از برهان). رجوع به شفک شود.

شغل.

[شَ] (ع اِ) جِ شَغْلة. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شغلة شود.

شغل.

[شَ / شُ] (ع مص) در کار داشتن کسی را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مشغول کردن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). || به کار واداشته شدن، شُغِلَ به (مجهولاً). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مشغول شدن. (المصادر زوزنی). مشغول کردن و به سرگرمی واداشتن، شغل عنه. (از اقرب الموارد).
-امثال: شغلتنا را شدرستنا کردن؛ در قرآن کریم آیه ای هست «شغلتنا اموالنا و أهلونا...» (48/11)، یک تن عامی چون به این کلمه رسید «شغلتنا» را تراشیده و بجای آن «شدرستنا» نوشت تا «غلط» در قرآن نباشد، و این را در موردی گویند که کسی صحیحی را به قصد تصحیح غلط کند. (یادداشت مؤلف).

شغل.

[شُ / شَ / شَ غَ / شُ غُ](1) (ع اِ) کار. (ناظم الاطباء). کار و بی فرصتی. (غیاث اللغات). کار. ج، اشغال. (مهذب الاسماء). ضد فراغ. ج، اشغال، شغول. (از اقرب الموارد). و رجوع به شُغْل در همهء معانی شود.
- شغل القرآن؛ عمل به موجبات قرآن و اجتناب از مناهی آن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).
|| ناپروایی. ج، اَشغال و شُغول. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شغل شاغل، در مبالغه گویند. (از منتهی الارب). || نقیض خلا، گویند: مکان خالی؛ یعنی چیزی در آن نیست، و عکس آن مشغول است. (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد به سه صورت اول آمده ولی به صورت آخر نیامده است.

شغل.

[شَ غِ] (اِ) مهر خرمن. از کلمهء سجیل(1). (یادداشت مؤلف).
(1) - Sigillium.

شغل.

[شَ غِ] (ع ص) باکار و کاردار و مشغول. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). مرد باکار. (منتهی الارب).

شغل.

[شُ] (ع اِ) کار. ضد فراغ. سرگرمی. (یادداشت مؤلف). آنچه مایهء مشغولیت باشد. کارهای نامنظم روزانهء مربوط به نیازمندیهای زندگی :
همی بایَدْت رفت و راه دور است
بسنده دار یکسر شغلها را.رودکی.
کار من در هجر تو دایم نفیر است و فغان
شغل من در عشق تو دایم غریو است و غرنگ.
منجیک.
تو مرا یافته ای بی همه شغل
نیست اندر کلهت پشم مگر.فرخی.
گفت ای خداوند نیمشب است و فردا نوبت توست که خلیفه گفته است به فلان شغل مشغول خواهد شد و بار نخواهد داد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص169). دررفتم معتصم را دیدم سخت اندیشمند و تنها و به هیچ شغل مشغول نه. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص169). چون به بلخ رسید این پادشاه و چند شغل فریضه ای که پیش داشت نبشته آمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص287). رعایا را بر جای باید بود که با ایشان شغلی نیست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص463).
چون نگویی کت خدا ازبهر چه موجود کرد
گر مر او را با تو شغلی کردنش ناچار نیست.
ناصرخسرو.
این چنین آفریده گشت جهان
شغل از انواع مردم از اجناس.ناصرخسرو.
|| حرفه. پیشه. صنعت. کاری که شخص در زندگی برای خود انتخاب کرده است. (یادداشت مؤلف). کار و کسب و پیشه و صنعت و بیاوار و فیاوار و فیار و فیاور و فیدار. (ناظم الاطباء). فیادار. فیار(1). (لغت فرس اسدی) :
زاد همی ساز و شغل خویش همی بر
چند بری شغل نای و شغل چغانه.کسایی.
هیچ ندانم به چه شغل اندری
ترف همی غنچه کنی یا شکر.
ابوالعباس عباسی.
شغل او شاعری است یا تنجیم
هوسش فلسفه ست یا اکسیر.خاقانی.
ناف بر این شغلشان زده ست زمانه
خاک چنین شغل خون آهوی ناف است.
خاقانی.
به قدر شغل خود باید زدن لاف
که زردوزی نداند بوریاباف.نظامی.
- شغل سنج؛ آنکه کارها را بسنجد و بشناسد. که نیک و بد کارها را تشخیص دهد :
به دستوری او شوی شغل سنج
که دستور دانا به از تیغ و گنج.نظامی.
|| کار و بار. (ناظم الاطباء). تکلیف. وضع. سرنوشت :
نیست پایان شغل من پیدا
هست یک شغل کش نه پایانیست.
مسعودسعد.
|| منصب. خدمت. (از ناظم الاطباء). کار دولتی. سمت رسمی. خدمت دولتی. کار و مقام در دستگاه سلطنتی. مقام. خدمت. مأموریت. (از یادداشت مؤلف) :
بار ولایت بنه از کفت خویش
نیز بدین شغل میاز و مدن.کسایی.
استخفافی بزرگ کرد ولی خود از آن نیندیشیدم و باک نداشتم که به شغلی بزرگ رفته بودم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص171). اکنون آن شغل به ابوالحسن دادیم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص208). احمد گفت به هیچ حال نباشد سلطان این شغل مرا فرموده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص209). شغلها و سفارتها بانام کرده [ ابوطاهر تبانی ] . (تاریخ بیهقی چ ادیب ص209). امروز در روزگار همایون... شغل وکالت و... بدو مفوض است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص255). چون نصر گشته شد... محمود شغل همهء صنایع غزنی خاص بدو مفوض کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص124).
شغل تو چو رای تو قوی شد
بخت تو چو عمر تو جوان باد.مسعودسعد.
او در آن شغل سیرت پسندیده پیش گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص288).
- پرداختن شغلی؛ به انجام رساندن آن مهم. فارغ شدن از گرفتاری و امر مهمی : یک هفته آنجا مقام کردند که تا این شغل بپرداختند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص366).
- شغل آزاد؛ پیشه ای جز شغل دولتی. (فرهنگ فارسی معین).
- شغل بریدی؛ منصب چاپار و پیک. مقام ادارهء امور پست در تداول امروز : نایب استاد بودم در شغل بریدی هرات. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص610).
- شغل درگاه؛ منصب حاجبی : شغل درگاه همه بر حاجب غازی میرفت که سپاه سالار بود. (تاریخ بیهقی).
- شغل دولتی؛ کار در یکی از ادارات دولتی.
- شغل راندن؛ اجرا کردن مأموریت. انجام دادن خدمت دولتی. بجای آوردن وظیفهء حکومتی : شغل امور وزارت و حساب بوالخیر بلخی می راند. (تاریخ بیهقی ص87). مدتی است دراز که این شغلها راند. (تاریخ بیهقی ص255). این شغل را که بنده می راند به بونصر برغشی مفوض خواهد کرد. (تاریخ بیهقی ص389).
- شغل زمانه؛ کنایه از سلطنت. اداره کردن امور جهان یا کشور :
شغل زمانه مفوض است به شاهی
کز همه شاهان چو آفتاب عیان است.
مسعودسعد.
- شغل فرمودن کسی را؛ مأموریت دادن به وی. او را مأمور کردن. به سمتی منصوب داشتن : در میان چند شغلها دیگر فرمودند او را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص274). امیر گفت... ایشان را شغلی دیگر خواهم فرمود. (تاریخ بیهقی ص140). پس در روزگار پادشاهان این خاندان... برانم از پیشواییها و قضاها و شغلها که وی را فرمودند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص194). امیرک را سلطان قویدل کرد که شغلی بزرگتر فرمایم ترا. (تاریخ بیهقی ص362).
- شغل کدخدایی؛ سمت کدخدایی. منصب پیشکاری : طاهر دبیر شغل کدخدایی نیکو میراند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص368).
- شغل کردن؛ انجام دادن مأموریت. بعهده گرفتن مسؤلیت اجرای کار و سمتی. خدمت انجام دادن : نذر دارم و سوگندان گران که نیز هیچ شغلی نکنم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص146). هم شهم است و هم کافی و کاردان و شغلهای بزرگ کرده است. (تاریخ بیهقی). تا فردا این شغل کرده آید بتمام. (تاریخ بیهقی).
ور کنم شغل هیچکس پس ازین
گردنم درخور قفا باشد.مسعودسعد.
|| سرگرمی و آلودگی و مشغولی :
رای کرده ست که شمشیر زند چون پدران
که شود سهل به شمشیر گران شغل گران.
منوچهری.
- شغل به دیدار کسی؛ مشغولی و اشتغال به نظارهء او. به دیدار کسی پرداختن :
هیچم از دنیی و عقبی نبرد گوشهء خاطر
که به دیدار تو شغل(2) است و فراغ از دو جهانم.
سعدی.
- شغل دل؛ ناراحتی خاطر. نگرانی. اضطراب. دل مشغولی : ترکمانان را بجمله از خراسان رمانیده آید و شغل دل نماند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص454). هیچ شغل در دل نماند. (تاریخ بیهقی ص280). اگر این اخبار به مخالفان رسد... چه حشمت ماند و جز درد و شغل دل نیفزاید. (تاریخ بیهقی ص394). همهء اسباب خلل و خلاف برخاست چنانکه هیچ شغل دل نماند. (تاریخ بیهقی).
|| گرفتاری. پریشانی. حادثه. پیش آمد. پیش آمد بد. کار مهم. کاری که مایهء مشغولی دل شود. حادثه. واقعه. روی داد. (از یادداشت مؤلف) :
ایزد این شغلها کفایت کرد
خواجه ناگفته آنچه گفت سخن.فرخی.
ترسان بر عبدالمطلب شدم [ حلیمه پس از گم کردن محمد (ص) در کودکی ] چون مرا بدان حال بدید گفت چه بود، شغلی رسید؟ گفتم: و چه شغلی. گفت: مگر پسرت گم شد؟ گفتم: نعم. (تاریخ سیستان).
شغل این مخذول کفایت کرده آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص367). شغل هارون نیز انشاءالله که بزودی کفایت شود. (تاریخ بیهقی ص448). ما از شغل گرگان و طبرستان فارغ شدیم اینک از راه آمل به راه دماوند می آیم سوی ری. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص474). اگر همچنین ترا شغلی افتد ناچار از بهر او تا جان بود بکوش رنج تن و مال خویش دریغ مدار. (منتخب قابوسنامه ص43).
(1) - رجوع به برهان (فیار) و حواشی آن شود.
(2) - در معنی عربی به کار رفته است که اگر به «عن» (از) متعدی شود به معنی ضد کلمه می آید.

شغل آباد.

[شُ] (اِخ) دهی از دهستان دوغایی بخش حومهء شهرستان قوچان. سکنهء آن 368 تن. آب آن از قنات است. محصول عمده آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شغلک.

[شُ لَ] (اِ مصغر) شغل کوچک و بی اهمیت. منصب حقیر و کار بی ارزش :
خواستم شغلکی که شغلی هست
هست از آن سان که من همی دانم.
مسعودسعد.

شغلة.

[شَ لَ] (ع اِ) خرمن. (منتهی الارب) (آنندراج). خرمن و خرمنگاه. ج، شَغْل. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). حدیث: ان علیاً علیه السلام خطب الناس بعد الحکمتین علی شغلة؛ ای علی بیدر(1). (ناظم الاطباء). || دفعة. (از اقرب الموارد).
(1) - بیدر؛ خرمن.

شغم.

[شَ غِ] (ع ص) آزمند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حریص. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِمص) آزمندی. (از اقرب الموارد).

شغموم.

[شُ] (ع ص) دراز نیکوصورت. گویند: رجل شغموم و امرأة شغموم و جمل شغموم و ناقة شغموم. ج، شغامیم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). اشتر تمام خلق. ج، شغامیم. (مهذب الاسماء). و رجوع به شغمومة شود.

شغمومة.

[شُ مَ] (ع ص) دراز نیکوصورت. گویند: امرأة شغمومة و ناقة شغمومة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و رجوع به شغموم شود.

شغمیم.

[شِ] (ع ص) دراز نیکوصورت. (منتهی الارب). (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ملیح. (ناظم الاطباء). و رجوع به شغموم شود.

شغن.

[شُ غَ] (ع اِ) جِ شُغْنَة. (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به شغنة شود.

شغنان.

[شُ / شَ] (اِخ) موضعی است در ترکستان، در ساحل رود سیحون. سکنهء آن اسماعیلی اند. منسوب بدان شغنی است. (فرهنگ فارسی معین).

شغنب.

[شَ نَ] (ع ص، اِ) شاخ تر و تازه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شغنگ.

[شَ غَ] (اِخ) دهی از دهستان صوغان بخش بافت شهرستان سیرجان. سکنهء آن 294 تن. آب آن از قنات. محصول عمدهء آن غلات و خرماست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شغنوب.

[شُ] (ع ص، اِ) شاخ تر و تازه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به شغنة شود.

شغنة.

[شُ نَ] (ع اِ) پشتواره از طعام و جز آن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || شاخ تر و تازه. ج، شُغَن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به شغنوب شود.

شغنی.

[شُ / شِ] (ص نسبی، اِ) منسوب به شغنان که موضعی است در ترکستان. || لهجه ای است که در شغنان بدان تکلم کنند و از شعب روشانی است. (فرهنگ فارسی معین).

شغو.

[شَغْوْ / شُ غُوو](1) (ع مص) شغا. (ناظم الاطباء). ناهموار برآمدن دندانها. (منتهی الارب) (آنندراج). و رجوع به شغا شود.
(1) - در اقرب الموارد و یادداشتی از مؤلف بر وزن عُلُوّ آمده ولی در منتهی الارب و به تبع در ناظم الاطباء و آنندراج به فتح شین و سکون غین آمده است. و رجوع به شغا شود.

شغو.

[شُغْوْ] (ع ص، اِ) جِ اَشْغی، به معنی مرد ناهموار و درازدندان. (آنندراج). جِ اَشْغی و شَغْواء. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و رجوع به اشغی و شغواء شود.

شغواء .

[شَ] (ع اِ) عقاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء) (دهار) (اقرب الموارد). || (ص) مؤنث اَشْغی. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به اَشْغی شود. || زن ناهموار درازدندان. ج، شُغْوْ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). درازدندان، و شغیاء مثله. (آنندراج). و رجوع به شغیاء شود.

شغوات.

[] (اِخ) نخله بک صالح. وی دارای سمت عالی دولتی در مصر بود. او راست: تاریخ الخلفاء که آنرا به فرانسه نوشته و بعد به تازی برگردانده است (1013 م.). (از معجم المطبوعات مصر).

شغوت.

[شِ] (اِ) شفوت. (ناظم الاطباء). رجوع به شفوت شود.

شغودن.

[شُ دَ] (مص) شغیدن. (ناظم الاطباء). رجوع به شغیدن شود.

شغور.

[شَ] (ع ص) شتر مادهء دراز که چون خواهند بر وی سوار شوند پای خود را بردارد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شغور.

[شُ] (ع مص) شغر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شغر شود.

شغور.

[شُ] (اِ) پوست گاو. || شاخ گاو. || شغال. || شغار و راسو. (ناظم الاطباء). ممکن است که در این معنی مصحف سغر و سغور (صورتی از سغر، اسغر) باشد. || حرام و هر چیز که در شرع از آن نهی کرده باشند. ضد شغاد. || قدری. || برخی. (ناظم الاطباء).

شغ و رغ.

[شَغْ غُ رَ] (ص مرکب، از اتباع) راست و مستقیم ایستاده. (یادداشت مؤلف). صورتی از شق و رق. و رجوع به شق و رق شود.

شغوش.

[شُ / شَ] (ع اِ) شغوشی. گندم بلایه آمیخته با شلیم. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گندمی پست آمیخته به گال بنگ، و اصمعی گوید شغوش فارسی معرب است. (یادداشت مؤلف).

شغوشی.

[شَ / شُ شی ی] (ع اِ) شغوش. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شغوش شود.

شغول.

[شُ] (ع اِ) جِ شَغَل. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جِ شغل، به معنی کار. (آنندراج). و رجوع به شغل شود.

شغه.

[شَ غَ / غِ] (اِ) شاخهء درخت. (ناظم الاطباء) (از برهان). و رجوع به شغ شود. || قرن و شاخ جانوران. (ناظم الاطباء) (از برهان). || پینه و ستبری که در دست و پا از کار کردن و راه رفتن بسیار بهم رسد. (از ناظم الاطباء) (از برهان) (از لغت فرس اسدی) (از فرهنگ جهانگیری). به همان معانی است که در شغر مرقوم شده، و این اصح است از آن. (انجمن آرا) (از آنندراج). شوغ. شغر. شوخ. میخچه. (یادداشت مؤلف) :
همی دوم به جهان اندر از پی روزی
دو پای پرشغه و مانده، با دل بریان.
عسجدی (از انجمن آرا).
و رجوع به شوغ و شوخ و شغر شود.
|| آبله ای که در دست و پا از کار فرمودن و راه رفتن پدید آید. (ناظم الاطباء). و رجوع به شغیدن و شغه بستن شود.

شغه بستن.

[شَ غَ / غِ بَ تَ] (مص مرکب)پدید شدن پینه و آبله در دست و پا. (ناظم الاطباء). کوره بستن. کبره بستن. و رجوع به شغه و شغیدن شود: مجل؛ شغه بستن دست یعنی آبله شدن. (دهار). شغه بستن دست. اکناب؛ شغه بستن دست. (تاج المصادر بیهقی).

شغیاء .

[شَغْ] (ع ص) زن دندان دراز ناهموار. (ناظم الاطباء). تأنیث اَشْغی. (یادداشت مؤلف). و رجوع به اَشْغی و شغواء شود.

شغیدن.

[شَ دَ] (مص) سخت و ستبر شدن و شغه بستن و آبله پدید گشتن در دست و پا. (ناظم الاطباء). و رجوع به شغودن و شغه بستن شود.

شغیر.

[شِغْ غی] (ع ص) بدخوی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شغیزة.

[شَ زَ] (ع اِ) سوزن کلان که بدان جوال و جز آن دوزند. (منتهی الارب) (از مهذب الاسماء) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شغیل.

[شَ] (ع ص) باکار و کاردار و مشغول. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). به معنی مشغول. (آنندراج). و رجوع به شَغِل و مشغول شود.

شغیة.

[شَ غی یَ] (ع اِمص) ناهمواری دندان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به شغا و شغو شود. || چکیدگی بول قطره قطره. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شف.

[شَ] (اِ) شب. (از برهان) (انجمن آرا) (فرهنگ جهانگیری). || سرشف(1). (یادداشت مؤلف).
(1) - سرشف؛ تخم خردل. (ناظم الاطباء).

شف.

[شَف ف / شِف ف] (ع ص، اِ) جامهء تنک که از ورای آن چیزها دیده شود. ج، شُفوف. (ناظم الاطباء). جامهء تنک. (مهذب الاسماء) (آنندراج). پارچهء تنک و نازک. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری): ثوب شف؛ جامهء بسیار تنک و نازک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پردهء تنک و باریک که از پس آن چیزی توان دید. (فرهنگ جهانگیری) (برهان). پردهء تنک. ج، شفوف. (مهذب الاسماء) (آنندراج). || (اِ) ریح و باد. (ناظم الاطباء). باد. (آنندراج). || (اِمص) فضل و فزونی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). افزونی. (از برهان) (فرهنگ جهانگیری) (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات). || کمی و نقصان (از اضداد است). (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کمی. (از برهان) (فرهنگ جهانگیری) (غیاث اللغات)(1). نقصان. (آنندراج) (مهذب الاسماء). || (اِ) بقیهء روز. (منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) کم. (از منتهی الارب).
(1) - در برهان و جهانگیری و غیاث اللغات به دو معنی اخیر به کسر اول آمده است.

شف.

[شَف ف / شِف ف] (ع مص)جنبیدن. || افزون شدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). افزون آمدن. (المصادر زوزنی چ بینش ص308) (دهار) (تاج المصادر بیهقی). افزون کردن. (فرهنگ جهانگیری). || کم گردیدن (از اضداد است). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نقصان کردن. (برهان). کم کردن. (فرهنگ جهانگیری). || سود کردن(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (فرهنگ جهانگیری). || اندوهگین کردن. (از المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (فرهنگ جهانگیری). اندوهگین ساختن. (برهان). || نزار کردن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). نزار کردن غم تن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج). لاغر کردن. (برهان) (فرهنگ جهانگیری). گداختن تن. (مصادراللغة زوزنی). || دوام یافتن و ثابت شدن. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || تنک شدن جامه. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی).
(1) - در منتهی الارب و ناظم الاطباء هر چهار معنی اول به کسر و فتح شین و در اقرب الموارد و متن اللغة فقط به فتح شین آمده، و معانی بعدی در همهء متون تنها به فتح ضبط است.

شف.

[شِف ف] (ع اِ) سود. (یادداشت مؤلف) (از برهان). || زیان (از اضداد است). (یادداشت مؤلف) (از برهان).

شفا.

[شَ] (ص، اِ) روا و مشروع و جایز. و هر چیز جایز و روا و مشروع. (ناظم الاطباء).

شفا.

[شِ / شَ] (از ع، اِمص) شفاء. تندرستی و بهبود از مرض. (ناظم الاطباء). بهبود. برء از مرض. بِلّ. (در فارسی بیشتر به فتح شین تلفظ کنند). (یادداشت مؤلف) :
آنها که به تقریر جهان داور ما را
از درد جهالت بنکوهند و شفایند.
ناصرخسرو.
بر ره دین رو که سوی عاقلان
علت نادانی را دین شفاست.ناصرخسرو.
جز درد و رنج هیچ نگردید حاصلم
زآن کس که سوی او به امید شفا شدم.
ناصرخسرو.
چگونه آنرا سبب شفا شمرد. (کلیله و دمنه). چون خوره در دندان جای گرفت از درد او شفا نباشد مگر به قلع. (کلیله و دمنه).
خاقانیا نجات مخواه و شفا ببین
کآرد شفات علت و زاید نجات بیم.خاقانی.
ذوق تو بود عارضهء احمقی از خصم
احسنت زهی زهر که تریاق شفایی.خاقانی.
باد چو باد عیسوی گرد سم براق او
از پی چشم درد جان شاف شفای ایزدی.
خاقانی.
تب لرزه یافت پیکر خاک از فراق او
هم مرقد مقدس او شد شفای خاک.خاقانی.
در دین شفای علت عالم برای خلق
زین حق شفیع زلت آدم پی جنان.خاقانی.
دی گفت طبیب از سر حسرت چو مرا دید
هیهات که رنج تو ز قانون شفا رفت(1).
حافظ.
- امثال: آن قدر نبود (آن قدر نداد) که کور بگوید شفا. (از امثال و حکم دهخدا).
شفا بایدت داوری تلخ نوش. (امثال و حکم دهخدا).
شفا ته پیاله است (در ته پیاله است) . (امثال و حکم دهخدا).
- شفاپذیر؛ بهبودپذیر. قابل علاج. معالجه پذیر. صحت پذیر. (از یادداشت مؤلف).
- شفاجوی؛ که در جستجوی شفا و بهبود است. که در طلب علاج و شفای درد و مرض باشد :
عقل شفاجوی و طبیبش تویی
ماه سفرساز و غریبش تویی.نظامی.
و رجوع به مادهء شفا جستن شود.
- شفا خواستن؛ شفا جستن. (از یادداشت مؤلف). استشفاء. (المصادر زوزنی) (منتهی الارب).
- شفا کردن؛ شفا دادن. شفا بخشیدن :
چه شود گر دل بیمار مرا شاه جهان
از شراب لب جانبخش شفایی بکند.
اسیری لاهیجی (از آنندراج).
|| دواء. علاج. (یادداشت مؤلف).
- دارالشفاء؛ بیمارستان. (ناظم الاطباء). و رجوع به دارالشفاء در حرف دال شود.
|| (اِخ) نام کتابی از ابوعلی سینا جامع همهء علوم معقول مانند منطق و حکمت و طب. (ناظم الاطباء) (از غیاث اللغات).
(1) - ایهام به کتاب شفای ابن سینا نیز دارد. (یادداشت مؤلف).

شفا.

[شُ / شِ] (اِ) ترکش و تیردان. || جعبه. (ناظم الاطباء)(1).
(1) - در متون دیگر و در خود متن شفا بدین دو معنی آمده، ظاهراً این ضبط اشتباه است.

شفا.

[شَ] (ع اِ) بقیهء هلاک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آخر عمر. (غیاث اللغات) (آنندراج). || کرانهء هر چیز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کران. (ترجمان القرآن جرجانی چ دبیرسیاقی ص61). کناره. کنار. لب. دم. حَرْف. (یادداشت مؤلف). کرانهء رود. (دهار). کنار و طرف هر چیز. (غیاث اللغات) (آنندراج). کناره. ج، اشفاء. (مهذب الاسماء). || گوشه. ج، اشفاء، شُفیّ، شِفیّ. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
- شفاجُرُف؛ کنارهء وادی و آبگیر و تالاب. (ناظم الاطباء). لب وادی. (یادداشت مؤلف). لب و کنارهء وادی و آبگیر، چه، شفا بمعنی کناره و طرف و جُرُف به معنی وادی و تالاب و آبگیر است. (از غیاث اللغات) (از آنندراج) :
رو کاین شفا شفاجرف است از سبق مرا
آنرا شفا مخوان که شقاییست بس عظیم.
خاقانی.
علی شفا حفرة من النار؛ بر کنارهء مغاکی از آتش. (قرآن 3/103). علی شفاجُرُفٍ هار؛ بر کنار گذرگاه سیل خالی شده. (قرآن 9/109). || اندک. (ناظم الاطباء). اندکی، برای مرد هنگام مرگ، برای ماه هنگام محاق گویند: مابقی منه الا شفاً؛ و کذلک للشمس عند غروبها. (ناظم الاطباء).

شفا.

[شَ] (ع مص) فروشدن آفتاب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شفاء .

[شِ] (ع اِ) دوا. ج، اَشفیة. جج، اَشافی. (ناظم الاطباء) (آنندراج). شفاء که اغلب به فتح شین تلفظ کنند به کسر است. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال 1 شمارهء 6 ص7).
- شفاء از مسألتی؛ جواب شافی دادن. تبیین و روشن کردن آن. (یادداشت مؤلف).
|| (اِمص) تندرستی. (ناظم الاطباء) (آنندراج). صحت و تندرستی بعد از مرض، و به فتح اول خطاست. (از غیاث اللغات). بازگشت اخلاط به اعتدال. (تعریفات جرجانی). و رجوع به شفا شود.

شفاء .

[شِ] (ع مص) دوا کردن. تندرستی دادن کسی را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). بهتری دادن از مرض. (زمخشری). آسانی دادن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). شفا دادن. (ترجمان القرآن چ دبیرسیاقی ص61). || تندرستی خواستن برای کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || فروشدن آفتاب: شفت الشمس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شفاء .

[شِ] (اِخ) بنت عبدالله بن شمس العدویة القریشیه، مکنی به ام سلیمان. از زنان صحابهء نامدار است و در دورهء جاهلیت نویسندگی میکرد. پیش از هجرت به اسلام گروید و به حفصة ام المؤمنین نوشتن آموخت. وی مورد توجه حضرت رسول (ص) و عمر خلیفهء ثانی بود. گویند نام وی لیلی و لقبش شفاء بود. شفاء در حدود سال 20 هجری. درگذشت. (از اعلام زرکلی).

شفائر.

[شَ ءِ] (ع اِ) کرانهء شرم زن. (ناظم الاطباء).

شفائع.

[شَ ءِ] (ع اِ) انواع علف که دوگانه و جفت روید. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شفابخش.

[شِ / شَ بَ] (نف مرکب)شفابخشنده. شفادهنده. دارویی که تندرستی آورد. (ناظم الاطباء). شافی. شفادهنده. بهبودبخش. (یادداشت مؤلف) :
ای باد از آن باده نسیمی به من آور
کآن بوی شفابخش بود دفع خمارم.حافظ.
|| نافع و سودمند. (ناظم الاطباء).

شفابخشی.

[شِ / شَ بَ] (حامص مرکب)عمل و صفت شفابخش. شفا بخشیدن. (از یادداشت مؤلف). و رجوع به شفابخش و شفا بخشیدن شود.

شفا بخشیدن.

[شِ / شَ بَ دَ] (مص مرکب) شفا دادن. بهبود بخشیدن. درمان کردن. (از یادداشت مؤلف) : باشد که خدای تعالی شفا بخشد. (گلستان).

شفا جستن.

[شِ / شَ جُ تَ] (مص مرکب)تشفی. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) :
کون و مکان را شفا قُران کریم است
چون تو نجویی شفا به درد بپایی.
ناصرخسرو.
درد تو جراحتی است ناسور
از زخم اجل شفات جویم.خاقانی.

شفاخانه.

[شِ / شَ نَ / نِ] (اِ مرکب)بیمارستان. (ناظم الاطباء). دارالشفاء، و آن مکانی بود که ملوک و امرا برای معالجهء غربا و مساکین مقرر سازند. (آنندراج) :
دل ما را که ز مار سر زلف تو بخست
از لب خود به شفاخانهء تریاک انداز.حافظ.
مستیی را که خماری نبود در دنبال
از شفاخانهء آن نرگس بیمار طلب.
صائب.
|| اداره ای است که به بهداشت شاگردان آموزشگاهها رسیدگی کرده و بیماران را درمان میکند، پیشتر «پست صحی امدادی مدارس» گفته میشد(1). (لغات فرهنگستان).
(1) - امروزه اداره بهداری آموزشگاهها نامیده میشود.

شفاد.

[شِفْ فا] (ص) روا و مشروع. || (اِ) شفا. (ناظم الاطباء). رجوع به شفا [ شِ / شَ ]شود.

شفا دادن.

[شِ / شَ دَ] (مص مرکب)بهبود بخشیدن. درمان کردن. چاره کردن درد. درست کردن. تندرست کردن. بِهْ کردن از بیماری. (یادداشت مؤلف) : باز اعمال خیر و ساختن توشهء آخرت از علت گناه از آن گونه شفا میدهد. (کلیله و دمنه).
جواب سرد فرستی شفای دل ندهد
شفا چگونه دهد چون گلاب باشد سرد.
خاقانی.
نطقش معلمی که کند عقل را ادب
خلقش مفرحی که دهد نفس را شفا.
خاقانی.
آزر ثانی منم یافته از وی حیات
عیسی دلها وی است داده تنم را شفا.
خاقانی.
یاد بهار من نفس آرمیده است
بیماری نسیم شفا میدهد مرا.صائب.
-امثال: اگر سخن از سخن دان پرسند شفا تواند داد. (فارسنامهء ابن البلخی).
نه کور میکند نه شفا میدهد.
و رجوع به شفا شود.

شفادارو.

[شِ / شَ] (اِ مرکب) پادزهر و داروی شفا. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (از برهان). پازهر. فادزهر. نوشدارو. (یادداشت مؤلف). پادزهر. (فرهنگ جهانگیری) :
نهد در بیخ دندان ثعابین
سم و در سر شفا داروی نوشین.
نزاری قهستانی (از جهانگیری).

شفار.

[شِ] (ع اِ) جِ شَفْرَة. (دهار) (ناظم الاطباء). جِ شفرة، بمعنی کار بزرگ و... (آنندراج). رجوع به شفرة شود.

شفارج.

[شُ رِ] (معرب، اِ) از پیشیارهء فارسی. خوانچه و طبقی که تنقلات و گل در آن کرده در مجلس آرند. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). فیشفارج. بشارج. پیشبارهء فارسی. (از المعرب جوالیقی ص204 و ذیل آن). || نوعی حلوا. (ناظم الاطباء). پیش یاره. حلوای بریده. (زمخشری). حلوا صابونی. (یادداشت مؤلف). پیشاره. (ناظم الاطباء). و رجوع به پیشیاره و پیشباره شود.

شفارسان.

[شِ / شَ رَ / رِ] (نف مرکب)شفا رساننده. نافع و سودمند و شفادهنده. (ناظم الاطباء) :
از هیچ کسی به هیچ دردی
تسکین شفارسان ندیده ست.خاقانی.

شفارود.

[شَ] (اِخ) رودخانه ای است که به دریای خزر می ریزد و محل صید ماهی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شفارود.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان گیل دولاب بخش رضوانده شهرستان طوالش. سکنهء آن 123 تن. آب آن از رودخانهء شفارود است. محصول عمده برنج و ماهی. سابقاً مرکز بخش شهرستان طوالش بود ولی پس از احداث راه شوسه اهمیت خود را از دست داد. ادارات تلگراف و گمرک و آمار در آن باقی هستند. شعبهء شیلات دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شفارة.

[شَ رَ] (ع مص) اندک شهوت گردیدن. || نزدیک شدن شهوت کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). || کم شدن و ناقص گردیدن. (آنندراج).

شفاره.

[شِ رَ / رِ] (اِ) راسو و شغار. (ناظم الاطباء). رجوع به شغار شود.

شفاری.

[شُ ری ی] (ع ص) یربوع شفاری؛ موش دشتی که بر گوش موی دارد. || موش دشتی ستبر و درازگوش بزرگ ناخن که زود گرفته نشود و یا درازپای فروهشته گوشت چربناک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). موشهایی که گوشهای بزرگ دارند. (مهذب الاسماء).

شفاریة.

[شُ ری یَ] (ع ص) اذن شُفاریّه؛ گوش بزرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شفاساز.

[شِ / شَ] (نف مرکب)شفاسازنده. نافع و سودمند و شفادهنده. (ناظم الاطباء) :
به دستان دوستان را کیسه پرداز
به زخمه زخم دلها را شفاساز.نظامی.
|| دارویی که تندرستی آورد. (ناظم الاطباء).

شفاسازی.

[شِ / شَ] (حامص مرکب)چاره و مداوا و معالجه. (ناظم الاطباء). و رجوع به شفاساز شود.

شفاشف.

[شَ شِ / شُ شِ] (ع اِمص)حدت تشنگی. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شفاعت.

[شَ عَ] (از ع، اِمص)خواهش گری و پایمردی. (از ناظم الاطباء) (صراح اللغة). خواستاری. ذرع. خواهشگری. خواهشگری کردن. پایمردی. (یادداشت مؤلف). خواهش. (مهذب الاسماء) (السامی فی الاسامی). || توسط و میانجیگری و پادرمیانی. || درخواست و استدعای عفو و بخشش. (ناظم الاطباء). میانگی در پیش شاهی یا بزرگی تا بر گناه کار بخشاید. (یادداشت مؤلف). فارسیان به معنی آمرزش خواستن گنهکار را با لفظ کردن و بردن استعمال نمایند. (آنندراج) : گفت [ بوسهل ]نخواهم رفت تا آنگاه که خداوند بخسبد که نباید رقعتی نویسد به سلطان [ مسعود ]درباب حسنک به شفاعت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص282). تا خوارزمشاه در میان آمدی و به شفاعت سخن گفتی... چندین خون ریخته نشدی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص354). من به میان آیم و دل امیر خراسان به شفاعت و درخواست خوش گردانم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص202). امیر... جواب داد که شفاعت خواجه را درباب ایشان امضاء فرمودیم. (تاریخ بیهقی).
گه رستخیز آب کوثر وراست
لوا و شفاعت سراسر وراست.اسدی.
پشتم قوی به فضل خدای است و طاعتش
تا دررسم مگر به رسول و شفاعتش.
ناصرخسرو.
ولی آن مزد طاعت یا شفاعت
چه منت از تو میباید کشیدن.ناصرخسرو.
اگر ز عارضهء معصیت شکسته دلی
ترا شفاعت احمد ضمان کند به شفا.خاقانی.
فردا هم از شفاعت او کار آن سرای
در حضرت کریم تعالی برآورم.خاقانی.
در چند مجلس به غیبت و حضور مشافهه و مراسله در این باب سخن راند تا شفاعت او به موقع قبول افتاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص107). به شفاعت حضرت سلطان توسل ساخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص343). یکی از وزرا پای تخت ملک بوسه داد و روی شفاعت بر زمین نهاد. (گلستان). فرمود تا سیاه را با کنیزک استوار ببندند و از بام جوسق به قعر خندق دراندازند، یکی از وزرا روی شفاعت بر زمین نهاد. (گلستان). || معاهده. || التماس. (ناظم الاطباء).
- شفاعت خواستن؛ التماس کردن. (آنندراج). استشفاع. استماحة. مَیْح. (منتهی الارب): استشفاع؛ شفاعت کردن خواستن. (تاج المصادر بیهقی).
- شفاعت کن؛ شفاعت کننده. شفیع. شافع :
درستی ده هر دلی کاو شکست
شفاعت کن هر گناهی که هست.نظامی.
و رجوع به شفاعت کننده شود.
|| سفارش. (ناظم الاطباء).

شفاعت خواه.

[شَ عَ خوا / خا] (نف مرکب) شفاعت خواهنده. شفیع شونده. درخواست بخشایش کننده. خواهشگر. شافع. شفیع. (یادداشت مؤلف) :
اگر محمد اندر مقام محمود است
گناه امّت خود را ز حق شفاعت خواه...
سوزنی.
راهنمای خلق به طریق هُدی و شفاعت خواه امت به روز جزاست. (فارسنامه ابن البلخی ص1).
هر چه بفرستی به رسوایی کشد
دل شفاعت خواه رسوایی فرست.خاقانی.
مرقع برکش نرماده ای چند
شفاعت خواه کارافتاده ای چند.نظامی.

شفاعت کردن.

[شَ عَ کَ دَ] (مص مرکب) توسط کردن. (ناظم الاطباء). تشفّع. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). وساطت کردن. توسط کردن. (فرهنگ فارسی معین) : خداوند... دستوری دهد ایشان را تا بی حشمت چونکه خداوند در خشم شود به افراط شفاعت کنند. (تاریخ بیهقی). نصر... سوگند سخت گران نسخت کرد... و ایشان را دستوری داد بشفاعت کردن. (تاریخ بیهقی). بر آن بود که عطفی کند بر جانب کالف تا راه آموی گیرد و خود را به نزدیک خوارزمشاه افکند تا وی را شفاعت کند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص232).
گشاد از گوش با صد عذر چون نوش
شفاعت کرد کاین بستان و بفروش.نظامی.
شفاعت کرد روزی شه به شاپور
که تا کی باشم از دلدار خود دور.نظامی.
باز عیسی چون شفاعت کرد حق
خوان فرستاد و غنیمت بر طبق.مولوی.
امید است از آنان که طاعت کنند
که بی طاعتان را شفاعت کنند.(بوستان).
پس از چند روز شفاعت کردند. (گلستان). شفاعت کردند که این را بستان. (گلستان). درویشی را ضرورتی پیش آمد گلیم یاری بدزدید حاکم فرمود که دستش بدرکنند صاحب گلیم شفاعت کرد که من او را بحل کردم. (گلستان).
گر خواجه شفاعت نکند روز قیامت
شاید که ز مشاطه نرنجیم که زشتیم.سعدی.

شفاعت کننده.

[شَ عَ کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب) شافع. خواهشگر. شفاعت کن. درخواستگر. (یادداشت مؤلف). ورفان(1) و شفیع و درخواست کننده. (از ناظم الاطباء).
(1) - برای آگاهی از ضبط و معنی ورفان رجوع به ذیل ورفان در برهان چ معین شود.

شفاعتگر.

[شَ عَ گَ] (ص مرکب) کسی که گناهکار را بیامرزاند. (آنندراج). خواهشگر. میانجی. درخواهنده :
بعد از آن در زیر دار آور مرا
تا بخواهد یک شفاعتگر مرا.مولوی.
پیمبر کسی را شفاعتگر است
که در جادهء شرع پیغمبر است.(بوستان).
کنی مصطفی را شفاعتگرم
دهی ساغر از ساقی کوثرم.
ملا عبدالله هاتفی (از آنندراج).
شفاعتگر میکشان مصطفاست
که ته جرعه اش بهرهء انبیاست.
میرزا محمد صادق (از آنندراج).

شفاعتگری.

[شَ عَ گَ] (حامص مرکب)درخواستگری. میانجی گری. خواهشگری. (یادداشت مؤلف) :
گردن و گوشی ز خصومت بری
چشم و سرینی به شفاعت گری.نظامی.
قدرتی هجر تو در کشتن من برد بکار
که شفاعتگری اندازهء تقدیر نبود.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).

شفاعت نامه.

[شَ عَ مَ / مِ] (اِ مرکب)سفارش نامه و توسط نامه. (ناظم الاطباء).

شفاعمر.

[شَ عُ مَ] (اِخ) شهری است در جلیل اعلی (فلسطین)، دارای 5000 تن سکنه. (فرهنگ فارسی معین).

شفاعة.

[شَ عَ] (ع اِمص) خواهش گری. قوله تعالی: و لاتنفعها شفاعة (قرآن 2/123)؛ ای ما لها شافع فتنفعها شفاعته. (از ناظم الاطباء). درخواست آمرزش گناه از کسی که جنایت و ستم دربارهء او انجام شده است. (از تعریفات جرجانی) (از اقرب الموارد). پرسش و خواهش فعل خیر و ترک ضرر از غیر برای خاطر آن بر سبیل تضرع و زاری. شفاعت بر پنج گونه است: اول، شفاعتی که ویژهء پیغمبر اسلام است و آن آسوده داشتن امت مرحومه است از بیم روز قیامت و طول مدت وقوف امت در موقف و آن شفاعت عامه باشد. دوم، شفاعت آن حضرت در داخل کردن جمعی از امت است در بهشت بدون حساب. سوم، شفاعت دربارهء قومی که مستحق عذابند. چهارم، شفاعت دربارهء گناهکارانی که در دوزخ جای گرفته اند. پنجم، طلب افزونی وقت کسانی که در بهشت جای دارند. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
بین علمای اسلام در مسئلهء شفاعت و بیان حقیقت و ثبوت آن در کلام اسلام سخن بسیار و منشأ اختلاف آراء ظاهر بعضی آیات قرآن است یعنی ظاهر بعضی آیات در بادی نظر دلالت بر عدم ثبوت شفاعت دارد، مانند این آیه: و اتقوا یوماً لاتجزی نفس عن نفس شیئاً و لایقبل منها شفاعة و لایؤخذ منها عدل و لا هم ینصرون. (2/48)؛ بترسی از روزی که کفایت نکند کس از کس شیئی و نپذیرد از او شفاعتی و هانگیرند از او فدیه و نه از ایشان را یاری کنند (تفسیر ابوالفتوح ج1 ص161) و نظائر آن. و گاهی ظاهر معنی دلالت بر ثبوت شفاعت دارد چنانکه در این آیات: «یومئذ لاتنفع الشفاعة الا من اذن له الرحمن و رضی له قولاً» (قرآن 20/109)؛ این روز سود ندهد شفاعت مگر آنرا که اذن دهد مر آنرا خدا و پسندد او را گفتار را. (تفسیر ابوالفتوح ج7 ص42). و آیه: «من ذا الذی یشفع عنده الا باذنه» (قرآن 2/255)؛ کیست آن کس که شفاعت کند نزدیک او مگر بفرمان او. (تفسیر ابوالفتوح ج2 ص155). و آیه: «و لاتنفع الشفاعة عنده الا لمن اذن له حتی اذا فُزِّعَ عن قلوبهم» (قرآن 34/23)؛ و سود ندهد شفاعت کسی نزد او مگر آنکه رخصت داده او را تا آنکه رفع فزع کند از دلهایشان. (تفسیر ابوالفتوح ج8 ص215). چنانکه ملاحظه میشود ظاهر ترجمهء آیهء اول نفی شفاعت است بطور مطلق و در سه آیهء اخیر نفی شفاعت بدون رخصت پروردگار است. و به اصطلاح میان مفاد آیات مذکور تعارض عام و خاص یا مطلق و مقید است و در جای خود مقرر است که در چنین موارد طریق جمع میان ادله آن است که عام حمل بر موارد گردد که مصداق خاص نباشد یعنی خاص مخصص حکم عام گردد. خلاصه آنکه گفته شود شفاعت بدون اذن خداوند در شرع اسلام ثابت نیست ولی شفاعت با اذن پروردگار ثابت است. قطع نظر از تفسیری که بر ملاک قواعد اصول فقه گفته شد باید دانست که به موجب اخبار صحیح شفاعت با اذن پروردگار در اسلام ثابت است و علاوه بر این در بیشتر تفاسیر قرآن به هنگام تفسیر آیات یادشده و نظائر آنها این نکته قید گردیده است که مقصود از شفاعتی که در قرآن نفی شده، آن شفاعتی است که بت پرستان در حق بتهای معبود خویش قائل بودند و می گفتند: «هؤلاء شفعاؤنا عند الله». ابوالفتوح رازی در تفسیر آیهء «و لاتنفع الشفاعة عنده» آرد: آنگه حق تعالی در این آیه قطع طمع آنان کرد که گفتند «هؤلاء شفعاؤنا عند الله»؛ اینان شفیعان مایند به نزدیک خدای تعالی. گفت خدای تعالی، شفاعت سود ندارد از مشرکان به نزدیک خدای تعالی (الا لمن اذن له)؛ الا آن کسی را که دستوری دهند در شفاعت کردن، پس مشفع آن باشد که بدستوری او شفاعت کند». (تفسیر ابوالفتوح ج8 ص321). بنابراین شفاعتی که در اسلام نفی گردیده، آن شفاعت است که بت پرستان معتقد بودند. بت پرستان را اعتقاد بر این بود که آنان را نرسد که خدای تعالی را که آفرینندهء جهان است عبادت کنند، و تنها بر آن لازمست، بتان را که مثال خدا هستند عبادت کنند و بتها عبادت آنان را بخدا برسانند و قبولی آنرا شفاعت کنند. این معنی فاسد و خلاف حکم عقل است، زیرا از دو حال بیرون نیست، یا آنکه خداوند خالق جهان عبادت آنان را میداند، و بنابراین واسطه در رساندن عبادت معنی ندارد، یا آنکه خداوند عالم به عبادت آنان نیست و بتها او را عالم میکنند که این مستلزم جهل خداوند و کسب علم از طریق جمادات است و این خلاف مقتضای عقل است و شرع. و هم در تمام مورد نفی شفاعت ناظر به این عقیده است. و اما شفاعت به معنایی که در اسلام ثابت است با عقل منافات ندارد زیرا شفاعت ثابت در اسلام بدین معنی است که: شفیع با اذن پروردگار از درگاه وی طلب خیر در حق کسی یا طلب دفع ضرر را از کسی بکند. و این نه مستلزم عبادت کردن چیزی است غیر از خداوند عالم و نه مستلزم جهل ذات باریتعالی. بنابر آنچه ذکر شد شفاعت هم به موجب آیات و اخبار در شرع ثابت است و هم به حکم عقل ثبوت مستلزم امری باطل نیست. و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون ذیل کلمهء شفاعة و تفسیر ابوالفتوح ج1 صص161 - 162 شود. || ازدیاد و فزونی، قوله تعالی: من یشفع شفاعة حسنة (قرآن 4/85)؛ ای من یزد عملاً الی عمل. (از ناظم الاطباء).

شفاعة.

[شَ عَ] (ع مص) خواهش کردن. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (مصادراللغه زوزنی) (ترجمان القرآن جرجانی چ دبیرسیاقی ص62). || طالب کاری شدن بوسیله: شفع فی الامر. (ناظم الاطباء). || درخواست کمک کردن. || کوشش کردن: شفع لفلان فی المطلب. || آشکار کردن دشمنی: شفع لی بالعداوة. (از اقرب الموارد).

شفاعة.

[شِ عَ] (ع مص) مشافعة. (ناظم الاطباء). رجوع به مشافعة شود.

شفاف.

[شِ] (ع ص، اِ) جِ شَفیف. (ناظم الاطباء). رجوع به شفیف شود.

شفاف.

[شَفْ فا] (ع ص) آنچه از نفوذ شعاع مانع نشود، مانند شیشه و امثال آن. (از اقرب الموارد). زست و هر چیز لطیف که از پس وی چیز دیگر را توان دید، مانند آب و آبگینه و بلور. (از غیاث اللغات) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). چیزی که مانع نفوذ شعاع نباشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). آنکه حاجز ماوراء نیست. جسمی که حاجب دیدار ماوراء خود نباشد، چون هوا، طلق، آب و شیشه. در اصطلاح فیزیک جسمی را گویند که حاجب ماوراء نباشد و اشیایی که در عقب آن قرار دارد بخوبی تمیز داده شود. (یادداشت مؤلف) : شفاف، چیزی باشد که از بیرون او آنچه زَاندرون باشد بتوان دید و زَاندرون او آنچه بیرون آن باشد بتوان دید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). مقابل کدر.
- نیم شفاف؛ اجسامی میان کدر و شفاف، مانند شیشهء مات یا کاغذ آلوده بروغن که نور از آنها تا اندازه ای عبور مینماید لیکن نمیتوان از ورای آنها اجسام را تشخیص داد. گاهی فقط پیرامون جسم را میتوان مشاهده نمود. این گونه اجسام را نیم شفاف مینامند. باید دانست که وقتی از اجسام کدر صفحات بسیار نازک تهیه شود نور از آنها عبور مینماید و تقریباً نیم شفاف میگردند، مثلاً ورقه های نازک طلا اگر در مقابل خورشید قرار گیرند قرص خورشید به رنگ بنفش رؤیت میشود. (از کتاب فیزیک تألیف امینی و صفری و... چ 1339 ه . ق.).
|| جامهء بسیار تنک و نازک که از زیر آن چیزها دیده شود. (ناظم الاطباء). || چیزی را که دارای رنگ و روشنایی نباشد گویند، مانند هوا. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || درخشان و تابان. (ناظم الاطباء). بسیار درخشان و تابان، مانند بلور و امثال آن. (فرهنگ فارسی معین). روشن. تابان. تنک. رقیق. پاک. مقابل کثیف. (یادداشت مؤلف) :
یکی گفت اشارت بدان مهره بود
که شفاف و تابنده چون زهره بود.نظامی.

شفافة.

[شُ فَ] (ع اِ) باقی آب در خنور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). باقی آب در مشربه. (مهذب الاسماء). باقی آب در کوزه و ظرف. (یادداشت مؤلف) (از اقرب الموارد).

شفافة.

[شَفْ فا فَ] (ع ص) مؤنث شفاف. (ناظم الاطباء). رجوع به شَفّاف شود.

شفافی.

[شَفْ فا] (حامص) لطافت و نازکی و تنکی. (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین). || درخشندگی و تابناکی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شفاف شود.

شفافیت.

[شَفْ فا فی یَ] (از ع، مص جعلی، اِمص) شفاف بودن. تابانی و درخشانی. شفافی. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شفاف و شفافی شود.

شفان.

[شَفْ فا] (ع اِ) سردبادی که با نم باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). باد سرد باباران. (مهذب الاسماء): غداة ذات شفان؛ بامداد خنک باباد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شفانه.

[شَ نَ / نِ] (اِ) نام مرغی بزرگ و رنگارنگ و بزرگتر از زغن. (ناظم الاطباء). مرغی است بزرگتر از زغن و سه رنگ دارد و او را سبزگرا خوانند. (از فرهنگ اوبهی). مرغی است بزرگتر از زغن که سر و بال او چند رنگ دارد. (آنندراج) (غیاث اللغات) (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (از برهان) (از صحاح الفرس). برخی آنرا پرنده ای بزرگتر از زغن دانسته اند و برخی آنرا قسمی گنجشک نوشته اند. (فرهنگ نامهای پرندگان در زبان کردی). (فرهنگ فارسی معین) :
لب چشمه ها پر خشین سار و ماغ
زده صف شفانه همه دشت و راغ.
اسدی (از جهانگیری).

شفانین.

[شَ] (ع اِ) جِ شفنین [ شَ / شِ ] . (ناظم الاطباء). جِ شفنین، به معنی نوعی کبوتر که عوام یمامه خوانند. (از اقرب الموارد). جِ شفنین (مرغ). (قانون ابوعلی سینا کتاب3 ص66) : گوشت شفانین گرم است و خشک و قوی. (الابنیة عن حقایق الادویة). و رجوع به شفنین شود.

شفاه.

[شِ] (ع اِ) جِ شَفَة. به معنی لبها. (فرهنگ فارسی معین) (یادداشت مؤلف). جِ شَفَت. (از آنندراج). جِ شفة. (دهار) (اقرب الموارد). لبها، و آن جمع شفت است که در اصل شفة بوده. (غیاث اللغات). و رجوع به شفة شود.

شفاه.

[شِ] (ع مص) مشافهة. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به مشافهه شود.

شفاهاً.

[شِ هَنْ] (ع ق) هر آنچه روبرو گفته شود. ضد کتبی. (ناظم الاطباء). بمشافهه. بزبان. لفظاً. حضوراً. زبانی. نه به پیغام. برخلاف پیغام. برخلاف کتباً. (یادداشت مؤلف).

شفاهی.

[شِ] (ص نسبی) سخنی که از دو لب بیرون آید و روبرو گفته شود. (ناظم الاطباء). به کسر شین، منسوب به شفاء است که مصدر شافه باشد ولی بعضیها به فتح تلفظ کنند. (از نشریه دانشکده ادبیات تبریز سال 1 شمارهء 6-7). زبانی. حضوری. آن گفته ای که به پیغام نباشد. مقابل کتبی: امتحانات شفاهی. آزمایش حضوری. پرسش و پاسخ زبانی. (یادداشت مؤلف). || سخنی که به کسی تلقین کنند. ضد کتبی. (ناظم الاطباء).

شفاهی.

[شُ هی ی] (ع ص) ستبرلب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). مرد بزرگ لب. (مهذب الاسماء). ستبرلب، و آن از تغییر نسب پدید آید. (از اقرب الموارد).

شفا یافتن.

[شِ / شَ تَ] (مص مرکب)خوب شدن. بِهْ شدن. ابلال. بلول. ابتلال. تبلل. استبلال. بِهْ شدن از بیماری. صحت یافتن. بهبود یافتن. تندرست شدن. (یادداشت مؤلف). استشفاء. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). اشتفاء. (منتهی الارب). بهبود یافتن (از مرض). معالجه شدن. (فرهنگ فارسی معین) :
دم عیسوی جوی کآسیب جان را
ز داروی ترسا شفایی نیابی.خاقانی.
که به دعای عابد خواهرشان شفا یافته. (گلستان). آورده اند که در همان هفته شفا یافت. (گلستان).

شفایی اصفهانی.

[شَ ییِ اِ فَ] (اِخ)حکیم شرف الدین حسن، فرزند حکیم ملای اصفهانی. از پزشکان نامی و از گویندگان نامدار اصفهان در قرن یازدهم هجری بود. میرداماد از او تمجید کرده. شفایی طبیب خاص و ندیم شاه عباس اول بود. در انواع نظم از قصیده و غزل و مثنوی طبع آزمائی کرده و آثاری شیوا از خود بجا گذاشته است، از جمله مثنویی در وزن حدیقهء سنایی بنام نمکدان گفته که از غایت لطف برخی آنرا از سنایی میدانند. ابیات زیر از اوست:
نظر به جانب او بی نظر توان کردن
حجاب چهرهء عشاق عین بینایی است
ببین و هیچ مبین و بدان و هیچ مدان
که خاکپای ادب کیمیای دانایی است.
*
غم عالم پریشانم نمی کرد
سر زلف پریشان آفریدند
نمی ترسید از دوزخ شفایی
غم جانسوز هجران آفریدند.
*
دیدی که خون ناحق پروانه، شمع را
چندان امان نداد که شب را سحر کند.
(از مجمع الخواص ص204) (ریاض العارفین ص212) (فرهنگ سخنوران). و رجوع به مجمع الفصحاء ج2 ص21 و فرهنگ سخنوران شود.

شفت.

[شَ / شِ] (ص) خم و کج و ناراست و ناهموار. (ناظم الاطباء) (از برهان). چیز کج و ناهموار. (آنندراج) (انجمن آرا). || مرد نادان و ابله، و در آذربایجان بدین معنی به فتح استعمال کنند. (آنندراج) (از انجمن آرا).

شفت.

[شِ] (اِمص) تراوش خون و ریم و زرداب از زخم. (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از انجمن آرا).

شفت.

[شُ] (ص) ممسک و بخیل. (ناظم الاطباء) (برهان). بخیل. (آنندراج).

شفت.

[شَ فَ] (ع اِ) لب. (غیاث اللغات). لب مردم و شفة یکی، و اصل آن شفوة یا شفهة و مصغر آن شُفَیهَة و جمع آن شِفاء و شَفَوات است. (آنندراج). و رجوع به شفة شود.

شفت.

[شَ] (ص) فربه و سمین و لحمی و گنده و ستبر و ضخیم. (از برهان) (ناظم الاطباء). فربه و گنده. (از فرهنگ جهانگیری). || کم بها و ارزان. (برهان) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری). چیز کم بها. (انجمن آرا). || مفت. (ناظم الاطباء) (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). || ناتراشیده و ناسترده. (از برهان) (ناظم الاطباء). || (اِ) گیله(1). (یادداشت مؤلف). میوهء گوشتدار مانند هلو. (لغات فرهنگستان). گونه ای میوهء گوشتی ناشکوفا که فقط میان بر میوه ضخیم و گوشتی میشود و درون بر میوه تبدیل به نسجی سخت و صلب میگردد که روی دانه را میپوشاند و روی دانه را نیز غشاء نازکی بنام تگومان(2) فرامیگیرد (مانند میوهء زردآلو و هلو و گیلاس و گوجه)، در این میوه ها آنچه به نام هسته مینامیم از مجموع دانه و درون بر میوه تشکیل یافته است. (از فرهنگ فارسی معین). || یکی از گونه های درخت سیاه دل است و «چپ چپی» نیز نامیده میشود(3). میوهء این گیاه شبیه میوهء زغال اخته است. (فرهنگ فارسی معین). یکی از اقسام ال و آن درختچه ای است که در جنگلهای ارسباران و بجنورد موجود است. (از جنگل شناسی ساعی ج1 ص260) (از یادداشت مؤلف). و رجوع به ال شود.
(1) - Drupe.
(2) - Tegument.
(3) - Sansguinea.

شفت.

[شَ] (اِخ) نام قریه ای از گیلان که در آنجا ظروف مانند کاسه و حقه و مرتبان کاشی نیک سازند. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (از انجمن آرا). قصبهء مرکز دهستان شفت واقع در نه هزارگزی جنوب شرقی فومن. روزهای دوشنبه بازار عمومی دارد. (فرهنگ فارسی معین). قصبه و مرکز دهستان شفت از دهستانهای چهارگانهء بخش مرکزی شهرستان فومن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2). و رجوع به شفت (نام یکی از دهستانهای...) شود.

شفت.

[شَ] (اِخ) نام یکی از دهستان های چهارگانهء بخش مرکزی شهرستان فومن. مرکز آن قصبهء شفت است که روزهای دوشنبه بازار عمومی دارد. قسمت جنوب دهستان کوهستانی و قسمت شمال آن جلگه و مستور از جنگل. از 47 آبادی کوچک و بزرگ تشکیل یافته و جمعیت آن در حدود سی هزار تن است. دیه های مهم آن چوبر، چماچاه، سیامزگی، مردخه، احمد سرگوراب، کمسار است. از مرکز دهستان دو راه فرعی به رشت و فومن احداث شده و فقط در فصل غیربارانی قابل استفاده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شفتا.

[شَ] (اِ) ترکش و جعبه و تیردان. (ناظم الاطباء). و رجوع به شغا و شغاء و شغتا شود.

شفتالو.

[شَ] (اِ مرکب)(1) یک قسم میوهء خوشبوی و آبدار و گوارا که هلو نیز گویند. (ناظم الاطباء). خوخ. (دهار). شفترنگ. (لغت فرس اسدی). فرسق. فرسک. خوخه. (منتهی الارب). دراقن. هلو. تفاح فارسی. در تبریز و آذربایجان امروز به نوعی هلوهای ریز و پیشرس گویند که مغز هستهء آن تلخ است و هلو در آنجا سپس رسد و درشت است و مغز هستهء شیرین دارد. و این دو غیر از شلیل است که پوست املس دارد نه مزغب. (یادداشت مؤلف). میوه ای است معروف، و بی ریشه و پیوندی و کاردی از صفات اوست. (آنندراج). اسم فارسی خوخ است. (تحفهء حکیم مؤمن). درختی است از تیرهء گل سرخیان از دستهء بادامیها که در حقیقت یکی از گونه های هلو بشمار میرود. میوه اش از هلو کوچکتر است و طعمش نیز بخوبی طعم هلو نمیباشد. گل و برگ و دیگر مشخصات این گیاه مانند هلو است، و در اکثر نقاط شفتالو و هلو را مرادف با هم نام میبرند. (فرهنگ فارسی معین) :
خوانی نهاده بر وی چون سیم پاک میده
با برگان و حلوا شفتالوی کفیده.ابوالعباس.
رنگ شفتالو از شمایل شاخ
کرده یاقوت سرخ و زرد فراخ.نظامی.
شفتالوی تر و تازه به از شفتالوی لب نازنینان دل پرور. (ترجمهء محاسن اصفهان ص108).
فاما درخت شفتالو و آلوچه در حساب طاقاتند. (ترجمهء تاریخ قم ص110).
زآنکه در خوان چنین میوه ضرورت باشد
مثل شفتالو و تالانه و انگور و انار.
بسحاق اطعمه.
لب خود بر لبش پیوستم از بس تشنهء وصلم
که شفتالو چو پیوندی بود آبی دگر دارد.
میر یحیی شیرازی (از آنندراج).
ز باغ حسن خوبانی که بی آبی مباد آنرا
بجز شفتالو شیرین بهی دیگر نمی دارد.
؟ (از غیاث اللغات).
- شفتالوی آردی؛ قسمی از شفتالو. (غیاث اللغات) (آنندراج).
-شفتالوی کاردی؛ قسمی از شفتالوی نفیس. (غیاث اللغات) (آنندراج). خوخ اقرع. (بحر الجواهر).
|| ماچ و بوسه و قبله. (ناظم الاطباء). کنایه از بوسه است. (از برهان) (از غیاث اللغات) (انجمن آرا). به مناسبت شیرینی آن کنایه از بوسه نیز باشد. (از آنندراج) :
گر هیچ به سیب زنخش بازرسی
باری بررس که نرخ شفتالو چیست.
شمس الدین قندهاری.
و شفتالوی تر و تازه به از شفتالوی لب نازنین دل پرور. (ترجمهء محاسن اصفهان ص108).
خرم آن دم که میی زآن لب خندان گیرم
دو سه شفتالو از آن سیب زنخدان گیرم.
اشرف (از آنندراج).
(1) - Hecbe از لاتینی Persicum یعنی میوهء ایرانی. (یادداشت مؤلف).

شفتالوج.

[شَ] (اِ مرکب) شفتالو. (ناظم الاطباء). ظاهراً معرب شفتالو. رجوع به شفتالو شود.

شفتالود.

[شَ] (اِ مرکب) شفتالو. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (انجمن آرا). به معنی شفتالو که میوه ای است. (از یادداشت مؤلف) :
چندان کرمت نیست که خشنود کنی
درویشی از آن باغ به شفتالودی.سعدی.
باری غرور از سر بنه وِانصاف درد من بده
ای باغ شفتالود و به ما نیز هم بد نیستیم.
سعدی.
مقدر است که هر کسی چه فعل آید
درخت مقل نه خرما دهد نه شفتالود.سعدی.
|| به معنی شفتالو که بوسه باشد. (یادداشت مؤلف) (از آنندراج) (از برهان) (از انجمن آرا) :
گرد عنبر نشسته بر زنخش
راست گویی سهی است مشک آلود
گر به چنگال صوفیان افتد
ندهندش مگر به شفتالود.سعدی.
نگارم در نگارستان به بالا سرو در بستان
الهی داد من بستان دو شفتالود از آن عنبر.
سعدی.
یک بوسه به ما نداد تا تیغ نزد
گویا همه کاردی است شفتالودش(1).
سعدی (از آنندراج).
دست بردش به سیب مشک آلود
چند نوبت گرفت شفتالود.سعدی.
(1) - ایهام به معنی لغوی نیز دارد.

شفتان.

[شَ فَ] (ع اِ) تثنیهء شفة. دو لب. (از اقرب الموارد) (فرهنگ فارسی معین) (یادداشت مؤلف). هر دو لب، و لام کلمهء آن حرف هاء است. (کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به شفة و شفتین شود.

شفتاهنج.

[شَ هَ] (اِ مرکب) حدیده یعنی قطعهء فولادی تنک و سوراخ که سوراخهای بزرگ و کوچک دارد و زرکشان مفتول طلا و نقره را از آن کشند. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از برهان). گویا مصحف شفشاهنج است. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شفتاهنگ و شفشاهنج شود.

شفتاهنگ.

[شَ هَ] (اِ مرکب) شفتاهنج. (آنندراج). شفتاهنج که به معنی آهنی سوراخدار استادان زرکش باشد. (برهان). ظاهراً دگرگون شدهء شفشاهنگ است. رجوع به شفشاهنگ شود. || به معنی حلاج هم آمده است. (برهان). || به معنی کمان حلاجی هم آمده و آن چوبی باشد که در وقت پنبه زدن کمان میزنند. (برهان). و رجوع به شفته و شفش و شفشه و شفشاهنگ شود. || به معنی شاخسار نیز به نظر آمده است. (برهان).

شفترک.

[شِ تَ رَ] (اِ) خاکشی و علف خاکشی. (ناظم الاطباء). خاکشیر. (فرهنگ فارسی معین). گیاهی است که شتر خورد و در اصفهان خاکشی گویند و آن تخم خوب کلان است و به عربی خمخم گویند. (از برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). اسم شیرازی خبه است. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به خاکشی و خبه شود. || تخم خاکشی. (از برهان). تخم خاکشیر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به خاکشیر شود.

شفترنگ.

[شَ رَ] (اِ مرکب) میوهء سرخ و سپید و زردی مایل مابین شفتالو و زردآلو. (ناظم الاطباء). چیزی است مانند شفتالو بیشتر سرخ و سفید. (از فرهنگ اوبهی) (لغت فرس اسدی). نوعی از شفتالو. شلیل. (آنندراج) (انجمن آرا). تالانک. رنگینان. زلیق. شلیر. شلیل. شبته رنگ. میوه ای چون شفتالو بود سرخ و سپید و گاهی سرخ و گاهی سپید. (یادداشت مؤلف). تالانه. فِرْسَک زلیق. (السامی فی الاسامی). میوه ای است سرخ و سفید به زردی مایل و شبیه به شفتالو. گویند درخت شفتالو و زردآلو را چون با هم پیوند کنند این میوه حاصل شود. (برهان) :
با سماع چنگ باش از چاشتگه تا آن زمانْک
بر فلک پیدا شود پروین چو سیمین شفترنگ.
عسجدی (از فرهنگ اسدی).
و رجوع به شلیل و شلیر و مترادفات دیگر شود.

شفترة.

[شَ تَ رَ] (ع اِمص) پراکندگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شفترة.

[شَ تَ رَ] (ع مص) پراکنده و متفرق گردیدن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). پراکنده شدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

شفتری.

[شَ تَ را] (ع ص) پراکنده و پریشان. (منتهی الارب).

شفتل.

[شَ تَ] (اِ) گیاهی که سه برگه نیز گویند و سمن گل آن است. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شفتلنگ.

[شَ تَ لَ] (اِ مرکب) شفترنگ. (ناظم الاطباء) (از شعوری ج2 ص127). رجوع به شفترنگ شود.

شفت محله.

[شَ مَ حَلْ لِ] (اِخ) دهی از دهستان گسگرات بخش صومعه سرا از شهرستان فومن. سکنهء آن 171 تن. آب آن از رودخانه شاندرمن است. محصول عمده برنج، توتون و مختصر ابریشم میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شفتن.

[شِ تَ] (مص) دیوانه شدن. (ناظم الاطباء). شیفتن. رجوع به شیفتن شود. || چکیدن. || خاریدن. || خراشیدن. || چکانیدن. || خارانیدن. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (برهان).

شفتنة.

[شَ تَ نَ] (ع مص) آرمیدن با زن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

شفته.

[شِ / شَ تَ / تِ] (اِ) دوغابی از آهک و خاک و شن و یا سنگریزه که در پیهای عمارت ریزند و روی آن جرزها بنا کنند. گل و لایی که به روی تیرهای عمارت گسترده و بالای آن کاهگل اندود نمایند. (ناظم الاطباء). گل کم آب. گل بسیار کم آب. گل زفت و نیم تر که بر روی نی و حصیر و تیر ریزند سقف بنا را و یا زیرسازی خیابان و پی ریزی بنا را. غماء. غمی. (از یادداشت مؤلف).
- شفته پلو؛ پلو که بسیار آبدار باشد. (از یادداشت مؤلف). و رجوع به ترکیب «مثل شفته» شود.
- شفته ریختن؛ ریختن گل کم آب بر سقف و جز آن. (از یادداشت مؤلف). ریختن دوغاب آهک با سنگ و سنگریزه زیر پی دیوار و جرز بر آن بنا کردن.
- شفته ریزی؛ عمل ریختن دوغاب و سنگ و آهک زیر بنا، یا عمل نهادن گل بر روی تیر و نی سقف و جز آن. شفته ریختن. (از یادداشت مؤلف).
- شفته و کوفته؛ پلو بد و بسیار نرم پخته شده. (یادداشت مؤلف). و رجوع به ترکیب «مثل شفته» شود.
- مثل شفته؛ پلو که آب آن بسیار باشد و آن عیب است. (یادداشت مؤلف).

شفته.

[شَ تَ / تِ] (اِ) گلوله ای از ریسمان که بر دوک پیچیده شود. (از آنندراج) (از غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (از برهان). || ابتدای طلوع آفتاب. || هر چیز نازک و لطیف. || تختخواب. (ناظم الاطباء). || تباهی و کرم که در چرم و پوست پدید آید: قد حلم الادیم؛ شفته یا شته پیدا کرد چرم. شته. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شته شود. || ریم بسته بر جراحتی. (یادداشت مؤلف) :
سر خمخانه را ناسور پیدا کرده بیطارم
به نیشی شفتهء دو کفتهء یک هفته بردارم.
سوزنی.
|| خشک کردهء میوه ها باشد. (از یادداشت مؤلف) :
قدی چو قامت... و سری چو گندهء ...وز
لبی چو شفتهء آلو رخی چو پردهء نار.سوزنی.

شفته.

[شَ / شُ تَ / تِ] (اِ) چوبی که بدان پنبه را پیش از حلاجی کردن زنند. (ناظم الاطباء). و رجوع به شفتاهنگ و شفش و شفشه شود.

شفته.

[شِ تَ / تِ] (ن مف) دیوانه و مجنون و بی عقل. (ناظم الاطباء). مخفف شیفته. (یادداشت مؤلف) :
بر مراد خویشتن گویی همی در دین سخن
خویشتن را شفته گشتی تکیه کردی بر هوا.
ناصرخسرو.
|| پریشان و آشفته از عشق و محبت و شیفته. (ناظم الاطباء). و رجوع به شیفته شود.

شفته.

[شُ تَ / تِ] (اِ) توفار. (ناظم الاطباء). در متون دیگر دیده نشد.

شفته رنگ.

[شِ تَ / تِ رَ] (اِ مرکب)شفترنگ. (ناظم الاطباء). رجوع به شفترنگ شود.

شفتی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به قریهء شفت گیلان. (ناظم الاطباء).

شفتی.

[شَ] (اِخ) (حجة الاسلام...) رجوع به حجة الاسلام شفتی شود.

شفتیدن.

[شِ / شَ دَ] (مص) چکیدن. || چکانیدن و چکیدن فرمودن. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از برهان). || دویدن. || پوییدن. || خاریدن و خراشیدن. (ناظم الاطباء). خارانیدن. (آنندراج) (برهان). || ریش کردن و زخم کردن. (ناظم الاطباء). جراحت کردن. (آنندراج) (برهان). و رجوع به شفتن شود.

شفتین.

[شَ فَ تَ] (ع اِ) تثنیهء شفة. (یادداشت مؤلف). دو لب. (ناظم الاطباء). هر دو لب. (آنندراج) (غیاث اللغات). و رجوع به شفة و شفتان شود.
- بنت الشفتین؛ واصل الشفتین. آنکه در هر کلمهء او وقت خواندنش لب به لب رسد و آن دو حرف است: باء و میم، چنانکه امیرخسرو فرماید:
موی مه ما به بوی ما بویا به
بی او مویم موی ویم مأوا به
ماییم و مهی وآن مه ما با ما به
ما با مه و موی مه ما با ما به.
(از کشاف اصطلاحات الفنون).
- واسع الشفتین؛ آن است که در خواندنش لب به لب نمی رسد، چنانکه در این رباعی:
ای دیده رخ نگار دیدن خطر است
ای دل سر این رشته کشیدن خطر است
هان تا نچشی ز ساغر عشق دگر
زنهار دلا زهر چشیدن خطر است.
(از کشاف اصطلاحات الفنون).
- واصل الشفتین؛ بنت الشفتین. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به ترکیب بنت الشفتین شود.

شفر.

[شَ] (ع مص) زدن بر کنارهء شرم زن در هنگام آرمیدن با وی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || کم شدن. ناقص گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).(1)
(1) - در ناظم الاطباء به این معنی به فتح اول و دوم آمده است.

شفر.

[شُ / شَ] (ع اِ) کرانهء نیام چشم که مژه بر وی روید. ج، اشفار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). لب پلک که بر آن مژه روید. (یادداشت مؤلف). مژه. (مهذب الاسماء). || کرانهء شرم زن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || کرانهء رحم. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء). || کسی: ما بالدار شفر؛ نیست در خانه کسی. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). || کرانهء هر چیزی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || تیزی تیغ. (آنندراج: شفرالسیف؛ تیزی تیغ. (ناظم الاطباء).

شفر.

[شُ] (ع اِ) شفرالوادی؛ کرانهء رودبار. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). کرانهء رودبار از جانب بالا. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شفر.

[شَ] (ص) شفک (نابکار و خَلَق شده). (فرهنگ اوبهی). رجوع به شفک شود.

شفر.

[شِ فِ] (اِخ)(1) شارل خاورشناس نامی فرانسه در قرن 19 م. که سیاستنامهء خواجه نظام الملک را به سال 1891 م. و تاریخ بخارا را به سال 1892 م. و سفرنامهء ناصرخسرو را در سال 1881 م. با ترجمهء فرانسه و تعلیقات و فهارس در پاریس بچاپ رسانده و نیز کتابی به نام منتخبات فارسی(2) به سال 1885 م. تألیف کرده است. (از تاریخ ادبی ایران تألیف ادوارد براون ج3 ص108) (احوال و اشعار رودکی ج3 ص845 و 1121 و ج1 ص39). و رجوع به مأخذ اخیر شود.
(1) - Charles Scheffer.
(2) - Chrestomatie Persane.

شفرا.

[شَ] (اِ) چرب زبانی و چاپلوسی. (فرهنگ فارسی معین) (حاشیهء دیوان ناصرخسرو). این کلمه نه فارسی است نه عربی و نمیدانم این معنی را در حاشیه از کجا به آن داده اند. (یادداشت مؤلف) :
چون کودکان بخیره همی خرّی
زین گنده پیر لابه و شفرا را.ناصرخسرو.

شفردن.

[شُ فُ دَ] (مص) آزاد شدن و رها گردیدن. (ناظم الاطباء).

شفروه.

[شَ فَرْ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان جرقویهء اصفهان.

شفروه.

[شَ فَرْ وَ] (اِخ) خاندان شفروه، از خاندانهای مشهور اصفهان است که چند تن از بزرگان علما و شعرا بدان منسوبند و در قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری در ایران و غالب ممالک اسلامی اشتهار داشتند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به لباب الالباب ج1 ص358 و 359 و تاریخ گزیده ص821 شود.

شفروه ای.

[شَ فَرْ وَ] (اِخ) شرف الدین شفروه یا شفروه ای. از شاعران اواخر قرن ششم هجری و از ستایشگران سلجوقیان بود. دیوان او حاوی 8000 بیت است. از آثار او رساله ای را یاد کرده اند که در مقابل «اطباق الذهب» زمخشری مشتمل بر پند و موعظه و شرح حالات اصناف خلایق نوشته است. (فرهنگ فارسی معین). از اشعار اوست:
ای جمالت راحت هر سوخته
در هوایت مرغ جان پرسوخته
رشک حسنت شاهدان خلد را
بر کنار حوض کوثر سوخته
آتش عشقت فتاده در جهان
رخت درویش و توانگر سوخته
آه سرپوشیدهء هر نیمشب
آسمان را هفت چادر سوخته
عشق چون عود است و دل مجمر ولیک
عود آسوده ست و مجمر سوخته.
(از آتشکدهء آذر چ علمی ص182).
و رجوع به فرهنگ سخنوران (ماده شرف شفروهء اصفهانی) و مآخذ مندرج در آن شود.

شفرة.

[شَ رَ] (ع اِ) کارد بزرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (دهار) (آنندراج) (مهذب الاسماء). کارد بزرگ پهن. (از اقرب الموارد). || نشکردهء کفش گران. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به نشکرده شود. || هر ابزار آهنی پهن و تیز. ج، شِفار، شَفَرات. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || کرانهء پیکان و تیزی آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کرانهء پیکان. (از اقرب الموارد). || تیزی شمشیر. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). تیزی شمشیر. (یادداشت مؤلف) (دهار). تیزی کارد و شمشیر و جز آن. (مهذب الاسماء). || (ص) خادم، مثل: اصغر القوم شفرتهم؛ ای خادمهم. || کس: ما بالدار شفرة؛ نیست در خانه کسی. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به شفر شود. || کوچکتر، حدیث: کان انس بن مالک شفرة اصحابه؛ ای اصغرهم. (از ناظم الاطباء).

شفرة.

[شَ / شُ رَ] (ع ص) کافی. (ناظم الاطباء). در متون دیگر دیده نشد.

شفرة.

[شَ فِ رَ] (ع ص) زنی که او را شهوت در کرانهء شرم بود و زود انزال کند. و یا زنی که به اندک جماع قناعت نماید و زود از شهوت بیفتد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شفره.

[شُ رَ / رِ] (اِ) پلک چشم که مژگان بر وی روید. (غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء).

شفره.

[شُ / شَ رَ / رِ] (ع اِ) نشکرده و ابزاری آهنین مر کفشگران را که چرم را بدان تراشند. (ناظم الاطباء) (از غیاث اللغات). نشگرده. نش کرده. ازمیل. مِحْذی. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شفرة شود.

شفری.

[شُ] (ع اِ) قسمی از انار اعلا. (ناظم الاطباء).

شفز.

[شَ] (ع مص) به کف پا زدن چیزی را. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). به کف پا زدن کسی را. (از منتهی الارب) (آنندراج). به پشت پا زدن. ابوبکر گوید بنظر من عربی خالص نیست. (از المعرب جوالیقی ص207).

شفش.

[شَ / شُ] (اِ) نی و یا چوبی که ندافان پنبه را بدان زنند و گردآوری کرده جمع نمایند. (ناظم الاطباء) (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). آن نی که نداف پنبه بدان گرد آورد. (انجمن آرا) (از آنندراج) :
زغوته دزد و نوردن نورد و شفش ربان(1)
هزاروپانصد باقی چنو دگر نبود.سوزنی.
|| شاخهء درخت. (برهان) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری). به معنی شاخ درخت، همانا به ضم اصح است. (از انجمن آرا) (آنندراج). || شفشه. شوشه. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شوشه و شفشه شود. || سرگین خشک. (ناظم الاطباء). || نای و نی. || آماسی در دستهای اسب که از خوردن آب زیاد عارض گردد. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: روان.

شفشاف.

[شَ] (ع اِ) سرما. || باران. (از ناظم الاطباء). باران توأم با سرما. (از اقرب الموارد). || باد خنک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (ص) ثوب شفشاف؛ جامهء بدباف. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شفشاونی.

[ ] (اِخ) شیخ عبدالقادربن عبدالکریم وردیقی خیرانی شفشاونی. او راست: 1- بغیة المشتاق لاصول الدیانة و المعارف و الاذواق و نهایة سیر السیاق الی حضرة الملک الخلاق (در تصوف) چ بولاق 1299 ه . ق. 2- شمس الهدایة لتذکار اهل النهایة و ارشاد اهل البدایة، و آن رساله ای است دربارهء قضاوت بر مذاهب چهارگانه. (از معجم المطبوعات مصر).

شفشاهنج.

[شَ هَ] (اِ مرکب) شفشاهنگ. حدیده. (ناظم الاطباء). تخته فولاد پرسوراخ که تار آهن و غیره از آن بردارند، تا هموار و باریک شود. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ جهانگیری). بر وزن و معنی شفتاهنج است. (از برهان). شاید از کلمهء شفش، شوش، شوشه، و آهنج، مخفف هنجنده، به معنی کشنده باشد. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شفتاهنج شود. || شکنجه بود. (لغت فرس اسدی) :
بفرمودش که خواهر را بفرهنج
به شفشاهنج فرهنگش درآهنج.
(ویس و رامین).
|| شاخسار. (فرهنگ جهانگیری). و رجوع به شفشاهنگ شود.

شفشاهنگ.

[شَ هَ] (اِ مرکب) شفشاهنج. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از غیاث اللغات). شفتاهنج. شفتاهنگ. شاید از شفشه به معنی شوشه و آهنگ به معنی کشنده. (یادداشت مؤلف). شفشاهنج. (از فرهنگ جهانگیری) :
ز زخم ناوک مژگان او بود هر شب
بسیط چرخ مشبک بسان شفشاهنگ.
نجیب الدین جرفادقانی (از جهانگیری).
کوه محروق آنک و چون زر به شفشاهنگ در
دیو را زو در شکنجهء حبس خذلان دیده اند.
خاقانی.
|| حلاج. || کمان حلاجی. || مشتهء حلاجی یعنی چوبی که در وقت پنبه زدن بر زه کمان میزنند. || شاخسار. (ناظم الاطباء) (از برهان).

شفشف.

[شَ شَ] (اِ) شاخهء کجواج درخت. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از آنندراج). || ریشهء درخت. (ناظم الاطباء). بیخ درخت را نیز گویند. (برهان) (آنندراج).

شفشفة.

[شَ شَ فَ] (ع مص) لرزیدن. || آمیخته شدن. || شاشیدن بول و مانند آن. || آمیخته شدن پشک گیاه را چنانکه بسوزد آنرا. || پراکندن دوا بر جراحت. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خشک کردن گرما و سرما چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نزار کردن غم تن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نزار کردن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی).

شفشفة.

[شَ شَ فَ] (ع اِ) بند قبا. (دهار).

شفشلیق.

[شَ شَ] (ع ص) زن گنده پیر فروهشته گوشت سست اعضا. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مرد یا زن پرحرف و پرگو. (ناظم الاطباء).

شفشوف.

[شُ] (اِ)(1) نام گیاهی. (یادداشت مؤلف).
(1) - Aristiada lanata.

شفشه.

[شَ / شِ / شُ شَ / شِ] (اِ) شوشهء طلا و نقرهء گداخته در ناوچهء آهنین ریخته. (از برهان) (ناظم الاطباء). شوشهء طلا و نقره. (فرهنگ فارسی معین). شوشهء زر؛ در فرهنگ رشیدی به فتح اول آمده ولی چون مرادف و مبدل شوشه است مضموم اولی است و آنرا شوشه و شیوشه نیز گفته اند و در میان عوام به شمشه مشهور است و سبیکه معرب آن است. (از انجمن آرا) (آنندراج) :
پروین گهر قبضهء شمشیر مهنّد
جدی چو به گرد اندر یک شفشهء عسجد.
منوچهری.
کُه سیم را شفشهء زر کند
سمن خیری و سرو چنبر کند.اسدی.
یکی خانه دیدند از لاژورد
برآورده از شفشهء زرّ زرد.اسدی.
چو زلف بتان شفشه ها تافته
سراسر به یاقوت و زر بافته.اسدی.
شدش موی کافوری از مشک پر
چو بر شفشهء سیم خوشاب در.اسدی.
بساطش سراسر زبرجدنگار
همه شفشهء زر بدش پود و تار.اسدی.
تو گفتی ز بگداخته زرّکار
هوا شفشه سازد همی صدهزار.اسدی.
کنند رویم همرنگ برگ زر به خزان
چو شفشهء زرم اندر هوا بپیچانند.
مسعودسعد (از انجمن آرا).
شود چو دیبه چین باغها ز ابر بهار
شود چو شفشهء زر شاخها ز باد خزان.
مسعودسعد.
پیش مسند سلطان طارمی زده و الواع و عضادات آن به مسامیر و شفشه های زر استوار کرده. (ترجمهء تاریخ یمینی ص334). از شفشه های زر و یاقوتهای بهرمان و عقایل در و مرجان. (ترجمهء تاریخ یمینی ص237). شفشه های زر از قدود بدود و اجسام اصنام و ابدان اوثان فرومی ریختند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص419). || رشته. نخ. تار زرین. (فرهنگ ولف) (فرهنگ لغات شاهنامه) :
بر او بافته شفشهء سیم و زر
به شفشه درون نابسوده گهر.فردوسی.
همان شفشهء زر بر او بافته
به گوهر سر رشته برتافته.فردوسی.
|| چوبی که حلاجان پنبه را بدان زنند و گردآوری کنند. (ناظم الاطباء) (برهان). مِطْرَقَه. (السامی فی الاسامی). چوب پنبه زن. (مهذب الاسماء). || شاخهء درخت بسیار نازک و راست و هموار. || موی چندی از کاکل و زلف که بر روی افتاده باشد. (از برهان) (ناظم الاطباء). || تیری که نساجان به دور آن تارهای جامه را پیچند. (ناظم الاطباء).

شفصلة.

[شَ صَ لَ] (ع مص) گیاه شفصلی را خوردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به شفصلی شود. || گیاه شاصلی را خوردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به شاصلی شود.

شفصلی.

[شِ صِلْ لا] (ع اِ) یک قسم گیاه که بر درخت پیچد، یا بار آن است و آن دانه ای است مانند کنجد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شفط.

[ ] (اِ) نام ماهی است در تاریخ یهود. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

شفطرنج.

[شَ فَ رَ] (اِ) شطرنج. (یادداشت مؤلف) :
کعبتین از رخ و از پیل ندانم به صفت
نردبازی و شفطرنج ندانم ز ندب.سنایی.
و رجوع به شطرنج شود.

شفع.

[شَ] (ع اِ) جفت. خلاف وتر. ج، اشفاع. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از مهذب الاسماء). جفت. (دهار) (ترجمان القرآن) (از اقرب الموارد). || روز عید اضحی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). روز اضحی بسبب داشتن روز همانند و متشابه، چنانکه به روز عرفه «وتر» گویند. (از اقرب الموارد). || خلق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عالم خلق است و آن مرتبت دوم است. (فرهنگ مصطلحات عرفا از اصطلاحات الصوفیه).

شفع.

[شَ] (ع مص) جفت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المصادر زوزنی). جفت کردن، یعنی افزودن یک واحد به یک. (از اقرب الموارد). || جفت کردن رکعت را. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || جفت شدن برای کسی اشباح، شفعت لی الاشباح (مجهولاً)؛ جفت شد مر مرا اشباح یعنی یک چیز را دو دیدم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اعانت کردن کسی را بر عداوت و ضرر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زیاده کردن چیزی را بر چیزی. قوله تعالی: من یشفع شفاعة حسنة (قرآن 4/85)؛ ای یزد عملاً الی عمل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شفع.

[شَ / شِ] (ع مص) بچه شدن در شکم ماده شتر و یا میش علاوه بر بچه ای که در شکم دارد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شفع.

[شَ] (اِخ) خالق و خدای عزوجل. (ناظم الاطباء).

شفعا.

[شُ فَ] (از ع، اِ) شفاعت کنندگان و خواهشگران و پامردان. (ناظم الاطباء). شفعاء. و رجوع به شفعاء و شفیع شود.

شفعاء .

[شُ فَ] (ع اِ) جِ شَفیع. (دهار) (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جِ شافع. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شفعا و شفیع شود.

شفعوی.

[شَ عَ وی ی] (ص نسبی، اِ)شافعی، منسوب به شافعی. پیرو مذهب امام شافعی. (یادداشت مؤلف) : و شافعی لم اَر من تعرض لجواز شفعوی قیاساً علی موسوی و ان کان بعض الفقهاء استعمله و هو حسن الملبس. (سیوطی). وجه دوم آن است که گفت: «الذین آمنوا» وعده مؤمنان را میدهد... و شفعوی خود را سنی گوید و شیعه خود را مؤمن خواند. (کتاب النقض ص288). قلعه ای ساخته بودند و راهها بر مسلمانان حنفی و شفعوی و شاعی بگرفته. (کتاب النقض). همهء فضلاء و عقلاء از پادشاه و رعیت و... و شفعوی و شاعی بدانند که سخن اولش به آخرش نمی ماند. (کتاب النقض ص386). انصاف این است که هر مسلمان حنفی و شفعوی به انصاف و استقصاء در این مجموعه که این خواجه انتقالی کرده است نظر کند... (کتاب النقض ص443)... همهء شفعویان و حنفیان و شیعه این سنت را متابعت کرده اند. (کتاب النقض ص406).
معزول گشته ای ز پی اعتزال را
از مذهب حنیفی و از رای شفعوی.سوزنی.
و رجوع به شافعی شود.

شفعة.

[شُ عَ] (ع مص) شفعه. خواهشگری چیزی که شخصی میخواهد آنرا. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). خواهش کردن. (المصادر زوزنی). || ضمیمه کردن چیزی بر چیزی که دارد تا زیاده گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد)(1) (ناظم الاطباء). || (اِمص) جنون و دیوانگی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). دیوانگی. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) عین. (اقرب الموارد). || مال و ملک. || تملک. (ناظم الاطباء). || حق تملک در خانه و زمین همسایه بر شریک خود به قهر و به عوض. (از تعریفات جرجانی) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). حق همسایه. (زمخشری). حق سبقت و تقدم همسایه بر سایر خریداران خانه و زمین همسایه با شروط مساوی. (یادداشت مؤلف). || (اصطلاح فقه) در شرع، تملک عقار باشد بر خریدار بطور اجبار به مثل پولی که داده است در اموال غیرمنقول. توضیح آنکه اگر کسی سهم خود را از مال مشترک مشاعی بخواهد بفروشد حق تقدم در خرید با شریک اوست و اگر بدون اطلاع شریک مشاع خود فروخت و شریک متوجه شد بیدرنگ میتواند از حق شفعه استفاده کند و همان مبلغ را به خریدار بدهد و مبیع را ضبط و تملک کند. و اعمال این حق فوری است. کسی را که حق شفعه دارد شفیع گویند. (فرهنگ علوم تألیف سجادی از کشاف اصطلاحات الفنون). استحقاق شریک برای تملک سهمی که شریک فروخته است، با رعایت شرایط زیر:
1- غیرمنقول بودن مال.
2- غیرقابل تقسیم بودن آن.
3- محدود بودن عدهء شرکاء به دو نفر.
4- بعمل آمدن انتقال بسبب بیع.
حق دارد برای روبرو نشدن با مشکلات در اثر شرکت جدید ثمن را به مشتری بدهد و سهم شریک را تملک نماید. غیرمنقولی که با غیرمنقول دیگر در طریق یا مجرای آب شرکت دارد در حکم غیرمنقول مشترک است و درنتیجه در صورت فروش یکی از آن دو برای مالک غیرمنقول دیگر حق تملک بشرح فوق ایجاد میشود. آنچه را شریک ملزم به دادن آن است همان ثمن مبیع بوده و حق الزحمهء دلال و دیگر هزینه ها بعهدهء او نخواهد بود. اعمال حق شفعه باید پس از اطلاع فوراً بعمل آید ولی برای پرداخت بها در صورت تقاضای شریک مدعی سه روز به وی مهلت داده میشود و اگر طبق قرارداد بین بایع و مشتری بها باید پس از مدتی پرداخت گردد شریک نیز حق دارد ثمن را در سررسید معین تأدیه کند. حق شفعه مانند سایر حقوق مالی با مرگ صاحب حق به ورثهء او منتقل میشود ولی هیچیک از وراث نمیتواند نسبت به سهم خود جداگانه حق مذکور را اعمال کند بلکه لازم است که نسبت به مجموع اخذ به شفعه بعمل آید و یا اصلاً از آن صرف نظر شود. (از یادداشت مؤلف).
(1) - در اقرب الموارد این معنی با معنی اول بصورت یک معنی آمده است.

شفعة.

[شُ / شَ عَ] (ع اِ) شفعة الضحی؛ دو رکعت نماز چاشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). دو رکعت چاشت است، و شفعه بدان نامیدند که از یک رکعت زاید است. (آنندراج).

شفعه.

[شُ عَ / عِ] (از ع، اِمص) همسایگی. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء).
- حق شفعه؛ حق خریداری که به همسایه و شریک ملک داده میشود. (ناظم الاطباء). و رجوع به شفعة شود.

شفعه گیرا.

[شُ عَ / عِ] (نف مرکب) حامی. || منتقم و انتقام گیرنده. (ناظم الاطباء).

شفف.

[شَ فَ] (ع اِ) اندک از هر چیزی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شفف.

[شَ فَ] (ع مص) تنک گردیدن جامهء کسی چنانکه پیدا و آشکار شود آنچه در زیر وی است. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). مصدر به معنی شفوف. (منتهی الارب). تنک شدن جامه. (المصادر زوزنی چ بینش ص308). و رجوع به شفوف شود.

شفق.

[شَ فَ] (ع اِ) سرخی شام و بامداد. (غیاث اللغات). سرخی افق پس از غروب آفتاب تا نماز خفتن و نزدیک آن و یا نزدیک تاریکی شب. ج، اشفاق. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). سرخی افق پس از غروب آفتاب. ولی برخی شفق را به معنی فلق نیز استعمال کنند و صحیح نیست. (فرهنگ فارسی معین). سرخی که پس از فروشدن آفتاب پدید آید. (ترجمان القرآن) (از مهذب الاسماء). سرخی بامداد و شام که پیش از طلوع آفتاب یا پس از غروب آن پدید آید. (ناظم الاطباء): و چون نزدیک آید به برآمدن [ آفتاب ] آن شعاعهای او را که گرد بر گرد سایه است نخست بینیم و آن سپیده بود به مشرق که طلایهء آفتاب است و شفق سوی مغرب ساقهء شعاع آفتاب است از پس او. اما به مشرق نخست سپیدی برآید... و از پس آن افق سرخ شود چون آفتاب نزدیک آید و روشنایی او بر آن تیرگیها افتد که نزدیک زمینند از بخار وز گرد. وز پس آن آفتاب برآید. و به وقت فروشدن او همین هر سه حال باشد ولکن نهاد آن باشگونه. و هندوان سپیده و شفق را به هندوی سند خوانند. (التفهیم چ همایی ص67 و 68). در زبان پارسی بخصوص در شعر گویندگان به معنی روشنی و سرخی آسمان در صبح پیش از طلوع آفتاب نیز آمده. شفق در سوی مغرب است مقابل فجر که در سوی مشرق است. (از یادداشت مؤلف) :
شب عنبرین هندو بام اوی
شفق دردی آشام از جام اوی.فردوسی.
ز بس داروگیر و ز بس موج خون
تو گفتی شفق زآسمان شد نگون.فردوسی.
سرخ جامی چون شفق در دست و آنگه در صبوح
لخلخه از صبح و دستنبو ز اختر ساختند.
خاقانی.
تا به دست آورده اند از جام و می صبح و شفق
زیر پای ساقیان گنج روان افشانده اند.
خاقانی.
می عیدی نگر و جام صبوحی که مگر
شفق آورده و با صبح برآمیخته اند.خاقانی.
هست آفتاب زرد و شفق چون نگه کنی
تب بردهء گشاده رگ از نشتر سخاش.خاقانی.
شد صبح دشمنانت از خون دل شفق
وز روز دولت تو هنوز این سحرگه است.
ظهیر فاریابی.
از مطلع فلق تا مقطع شفق به حدود اسیاف خدود اصناف آن جمع می شکافتند. (ترجمه تاریخ یمینی ص327).
طبیبان شفق مدخل گشادند
فلک را سرخی از اکحل گشادند.نظامی.
چون هاتف صبح دم برآورد
از کوه شفق علم برآورد.نظامی.
در آن مجلس که بهر عام کردند
می همچون شفق در جام کردند.نظامی.
ز هر شمشیر کاو چون صبح جسته
مخالف چون شفق در خون نشسته.نظامی.
از شفق در خون بسی گشت و نیافت
چون تو خورشیدی درین دوران که هست.
عطار.
زآن است شفق که طوطی چرخ
در خون گردد ز خندهء تو.عطار.
اشک من رنگ شفق یافت ز بیمهری یار
طالع بی شفقت بین که درین کار چه کرد.
حافظ.
تا چون شفق مدام رخت لاله گون شود
بی باده مگذران چو شفق صبح و شام را.
صائب.
ریزد چه سان به دامن مستان شراب سرخ
زآنگونه ریخته ست شفق در کنار صبح.
باقر کاشی (از غیاث اللغات).
- شفق رنگ؛ سرخگون. سرخرنگ :
باغ جان را صبوحی آب دهید
وآن شفق رنگ صبح تاب دهید.خاقانی.
- شفق قطبی؛ فجر شمالی(1). (یادداشت مؤلف).
- شفق گلگون؛ سرخی که پیش از برآمدن آفتاب ظاهر میگردد و یا پس از غروب آن باقی میماند. سرخی شام و یا بامداد. (ناظم الاطباء).
|| تباه از هر چیزی. || روز. || بیم. || ناحیه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (اِمص) مهربانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به شفقت شود. || آزمندی نصیحت گر بر اصلاح حال کسی که او را نصیحت میکند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (ص) ضعیف: ثوب شفق؛ ای ضعیف. (اقرب الموارد). || سرخ از هر چیزی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
(1) - Aurore boreale.

شفق.

[شَ فَ] (ع مص) مهربان شدن. || بترسیدن. (المصادر زوزنی). || آزمند گردیدن پندگو بر اصلاح حال کسی که بدو پند میدهد. (از اقرب الموارد).

شفقان.

[شَ فَ] (ع ص) بامحبت و مهربان و بابخشش و خیرخواه و نیک اندیش. (ناظم الاطباء).

شفقت.

[شَ فَ قَ / شَ قَ] (از ع، اِمص)مهربانی. مهر. برّ. رحمت. رأفت. عطوفت. (یادداشت مؤلف). مهربانی و ترحم و رحم و نرم دلی و ملایمت و مرحمت و عنایت و نوازش و دلنوازی و ملاطفت. (ناظم الاطباء). شفقت که بعضیها به تشدید قاف خوانند در اصل بر وزن حرکت است که اسم مصدر اشفاق باشد... و در شعر فارسی گاه به سکون فاء استعمال شود. (از نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال 1 شمارهء 6 و 7). مهربانی، و این لفظ را اکثر فارسیان به فتحات استعمال کرده اند اگرچه در عرف به سکون ثانی شهرت دارد و تحقیق این است که شفقت در اصل لغت به معنی ترس است چون مهربان از آفتاب و بلیات دوست خود را ترساننده باشد مجازاً بمعنی مهربانی مستعمل شده. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). مهربانی و... در تداول به تشدید قاف به غلط تلفظ کنند و نیز شعرا به ضرورت به سکون فاء آورده اند. (از فرهنگ فارسی معین). این اصطلاح اخلاقی است و عبارت از ملاطفت و مراحمت در حق غیر است و آن بود که از حالی غیرملایم که به کسی رسد مستشعر بود و همت بر ازالهء آن مقصور دارد. (فرهنگ علوم عقلی سجادی) :
نه برکشیدش فرعون از آب و از شفقت
به یک زمان ننهادش همی فرو ز کنار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی ص279).
آنچه جهد است بجای آرم چنانکه مقرر گردد از شفقت و نصیحت چیزی باقی نمانده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص269). آنچه خواجهء بزرگ بیند و داند ما چون توانیم دید و دانست و نصیحت و شفقت وی معلوم است خداوند را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص285). گفتم الحمدلله و این بی ادبی که کردم و میکنم اما از شفقت است که میگویم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص595).
شادی آمد مرا ازین شفقت
خنده آمد مرا ازین گفتار.مسعودسعد.
شیر فرمود که اینجا مقام کن تا از شفقت... ما نصیب تمام یابی. (کلیله و دمنه). و اول نعمتی که خدای تعالی بر من تازه گردانید دوستی پدر و مادر بود و شفقت ایشان بر حال من. (کلیله و دمنه). پوشیده نماند که سخن من از محض شفقت رود. (کلیله و دمنه). هر سخن که از سر نصیحت و شفقت رود... بر ادای آن دلیری نتوان کرد. (کلیله و دمنه).
- اظهار شفقت کردن؛ نوازش نمودن و ترحم کردن و ملاطفت نمودن. (ناظم الاطباء).
- بی شفقت؛ بی رحم و بی مروت و ستمگر و درشت و نامهربان. (ناظم الاطباء) :
اشک من رنگ شفق یافت ز بیمهری یار
طالع بی شفقت بین که درین کار چه کرد.
حافظ.
- خواهران شفقت(1)؛ دختران تارک دنیا. (یادداشت مؤلف).
به سکون فاء (در شعر فارسی). (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) :
ای قوت جان من ز لطف تو
بی شفقت خویش مرده انگارم.
مسعودسعد.
ور چشم فلک به شفقت استی
زو خون شفق چکیده بودی.خاقانی.
ایا شهان زمانه عیال شفقت تو
به حال من نظری کن به دیدهء اشفاق.
خاقانی.
پای اگر در کار وی ننهی به وصل
دست شفقت بر سرم باری نهی.خاقانی.
خاطر خاقانی است مدحگر خاص تو
یاور خاقان چین شفقت عام تو باد.خاقانی.
گرچه بسی سازند از در ثمن
شفقت من بازندارد ز من.نظامی.
صبح چو در گریهء من بنگریست
بر شفق از شفقت من خون گریست.نظامی.
سرش بوسید و شفقت بیش کردش
ولیعهد سپاه خویش کردش.نظامی.
من از شفقت سپند مادرانه
به دود صبحدم کردم روانه.نظامی.
سرگشته پدر ز مهربانی
برجست به شفقتی که دانی.نظامی.
در دل کس شفقتی از من نبود
هیچ کسی را به کرم ظن نبود.نظامی.
به تشدید قاف نیز به معنی مهربانی آمده و این غریب است. (آنندراج) :
سربلندی آرزو داری شفقّت پیشه کن
کاین عَلَم را ریزش باران احسان پرچم است.
واعظ قزوینی (از آنندراج).
|| (اصطلاح تصوف) مهر ورزیدن، و به اصطلاح متصوفان شفقت یا مهر غیر از دوست داشتن و محبت است. (یادداشت مؤلف). و رجوع به محبت در اصطلاح متصوفه شود. || ترس. (از آنندراج) (از غیاث اللغات).
(1) - Saures.

شفقت بردن.

[شَ قَ بُ دَ] (مص مرکب)دلسوزی داشتن. رحمت آوردن. رقت آوردن :
شه چو شفقت برد فرازآیند
بر عملهای خویش بازآیند.نظامی.
رحمتی کن که به سر میگردم
شفقتی بر که به جان میسوزم.سعدی.

شفقت کردن.

[شَ فَ قَ کَ دَ] (مص مرکب) مهربانی کردن. مهر ورزیدن. مهربانی نمودن : بر مجرمان و ظالمان شفقت کردم. (گلستان).
به دل بر او شفقت کن ولی مرو به سرش.
(گلستان).

شفقت نامه.

[شَ فَ قَ مَ / مِ] (اِ مرکب)تعزیت نامه و مکتوبی که در نوازش کسی نویسند. (ناظم الاطباء).

شفق جلوه.

[شَ فَ جِلْ وَ / وِ] (ص مرکب) سرخگون. (ناظم الاطباء). که جلوهء شفق دارد. سرخرنگ :
هوا تمام شفق جلوه شد تماشا کن
چه کرده ای که دگر رنگ گل بیابانی است.
ناصرعلی (از آنندراج).

شفق زار.

[شَ فَ] (اِ مرکب) شفق جلوه. شفق کده. شفقستان. چیزی سرخ و گلگون. (ناظم الاطباء). سرخرنگ :
ز دست خودش بر سر دار کن
ز خونش هوا را شفق زار کن.
ملا طغرا (از آنندراج).
و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شفقستان.

[شَ فَ قِ / شَ فَ سِ] (اِ مرکب)شفق جلوه. شفق زار. شفق کده. سرخ و گلگون. (ناظم الاطباء) :
از دیده ز بس که خون روان است
گردون ز زمین شَفَقْسِتان است.
واله هروی (از آنندراج).

شفق کده.

[شَ فَ کَ دَ / دِ] (اِ مرکب)شفق جلوه. شفق زار. شفقستان. چیزی سرخ و گلگون. (از ناظم الاطباء). و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شفقة.

[شَ فَ قَ] (ع مص) شفقت. مهربانی کردن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مهربان شدن. (المصادر زوزنی). بذل همت است برای از میان بردن مطلب یا امر خلاف میل از مردم. (از تعریفات جرجانی) (از اقرب الموارد). و رجوع به شفقت شود.

شفقة.

[شَ فَ قَ] (ع اِمص) مهربانی. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء) (دهار). رحمت و رأفت و حنو و انعطاف. (اقرب الموارد). و رجوع به شفقت شود. || ضعف. (از اقرب الموارد). || عطوفت توأم با ترس، از این روست که خدای تعالی با صفت شفقت وصف نمیشود. (از اقرب الموارد).

شفقی.

[شَ فَ] (ص نسبی) منسوب به شفق. سرخی شام و بامداد. || سرخ و گلگون. (ناظم الاطباء). سرخرنگ. (آنندراج) :
قسم به ساقی کوثر که از شراب گذشتم
ز بادهء شفقی همچو آفتاب گذشتم.
صائب تبریزی (از آنندراج).

شفقی.

[شَ فَ] (ص نسبی) منسوب به جد ابوبکر محمد بن سعیدبن شفق شفقی بغدادی. (از لباب الانساب).

شفقی.

[شَ فَ] (اِخ) ابوبکر محمد بن سعیدبن شفق شفقی بغدادی. وی از موسی بن اسحاق انصاری روایت کرد و علی بن حسن بن مثنی عنبری استرآبادی و جز وی از او روایت دارند. (از لباب الانساب).

شفک.

[شَ فَ] (ص) کهنه و فرسوده و ازهم رفته. (ناظم الاطباء).(1) خَلَق. فرسوده. حقیر. (لغت فرس اسدی). شفر بود یعنی نابکار و خَلَق شده. (فرهنگ اوبهی). || نادان و ابله و جلف. (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از برهان) :
پنداشت همی حاسد کاو بازنیاید
بازآمد تا هر شفکی ژاژ نخاید.
رودکی (از انجمن آرا).
|| بی مایه. (فرهنگ فارسی معین). بی هنر. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از برهان).
(1) - در ناظم الاطباء به این معنی هم به فتح و هم به سکون فاء ضبط شده ولی در آنندراج و فرهنگ فارسی معین در هر سه معنی به فتح فاء آمده است.

شفل.

[شَ فَ] (اِ) ناخن شتران بارکش. (از ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری). سم شتر. سپل شتر. (ناظم الاطباء).

شفلج.

[شَ لَ] (اِ) درخت کبر و بار آن. (ناظم الاطباء). بار گیاه کبر است. (تحفهء حکیم مؤمن). میوهء کبر است که ثمرة الکبر و ثمرة الاصف گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) (برهان). ثمرالصفه است و آنرا قثاءالکبر خوانند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

شفلح.

[شَ فَلْ لَ] (ع ص) شرم زن که ستبرلب فراخ فروهشته باشد. || زن فراخ شرمی که لبهای شرمش ستبر بود. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || مرد فراخ بینی بزرگ لب فروهشته. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درخت کبر: اصف درختی است که کَبَر معرب آن است و اهل نجد آنرا شفلح نامند. (از المعرب جوالیقی ص293). || بار درخت کبر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). ثمر و بار شفلج که برزنگی ماند. (منتهی الارب). و رجوع به شَفْلَج شود. || درختی که تنهء آن چهار کرانه دارد. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). درختی است که تنهء آن چهار کرانه دارد چنانکه از هر کرانه گوسپند ذبح توان کرد. (منتهی الارب) (آنندراج). || غورهء شکافته شدهء خرما. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شفلع.

[شَ فَلْ لَ] (ع ص) بمعنی شعلع. درازبالای از مردم و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به شعلع و شعنلع شود.

شفلقة.

[شَ فَلْ لَ قَ] (ع اِ) نوعی از بازی که از پس کسی دست بر سرین آن زده وی را بر زمین زنند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء): مساتاة؛ با همدیگر به بازی شفلقة بازی کردن. (منتهی الارب).

شفلوی.

[شِ فَ] (اِخ)(1) شهری به شمال شرقی جزیره صقلیه. (رحلهء ابن جبیر ص284).
(1) - Chefalu.

شفلیدن.

[شُ / شِ دَ] (مص) صفیر زدن با لبها مانند آنکه کبوتربازان در وقت پرانیدن کبوتر و مهتران در وقت آب دادن اسب صفیر زنند. (برهان) (ناظم الاطباء). صفیر زدن. (از انجمن آرا) (از آنندراج).

شفن.

[شَ] (ع ص، اِ) چشم دارندهء میراث. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِمص) چشم داشت و انتظار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). انتظار. (از اقرب الموارد).

شفن.

[شَ] (ع مص) به کنج چشم نگریستن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اشفان. (تاج المصادر بیهقی). || به تعجب نگریستن به سوی چیزی. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || به کراهت و اعراض دیدن چیزی را.

شفن.

[شَ / شَ فِ] (ع ص) زیرک و دانا و باهوش و دارای کیاست. (ناظم الاطباء). زیرک و دانا. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). مرد زیرک. (مهذب الاسماء).

شفن.

[شُ فَ] (ع ص) تیزنظر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شفنان.

[شَ] (اِخ) نام کوهی است و در شعر ذیل در ناصرخسرو آمده است :
ور به مال اندر بودی هنر و فضل و خطر
کوه شفنان ملکی بودی بیدار و بصیر.
ناصرخسرو.

شفنتر.

[شَ فَ تَ] (ع ص) مرد رفته موی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شفنتری.

[شَ فَ تَ را] (ع ص) پراکنده و پریشان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شفنتری.

[شَ فَ تَ ری ی] (ع ص)شَفَنْتَری. متفرق. (از اقرب الموارد). و رجوع به شَفَنْتَری شود.

شفنین.

[شِ / شَ] (معرب، اِ) کبوتر. (ناظم الاطباء). برخی گویند کبوتر دشتی است. (یادداشت مؤلف). نوعی از کبوتر. (از اقرب الموارد). رجوع به کبوتر شود. || قمری. (ناظم الاطباء). نوعی است از قمری چندِ کبوتری منقار و چنگال سرخ. (مهذب الاسماء). قمری، این کلمه را مترجم ایتالیائی دیاتسارون به ترتر(1) ترجمه کرده و شاید این کلمه تورتور(2) فرانسوی باشد که اصل تورترل(3) به معنی قمری است. (یادداشت مؤلف) : عوض او ذبیحت قربان کنند، آنچنانکه گفته شد در ناموس خدا، دو جفت شفنین یا دو کبوتربچه. (ترجمه دیاتسارون ص20). و رجوع به قمری شود. || فاخته. (ناظم الاطباء). رجوع به فاخته شود. || مرغی است و گویند همان است که عامه یمام خوانند. ج، شَفانین. (از اقرب الموارد). به لغت یونانی نام مرغی است که آنرا به فارسی بوتیمار و به عربی یمام خوانند و آن دو نوع باشد، برخی بحری و برخی برّی. برّی بوتیمار است که گفته شد و بحری جانوری است به شکل خفاش و بال و رنگ او نیز به خفاش میماند و دم او به دم موش شباهتی دارد و در بیخ دم خاری دارد که بدان می گزد و اگردر زیر بالین کسی گذارند آن کس را خواب نبرد و اگر در پای درخت خاک کنند آن درخت خشک شود. (آنندراج) (برهان). بوتیمار. ج، شُفانین. (ناظم الاطباء). طریقون. غم خورک(4). مالک الحزین. (یادداشت مؤلف). بوتیمار. (تذکرهء ابن بیطار). و رجوع به بوتیمار شود.
- شفنین بحری؛ حیوان دریایی است شبیه خفاش در رنگ و بال و شکل، و دنبالهء او شبیه به دنبالهء موش و در زیر دم نیشی دارد و از زدن نیش درد شدیدی عارض شود. (از تحفهء حکیم مؤمن) (از ذخیرهء خوارزمشاهی). ابرق. حوت الشرّ.
- شفنین برّی؛ همان یمامه و بوتیمار است. (از تحفهء حکیم مؤمن) (از ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به شفانین شود.
(1) - Tortore.
(2) - Turtur.
(3) - Tourterelle.
(4) - Tastenague.

شفنینی.

[شِ / شَ] (ع ص نسبی) منسوب به شفنین که نام پرنده ایست.

شفنینی.

[شِ / شَ] (اِخ) لقب عبیداللهبن محمد... هاشمی است. (از لباب الانساب).

شفنینی.

[شِ / شَ] (اِخ) ابوالسعادات احمدبن احمدبن... شفنینی متوکلی. وی از ابوجعفربن مسلمة و ابوبکر خطیب حدیث شنید و حافظ ابوالقاسم... دمشقی و جز وی از او روایت دارند. مرگ شفنینی بسال 521 ه . ق. در بغداد اتفاق افتاد. (از لباب الانساب).

شفو.

[شَفْوْ] (ع مص) نزدیک غروب شدن آفتاب. || برآمدن ماه نو. || نمایان و پدیدار گردیدن شخصی. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

شفوات.

[شَ فَ] (ع اِ) جِ شَفَة. (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). جِ شفة، به معنی لب. (آنندراج). و رجوع به شفة شود.

شفوان.

[شَ فَ] (ع اِ) به صیغهء تثنیه، دو طرف و دو انتها و دو سر هر چیزی. (ناظم الاطباء). مثنای شفا. (منتهی الارب).

شفوت.

[شِ] (اِ) دیو به شکل انسان. (ناظم الاطباء). غول بیابانی. (از شعوری ج2 ورق 141). || اهرمن. (ناظم الاطباء) (از شعوری ج2 ورق 141). || دیوانه. (ناظم الاطباء).

شفود.

[شَ] (ص) هر چیز نهی شده در مذهب و نامشروع. (ناظم الاطباء). حرام که ضد حلال است. (از شعوری ج2 ورق119).

شفودن.

[شُ دَ] (مص) شغودن. شغیدن. (از ناظم الاطباء). به غور تمام نگریستن. (آنندراج).

شفوده.

[شُ دَ / دِ] (اِ) هفته، یعنی از شنبه تا آدینه. (ناظم الاطباء) (از برهان). به معنی هفته است. (آنندراج) (انجمن آرا) (از فرهنگ اوبهی) (از فرهنگ جهانگیری) :
بود در دو حرز رهی وصف خلقت
به ماه و به سال و به روز و شفوده.
حکیم علی فرقدی (از آنندراج).
و رجوع به هفته شود.

شفور.

[شُ] (ص) شفود و نامشروع. (ناظم الاطباء). و رجوع به شفود شود. || (اِ) راسو و شغار. (از ناظم الاطباء). و رجوع به شفاره و شغار شود.

شفوع.

[شَ] (ع ص) ناقة شفوع؛ ماده شتری که در یک دوشیدن دو شیردوشه را پر کند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اشتری که دو جای باید شیرش را از بسیاری. ج، شفع. (مهذب الاسماء).

شفوف.

[شُ] (ع اِ) جِ شِفّ و شَفّ. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جِ شفّ، به معنی جامهء تنک و پردهء تنک. (آنندراج). و رجوع به شفّ شود.

شفوف.

[شُ] (ع مص) مصدر به معنی شَفَف. (ناظم الاطباء). تنک گردیدن جامه چنانکه پیدا و آشکار شود آنچه در زیر وی است. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تنک شدن جامه. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). و رجوع به شفف شود. || لاغر و نزار گردیدن تن کسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گداخته شدن تن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی).

شفوق.

[شَ] (ع ص) شفیق و مهربان و رحیم. (ناظم الاطباء). شفیق. که بر اصلاح حال کسی آزمند باشد. (از اقرب الموارد). و رجوع به شفیق شود.

شفون.

[شَ] (ع ص) رشکین و حسود و غیور. (ناظم الاطباء). غیور که از شدت غیرت و حذر گوشهء چشم از تند نگریستن برنبندد. (از اقرب الموارد). || کسی که با گوشهء چشم و یا به کراهت و اعراض بنگرد کسی را. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شفون.

[شُ] (ع مص) مصدر به معنی شَفَن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به کنج چشم نگریستن کسی را. (آنندراج) (از اقرب الموارد). به دنبال چشم نگریستن به کسی. (از تاج المصادر بیهقی) (دهار). به دنبال چشم نگریستن، و یعدی بنفسه و بالی. (از المصادر زوزنی چ بینش ص160). || به تعجب نگریستن به سوی چیزی. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || به کراهت و اعراض دیدن چیزی را. (انجمن آرا) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و رجوع به شَفَن شود.

شفونة.

[شُ نَ] (ع مص) اندک شدن عطا. (تاج المصادر بیهقی).

شفوی.

[شَ فَ وی ی] (ع ص نسبی) لبی. از لب. لبی و منسوب به لب. (ناظم الاطباء). منسوب به شفة که به معنی لب است، چون شفت در اصل شفة بوده، ها را در حالت نسبت به واو بدل کرده شفوی گویند چنانکه منسوب به شهر غزنه را غزنوی گویند، و در صراح و منتخب نوشته که شفوی درست نباشد چنانکه مشهور شده و صحیح شفهی است و حروف شفهی «با و فا و میم» است. (از غیاث) (آنندراج).
- حروف شفوی؛ حروفی که در تلفظ آنها لبها بهم بخورد یا کار کند مانند: ب، پ، م، ف، و. (یادداشت مؤلف).

شفوی.

[شَ فَ وی ی] (ع ص نسبی) شفهی. منسوب به شفة یعنی لبی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و رجوع به شفة و شفهی و شَفَویّ و شَفَویّة شود.

شفویة.

[شَ فَ وی یَ] (ع ص نسبی) لبی و منسوب به لب. (ناظم الاطباء). تأنیث شفوی. لبی. از لب. حروف شفویه: ب، پ، ف، م، و. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شفوی شود.

شفة.

[شَفْ / شِفْ فَ] (ع مص) مصدر به معنی شف [ شَ / شِف ف ] . (ناظم الاطباء). افزون شدن. (منتهی الارب). و رجوع به شف شود. || کم گردیدن (از اضداد است). (منتهی الارب). || سود کردن. (منتهی الارب).

شفة.

[شَ / شِ فَ] (ع اِ) لب، و اصل آن شفوة یا شفهة بوده است. (منتهی الارب) (آنندراج). لب. (ناظم الاطباء) (دهار). لب. تثنیه، شفتان و شفتین. ج، شِفاه. (یادداشت مؤلف) (از مهذب الاسماء). لب، و تقدیراً اصل آن شَفَهْ است و تاء حذف گردیده است و برای هاء بودن آخر استدلال کرده اند به وجود هاء در جمع آن (شفاه) و در تصغیر آن (شُفَیْهة) زیرا جمع و تصغیر کلمات را به اصل خود برمیگردانند. و گروهی گفته اند که اصل شفة واو است (شفو) و از اینرو به شفوات جمع بسته اند. و صرفهای گوناگون کلمه را بدان بنیان نهاده اند و گفته اند: «کلمته مشافاة» و آن اشفی است ولی جوهری گفته است که بر درستی این عقیده دلیلی نیست. در نسبت بدان اگر صورت موجود را بپذیریم باید شَفیّ وگرنه شفوی و شفهی بگوییم. (از اقرب الموارد).
- رجل خفیف الشفة؛ مرد ستیهنده در سؤال. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (از مهذب الاسماء).
|| له فینا شفة حسنة؛ مر او را در میان ما ذکر خیر است. احسن شفة الناس علیک؛ ذکر خیر تو میان مردمان است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).
- شفة حسنة؛ ذکر خیر. (منتهی الارب) (از مهذب الاسماء).
|| مدح و ستایش. ج، شَفَوات، شِفاه. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || گاهی به کنایه از شفة سخن را اراده کنند. (از اقرب الموارد).
- بنت الشفة، بنت شفة؛ کنایه است از سخن و کلام و گفتار. (یادداشت مؤلف). سخن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
- ذات شفة؛ کلمه. (از اقرب الموارد).
|| کار. (ناظم الاطباء). || گرداگرد چاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کرانهء هر چیزی. (از اقرب الموارد). آبشخوری که آدمیان و بهایم از آن آب بیاشامند. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- اهل الشفة؛ آنان که حق دارند خود و چهارپایانشان از آبشخوری آب بیاشامند ولی مزرعه و درخت در شمار اهل الشفة نیست. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

شفه.

[شَ فَ/ فِ] (از ع، اِ) شفة. شَفَهْ. لب: شفهء علیا؛ لب زبرین. شفهء سفلی؛ لب زیرین. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شَفَهْ و شفة شود.

شفه.

[شَ فَهْ] (ع اِ) اصل شفة بمعنی لب. (از اقرب الموارد). رجوع به شفة شود.

شفه.

[شِ فَهْ] (ع اِ) لب. ج، شِفاه. (ناظم الاطباء). رجوع به شفة شود.

شفه.

[شَفْهْ] (ع مص) زدن لب کسی را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). || مشغول کردن کسی را. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (المصادر زوزنی). مشغول گردیدن. (تاج المصادر بیهقی): نحن نشفه علیک المرتع والماء؛ ای نشغله عنک، ای هو قدر حاجتنا لا فضل فیه للغیر. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ستیهیدن. (منتهی الارب). الحاح کردن کسی را در سؤال چندانکه خرج کند هرچه در دست دارد. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). الحاح کردن بر کسی در سؤال. (از المصادر زوزنی چ بینش ص259). || بسیار شدن خواهندگان مال: شفه المال (مجهولاً). || بسیار شدن سئلان کسی. || بسیار شدن خورندگان طعام (فرزندان): شفه الطعام (مجهولاً). || کاد العیال یشفهون مالی؛ نزدیک شد عیال من بخورند مال مرا و کم گردانند آنرا. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شفهاء .

[شَ] (ع ص) مؤنث اَشْفی. زنی که لبهایش فراهم نیاید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شفهات.

[شَ فَ] (ع اِ) جِ شَفَهَة. (ناظم الاطباء). || جِ شفة [ شِ / شَ فَ ] . (از اقرب الموارد). رجوع به شفهة و شفة شود.

شفهفیروز.

[ ] (اِخ) ابن شعیب بن عبدالسعید اصفهانی، مکنی به ابوالهیجاء. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابوالهیجاء شفهفیروز... شود.

شفهة.

[شَ فَ هَ] (ع اِ) لب. ج، شفهات. (ناظم الاطباء) (آنندراج). و رجوع به شفة شود.

شفهی.

[شَ فَ] (ع ص نسبی) منسوب به شفة. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). لبی. (ناظم الاطباء). و رجوع به شفوی و شفة شود.

شفهیة.

[شَ فَ هی یَ] (ع ص نسبی)شفهی. لبی. (ناظم الاطباء). شفوی. و رجوع به شفوی و شفهی شود.
- الحروف الشفهیة؛ حروف شفهیة، سه حرف «ب» و «م» و «ف» است. (از یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء) (از آنندراج)(1) (از اقرب الموارد).
(1) - در آنندراج «ب، م، ن» آمده است.

شفی.

[شَ فا] (ع اِ) اندک، چنانچه مرد را هنگام مرگ، و ماه را گاه محاق و آفتاب را به وقت غروب گویند: مابقی منه الا شفیً؛ یعنی کم. (منتهی الارب). و رجوع به شَفا شود.

شفی.

[شَ فا] (ع مص) نزدیک شدن آفتاب به غروب. || برآمدن ماه نو. || نمایان شدن شخص. (منتهی الارب). و رجوع به شَفا شود.

شفی.

[شِ / شَ] (از ع، اِ) ممال شفا. (یادداشت مؤلف) :
باد خلقش دمیده عطر حسب
نحل مهرش نهاده شهد شفی.ابوالفرج رونی.
از آن سبب که عسل را حلاوت لب توست
خدای عزوجل در عسل نهاد شفی.
ادیب صابر.
هر دمی یعقوب وار از یوسفی
می رسد اندر مشام تو شفی.مولوی.
شب به خواب اندر بگفتش هاتفی
که خریدی آب حیوان و شفی.مولوی.
و رجوع به شفا شود.

شفی.

[شَ فی ی] (ع ص نسبی) منسوب به شفة. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب). لبی. (ناظم الاطباء). و رجوع به شفوی و شفهی و شفهیة شود.

شفی.

[شُ فی ی / شِ فی ی] (ع اِ) جِ شَفا. (ناظم الاطباء). رجوع به شفا شود.

شفیر.

[شَ] (ع اِ) کرانهء نیام چشم که بر روی مژه روید. || کرانهء هر چیزی : محمد (ص) و علی بر شفیر دوزخ باشند و ابوبکر و عمر و اتباع ایشان را در دوزخ می اندازند. (کتاب النقض ص292). و رجوع به شفر شود. || کرانهء لب شتر. || کرانهء وادی از جانب بالایین. ج، اشفار. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || لب چاه. (مهذب الاسماء). لب حوض. (دهار).

شفیر.

[ ] (اِ) فیروزج است. (مخزن الادویه). رجوع به فیروزج شود.

شفیرة.

[شَ رَ] (ع ص) شفیره. زنی که شهوت وی بر کنار شرمش باشد و زود انزال کند. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). و رجوع به عروسک شود. || زنی که به آرمیدن اندک بس کند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به شفرة شود. || (اِ) عروسک(1). (یادداشت مؤلف). و رجوع به عروسک شود.
(1) - Chrysalide.

شفیع.

[شَ] (ع ص، اِ) خواهشگر که برای دیگری شفاعت خواهد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- شفیع الامم؛ از القاب حضرت محمد (ص) است. (از ناظم الاطباء).
- شفیع العصاة فی العرصاة؛ از القاب حضرت محمد (ص) است. (ناظم الاطباء).
- شفیع الوری؛ از القاب حضرت رسول اکرم (ص) است. (ناظم الاطباء) :
شفیع الوری خواجهء بعث و نشر.(بوستان).
- شفیع امت؛ حضرت رسول (ص) است. (یادداشت مؤلف).
- شفیع روز قیامت؛ حضرت رسول (ص) است. (یادداشت مؤلف).
و رجوع به شفاعت شود.
|| درخواست کننده. (از ناظم الاطباء). خواهش کننده. (دهار) (مهذب الاسماء). خواهشگر. (صراح اللغة). استدعای عفو و بخشش کننده. (ناظم الاطباء). || درخواهندهء عفو گناه مردم. پوزشگر. خواستار. درخواستگر. خواهشگر. پایمرد. پامرد. شافع. شفاعت خواه. ذارع. میانجی. (یادداشت مؤلف). || توسط کننده و پادرمیانی کننده و پامرد. (ناظم الاطباء). ورفان. (صحاح الفرس). ذریع. (منتهی الارب) (یادداشت مؤلف) :
شفیع باش برِ شه مرا بدین زلت
چو مصطفی برِ دادار بر روشنان را.
دقیقی.
شفیع از گناهش محمد بود
تنش چون گلاب مصعد بود.فردوسی.
تا در این مدت آتش خشم من سرد شود و شفیعان را سخن به جایگاه افتد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص101).
انجام تو ایزد به قُران کرد وصیت
بنگر که شفیع تو کدام است به محشر.
ناصرخسرو.
پیش خدای نیست شفیعم مگر رسول
دارم شفیع پیش رسول آل و عترتش.
ناصرخسرو.
ای شفیع صدهزار عسرت چو خاقانی به حشر
بنده مرتد بود و بر دست تو ایمان تازه کرد.
خاقانی.
خصم و شفیعم تویی ز تو به که نالم
کز چو تو ناحق گزار نیست گریزم.خاقانی.
در دین شفای علت عالم برای خلق
زی حق شفیع زلت آدم پی جنان.خاقانی.
اشک لایق تر شفیع تو از آنک
هر غباری را نمی می بایدت.عطار.
شفیع مطاع نبی کریم
قسیم جسیم بسیم وسیم.(گلستان).
نوشته بر در جنت به حکم لم یزلی
شفیع روز قیامت محمد است و علی.؟
و رجوع به شفاعت شود.
- شفیع آوردن؛ به شفاعت برگزیدن. شفیع قرار دادن :
پیشت آرم ذات یزدان را شفیع
کش عطابخش و توانا دیده ام
پیشت آرم کعبهء حق را شفیع
کآسمانش خاک بطحا دیده ام.خاقانی.
شد آب پیش شاه شفیع آورید خضر
خضر آمد الغیاث کنان از زبان آب.خاقانی.
ور آبت نماند شفیع آر پیش
کسی را که هست آبروی از تو بیش.
(بوستان).
به قهر ار براند خدا از درم
روان بزرگان شفیع آورم.(بوستان).
بازرگانان گریه و زاری کردند و خدای و پیغمبر شفیع آوردند، فایده نکرد. (گلستان).
خدایا گر تو سعدی را برانی
شفیع آرد روان مصطفی را.سعدی.
- شفیع انگیختن، شفیع برانگیختن؛ شفیع قرار دادن. واسطه آوردن : ابوالحسن شفیعان برانگیخت که جز وی کس ندارد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص374). و آخر شفیعان انگیخت تا از آن بجست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص255). وزیر را یار گرفت و شفیعان انگیخت و هرچند بیش گفتند امیر ستیزه کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص663).
شفیع انگیخت پیران کهن را
که نزد شه برند آن سروبن را.نظامی.
و رجوع به ترکیب شفیع آوردن و شفیع بردن و شفیع کردن شود.
- شفیع بردن؛ شفیع آوردن. میانجی کردن :
سوی تو شفیع خواهم که برم برای وصلی
نبرم شفیع ترسم که مگر دریغ داری.
خاقانی.
به لبت شفیع بردم که مرا قبول خود کن
به ستیزه گفت خون خور که نه درخور منستی.
خاقانی.
و رجوع به ترکیب شفیع آوردن شود.
- شفیع شدن؛ واسطه شدن. میانجی گردیدن. درخواست عفو کسی کردن : یمین الدوله محمود را استعظام کرد و شفیع شد تا از سر انتقام برخیزد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص25).
- شفیع کردن؛ شفیع انگیختن. شفیع آوردن. واسطه قرار دادن :
به تقصیری که از حد بیش کردم
خجالت را شفیع خویش کردم.نظامی.
و رجوع به شفیع آوردن و شفیع انگیختن و شفیع بردن شود. || دستگیر و حامی. (ناظم الاطباء). || وکیل. (ناظم الاطباء). || صاحب شفعة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ علوم سجادی) (آنندراج) (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). شریکی که حق اخذ به شفعه را داراست. شفیعی که میخواهد از حق شفعه استفاده کند باید قادر به تأدیهء ثمن باشد و بعلاوه شفیع نمی تواند حق مزبور را به قسمتی از ملک اعمال نماید بلکه باید یا مجموع را تملک کند و یا اصولاً صرف نظر نماید. (از یادداشت مؤلف). و رجوع به شفعة شود.
- شفیع جار؛ صاحب اراضی که در جوار ملک دیگری باشد. (ناظم الاطباء).
- شفیع خلیط؛ صاحب ملکی که ملکش متصل به ملک دیگر بود و یا داخل در آن باشد. (ناظم الاطباء).

شفیع.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان دوغائی بخش حومهء شهرستان قوچان. سکنهء آن 300 تن. آب از قنات است. محصول عمده غلات. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شفیع.

[شَ] (اِخ) جد عبدالعزیزبن الملک مقری. (منتهی الارب) (آنندراج).

شفیع.

[شُ فَ] (اِخ) ابوصالح بن اسحاق محدث محتسب. (منتهی الارب) (آنندراج).

شفیع.

[شَ] (اِخ) عباس بن رضا عباسی. از نقاشان نامی ایران است که در هندوستان بوده و آثار و تابلوهای فراوانی از وی در آن سرزمین باقی است. (یادداشت مؤلف). وی پسر رضا عباسی نقاش و مینیاتوریست نامی دورهء صفویه بود که در نیمهء دوم قرن یازدهم هجری می زیست و با شاه عباس دوم معاصر و شاگرد پدرش بود. (از فرهنگ فارسی معین).

شفیع.

[شَ] (اِخ) مازندرانی. از رجال ایران در نیمهء اول قرن 13 هجری بود. فتحعلی شاه صدارت خود را پس از حاجی ابراهیم بدو محول کرد. (فرهنگ فارسی معین).

شفیع آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش شهریار شهرستان تهران. سکنهء آن 303 تن. آب آن از قنات است. محصول عمده غلات و صیفی و چغندرقند و انگور میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شفیع آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان قزوین. سکنهء آن 367 تن. آب آن از قنات است. محصول عمده آن غلات و بنشن و بادام. صنایع دستی زنان گلیم و جوراب بافی میباشد. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شفیع آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان اشکور پایین بخش رودسر شهرستان لاهیجان. سکنهء آن 195 تن. آب آن از چشمه سار و محصول عمده غلات، بنشن، پشم، لبنیات و عسل است. اکثر سکنه در فصل زمستان برای تأیین معاش به گیلان میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شفیع آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان فندرسک بخش رامیان شهرستان گرگان. سکنهء آن 510 تن. آب از رودخانه و چشمه. محصول عمده برنج، غلات، توتون سیگار، صیفی، لبنیات. صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شفیع آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء خاوری شهرستان رفسنجان. سکنهء آن 300 تن. آب آن از قنات است. محصول عمدهء آن غلات، پسته، پنبه و لبنیات است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شفیع آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از بخش شهداد شهرستان کرمان. سکنه آن 195 تن. آب آن از قنات. محصول عمدهء آنجا غلات و حبوب و خرما. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

شفیع آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان آزادوار بخش جغتای شهرستان سبزوار. سکنهء آن 176 تن. آب از قنات است. محصول عمده غلات و پنبه و زیره است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شفیع آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور. سکنهء آن 106 تن. آب از قنات است. محصول عمده غلات است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شفیع آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان کنار بخش بردسکن شهرستان کاشمر. سکنهء آن 2035 تن. آب از قنات است. محصول عمده غلات، پنبه، زیره، منداب، بنشن و میوه است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شفیعا.

[شَ] (اِ) نوعی از خط فارسی است. (آنندراج). نوعی خط شکسته منسوب به شفیعا، خوشنویس معروف عهد صفویه. (از یادداشت مؤلف). و رجوع به شفیعا شود.

شفیعا.

[شَ] (اِخ) یا میرزا شفیعا هراتی. نام یکی از خوشنویسان خط شکسته. (ناظم الاطباء). دربارهء او و میرزا حسن از لحاظ خوشنویسی گفته اند: اثنان لا ثالث لهما. (از فهرست کتابخانهء سپهسالار ج2 ص635). میرزا شفیعا ملقب به پیشوا، از مردم هرات بود و در کمالات گوناگون قدرت بسزایی داشت. وی در خدمت مرتضی قلی خان شاملو حاکم هرات مدتها منصب منشی باشی داشت و همت بر تکمیل خط شکسته استاد خود مرتضی قلی شاملو گماشت تا متدرجاً به سرمنزل کمال رسید و از خوشنویسان خط شکسته بحساب آمد و میتوان گفت خط شکستهء او اختراعی بود. وی علاوه بر حسن خط در نقاشی و رسامی و تذهیب کاری و سطوربندی بی قرین بود و شعر نیز میگفت و در مدت 85 سال زندگی خود سفری به هندوستان کرد و به هرات برگشت و به سال 1081 ه . ق. درگذشت. از اشعار اوست:
نسیم میرسد از کوی آن نگار امروز
به دیده نور نظر میدهد غبار امروز
به مرگ تو بنشینم به خون زهد طپم
ز دست ساقی اگر بشکنم خمار امروز
بنفشهء خط و ریحان زلف و غنچهء لب
به روی یار شکفته ست نوبهار امروز.
(از کتاب خط و خطاطان تألیف رفیعی مهرآبادی ص137).

شفیع قلعه.

[شَ قَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه. سکنهء آن 121 تن. آب از گدارچای. محصول عمده غلات، توتون، چغندرقند. صنایع دستی زنان جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شفیعیه.

[شَ عی یَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء شهرستان رفسنجان. سکنهء آن 100 تن. آب از قنات است. محصول عمده غلات، پسته، پنبه و لبنیات است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شفیف.

[شَ] (ع اِمص، اِ) سوزش و الم سرما. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || خنکی: فلان یجد فی اسنانه شفیفا؛ فلان در دندانهای خود احساس سردی و خنکی میکند. || شدت گرمی آفتاب (از اضداد است). (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || اندک از هر چیزی. || باران باسرما. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درد. (از اقرب الموارد). || (ص) باد سرد و خنک. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رقیق و شفاف. (ناظم الاطباء) :
لیک چون موج سخن دیدی لطیف
بحر آن باشد که هم باشد شفیف.مولوی.

شفیف.

[شَ] (ع مص) مصدر به معنی شَفَف. (از ناظم الاطباء). مصدر به معنی شفوف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تنک گردیدن جامه چنانکه پیدا و آشکار شود آنچه در زیر وی است. (از آنندراج). و رجوع به شفف و شفوف شود. || باد سخت آمدن. (المصادر زوزنی).

شفیق.

[شَ] (ع ص) مهربان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء) (آنندراج). دلسوز. رحیم. (فرهنگ فارسی معین). || نصیحت گر. آزمند بر نصیحت. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). دوست ناصح. (دهار). || رحیم و مهربان و دل رحم. (از ناظم الاطباء). مشفق. رئوف. عطوف. پرمهر. صمیمی. (یادداشت مؤلف) :
یار بادت توفیق روزبهی باد رفیق
دوستت باد شفیق دشمنت غیشه و نال.
رودکی.
پس سلیمان گفت شو ما را رفیق
در بیابانهای بی آب ای شفیق.مولوی.
وگر بر رفیقان نباشی شفیق
به فرسنگ بگریزد از تو رفیق.(بوستان).
- رفیق شفیق؛ دوست مهربان. (ناظم الاطباء) :
اگر رفیق شفیقی درست پیمان باش
حریف حجره و گرمابه و گلستان باش.
حافظ.
|| تسلی دهنده و دارای محبت و مهربانی و نیکخواه و خیراندیش. (ناظم الاطباء).

شفیق المؤید.

[شَ قُلْ مُ ءَیْ یِ] (اِخ)شفیق بک بن احمد مؤید عظمی. از پیشتازان نهضت سیاسی سوریه است. وی در سال 1283 ه . ق. در دمشق دیده بر جهان گشود و در بیروت تحصیل علم کرد و به مشاغل مهم رسید و به نمایندگی از دمشق برگزیده شد، و به جبههء «اتحادیین» در مجلس نمایندگان عثمانی پیوست. وی مورد کینهء دولت ترک قرار گرفت. پس از جنگ جهانی اول به اتهام تأسیس جمعیت «الاخاءالعربی» به دیوان حرب لبنان احضار گردید و به مرگ محکوم شد و در دمشق به سال 1334 ه . ق. بشهادت رسید. شفیق سرداری بزرگ و باشهامت و سهمگین و قوی بنیه و در زبانهای عربی و ترکی و فرانسه استاد بود و با زبان انگلیسی نیز آشنایی کمی داشت و نیز از اقتصاددانان انگشت شمار بود. (از اعلام زرکلی).

شفیق منصور.

[شَ مَ] (اِخ) از پیشروان و پیشوایان مبارز و صدیق و شایستهء انقلاب در دورهء تسلط انگلیس بر مصر بود. وی درجهء دکتری حقوق و سمت نمایندگی مجلس را داشت. تولد و تحصیل وی در قاهره بود. در دوران تحصیل در دانشکدهء حقوق به جمعیت سری انقلابی که پطرس غالی پاشا بسال 1910 م. تشکیل داده بود پیوست و از اینرو از دانشگاه اخراج گردید. پدرش او را برای ادامهء تحصیل به اروپا فرستاد و او پس از اخذ درجهء دکتری حقوق به مصر بازگشت و مدرسه ای تأسیس نمود و بسبب فعالیتهای سیاسی به مالت تبعید شد و در سال 1919 م. مجدداً به قاهره بازگشت و نخست به حزب وطنی و سپس به حزب وفد گروید و جمعیت سری تشکیل داد و به اتهامات گوناگون تحت تعقیب قرار گرفت. وی تمایلات صوفیگری داشت و نوشته هایی در این زمینه دارد. و نیز معتقد بود که استقلال کشور جز از راه ترور سیاسی امکان پذیر نیست و این عقیدهء خود را آشکارا بیان میداشت. در آخر اسم جمعیت خود را «جمعیة الفدایین» و بعد «جمعیة قتل الانجلیز» اعلام کرد. اعضای این جمعیت عموماً اسامی مستعار داشتند. او در حدود چهل سال عمر کرد و بسال 1344 ه . ق. تیرباران گردید. (از اعلام زرکلی).

شفیقه.

[شَ قَ / قِ] (از ع، ص) شفیقة. مؤنث شفیق. (یادداشت مؤلف). رجوع به شفیق شود.

شفیقی.

[شَ] (اِخ) از جملهء شعرای قرن نهم هجری و منسوب به دربار سلطان یعقوب است. وی مردی فاضل و کامل بود و در مباحثه مجادله مینمود. بیت زیر از اوست:
دلم زآن رشتهء جان را به تیر یار بربسته
که نتواند ز جا پرواز کردن مرغ پربسته.
(از مجالس النفائس ص306).

شفیقی.

[شَ] (اِخ) ابوالحسن محمد بن علی بن ابراهیم شفیقی منقری. وی در رحبهء شام به سال 415 ه . ق. حدیث گفت و ابونصر همزهء بنی محمد همدانی از او روایت دارد. (از لباب الانساب).

شفیق یکن.

[شَ یَ کَ] (اِخ) شفیق «بک»بن منصور «پاشا» ابن احمدیکن. از دانشمندان ریاضی و حقوقدانان نامی بود. وی به سال 1272 ه . ق. در قاهره پا به عرصهء هستی گذاشت و به سال 1308 ه . ق. در همانجا درگذشت. نخست در قاهره و سپس در پاریس و سویس به تحصیل پرداخت. او را آثاری است و از آن جمله است: 1- علم الحساب. 2- حساب التفاضل و التکامل. 3- الدروس الحسابیه. 4- الدروس الجبریة. 5- الدروس الهندسة. 6- ترجمهء تاریخ الجبرتی به فرانسه. (از اعلام زرکلی).

شفیلد.

[شِ] (اِخ)(1) شهری است صنعتی در کشور انگلستان که 512000 جمعیت دارد، و آن مرکز صنایع سنگین و استخراج زغال و صنعت فلزکاری است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Sheffield.

شفیلیدن.

[شَ دَ] (مص) فشردن، مانند میوه ها. || صفیر زدن. صفیر زدن هنگام آب خوردن اسب. || شنیدن. گوش دادن. (ناظم الاطباء).

شفیهة.

[شُ فَ هَ] (ع اِ مصغر) مصغر شفة. یعنی لبچه و لب کوچک. (ناظم الاطباء). مصغر شَفة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). و رجوع به شفة شود.

شق.

[شَق ق] (ع اِ) کفتگی. (منتهی الارب). کفتگی و ترک. ج، شُقوق. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شکاف و چاک و رخنه و درز. (ناظم الاطباء). شکاف. و در فارسی با لفظ خوردن و زدن مستعمل. (آنندراج). شکاف. (غیاث). چاک. کفتگی. شاید معرب از شکاف و شکافتن فارسی. درز. صدع. (یادداشت مؤلف) : کوهها بود هر یک چون گنبدی... بلندی چندِ انسانی که تیر به آنجا نرسد و چون تخم مرغ املس و صلب که هیچ شقی و ناهمواری بر آن نمی نمود. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص105). آشیانه گرفتند بر شقی راسخ و شعبی راسی. (سندبادنامه ص120). || شکاف قلم و جز آن. (مهذب الاسماء). فاق. فرق. (ناظم الاطباء).
- شق قلم؛ درز و چاک قلم. فاق :
رقم از معنی رنگین تبسم دارد
دهن تنگ تو شق قلم یاقوت است.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).
|| جای ترکیده. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جای کفته. (منتهی الارب). || جوی استهء خرما. (مهذب الاسماء). نقیر. (ترجمان القرآن جرجانی). جوی خرما. || شکاف مابین دو کرانهء شرم زن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || صبح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). || شک و شبهه. (از ناظم الاطباء). || (ص) سخت. || (اِ) یک قسمت از دو قسمت بدن از طول. (یادداشت مؤلف). یک سوی تن. (زمخشری). || نیم و نصف. (ناظم الاطباء).
- دوشق؛ دونیمه. دوشقه. دوقسمت :
دوشق از بهر آن آمد زبان او که می بخشد
یکی مر دوستان را نوش و دیگر دشمنان را سم.
کمال الدین اسماعیل.
|| (ص) شکافته :
باد بی تو سر زبانم شق
گر من این از سر زبان گفتم.عطار.

شق.

[شَ] (ص) (اصطلاح عامیانه) مصحف شخ. مغلوط شخ. راست و دراز. راست و سخت: شق و رق. شق شدن. شق کردن. ایستاده و سخت. (یادداشت مؤلف). راستِ دراز. (ناظم الاطباء).

شق.

[شَق ق / شِق ق] (ع اِمص، اِ) سختی و دشواری. قوله تعالی: لم تکونوا بالغیه الا بشق الانفس. (قرآن 16/7). (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مشقت. (اقرب الموارد). رنج. (مهذب الاسماء). دشواری. (ترجمان القرآن). تعب. سختی. مشقت. (یادداشت مؤلف).
- شق انفس؛ مشقت نفسها. (از غیاث) (اقرب الموارد) (یادداشت مؤلف) :
اندرین آهنگ منگر سست و پست
کاندرین ره صبر شق انفس است.مولوی.
|| نیمهء بار. (از اقرب الموارد). || نیمهء هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از مهذب الاسماء) : هر دو شق چوب بهم پیوست. (کلیله و دمنه). || نیمهء برابر و مساوی از هر چیزی، و آن را شق الشعرة نیز گویند. یقال: المال بینی و بینک شق الشعرة؛ ای نصفان سواء. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شق.

[شِق ق] (ع اِ) برادر، گویند: هو اخی و شق نفسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برادر. (آنندراج) (غیاث) (از اقرب الموارد). || جانب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ناحیت. (مهذب الاسماء). || اندک از هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). پاره ای از چیزی. (غیاث). || کرانهء کوه. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (غیاث) (از اقرب الموارد). || دوست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (غیاث). || منظورنظر. || صنفی از پریان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || یکی از دو صورت فرضی: بین نفی و اثبات شق ثالث نیست. (یادداشت مؤلف). راه. طریق: برای نجات از این مخمصه دو راه موجود است و شق ثالث ندارد. (فرهنگ فارسی معین).
- شق نقیض؛ صورت و طور نقیض، و نقیض رفع الشی ء باشد چون انسان که اصل است و لاانسان که نقیض آن. (غیاث) (آنندراج).
|| یک طرف بار. (فرهنگ فارسی معین).

شق.

[شَق ق] (ع مص) کفانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شکافتن. (آنندراج) (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (غیاث) (المصادر زوزنی). دریدن. (تاج المصادر بیهقی). بزل. (یادداشت مؤلف). || برآمدن دندان نیش شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برآمدن دندان. (آنندراج) (از اقرب الموارد). دندان شتر بیامدن. (تاج المصادر بیهقی). || مفارقت کردن جماعت را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جدا شدن از قوم. (آنندراج). تفریق کردن جماعت. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || دشوار آمدن کاری بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). دشوار آمدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (غیاث). || انداختن کسی را در مشقت و دشواری. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دشواری نهادن بر کسی. (تاج المصادر بیهقی). || باز ماندن چشم مرده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). پهن واماندن چشم. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || پریشان و متفرق نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || برآمدن صبح. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). برآمدن آفتاب. (از آنندراج). || راست دراز شدن برق تا میانهء آسمان بی آنکه به راست و چپ مایل گردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بوی خوش یافتن. (المصادر زوزنی). || (اصطلاح پزشکی) جدا ساختن پیوستگی پی باشد از درازا. (از کشاف اصطلاحات الفنون). تفرق الاتصالی که از پوست و گوشت اندرگذرد و به استخوان رسد که استخوان به دو پاره شود و باشد که خرد شود یا از درازا شکافته شود. و اندر غضروف و عصب همچنین، آنچه به درازا شکافته شود و یک شکاف بیش نباشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

شق.

[شُق ق] (ع ص، اِ) جِ اَشَقّ و شَقّاء. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به اشق و شقاء شود.

شق.

[شَق ق] (اِخ) نام قلعه ای از قلاع خیبر. (منتهی الارب) (آنندراج). نام یکی از هفت قلعهء خیبر. (یادداشت مؤلف) (از فتوح البلدان ص32). و رجوع به تاریخ گزیده ص147 شود.

شق.

[شِق ق] (اِخ) ابن انماربن نزار. پیشگوی دوران جاهلیت که با سطیح پیشگوی معروف دیگر در یک روز به دنیا آمده و عمر طولانی داشته اند. (از مقدمهءابن خلدون ترجمهء محمدِ پروین گنابادی ص203 و 665). شق اکبر؛ نام یکی از دو تن پیشگو که پیش از اسلام می زیسته اند، و گویند وی یک چشم در پیشانی داشته است. (از فرهنگ فارسی معین). وی در زمان سطیح کاهن بوده و گویند نصف انسان بوده زیرا که یک چشم و یک دست و یک پای داشته است. (از اعلام زرکلی) (از اقرب الموارد). نام کاهنی که در زمان انوشیروان می زیسته است. (یادداشت مؤلف). و رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص230 و 232 و حبیب السیر چ خیام ج2 ص188 و اعلام زرکلی شود.

شق.

[شِق ق] (اِخ) شق بشکری. نام یکی از دو تن از پیشگویان که اندکی پیش از اسلام در میان عرب میزیستند. وی کسی است که ظهور پیغمبر اسلام را خبر داده است. (از فرهنگ فارسی معین). در متون دیگر مشخصات دو تن برای یک تن آمده است. و رجوع به شق بن انمار شود.

شقا.

[شَ] (اِ) شغا. شگا. (یادداشت مؤلف). شغاه. ترکش و تیردان. (ناظم الاطباء). به معنی تیردان است یعنی جایی که تیر در آن گذارند، و آن را ترکش و کیش نیز گویند و به عربی جعبه خوانند. (برهان) (آنندراج) : با کلاههای چهارپر تیر و کمان به دست و شمشیر شقا و نیم لنگ. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص551). هزار غلام با عمود سیمین و دوهزار با کلاههای چهارپر بودند و کیش و کمر و شمشیر شقا و نیم لنگ بر میان بسته. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص290). و رجوع به شغا و شغاه و شگا شود.

شقا.

[شَ] (از ع، مص) شقاء. بدبخت شدن. (ناظم الاطباء) (دهار) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و رجوع به شقاء شود.

شقا.

[شَ] (از ع، اِمص) شقاء. سختی و تنگی و بدبختی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). شقاء. سختی. شدت. عسرت. عسر. شقاوت. شقوه. (یادداشت مؤلف) :
مخالف را شقا بادی موافق را بقا بادی
معین مؤمنان بادی امید اولیا بادی.فرخی.
الا رفیقا تا کی مرا شقا و عنا
گهی مرا غم یغما گهی بلای یلاق.زینبی.
اینکه تو داری سوی من نیست دین
مایهء نادانی و کفر و شقاست.ناصرخسرو.
او را بدان که دیو جسد را مطیع گشت
حکمت سفه شده ست و سعادت شقا شده ست.
ناصرخسرو.
کوهیست به یمگان که نبینند گروهی
کز چشم حقیقت سپسِ ستر شقایند.
ناصرخسرو.
نه خاکی که بیرون نیاری ودیعت
اگر سیم مزد از شقایی نیابی.خاقانی.
چون شدی اول سیه اندر بقا
دور بودی از نفاق و از شقا.مولوی.
- ارباب شقا؛ مردمان بدبخت و مستمند و بیچاره و گستاخ و بی ادب. (ناظم الاطباء).
|| (ص) بدبخت شده. (آنندراج).

شقا.

[شَ] (از ع، اِمص) شقاء. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شقاء در معنی اسمی شود.

شقا.

[شِ] (ع اِ) شانه. (مهذب الاسماء). در متون دیگر دیده نشد.

شقا.

[شُ] (اِخ) دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد. سکنهء آن 137 تن. آب از قنات است. محصول عمده غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شقا.

[شُ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد. سکنهء آن 399 تن. آب از قنات است. محصول عمده غلات. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شقاء .

[شَ] (ع مص) شقا. بدبخت شدن. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (دهار) (المصادر زوزنی) (از اقرب الموارد). مصدر به معنی شقاوة [ شَ / شِ وَ ]. رنجه شدن. (ترجمان القرآن). و رجوع به شقا و شقاوت و شقاوة شود. || برآمدن دندان پیش. (منتهی الارب) (آنندراج). دندان شتر برآمدن. (تاج المصادر بیهقی). || شانه کردن موی سر کسی را. || زدن فرق سر کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج).

شقاء .

[شَ] (ع اِمص) شقا. بدبختی. (از ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء) (دهار) (منتهی الارب). نقیض سعادت. (از اقرب الموارد).
- شقاء اصغر؛ (اصطلاح احکام نجوم) بدبختی کهین. مقابل شقاء اکبر و شقاء اوسط. (یادداشت مؤلف).
- شقاء اکبر؛ (اصطلاح احکام نجوم) بدبختی مهین. مقابل شقاء اصغر و شقاء اوسط. (فرهنگ فارسی معین).
- شقاء اوسط؛ (اصطلاح احکام نجوم) بدبختی میانه. مقابل شقاء اکبر و شقاء اصغر. (فرهنگ فارسی معین).
|| سختی و تنگی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (از آنندراج).

شقاء .

[شَقْ قا] (ع ص) مؤنث اَشَقّ. (منتهی الارب). مؤنث اَشَقّ. مادیان دراز و گشاده دست و پا. ج، شُقّ. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || زن فراخ شرم. ج، شُقّ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دراز. (از اقرب الموارد). و رجوع به اَشَقّ شود.

شقائق.

[شَ ءِ] (ع اِ) شقایق. جِ شَقیقة. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جِ شقیقة، به معنی میان دو کوه. (آنندراج). و رجوع به شقیقة شود. || نوعی از لاله، و این مفرد و جمع یکسان آید.(1) (آنندراج) (از بحر الجواهر) (از صراح اللغة) (غیاث) (ناظم الاطباء). مترجمان اروپائی و شعرای شرقی آنرا به «آنمون»(2) ترجمه کرده اند شاید بسبب شباهت صوتی دو کلمه، این تصور خطاست، زیرا شقایق «کوکلیکوت» است و متعلق به خانوادهء کوکناریان(3) است، در صورتی که آنمون متعلق به خانواده آلاله ها(4) میباشد. قزوینی در عجایب المخلوقات میگوید که: شقایق النعمان نامی است که پادشاه حیره «نعمان بن المنذر» بدین گل که به فارسی گل لاله(5) نامیده میشود داده... شلیمر در فرهنگ ترمینولژی(6) (چ تهران 1874 م.) گوید که کوکلیکوت شقایق نامیده میشود و آنرا بسبب اختصاصات مسکن خود در زمرهء کوکنارها محسوب دارند. (کازیمیرسکی، دیوان منوچهری ص312) (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شقایق شود. || گاهی مجازاً به معنی مطلق گلها آید. (آنندراج) (غیاث).
(1) - Coquelicote.
(2) - Anemone.
(3) - Papavercees.
(4) - Renoncules.
(5) - Tulipe.
(6) - Terminologie.

شقائق النعمان.

[شَ ءِ قُنْ نُ] (ع اِ مرکب)(1) شقایق نعمان. نوعی از لاله که بغایت سرخ باشد. نعمان پادشاهی از عرب که لالهء مذکور را از کوهستان آورده بود و بعضی گفته اند که وی لالهء موصوف را نهایت دوست داشت. و صاحب بحرالجواهر نوشته که نعمان به معنی خونست، پس نسبت کرد لاله را به خون به سببی است که سرخ میباشد. (آنندراج) (از غیاث): الالهء کوهی. شقر خوانند و به یونانی ذرموائی گویند و بری بود و بستانی بود و گل وی بزرگ بود، به پارسی لاله گویند، و نوعی دیگر از شقایق هست که آنرا آذریون گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). لاله ای است که از عهد نعمان بن منذر باز پیدا شده و بدو منسوب گشته. (نزهة القلوب). لاله، واحد و جمع در آن یکی است و آن منسوب است به نعمان (خون) بجهت سرخی آن، یا منسوب است به نعمان پسر منذر. (از ناظم الاطباء). لالهء کوهی. (دهار) (مهذب الاسماء). کاسه بشکنک. شقایق نعمان. (یادداشت مؤلف).
(1) - Anemone pulsotila.

شقائق نمط.

[شَ ءِ نَ مَ] (اِ مرکب)شقایق نمط. نوعی از جامه و فرش که گلدوز باشد. (آنندراج) (غیاث).

شقاب.

[شِ] (ع اِ) جِ شَقْب و شِقْب. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جِ شقب، به معنی مغاکی میان دو کوه یا شکاف کوه یا تنگ جای از اودیه که مرغان در آن آشیانه گیرند. (آنندراج). و رجوع به شقب شود.

شقاح.

[شِ] (ع مص) مشاقحه و همدیگر را دشنام دادن. (ناظم الاطباء).

شقاح.

[شُقْ قا] (ع اِ) کون سگ ماده. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نام گیاهی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از مهذب الاسماء). گیاه کبر. (از اقرب الموارد). و رجوع به کبر شود.

شقاحط.

[شَ حِ] (ع اِ) جِ شَقَحْطَب. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شقحطب شود.

شقاحة.

[شَ حَ] (ع اِمص) شقاحت. زشترویی و بدشکلی و قباحت. (ناظم الاطباء). شقح. قبح. قباحت. (یادداشت مؤلف). || بدکرداری. گویند: جاء بالقباحة و الشقاحة. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

شقاحة.

[شَ حَ] (ع مص) زشت گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شقادیر.

[] (اِ) انوم(1) کراثی است. (از مخزن الادویه).
(1) - در متن «اثوم» آمده ولی ظاهراً انوم است مأخوذ از انومیا و انومیان یونانی به معنی شقایق نعمانی.

شقاذی.

[شَ ذا] (ع اِ) جِ شَقْذ و شِقْذ و شُقَذ. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). جِ شقذ، به معنی بچهء آفتاب پرست. (آنندراج). و رجوع به شقذ شود.

شقار.

[شُقْ قا] (ع اِ) یک قسم ماهی که کوهان دراز دارد. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جِ شَقِر. (ناظم الاطباء). رجوع به شقر شود. || لاله یا گیاهی دیگر است. (از منتهی الارب) (از آنندراج). شقائق النعمان. (اقرب الموارد).

شقار.

[شَ] (اِخ) جزیره ای است میان اوال و قطر و در آن ده های بسیاری است. مردم آن از قبیلهء بنوعامربن حارث بن انمار... هستند. (از معجم البلدان ج4).

شقاری.

[شُ را / شُقْ قا را] (ع اِ) لاله و یا گیاهی دیگر سرخرنگ(1). (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گیاهی است. (از مهذب الاسماء). شقایق النعمان است. (از مخزن الادویه). || جِ شَقِر. (ناظم الاطباء). || دروغ. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد)(2). دروغ و کذب. (ناظم الاطباء).
(1) - در منتهی الارب به این معنی و به معنی دروغ به تشدید قاف نیز ضبط است.
(2) - در اقرب الموارد در این معنی تنها به تخفیف قاف آمده است.

شقاشق.

[شَ شِ] (ع اِ) جِ شِقْشِقَة. (اقرب الموارد) (یادداشت مؤلف). رجوع به شقشقة شود.

شقاص.

[شِ] (ع اِ) جِ شَقْص. (یادداشت مؤلف). رجوع به شقص شود.

شقاطب.

[شَ طِ] (ع اِ) جِ شَقَحْطَب. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جِ شقحطب، به معنی قچقار دو شاخ و چهار شاخ دار. (آنندراج). و رجوع به شقحطب و شقاحط شود.

شقاف.

[شِ] (ع اِ) جِ شَقَف. (ناظم الاطباء). رجوع به شقف شود.

شقاق.

[شِ] (ع اِ) ترک و کفتگی که در رسغ دست و پای ستور پدید آید. (از بحر الجواهر) (ناظم الاطباء). شکاف دست و پای: شقاق خردگاه. شقاق بحولیک. (یادداشت مؤلف). شکاف پای اسب. (مهذب الاسماء) (دهار). || نوعی از بیماری بواسیر که در مقعد پدید آید : و ینفع [ البنفسج ] من وجع الاسفل و شقاقه و اورامه. (تذکرة ابن البیطار). و آنچه [ از قرحه ها ] سبب آن بواسیر بود یا شقاق یا خارش... (ذخیره خوارزمشاهی).
- شقاق الشفة؛ کفتگی لب. ترکیدگی لب. (یادداشت مؤلف) : از بیماریهای لب یکی آن است که کفتگی آرد و به تازی شقاق الشفة گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به شقاق مقعد شود.
- شقاق سم؛ قسمی بیماری ستور. (یادداشت مؤلف).
- شقاق مقعد، شقاق المقعد، شقاق المقعدة؛کفتگی مقعد. ترکیدگی نشست. (یادداشت مؤلف). کفتگی لبهای شرج را گویند : مقعد را نیز بیماری کفتگی باشد و آنرا به تازی شقاق المقعد گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به قانون ابوعلی سینا چ تهران ص249 شود.
|| (اِمص) دشمنی. خصومت. مخالفت. خلاف. عداوت. دشمنانگی. (یادداشت مؤلف). ناسازگاری. دشمنی. نفاق. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ) جِ شُقَّة و شِقَّة. (ناظم الاطباء). رجوع به شقة شود. || (اِمص) مخالفت و عدم موافقت و اختلاف و نفاق و مخاصمت و عداوت و بغی و نافرمانی. (ناظم الاطباء) :پسر خرکاشی که خویش عاق و مایهء شقاق بود از میان بگریخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص378).
- شقاق آمدن؛ سبب جدایی شدن. باعث فراق گشتن :
آن فزونی با خضر، آمد شقاق
گفت رو تو، مکثری هذا فراق.مولوی.
- شقاق و نفاق، نفاق و شقاق؛ دشمنی و خصومت. مخالفت و ضدیت. دوتیرگی و اختلاف. (از یادداشت مؤلف) : عهد و میثاق ایشان را نفاق و شقاق داند. (سندبادنامه ص179). خلقی بسیار از اهل شقاق و نفاق بر زمین انداخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص273).
|| تعرض. || گناهکاری. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح فقه) کراهت هر یک از زن و شوهر است از دیگری. در صورت ترس از ادامهء شقاق و منتهی شدن به طلاق، بر حاکم است که از طرف زوجین دو حَکَم برگزیند. حکمهای مزبور اگر موفق به اصلاح شدند کلیهء شروطی که بر زوجین تحمیل میکنند الزامی خواهد بود. و در صورت عدم موفقیت به اصلاح، و منجر شدن امر به افتراق اجازهء زوج در طلاق و اجازهء زوجه در بذل مهر اگر طلاق خلعی باشد لازم است. (از یادداشت مؤلف). و رجوع به فرهنگ علوم تألیف سجادی شود.

شقاق.

[شِ] (ع مص) مشاقّه و خلاف و دشمنی کردن و ضرر رسانیدن. (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مخالفت کردن با. دشمنی کردن با. (فرهنگ فارسی معین). مُشاقَّه. (منتهی الارب). مخالفت و دشمنی کردن. (غیاث). خلاف. (دهار) (مهذب الاسماء). و رجوع به مشاقه شود. || در مشقت و دشواری انداختن. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). || یکسو شدن برخلاف مردمان. (ناظم الاطباء). یک طرف رفتن. (از آنندراج) (غیاث). || با یکدیگر خلاف کردن. (دهار) (ترجمان القرآن). مخالفت و عداوت نمودن بر کسی. گویند: شاقه مشاقةً و شقاقاً؛ ای خالفه و عاداه. (از ناظم الاطباء).

شقاق.

[شُ] (ع اِمص، اِ) کفتگی رسغ ستور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). شکافتن پوست از سرما و جز آن در دو دست و روی. بیماریی باشد ستور را و آن ترکیدگیها باشد بر سر رسغ. (یادداشت مؤلف).

شقاق.

[شُقْ قا] (ع اِ) مابین سرین تا جده. (منتهی الارب) (آنندراج).

شقاق.

[شَقْ قا] (ع ص) چوب بُر و هیزم شکن. (مهذب الاسماء). این لفظ بر هیزم شکن اطلاق شود. (از انساب سمعانی). || مردی که گفتار بی کردار دارد و خود را بیش از آنچه هست مینماید و به همنشینی با پادشاه و چیزهایی از این قبیل افتخار میکند و مینازد. (از اقرب الموارد).

شقاق.

[شَقْ قا] (اِخ) ابوجعفر محمد بن اسحاق بن مهران شقاق بغدادی. از اسحاق بن یوسف افطس روایت کرد و عبدالله بن اسحاق بن خراسانی از او روایت دارد. (از لباب الانساب).

شقاقل.

[شَ قُ] (اِ)(1) گزر صحرایی و هشفیفل. (ناظم الاطباء). اشقاقل. شقیقل. هشقیقل. ششقاقل. گزر بری. ریشهء گزر بری. (فرهنگ فارسی معین). زردک صحراییست و بهترین آن سطبر و سنگین و به زردی مایل باشد، اگر زن به خود گیرد بچه بیندازد و آنرا جزر اقلیطی خوانند. (برهان) (آنندراج). حشفیفل. صاحب مالایسع گوید: کلمهء شقاقل نبطی باشد. اشقاقل. زردک ریگی. ششقاقل. درختی هندی است و در داروها بکار برند. (یادداشت مؤلف). گزر دشتی. بیخش را بهمن خوانند. (نزهة القلوب) (از صیدنهء ابوریحان بیرونی). اشقاقل، آن تخم گزر بری است. (بحر الجواهر). اشقاقل است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بیخی است پرگره و باقروحه و اندک شیرینی و به سطبری انگشتی و دراز و ساق گیاه او پرگره و در هر گرهی برگی رسته و ثمرش بقدر نخود سیاه و مملو از رطوبت و گلش بزرگتر از بنفشه و منبتش در زیر اشجار متراکم و مکان نمناک. و مستعمل، بیخ او. قوتش تا چهار سال باقی است. (از تحفهء حکیم مؤمن).
- مربای شقاقل؛ شقاقل که در شکر پزند و چون به غلظت رسید بکار برند و از خوشمزه ترین مرباهاست.
|| (اصطلاح گیاه شناسی) شش شاخ است که گونه ای از گیاهان خاردار از تیرهء چتریان است و قرصعنه و قرسعنه و شوکهء ابراهیم و قرصنه و شغذاب و ارینجیون و ارنجیون و ایرنج و کمافیطوس نیز نامند. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شش شاخ و مترادفات دیگر شود. || جنسی از ماهی ریزه. (ناظم الاطباء). جنسی از ماهی ریزه که بجهت قوت باه خورند. (برهان) (آنندراج) :
چند شقاقل خوری که سستی و قوت
بازنگردد به تو به زور شقاقل.ناصرخسرو.
(1) - Tordylium.

شقاقلوس.

[شِ قِ] (معرب، اِ)(1) این کلمه مصحف لفظ یونانی سفاکلوس(2) است و آنرا موت یا فساد عضوی خشک گویند. فساد عضو با نماندن حس، چون حس برجای بود غانغرایا باشد. موت موضعی. (یادداشت مؤلف).
(1) - Shephalelos.
(2) - Sephaclos.

شقاقی.

[شَ] (اِخ) نام طایفه ای از اکراد آذربایجان که بسبب مهاجرت با ترکان شاهسون مذهب شیعه را پذیرفته اند. (از تاریخ کرد ص123).

شقاقی بالا.

[شَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان طارم بالا از بخش سیردان شهرستان زنجان. سکنهء آن 108 تن. آب از رودخانهء زاجکان است. محصول عمده غله و پنبه و لبنیات میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شقاقی پایین.

[شَ قیِ] (اِخ) دهی است از دهستان طارم بالا از بخش سیردان شهرستان زنجان. سکنهء آن 258 تن. آب از فاضل آب رودخانهء وزنه سر است. محصول عمده غله و پنبه و مختصر برنج میباشد. کلیهء خانه های این ده از چوب و علف ساخته شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شقامدار.

[شَ مَ] (ص مرکب) گستاخ و بیحیا. || بدکار و بدعمل و شریر. (ناظم الاطباء).
- گروه شقامدار؛ مردمان بدکار و بدکردار. (ناظم الاطباء).

شقان.

[شَقْ قا] (اِخ) نام کوهی در حدود جاجرم خراسان و در آن کوه شکافیست از آنجا آبی بمقدار دو آسیاگردان بیرون میریزد و وجه تسمیهء آن بدان سبب است، و در آن غاری است که هر که سر در آنجا برد از عفونت ابخره رنجور شود. (از نزهة القلوب ج3 ص198). گویند ناحیه ای است که در آن دو کوه است و از هر کوهی چشمه ای جاری است و بدان سبب شقان نامیده اند. (از لباب الانساب).

شقان.

[شُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش اسفراین شهرستان بجنورد واقع در شمال باختری اسفراین. موقع طبیعی کوهستانی معتدل. آب مزروعی بیشتر آبادی از چشمه سار و رودخانهء محلی است. محصول عمدهء آن غلات آبی و دیمی و انواع میوه و انگور است. دارای 43 ده و جمعیتی در حدود 8195 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9). و رجوع به نزهة القلوب ج3 ص150 و تاریخ غازانی ص37 شود.

شقان.

[شُ] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان شقان بخش اسفراین شهرستان بجنورد. سکنهء آن 1370 تن. آب از چشمه و قنات است. محصول عمده غلات و میوه. راه ماشین رو دارد. دبستان و 40 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شقانی.

[شَقْ قا] (اِخ) ابوالعباس احمدبن محمد شقانی. از ائمه بشمار است و پسر وی ابوالفضل العباس از راویان میباشد. (از لباب الانساب).

شقانی.

[شَ ق قا] (اِخ) عباس بن محمد بن احمد... محدث است. (منتهی الارب). ابوالفضل العباس بن احمدبن محمد شقانی، از ابوعثمان صابونی و ابوالقاسم قشیری و جز او روایت کرد. و ابوطاهر سنجی و ابوبکر سمعانی و دیگران از وی روایت دارند. (از لباب الانساب).

شقاوت.

[شَ / شِ وَ](1) (از ع، اِمص) نکبت و خواری و بدبختی و پریشانی. (ناظم الاطباء). بدبختی. (غیاث اللغات). شقا. شقاء. شقو. شقوت. شقوة. عسر. شدت. سختی. نکبت. بداختری. مقابل سعادت. خلاف سعادت. نقیض سعادت. مقابل نیک اختری. (یادداشت مؤلف). یکی از مسائل مورد بحث اهل نظر بحث در سعادت و شقاوت است و آنکه سعادت و شقاوت چیست و آیا از امور حقیقی میباشند یا عرضی و معنی «السعید سعید فی بطن امه و الشقی شقی فی بطن امه» چیست و اگر سعادت و شقاوت ذاتی باشند پس انزال کتب و ارسال رسل بیهوده است و اگر عرضی، باشند و اکتسابی پس معنای قضا و قدر چیست و سعادت و شقاوت در آخرت چیست و سعید و شقی چه کسانی هستند؟ صدرالدین شیرازی در مقام چگونگی سعادت و شقاوت حسی که واصل به افراد مردم است و اخبار ناطق به آن است گوید: کلیهء نفوس بعد از مفارقت از بدن باقی میمانند و نفوسی که جاهل به جهل بسیطه اند بعد از تلاشی بدن از جهت علاقه ای که به مادیات و لذایذ مادی دارند علاقهء خود را ملذات قطع نکرده و از این جهت سعادت حسی نصیب آنها میشود و نفوسی که گناهکارند اموری را ادراک میکنند که در دنیا بدانها علاقه داشته اند و اکنون مؤلمند و شقاوت آنها همین است و بالجمله نفوس کامله بعد از تلاشی بدن از مقتضیات حواس روگردانند و به عقل فعال و سایر روحانیات محضه متصل شوند و از منبع کل کسب فیض کنند و سعادت آنها همین است زیرا نایل به مطلوب حقیقی خود شده اند که همان کمال باشد و نفوس متوسطه که کلاً نتوانند خود را از علایق مادی رهایی بخشند و از اصول کامل به عقلیات صرفه محروم گردیده اند سعادت آنها نیز عبارت از اموری است که بدان متوجه بوده اند که مناسب با ملکات نفسانی آنهاست و نفوس خسیسه و ردیه که متوغل در شهوات و مادیات بوده بطور کلی از درک حقایق محرومند و شقی اند. (از فرهنگ علوم عقلی تألیف سجادی) (از حکمت اشراق ص225 و 235 و 263) :
در صف شقاوت سپاهِ اندوه
با جان و تنم کارزار دارد.مسعودسعد.
بر فساد و منازعت کردند
به شقاوت مخالفان اصرار.مسعودسعد.
من ندیدم جز شقاوت در لئام
گر تو دیدستی سلام از من رسان.مولوی.
کلاه سعادت یکی بر سرش
گلیم شقاوت یکی در برش.(گلستان).
و رجوع به شقاوة شود.
|| بی ادبی و گستاخی. || شرارت. || کینه و دشمنی. || راهزنی و دزدی. || خونریزی. || سخت دلی و قساوت قلب. (ناظم الاطباء).
(1) - در فارسی اغلب به فتح «ش» تلفظ کنند.

شقاوة.

[شَ / شِ وَ] (ع مص) مصدر به معنی شقا و شقاء. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بدبخت شدن. (دهار) (المصادر زوزنی) (منتهی الارب). و رجوع به شقا و شقاء شود.

شقاوة.

[شَ / شِ وَ] (ع اِمص) شقاوه. بدبختی. ضد سعادت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بدبختی. شقاء. شقوة. (مهذب الاسماء). بدبختی. (دهار) (ترجمان القرآن ص62). و رجوع به شقاوت شود.

شقاوی.

[شِ] (ص نسبی) بدبخت و بیچاره و مستمند. (ناظم الاطباء).

شقایق.

[شَ یِ] (از ع، اِ)(1) شقائق. گیاهی که شبیه است به گل خشخاش و به تازی شقائق النعمان گویند. (ناظم الاطباء). لالهء دختری. (ریاض الادویة). لاله. (لغت فرس اسدی) (بحر الجواهر). لالهء داغدار. لالهء نعمان. لالهء دلسوخته. شقائق. لاله بشکنک. الاله. آلاله. شقر. (یادداشت مؤلف). گیاهی است یکساله به ارتفاع 30 تا 60 سانتیمتر از تیرهء خشخاش که غالباً در مزارع و کشتزارها میروید. گلش منفرد و بزرگ و زیبا برنگ قرمز و شامل دو کاسبرگ است که مانند خشخاش زود می افتند. تعداد گلبرگها چهار و تعداد پرچمها زیاد است و بعلاوه در قاعدهء گلبرگهای آن غالباً لکه های سیاهرنگ دیده میشود. قسمت مورد استفادهء این گیاه در گلبرگهای آن است که باید پس از جمع آوری بسرعت خشک شود تا خراب نگردد و به رنگ تیره درنیاید. و آنرا در تداوی بکار برند. خشخاش بری. خشخاش منثور. خشخاش بستانی. (فرهنگ فارسی معین) :
جام کبود و بادهء سرخ و شعاع زرد
گویی شقایق است و بنفشه ست و شنبلید.
کسایی.
از تیغ مردان حقایق زمین رنگ شقایق گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص273).
شقایق سنگ را بتخانه کرده
صبا جعد چمن را شانه کرده.نظامی.
چو شاپور آمد آنجا سبزه نو بود
ریاحین را شقایق پیشرو بود.نظامی.
بنفشه با شقایق در مناجات
فلک میگفت فی التأخیر آفات.نظامی.
گیا خود همان قدر دارد که هست
وگر در میان شقایق نشست.(بوستان).
خواب از خمار بادهء نوشین بامداد
بر بستر شقایق خودروی خوشتر است.
سعدی.
گل بوستان رویت چو شقایق است لیکن
چه کنم به سرخرویی که دلی سیاه داری.
سعدی.
- شقایق ارمنستانی؛(2) یکی از گونه های شقایق نعمانی است. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شقائق النعمان شود.
- شقایق بری؛ نوعی از شقایق است شبیه نبات خشخاش. (از تحفهء حکیم مؤمن).
- شقایق بستانی؛ نوعی از شقایق که در بوستان روید و برگ آن از برگ شقایق بری کوچکتر باشد. (از تحفهء حکیم مؤمن).
- شقایق پوش؛ کنایه از سرخرنگ. کنایه از رنگارنگ :
زمین نطع شقایق پوش گشته
شقایق مهد مرزنگوش گشته.نظامی.
,(لاتینی)
(1) - Papaver rhoeas .
(فرانسوی) Coquelicot
(2) - Anemone d'Armenie.

شقایق النعمان.

(1) [شَ یِ قُنْ نُ] (ع اِ مرکب) شقائق النعمان. آلاله. شقایق نعمان. لالهء کوهی. عندم. (یادداشت مؤلف). لاله. (مفاتیح). شقائق النعمن. شقائق نعمان. شقر. لالهء کوهی. (از تذکرهء صیدنهء ابوریحان بیرونی). رجوع به شقایق نعمانی و شقائق النعمان و ذخیرهء خوارزمشاهی شود.
(1) - گاه به صورت «شقایق النعمن» نویسند.

شقایق النعمن.

[شَ یِ قُنْ نُ ما] (ع اِ مرکب) شقایق النعمان. رجوع به شقائق النعمان شود.

شقایق پیچ.

[شَ یِ قِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) گیاهی است بالارونده از تیرهء آلاله ها که دارای برگهای متقابل است. شیرهء برگهایشپوست بدن را ملتهب و قرمز میکند، از این رو گدایان از آن استفاده و بدن خود را به منظور جلب ترحم زخم میکنند. ماده ای که از انساج این گیاه استخراج شده بنام کلماتین(2) موسوم است. سابقاً از گیاه مزبور در تداوی سرطان استفاده میکردند. شراج. ملعه. قلیماتس. کلماتیس. ظیان. یاسمن البر. یاسمن بری. یاس سفید. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به مترادفات کلمه و گیاه شناسی گل گلاب ص199 و کارآموزی داروسازی ص196 شود.
(1) - Clematite.
(2) - Clematine.

شقایق نعمان.

[شَ یِ قِ نُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شقائق النعمان. لالهء کوهی. آلاله. (یادداشت مؤلف) :
باغها داشتم پر از گل سرخ
دشتها پر شقایق نعمان.فرخی.
چنان کنیم کنون روی کوه را که شود
ز خون دشمن تو پر شقایق نعمان.فرخی.
و رجوع به شقایق و شقایق نعمانی و شقائق النعمان شود.

شقایق نعمانی.

[شَ یِ قِ نُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) گیاهی است علفی و پایا به ارتفاع ده تا چهل سانتیمتر از تیرهء آلاله ها که در چمنزارها در غالب نقاط بحرالرومی و آسیای صغیر و آسیای مرکزی میروید. برگهایش دارای بریدگیهای بسیار و گلش منفرد زیبا، برنگ بنفش مایل به قرمز است. ساقه و برگ و دمگل و همچنین سطح خارجی پوشش گل آن از تارهای ظریف و نازک و فراوان پوشیده میباشد. قسمت مورد استفادهء این گیاه برگ و گلهای تازهء آن است. در شقایق نعمانی ماده ای بنام آنمونین(2)موجود است که سمی است. از مواد مستخرج از شقایق نعمانی و همچنین انساج خود گیاه بعنوان قاعده آور و مسکن دردهای رحمی و سیاه سرفه و تنگی نفس و تعدیل کنندهء تحریکات عصبی استفاده میکنند. شقایق النعمان. لالهء حمرا. لالهء سرخ. گلنجیک چیچکی. الشقار. الشقاری. هوایه. شقیق النعمان. سکبهء حمرا. انامونی.
توضیح: این گیاه با شقایق نباید اشتباه شود زیرا از دو تیرهء جداگانه اند و با هم هیچ نسبتی ندارند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شقایق و شقائق النعمان و کارآموزی داروسازی ص189 و 190 و گیاه شناسی گل گلاب ص199 شود.
- شقایق نعمانی وحشی؛(3) یکی از گونه های شقایق نعمانی است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Anemone pulsatilla.
(2) - Anemonine.
(3) - Anemone sylvestris.

شق ء.

[شَقْءْ] (ع مص) برآمدن دندان نیش کسی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). برآمدن دندان شتر. (مهذب الاسماء). || شکافتن سر کسی را. (از اقرب الموارد). || شانه کردن موسی سر کسی را. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شانه کردن. (مهذب الاسماء). || زدن فرق سر کسی را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شق القمر.

[شَقْ قُلْ قَ مَ] (ع اِ مرکب) شق قمر. انشقاق قمر. شکافتن ماه. طبق روایات اسلامی یکی از معجزات پیغمبر اسلام بوده است. (یادداشت مؤلف). به روایت راویان اخبار انشقاق قمر معجزی بود رسول (ص) را، و آن چنان بود که کفار قریش گفتند هر درخواستی از زمین میکنیم تو با جادو انجام میدهی اگر راست میگویی ماه چهاردهم که از پشت کوه می آید آنرا دو نیمه کن، حضرت از خدای تعالی درخواست کرد و خدای تعالی درخواست او را اجابت فرمود و ماه را منشق کرد چنانکه نیمی از آن در جانبی و نیمی دیگر در جانب دیگر کوه بود. (از تفسیر ابوالفتوح رازی ج 9 ص 271) :
کوری منکر شق القمر ختم رسل
ابرویت معجز شق القمر آورده برون.
صبوحی.
- شق القمر کردن؛ شکافتن ماه.
- شق القمر کردن؛ شکافتن ماه.
- || کار بس مشکل و دشوار انجام دادن: مگر شق القمر کرده ای؟ (یادداشت مؤلف).

شقب.

[شَ / شِ] (ع اِ) مغاک میان دو کوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || شکاف کوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). || تنگ جای از وادیها که مرغان در آن آشیانه گیرند. ج، شِقاب، شُقوب، شِقَبَة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || جای پست که آب در آن ایستد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شقب.

[شَ قَ / شِ] (ع اِ) یک قسم درختی که بار آن مانند کُنار است. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شقبان.

[شَ قَ] (ع اِ) نام مرغی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). نام مرغی، و به قول ابن درید معرب از نبطی است. (از المعرب جوالیقی ص204 و ذیل آن).

شقبة.

[شَ قَ بَ] (ع اِ) واحد شقب یعنی یک درخت شقب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شقبة.

[شِ بَ] (ع اِ) شَقَبَة. واحد شِقْب. (از اقرب الموارد). رجوع به شَقَب و شِقْب و شِقَبَة شود.

شقبة.

[شِ قَ بَ] (ع اِ) جِ شَقْب و شِقْب. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شقب شود.

شقح.

[شَ] (ع مص) شکستن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). معرب از شکستن.
-امثال: لاشقحنک شقح الجوز بالجندل. (یادداشت مؤلف).
|| برداشتن سگ پای خود را تا بول کند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || درآوردن مغز از داخل پوست گردو. || زشت شدن: قبح الرجل و شقح؛ اتباع، و قیل معناهما واحد. || زشت گردانیدن: شقح الله فلاناً؛ قبحه. (از اقرب الموارد).

شقح.

[شَ / شُ] (ع اِمص) قبحاً و شقحاً؛ زشتی باد بر او. (ناظم الاطباء). هر دو به یک معنی یا از اتباع است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قبح. قباحت. شقاحت. (یادداشت مؤلف).

شقح.

[شِ] (ع اِ) شقح الکلب؛ کون سگ و کنج دهان آن. ج، اشقاح الکلاب. (ناظم الاطباء).

شقحاء .

[شَ] (ع ص) رغوة شقحاء؛ سرشیر که در سپیدی خالص نباشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || اشقر (سرخ و سپید). (از اقرب الموارد).

شقحطب.

[شَ قَ طَ] (ع اِ) قچقار دوشاخ و یا چهارشاخ. ج، شَقاحِط، شَقاطِب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کبش بزرگ. (مهذب الاسماء).

شقحة.

[شَ / شُ حَ] (ع اِ) غورهء خرما که سرخی آن متغیر شده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). فاده ای که سرخی درآورده بود. (مهذب الاسماء).

شقحة.

[شُ حَ] (ع اِ) پستان ماده سگ. || سرخی سپیدی آمیخته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شقحة.

[شَ حَ] (ع اِ) شرم سگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دفعه. (از اقرب الموارد).

شقحی.

[شُ قَ حی ی] (ع ص) شقحیة. سرخ. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و رجوع به شقحیة شود.

شقحیة.

[شُ قَ حی یَ] (ع ص) شقحی. سرخ: حلة شقحیة؛ حلهء سرخ. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شقد.

[ ] (ع مص) بیخواب شدن. || شورچشم شدن. (تاج المصادر بیهقی). ولی در متون دیگر دیده نشد.

شقدار.

[شِ] (نف مرکب، اِ مرکب) حاکم و محصلی که از یک قسمت زمینی مالیات جمع میکند. (ناظم الاطباء). حاکم دیهات و عامل پرگنات. (غیاث) (آنندراج). || مضطرب کننده. (ناظم الاطباء).

شقداری.

[شِ] (حامص مرکب) منصب و خدمت شقدار. || ناپایداری و بیقراری. || آشفتگی و پریشانی و سرگردانی. (ناظم الاطباء).

شقدف.

[شُ دُ] (ع اِ) نوعی از هودج معمول اهالی حجاز. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). نوعی از هوده. (منتهی الارب) (آنندراج).

شقدة.

[شِ دَ] (ع اِ) حشیشی است بسیارپیه و بسیارشیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). گیاهی نیک پرشیر. (از ناظم الاطباء) (از مخزن الادویه).

شقذ.

[شَ] (ع مص) دور شدن و دور رفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شقذ.

[شُ / شَ] (ع اِ) ما به شقذ و لا نقذ؛ نیست او را عیب و خللی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ما به شقذ و لا نقذ؛ نیست او را چیزی. (از اقرب الموارد).

شقذ.

[شَ] (ع اِ) گرگ. || (ص) آنکه هر چیز و هر کسی را چشم زند. (از اقرب الموارد). و رجوع به شقذان شود.

شقذ.

[شُ قَ / شَ / شِ] (ع اِ) بچهء آفتاب پرست. ج، شِقْذان، شَقاذی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بچهء کرباسک. (مهذب الاسماء).

شقذ.

[شِ] (ع اِ) حشرات الارض و هوام. (ناظم الاطباء). || آفتاب پرست. (از اقرب الموارد). || گرگ. || چوزهء شوات. || چوزهء مرغ سنگخوار. (ناظم الاطباء).

شقذ.

[شَ قَ] (ع اِ) ما له شقذ و لا نقذ؛ نیست او را چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ما له شقذ و لا نقذ؛ نیست او را جنبش و حرکتی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد).
-امثال: ما دونه شقذ و نقذ؛ چیزی که مایهء ترس باشد یا زشت شمرده شود. (از اقرب الموارد).

شقذ.

[شَ قَ] (ع مص) چشم زدن کسی مردم و جز آن را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شقذ.

[شَ قِ] (ع ص) کسی که خواب نکند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || کسی که مردم و هر چیزی را چشم زند. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از مهذب الاسماء). || (اِ) گرگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و رجوع به شَقْذ و شِقْذ شود.

شقذاء .

[شَ] (ع ص) عقاب سخت گرسنه. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و رجوع به شقذی شود.

شقذان.

[شِ] (ع اِ) حشرات الارض و هوام و جانوران ریزهء زمینی. || جانوران خزنده و گزنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || گرگ. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || چوزه های شوات. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). و رجوع به شقذ شود. || چوزه های مرغ سنگخوار. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و رجوع به شقذ شود. || جِ شَقْذ و شِقْذ و شُقَذ. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شقذ شود. || جِ شَقَذان. (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شقذان.

[شَ قَ] (ع ص، اِ) کسی که خواب نکند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کسی که مردم و هر چیزی را چشم زند. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). || مرد سخت نگاه زودتر بچشم کننده. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آفتاب پرست. ج، شِقْذان. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). روزگردک. (دهار). روزگردک و آن جنسی است از کرباسک. ج، شِقْذان، شَقاذین. (مهذب الاسماء). || گرگ. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و رجوع به شقذ شود.

شقذی.

[شَ قَ ذا] (ع ص) عقاب سخت گرسنه. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و رجوع به شقذاء شود.

شقر.

[شَ] (ع اِ) کار مهم و دلچسب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || مقصود. ج، شُقور. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

شقر.

[شُ] (ع ص، اِ) جِ شَقْراء و اَشْقَر. (ناظم الاطباء). رجوع به اشقر و شقراء شود.

شقر.

[شَ قَ] (ع مص) سرخ و سپید شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شقر.

[شَ قِ] (ع اِ) لاله. (منتهی الارب) (آنندراج). لاله و شقایق. ج، شُقْران، شُقّار، شُقاری، شَقاری. (از ناظم الاطباء). شقایق است. (تحفهء حکیم مؤمن). شقایق نعمان است. (از اقرب الموارد) (از مخزن الادویه). لالهء کوهی. (غیاث). شقایق. لاله. (بحر الجواهر) (از ذخیرهء خوارزمشاهی). لاله، و به عربی شقائق النعمان خوانند. (از برهان). || گیاه دیگری است سرخرنگ. (آنندراج). || شنگرف. (بحر الجواهر).

شقر.

[شُ قَ] (ع اِ) خروس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || دروغ. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد).

شقر.

[شَ] (اِخ) جزیره ای است به اندلس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). نام جزیره ای است در مشرق اندلس که از باصفاترین نقاط جهان است و کثرت آب و انبوه درختان آنجا را هیچ جا ندارد. (از معجم البلدان). و رجوع به حلل السندسیة ص76 شود.

شقر.

[شِ] (اِخ)(1) شقرا. نام رودی به اسپانیا که شهر لارده(2) بر ساحل آن است. (دمشقی) (یادداشت مؤلف).
(1) - Shegre(?)
(2) - Lerida.

شقراء .

[شَ] (ع ص) مؤنث اشقر. زن سرخ و سپید. ج، شُقْر، شُقْران. (ناظم الاطباء).

شقراء .

[شَ] (اِخ) نام مادیانی که خودش و صاحبش هر دو کشته شدند.
-امثال: اشأم من الشقراء. (ناظم الاطباء). اسب شیطان بن لاطم که خود و صاحبش کشته شدند، گویند: اشأم من الشقراء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
|| اسب خالدبن جعفر کلابی که در تندروی بدان مثل زنند. (از اقرب الموارد).

شقرات.

[شَ قِ] (ع اِ) جِ شَقِرَة. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شقر شود.

شقراق.

[شِ قِرْ را] (ع اِ) شرقراق. شرقرق. شرشق. نوعی از غراب. مرغی است کوچک با خجکهای سرخ و سبز و سیاه و سپید، و از اینجاست که آن را «اخیل» هم نامند و آن در زمین حرم و روم و شام و خراسان و نواحی آن یافت شود. چون تلخهء آن بر زر ناقص عیار گداخته ریزند سرخ و کامل عیار گردد. (از منتهی الارب) (آنندراج). عَوْهَق. (تاج العروس). مرغی است بقدر فاخته سبز و بدبوی و به فارسی سبزه قبا نامند و در تنکابن کراکر گویند. شرقراق. شرقرق. طیرالعراقیب. اخطب. شرشق. قاریه. زاغ کبود. مرغی است که او را به فال بد دارند. (یادداشت مؤلف). کاسکینه. مرغ سیاه. (زمخشری). کراج. (دهار) (مهذب الاسماء). اخیل. (بحر الجواهر). مرغی است چندِ کبوتر و رنگ آن بین سرخ و سبز و سیاه. از اول نیسان به سرزمین شام می آید و تا آخر تابستان در آنجا سکونت دارد. و بیشتر در شکاف درختان و دیوارها بسر میبرد. بدبو و بسیارخوان است. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی ص222). مرغی است سرخ و سپید و سبز. (از اقرب الموارد). بلواسه و سنقره گویند، به پارسی کاسکینه و به شیرازی کاسه شکنک گویند. (از ذخیرهء خوارزمشاهی) (تحفه حکیم مؤمن). شیرگنجشک. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شیرگنجشک و مترادفات دیگر شود.

شقراق.

[شَ قِرْ را] (ع اِ) شِقِرّاق. اخیل. (از منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به شِقِرّاق شود.

شقراق.

[شَ / شِ] (ع اِ) شِقِرّاق. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به شِقِرّاق شود.

شقران.

[شِ] (ع اِ) لاله. (منتهی الارب) (آنندراج). || مرغی است که زراعت را می خورد و از بین می برد. (از اقرب الموارد). || گیاهی است. (منتهی الارب) (آنندراج).

شقران.

[شُ] (اِخ) مولای نبی (ص) است، نام وی صالح. (از حبیب السیر چ سنگی تهران ج1 ص145 و 184). و رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص259 و 260 و فهرست تاریخ گزیده و اعلام زرکلی و فهرست ج2 حبیب السیر چ خیام شود.

شقراة.

[شَ] (اِخ) کوهی است در باختر بقیع. (منتهی الارب).

شقرت.

[شَ رَ] (از ع، اِ) شقرة. رنگ آنکه اشقر است. رنگی میان سرخی و زردی. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شقرة و غیاث اللغات شود.

شقردیون.

[شُ قُ] (معرب، اِ)(1) سیر صحرایی و موسیر که بتازی حافظ الاجساد گویند. (از آنندراج) (از برهان) (ناظم الاطباء). اسقردیون است. (تحفهء حکیم مؤمن). اشقردیون یا اسقردیون است، ثوم بری و حافظ الاجساد و حافظ الرمی نیز نامند. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). حشیشهء ثومیه. حافظ الموتی. مطرق. مطرقان. این کلمه از کلمهء سکوردیوم(2) یونانی مأخوذ است. (یادداشت مؤلف). ثوم بری است. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی ص222). و رجوع به مترادفات کلمه شود.
.(اشتینگاس)
(1) - Skordion.
(2) - Scordium.

شقرق.

[شَ رَ] (اِ) بی معامله باشد. (لغت فرس اسدی).

شق رودبال.

[شَقْ قِ] (اِخ) شق رودبال و شق میشانان از اعمال پسا است و گرمسیر است و غله بوم است و آب کاریز باشد و همه دیرها و ضیاع است هیچ شهر نیست. (فارسنامه ابن البلخی ص130).

شقرة.

[شَ قِ رَ] (ع اِ) زنجفر. سنجرف. (نشوءاللغة ص94) (مخزن الادویه). شنجرف. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). شنگرف. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). زنجفر. ج، شَقِرات. (اقرب الموارد). || واحد شقر، یعنی یک لاله و یک شقایق. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گیاهی است سرخ رنگ. (منتهی الارب). و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شقرة.

[شُ رَ] (ع مص) مصدر بمعنی شَقَر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شقر شود.

شقرة.

[شُ رَ] (ع اِ) سرخی سپیدی آمیخته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رنگی است. زردی مایل به اندک سرخی باشد، و در بحر الجواهر نوشته که رنگی است میان سرخی و زردی و در منتخب نوشته که سرخی با سیاهی آمیخته. (آنندراج) (از غیاث). سرخی که بر مردم بود. (مهذب الاسماء) : و هی [ ای السلت ] اشد شقرة من الحنطة و اقرب الحمرة. (تذکرهء ابن بیطار). || سرخی خالص در اسب. (ناظم الاطباء) (از مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد).

شقرة.

[شُ قُ رَ] (اِخ) لنگرگاهی است به دریای یمن میان احور و ابین. (منتهی الارب) (آنندراج).

شقری.

[شِ را] (ع اِ) نوعی از خرمای نیکو و اعلا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شقری.

[شُ ری ی] (ص نسبی) منسوب است به شقرة بن نکرة بن لکیزبن افصی بن عبدالقیس که قبیله ای از آنان هست. (از لباب الانساب). منسوب به شقرة که نام پدر قبیله است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شقری.

[شَ ری ی] (ص نسبی) منسوب است به شقرة بن الحارث بن تهم که نام اصلی او معاویه است. || منسوب است به شقرة بن نبت بن ادد. (از لباب الانساب).

شقری.

[شَ ری ی] (اِخ) ابوبکر مطرف بن معقل شقری تمیمی. از ابن سیرین و حسن و شعبی روایت کرد، و نضربن شمیل و ابوداود طیالسی و جز وی از او روایت دارند. اخبار او موثق است. (از لباب الانساب).

شق زدن.

[شَ زَ دَ] (مص مرکب)شکافتن. قط زدن. (یادداشت مؤلف) :
خامه اش را شق به شمشیر شهادت میزنند
هرکه چون شیر خدا صائب بود یکرنگ عشق.
صائب تبریزی (از آنندراج).
و رجوع به شق زن شود.

شق زن.

[شَ زَ] (نف مرکب، اِ مرکب)قط زن. مِقَطّ. مقطة. قلمزن. قلمزنه. (زمخشری).

شق شدن.

[شَ شُ دَ] (مص مرکب)راست شدن. (ناظم الاطباء). || چاک شدن. دونیم شدن. (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). شکافتن. ترکیدن : چون بنوشت از هیبت سر قلم شق شد و آن سبب بماند تا روز قیامت هیچ قلم ننویسد تا نشکافند. (قصص الانبیاء ص4).

شق شق.

[شِ شِ] (اِ صوت) صدایی که از برخورد پا به چیزی و یا از برخورد چیزی خشک به چیزی برخیزد :
از آن سو خش خش مخفی از اینسو شق شق مدفون
شنو این رمز از قاری سؤالت آن جوابت این.
نظام قاری.

شقشق.

[شِ شِ] (ع اِ) کمربند. (دهار). ولی در متون دیگر دیده نشد.

شقشقة.

[شَ شَ قَ] (ع مص) بانگ کردن شتر نر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (تاج المصادر بیهقی) (از غیاث) (از اقرب الموارد). || آواز کردن گنجشک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از مهذب الاسماء) (المصادر زوزنی) (از اقرب الموارد).

شقشقة.

[شِ شِ قَ] (ع اِ) شقشقه. شُش مانندی که شتر در وقت بانگ و مستی از دهان بیرون آرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). ج، شقاشق. عَلِکة. قُراقِرة. قَرْقارة. لهات شتر. لفج. ذات الشام. دبه. لفجن. (یادداشت مؤلف). آنچه شتر از گلو برآرد مانند سلی. (السامی فی الاسامی): هدیر، هدر، تهدیر؛ بانگ کردن شتر بی شقشقة. (منتهی الارب).
|| فصیح و شریف. گویند: فلان شقشقة قومه؛ ای شریفهم و فصیحهم. (از اقرب الموارد). و یقال للفصیح: هدر شقشقته. (اقرب الموارد). || مجازاً، زبان. ج، شقاشق. (یادداشت مؤلف).
- ذوشقشقة؛ خطیب. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). سخت زبان آور و بلندآواز. (یادداشت مؤلف).
|| بانگ شتر نر و گنجشک در گشنی. (یادداشت مؤلف). بانگ بنجشگ. (مهذب الاسماء).

شقشقی.

[شِ شِ قی ی] (ع ص نسبی)خطاب شقشقی؛ خطاب بلند. (ناظم الاطباء).

شقشقیة.

[شِ شِ قی یَ] (ع ص نسبی)مؤنث شقشقی. رجوع به شقشقی شود.
- الخطبة الشقشقیه؛ خطبهء منسوب به حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام، سمیت لقوله لابن عباس لما قال له لو اطردت مقالتک من حیث افضیت یا بنی عباس هیهات تلک شقشقة هَدَرَتْ ثم قَرَّتْ. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). خطبهء علوی است منسوب به علی (ع). (منتهی الارب).

شقص.

[شِ] (ع اِ) بهره و نصیب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). بهره. (دهار). نصیب. (اقرب الموارد)(1). بهر. بخش. قسمت. (یادداشت مؤلف). سهم(2). (اقرب الموارد) (یادداشت مؤلف). || انبازی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (یادداشت مؤلف) (از اقرب الموارد). || پاره ای از زمین. ج، اشقاص. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). پاره ای از زمین. (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی ص3) (از مهذب الاسماء). || پاره و اندک از هر چیز بسیار، یا عام است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). طایفه ای از چیزی. (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی ص3) (مهذب الاسماء). || پاره ای از چیزی. (دهار) (از اقرب الموارد). پاره. قطعه. جزء. (یادداشت مؤلف). || اسب نیکو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج).
(1) - در اقرب الموارد نصیب و سهم به صورت دو معنی مستقل آمده است.
(2) - در اقرب الموارد نصیب و سهم به صورت دو معنی مستقل آمده است.

شقصی.

[شِ] (ص نسبی) منسوب است به شقص که دیهی است از سراة به جیله در نواحی مکه. (از لباب الانساب).

شقصی.

[شِ] (اِخ) ابوعبدالله محمد بن حسن بن محمد شقصی طوسی. در شقص اقامت داشت و از ابومحمد اسماعیل بن عمرو المقری مصری روایت شنید و ابوالقاسم هبة اللهبن عبدالوارث شیرازی حافظ از او روایت دارد. (از لباب الانساب).

شقع.

[شَ] (ع مص) به دهان برداشتن آب و خوردن از آوند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || به چشم کردن کسی را: شقع فلان بعینه. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شق عصا.

[شِقْ قِ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) (آنندراج). خلاف. مخالفت. جدایی. از جماعت جدا شدن. کناره کردن از جماعت. رأی خلاف جماعت آوردن. معتزلی. (یادداشت مؤلف). از جماعت دوری گزیدن، و عصا در اصل عبارتی است از الفت و اجتماع. (از اقرب الموارد): شق عصای مسلمین؛ مخالفت جماعة اسلام. (غیاث).
- شق عصا کردن، یا شق عصای مسلمین -کردن؛ خلاف آوردن. (امثال و حکم دهخدا).
- || کنایه از جنگ و جدال، چه از کثرت ضرب چوب و عصا شکسته میشود. (غیاث) (آنندراج).

شقف.

[شَ قَ] (ع اِ) سفال. || سفال شکستهء ریزه. ج، شِقاف. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شقق.

[شَ قَ] (ع اِمص) درازی اسب. (منتهی الارب). اسمی است از اشق. (از اقرب الموارد). و رجوع به اشق و شقاء شود.

شقق.

[شُ قَ / شَ قَ] (ع اِ) جامهء پیش شکافته. خلاف جبه. (منتهی الارب).

شقق.

[شَ قَ] (مص) دست بر هم زدن با اصول چنانکه صدا از آن بلند شود. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (برهان).

شقق.

[شِ قَ] (ع اِ) جِ شِقّة. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شِقّة شود.

شقق.

[شُ قَ] (ع اِ) جِ شُقَّة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شُقّة شود.

شق کردن.

[شَ کَ دَ] (مص مرکب) راست و دراز کردن. (ناظم الاطباء). || شکافتن و چاک کردن و دریدن و دونیم کردن و چاک زدن و از هم جدا کردن و منقسم کردن. (ناظم الاطباء).

شقل.

[شَ] (ع مص) آرمیدن با زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || وزن کردن دینار و سنجیدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). معرب بابلی «شغلو»(1)، سنجیدن و وزن کردن. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Shaghalu.

شقلاق.

[شَ / شُقْ قِلْ لا] (ترکی، ص)سخت شوخگن. سخت چرکین. (یادداشت مؤلف).

شقم.

[شَ قَ] (ع اِ) نوعی از خرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برشوم که نوعی خرماست و در بصره به دست آید. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شقمة.

[شَ قَ مَ] (ع اِ) واحد شقم. یک دانه خرمای شقم. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). و رجوع به شقم شود.

شق میشانان.

[شَقْ قِ] (اِخ) به نوشتهء ابن بلخی، نام ناحیه ای بوده در پسا [ فسا ] . رجوع به شق رودبال و فارسنامهء ابن بلخی چ اروپا ص130 شود.

شقن.

[شَ] (ع مص) کم کردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اندک کردن. (دهار). اندک کردن عطا. (تاج المصادر بیهقی).

شقن.

[شَ / شَ قِ] (ع ص) چیز اندک. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شقو.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان ایسین بخش مرکزی شهرستان بندرعباس. سکنه آن 598 تن. آب آن از چاه است. محصول عمدهء آن غلات و لبنیات و سبزی میباشد. پاسگاه گمرک، گارد مسلح و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شقوء .

[شُ] (ع مص) دندان شتر برآمدن. (تاج المصادر بیهقی). شقا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برآمدن دندان پیشین. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || غلبه کردن کسی را. (تاج المصادر بیهقی). و رجوع به شقا شود. || شانه کردن موی سر کسی را. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || زدن فرق سر کسی را. (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شقواص.

[] (ع اِ) نوعی از چوب شعراوی که در اسپانیا به دست آید. قستوس. الوسل(1). (یادداشت مؤلف).
(1) - Le giste.

شقوب.

[شُ] (ع اِ) جِ شَقْب و شِقْب. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جِ شقب، به معنی مغاکی میان دو کوه یا شکاف کوه. (آنندراج). رجوع به شقب شود.

شقوبیه.

[شَ یَ] (اِخ)(1) سقوویه(2). شهری است در اسپانیا دارای 15000 تن سکنه. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Shagubia.
(2) - Segovia.

شقوت.

[شَقْ وَ] (از ع، اِمص) شقوة. بدبختی. (دهار). شقوه. شقاء. شقاوت. (یادداشت مؤلف). || سختی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شقوة و مترادفات دیگر شود.

شقودس.

[] (اِ) قثاء بری است. (از تذکره داود ضریر انطاکی ص22). شقوریس. رجوع به شقوریس شود.

شقور.

[شَ] (ع اِ) غم که خواب از چشم برباید. || راز، و قیل: خبرنی بشقوره؛ ای بسره. (از اقرب الموارد).

شقور.

[شَ / شُ] (ع اِ) حاجت. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بقیهء حاجت. (از مهذب الاسماء).

شقور.

[شُ] (ع اِ) جِ شَقْر، به معنی کار مقصود و دلچسب. (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به شقر شود.

شقوربیویدیس.

[] (اِخ)(1) ذنب العقرب. (یادداشت مؤلف).
(1) - Scorpioide.

شق و رق.

[شَ قُ رَ / شَقْ قُ رَق ق] (ص مرکب، از اتباع) کسی که راست و مستقیم راه رود. (فرهنگ فارسی معین). که با قامت کشیده به راه رود. در اصطلاح عامیانه، راست راست: دویست هزار تومان مال مردم را خورده و شق و رق در خیابانها میگردد. آفتابه دزدها در محبسند لکن دزدهای چندمیلیونی شق و رق گردش میکنند. (یادداشت مؤلف).
- شق و رق راه رفتن؛ راست و مستقیم راه رفتن. (فرهنگ فارسی معین).
|| صاف و هموار و سخت، مانند کاغذ آهاردار. (فرهنگ فارسی معین).

شقورة.

[شَ رَ] (اِخ) شهری است به اندلس. (از لباب الانساب). ناحیه ای است به قرطبة از کشور اندلس، و ابوالحسن شقوری بدانجا منسوب است. (از لباب الانساب). و رجوع به حلل السندسیة ص76 و 116 و 117 و 296 و معجم البلدان شود.

شقوری.

[شَ ری ی] (ص نسبی) منسوب است به شقورة که ناحیه ای است از قرطبهء اندلس. (از لباب الانساب).

شقوری.

[شَ ری ی] (اِخ) ابوالحسن علی بن سلیمان بن احمدبن سلیمان مرادی شقوری. از محدثان و عبادان است و به سال 544 ه . ق. در حلب درگذشت. (از لباب الانساب).

شقوریس.

[] (اِ)(1) قثاء بری است. (از مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - این کلمه در تذکرهء ضریر انطاکی «شقودس» و در مخزن الادویه «شقورس» و «شقوریس» آمده است.

شقوق.

[شُ] (ع مص) دندان شتر برآمدن. (تاج المصادر بیهقی). دندان شتر برآمدن، آن لغتی است از شقأ. || دندان بچه برآمدن. || برآمدن صبح. (از اقرب الموارد). و رجوع به شقأ شود.

شقوق.

[شُ] (ع اِ) جِ شَقّ. گویند: بید فلان شقوق و برجله شقوق؛ یعنی در دست و پای فلان ترکها میباشد، لاتقل شقاق. (ناظم الاطباء). جِ شق، به معنی کفتگی و شکاف. (آنندراج) (از اقرب الموارد). شکاف دست و پای مردم. (مهذب الاسماء).

شقوق.

[شُ] (اِخ) از آبهای ضبة است در سرزمین یمامه. (از معجم البلدان) :
بر سر چاه شقوق از تشنگان صف صف چنانک
پیش یوسف گرسنه چشمان کنعان دیده اند.
خاقانی.

شقوقة.

[شُ قَ] (ع اِ) نام مرغی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شقون.

[شُ] (ع مص) شقونة. کم شدن بخشش و عطا. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به شقونة شود.

شقونة.

[شُ نَ] (ع مص) شقون. کم شدن بخشش و عطا. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). و رجوع به شقون شود. || کم کردن. (از اقرب الموارد).

شقوة.

[شَقْ / شِقْ وَ] (ع اِمص) بدبختی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). شقا. شقاء. شقاوت. شدت. عسرت. سختی. بدبختی. شقوت. (یادداشت مؤلف). تنگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). و رجوع به شقوت و مترادفات دیگر شود.

شقوة.

[شَ قْ / شِ قْ وَ] (ع مص) شقا. شقاء. شقاوة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). بدبخت شدن. (آنندراج). رجوع به شقا و شقاء شود.

شقة.

[شِ قْ / شُقْ قَ] (ع اِمص) شقه. بُعد و دوری. || (اِ) ناحیه. || جهتی که مسافر قصد آنرا دارد. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || مسافت بعید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). || راهی که طی آن راهرو را به رنج آورد. (از اقرب الموارد). || سفر دور و دراز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (ترجمان القرآن). دوری به میان دو جای. (مهذب الاسماء). سفر بعید. گویند: شقةُ شاقةُ. (از اقرب الموارد). || سختی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جامهء پیش شکافته. خلاف جبه. ج، شَقَق، شِقَق، شِقاق. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شقة.

[شُقْ قَ] (ع اِ) شقة شاقة؛ سختی بسیار سخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
نیوشنده ای نیز کآن می شنید
هم از شقهء کار شد ناپدید.نظامی.
|| شقة الباب؛ نیمهء در. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نیمهء چیزی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شقة.

[شِقْ قَ] (ع اِ) پاره ای از چوب و تخته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || پاره ای از عصا و جامه و جز آن که به درازا شکافته شده باشد. (منتهی الارب) (از فرهنگ اوبهی) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). پارهء جامه. (دهار). پارهء جامهء دراز. (مهذب الاسماء). || پاره ای از هر چیز شکافته شده. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شقه.

[شِقْ قَ / قِ] (از ع، اِ) پاره و قطعه از کاغذ و پارچه و جز آن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). کاغذ. (غیاث) :
طغراکش این مثال مشهور
بر شقه چنان نبشت منشور.نظامی.
- شقهء کاغذ؛ قطعهء کاغذ. صفحهء کاغذ :
چو بر شقهء کاغذ آمد عبیر
شد اندام کاغذ چو مشکین حریر.نظامی.
|| قطعه ای از جامه مستطیل. (ناظم الاطباء). پارچهء جامه. (دهار). پارچهء جامه. جامهء پیش شکافته. (غیاث) :
وز تو بیکی نکوترین دستان
درخواهم شقه ای زمستانی.سوزنی.
شمس گردون به کفهء میزان
آمد و آمدنْش با سرماست
پار من بنده را درین موسم
شقه دادی که قیمتش سرماست
شقه ای حالی ام ببخش و بگوی
حالهء گندم و کرنج کجاست.سوزنی.
یکی گوشه از شقهء آن حریر
بدو داد کاین نقش بر دست گیر.نظامی.
بیاد شقهء خسقی(1) شفق چندان که می بینم
به خسقی ماندش چیزی ولی چندان نمیماند.
نظام قاری (دیوان ص79).
- بر شقهء کار بستن؛ بدنبال آن بستن. نظیر در رشته کشیدن جواهر و شبه ای :
کهنسالان این کشور که هستند
مرا بر شقهء این کار بستند.نظامی.
- شقه بربستن؛ دامن نوبتی یعنی خیمه بالا زدن :
شهنشه نوبتی بر چرخ پیوست
کنار نوبتی را شقه بربست.نظامی.
و رجوع به شقه دربستن شود.
- شقه دربستن؛ دامن خیمه بالا زدن. (از خسرو و شیرین ذیل ص293) :
بنه در پیشگاه و شقه دربند
پس آنگه شاه را گوکای خداوند.نظامی.
و رجوع به شقه بربستن شود.
- شقه درنوردیدن؛ کنایه از مسافت دور و دراز پیمودن :
عرش را دیده برفروز به نور
فرش را شقه درنورد ز دور.نظامی.
- شقهء دیبا؛ قطعهء دیبا. جامهء دیبا. در ابیات زیر منظور جامه و روپوش خانهء کعبه است :
تا کی برغم کعبه نشینان عروس وار
چون کعبه سر ز شقهء دیبا برآورم.خاقانی.
خود فلک شقهء دیبای تن کعبه شود
هم ز صبحش علم شقهء دیبا بینند.خاقانی.
کعبه دارم مقتدای سبزپوشان فلک
کز وطای عیسی آمد شقهء دیبای من.
خاقانی.
کعبه ز جای خویش بجنبید روز عید
بر من فشاند شقهء دیبای اخضرش.خاقانی.
- شقهء سبز؛ کنایه از روپوش خانهء کعبه :
کعبه مرا رشوه داد شقهء سبزش
تا که نهم مکّه را ورای صفاهان.خاقانی.
- شقهء قانعی؛ به مجاز بمناسبت معنی خیمه و گوشه و کنج :
جز آدمیان هر آنچه هستند
در شقهء قانعی نشستند.نظامی.
|| فرمان پادشاهی. || مکتوب که از اشخاص بزرگ باشد. (ناظم الاطباء) :
سرشته نقش دَواتش ز توتیای امید
دمیده شقهء کلکش ز کیمیای عطا.
مختاری غزنوی.
|| پارچه ای که بر سر علم بندند. (غیاث) (ناظم الاطباء) (آنندراج) :
هفت فلک با گهرت حقه ای
هشت بهشت از علمت شقه ای.نظامی.
- شقهء اسلام؛ کنایه است از علم و پرچم اسلام :
به گرد شقهء اسلام خیمه ای بزنی
که کهربا نتواند ربود پرّهء کاه.سعدی.
- شقهء چتر؛ قطعهء پارچهء چتر. پارچهء چتر :
پیش که صبح بردرد شقهء چتر چنبری
خیز مگر به برق می برقع صبح بردری.
خاقانی.
(1) - خسقی؛ جامه به رنگ گل کافشه.

شقه.

[شَ / شُ قَ / قِ] (اِ) به گمان من به ضم شین و فتح قاف است و فارسی است و صورتی از شوخ است. (یادداشت مؤلف). پینهء دست و پای آدمی که از کار کردن و راه رفتن بهم رسیده و سخت شده باشد. (از ناظم الاطباء) (برهان) (از آنندراج). شقه. شوغ. شوغه. شوخ. (از حاشیهء برهان چ معین): الاکناب؛ شقه بستن دست. (المصادر زوزنی) (از دهار).

شقه.

[شَقْ / شِقْ قَ / قِ] (از ع، اِ) از شقّة عربی و یا معرب از شاخه و شاخ، پاره. پارچه: یک شقهء گوشت؛ یعنی نیم گوسفند یا گاو کشته و مانند آنها که پوست کنده از درازا به دو نیم کرده باشند. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شِقَّه شود.

شقه بند.

[شَ قَ / قِ بَ] (اِ مرکب) نوعی از سلاح اسب. (ناظم الاطباء).

شقه کردن.

[شِ قْ / شَقْ قَ / قِ کَ دَ](مص مرکب) به دو نیم کردن. نصف کردن. دونیمه ساختن. (یادداشت مؤلف). دوپاره کردن. (فرهنگ فارسی معین) : تو مرا با شمشیر شقه میکنی؟ آنکه مرا شقه بکند هنوز به دنیا نیامده است. (امیر ارسلان چ محجوب، جیبی ص201).

شقی.

[شَ قی ی] (ع ص) بدبخت. ضد سعید. ج، اشقیاء. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). بداختر. مقابل سعید. مقابل نیک اختر. (یادداشت مؤلف). بدبخت. ج، اشقیاء، و شقیّون. (مهذب الاسماء). بدبخت. (دهار) (ترجمان القرآن ص62) (غیاث) (از آنندراج). || رنج بیننده. (از ترجمان القرآن).

شقی.

[شَ] (از ع، ص) با شقاوت و قساوت قلب و سخت دل. || فقیر و تهیدست. || خوار و ذلیل و مستمند و بدبخت و بیچاره. (ناظم الاطباء). بداختر. مقابل سعید. مقابل نیک اختر :
باشد همو بزرگ و چنو روز او بزرگ
باشد شقی حقیر و چنو روز او حقیر.
منوچهری.
از چه سعید اوفتاد و از چه شقی شد
زاهد محرابی و کشیش کنشتی.ناصرخسرو.
از دشمنش بیزار گشتم وز زمین کشورش
روزی که بگریزد شقی از خواهر و از مادرش.
ناصرخسرو.
گر بدانی که شقی ای یا سعید
آن بود بهتر ز هر فکر عتید.مولوی.
|| بدکار و بدکردار. شریر. (ناظم الاطباء) :
می بلرزد عرش از مدح شقی
بدگمان گردد ز مدحش متقی.مولوی.
|| گستاخ و بی ادب. || دزد. راهزن. || خونی و کشنده. (ناظم الاطباء).

شقی.

[شَقْیْ] (ع مص) برآمدن دندان نیش شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

شقی.

[شِقْ قی] (ص نسبی) منسوب به شق. نیمی: صداع شقی. (یادداشت مؤلف).

شقی.

[شِ] (ص نسبی) منسوب است به شق که دیهی است در دوفرسخی مرو. (از انساب سمعانی). || منسوب است به مردی شق نام. (از لباب الانساب).

شقی.

[شِ قی ی] (اِخ) قاضی ابوعبدالله عمر بن احمر... شقی، از اهل بغداد و معروف به ابن شق العیانی بود. وی از محمد بن ابراهیم بن منذر نیشابوری و علی بن عباس مقانعی و جز آن دو روایت شنید و دارقطنی و برقانی و ابونعیم اصبهانی و دیگران از او روایت دارند. او از شقه بشمار است. (از لباب الانساب).

شقیات.

[شَ قی یا] (ع ص، اِ) جِ شقیة، به معنی زن بدبخت. (از یادداشت مؤلف). و رجوع به شقیة و شقی شود.

شقیح.

[شَ] (ع ص) ناتوان از بیماری. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || برخاسته از بیماری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || زشت و بدگل: قبیح شقیح. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). زشت. (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی ص3).

شقیذ.

[شَ] (ع ص) آنکه خواب نکند. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || کسی که مردم و هر چیزی را چشم زند. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به شقذان شود.

شقیر.

[شُ قَ] (ع اِ) نوعی از آفتاب پرست یا از ملخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شقیر.

[شَ] (اِخ) اصبرافندی. او راست: تربیة دودالقز (پرورش کرم ابریشم) چ لبنان 1899 م. (از معجم المطبوعات مصر).

شقیر.

[شَ] (اِخ) سعیدافندی. او راست: 1- التقدم الذاتی فی الطریقة الشتکدیة. چ 1899 م. 2- طیب العرف فی فن الصرف چ بیروت 1888 م. (از معجم المطبوعات مصر).

شقیر.

[شُ قَ] (اِخ) شاکربن مغامس بن محفوظ بن صالح شقیر لبنانی شویفاتی. به سال 1850 م. در شویفات بدنیا آمد. وی شاعری خوش ذوق و بلندطبع بود و در تألیف دایرة المعارف بستانی و همچنین با اکثر جراید سوریه همکاری کرد و در سال 1895 م. به مصر آمد و مجلهء «الکنانة» را تأسیس و منتشر کرد ولی پس از انتشار ده شماره آنرا تعطیل کرد زیرا هوای مصر با مزاج وی سازگار نیامد. سرانجام در سال 1896 م. درگذشت. او راست: 1- آثارالامم. 2- اسالیب العرب فی صناعة الانشاء. 3- اطوارالانسان فی ادوارالزمان. 4- الذهب الابریز فی مدح السلطان عبدالعزیز. 5- فنون الشعر چ 1891 م. 6- لسان غض البیان فی انتقاد اللغة العصریة. 7- مجاهل افریقیة. 8- مصباح الافکار فی نظم الاشعار. 9- ملخص السیاحات الکبری. 10- منتخبات الاشعار. 11- المطربات، شامل مشهورترین داستانها و لطیف ترین حکایتها و ظریفترین نوادر. (از معجم المطبوعات مصر). و رجوع به همین مأخذ شود.

شقیر.

[شُ قَ] (اِخ) نعوم بک، از خانوادهء شقیر و از مردم شویفات است. تحصیلات خود را در دانشگاه آمریکایی بیروت بپایان رسانید و سپس بمصر آمد و در حکومت سودان به خدمت پرداخت و در ارتش سودان به مقامات بلندی نایل آمد. بسال 1922 م. در قاهره درگذشت. او راست: 1- امثال العوام فی مصر و السودان و الشام. 2- تاریخ السودان القدیم والحدیث و جغرافیة. 3- تاریخ سینا، با خلاصهء تاریخ مصر و شام و عراق و جزیرة العرب چ 1916 م. (از معجم المطبوعات مصر). و رجوع به همین مأخذ شود.

شقیراء .

[شُ قَ] (اِخ) عایشه ام المؤمنین. (امتاع الاسماع ج1 ص512). رجوع به عایشة شود.

شقیر خادم.

[شُ قَ رِ دِ] (اِخ) یکی از خوشنویسان معروف در خط عربی و او مملوک مؤدب القاسم بن المنصور و از شاگردان اسحاق بن حماد بود. (از ابن الندیم).

شقیری.

[شُ قَ] (ص نسبی) منسوب است به شقیر که نام اجدادی است. (از انساب سمعانی).

شقیری.

[شُ قَ] (اِخ) ابوالعلاء احمدبن عبیدالله شقیری بغدادی. در دمشق سکونت داشت و در آنجا از هیثم بن خلف دوری و حامدبن محمد بن شعیب بلخی و جز آن دو حدیث شنید و عبدالوهاب بن عبدالله دمشقی از او روایت دارد. (از لباب الانساب).

شقیری.

[شُ قَ] (اِخ) ابوبکر احمدبن حسن شقیری بغدادی. از محدثان است و از احمدبن عبید روایت کرد و ابوبکربن شاذان و جز وی از او روایت دارند. مرگ وی بسال 317 ه . ق. بود. (از لباب الانساب).

شقیص.

[شَ] (ع اِمص) شراکت و انبازی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (ص، اِ) اسب نیکو. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). اسب بسیاررو. (مهذب الاسماء). || تعجیل و سرعت. || دویدگی اسب. || حصه و بهره و نصیب. (ناظم الاطباء). جزئی و بهری از مالی خاصه غیرمفروز. (یادداشت مؤلف). || شریک. انباز. (ناظم الاطباء): هو شقیصی؛ ای شریکی فی شقص من الارض؛ او شریک من است در قطعه ای از آن زمین. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). انباز. (آنندراج). شریک. سهیم. انباز. (یادداشت مؤلف). || اندک از بسیار. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شقیط.

[شَ] (ع اِ) سبوی سفالین یا هر آوند سفالین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شقیظ.

[شَ] (ع اِ) سفال و خزف. (ناظم الاطباء). سفالینه. (منتهی الارب) (آنندراج).

شقیف.

[شَ] (اِخ) یا شقیف ارنون. قلعه ای است در شام. (تاج الملوک ص161). قلعهء بسیار استواری است در یک مغاره از کوه نزدیک بایناس از زمین دمشق بین بایناس و ساحل واقع است. (از معجم البلدان).

شقیق.

[شَ] (ع ص، اِ) چاک شده و نیمه شدهء هر چیزی که دو نیمه شود، هر نیمه شقیق است مر دیگری را. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). نیمه. (یادداشت مؤلف). || نظیر. (فرهنگ فارسی معین) (یادداشت مؤلف). مثل. (فرهنگ فارسی معین). || برادر: فلان شقیق فلان؛ فلان برادر فلان است، کأنه شق نسبه من نسبه. ج، اَشِقّاء. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). برادر. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (دهار) (غیاث). دادر. (نصاب الصبیان). برادر. دادا. برار. اخ. برادر تِنی. برادر ابوینی. برادر امی و ابی. ج، شَقایِق. (یادداشت مؤلف). برادر امی که گویی نسب او از نسب برادرش است، ولی مشهور، برادر ابی و امی است. (از اقرب الموارد). || همشیر. (زمخشری). خواهر. (یادداشت مؤلف). || گوسالهء قوت گرفته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || گویند جِ شقیقة است. (از معجم البلدان). رجوع به شقیقة شود. || هم ریشه [ کلمات، لغات ]. (یادداشت مؤلف). || درد نیم سر. (یادداشت مؤلف). || شقایق است. (تحفهء حکیم مؤمن). || شقایق النعمان است. (یادداشت مؤلف) (مخزن الادویه). رجوع به شقایق و شقایق النعمان شود. || (اصطلاح عروض) بحری است از بحور شعر تازی که به متدارک معروف است. (از اقرب الموارد). رجوع به متدارک شود.

شقیق.

[شَ] (اِخ) نام قلعه ای بوده در حدود عسقلان که صلاح الدین ایوبی پس از فتح مکه در اواخر قرن ششم هجری آن قلعه را گشود و کوتوال قلعه به حضور وی رسید و با سخنان ظاهرآراسته اظهار بندگی و اطاعت کرد و او را بفریفت. صلاح الدین او را بخشود و دستور خودداری از محاصرهء قلعه داد ولی او بعد با ترمیم خرابیها و گرفتن کمک از دیگران سر از اطاعت باززد و صلاح الدین ناچار از قلعه دست کشید. (از حبیب السیر چ خیام ج2 صص589 - 590).

شقیق.

[شَ] (اِخ) نام آبی. (ناظم الاطباء). آبی است ازآنِ بنی اُسیدبن عمروبن تمیم. (از معجم البلدان). || نام شمشیری. (ناظم الاطباء).

شقیق.

[شَ] (اِخ) ابن سلمه. ابووائل اسدی کوفی. از مخضرمین است که پیامبر(ص) را درک کرد ولی آن حضرت را ندید و هیچ از وی نشنید. (از منتهی الارب). رجوع به ابووائل و همچنین عیون الاخبار ج2 ص356 و صفة الصفوة ج3 ص14 و تاریخ 3 و صفة الصفوة ج3 ص14 و تاریخ 8 گزیده ص246 شود.

شقیق.

[شَ] (اِخ) ابوعلی شقیق. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابوعلی شقیق و شقیق بلخی شود.

شقیق بلخی.

[شَ قی قِ بَ] (اِخ) ابوعلی شقیق بن ابراهیم بلخی. (یادداشت مؤلف). عارف معروف (مقتول 194 ه . ق.). وی نزد قاضی ابویوسف فقه آموخت و از طریق ابوهاشم ذهلی والی روایت کرد، و بیست سال در فهم معانی آیات قرآنی کوشید. او توبه کرد و به ریاضت پرداخت و پیاده به زیارت کعبه رفت. در طریقت مصاحب ابراهیم بن ادهم و استاد حاتم اصم بود. در جنگ با ترکان در «کولان» یا «واسجرد» (ماوراءالنهر) بقتل رسیده. از اقوال او در کتب صوفیه بسیار نقل شده است. (فرهنگ فارسی معین). تربت او به شهر ویشکرد است از ماوراءالنهر، و این شهر بر حد میان چغانیان و ختلان است. (حدود العالم) :
کجاست یحیی و ذوالنون و کو فضیل عیاض
شقیق و شبلی و سفیان کجا و حاتم کو؟
ناصرخسرو.
و رجوع به ابوعلی شقیق... و نیز روضات الجنات ص328 و مجمع الفصحاء ج1 ص304 و اعلام زرکلی و تذکرة الاولیاء ج1 ص164 شود.

شقیق بن ثور.

[شَ قی قِ نِ ثَ] (اِخ) یکی از سران سپاه حضرت علی علیه السلام. در جنگ صفین با اشعث بن قیس و دیگران همداستان شد و حضرت علی را به صلح با معاویه وادار کردند. (از حبیب السیر چ خیام ج1 ص561). مردی بوده از بنی ذهل بن ثعلبه که چهل سال بر سر قوم خویش سروری داشته. (از انساب سمعانی ص15). در اعلام زرکلی مرگ وی بسال 64 ه . ق. آمده است. و رجوع به عقدالفرید ج3 ص312 و ج4 ص132 و الموشح ص50 و عیون الاخبار ج1 ص298 شود.

شقیقتین.

[شَ قی قَ تَ] (ع اِ) تثنیهء شقیقة. دو شقیقه. (یادداشت مؤلف). رجوع به شقیقة شود.

شقیقل.

[شَ قی قِ] (ع اِ) اِشْقاقُل. (منتهی الارب). شقاقل است. (تحفهء حکیم مؤمن) (از مخزن الادویه).(1) رجوع به اشقاقل و شقاقل شود.
(1) - این کلمه در مخزن الادویه شفیقل آمده و ظاهراً غلط چاپیست.

شقیقة.

[شَ قَ] (ع اِ) شقیقه. شکاف میان دو کوه که گیاه رویاند یا زمین نیکو رویانندهء گیاه میان دو پشتهء ریگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). گشادهء میان دو ریگ. ج، شقایق. (مهذب الاسماء). || شکاف و رخنه. ج، شَقائق. (ناظم الاطباء). || خواهر. (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). خواهر مادری. (ناظم الاطباء). اخت. خواهر. خواهر تنی. خواهر امی و ابی. ج، شقایق. (یادداشت مؤلف) :
اما الخمر فهی شقیقة الروح و صدیقة النفس.
ابونواس.
|| باران فراخ بزرگ قطره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || برقی که از افق خیزد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || درد نیم سر و نیم روی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). سردردی که یک پارهء سر را فراگیرد. صداعی باشد که در یکی از دو شق رأس در درزی که کشیده است در طول تا آخر سر واقع میشود و عام و شامل همه نیست. درد نیم سر. (غیاث) (یادداشت مؤلف). درد نیمه سر. (دهار). نزد پزشکان نوعی از سردرد است که بر یکی از دو جانب سر عارض شود. و گاه باشد که شقیقه گویند و از آن معنی عمومیت اراده کنند و آن هنگامی است که درد تمامی سر را فراگیرد. (از کشاف اصطلاحات الفنون) :
بادا سرت به مطرقهء هجو سوزنی
تا جایگاه درد شقیقه ست مشققه.
سوزنی.
و رجوع به شقیقه شود. || نام گیاهی. (ناظم الاطباء). || مرغی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شقیقة.

[شُ قَ قَ] (ع اِ مصغر) مصغر شَقیقة. (ناظم الاطباء). رجوع به شَقیقه شود. || مرغی کوچکتر از شَقیقة. (ناظم الاطباء). مصغر شقیقة که به معنی مرغی است. (منتهی الارب). رجوع به شقیقة شود.

شقیقة.

[شَ قَ] (اِخ) نام جدهء نعمان بن منذر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).
- بنوالشقیقة؛ اخوان نعمان بن منذر. (ناظم الاطباء).

شقیقه.

[شَ قی قَ / قِ] (از ع، اِ) شقیقة. آن جزء از کنار سر که میان گوش و پیشانی است. (ناظم الاطباء). جبین. (بحر الجواهر). جای نرم که میان گوش و پیشانیست. (آنندراج) (غیاث). در تداول عوام فارسی زبانان، صدغ. گیجگاه. (یادداشت مؤلف). همهء استخوان صدغ را نیز شقیقه یا استخوان شقیقه نامند. گیجگاه. (فرهنگ فارسی معین) :
چون ز کار وزیرش آمد یاد
دست از اندیشه بر شقیقه نهاد.نظامی.
|| قسمت فوقانی خارجی صدف و استخوان صدغ که صاف و محدب است و عضلهء گیجگاهی به آن می چسبد، و در عقب آن شیاری است که محل عبور شریان گیجگاهی عمقی خلفی است. گیجگاه. (فرهنگ فارسی معین).

شقیقی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب است به شقیق که انتساب اجدادی است. (از انساب سمعانی).

شقیقی.

[شَ] (اِخ) ابوالحسن علی بن حسن بن شقیق عبدی شقیقی. از یاران ابن المبارک و راوی کتب وی و هم چنین از محدثان بود و از ابن عیینة و ابوبکربن عیاش و جز آن دو روایت کرد و احمدبن حنبل و ابن معین و جز آنان از او روایت دارند. وی بسال 215 ه . ق. در مرو درگذشت. (از لباب الانساب).

شقیقی.

[شَ] (اِخ) ابوالحواری نریغ شقیقی مولی عبدالله بن شقیق. از انس بن مالک روایت دارد و منهال بن بحر قشیری از او روایت کرده است. (از لباب الانساب).

شقین.

[شَ] (ع ص) شی ء شقین؛ چیز اندک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). اندک. (آنندراج). و رجوع به شقن [ شَ / شَ قَ ] شود.

شقیة.

[شِ قی یَ] (ع اِ) نوعی از جماع. (منتهی الارب).

شقیة.

[شَ قی یَ] (ع ص) شقیه. مؤنث شقی. زن بدبخت. ج، شَقیّات. (یادداشت مؤلف). || (اِمص) در تداول فارسی، صلابت و سختی. (از ناظم الاطباء).

شک.

[شَ] (اِ) (مأخوذ از زند و پازند) گمان و ظن و شبهه. (از برهان) (ناظم الاطباء).

شک.

[شُ] (فرانسوی، اِ)(1) برخورد. ضربه که به صحت کسی وارد آید. || اثر صاعقه و برق در اطراف محل ورود صاعقه.
(1) - Choc.

شک.

[شُ] (اِ)(1) مرگموش را گویند و آنرا به عربی تراب هالک و سم الفار خوانند. (برهان) (از بحر الجواهر). صاحب برهان گفته سم الفار است و آنرا فارسی دانسته و آن عربی است. (انجمن آرا) (آنندراج). هالک. رهج الفار. تراب الهالک. هالوک. رهج. (یادداشت مؤلف). چون خوردن آن سبب قتل موش میگردد مرگموش گویند و آن جسمی است معدنی و سفید و ثقیل الوزن و براق و از سموم قتاله است. (از تحفهء حکیم مؤمن). دوده را گویند که از نقره حاصل شود، و نیز گویند بخاری است که از معادن زرنیخ متصاعد شود و چون کثافتی در او پدید آید او را بگیرند و در وقت حاجت بکار برند. (از تذکرهء صیدنهء ابوریحان بیرونی). تراب الهالک گویند. اهل مغرب رهج الفار خوانند و به عربی سم الفار و به شیرازی مرگ موش کانی گویند. و جماعت اکسیریان وی را زرنیخ سفید خوانند و وی سم قاتل بود و معالجهء کسی که آن خورده باشد چنان کنند که معالجهء کسی که زیبق مصعد خورده باشد و مشکل خلاص یابد و آنرا در میان پنیر یا چیز دیگر گذارند موشی که آنرا بخورد بمیرد و هر موش که بوی آن موش مرده بشنود بمیرد چنانکه خانه از موش پاک گردد. (از ذخیرهء خوارزمشاهی) :
گر بر شرنگ و شک بوزد باد لطف تو
درحال شهد و شکّر گردد شرنگ و شک.
سوزنی (از جهانگیری).
|| عکه را گویند و آن پرنده ای است معروف. (برهان) (ناظم الاطباء)(2). کلارژه. عقعق. غلبه. عکه. کک.
(1) - Arsenic. (2) - در ناظم الاطباء به فتح شین آمده است.

شک.

[شَک ک / شَ] (از ع، اِمص، اِ) خلاف یقین. ج، شُکوک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). ریب. گمان. (دهار). مرادف شبهه. ج، شکوک. و با لفظ افتادن و آوردن مستعمل. (آنندراج). در عربی به معنی گمان باشد که در برابر یقین است، و به زبان زند و پازند هم به این معنی است. (برهان). || گمان و ظن و عدم تعین و شبهه و تردید. (ناظم الاطباء). خلاف یقین. (مهذب الاسماء). تساوی طرفین علم و جهل. ادراک نسبت بدون ترجیح یکی از طرفین وجود و عدم آن. تردید. گمان. دودلی. ریب. ریبه. ارتیاب. مریه. امتراء. ضد یقین. خلاف یقین. و آن در فارسی معمولاً مثل دیگر کلمات مشددالاَخر بدون تشدید کاف استعمال شود مگر در مقام اضافه و عطف. (از یادداشت مؤلف). شک سبب ریب است، گویی کسی در چیزی اول شک میکند و بعد شک او در ریب قرار میگیرد، پس شک مبدأ ریب است چنانکه علم مبدأ یقین است و از اینروست که گویند «شک مریب» و نمیگویند: «ریب مشک» و نیز گویند «رابنی امر کذا» و نمیگویند «شککنی». (از اقرب الموارد). لحیص. ریب. لُبْسة. (منتهی الارب) :
رزبان گفت که این لعبتکان بی گنهند
هیچ شک نیست که آبست ز خورشید و مهند.
منوچهری.
داند هر آنکه بازشناسد کم از یقین
کاندر بزرگواری تو نیست هیچ شک.
سوزنی (از جهانگیری).
یقین من تو شناسی ز شک مختصران
که علم توست شناسای ربنا ارنا.خاقانی.
«لا» زآن شد اژدهای دوسر تا فروخورد
هر شرک و شک که در ره «الا» شود عیان.
خاقانی.
گر وقت آمد به یک عنایت
این جامهء من ز شک بپرداز.عطار.
شک نیست که بوستان بخندد
هرگه که بگرید ابر آذار.سعدی.
- به شک افتادن؛ ارتیاب. تردید نمودن. (یادداشت مؤلف).
- به شک انداختن؛ دچار تردید و دودلی کردن.
- به شک شدن؛ امتراء. (مهذب الاسماء).
- بی شک؛ بدون تردید. بدون شک. بطور قطع و یقین. یقیناً :
حور بهشتی گرش ببیند بی شک
حفره زند تا زمین بیارد آهون.رودکی.
هر کس به شبی صد ره عمرش نه همی خواهد
بی شک به بر ایزد باشَدْش گرفتاری.
منوچهری.
هر آنک بزاید بی شک بمیرد. (از قابوسنامه).
یوز و باز سخن و نکته م را بی شک
دل دانای سخن پیشه شکارستی.
ناصرخسرو.
او را اگر شناخته ای بی شک
دانسته ای ز مولا مولا را.ناصرخسرو.
گل نخواهد چید بی شک باغبان
ور بچیند خود فروریزد ز بار.سعدی.
عمر سعدی گر سر آید در حدیث عشق شاید
کاو نخواهد ماند بی شک وین بماند یادگاری.
سعدی.
من فتنهء زمانم وآن دوستان که داری
بی شک نگاه دارند از فتنهء زمانت.سعدی.
چو بی شک نوشته ست بر سر هلاک
به دست دلارام خوشتر هلاک.(بوستان).
خر که کمتر نهند بر وی بار
بی شک آسوده تر کند رفتار.
(گلستان).
و رجوع به مادهء بی شک شود.
- در شک افتادن؛ استرابة. (یادداشت مؤلف).
- در شک افکندن؛ ارابة. (یادداشت مؤلف).
- در شک انداختن؛ به شک انداختن. دچار شک و دودلی ساختن. (یادداشت مؤلف).
- شک آوردن؛ تردید کردن. شک کردن. دودلی نمودن :... پیروی کنم و سر نزنم و اخلاص ورزم و شک نیارم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص317).
- شک افتادن؛ شک و تردید پیش آمدن :
به میخوارگی تا نیفتد شکی
کدویش بود جزء لاینفکی.
ملاطغرا (از آنندراج).
- شک داشتن؛ مردد بودن. در شک بودن. دودل بودن : در این هیچ شک ندارم و ریب ندارم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص315).
یکی اندر یکی را او ندارد هیچ یک یک شک
قدر را با قضا بندد قضا را با قدر دارد.
ناصرخسرو.
- شک و ریب؛ از اتباع :
کلید گنج سعادت قبول اهل دل است
مباد آنکه درین نکته شک و ریب کند.
حافظ.
|| (اصطلاح فقه) تجویز دو امر باشد که مزیتی برای هیچیک از دو طرف نباشد از جهت وجود دو امارت متساوی یا عدم امارت در هر دو یا جهتی دیگر، و شک نوعی از جهل است و اخص از جهل است که هر شکی جهل است بدون عکس. (از فرهنگ علوم تألیف سجادی). || شک اطلاق بر مطلق تردد هم شود. (از فرهنگ علوم سجادی). || شک اطلاق بر مقابل علم هم شود. (از فرهنگ علوم سجادی). || شک بر دو اعتقاد که یکی مرجح باشد، بدون آنکه به سرحد علم برسد نیز گویند. در فقه از مسائل مختلف آید و شقوق و فروضی دارد. اغلب مورد توجه شکوک در نماز است... اگر شک در صحت عبادات حاصل شود بنا را بر صحت گذارند، اگر شک بعد از فراغ از فعلی باشد چنانکه بعد از ورود در ذکر رکوع شک کند که حمد و سوره را خوانده است یا نه، حمل بر صحت و انجام فعل کند، همین گونه است شک بعد از وقت که مثلاً در موقع نماز مغرب شک کند که آیا نماز عصر را خوانده است یا نه، بنابر صحت و انجام عمل گذارد. شک گاه در اصل نماز باشد و گاه در شرایط آن و گاه در اجزاء و رکعات آن، در صورتی که شک در اصل نماز باشد بعد از وقت حمل بر انجام فعل کند و اگر در اثناء فعل نماز باشد باید انجام دهد و شک در افعال نماز هم اگر قبل از شروع باشد باید انجام دهد چنانکه شک در رکوع کند و حال آنکه ایستاده باشد یا شک در سجده کند و حال آنکه داخل در قیام یا تشهد باشد و اگر بعد از شروع در فعل دیگر باشد باید بنا را بر صحت گذارد. (از فرهنگ علوم تألیف سجادی). || رسوایی. (ناظم الاطباء). || کفتگی است خرد در استخوان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || دارویی است که موش را میکشد و از معدن فضهء خراسان حاصل شود و آن دو نوع است سپید و زرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). سم الفار. (ناظم الاطباء). و رجوع به شُک شود. || زرنیخ. (ناظم الاطباء).

شک.

[شَک ک] (ع مص) به گمان افتادن. (ترجمان القرآن ص62) (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (از اقرب الموارد). گمان کردن در کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). گمان کردن در کاری و تردید نمودن در آن. (ناظم الاطباء). || نیزه زدن کسی را و در نیزه کشیدن: شکه بالرمح. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). نیزه بهم بازدوختن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء). || در سلاح درآمدن و پوشیدن آنرا. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || برچفسیدن بازوی شتر به پهلوی آن و لنگیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). لنگیدن شتر. (تاج المصادر بیهقی). || خانه ها را بر یک طریق ساختن: شکوا بیوتهم. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شک.

[شِک ک] (ع اِ) روده ای که بدان پشت هر دو برگشتهء کمان را پوشند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حله و ردایی است که پوشیده میشود به او پشتهای خم شده از دو گوشهء کمان. (ترجمهء قاموس) (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). || جامهء بالایین. (ناظم الاطباء).

شک.

[شُک ک] (ع ص، اِ) جِ شَکوک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شَکوک شود. || (اِمص) جدایی و تفریق. || دشواری و سختی و محنت. (ناظم الاطباء).

شک آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان رودخانهء بخش میناب شهرستان بندرعباس. سکنهء آن 300 تن. آب از رودخانه است. محصول عمده خرما و غلات. مزارع لیمویی، بارانی جزء این ده میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شک آلود.

[شَ] (ن مف مرکب) آلوده به شک. مشکوک فیه. (یادداشت مؤلف).

شکا.

[شَ] (اِ) به معنی شقاست. (فرهنگ اوبهی). تیردان. (لغت فرس اسدی). شغا. ترکش. جعبه. کنانه. شقا. (یادداشت مؤلف) :
به تیر غمزه دل عاشقان شکار کند
عجب تر آنکه به تیری که از شکا نه جداست.
ابوعبدالله ادیب (از لغت فرس اسدی).
و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شکا.

[شُ] (اِ) شوکا. (ناظم الاطباء). رجوع به شوکا شود.

شکاء .

[شَ] (ع اِمص، اِ) بیماری. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

شکاء .

[شِ] (ع اِ) جِ شَکْوَة. (منتهی الارب) (دهار) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جِ شَکْوة، به معنی پوست برهء شیرخواره که در وی شیر و آب نهند. (آنندراج). و رجوع به شکوة شود.

شکائر.

[شَ ءِ] (ع اِ) پیشانیها. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). واحد آن شکیرة است. (از اقرب الموارد). و رجوع به شکیرة شود.

شکائک.

[شَ ءِ] (ع اِ) جِ شَکیکة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جِ شکیکة، به معنی گروهی از مردم و راه. (از آنندراج) (از اقرب الموارد). و رجوع به شکیکة شود.

شکائم.

[شَ ءِ] (ع اِ) جِ شَکیمَة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جِ شکیمة، بمعنی دهانهء لگام. (آنندراج). جِ شکیم. (ناظم الاطباء). و رجوع به شکیمة و شکیم شود.

شکار.

[شِ] (اِ) قصد کشتن آدمی مر حیوانی را. (آنندراج) (غیاث). صید کردن حیوانی را. (از یادداشت مؤلف). صید. قنز. قبض. (منتهی الارب). وعد. (از المنجد): اصطیاد؛ شکار کردن چیزی را. (منتهی الارب). موضوع شکار در جهان امروز دارای اهمیت زیاد است و به شعب مختلف تقسیم میشود:
او - شکار از نظر تجارت، از قبیل پوست و مو و گوشت شکار برای صادرات.
ثانیاً - برای تفریح.
ثالثاً - شکار حیوانات سَبُع و عظیم الجثه مانند شیر و ببر و پلنگ و غیره.
و در هر یک از کشورها قواعد و مقررات مخصوصی برای شکار حیوانات مختلف هست و نیز در هر نقطه ای جانوران خاصی برای شکار وجود دارد. در کشور ایران شکار بیشتر جنبهء تفریحی دارد جز شکار ماهی و استفاده از پر برخی از پرندگان یا پوست برخی از حیوانات.
حیوانات شکاری در ایران در پنج منطقه پیدا میشود: 1- سواحل دریای خزر 2- فلات مرکزی 3- کوههای لرستان و کوه کیلویه 4- خوزستان 5- سواحل خلیج فارس و بلوچستان. در سواحل دریای خزر بواسطهء گرمی هوا و وجود جنگل، حیوانات عظیم الجثه از قبیل ببر و پلنگ و خرس یافت میشود و جانوران کوچک نیز مانند روباه و شغال و خوک وحشی و گراز و سمور و سگ آبی و سنجاب و خارپشت و خرگوش و گاومیش و گربهء وحشی زیست میکنند. و اقسام مارهای زهردار و آبی و انواع بز کل، مرال، پازن و انواع لاک پشت وجود دارد. در فلات مرکزی پلنگ و یوزپلنگ، کفتار، گورخر، آهو، گربهء وحشی، روباه، خرگوش، گرگ، شغال و غیره دیده میشود. در کوهستانهای لرستان و کوه کیلویه یوزپلنگ و خرس و گرگ و روباه و گربهء وحشی و بندرت پلنگ و بز کل و غیره یافت می شود. در خوزستان سابقاً در نیزارها شیر بوده ولی اکنون نیست و انواع آهو و موشهای صحرایی زندگی میکنند. در سواحل خلیج فارس و بلوچستان پلنگ، گرگ، شغال، بز کوهی، آهو و گاو کوهی یافت می شود.
در بیشتر کشورهای جهان پوست حیوانات وحشی و خز و غیره اهمیت فوق العاده ای دارد و در اروپا و آمریکا این اجناس از حیث قیمت با اشیاء تجملی و جواهرات برابری میکنند، و در ایران نیز بااینکه از این حیث در درجهء دوم اهمیت قرار دارد ولی باز میتوان تا اندازه ای از آن بهره مند شد بویژه پوست روباه که این جانور در ایران فراوان است و پوست پلنگ که از جنس زیباترین پوست پلنگها میباشد.
برای طیور شکاری نیز در ایران سه منطقه میتوان مشخص کرد: 1- سواحل خلیج فارس 2- سواحل بحر خزر و قسمتی از البرز شمالی 3- فلاتهای مرکزی. عده ای از طیور مدت کمی در ایران زندگی میکنند مانند پرندگان شمالی روسیه که در سرمای سخت زمستان به سواحل دریای خزر می آیند و در اوایل تابستان به محل اصلی خود بازمیگردند. طیور ایران را به دو نوع میتوان تقسیم کرد: 1- طیور اهلی، از قبیل اردک، غاز، مرغ شاخدار، بوقلمون و غیره. 2- طیور وحشی، اول: حلال گوشتها، مانند اردک وحشی، درنا، سیاه سنبلی، بلدرچین، یلوه، هوبره، خروس کولی، کبوتر چاهی، توکا، سار، تیهو، باقرقره، زنگوله بال، کبک، کبک دری، قمری، چکاوک و غیره. دوم: حرام گوشتها، مانند عقاب، باز، طرلان، شاهین، بالابان، لک لک، قوش، قره قوش، قرقی، کرکس، سبزه قبا، هدهد، حواصیل، ماهی خوار و اقسام جغد و موش خوار و غیره.
شکار ماهی در ایران رایج است و بیشتر در نقاط زیر صورت میگیرد: 1- دریای خزر 2- خلیج فارس 3- دریاچهء پریشان. در گیلان 14 نوع ماهی بدین شرح شکار میشود: ماهی سفید، سوف، سیم، کپور، آزاد، گلی، کله، تیان، ماشک، قزل آلا، پلور، ماشی، بینو و پلت. در مازندران بیشتر 8 نوع ماهی شکار میشود بدین شرح: ماهی سفید، سیم، سوف، کپور، آزاد، اورنج، چکا، تلاوج. در استرآباد، چهار قسم ماهی صید میکنند: تلاجی، لیش، سازان و سفید. علاوه بر شکار ماهیهای فوق همه ساله مقدار فراوانی خاویار در شکارگاههای بحر خزر به دست می آید که آنرا به شکل خاویار سفید و سیاه در خارج از ایران بخصوص در روسیهء شوروی به فروش میرسانند. فصل شکار ماهی در ایران از 23 آذرماه تا 20 اردیبهشت سال بعد است. در خلیج فارس ماهی خوراک نسبت به بحر خزر کمتر است از اینرو ماهیهایی که در خلیج فارس و رودهای آن شکار میشود کم است و بیشتر برای خوراک اهالی است و اقسام آن از این قرار است: ماهی قباد، حلوا، شوریده، سنگسر، شئوم، رشد، گزاف، بیدار، طار، سفید، صدف و شور. در دریاچهء پریشان که در سه فرسخی کازرون قرار دارد، مقدار کمی ماهی شکار میشود. شکار مروارید نیز در بنادر و جزایر ایران از قبیل بندر طاهری، عسلویه، بستانو و لنگه، و جزایر شیخ شعیب و هندرابی و کیش و قشم و خارک و بحرین بعمل می آید. (از جغرافیای اقتصادی کیهان صص 24 - 37) :
برآراست یک روز پس شهریار
شد از شهر بیرون زبهر شکار.فردوسی.
به خوان و نبید و شکار و نشست
همی بود با شاه یزدان پرست.فردوسی.
بدان روزگار اندر، اسفندیار
به دشت اندرون بُد برای شکار.فردوسی.
چنین شکار هم او را سزد که روز شکار
شکاری آرند او را همی ز صد فرسنگ.
فرخی.
بارگی خواست شاه بهر شکار
برنشست و بشد به دیدن شار.عنصری.
بسیار نخجیر آمد و شکاری سخت نیکو رفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص418).
چون باز سفید در شکاریم همه
با نفس و هوای یار واریم همه.
(منسوب به ابوسعید ابوالخیر).
زشت بود شیر شکار شکال.ناصرخسرو.
شیر اگر در میان شکار خرگوش خرگوری بیند دست از خرگوش بردارد و روی سوی خرگور آرد. (کلیله و دمنه).
غزال چشم نگاری که بر شکار دلم
شده ست چیره تر از شیر بر شکار غزال.
سوزنی.
چون گوزنان هویی از جان برکشم
کآن شکار آهوان بدرود باد.خاقانی.
زلفت به شکار دل پراکند آری
لشکر به شکارگه پراکنده بُوَد.
خاقانی.
هست صیاد ار کند دانه نثار
نی ز رحم و جود بل بهر شکار.مولوی.
شهریارا آن شنیدستی که در روز شکار
شاه کسری کرد سوی پیر دهقانی گذر.
ابن یمین.
خدنگ غمزهء ابروکمانان از شکار دل
نمیگردد خطا تیر قضا بوده ست دانستم.
نورالعین واقف (از آنندراج).
نتابند مردان رخ از کارزار
هژبران ندانند غیر از شکار.
قاسم گنابادی (از آنندراج).
ای غزالان حرم جان من و جان شما
کآن جفاپیشه صنم بهر شکار آمده است.
خان آرزو (از آنندراج).
- باز شکار؛ باز شکاری. باز که به صید و شکار پردازد. باز آموخته که به صید پردازد :
جز که هشیار حکیمان خبر از کار ندارند
که فلک باز شکار است و همه خلق شکارند.
ناصرخسرو.
- به شکار آمدن؛ به شکار رفتن. برای صید و شکار آمدن :
فلک گردان شیری است رباینده
که همی هر شب زی ما بشکار آید.
ناصرخسرو.
چون بشکار آمد در مرغزار
آهوکی دید فریدون شکار.نظامی.
- به شکار رفتن؛ برای صید حیوانات رفتن :مثال داد تا... حشم بازگشتند که ایشان را مثال نبود به شکار رفتن. (تاریخ بیهقی). بشکار شیر رفتی تا ختن. (تاریخ بیهقی). امیر... سوی منجوقیان رفت به شکار. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص344).
- جای شکار؛ شکارگاه. نخجیرگاه. محل شکار و صید :
همان شهر و دو آب خوشگوارش
بنای خسرو و جای شکارش.نظامی.
- شکارپذیر؛ پذیرای شکار شدن. قابل شکار شدن. که تواند که صید شود :
که اگر در اجل بود تأخیر
وین شکاری بود شکارپذیر.نظامی.
- شکار جرگه؛ شکار قمرغه. صف جرگه. نوعی از شکار که مردم بسیاری دست یکدیگر گرفته و نخجیر را احاطه نمایند، و در عرف هند هته جوری گویند. (از آنندراج). قسمی از نخجیر. (از ناظم الاطباء). پره بستن صیادان و شکارگردانان و راندن شکار درون پره. و رجوع به ترکیب شکار قمرغه شود.
- شکار قمرغه؛ شکار جرگه. صف جرگه. (آنندراج). صید نخجیر با گرفتن دست همدیگر و تنگ نمودن دایره :
ندارد کسی یاد در روزگار
بر او شد قمرغه بدینسان شکار.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
و رجوع به ترکیب شکار جرگه شود.
- شکار قیل؛ آنرا گویند که همهء جانوران شکاری را یکبارگی برای گرفتن صید سر دهند. (غیاث) (آنندراج).
- شیر شکار؛ شیر شکاری. شیر شکارگر. شیر که صید کند جانوری دیگر را :
چو بشنید ازو پهلو نامدار
به میدان درآمد چو شیر شکار.فردوسی.
چو هومان و چو بارمان دو سوار
به جنگ اندرون همچو شیر شکار.
فردوسی.
بسا شیر شکار و گرگ جنگی
که شد در زیر این روبه پلنگی.نظامی.
هژبرانی که شیران شکارند
به پای خود پیام خود گزارند.نظامی.
- عزم شکار کردن؛ رفتن برای شکار و نخجیر کردن. (ناظم الاطباء).
- میر شکار؛ شکارچی باشی. رئیس شکاربانان در دستگاههای سلاطین گذشته. و رجوع به ترکیب شکارچی باشی در زیر مادهء شکارچی شود.
|| هر حیوانی که صید شود. (فرهنگ فارسی معین). صید. نخجیر. حیوان صید شده و شکار شده. (ناظم الاطباء). حیوانی که شکار کردنش مطلوب بود و با لفظ زدن و کردن و شدن مستعمل. (آنندراج). گاه به معنی حیوانی که کشته شده باشد. (غیاث). نخجیر. صید. اشکار. قنص [ قَ نَ ] قنیص. قنیصه. صید. (یادداشت مؤلف). عرین. قنیص. (منتهی الارب) :
که ملکت شکاری است کاو را نگیرد
عقاب پرنده نه شیر شکاری.دقیقی.
به پیر و جوان یک بیک بنگرد
شکاری که پیش آیدش بشکرد.فردوسی.
شکاریم یکسر همه پیش مرگ
سر زیر تاج و سر زیر ترگ.فردوسی.
دد و دام بر هر سویی بیشمار
سپه را نبد خوردنی جز شکار.فردوسی.
بدو گفت این رزم کار من است
چو سیرم کنند این شکار من است.
فردوسی.
مخالفان چو کلنگ اند و او چو باز سپید
شکار باز بود، ورچه مِه ز باز، کلنگ.
فرخی.
چنان شکار هم او را سزد که روز شکار
شکاری آرند او را همی ز صد فرسنگ.
فرخی.
امیر پیش و گروهی شکار اندر پس
به تیر کرده بر ایشان فراخ دشت حصار.
فرخی.
راست گفتی یکی شکاری بود
پیش یوز امیر شیرشکر.فرخی.
شکار باز خرچال و کلنگ است
شکار باشه ونج است و کبوتر.عنصری.
شاهی که بدو هیچ ملک چیر نباشد
شاهی که شکارش بجز از شیر نباشد.
منوچهری.
این طریقیست کش نبیند چشم
وین شکاری است کش نگیرد باز.
ناصرخسرو.
جز که هشیار حکیمان خبر از کار ندارند
که فلک بازِ شکار است و همه خلق شکارند.
ناصرخسرو.
مجوی از کس شکاری گر نخواهی
که جوید دیگری از تو شکاری.ناصرخسرو.
می کند چشم تو در صید دلم دیر که چه
بر سر تیر شکار آمده تأخیر که چه؟!باذل.
بحری به تیغ و شخص نهنگان غریق توست
کوهی به گرز و جان پلنگان شکار توست.
خاقانی.
دانم علوم دین نه بدان تا به چنگ زرق
کام از شکار جیفهء دنیا برآورم.خاقانی.
صد چنین سگ اندرین تن خفته اند
چون شکاری نیست شان ننهفته اند.مولوی.
شکار آنگه توان کشتن که محکم در کمند آید
چو بیخ مهر بنشاندم درخت وصل برکندم.
سعدی.
جرگهء مژگان او چو دیدم گفتم
در همهء دشت یک شکار ندارد.
سنجر کاشی (از آنندراج).
- دل کسی شکار دیگری شدن؛ رام و مطیع و فرمانبر وی گردیدن. بدو دل دادن :
خداوند پیروز یار تو باد
دل زیردستان شکار تو باد.فردوسی.
یوز و باز سخن نکته م را بی شک
دل دانای سخن پیشه شکارستی.
- شکارجویان؛ در حال جستجوی شکار :
آراسته کرد و رفت پویان
چون شیر سیه شکارجویان.نظامی.
- شکار خویش کردن کسی را؛ بازیچه و مطیع خود ساختن :
شکار خویش کردت چرخ و نامد
به دستت جز پشیمانی شکاری.ناصرخسرو.
- شکار زدن؛ زدن نخجیر با تیر. شکار کردن.
- شکار ستدن؛ شکار گرفتن. بیرون آوردن صید از دست دیگری :
روز پیکار و روز کردن کار
بستدندی ز شیر شرزه شکار.عنصری.
- شکار کسی بودن؛ مطیع و رام وی بودن. مسخّر و در اختیار و در قبضهء تصرف او بودن. تسلیم وی بودن :
به پنجم به کاری که کار تو نیست
نَیازی بدان کاو شکار تو نیست.فردوسی.
به خوبی بتان پیشکار منند
به مردی دلیران شکار منند.فردوسی.
برو کآفریننده یار تو باد
همه دیو و جادو شکار تو باد.فردوسی.
به نخجیر شاهان شکار ویند
دد و دام در زینهار ویند.فردوسی.
لاجرم اکنون جهان شکار من است
گرچه همی داشت او شکار مرا.ناصرخسرو.
ناصرخسرو.
- شکرشکار؛ شکارکنندهء شکر. به دست آورنده و ربایندهء شکر یعنی لب معشوق :
تا در شکارگاه بتان عاشقی به لب
باشد شکرشکار چه پنهان چه آشکار.
سوزنی.
- فریدون شکار؛ لایق شدن برای فریدون پادشاه باستانی ایران :
چون به شکار آمد در مرغزار
آهوکی دید فریدون شکار.نظامی.
- امثال: شکار که سر تیر آمد باید زد.
شکاری را که زخمی هست کاری اگر رحمی کنی زخمی دگر زن. ؟
|| هر چیز رایگان و مفت. (فرهنگ فارسی معین). هر چیز رایگان و بی زحمت به دست آمده. (ناظم الاطباء). || یغما. غارت. (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). تاراج. || غنیمت. (ناظم الاطباء). || لقمهء چرب و نرم. (فرهنگ فارسی معین). || نام نوعی خراج که از قراء بر زمان پیشین می گرفته اند. (مرآة البلدان ج1 ص237). || (ص) (در تداول عامیانه) ناراحت. آشفته. آزرده. (فرهنگ فارسی معین). || رباینده. (از ناظم الاطباء). اما این معنی و معنی قبل خاص ترکیب شکار است با کلمهء دیگر.
- جانشکار؛ جانشکر. شکارکنندهء جان.
(یادداشت مؤلف). ربایندهء دل. (ناظم الاطباء).
- مردم شکار؛ تعاقب کننده و گرفتارکنندهء مردم. (ناظم الاطباء). صیدکنندهء مردم. گیرندهء زندگانی مردم، چنانکه مرگ.

شکار.

[شِ] (ع اِ) جِ شَکْر و شِکْر. (ناظم الاطباء). رجوع به شکر شود.

شکارآهنج.

[شِ هَ] (اِ مرکب) آلت چوبینی که بدان صیقل میکنند و چیز را جلا میدهند. || سیخی چوبین مر نانوایان را که دارای قلاب آهنین میباشد و بدان نان را از تنور برمیگیرند. (ناظم الاطباء).

شکارافکن.

[شِ اَ کَ] (نف مرکب)شکارافگن. شکارانداز. شکاری. (آنندراج). شکارچی. (یادداشت مؤلف). صیاد. (ناظم الاطباء). افکنندهء شکار. شکارکننده :
هر آنچ او فحل تر باشد به نخجیر
شکارافکن بدو خوشتر زند تیر.نظامی.
به عرض جنوبی نمودند میل
شکارافکنان هر سویی خیل خیل.نظامی.
خدنگ آه شکارافکن است لیک چه سود
که از هزار یکی بر نشان نمی آید.
کلیم کاشانی (از آنندراج).
نوک خاری نیست کز خون شکاری سرخ نیست
آفتی بود آن شکارافکن کزین صحرا گذشت.
نظیری (از آنندراج).
|| (ق مرکب) در حال افکندن شکار :
بُنه در یک شکارستان نمی ماند
شکارافکن شکارافکن همی راند.نظامی.
و رجوع به مترادفات کلمه شود.
|| (نف مرکب) چابک در صید و نخجیر. || شجاع. (ناظم الاطباء).

شکارافکنان.

[شِ اَ کَ] (نف مرکب، ق مرکب) صفت حالیه. در حال شکارافکنی. در حال شکار کردن. شکارکنان :
شکارافکنان دشتها درنوشت
همی کرد نخجیر در کوه و دشت.نظامی.
شکارافکنان در بیابان چین
بپرداخت از گور و آهو زمین.نظامی.
ملک فیلقوس از تماشای دشت
شکارافکنان سوی آن زن گذشت.نظامی.
و رجوع به شکارافکن و شکارافکنی شود.

شکارافکنی.

[شِ اَ کَ] (حامص مرکب)عمل و شغل شکارافکن. شکارچی گری. صیادی. شکارگری :
کوهی از قیر پیچ پیچ شده
بر شکارافکنی بسیچ شده.نظامی.
به شکارافکنی گشاد کمند
از پی گور کند گوری چند.نظامی.
بچهء گور خورده سیر شده
به شکارافکنی دلیر شده.نظامی.
و رجوع به شکارافکن شود.

شکارانداز.

[شِ اَ] (نف مرکب)شکارافکن. شکاری. (از آنندراج). شکارچی. صیاد. (یادداشت مؤلف) :
بهر شکار آمد برون کج کرده ابرو ناز را
صانع خدایی کآن کمان داد آن شکارانداز را.
امیرخسرو (از آنندراج).
چشم بد دور ز مژگان شکاراندازت
که بر آهوی حرم حق تپیدن داری.
صائب تبریزی (از آنندراج).
دل پرخون از آن زلف شکارانداز میخواهم
چه گستاخم که خون کبک از شهباز میخواهم.
صائب تبریزی (از آنندراج).
شکارانداز دل از چشم بیباک تو می آید
سر آهو به گرد شوق فتراک تو می آید.
میر رضی دانش (از آنندراج).
و رجوع به مترادفات شود.

شکارانگیز.

[شِ اَ] (نف مرکب) کسان که شکارها را از اطراف به مرکز برمانند و گرد کنند سهولت صید شاه و امیری را. (از یادداشت مؤلف). آهوگردان. شکارران. شکارگردان.

شکارباز.

[شِ] (نف مرکب) نخجیرگیر و صیاد. (ناظم الاطباء).

شکاربان.

[شِ] (ص مرکب) حافظ شکار. نگهدار شکار. که نگاهبانی و حفاظت شکارگاه کند: قَسْوَر؛ شکاربان تیرانداز. (منتهی الارب).

شکاربانی.

[شِ] (حامص مرکب) عمل و شغل شکاربان. || (اِ مرکب) امروزه در ایران مؤسسه و سازمانی است که به امور مربوط به شکار نظارت و رسیدگی میکند.

شکاربند.

[شِ بَ] (اِ مرکب) ترک بند دوال و یا ریسمانی که بدان شکار را به زمین بندند. (ناظم الاطباء). بندی که شکارهای زده را بدان بندند. (یادداشت مؤلف). فتراک زین برای بستن صید. || (نف مرکب) آنکه پای حیوانات صیدشده را ببندد. (از یادداشت مؤلف).

شکارپور.

[شَ] (اِخ) شهری است در ایالت بلوچستان پاکستان غربی، در ساحل رود سند. (فرهنگ فارسی معین).

شکارچی.

[شِ] (ص مرکب، اِ مرکب) (از: شکار فارسی + «چی»، پسوند نسبت ترکی) شکارگر. شکارکننده. نخجیرگر. شکاری. نخجیروان. دامیار. قانص. شکره. قناص. (از یادداشت مؤلف). صیاد.
- شکارچی باشی؛ میرشکار. رئیس و گردانندهء امور مربوط به شکار و سرپرست شکارچیان در دستگاههای سلطنتی. رجوع به میرشکار شود.

شکار داشتن.

[شِ تَ] (مص مرکب)ناراحت و فکار داشتن. آزرده ساختن. (از یادداشت مؤلف). || مسخر داشتن. رام و مطیع و مغلوب داشتن :
لاجرم اکنون جهان شکار من است
گرچه همی داشت او شکار(1) مرا.
ناصرخسرو.
(1) - برخی به معنی اول هم توجیه کرده اند.

شکاردوانی.

[شِ دَ] (حامص مرکب)راندن نخجیران به جایی که شکردن آنان سهل گردد. (یادداشت مؤلف). آهوگردانی. رم دادن شکار تا به تیررس آید. شکارگردانی.

شکاردوست.

[شِ] (ص مرکب) که شکار دوست دارد. که نخجیر کردن دوست دارد. که علاقه به شکار دارد :
دشمن تو ز تو چنان ترسد
که ز باز شکاردوست کلنگ.فرخی.
او شکاردوست [ بود ] و همه شب گردیدی به شکار جستن. (مجمل التواریخ و القصص). امیر بلخ مردی شکاردوست بود. (اسکندرنامه، نسخهء سعید نفیسی).

شکارزن.

[شِ زَ] (نف مرکب) صیاد. آنکه شکار را با تیر بزند. که نخجیر را بزند :
چون درآمد شکارزن به شکار
اژدها خفته دید بر در غار.نظامی.

شکارستان.

[شِ رِ] (اِ مرکب) شکارگاه. شکارگه. (یادداشت مؤلف). شکارگاه و جایی که در آن صید میکنند. (ناظم الاطباء). صیدگاه :
دف را به شکارستان شادی است ز باز و سگ
غم زو چو تذروان سر در خار همی پوشد.
خاقانی.
دف را خم چوگان شه با صورت ایوان شه
همچون شکارستان شه اجناس حیوان بین در او.
خاقانی.
بُنه در یک شکارستان نمی ماند
شکارافکن شکارافکن همی راند.نظامی.
گشتی از نعل او شکارستان
نقش بر نقش چون نگارستان.نظامی.
شکارستان او ابخاز و دربند
شبیخونش به خوارزم و سمرقند.نظامی.
نکرده صید گذشتیم زین شکارستان
سر کمند به پای غزاله ای نزدیم.
طالب آملی (از آنندراج).
قسمت من زین شکارستان بجز افسوس نیست
دانه اشک تلخ میگردد به چشم دام ما.
کلیم کاشانی (از آنندراج).
|| تصویر حیوانات و شکارگاه بر روی دف :
دف هلال بدر شکل و در شکارستان او
از حمل تا ثور و جَدْیَش کاروان انگیخته.
خاقانی.
آن لعب دف گردان نگر بر دف شکارستان نگر
وآن چند صف حیوان نگر با هم به پیکار آمده.
خاقانی.
و رجوع به شکارگاه شود.
|| تصویر جانوران در روی سفره :
محراب خضر ایوان او به زآب حیوان خوان او
در هر شکارستان او حیوان نو پرداخته.
خاقانی.

شکار شدن.

[شِ شُ دَ] (مص مرکب)آزرده و خشمگین شدن. برآشفتن. از ناملایمی یا طنز و کنایه ای بخشم آمدن و آزرده شدن. || بور شدن. (فرهنگ فارسی معین). || صید شدن. (یادداشت مؤلف). گرفتار شدن. ربوده شدن. (ناظم الاطباء) :
می شود صیاد مرغان را شکار
تا کند ناگاه ایشان را شکار.مولوی.
خوابش از چنگل شهباز رباینده تر است
شوخ چشمی که شکار تن دل خسته شده ست.
صائب تبریزی (از آنندراج).

شکار کردن.

[شِ کَ دَ] (مص مرکب)شکردن. شکریدن. بشکریدن. زدن. افکندن. صید کردن. اصطیاد. تصید. (یادداشت مؤلف). تقنص. (منتهی الارب). اقتناص. (منتهی الارب) (صراح اللغة). قنص. (منتهی الارب). صید. (دهار) (تاج المصادر بیهقی) :
وگر به بلخ زمانی شکار چال کند
بیاکند همه وادیش را به بط و به چال.
عمارهء مروزی.
بدان جایگه نیز یابیم شیر
شکاری کنیم و بمانیم دیر.فردوسی.
اندر عراق بزم کنی در حجاز رزم
اندر عجم مظالم و اندر عرب شکار.
منوچهری.
امیر چنان کلان شد که همه شکار بر پشت پیل کردی. (تاریخ بیهقی).
مرد چو با خویشتن شمار کند
داند کاین چرخ می شکار کند.ناصرخسرو.
فکر بیگانه ز عشقت نبرد جز هوسی
عنکبوتی نکند غیر شکار مگسی.
ظهیر فاریابی.
نکند باز موش مرده شکار.سنایی.
گر کند شهباز مرغان را شکار
من شکارش جان دانا دیده ام.خاقانی.
از سگان که ای به زهرهء شیر
که شکار آهوی ختن کردی.خاقانی.
داد غراب زمین روی بسوی غراب
تا نکند ناگهان باز سپهرش شکار.خاقانی.
اینکه سگ امروز شکار تو کرد
تا دو مهت بس بود ای شیرمرد.نظامی.
تا از مسافتی بعید شکاری بسیار اندر آنجا درآیند و بر این شیوه شکار کنند. (تاریخ جهانگشای جوینی).
می شود صیاد مرغان را شکار
تا کند ناگاه ایشان را شکار.مولوی.
شهربند هوای نفس مباش
سگ شهر استخوان شکار کند.سعدی.
قارون ز دین برآمد و دنیا بر او نماند
بازی رکیک بود که موشی شکار کرد.
سعدی.
- امثال: چون پلنگی شکار خواهد کرد قامت خویشتن نزار کند. ؟
- دل (جان) کسی را شکار کردن؛ وی را عاشق خود ساختن. دل وی ربودن :
به تیر غمزه دل عاشقان شکار کند
عجب تر آنکه به تیری که از شکا نه جداست.
ابوعبدالله ادیب.
راز آشکار کرد و دل من شکار کرد
تا آشکار اهل خرد شد شکار من.
ناصرخسرو.
ای چشم پرخمارت دلها فکار کرده
وی زلف مشکبارت جانها شکار کرده.
خاقانی.
|| بمجاز، جلب کردن. دلبسته کردن. رام و مطیع کردن :
خُلق خوش خلق را شکار کند
صفتی پیش ازین چه کار کند.اوحدی.
نوبهار آمد که عالم را شکار خود کند
از طراوت موج سنبل دام بر صحرا کشید.
سالک یزدی (از آنندراج).
|| (اصطلاح عامیانه) دل آزرده و خشمگین کردن. (از یادداشت مؤلف). || بور کردن. (فرهنگ فارسی معین).

شکارکنان.

[شِ کُ] (نف مرکب، ق مرکب)در حالت صید کردن و شکاریدن. (ناظم الاطباء). و رجوع به شکار کردن شود.

شکارگاه.

[شِ] (اِ مرکب) محل شکار. جای صید کردن. آنجا که صید فراوان باشد. نخجیرگاه. (فرهنگ فارسی معین). صیدگاه. نخجیرگه. (یادداشت مؤلف). نخجیرگاه و ناحیه ای که در آن صید میکنند و محل صید. (ناظم الاطباء). شکارستان :
با غلامان و آلت شکره
کرد کار شکارگاه سره.عنصری.
احمد [ سامانی ] را به شکارگاه بکشتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص101). برنشست روزهای سخت صعب سرد... و به شکارگاه رفت. (تاریخ بیهقی). در سواری و انواع سلاح کار فرمودن و میدان و شکارگاه چنان یافت که هیچکس به گرد او نمیرسید. (فارسنامهء ابن البلخی ص86). باز مونس شکارگاه ملوک است. (نوروزنامه). توتل روزی به شکارگاه فرودآمد. (مجمل التواریخ و القصص). و سیف را غلامانش به شکارگاه اندر بکشتند. (مجمل التواریخ و القصص). این شکارگاه من است. (کلیله و دمنه).
تا در شکارگاه بتان عاشقی به لب
باشد شکرشکار چه پنهان چه آشکار.
سوزنی.
روزی اندر شکارگاه یمن
با دلیران آن دیار و دمن.نظامی.
در طرف چنان شکارگاهی
خرسند شده به گرد راهی.نظامی.
انوشیروان عادل در شکارگاهی صیدی کباب میکرد. (گلستان). یکی از ملوک با تنی چند از خاصان در شکارگاهی به زمستان از عمارت دور افتاد. (گلستان).
شکارگاه معانی است کنج خلوت من
زه کمان شکارم کمند وحدت من.
کلیم کاشانی (از آنندراج).
|| تصویر نخجیر و نخجیرگاه در روی دف. شکارستان :
از حیوان شکارگاه دف آواز
تهنیت شاه را مدام برآمد.خاقانی.
و رجوع به شکارستان شود.

شکارگر.

[شِ گَ] (ص مرکب) شکارچی. نخجیرگر. صیاد. (یادداشت مؤلف). شکارگیر. صیاد. (ناظم الاطباء) :
عقل سگ جان هوا گرفت چو باز
کاین سگ و باز چون شکارگر است.خاقانی.
و رجوع به شکارچی و مترادفات دیگر شود.

شکار گردیدن.

[شَ گَ دی دَ] (مص مرکب) شکار شدن. (یادداشت مؤلف). مغلوب گشتن :
اکنون شکار آن مژه گردید شیخ شهر
شهباز ما کبوتر یاهو گرفته است.
خان آرزو (از آنندراج).
و رجوع به شکار گشتن و شکار شدن شود.

شکار گرفتن.

[شِ گِ رِ تَ] (مص مرکب)شکار کردن. صید کردن. نخجیر کردن. شکار به دست آوردن. شکار ربودن :
به دل گفت کاین مرد پرهیزگار
همی از لب آب گیرد شکار.فردوسی.
شکار یکی گشتی ازبهر آنک
مگر دیگری را بگیری شکار.ناصرخسرو.
فریبنده گیتی شکارت نگیرد
جز آنگه که گویی گرفتم شکارش.
ناصرخسرو.
زیرا که جهان چو این و آن را
یکچند گرفته بد شکارم.ناصرخسرو.
نیز نگیرد جهان شکار مرا
نیست دگر با غمانْش کار مرا.ناصرخسرو.
و رجوع به شکار کردن شود.

شکار گشتن.

[شِ گَ تَ] (مص مرکب)شکار گردیدن. شکار شدن. (یادداشت مؤلف) :
شکار یکی گشتی ازبهر آنک
مگر دیگری را بگیری شکار.ناصرخسرو.
و رجوع به شکار شدن و شکار گردیدن شود.

شکارگه.

[شِ گَهْ] (اِ مرکب) مخفف شکارگاه و به همان معنی. نخجیرگاه. (از یادداشت مؤلف) :
به یک شکارگه اندر من آنچه زو دیدم
ترا بگویم خواهی کنی گر استفسار.فرخی.
همه عالم شکارگه بینی
کاین دو سگ زیر و باز بر زبر است.
خاقانی.
زلفت به شکار دل پراکند آری
لشکر به شکارگه پراکنده بُوَد.خاقانی.
|| تصویر نخجیر و نخجیرگاه بر دف :
چنبر دف شکارگه زآهو و گور و یوز و سگ
لیک به هیچوقت ازو هیچ شکار نشکری.
خاقانی.
و رجوع به شکارگاه و شکارستان شود.

شکارگیر.

[شِ] (نف مرکب) صیاد. (زمخشری) (ناظم الاطباء). شکارگر. (ناظم الاطباء). شکارچی. نخجیرگر. و رجوع به مترادفات شود.

شکارة.

[شَ رَ] (ع اِ) آنچه یک باغبان در قطعهء کوچکی از زمین مالک برای منظور خاصی میکارد. || کرمهای ابریشمی که یک نانوا پرورش میدهد و برگهای توت آنرا کسانی که برای آنها نانوا نان می پزد می آورند. (از دزی ج1 ص777).

شکارة.

[شِ رَ] (ع اِ) کیف یا خورجین بزرگ برای ریختن دانه های غلات یا آرد. ج، شکائر. (از دزی ج1 ص777) : فأخذ صاحبه نعلاً له من شکارة کانت معه فضرب به الارض. (ابن بطوطه). فرأیت نفراً من کبار الاجناد و بین ایدیهم خدیم لهم بیده شکارة مملوة بشی ء یشبه الحناء. (ابن بطوطه).

شکاره.

[شِ رِ] (اِخ) دهی از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز. آب از رودخانهء کارون. محصول عمده غلات و صیفی و اقسام سبزی. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شکاری.

[شَ را] (ع اِ) جِ شَکِرَة، به معنی شتر مادهء پرشیر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شکاری.

[شِ] (ص نسبی) هر چیز منسوب و متعلق و مربوط به شکار. آنچه در شکار بکار رود، چون: باز شکاری، سگ شکاری، اسب شکاری، تفنگ شکاری. هر چیز منسوب و متعلق به شکار و نخجیر، مانند سگ و باز و اسب و جز آن. (ناظم الاطباء) :
به منبر کی رود هرگز سری کآن نیست مُنقادت
شکاری کی تواند شد سگی کآن هست کهدانی.
مجیرالدین بیلقانی.
که اگر در اجل بود تأخیر
وین شکاری بود شکارپذیر.نظامی.
- شکاریان؛ اراجیل. (منتهی الارب). جوارح، جوارح طیور؛ شکاریان از مرغ. (یادداشت مؤلف). کواسب؛ شکاریان از مرغ و دد. (منتهی الارب).
- باز شکاری؛ باز شکار. باز که صید و شکار کند پرندگان دیگر را :
که ملکت شکاری است کو را نگیرد
نه شیر درنده نه باز شکاری.دقیقی.
همه ساله خندان لب جویبار
به هر جای بازی شکاری شکار.فردوسی.
- جانور شکاری؛ شکره. جارحه. (یادداشت مؤلف).
- سگ شکاری؛ تازی. ثمثم. کلب صید. کلب معلَّم: کلاب صید؛ سگان شکاری. (یادداشت مؤلف). سگی که برای صید کردن آموخته شده باشد. تازی. (ناظم الاطباء).
- شیر شکاری؛ شیر که به شکار پردازد :
نیَم چندان شگرف اندر سواری
که آرم پای با شیر شکاری.
نظامی.
- مرغ شکاری؛ جارحه. مرغان شکاری؛ جوارح. مرغی که شکار کند اعم از باز و جز آن. (یادداشت مؤلف) :
نیز در بیشه و در دشت همانا نبود
باز را از پی مرغان شکاری شو و آی.
فرخی.
|| شخص شکارکننده. (آنندراج). صیاد و نخجیرگر. (ناظم الاطباء). ماهر در شکار انسان و باز و جز آن. قناص. شکارچی. آنکه صید کند خواه انسان باشد خواه سگ و باز و جز آنها. ناجش. (یادداشت مؤلف). قانص. صائد. قناز. صَیود. صیاد. نجاش. (منتهی الارب) (المنجد). شکره. دد که بدان صید کنند. (یادداشت مؤلف): مسته؛ چاشنی دادن باشد چنانکه باز را و شکاریها را گوشت دهند و بدان بنوازند. (لغت فرس اسدی). اهل شکار. که شکار و صید کار دارد :
ای شوخ شکاری که به فتراک تو صیدیم
آهسته ترک ران که فکار است دل ما.
رهی شاپوری (از آنندراج).
و رجوع به شکارگر و شکارگیر و صیاد شود.
|| طیور گوشت خوار و حیوانات درنده و سَبُع. (ناظم الاطباء). || لایق شکار. سزاوار شکار. (یادداشت مؤلف). || جانور شکارشده. (آنندراج). صید. (مجمل اللغة). صید و نخجیر. (ناظم الاطباء). صید. قَنَص. قنیصه. شکار. آنچه صید کنند یا صید کردن خواهند از جانوران. (یادداشت مؤلف). قنیص. (منتهی الارب) : این ملک مردارهای بسیار از چارپایان کشته و مردهء شکاریها بدان موضع ایشان فرستد تا آنجا بیفکنند و ایشان بخورند. (حدود العالم).
وز کُه ری در نهاله گاه تو رانند
روز شکار تو صدهزار شکاری.فرخی.
هنوز پنج یکی پیش میر برده نبود
از آن شکاری کز تیر میر شد کشتار.فرخی.
چنین شکار مر او را رسد که روز شکار
شکاری آرند او را همی ز صد فرسنگ.
فرخی.
از چپ و راست شکاری همی افکند به تیر
تا بیفکند شکاری بی اَندازه و مر.فرخی.
مانده به چنگال گرگ مرگ شکاری
گرچه ترا شیر مرغزار شکار است.
ناصرخسرو.
سگ اگر جلد بودی و فربه
یک شکاری نماندی اندر ده.سنایی.
صیاد بدین سخن گزاری
شد دور ز خون آن شکاری.نظامی.
تا از مسافتی بعید شکاری بسیار بدانجا درآیند و بر این شیوه شکار کنند. (تاریخ جهانگشای جوینی).
دلم رمیده شد و غافلم من درویش
که آن شکاری سرگشته را چه آمد پیش.
حافظ.
پیکان تو را به رغبت دل
چون سبزهء تر خورد شکاری.
طالب آملی (از آنندراج).
درون خانه بود چون نگین سواری تو
ز انتظار نسوزد چرا شکاری تو.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
- شکاری انگیز؛ شکارانگیز. شکاری انگیزان. کسان که صیدها را از اطراف به مرکز آرند تا شاه و بزرگی شکار کند. (از یادداشت مؤلف). شکارگردان. آهوگردان. و رجوع به مادهء شکارانگیز شود.
|| تیری که بر شکاری اندازند. (آنندراج) :
زهی گزیده شکاری که بر جگر دارد
شکاریی ز کمانخانه های ابرویت.
ظهوری (از آنندراج).
کمین گشاده ز هر سو هزار حکم انداز
مرا شکاری توفیق بر شکار آمد.
ملا شانی تکلو (از آنندراج).
|| قسمی تفنگ که بدان شکار کنند. || در اصطلاح قالی بافی، قالیی که مناظری از شکارگاه روی آن نقش شده باشد. (یادداشت مؤلف) (فرهنگ فارسی معین). || نوعی هواپیمای سبک و تیزپوی. || (اِخ) لقب نرسی دوم پادشاه اشکانی. (مفاتیح). رجوع به نرسی شود.

شکاری.

[شِ] (اِخ) تیره ای از ایل باصری (از ایلات خمسهء فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان ص87).

شکاریدن.

[شِ دَ] (مص) شکردن. (فرهنگ فارسی معین). شکار کردن. (آنندراج). صید کردن. (از ناظم الاطباء). رجوع به شکردن شود.

شکاز.

[شَکْ کا] (ع ص) آنکه او را از سخن گفتن به زنان انزال آیدش بی آنکه مخالطت کند. || آنکه نزد جماع حدث کند و پیش از ادخال انزال نماید. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || آنکه بر شراب بدخویی و جنگجویی کند. (منتهی الارب) (آنندراج). کسی که چون مست شود بدخویی و جنگجویی نماید و عربده کشد. (ناظم الاطباء).

شکازة.

[شَکْ کا زَ] (ع ص) آنکه چون صورت ملیح را بیند در برابر او ایستد و به دست استمنا کند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شکاست.

[شِ سَ] (از ع، اِمص) شکاسة. بدخویی. درشتخویی. (یادداشت مؤلف) :پادشاهی بود گوهر نفس او از شراست مطبوع و پناه خلق او بر شکاست موضوع. (المضاف الی بدایع الازمان).

شکاسة.

[شَ سَ] (ع مص) دشوارخوی گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). بدخوی و دشوارخوی گردیدن. (ناظم الاطباء). بدخو شدن. (المصادر زوزنی). صعب خو شدن. (تاج المصادر بیهقی). و رجوع به شکاست شود.

شکاسه.

[شَ سَ / سِ] (اِ) خارپشت. سکاسه. (ناظم الاطباء). و رجوع به سکاسه و رکاسه و رکاشه و ریکاسه و خارپشت شود.

شکاشک.

[شَ شَ] (اِ صوت) آواز پای که در هنگام راه رفتن برآید. (برهان) (آنندراج) (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری). چکاچاک. چکاچک. (فرهنگ فارسی معین).

شکاص.

[شِ] (ع ص) زن ناهمواردندان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). آنکه دندانهای وی ناهموار و برآمده باشد. (از ناظم الاطباء).

شکاع.

[شُ] (ع اِ) درختی است از خار ماورای عض و عضاه که بیخ آن در تابستان خشک نشود و آن باریک است و ضعیف، از این رو در عرب آدم ضعیف را به شکاع نسبت کنند و گویند: کأنه عود شکاعاً. رنگ برگ آن سبز و رنگ شاخه هایش برخی سرخ و برخی زرد است و به پارسی گزگاو گویند. (از تذکرهء صیدنهء ابوریحان بیرونی). گرم است به درجهء اول و خشک به دویم، ملازه و آماس معده و قروح و خون از بر برآمدن را مفید است. (نزهة القلوب). و رجوع به شکاعا و شکاعی شود.

شکاعا.

[شُ] (ع اِ) شوکة العربیة. افینی ارابیقی(1). شُکاعی. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شکاع و شکاعی شود.
(1) - Epine Arabique.

شکاعاة.

[شُ] (ع اِ) واحد شُکاعی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). رجوع به شُکاعی شود.

شکاعة.

[شُ عَ] (ع اِ) خاری که پر کند دهان شتر را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شکاعی.

[شُ عا] (ع اِ) شَکاعی. گیاهی است باریک از داروها و آنرا باب سنجاب و آفتاب پرست نیز گویند و به جهت دقت آن لاغر را بدان تشبیه دهند و گویند: کأنه عودالشکاعی. شکاعاة یکی، یا واحد ندارد، و یقال شکاعی واحدة و شکاعی کثیرة. شُکاعَیان. ج، شُکاعَیات. شکاعی به گیاه باد آورد ماند و بادآورد نیست. تبهای کهنه و آماس کام و درد دندان را نفع بخشد. (منتهی الارب) (آنندراج). از گیاهان باریک است و به بادآورد یا خار مبارک ماند. واحد، شکاعاة، یا واحد ندارد، و گویند شکاعی واحدة و شکاعی کثیرة. تثنیه، شُکاعَیان. ج، شُکاعَیات. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). جرجر. (مهذب الاسماء). چرخله. (از (ناظم الاطباء). چرچه. (بحر الجواهر). ذوثلاث شوکات. (یادداشت مؤلف). و رجوع به بادآورد و آفتاب پرست و چرخله و تذکرهء ضریر انطاکی و تحفهء حکیم مؤمن و ذخیرهء خوارزمشاهی شود.

شکاعی.

[شَ عا] (ع اِ) شُکاعی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به شُکاعی شود.

شکاعیات.

[شُ عَ / شَ عَ] (ع اِ) جِ شکاعی [ شُ عا / شَ عا ] . (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به شکاعی شود.

شکاعیان.

[شُ عَ] (ع اِ) تثنیهء شُکاعی. دو بوتهء چرخله. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شکاعی شود.

شکاف.

[شِ / شَ] (اِ) چاک و رخنه و شق و ترک و درز و شکافتگی و گسستگی و دریدگی. (از ناظم الاطباء). رخنه و چاک. (برهان). خرّ. عَقّ. فُجّة. (منتهی الارب). فرجه. چاک. صدع. کاف. دریدگی. فرجه در دیوار و امثال آن. فتق. فلق. ترک. تراک. کفتگی. کافتیدگی. ترکیدگی. غاچ. شکافتگی. شَقّ. شِقّ. خرق. درز: از شکاف در؛ از درز در. (یادداشت مؤلف) : تا آنکه حق بایستد بر جای خود و بسته شود شکافها. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص312). از آن جانب که بریده بود انثیین او [ بوزینه ] در شکاف چوب آویخته شد. (کلیله و دمنه).
فلک شکافد حکمش چنانکه دست نبی
شکاف ماه دوهفت آشکار میسازد.خاقانی.
روضهء آتشین بلارک توست
با وجودی شکاف ناوک توست.خاقانی.
- شکاف افتادن؛ رخنه پدید آمدن. دریده شدن. پاره شدن :
در لحاف فلک افتاده شکاف
پنبه می بارد از این کهنه لحاف.؟
- شکاف خوردن؛ ترک خوردن. ترک برداشتن. ترکیدن. کفیدن. (یادداشت مؤلف).
- شکاف دادن؛ شکافتن. کافتن. دریدن و پاره کردن. ترکاندن. (یادداشت مؤلف).
- شکاف قلم؛ شق. فاق. فرق. جلفة. فتحه. (از یادداشت مؤلف).
- امثال: هرچه در قرآن کاف است در قبای او شکاف است.
|| رخنه و چاک کوه. || غار و مغاره. (از ناظم الاطباء).
- شکاف کوه؛ سلع [ سَ / سِ ] . (منتهی الارب). فالق. لَهِب. لِهب. قُعبة. شقب [ شَ / شِ ]. شعب [ شَ / شِ ] . (منتهی الارب): مغارة؛ شکاف در کوه. کهف. غار. (دهار). || کلافهء ابریشم. (از ناظم الاطباء). ابریشم کلافه کرده را نیز گویند. (برهان) (از لغت فرس اسدی) (انجمن آرا) (فرهنگ جهانگیری) :
شکوفه همچو شکاف است و میغ دیباباف
مه و خور است همانا به باغ در صراف.
ابوالمؤید بلخی (از اسدی).
|| تفرقه: برای ایجاد شکاف در بین دولتها میکوشد» (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از سوراخ فرج یا دُبُر. (یادداشت مؤلف) :
برافشاندم خدوآلود چله در شکاف او
چو پستان مادر اندر کام بچهء خرد در چله.
عسجدی.
|| گنجه. (فرهنگ فارسی معین). اشکاف. گنجه. (یادداشت مؤلف). رجوع به اشکاف شود. || (نف مرخم) شکافنده و رخنه کننده و جداکننده، و همیشه بطور ترکیب استعمال میشود، مانند: سینه شکاف؛ چیزی که سینه را می درد و چاک میزند. ناچخ تیز عمرشکاف؛ یعنی تبرزین تیزی که رشتهء زندگانی می درد. (از ناظم الاطباء). در ترکیب بمعنی شکافنده آید، چون: خاراشکاف. کوه شکاف. گورشکاف. (فرهنگ فارسی معین). شکافنده. (انجمن آرا) (از برهان). به معنی نعت فاعلی در ترکیب، چون: دل شکاف. موشکاف. کوه شکاف. سندان شکاف. (یادداشت مؤلف).
- آهن شکاف؛ که آهن را بشکافد و سوراخ کند :
سپاهی بهم کرد چون کوه قاف
همه سنگ فرسای و آهن شکاف.نظامی.
- پهلوشکاف؛ که پهلوی کسی یا حیوانی را بدرد :
به مقراضهء تیر پهلوشکاف
بسی آهو افکند با نافه ناف.نظامی.
چو فردا علم برکشد بر مصاف
خورد شربت تیغ پهلوشکاف.نظامی.
- خاراشکاف؛ که سنگ سخت خارا را بشکند و پاره کند :
ز خاریدن کوس خاراشکاف.نظامی.
- خفتان شکاف؛ که زره را بدرد :
سنان سر خشت خفتان شکاف
برون رفت از فلکهء پشت و ناف.نظامی.
- دل شکاف؛ شکافندهء دل. که دل را بدرد :
بزد هر دو را نیزهء دل شکاف
بدرّیدشان از گلو تا به ناف.
اسدی (از جهانگیری).
- زَهره شکاف؛ که زهرهء کسان را بشکافد و بدرد :
ز بس بانگ شیپور زهره شکاف
بدرّید زهره بپیچید ناف.نظامی.
- گردون شکاف؛ که آسمان را بدرد و بشکافد :
غریویدن کوس گردون شکاف.نظامی.
- مغفرشکاف؛ که زره و کلاه خود را بدرد :
که کشورگشایان مغفرشکاف...(بوستان).

شکافان.

[شِ / شَ] (نف، ق) صفت حالیه. در حال شکافتن. (یادداشت مؤلف) :
جام شکوفه دار شکافان شد از هوس
چون حجلهء شکوفه برانداخت نوبهار.
خاقانی.

شکافاندن.

[شِ / شَ دَ] (مص)شکافانیدن. دریدن. پاره کردن. (یادداشت مؤلف).
- شکافانده شدن؛ دریده شدن. پاره شدن :
ز شادی همی در کف رودزن
شکوفه شکافانده شد از شکن.اسدی.
و رجوع به شکافانیدن و شکافتن شود.

شکافانیدن.

[شِ / شَ دَ] (مص)شکافاندن. شکافتن فرمودن و چاک زدن کنانیدن. (ناظم الاطباء). شکافتن. شق کردن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شکافتن و شکافاندن شود.

شکافتگی.

[شِ / شَ تَ / تِ] (حامص)رخنه و شکاف. (از ناظم الاطباء). انشقاق. ترک. تراک. کفتگی. کافتیدگی. ترکیدگی. غاچ. شکاف. چگونگی چیز شکافته. (یادداشت مؤلف): فتاق؛ شکافتگی ابر از شعاع آفتاب. خَجَل؛ بسیار شکافتگی دامان پیراهن و زیردامان آن. لَهد؛ شکافتگی سینهء شتر از آسیب و مانند آن. کَلَع؛ شکافتگی و چرک و ریمناکی پای. (از منتهی الارب). || شکستگی. (ناظم الاطباء). رجوع به شکافته شود.

شکافتن.

[شِ / شَ تَ] (مص)(1) پاره کردن. (ناظم الاطباء) (حاشیهء برهان چ معین). خرق کردن. شق کردن. خرق. صدع. خرع. شِقّ. شَقّ. منشق کردن: شکافتن هیزم. دریدن دوخته. مقابل دوختن. (یادداشت مؤلف) : از اژدهای هفت سر مترس از مردم نمام بترس که هرچه وی بساعتی بسْکافد به سالی نتوان دوخت. (قابوسنامه). || بازنمودن. از هم دریدن :
دل هر ذره را که بشکافی
آفتابیش در میان بینی.هاتف اصفهانی.
- شکافتن امری (مسأله ای و غیره)؛ روشن کردن آن. (یادداشت مؤلف).
|| شیار کردن زمین را. (یادداشت مؤلف). || چاک کردن. شق کردن و دریدن. (از حاشیهء برهان چ معین) (ناظم الاطباء). کافیدن. کفتن. کافتن. کافتیدن. ترکاندن. ترکانیدن. غاچ دادن. بقره. فتق. فرت. بزل. فلق. تبزیل. کفاندن. کفانیدن. (یادداشت مؤلف) :
شکافد تهی گاه سرو سهی
نباشد مر او را ز درد آگهی.فردوسی.
کاین آبنوس و عاج شب و روز روز و شب
چون عاج آبنوس شکافد دل کرام.خاقانی.
زهرهء اعدا شکافت چون جگر صبحدم
تا جگر آب را سدّ ببست از تراب.خاقانی.
یک سهم تو خضروار بشکافت
هفتادوسه کشتی ابتران را.خاقانی.
فلک شکافد حکمش چنانکه دست نبی
شکاف ماه دوهفت آشکار میسازد.خاقانی.
مصطفی مه می شکافد نیمه شب
ژاژ می خاید ز کینه بولهب.مولوی.
به زخم شمشیر سر و سینهء یکدیگر میشکافند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص351).
بطّ؛ شکافتن ریش. بقر؛ شکم بشکافتن. (از تاج المصادر بیهقی).
- از هم شکافتن؛ از هم دریدن. برشکافتن. دریدن : به ثقل و طاق و فضلِ قوّت در زیر پای پست میکرد و به خرطوم از پشت اسب می انداخت و بدان از هم می شکافت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص286).
- بازشکافتن؛ برشکافتن. از هم دریدن :
بازشکافی به تیر سینهء اعدا چو سیب
بازنمایی به تیغ دانهء دلها چو نار.خاقانی.
- || در هم شکستن. خراب کردن. (یادداشت مؤلف) : منصور بفرمود تا آن کوشک [ کوشک سپید مداین ] را بازشکافتند و خشت پخته و گرج به کشتی همی آوردند. (مجمل التواریخ و القصص).
رستخیر است خیز و بازشکاف
سقف ایوان و طاق و طارم را.خاقانی.
- برشکافتن؛ دریدن. بردریدن. (یادداشت مؤلف) :
که رستم به کینه بر او دست یافت
به دشنه جگرگاه او برشکافت.فردوسی.
به صور صبحگاهی برشکافم
صلیب روزن این بام خضرا.خاقانی.
فریب گنبد نیلوفری مخور که کنون
اجل چو گنبد گل برشکافدت عمدا.خاقانی.
- || خراب کردن. (یادداشت مؤلف) : ... مردمان گویند بنا که ایشان بکردند دیگر ملکان بر نتوانستند شکافتن و خراب کردن و چنانکه بود [ کوشک سپید مداین را ] تمام برشکافتند. (مجمل التواریخ و القصص)... مؤنت آن [ کوشک ] از برشکافتن به بغداد رسیدن هر خشتی به درمی سیم برمی آمد. (مجمل التواریخ و القصص).
- برشکافتن (شکافتن) سقف؛ چوب و تیر آن بیرون کردن. (یادداشت مؤلف) : هرچه از پدران رسیده بود همه تلف گشت تا محتاج شدم به برشکافتن سقف های خانه. (تاریخ بیهق).
|| شکستن. (ناظم الاطباء) (حاشیهء برهان چ معین) :
بگفت ار کُشی ور شکافی سرم
ز بوی دهانت به رنج اندرم.(بوستان).
- شکافتن بیع؛ اقاله. (یادداشت مؤلف). فسخ کردن. پاره کردن. شکستن بیع.
|| گسیختن. (از ناظم الاطباء). || رخنه کردن. (از ناظم الاطباء) (از حاشیهء برهان چ معین). || خراب کردن. (از ناظم الاطباء). || بریدن: شکافتن کشتی آب دریا را. (یادداشت مؤلف) :
ندانی که سعدی مکان از چه یافت
نه هامون نوشت و نه دریا شکافت.
(بوستان).
شج؛ شکافتن کشتی دریا را. (تاج المصادر بیهقی) (از منتهی الارب). مخر. مخور؛ شکافتن کشتی آب را. (دهار). || به درازا شق کردن. از طول بریدن. (ناظم الاطباء). به درازا با کارد و امثال آن کمی یا بالتّمام جدا کردن. (یادداشت مؤلف).
- شکافتن قلم؛ سر آن را به درازا شق کردن :چون بنوشت از هیبت سر قلم شق شد و آن سبب بماند تا روز قیامت هیچ قلم ننویسد تا نشکافند. (قصص الانبیاء ص4).
- موی شکافتن؛ به درازا شق کردن موی را.
- || کنایه از مهارت و دقت سخت نمودن در کاری :
پدر آنجا که سخن خواند بشکافد موی
پسر آنجا که سخن گوید بفشاند زر.فرخی.
موی معنی می شکافم دوستان را آگهی است
دشمنان را نیز هر مویی بر این معنی گواست.
خاقانی.
موی شکافم به شعر موی شدستم ز غم
لیک نگنجم همی در حرم مقتدا.خاقانی.
در پیش لشکر به تیر موی می شکافتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص268).
|| توسط کردن میان بایع و مشتری. || دریده شدن و چاک شدن. (ناظم الاطباء). پاره شدن. شق شدن. (فرهنگ فارسی معین). انفلاق. انشرام. انصداع. انشقاق. اختراع. انفطار. انبزال. دریده شدن. (یادداشت مؤلف) :
می خورم تا چو نار بشکافم
می خورم تا چو خی برآماسم.
ابوشکور بلخی.
هر آن کس که آواز از او یافتی
به تَنْش اندرون زَهره بشکافتی.فردوسی.
تن مسکین من بگداخت چون موم
دل غمگین من بشکافت چون نار.فرخی.
|| خراب شدن. (ناظم الاطباء). || شکسته شدن. || نشأت یافتن. پدید آمدن. || منتج شدن. حاصل آمدن. (فرهنگ فارسی معین). حادث شدن : هر روز می پروراند و شیرین میکند و ببینی که از این چه شکافد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص455). || مشتق شدن کلمه ای از ریشه و مصدر. اشتقاق یافتن. اشتقاق. مشتق شدن. (یادداشت مؤلف). شکافتن سخن از سخن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) : این نام [ نام باحورا ] از بحران شکافته است و بحران حکم بود. (التفهیم). نام قولنج [ صواب: قولیج ] از نام این روده [ قولون ] شکافته اند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- شکافتن سخن از سخن (حدیث از -حدیث)؛ مشتق شدن سخن از سخنی. کشیده شدن مطلب به مطلب دیگر. (یادداشت مؤلف). آمدن سخن و حدیث و مطلبی بمناسبت سخن و حدیث و مطلب قبل. کشیده شدن حرفی بدنبال حرفی دیگر : کتاب خاصه تاریخ با چنین چیزها خوش باشد و از سخن، سخن می شکافد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص168). از حدیث، حدیث شکافد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص135). ناچار از حدیث، حدیث بشکافد و باز باید نمود کار کرمان و سبب هزیمت [آن لشکر که آنجا مرتب بود]. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص437). || منشعب شدن. جدا شدن. (یادداشت مؤلف) : فرعون بر لب رود نیل آنجا که جویهای مصر از آنجا شکافد یکی منظره بکرد خوش. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
(1) - پهلوی shkaftan، اوستا paiti-scapti(نابود کردن، قلع و قمع). (از حاشیهء برهان چ معین).

شکافتنی.

[شِ / شَ تَ] (ص لیاقت)درخور شکافتن. شایستهء شکافتن. قابل شکافتن. (یادداشت مؤلف).

شکافته.

[شِ / شِ تَ / تِ] (ن مف)چاک شده و دریده. (ناظم الاطباء). چاک خورده. رخنه یافته. (فرهنگ فارسی معین). مُطَیَّر. (منتهی الارب). مشقوق. منشق. کفته. مِفَلَّق مُفَلَّقَة. کافته. کافتیده. ترکیده. غاچ خورده. مُنْفَلَق. کفیده. منبزل. بطیر. (یادداشت مؤلف): انهتاک؛ دریده و شکافته شدن پرده. انخراع؛ شکافته شدن نیزه و پاره گردیدن. تصدع؛ شکافته شدن چیزی. اخرب؛ شکافته گوش سوراخ کرده. مخرب؛ شکافته گوش. اهتزام؛ شکافته و واگردیدن ابر. (منتهی الارب). اشرم؛ شکافته بینی. (دهار).
- شکافته پوست؛ پوست بازکرده. که پوست باز کند: بادام شکافته پوست. (یادداشت مؤلف).
- شکافته سم؛ که سم آن شکاف داشته باشد: ستور شکافته سم؛ چون گاو و گوسفند. (یادداشت مؤلف). زنگله دار.
- شکافته شدن؛ دریده شدن. ابتزال. تشرم. شکاف برداشتن. شکافته گردیدن. (یادداشت مؤلف). تفتق. (تاج المصادر بیهقی). تشقق. (المصادر زوزنی) (دهار) (منتهی الارب). تفطر. (المصادر زوزنی) (دهار) (تاج المصادر بیهقی). انفطار. (دهار) (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). انشقاق. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). انبزال. انفلاع. (دهار). تقدد. (المصادر زوزنی). تفلج. (دهار). تفقؤ. تبزل. (المصادر زوزنی). انهزام؛ شکافته و کفته شدن عصا چندانکه آواز برآید از وی. تهمؤ؛ شکافته و کهنه شدن جامه. (منتهی الارب). انخراع. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). تزلع. (تاج المصادر بیهقی). انخرام. (دهار). تفری. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (المصادر زوزنی). تفلق. (دهار). انفداد. ابتزال. (تاج المصادر بیهقی). انفقاق. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). انفزاء. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). انفلاع. انبعاج. (تاج المصادر بیهقی). انعقاق. (تاج المصادر بیهقی). انعطاط. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). انشرام. (تاج المصادر بیهقی). انصداع. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). انصباح. (تاج المصادر بیهقی). انفلاق. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (المصادر زوزنی). تفلق. (المصادر زوزنی).
- || مشتق شدن کلمه ای از ریشه ای. (یادداشت مؤلف). اشتقاق. (دهار).
- شکافته شده؛ دریده شده. شکاف داده شده: شفیظ؛ چوب شکافته شده. (منتهی الارب).
- شکافته گردیدن؛ شکاف یافتن. دریده شدن. شکافته شدن. (یادداشت مؤلف). انخرام. انفیاء. تخرم: تهتک؛ دریده و شکافته گردیدن پرده. تخرم؛ شکافته گردیدن عصا. خرم؛ شکافته گردیدن بینی کسی. (منتهی الارب). و رجوع به مادهء شکافتن و ترکیب شکافته شدن شود.
- شکافته گوش؛ اخرق. اخرب. گوسفند یا حیوان و انسانی که گوش او را شکافته باشند. (یادداشت مؤلف): بحیرة؛ شتر شکافته گوش. (یادداشت مؤلف). شرقاء؛ شکافته گوش به درازا. (دهار).
- شکافته لب؛ لب شکری. که لب او چاک داشته باشد. (یادداشت مؤلف): افلح؛ شکافته لب زیرین. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). و رجوع به افلح و اعلم شود.
|| پاره شده. دریده شده. || شکسته. || نشأت یافته. پدیدآمده. || منتج. حاصل شده. || اشتقاق یافته. مشتق. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شکافتن در همه معانی شود. || (اِ) درز. (ناظم الاطباء). چاک. درز. شکاف. ترک. تراک. (یادداشت مؤلف). || درد شکم. || قولنج. || تپنکو و صندوقچه. (ناظم الاطباء).

شکافستان.

[شِ / شَ فِ] (اِ مرکب)بسیاری شکاف و ترک. (ناظم الاطباء).

شکافش.

[شِ / شَ فِ] (اِمص) شکافتن. (ناظم الاطباء). رجوع به شکافتن شود. || شکافتگی و چاک و شکاف. (ناظم الاطباء). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شکافنده.

[شِ / شَ فَ دَ / دِ] (نف)شکاف دهنده. (فرهنگ فارسی معین). فاتق. (منتهی الارب). فالق. (یادداشت مؤلف) :زنده ای که هرگز نمیرد شکافندهء صبحها و بازگیرندهء روحها. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص308).
کسی کو ز چوب اژدها آورد
شکافنده دریا عصا آورد
نترسد ز دستان گوساله ساز
پی مرد جادو گزافه متاز.ادیب پیشاوری.
و رجوع به شکافتن شود.

شکافه.

[شِ / شَ فَ / فِ] (اِ) زخمهء مطربان که بدان بربط و چغانه و مانند اینها نوازند. (فرهنگ اوبهی). مضراب و چوبی که بدان ساز نوازند. (از برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری). زخمهء خنیاگران. (فرهنگ اسدی). زخمه. مضراب. (یادداشت مؤلف). شکفه :
پیری آغوش باز کرده فراخ
تو همی گوش با شکافهء غوش.
کسایی مروزی(1) (از اسدی).
به شادی همه در کف رودزن
شکافه شکافیده شد از شکن.اسدی.
به دستان، چکاوک شکافه شکاف
سرایان ز گل ساری و زندواف.اسدی.
در میان نیکوان زهره طبع ماه روی
چون شکوفه روی بودی چون شکافه تن مباش.
سنایی (از جهانگیری).
و رجوع به شکفه و زخمه شود.
|| مجازاً، آوازی که از شکافه و زخمه برآید. (یادداشت مؤلف). || مهد و گهواره. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (از فرهنگ جهانگیری). خانهء گهواره. (فرهنگ اوبهی).
(1) - منسوب به رودکی نیز هست.

شکافه زن.

[شِ / شَ فَ / فِ زَ] (نف مرکب) کسی که شکافه بر ساز میزند و سازنده و ساززن. (آنندراج) (انجمن آرا). سازنده و مطرب. (برهان). مطرب. (ناظم الاطباء). زخمه زن. نوازندهء ساز با مضراب :
مثال طبع مثال یکی شکافه زن است
که رود دارد بر چوب برکشیده چهار.
دقیقی (از اسدی).
فراز هر زمینی هست گویی صد نگارستان
میان هر درختی هست گویی صد شکافه زن.
قطران(1) (فرهنگ جهانگیری).
(1) - در فرهنگ سروری به اثیرالدین اخسیکتی نسبت داده شده است.

شکافیدن.

[شِ / شَ دَ] (مص) به درازا بریدن و شق کردن. (ناظم الاطباء). شکافتن. بریدن به درازا :
بفرمود تا پس درخت از درون
شکافید و زو آدم آمد برون.اسدی.
|| شکافته شدن. (یادداشت مؤلف) :
شکافیده کوه و زمین بردرید
بدان گونه پیکار کین کس ندید.فردوسی.
به شادی همی در کف رودزن
شکافه شکافیده شد از شکن.اسدی.
و رجوع به شکافتن شود.

شکاک.

[شَ] (ع اِ) ناحیه و کرانه ای از زمین. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج).

شکاک.

[شِ] (ع اِ) خانه ها که بر یک رسته باشد. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شکاک.

[شَکْ کا] (ع ص) کثیرالشک و کسی که بسیار شک کند و تردید داشته باشد. (ناظم الاطباء). بسیار شک کننده. دیرباور. بسیارشک. ج، شَکّاکین. (یادداشت مؤلف). کسی که منکر حصول علم باشد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شکاکان شود.

شکاک.

[شُکْ کا] (ع ص، اِ) جِ شاکّ. (منتهی الارب): قوم شکاک فی الحدید؛ گروه سلاح آهن پوشیده. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مردان با سلاح تمام. (از آنندراج).

شکاک.

[شَکْ کا] (اِخ) طایفه ای از اکراد ایران، از ایلات اطراف سلماس آذربایجان و مرکب از 1500 خانوار است. (یادداشت مؤلف). ایل کرد. (جغرافیای سیاسی کیهان ص57). از ایلات اطراف سلماس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص109).

شکاکان.

[شَکْ کا] (اِخ)(1) جماعتی از حکما هستند معتقد به اینکه انسان برای کسب علم و یقین به معلومات خود میزان و مأخذ صحیحی ندارد. حس خطا میکند و عقل از اصلاح خطای او عاجز است، چه اشخاص به حسب اختلاف بنیه و مزاج و ذوق و فهم و زمان و مکان و اوضاع و احوال و تربیت و انس و عادت و غیر آنها ادراکاتشان مختلف میباشد و امور را یکسان تشخیص نمی دهند، بنابراین در هیچ امری نباید رأی جزم و حکم قطعی اظهار کرد و همه چیز را با تردید و شبهه باید تلقی نمود و در اعمال زندگانی جنبهء اخلاق هم بیطرفی و بی تمایلی و عدم عاطفه را باید اختیار کرد. هرچند در میان قدما هم این نوع عقاید وجود داشته و پروتاغوراس سوفسطایی نیز دارای همین مذاق بوده، ولی کسی که به این مذهب معروف است و بلکه مؤسس آن شمرده میشود پیرون(2) است که معاصر اسکندر مقدونی بود. فضلای ما میان شکاکان و سوفسطاییان از جهت مشابهتی که به یکدیگر دارند فرق نگذاشته و شکاک را هم سوفسطایی خوانده اند. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Les sceptiques.
(2) - Pyrrhon.

شکاکة.

[شَ کَ] (ع اِ) ناحیه ای از زمین. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شکاکیت.

[شَکْ کا کی یَ] (از ع، مص جعلی) شکاک بودن. شک کردن. منکر حصول علم قطعی بودن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شکاک و شکاکین شود.

شکاکین.

[شَکْ کا] (ع ص، اِ) جِ شکاک در حالت نصبی و جری. شکاکان. شک کنندگان. (فرهنگ فارسی معین).

شکاکین.

[شَکْ کا] (اِخ)(1) مرتابین. لاادریة. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شکاکان شود.
(1) - Les sceptiques.

شکال.

[شِ] (ع اِ) پای بند ستور. ج، شُکُل. || رسن پالان که در تصدیر و تنگ شتر بندند تا پالان پس نرود. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رسن میان اشتر. (مهذب الاسماء). || بندی میان تنگ پالان بند و تنگ زیر شکم. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || بندی میان دست و پای ستور. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). || (ص) اسبی که سه پای سپید و یکی به رنگ دیگر یا عکس آن بُوَدش. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). اسبی که دست و پای وی سفید بود به خلاف یکدیگر، و کان النبی (ص) یبغض الشکال. || آن گوسفند که دستها و پایهای وی سفید بود. (مهذب الاسماء).

شکال.

[شِ] (ع اِ) چدار و ریسمانی که بر دست و پای استر و اسب بدخصلت بندند. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (برهان). ریسمانی که بر دست و پای اسب و شتر بربندند. (غیاث). زانوبند اسب. (از مجمل اللغة). پابند. پای بند. زانوبند اسب و جز آن. بِخو [ بِ خَ / خُو ]. بخاو. (از یادداشت مؤلف) :
چون برآری تازیانه بگسلد زنجیر پیل
چون زنی نعلش شکالش بس بود بند قبای.
منوچهری.
برون کند خرد از خرده گاه لهو شکال
فروکشد طرب از طره جای عیش لگام.
ابوالفرج رونی.
ز آهوان طریقت هر آنکه شیر آمد
نهاده است به پایش هزار گونه شکال.سنایی.
بر باد تیز گام ز حزمش شکال نه
در خاک کندپای ز عزمش شتاب نه.
اثیرالدین اخسیکتی.
با ژندهء خامشان همه خام
حلقه فلک و شکال ایام.
خاقانی (تحفة العراقین).
از اثر عدل تو بر سر و بر پای دید
ابرش کینه شکال ادهم فتنه فسار.خاقانی.
لشکر برق شکال سورت هوا می شکست و فصادوار کحل ابوکحلی می گشاد. (تاج المآثر). زنان در وقت صحابه ریسمان ریستندی که شکالهای اسب کنند. (کتاب المعارف).
شکال پای ستوران شده سر زلفی
کزو گره بجز از دست شانه نگشوده.
کمال الدین اسماعیل (از جهانگیری).
آن مهم که چون جذر اصم در شکال اشکال بمانده به کیاست و شهامت و حسن اصطلاع کفایت کردن. (ترجمهء تاریخ یمینی ص40).
آنچه مرادات و حمولات اند به عناد حمل و قید شکال و بند دوال تعرض نرسانند. (تاریخ جهانگشای جوینی).
چو آب هر دو یکی بود و آب این یک تلخ
خطاب کرد که یارب شکال من بردار.عطار.
گفت الرحیل الرحیل و برنشست و بفرمود تا شکال اسب و میخ آهنین و توشه دان و مطهرهء آب بر فتراک اسبش ببستند. (تجارب السلف).
- شکال برنهادن؛ پای بند بستن به ستور. (فرهنگ فارسی معین).
- شکال کردن؛ بند بر پای زدن. بخو کردن. قفل و بخو کردن : چون آرزو آید شکالش کند و بر آخورش استوار ببندد. (تاریخ بیهقی).

شکال.

[شِ] (اِ) شغال. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). نوعی از روباه. (لغت فرس اسدی). ذئب ارمن. (یادداشت مؤلف) :
ز آتش آب کند حلمش و ز دشمن دوست
ز پیل پشّه کند سهمش و ز شیر شکال.
فرخی.
آنکه با همت او چرخ برین همچو زمین
آنکه با هیبت او شیر عرین همچو شکال.
فرخی.
کجا حملهء او بود چه یک تن چه سپاهی
کجا هیبت او بود چه شیری چه شکالی.
فرخی.
یکی پیش او به پای یکی در جهان جهان
یکی چون شکال نرم یکی چون پیاده خوار.
فرخی.
ز عدل او شده باز سفید جفت کلنگ
ز امن او شده شیر سیاه یار شکال.
عبدالواسع جبلی.
|| مکر و حیله. (ناظم الاطباء) (غیاث) (برهان). فریب. (ناظم الاطباء) (برهان). مکر و حیله بود و آنرا شکیل و اشکیل نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری) :
جز که آن قسمت که رفت اندر ازل
روی ننمود از شکال و از عمل.مولوی.

شکال.

[شِ] (از ع، اِ) مخفف اِشکال.
- شکال آوردن؛ اشکال آوردن. اشکال و ایراد گرفتن :
گر شکال آرد کسی در گفت ما
از برای انبیا و اولیا.مولوی.

شکال.

[شِ] (اِخ) از متکلمین شیعی. با هشام بن الحکم در اصل امامت هم عقیده ولی در بعضی امور با او مخالف بود. از کتب اوست: کتاب الامامة. کتاب المعرفة. کتاب فی الاستطاعة و غیره. (یادداشت مؤلف).

شکال.

[شَکْ کا] (ع ص) بسیار شکل کننده. || ظریف. (غیاث).

شکال بند.

[شِ بَ] (نف مرکب) که شکال بر پای ستور بندد. || (اِ مرکب) بند و ریسمان که بر پای ستور بندند : یکی از بنی اسرائیل سوگند خورده بود که ریش فرعون را شکال بند اسب گرداند. (قصص الانبیاء ص109).

شکالش.

[شِ لِ] (اِمص) شکالیدن. (ناظم الاطباء). رجوع به شکالیدن شود. || اندیشه و تصور و فکر و خیال. (ناظم الاطباء). در این معنی ظاهراً مصحف سگالش باشد. رجوع به سگالش شود. || شرارت. (ناظم الاطباء). || توجه و دقت. (ناظم الاطباء).

شکال گاه.

[شِ] (اِ مرکب) محل بستن پابند و شکال در دست و پای ستور. (ناظم الاطباء). حَوْشَب. (السامی فی الاسامی). حوشب. آنجای از پای اسب و ستور که شکال بدان بندند. (یادداشت مؤلف).

شکاله.

[شِ لَ / لِ] (اِ) خارپشت. (ناظم الاطباء). || ریزه. ریزهء زر. (یادداشت مؤلف) :
چون بوزد خوش نسیم شاخک بادام
سیم نثارت کند درست شکاله.ناصرخسرو.
- شکالهء زر؛ ریزهء زر. (ناظم الاطباء): ذهبة؛ قراضه و شکالهء زر. (از منتهی الارب).

شکالیدن.

[شِ دَ] (مص) اندیشیدن. || پنداشتن و خیال کردن. || فریفتن. (ناظم الاطباء). ظاهراً در همهء معانی صورتی و یا تصحیفی از سگالیدن باشد. رجوع به سگالیدن شود.

شکان.

[شِ] (اِ) شکاف و رخنه. || زلف و کاکل. || صورتی از شکن است. چین و شکنج و پیچ و گره و عقد و تاب. || (ص) دارای شکنج. || (ن مف) شکسته شده. || حلقه شده. (ناظم الاطباء).

شکان.

[شِ] (اِخ) نام قریه ای نزدیک بخارا، و از آنجاست ابواسحاق ابراهیم بن مسلم شکانی فقیه. (یادداشت مؤلف). و رجوع به انساب سمعانی شود.

شکاندن.

[شِ دَ] (مص) در تداول اطفال، شکستن. در تداول عامه، شکستن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شکستن شود.

شکانک.

[شَ نَ] (اِ) حوصله و چینه دان مرغ. (ناظم الاطباء). سنگدان مرغ را گویند. (از فرهنگ جهانگیری). چینه دان مرغ که به عربی حوصله گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) (برهان). و رجوع به چینه دان شود.

شکانی.

[شِ] (ص نسبی) منسوب است به شکان که به گمان من از قراء بخاراست. (از انساب سمعانی).

شکانیان.

[شَ] (اِخ) قومی شبانکاره ای کوه نشینند مردمانی بشاشند مفسد و راهزن و مقام در قهستان گرمسیر دارند و اکنون ضعیف حالند و اتابک ایشان را عاجز گردانیده است و سران ایشان هلاک کرده و برداشته. (فارسنامهء ابن البلخی ص167).

شکاوند.

[شَ وَ] (اِخ) شکاوندکوه، نام کوهی است که آنرا اشکاوند نیز خوانند. (از فرهنگ جهانگیری). نام کوهی. (ناظم الاطباء) :
نشیمن گرفت از شکاوندکوه
همی دارد از رنج گیتی ستوه.اسدی.
به راه شکاوند چون باد تفت
شب قیرگون روی بنهاد و رفت.اسدی.

شکاونده.

[شِ وَ دَ / دِ] (نف) نقب زن و چاه جوی را گویند و به عربی نَقّاب خوانند. (برهان) (ناظم الاطباء). آنکه زمین را بکاود. کاونده و نقب زننده، بدین جهت گورشکاف و کفن دزد را گویند. و شکاوند مخفف شکافنده است و آنرا شکاونه نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). شکافنده. (فرهنگ فارسی معین). کاونده. (ناظم الاطباء). و رجوع به شکافنده شود. || گورشکاف و کفن دزد. (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (آنندراج).

شکاونه.

[شِ نِهْ / شِ وَ نَ] (نف مرکب / اِ مرکب)(1) نَقّاب و نقب زن و چاه جوی. (ناظم الاطباء). کسی را نامند که در زمین سوراخ کند، آنرا آهون بر و آهون زن نیز خوانند و به تازی نَقّاب گویند. (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (از انجمن آرا) (از برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به شکاونده شود. || کفن دزد بود و آنرا به تازی نَبّاش گویند. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان). نباش. (ناظم الاطباء). و رجوع به شکاونده شود.
(1) - در ناظم الاطباء و برخی از فرهنگها به کسر واو و فتح نون و های غیرملفوظ نیز ضبط شده، با توجه به شکاونده و شکاویدن بنظر میرسد به کسر نون و های ملفوظ صحیح تر است از «شکاو + نه» به معنی «شکاونهنده» (= شکاف گذارنده).

شکاوة.

[شَ وَ] (ع مص) شکاة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) اقرب الموارد). و رجوع به شکاة شود.

شکاوه.

[ ] (اِ) چوب خوشه. خوشهء انگور که انگور آن بخورده باشند. (دهار). غشوش. عرجون. (یادداشت مؤلف).

شکاوی.

[شَ وا] (ع اِ) جِ شَکوی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شکوی شود.

شکاویدن.

[شِ دَ] (مص) شکافتن. || نقب زدن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شکافتن شود.

شکاة.

[شَ] (ع مص) گله کردن بسوی خدا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گله کردن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). گله کردن به کسی. (از اقرب الموارد). و رجوع به شکوه و شکایت شود. || بیمار کردن و رنجانیدن کسی را. (منتهی الارب). بیمار کردن کسی را. (ناظم الاطباء). به درد و رنج انداختن کسی را. (از اقرب الموارد). || آگاه کردن کسی را از بدی که در حق شخص کرده و گله کردن از وی. (ناظم الاطباء).

شکاه.

[شِ] (ع مص) مشابه و مانند کسی گردیدن و قرین او شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). مشاکهه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). و رجوع به مشاکهة شود.

شکاه.

[شِ] (ع اِمص) قرابت و نزدیکی. (ناظم الاطباء).

شکایات.

[شِ] (ع اِ) جِ «شکایت. (یادداشت مؤلف). رجوع به شکایت شود.

شکایت.

[شِ یَ] (از ع، اِمص) گله کردن. (غیاث) (آنندراج). گله گذاری. گله مندی. (ناظم الاطباء). گله و ملال انگیز از صفات اوست، و با لفظ کردن و زدن و ریختن و داشتن و بردن مستعمل. (آنندراج). شکایة. گله کردن. از کسی پیش کسی گله کردن. درددل کردن. شرح درد و رنج و بی برگی خود به کسی بردن. نالیدن. بنالیدن از. نالیدن از کسی یا چیزی. زاریدن. مقابل تشکر و سپاسگزاری. مقابل آزادی(1). مقابل شکر. ج، شکایات. شکوه. شکوی. مُستی. (یادداشت مؤلف) : قاضی از وی به شکایت قاصدان فرستاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص408).
اینهمه هست شکر ایزد را
از چنین کارها شکایت نیست.مسعودسعد.
هر آه کز تو دارم آلودهء شکایت
از سینه گر برآید هم با روان برآید.خاقانی.
گرچه انعام او مرا شکر است
شکر او را ز من شکایتهاست.خاقانی.
از مشک خط خود جگرم سوختی ولیک
دل نَدْهدم که در قلم آرم شکایتی.عطار.
بر هر کسی که می نگرم در شکایت است
در حیرتم که گردش گردون به کام کیست.؟
اشتکاء؛ شکایت زایل گردانیدن. به شکایت آوردن. (المصادر زوزنی). اِعثار؛ شکایت کسی نزد پادشاه کردن. (منتهی الارب).
- شکایت آلود؛ شاکی. گله مند :
بگذشت پدر شکایت آلود
من نیز گذشته گیر هم زود.نظامی.
- شکایت آوردن پیش کسی؛ درددل کردن پیش او. اظهار گله و شکوه کردن بدو :شکایت روزگار مخالف پیش من آورد. (گلستان).
- شکایت پیشه؛ شکایت گستر. شکایت مند. (آنندراج) (ناظم الاطباء). گله مند. شاکی :
آسمان را دل نسوزد بر شکایت پیشگان
دایه بیزار است از طفلی که پستان میگزد.
صائب تبریزی.
و رجوع به ترکیب شکایت مند و شکایت کنان شود.
- شکایت خواندن؛ شکایت کردن. گله نمودن :
به کسی نمی توانم که شکایتت بخوانم
همه جانب تو خواهند و تو آن کنی که خواهی.
سعدی.
- شکایت ریختن؛ گله کردن. شرح شکایت کردن :
ریزم شکایت تو به هر کس که برخورم.
شانی تکلو (از آنندراج).
- شکایت سر کردن؛ شکایت آغازیدن. شکایت نمودن. آغاز به شکایت کردن :
سفله را با خود طرف کردن طریق عقل نیست
زینهار از ناکسان صائب شکایت سر مکن.
صائب تبریزی.
- شکایت شمار؛ که شکایت و گله را بشمار آورد و حساب کند :
جورپذیران عنایت گزار
عیب نویسان شکایت شمار.نظامی.
- شکایت فزا؛ که شکایت افزاید. که سبب افزایش شکایت شود. شکایت افزا :
ری نیک بُد ولیک صدورش عظیم نیک
من شاکر صدور شکایت فزای ری.خاقانی.
- شکایت کنان؛ شکایت پیشه. شکایت مند. شکایت گستر. گله مند و آنکه عادت وی بر گله و شکایت و ناله و زاری باشد. (ناظم الاطباء). شاکی. و رجوع به مترادفات کلمه شود.
- شکایت گفتن؛ شکایت کردن. شکایت بردن پیش کسی از کسی :
مصلحت بودی شکایت گفتنم
گر به غیر خصم بودی داوری.سعدی.
شکایت گفتن سعدی مگر باد است نزدیکت
که او چون رعد می نالد تو همچون برق میخندی.
سعدی.
- شکایت مند؛ شکایت گستر. شکایت پیشه. (آنندراج) (از ناظم الاطباء). شاکی. گله مند :
کسی کز ترک درویشی شکایت مند میگردد
به فرقش از مکافات عمل اکلیل شاهی ده.
حاجی باقر شیرازی (از آنندراج).
و رجوع به ترکیب شکایت پیشه و شکایت کنان شود.
- شکایت نمودن؛ شکایت کردن. (یادداشت مؤلف). اعتذار. (منتهی الارب). و رجوع به مادهء شکایت کردن شود.
|| تظلم. (فرهنگ فارسی معین). ناله و زاری و فریاد و فغان. دادخواهی. فریادخواهی. (ناظم الاطباء).
(1) - آزادی اینجا بمعنی سپاس و تشکر است.

شکایت بردن.

[شِ یَ بُ دَ] (مص مرکب) گله کردن. شکوه نمودن. اظهار درد و شکایت کردن. (از یادداشت مؤلف) :
از دشمنان برند شکایت بدوستان
چون دوست دشمن است شکایت کجا بریم؟
سعدی.
چه دشمنی که نکردی چنانکه خوی تو باشد
به دوستی که شکایت به هیچ دوست نبردم.
سعدی.
سعدی ز دست دوست شکایت کجا برم
هم صبر بر حبیب چو صبر از حبیب نیست.
سعدی.
پسر از بی طاقتی شکایت پیش پدر برد. (گلستان).
از دشمنان برند شکایت به نزد دوست
چون دوست دشمن است شکایت کجا برم؟
اظهری (از امثال و حکم).

شکایت داشتن.

[شِ یَ تَ] (مص مرکب) تظلم داشتن. گله و شکوه داشتن :
در ایام عدل تو ای شهریار
ندارد شکایت کس از روزگار.(بوستان).
درمانده ام من از تو شکایت کجا برم
هم با تو گر ز دست تو دارم شکایتی.سعدی.
شکایت از تو ندارم که شکر باید کرد
گرفته خانهء درویش، پادشه به نزول.سعدی.

شکایت کردن.

[شِ یَ کَ دَ] (مص مرکب) گله کردن. (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). گله داشتن. شکوه نمودن. شکوه کردن. (یادداشت مؤلف). تمییل. (منتهی الارب) : اکنون چنانکه بنده میشنود و میبیند ایشان را تمکین سخت تمام است و آلتونتاش با بنده نکته ای چند بگفته است در راه که میراندیم شکایتی نکرد اما در نصیحت امیر سخنی چند بگفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص81).
بشنو از نی چون حکایت میکند
وز جداییها شکایت میکند.مولوی.
هرکه را بینی شکایت میکند
کآن فلان کس راست طبع و خوی بد.
مولوی.
شکایت کند نوعروسی جوان
به پیری ز داماد نامهربان.(بوستان).
شرط عشق است که از دوست شکایت نکنند
لیکن از شوق حکایت به زبان می آید.
سعدی.
آن دوست نباشد که شکایت کند از دوست
فریاد که بر حال کسش مرحمتی نیست.
سعدی.
از دست دیگری چه شکایت کند کسی
سیلی به دست خویش زده بر قفای خویش.
سعدی.
شکایت از که کنم خانگیست غمازم.حافظ.
|| تظلم کردن. دادخواهی کردن. عارض شدن. فریاد خواستن. || ناله و زاری کردن. (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). نالیدن از. بنالیدن از. (یادداشت مؤلف) :
عاقل نکند شکایت از درد
مادام که هست امید درمان.سعدی.
مکن ز گردش گیتی شکایت ای درویش
که تیره بختی اگر هم بر این نسق مُردی.
سعدی.

شکایت گستر.

[شِ یَ گُ تَ] (نف مرکب)آنکه عادت وی بر گله و شکایت باشد. || آنکه ناله و زاری کند. (فرهنگ فارسی معین). گله گزار.

شکایت گستری.

[شِ یَ گُ تَ] (حامص مرکب) گله مندی. شکایت. گله گزاری. (فرهنگ فارسی معین) :
او تو را کی گفت کاین گلبتره ها را جمع کن
تا تو را لازم شود چندین شکایت گستری.
انوری (از آنندراج).
|| ناله و زاری. (فرهنگ فارسی معین).

شکایت نامه.

[شِ یَ مَ / مِ] (اِ مرکب)ورقه ای که حاکی از شکایت و دادخواهی باشد. تظلم نامه. (فرهنگ فارسی معین). شکوائیه. دادخواست : در این موضع از مظلمه و شکایت نامه از خلاصهء معانی او بر وجه اختصار بعضی یاد کردم. (ترجمهء تاریخ قم ص182).

شکایة.

[شِ یَ] (ع مص) گله کردن. (ترجمان القرآن ص62) (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (المصادر زوزنی). شَکْی. (ناظم الاطباء). شکوی. شکایت. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شکایت و شکوی شود. || نالیدن. (ترجمان القرآن). و رجوع به شکایت شود.

شکأ.

[شَ کَءْ] (ع مص) کفته شدن ناخن کسی. (آنندراج) (منتهی الارب).

شک ء .

[شَکْءْ] (ع مص) برآمدن دندان نیش شتر. (منتهی الارب) (آنندراج).

شکب.

[شُ] (ع اِ) بخشش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عطا. (اقرب الموارد). || پاداش. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). جزا. (از اقرب الموارد).

شکبان.

[شُ] (ع اِ) دام مانندی است که بدان کاه کشند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نون در شکبان نون جمع است گویی در اصل شبکان بوده بعد به قلب کاف و باء شکبان شده است. (از نشوءاللغة ص17).

شک بند.

[شَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا از بخش خاش شهرستان زاهدان. سکنه 130 تن. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و لبنیات و ساکنان از طایفهء شهنوازی هستند. راه اتومبیل رو (فرعی) دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شکپا.

[شِ] (ص) ترشرو و مقبوض. (ناظم الاطباء). اما این ضبط دگرگون شدهء سکباست.

شکپوی.

[شَ] (اِ مرکب) آواز پای را گویند در شب با نهایت آهستگی. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شاید مصحف شلپوی. (یادداشت مؤلف). شرفاک. || صدا و آوازی که به شب در خواب از مردم برآید. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). خرخر در خواب. (ناظم الاطباء). || (نف مرکب) آهسته راه رونده. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

شکتا.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیجان رستاق بخش مرکزی شهرستان ساری. سکنه 485 تن. آب آن از رودخانه تجن و چشمه است. محصول عمده برنج، غلات، پنبه، عسل و اقسام میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شکد.

[شَ] (ع مص) بخشیدن و دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). عطا کردن و بخشش نمودن. (ناظم الاطباء). عطا دادن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). عطای بی عوض. (یادداشت مؤلف).

شکد.

[شُ] (ع مص) شَکْد. بخشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). و رجوع به شَکْد شود.

شکد.

[شُ] (ع اِ) سپاس منعم بر نعمت به لغت یمن. (منتهی الارب) (آنندراج). شکر و سپاس. (ناظم الاطباء). شکر. (از اقرب الموارد). || عطا و بخشش. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عطای بی عوض. (یادداشت مؤلف). در لغت ثعالبی آمده است: «شکد، بخشش ابتدابه ساکن است و اگر در جزای بخشش دیگری باشد شُکْم نامیده میشود». || آنچه توشه داده باشد انسان از شیر یا کشک یا چربی یا خرما تا آنها را از منازلشان بیرون برد. || گندم در هنگام درو آن. || آنچه از خوردنی و آشامیدنی در خانه گذارند. ج، اشکاد. (از اقرب الموارد).

شک دادن.

[شُ دَ] (مص مرکب) به هیجان و هراس و دلهره و تحریک داشتن کسی بر اثر شنواندن خبری یا حادثه ای ناگوار یا مرتعش ساختن عضوی بر اثر اتصال جریان الکتریکی بدان.

شک دار.

[شَ] (نف مرکب) شک دارنده. دارای تردید: انسان (یا شخص) چرا روزهء شک دار بگیرد؟ (یادداشت مؤلف).

شک داشتن.

[شَ تَ] (مص مرکب)تردید داشتن. مقابل یقین داشتن. (یادداشت مؤلف). شک کردن :
ندارم هیچ شک کاین داوری را
بجز یزدان عادل نیست داور.ناصرخسرو.
گر ترا اشکال آید در نظر
پس تو شک داری در انشق القمر.مولوی.

شکر.

[شَ کَ / شَکْ کَ] (اِ)(1) سکَّر. عسل القصب. سقخارن. معرب آن سُکَّر و فرانسه آن سوکر. با شکر از یک اصل است، و گاهی در نظم به تشدید کاف آید. و در تداول عموم به کسر «ش» است. ابوالشفاء. (یادداشت مؤلف). عصیر بسیار شیرینی که از بعضی نباتات مانند نیشکر و چغندر استخراج میکنند و از آن قند و نبات و شربت و حلوا میسازند. (ناظم الاطباء). عصارهء نباتی است مثل نی و بی تجویف که بعد از طبخ منعقد گردد، و آنرا برحسب مراتب نامهاست، مثلاً هرگاه بی تصفیه باشد سکر احمر نامند و ترجمهء آن بفارسی شکر سرخ بود و چون بار دیگر طبخ داده و صاف کرده در ظرفی ریزند که دُرد او جدا گردد سلیمانی خوانند و چون طبخ دیگر داده در قالب صنوبری ریزند فانیز گویند و اگر در طبخ ثالث مبالغه نموده باشند ابلوج و قند مکرّر نام باشد و هرگاه در قالب مستطیلی متساوی الطرفین ریزند مسمی گردد به قلم، و چون طبخ دیگر داده در شیشه ریزند موسم شود به نبات قرازی، و چون با آب طبخ داده با کفچهء بسیار بر هم زنند تا منعقد گردد و به ریسمان کشند به فانیز خزایی و سنجری تسمیه کنند و اکثر قسم صلب قند مکرر را مخصوص این قسم دانسته اند. و ناب و تر از صفات اوست و با لفظ نوشیدن و خاییدن و خوردن و شکستن و بستن مستعمل. (آنندراج). چیزی باشد که قند و نبات و چیزهای دیگر از آن سازند. (برهان). زراعت نیشکر در قدیم در سیستان و سلیمانیه مرسوم بوده است. عصیر شیرینی که از چغندرقند یا نیشکر گیرند و از آن قند و نبات و انواع شیرینی سازند و برای شیرین کردن چای و مواد دیگر بکار برند. (فرهنگ فارسی معین) :
آن ترنج و شکّرش برداشت پاک
وَاندر آن دستار آن زن بست خاک.رودکی.
بی قیمت است شکّر از آن دو لبان اوی
کاسد شد از دو زلفش بازار شاه بوی.
رودکی.
تلخی و شیرینیَش آمیخته ست
کس نخورد نوش و شکر بآپیون.رودکی.
تا صبر را نباشد شیرینی شکر
تا بید بوی نَدْهد برسان داربوی(2).رودکی.
از وی [ از خوزستان ] شکر و جامه های گوناگون... خیزد. (حدود العالم). عسکر مکرم، شهری است با سواد بسیار و خرّم و بانعمت و همهء شکر جهان، سرخ و سپید و قند از آنجا افتد. (حدود العالم).
همه یال اسبان پر از مشک و می
شکر با درم ریخته زیر پی.فردوسی.
شکر جست و بادام و مرغ و بره
که آرایش خوان کند یکسره.فردوسی.
به طعم شکّر بودم به طبع مازریون
چنان شدم که ندانم ترنگبین از ماز.
مخلدی گرگانی (از اسدی).
شعر ژاژ از دهان من شکر است
شعر نبک از دهان تو پینو.طیان (از اسدی).
فریضه هر روز آن سنگ را بشستندی
به آب گنگ و به شیر و به زعفران و شکر.
فرخی.
که بیوسد ز زهر طعم شکر
نکند میل بی هنر به هنر.عنصری.
گر هیچ سخن گویم با تو ز شکر خوشتر
صد کینه به دل گیری صد اشک فروباری.
منوچهری.
چون شهد و شکر عیشی از خوشی و شیرینی
چون ریگ روان جیشی در پُرّی و بسیاری.
منوچهری.
شکر هرچند خوش دارد دهان را
نه چون کشکاب سازد خستگان را.
(ویس و رامین).
مرتبه داران رسول را به بازار بیاوردند و می راندند و مردمان درم و دینار و شکر و هر چیز می انداختند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص42). به بازارها درم و دینار و شکر و طرایف نثار کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص375).
سخن به ز شکر کزو مرد را
ز درد فرومایگی بهتریست.ناصرخسرو.
بشنو سخنی چون شکر به خوبی
گرچند سخن چون شکر نباشد.ناصرخسرو.
سودمندند همه خلق جهان را چو شکر
جان من باد فداشان که به طبع شکرند.
ناصرخسرو.
به نزد مردم بیمار ناخوش است شکر
شگفت نیست که ما نزد تو ز کفاریم.
ناصرخسرو.
جهان اگر شکر آرد به دست چپ سوی تو
به دست راست درون بیگمان تبر دارد.
ناصرخسرو.
گر کنی زهر با روانم جفت
از شکر تلختر نخواهم گفت.سنایی.
از دلت ترسم به گاه صلح از آنک
سر به شکّر میبرد جادوی تو.خاقانی.
شکرش در دهان نهند آنگه
ببرد پاره ای ز اندامش.خاقانی.
سَرْشان بِبُر به خلق چو شکّر چو مصطفی
کَافکند زیر پای ابوجهل طیلسان.خاقانی.
آه تو شمع است و اشکت شکّر است
شمع و شکّر رسم هرجایی فرست.خاقانی.
نه عودی که خوش دم بسوزی چو عاشق
اگر چون شکّر دلربایی نیابی.خاقانی.
ز شکّر هر یکی تنگی گشاده
ز شیرین بر شکّر تنگی نهاده.نظامی.
چو میل شکّرش در شیر دیدند
به شیر و شکّرش می پروریدند.نظامی.
همان نار پستان به بالا چو تیر
ز پستان هر یک شکر خورد شیر.
نظامی (از آنندراج).
هر دو نی خوردند از یک آبخور
این یکی خالی و آن پر از شکر.مولوی.
شکر زبهر دل تو ترش نخواهد شد
که هست جا و مقام شکر دل حلوا.مولوی.
قیمت شکر نه از نی است که از خاصیت وی است. (گلستان).
هنر بیار و زبان آوری مکن سعدی
چه حاجت است که گوید شکر که شیرینم.
سعدی.
شکر آنان خورند زین غدار
که نیابند زهر در شکرش.سعدی.
شکر کاو حلاوت بجان آورد
چو در شب خورندش زیان آورد.
امیرخسرو دهلوی.
با تو گویم که چیست غایت حلم
هر که زهرت دهد شکر بخشش.
ابن یمین.
چه شکرهاست درین شهر که قانع شده اند
شاهبازان طریقت به مقام مگسی.حافظ.
مکتوبی از کلاج به شکر نوشته اند
وز قند کاغذی به مزعفر نوشته اند.
بسحاق اطعمه.
- امثال: شکّر مازندران و شکّر هندوستان هر دو شیرینند اما این کجا و آن کجا.
؟ (از امثال و حکم دهخدا).
شکر در باغ هست و غوره هم هست. (امثال و حکم دهخدا).
از درخت حنظل شکر می چینند. (النقض ص74).
مثل شکر در شیر گداختن. (امثال و حکم دهخدا).
از شکر خوشتر به کسی گفتن. (امثال و حکم دهخدا).
از شکر تلختر به کسی نگفتن. (امثال و حکم دهخدا).
از گلشکر تلختر نگفتن. (امثال و حکم دهخدا).
اینجا شکری هست که چندین مگسانند.
سعدی.
- از نی بوریا شکر خوردن؛ کنایه از توقع و انتظار غلط و نامعقول از کسی یا چیزی داشتن :
با فرومایه روزگار مبر
کز نی بوریا شکر نخوری.سعدی.
مدار از بدان چشم نیکی از آنک
شکر کس نخورد از نی بوریا.ابن یمین.
- پرشکر؛ که از شکر پر باشد. که پر از شکر باشد :
گر نمکدان پرشکر خواهی مپرس
تلخیی کآن شکّرستان میکند.سعدی.
کام جان پرشکر از شعر چو قند تو بود
بیت معمور ادب طبع بلند تو بود.
ملک الشعراء بهار.
- چون شیر و شکر بهم برآمیختن؛ کنایه از درآمیختن بکمال :
تا بادهء عشق در قدح ریخته اند
وَاندر پی عشق عاشق انگیخته اند
با جان و روان بوعلی مهر علی
چون شیر و شکر بهم برآمیخته اند.
(منسوب به ابوعلی سینا).
- شکر انداختن؛ شکّر نثار کردن. شکر پاشیدن و ریختن :
دوست در روی ما چو سنگ انداخت
ما به شکرانه شکر اندازیم.خاقانی.
- شکرانداز؛ که شکر بیندازد. که شکر نثار کند. شکرافشان. کنایه از شیرین سخن :
مرغ ز داود خوش آوازتر
گل ز نظامی شکراندازتر.نظامی.
- شکرانگیز؛ شکربار. شکرآمیز. سخت شیرین :
زآن غالیه دان شکّرانگیز
مه غالیه ساز و گل شکرریز.نظامی.
- شکر به خوزستان فرستادن (بردن)؛ نظیر: زیره به کرمان بردن؛ کار بیهوده انجام دادن. (از یادداشت مؤلف) :
اگر نه بنده نوازی از آن طرف بودی
من این شکر نفرستادمی به خوزستان.
سعدی(3).
به خوزستان به نادانی و شوخی
متاع قند و شکّر میفرستم.سعدی.
- شکر تر انداختن؛ کنایه از نوای دل انگیز خواندن :
نفس بلبلان مجلس او
زین غزل شکّر تر اندازد.خاقانی.
- شکر تری؛ شکر سفید. این ایجاد فارسی زبانان هند است. (غیاث) (آنندراج).
- شکر خام؛ شکر خالص یا نوعی از شکر که آنرا در عرف هند کچی کهاند گویند و آن ترجمهء شکر خام است. (آنندراج).
- شکرخواه؛ که شکر بخواهد. طالب شکر.
- || کنایه از طالب بوسهء شیرین :
دگرباره شد از شیرین شکرخواه
که غوغای مگس برخاست از راه.نظامی.
- شکر در زیر آب پنهان کردن؛ کنایه از امر محال انجام دادن : در تقویم... چنین کسان سعی پیوستن همچنان باشد که کسی شکر در زیر آب پنهان کند. (کلیله و دمنه).
- شکر در شیر کردن؛ کنایه از دغلی به کار بردن، مثل آب در شیر کردن، لیکن خالی از استبعاد نیست. (آنندراج).
- شکر در مجمر انداختن؛ در بعضی بلاد بجهت بخور و تقطیر محفل در میان شکر برادهء عود آمیخته در مجمر میسوزند تا دود عود دیر ماند. (آنندراج) (غیاث) :
شراب ارغوانی را گلاب اندر قدح ریزیم
نسیم عطرگردان را شکر در مجمر اندازیم.
حافظ.
- شکرسرشته؛ که از شکر سرشته باشد. کنایه از سخت شیرین و شکرین :
ز بسّدین لب لعل شکرسرشتهء او
خطی چو برگ نی سبز نو دمید امسال.
سوزنی.
- شکر طبرزد؛ قند. (یادداشت مؤلف) : ذرور ملکانا، انذروت مدبر و نشاسته و شکر طبرزد... (ذخیرهء خوارزمشاهی). طبرزد. شکر پخته. (زمخشری). چون در طبخ ثالث به قدر عشر او شیر تازه اضافه نموده بجوشانند تا منعقد گردد نام نهاده شود به طبرزد. (از آنندراج). طبرزد. شکر. معرب است. گویا از اطراف آن کنده شده به تبر(4). طبرزن. طبرزل. (منتهی الارب).
- شکر عسکر؛ شکری که در عسکر مکرم(5)به دست می آمد و معروف بود :
به داروی علم درون علم دین
ز بس منفعت شکّر عسکریست.
ناصرخسرو.
- شکروار؛ مانند شکر. چون شکر :
اگر خوردم زبان را من شکروار
زبان چون تویی بادا شکربار.نظامی.
- شکر و شیر بودن؛ کنایه است از کمال اختلاط بلکه امتزاج. (آنندراج) :
ز خلق خوش شکر و شیر باش با احباب
ز روی تلخ مکن تلخ کام الفت را.
صائب (از آنندراج).
- شکر و شیر کردن؛ کنایه است از کمال اختلاط بلکه امتزاج. (آنندراج). سخت بهم آمیختن :
میتواند بهم آمیزش ما و تو دهد
آنکه مهتاب و کتان را شکر و شیر کند.
صائب تبریزی (از آنندراج).
- شیر بر شکر ریختن؛ بکمال بهم آمیختن :
ناطبع ساز باشد پنداری
شیری است تازه ریخته بر شکّر.
ناصرخسرو.
- گل بشکر؛ گل قند. (ناظم الاطباء). رجوع به ترکیب گل شکر شود.
- گل شکر؛ گل قند :
به شیرینی از گل شکر نوش تر.نظامی.
و رجوع به مادهء گل شکر شود.
- نیشکر؛ نی که از آن شکر گیرند. رجوع به مادهء نیشکر شود.
|| قند امروزین. (یادداشت مؤلف) : آنچه کهن شده باشد از بیماری سعفهء پلک، به مبضع ببازنند گر [ = یا ] به شکر بخازند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). همچنین انگشت شکر پیش او نهند گوید شکر قالبی یک منی است این انگشتک خود چگونه شکر باشد. (بهاءالدین ولد). || در بعضی ترکیبات بکار رود و معنی شیرین، خوش و مطبوع دهد، چون شکرخواب، شکرسماع، شکرسوار. (فرهنگ فارسی معین).
- شکرالفاظ؛ شیرین سخن. که سخن چون شکر شیرین دارد :
شوخی شکرالفاظ و مهی سیم بناگوش
سروی سمن اندام و بتی حورسرشتی.
سعدی.
- شکربار؛ ریزنده و بارندهء شکر. گویندهء سخنان نغز و مطبوع و شیرین. و رجوع به مادهء شکربار شود.
- شکرحرف؛ شیرین لب. (آنندراج).
- || شیرین سخن؛ شیرین گفتار :
تمدنهای عالم حرف تلخی
شکرحرفان درین سودا نسازند.
ظهوری (از آنندراج).
شکرحرفان طبیب شوربختان
نگاه تلخشان زهر دوایی.
ظهوری (از آنندراج).
|| سخن شیرین. (ناظم الاطباء) (برهان).
- از (ز) لب شکر گشودن (گشادن)؛شکرافشانی کردن. شیرین زبانی نمودن. سخن و شعر شیرین و جانفزا گفتن :
اجازت داد تا شکّر بیاید
به مهمان بر ز لب شکّر گشاید.نظامی.
|| لب معشوق. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (برهان) (غیاث) :
دو شکر داری و تو ساده همیدون شکری
ای شکر زآن دو شکر روزی من کن شکری.
فرخی.
گه مرا داد شکّرش بوسه
گاه سَرْوَش مرا گرفت کنار.مسعودسعد.
چو آب و آتش رانَد سخن به صلح و به جنگ
چگونه گنجدش اندر دو شکّر آتش و آب.
مسعودسعد.
به یک کرشمه و یک غنچه زآن دو شکّر خویش
هزار دل بربایی هزار جان شکری.سوزنی.
سودا برد بنفشه و شکّر چرا مرا
زآن شکّر و بنفشه به سودا رسید کار.
خاقانی.
چون ماه چارهفت رسیدم به بوی عید
تا چارماهه روزه گشایم به شکّرش.خاقانی.
خندهء خوش زآن نزدی شکّرش
تا نبرد آب صدف گوهرش.نظامی.
خطش را که بر دور شکّر گرفته
طربنامهء طوطیان مینویسم.
طغرا (از آنندراج).
- شکر عقیق رنگ؛ کنایه از لب معشوق است. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (برهان).
|| نوعی از زنبور سیاه. (ناظم الاطباء). نوعی از زنبور سیاه که شش پای دارد و پیوسته بر گل نشیند. (از برهان) (از غیاث اللغات). || تبسم. لبخند. خندهء اندک.
- یک شکر خندیدن:ای پستهء تو خنده زده بر حدیث قند
مشتاقم ازبرای خدا یک شکر بخند.حافظ.
|| مجازاً، بوسه. (یادداشت مؤلف) (آنندراج) (غیاث اللغات) :
دلجوی ساقیانی شیرین سخن که ما را
از کف دهند باده وز لب دهند شکّر.
فرخی.
دو شکر داری و تو ساده همیدون شکری
ای شکر زآن دو شکر روزی من کن شکری.
فرخی.
جان بخشمت آن ساعت کز لب شکرم بخشی
دانم که تو زآن لبها جان دگرم بخشی.
خاقانی.
به لابه گفتمش ای ماه رخ چه باشد اگر
به یک شکر ز تو دلخسته ای بیاساید
به خنده گفت که حافظ خدای را مپسند
که بوسهء تو رخ ماه را بیالاید.حافظ.
می خورم خون که ترا دایه به بر میگیرد
می دهد شیر ز لعل تو شکر میگیرد.
سالک یزدی (از آنندراج).
(1) - پهلوی shakar، یونانی Sakxaron، لاتینی Saccharum، معرب آن سُکَّر، فرانسوی Sucre، انگلیسی Sugar، آلمانی Zucker، همه بلاواسطه یا مع الواسطه مأخوذ از سانسکریت sarkara(هندوستان سرزمین باستانی شکر است). (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - ن ل: تا بید را نباشد بویی چو داربوی.
(3) - در امثال و حکم دهخدا به نام ابوالفرج رونی ضبط است.
(4) - این وجه تسمیه مبتنی بر مأخذی نیست.
(5) - عسکر مُکْرَم؛ شهری مشهور است از خوزستان منسوب به مکرم بن معزاء الحارث. (از معجم البلدان).

شکر.

[شُ کُ / شِکْ کَ](1) (اِ) خارپشت. (ناظم الاطباء). جانوری است چندِ سگی کوچک و پشت او چون خارها رسته بود و از آن خارها چون تیر بیندازند بزند. و او را سغر و سکر نیز گویند. (از لغت فرس اسدی، نسخهء خطی نخجوانی). سیخول را گویند که خارپشت تیرانداز باشد. (برهان). خارپشت بزرگ تیرانداز. (فرهنگ فارسی معین). اسغر. سغر :
چون رسنگر ز پس آمد همه رفتار مرا
به شکر مانم کز بازپس اندازم تیر.
ابوشکور بلخی.
غرم دیدم چو خسک کرده ز بس پیکان پشت
رنگ(2) دیدم چو شکر کرده ز بس ناوک سر.
فرخی.
(1) - در برهان و ناظم الاطباء به کسر شین و تشدید کاف و در فرهنگ فارسی معین به ضم شین و کاف و بدون تشدید آمده، با توجه به اینکه اصل کلمه اسکر و یا اسغر به ضم اول و سوم است ضبط اخیر اصح مینماید.
(2) - ن ل: گرگ.

شکر.

[شَ] (ع مص) شَکَر. شکیر برآوردن خرمابن. (ناظم الاطباء). و رجوع به شَکَر شود.

شکر.

[شَ / شِ] (ع اِ) شرم زن یا گوشت آن. ج، شِکار. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). شرم زن. (یادداشت مؤلف) (مهذب الاسماء) (دهار) (غیاث اللغات) :
بزن دست بر شکر(1) من تک تکک تک
چنان چون زغاره برد مهربانو.
؟ (از لغت فرس اسدی، نسخهء خطی نخجوانی).
|| (اِمص) جماع. (منتهی الارب) (آنندراج). آرمیدن با زن.
(1) - ظ. شاعر در اینجا شکر را به معنی آلت مرد بکار برده. (از یادداشت مؤلف).

شکر.

[شَ کَ] (ع مص) شکیر برآوردن خرمابن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || پرشیر گردیدن ماده شتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). بسیارشیر شدن شتر. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || فربه شدن ستور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شکیر برآوردن درخت و شاخه بردمیدن از بن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پادار خاک شدن درخت. (تاج المصادر بیهقی).

شکر.

[شِ کَ] (اِ) شکار و نخجیر و صید. (ناظم الاطباء). شکار. (آنندراج) (از انجمن آرا) (از برهان) (فرهنگ اوبهی). اسم از شکردن مانند شکار و به همان معنی :
هرگز نبود شکر به شوری چو نمک
نه گاه شکر باشد چون باز کسک.
محمودی (از لغت فرس اسدی).
|| (نف مرخم) شکارکننده. (ناظم الاطباء). بن مضارع از شکردن به معنی صاید، صیاد، قانص، در ترکیباتی چون: دلشکر، جان شکر، عُمْرشکر. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شکردن و شکریدن و دلشکر و جانشکر و عُمْرشکر در جای خود شود.
- جان شکر؛ شکارکنندهء جان. جانستان. رجوع به مادهء جان شکر شود.
- دشمن شکر؛ دشمن شکن. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء دشمن شکر شود.
- شیرشکر؛ که شیر را شکار کند و بشکند. رجوع به همین ترکیب در ذیل شیر شود.
|| شکننده. (ناظم الاطباء) (از برهان). شکننده، و بر این قیاس جان شکر و دل شکر و دشمن شکر و امثال آن. (از آنندراج) (از انجمن آرا).
- گُردشکر؛ که پهلوانان را بشکرد و بشکند. که پهلوانان را شکست دهد و بکشد. و رجوع به گُردشکر شود.
- مبارزشکر؛ که مبارز را بشکند. که در جنگ حریف را شکست دهد و بکشد :
در بزم، درم باری و دینار فشانیست
در رزم، مبارزشکری شیر شکاریست.
فرخی.
- مخالف شکر؛ که مخالف و دشمن را بشکند و بکشد :
ای جهاندار بلنداختر پاکیزه گهر
ای مخالف شکر رزم زن دشمن مال.فرخی.
|| گریزنده. (ناظم الاطباء).

شکر.

[شُ] (ع مص) سپاس داشتن و ثنای نیکو گفتن خدای و هر محسن را بر احسان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). سپاس و ثنا گفتن منعم را به نعمت او، و آن برای خدای تعالی و هر منعمی بکار رود ولی حمد مخصوص خداست. (از یادداشت مؤلف). و قیل لایکون الشکر الا عن ید. (ناظم الاطباء). سپاسداری کردن. (المصادر زوزنی) (ترجمان القرآن ص62) (تاج المصادر بیهقی). سپاس داشتن خدای را و ثنای نیکو گفتن مر او را و بجا آوردن آنچه را که واجب گردانیده از اطاعت و ترک معصیت، و شکرت الله افصح از سایر می باشد. (ناظم الاطباء). سپاس و ثنا گفتن منعم را به سبب حصول نعمت از او، و آن دلالت کند بر تعظیم منعم به سبب انعام، خواه به زبان و خواه به قلب و خواه به ارکان و جوارح یعنی دست و پا. (غیاث). || پاداش دادن خدای بنده را. (از اقرب الموارد) (آنندراج). || قبول کردن کاری. || راضی بودن از کسی، گویند: شکر الله سعیه؛ ای قبل عمله و رضی عنه. (از ناظم الاطباء) (آنندراج). || بسیار شدن شکیر درخت. (از اقرب الموارد).

شکر.

[شُ] (ع اِمص) حمد. (منتهی الارب). ثنای جمیل بر محسن و سپاس، و یکون بالقول و العمل. (از ناظم الاطباء). سپاس و ثنای جمیل و ذکر نیکو، و در فارسی با لفظ کردن و گفتن و گذاردن و داشتن مستعمل. (آنندراج). سپاسداری. سپاس. ثنا. مقابل شکایت. مقابل گله. (یادداشت مؤلف). در عرف علما اظهار نعمت منعم است بواسطهء اعتراف دل و زبان، جنید گوید: «الشکر هو الاعتراف له بالنعم بالقلب و اللسان». شکر را بدایتی و نهایتی است، بدایت او علم است به وجود نعمت و وجوب شکر بر آن و کیفیت ادای شکر هر نعمتی و نهایت آن عمل بر مقتضای نعم الهی است و کیفیت آن صرف است در معارف شرعی و کفران آن امساک در صرف و یا صرف در وجوه معاصی است. و بعضی گویند شکر عبارت از ثناء بر نیکوکاری است بواسطهء یادآوری نعم او. حارث محاسبی گوید شکر زیادتیِ خداست مر شاکر را زیرا او توفیق دهد که بنده شکر کند و شاکر باید توفیق شکر را هم از خدا بداند. ابوسیعد خراز گوید شکر اعتراف بر وجود منعم است و اقرار به ربوبیت حق به حکم: «و لان شکرتم لازیدنکم». (قرآن 14/7). در شرح منازل است که: «الشکر اسم لمعرفة النعمة لانها السبیل الی معرفة المنعم». (از فرهنگ مصطلحات عرفا تألیف سجادی). توصیف شی ء به نیکی بر وجه تعظیم و بزرگداشت برای نعمتی بوسیلهء زبان و ارکان. (از تعریفات جرجانی) :
ز شکر اوست مروه و صفای من
ز فضل اوست مروه و صفای او.منوچهری.
نعمت بسیار داری شکر از آن بسیارتر
نعمت افزونتر شود آنرا که او شاکر شود.
منوچهری.
گفت خداوند را بگوی بنده به شکر این نعمتها چون تواند رسید. (تاریخ بیهقی). بنده تا یزید درباب این یک نواخت به شکر او نرسد. (تاریخ بیهقی).
هر جا که بُوَم تا بزیَم من گه و بیگاه
بر شکر تو دارم قلم و محبر و دفتر.
ناصرخسرو.
جز گفتن شعر زهد و طاعت
صد شکر تو را که نیست کارم.ناصرخسرو.
نعمت تخم است و بر او شکر بار
وین بر و این تخم به هر ساعت است
طاعت اگر اصل همه شکرهاست
عمر سر هر شرف و نعمت است
گَرْت همی عمر نیرزد به شکر
بر تو به دیوانگیت تهمت است
مرد نکوصورت بی علم و شکر
سوی حکیمان به حقیقت بَت است.
ناصرخسرو.
نعمت آنراست زیاده که همه شکر بود
تو نه ای ازدر نعمت که همه کفرانی.انوری.
اگرچه بریده پرم جای شکر است
که بند قفس سخت محکم ندارم.خاقانی.
مرغ کآبی خورد به کشور شاه
کند ازبهر شکر سر بالا.خاقانی.
منم خاک تو گر دهی آب لطفم
دهم صد گل شکر در یک زمانت.خاقانی.
بلبل مدح اوست خاقانی
هم درِ شکرش آشیانهء اوست.خاقانی.
هر نفسی که فرومیرود ممد حیات است و چون برمی آید مفرح ذات، پس در هر نفسی دو نعمت موجود است و بر هر نعمتی شکری واجب،
از دست و زبان که برآید
کز عهدهء شکرش بدرآید.(گلستان).
به شکر آنکه تو در خانه ای و اهلت پیش
نظر دریغ مدار از مسافر درویش.سعدی.
- امثال: به هر حال مر بنده را شکر به که بسیار بد باشد از بد بتر.
(امثال و حکم دهخدا).
بخشش خود را به شکر کس نیالاید که هست در ره آزادمردی شکر جزوی از جزا.
سنایی.
شکر منعم جزای منعم است. (امثال و حکم دهخدا).
- بشکر؛ شاکر. سپاسگزار :
دل از کرشمهء ساقی بشکر بود ولی
ز نامساعدی بختش اندکی گله بود.حافظ.
- سجدهء شکر گزاردن؛ برای سپاس و شکر سجده بجای آوردن : چون کسری این مثال بدین اشباع فرمود برزویه سجدهء شکر گزارد. (کلیله و دمنه).
- شکراً لله؛ سپاس خدای را. (یادداشت مؤلف). و رجوع به مادهء شکراً لله شود.
- شکر الهی؛ شکر ایزد. شکر خدا. سپاس و ستایش خداوند جل شأنه و بر زبان آوردن کلمهء الحمدلله و یا شکراً لله. (ناظم الاطباء) :امیرالمؤمنین در نعمت و راحت ترزبان است به شکر الهی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص308).
- شکراندوز؛ که سپاس و ثنای کسی را جلب کند. که شکر و سپاس اندوخته دارد :
بذل نزدیک همت تو چو وام
کرمت وام توز شکراندوز.انوری.
- شکر ایزد، شکر ایزد را؛ شکر الهی. شکر خدا. (ناظم الاطباء) : خاندانها یکی است شکر ایزد را عز ذکره. (تاریخ بیهقی).
زحمت شاعر کشیدن مهتران را واجب است
شکر ایزد را که تو مستوجب این زحمتی.
سوزنی.
به شکر ایزد و استاد از برای سجود
نهاده سر به زمین همچو کلک و پرگارم.
خاقانی.
بوی مشکت جهان گرفت سزد
که دلت شکر ایزد آراید.خاقانی.
و رجوع به ترکیب شکر الهی شود.
- شکر خدا، شکر خدا را؛ الحمدلله. (یادداشت مؤلف). شکر ایزد. شکر الهی. (از ناظم الاطباء) :
شکر آن خدای را که سوی علم و دین خویش
ره داد سوی رحمت و بگشاد در مرا.
ناصرخسرو.
شکر خدا که هرچه طلب کردم از خدا
بر منتهای همت خود کامران شدم.حافظ.
تویی که خوبتری ز آفتاب و شکر خدا
که نیستم ز تو در روی آفتاب خجل.حافظ.
و رجوع به ترکیب شکر الهی و شکر ایزد شود.
- شکر عرفی؛ سپاسی است خدای را برای همهء نعمتهایی که به ما ارزانی داشته از گوش و چشم و جز آن. و فرق میان شکر لغوی با شکر عرفی عموم و خصوص مطلق است همانطور که بین حمد عرفی و شکر عرفی برقرار است. و میان حمد لغوی و حمد عرفی عموم و خصوص مِنْوجه است همانگونه که میان حمد لغوی و شکر لغوی برقرار است. و میان شکر لغوی و حمد عرفی فرقی نیست. (از تعریفات جرجانی).
- شکرفزا؛ که شکر افزون کند. که بر شکر بیفزاید. که سپاس و ثنای بسیار گوید :
کرده ضمان ازو ظفر فتح سریر و روس را
او به فزودن ظفر شکرفزای ایزدی.خاقانی.
- شکر کسی را بجای آوردن، شکر بجای -آوردن)؛ از محبت و نعمت کسی ثنا و سپاس نمودن : من بسیار دعا کردم و شکر وی بجای آوردم. (تاریخ بیهقی).
شکر بجای آر که مهمان تو
روزی خود می خورد از خوان تو.
؟ (از امثال و حکم دهخدا).
- شکر نعمت؛ اعتراف و سپاسگزاری بر احسان و عنایت. (ناظم الاطباء) :
از عدلهای عقل یکی شکر نعمت است
بخشندهء خرد ز تو زیرا که شکر خواست.
ناصرخسرو.
شکر نعمت نعمتت افزون کند
کفر نعمت از کفت بیرون کند.مولوی.
- ناشکر؛ ناسپاس :
شب دل ناشکر من آرام با خنجر نداشت
سینه صد پیکان چشید و دست زَافغان برنداشت.
حاجی محمدجان قدسی (از آنندراج).
- ناشکری؛ ناسپاسی :
ز نافرمانی و ناشکری حق
هزاران عید و یک قربان ندارد.
عرفی شیرازی (از آنندراج).
|| وصف جمیل. (از فرهنگ مصطلحات عرفا تألیف سجادی). || کشف و اظهار. (از فرهنگ علوم عقلی تألیف سجادی).

شکر.

[شُ کُ] (ع اِ) جِ شکیر. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شکیر شود.

شکر.

[شَ کَ / شَکْ کَ] (اِخ) نام مطربی اصفهانی که پرویز به رغم شیرین او را بخواست و شیروی پدرکش از او بزاد. (انجمن آرا). زنی که خسرو پرویز به رغم شیرین در عقد خود آورده بود. (از غیاث) (آنندراج) (از برهان) :
چو خسرو بر سر کوی شکر شد
صفاهان قصر شیرین دگر شد
برون آمد شکر با جام جلاب
دهانی پرشکر چشمی پر از خواب.نظامی.
اجازت داد تا شکّر بیاید
به مهمان بر ز لب شکّر گشاید.نظامی.
شکرنامی که شکّر ریزد او بود
نباتی کز سپاهان خیزد او بود.نظامی.
هوای دل رهش می زد که برخیز
گل خود را بدین شکّر(1) برآمیز.نظامی.
لبش را ببین در تبسم چه پرسی
که شیرین چه کرده ست و شکّر چه گفته.
مخلص کاشی (از آنندراج).
(1) - بمعنی اصلی نیز ایهام دارد.

شکرآب.

[شَ کَ] (اِ مرکب) شکراب. شکر گداخته در آب. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). شربت ساخته از آب که شکر در آن کنند. ماءالسُّکَّر. (فرهنگ فارسی معین). آب که شکر در آن حل کرده باشند. (یادداشت مؤلف).
- شکرآب سوزان؛ چیزی نظیر نبات سوخته. (فرهنگ فارسی معین).
|| کنایه از لب معشوق :
جانم بلب آمد ز غم، آن بادهء لعل
پیش آر که تا جان نهم اندر شکرآب.
امیرخسرو (از آنندراج).
|| رنجش اندکی که در میان دو دوست بهم رسد. (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (از برهان) (از غیاث). کنایه از رنجش و کدورت که میان دوستان شود، و این را در عرف حال شکررنجی گویند. (آنندراج). دلتنگی مختصر میان دو دوست. نقاری خرد میان دو دوست. نزاع یا اختلافی سخت خرد بین دو یار یا برادران یا زوجین یا عاشق و معشوق و جز آنان. (یادداشت مؤلف) :
غیر از لب کم حرف تو ساقی نشنیدیم
جایی که میان می و ساغر شکرآب است.
حکیم باشی (از آنندراج).
آمیزش زهر و کام چون اول نیست
چندی است که با هم شکرآبی دارند.
ظهوری (از آنندراج).
از دوری گلشن غرضم حفظ ملال است
ورنه شکرآبی به گل و یاسمنم نیست.
طالب آملی (از آنندراج).
با یوسفت اگر شکرآبی رَوَد ز حسن
مصری نباتش از شکرت در گداز باد.
واله هروی (از آنندراج).
افتاده میان گل و بلبل شکرآبی
آن مست همانا که به گلزار درآمد.
شفایی (از آنندراج).
از یک جواب تلخ که مقصود ما و توست
در جام دوستی شکرآبی نمیکنی.
ملاشانی تکلو (از آنندراج).
باده نوشان همه در جنگ بهم می چسبند
باعث الفت چسبان شکرآب است مرا.
سعید اشرف (از آنندراج).
- شکرآب شدن میان دو کس؛ پیوندشان بهم خوردن. ایجاد اختلاف شدن. (فرهنگ فارسی معین).

شکرآب.

[شَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل. آب از چشمه. سکنه 269 تن. محصول عمده غلات و حبوب. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شکرآب.

[شَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان جلگه افشار دوم بخش اسدآباد شهرستان همدان. سکنه 133 تن. آب از چشمه است. محصول عمده غلات و لبنیات و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شکرآب.

[شَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد. سکنه 147 تن. آب از قنات است. محصول عمده غلات، چغندرقند و بنشن است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شکرآب.

[شَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند. سکنه 125 تن. آب آن از قنات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شکرآب.

[شَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان ای تیوند بخش مرکزی شهرستان شوشتر. سکنه 200 تن. آب از چشمه است. محصول عمده غلات. شغل اهالی زراعت و کارگری شرکت نفت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شکرآب.

[شَ کَ] (اِخ) دهی است به شمال تهران آن سوی قلعهء توچال میان شهرستانک و آهار. || آبی است بدین نام در آن موضع.

شکرآباد.

[شَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش زرند شهرستان ساوه. سکنه 199 تن. آب آن از قنات. محصول عمده غلات، بنشن، پنبه و انگور است. صنایع دستی زنان جوال بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شکرآباد.

[شِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف آباد بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. سکنه 150 تن. آب آن از رودخانهء کهمان است. محصول عمده غلات و حبوب و لبنیات. ساکنان از طایفهء یوسف وند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شکرآباد.

[شِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاغهء بخش دورود شهرستان بروجرد. سکنه 150 تن. آب آن از رودخانه و قنات. محصول عمده غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شکرآباد.

[شِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان میربیگ بخش دلفان شهرستان خرم آباد. سکنه 360 تن. آب از رودخانهء کشفان. محصول عمده غلات و لبنیات و پشم. ساکنان از طایفهء قلایی اند و عده ای چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شکرآباد.

[شُ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج. سکنه 240 تن. صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی است. این ده مشهور به چراغ آباد است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شکرآکند.

[شَ کَ / شَکْ کَ کَ] (ن مف مرکب) پر از شکر. پر از شیرینی. سخت شیرین :
بر لعل و شکر خند که نرخ شکر و لعل
کردی به دو لعل شکرآکند شکسته.سوزنی.
و رجوع به شکرآلود و شکرآگین شود.

شکرآگین.

[شَ کَ / شَکْ کَ] (ص مرکب) شکرین. کنایه از سخت شیرین :
ز فرقت لب مرجان شکّرآگینت
به جان رسیدم کار و به لب رسیدم جان.
سوزنی.
و رجوع به شکرآکند و شکرآلود شود.

شکرآلود.

[شَ کَ / شَکْ کَ] (ن مف مرکب) آلوده به شکر. کنایه از سخت شیرین :
کنی یادم به شیر شکّرآلود
که دارد تشنه را شیر و شکر سود.نظامی.
چنین سقمونیای شکّرآلود
ز داروخانهء سعدی ستانند.سعدی.
و رجوع به شکرآکند و شکرآگین شود.

شکرآمیخته.

[شَ کَ / شَکْ کَ تَ / تِ](ن مف مرکب) شکرآمیز. که با شکر آمیخته باشد. آمیخته با شکر. کنایه از سخت شیرین :
همان قرصهء شکّرآمیخته
چو کنجد بر آن گرده ها ریخته.نظامی.
و رجوع به شکرآمیز شود.

شکرآمیز.

[شَ کَ / شَکْ کَ] (ن مف مرکب) آمیخته به شکر. (آنندراج). شکرآمیخته. شکرآلود. کنایه از سخت شیرین :
بر تلخ عیشی من اگر خنده آیدت
شاید که خندهء شکرآمیز می کنی.سعدی.
برآمیزی و بگریزی و بنمایی و برْبایی
فغان از قهر لطف اندوز و زهر شکّرآمیزت.
سعدی.
و رجوع به شکرآمیخته و شکرآلود شود.

شکرآویز.

[شَ کَ] (اِ مرکب) گوشه و سر دستار که از پشت سر به میان دو کتف می آویخته اند. (فرهنگ فارسی معین). ظاهراً شمله و علاقه و دستار و آویزیست از عمامه که در پشت سر آویخته شود به رسم خراسانیان قدیم و بعضی سلاطین صفویه و هندوان کنونی، و این علامت بزرگیِ دارنده است، چنانکه فرآویز ریشهء دستار باشد. (مقدمه دیوان حافظ چ قزوینی ص قکد). || زیادت دهانهء آستین است که بعضی قبایل ایرانی از جمله کردان آویخته دارند و بلندی آن دلیل بلندی مقام دارنده است و گاه تا زمین رسد. و گاه بلندتر از آن نیز باشد که برگردانیده به کتف افکنند. (یادداشت مؤلف) :
ترا رسد شکرآویز خواجگی گه جود
که آستین به گریبان عالم افشانی.
حافظ (از آنندراج).

شکرات.

[شَ کِ] (ع اِ) جِ شکرة. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شکرة شود.

شکرافشان.

[شَ کَ / شَکْ کَ اَ] (نف مرکب) افشانندهء شکر. آنکه شکر پخش کند. (فرهنگ فارسی معین) :
نمک افشان شدم از دیده کنون
شکرافشان شوم ان شاءالله.خاقانی.
درخشان شده می چو روشن درخش
قدح شکّرافشان و می نوش بخش.نظامی.
غمزش از غمزه تیزپیکان تر
خندش از خنده شکّرافشان تر.نظامی.
- شکرافشان کردن؛ نثار کردن شکر. افشاندن شکر :
در آن عید کآن شکرافشان کنم
عروسی شکرخنده قربان کنم.نظامی.
|| سخت شیرین. (یادداشت مؤلف) :
می کند حافظ دعایی بشنو و آمین بگو
روزی ما باد لعل شکّرافشان شما.حافظ.
- شکرافشان شدن؛ سخت شیرین شدن. مطبوع و دلپسند گردیدن :
شعر نظامی شکرافشان شده
ورد غزالان غزلخوان شده.نظامی.
|| شیرین سخن. (فرهنگ فارسی معین) :
شه بدان شمع شکّرافشان گفت
تا کند لعل با طبرزد جفت.نظامی.

شکر افشاندن.

[شَ کَ / شَکْ کَ اَ دَ](مص مرکب) شکر فشاندن. شکر پاشیدن. شکر ریختن. (یادداشت مؤلف). || سرود خوش خواندن. خنیاگری کردن بنکوئی. نوای جانبخش ساز سر کردن. || نواهای دل انگیز و نغمه های شیرین نواختن :
سمعها پر سماع داودیست
کز سر زخمه شکّر افشانده ست.خاقانی.
|| شیرین سخنی کردن. و رجوع به شکرافشانی شود.

شکرافشانی.

[شَ کَ / شَکْ کَ اَ](حامص مرکب) پخش شکر. (فرهنگ فارسی معین). || گفتار شیرین و خوش. (ناظم الاطباء). شیرین سخنی. (فرهنگ فارسی معین).
- شکرافشانی کردن؛ کنایه از شیرین زبانی کردن. سخنان شیرین گفتن.
- || نغمه ها و نواهای خوش نواختن.
- || سخنان لطیف و شیرین نگاشتن :
چرا به یک نی قندش نمی خرند آنرا
که کرد صد شکرافشانی از نی قلمی.حافظ.

شکرالله.

[شُ رُلْ لاه] (اِخ) ابن احمد شهاب الدین احمدبن زین الدین امامی رومی حنفی. از دانشمندان قرن نهم هجری بود. او راست: 1- انیس العارفین. 2- منهاج الرشاد (به فارسی). 3- بهجة التواریخ (به فارسی) که به سال 861 ق. تألیف کرده است. وی به سال 894 ه . ق.(1) درگذشت. (از اسماءالمؤلفین ج1 ص419) (از یادداشت مؤلف).
(1) - در یادداشت مؤلف سال وفات او 864 ه . ق. آمده است.

شکرالله شروانی.

[شُ رُلْ لا هِ شَرْ](اِخ) طبیب. او راست: 1- ریاض العلوم، که آنرا به پارسی برای سلطان بایزیدبن سلطان محمدخان فاتح کرده است. 2- فتوحات فی الجفر. وی در حدود سال 912 ه . ق. درگذشته است. (از یادداشت مؤلف) (از کشف الظنون).

شکر الله مساعیکم.

[شَ کَ رَلْ لا هُ مَ یَ کُ] (ع جملهء فعلیه دعایی) خدای بپذیرد کارهای شما را. (یادداشت مؤلف).

شکرامرود.

[شَ کَ اَ] (اِ مرکب) گلابی شیرین چون شکر. قسمی امرود بسیار شیرین. (یادداشت مؤلف) :
شکرامرود در شکرخندی
عقد عناب در گهربندی.نظامی.
نقل تو خشک و میوه و نقل من است تر
چون سیب و آبی و شکرامرود و شفترنگ.
عمید لوبکی (در جدال شراب و بنگ).

شکران.

[شَ] (ع ص) صفت است از شَکِر، و مؤنث آن شَکری است. (از اقرب الموارد): ضرع شکران؛ پستان پر از شیر. (ناظم الاطباء).

شکران.

[شُ] (ع اِمص) سپاسداری. مقابل کفران. (منتهی الارب) (آنندراج). شکر. سپاس. سپاسگزاری. (یادداشت مؤلف). تشکر. (ناظم الاطباء). خلاف کفران. (اقرب الموارد).
- شکران نعمت؛ سپاسداری نعمت. (ناظم الاطباء).

شکران.

[شُ] (ع مص) شکر. شُکور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). سپاسداری کردن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). و رجوع به شکر شود.

شکراندا.

[شَ کَ اَ] (ن مف مرکب) چیزی که شکر در آن اندوده باشند. (آنندراج). بستنی که با شکر سازند. (ناظم الاطباء) :
زهر غمی نیست ظهوری به جام
کام اگر شد شکراندا چه حظ.
ظهوری (از آنندراج).

شکرانگی.

[شُ نَ / نِ] (حامص) ادای شکر و تشکر و شکرگزاری. (ناظم الاطباء).

شکرانلو.

[شُ] (اِخ) دهی است از دهستان اوغاز بخش باجگیران شهرستان قوچان. سکنهء آن 286 تن. آب از چشمه است. محصول عمده غلات و میوه و صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم و جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شکرانلو.

[شُ] (اِخ) دهی از دهستان باغان بخش شیروان شهرستان قوچان. سکنهء آن 190 تن. آب از قنات است. محصول عمده غلات و میوه و انگور میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شکرانه.

[شُ نَ / نِ] (اِ مرکب) شکرگزاری و حقشناسی و سپاسداری و ادای شکر نعمت و تشکر. (ناظم الاطباء). سپاسگزاری. سپاسداری. شکران. شکر. (یادداشت مؤلف). || آنچه نذر کنند یا به فقرا دهند بر سبیل شکرگزاری از حصول نعمتی یا دفع نقمتی و بلیّتی. نذر و نثار. (یادداشت مؤلف) :
شکرانهء آن روزی کآید به شکار دل
من زرّ و سر اندازم گر کس شکر اندازد.
خاقانی.
آمده در دام چنین دانه ای
کمتر از آوازهء شکرانه ای.نظامی.
ز شکر و ز شکرانه باقی نماند
بسی گنج در پای خسرو فشاند.نظامی.
به گنجینه سپارم گنج را باز
بدین شکرانه گردم گنج پرداز.نظامی.
شکرانهء این چه می پذیری
کو صید شد و تو صیدگیری.نظامی.
به شکرانهء دولت تندرست
بر آن پشته بنیادی افکند چست.نظامی.
گر مرا در عشق خود فانی کنی
باقیت بر جان من شکرانه ایست.عطار.
همی گفت ژولیده دستار و موی
کف دست شکرانه مالان به روی.سعدی.
ای صاحب کرامت شکرانهء سلامت
روزی تفقدی کن درویش بینوا را.حافظ.
بدین شکرانه میبوسم لب جام
که کرد آگه ز راز روزگارم.حافظ.
گر ببینم خم ابروی چو محرابش باز
سجدهء شکر کنم وز پی شکرانه روم.حافظ.
شکر ایزد که میان من و او صلح افتاد
صوفیان رقص کنان ساغر شکرانه زدند.
حافظ.
سلطان... شکرانهء آن روی بر زمین نهاد. سلجوقنامه (از فرهنگ فارسی معین).
-امثال: شکرانه بازوی توانا بگرفتن دست ناتوان است.
- به شکرانه؛ بعنوان شکرانه. بر سبیل سپاسداری. بجهت شکر. برای سپاس. سپاسگزاری را. (یادداشت مؤلف) :
دوست در روی ما چو سنگ انداخت
ما به شکرانه شکّر اندازیم.خاقانی.
هر که لب شکربار ترا بمزد به شکرانه هزار جان فدا کند. (سندبادنامه ص130).
خلاف طبیعت به ناهید داد
به شکرانه قرصی به خورشید داد.نظامی.
هرچه در باغ بود و در خانه
پیش او ریختم به شکرانه.نظامی.
به شکرانه جان را کشیدند پیش
چو دیدند روی خداوند خویش.نظامی.
خواب چو پروانه پر انداخته
شمع بشکرانه سر انداخته.نظامی.
جان بشکرانه دادن از من خواه
گر به انصاف با میان آیی.سعدی.
چو خود را قوی حال بینی و خوش
بشکرانه بار ضیعفان بکش.سعدی.
نه خواهنده ای بر در دیگران
بشکرانه خواهنده از در مران.سعدی.
بشکرانه گفتا بسر ایستم
که آنم که پنداشتی نیستم.سعدی.
گشا ای مسلمان بشکرانه دست
که زنار مغ بر میانت نبست.سعدی.
به جان او که بشکرانه جان برافشانم
اگر بسوی من آری پیامی از بر دوست.
حافظ.
ماجرا کم کن و بازآ که مرا مردم چشم
خرقه از سر بدرآورد و بشکرانه بسوخت.
حافظ.
- شکرانه کردن؛ شکر کردن. سپاسداری کردن :
بسی شکر و بسی شکرانه کردند
جهانی وقف آتشخانه کردند.نظامی.
نخورده جامی از میخانهء ما
کند از شکرها شکرانهء ما.نظامی.
|| حق الجعاله و آنچه داده میشود به کسی که طرفداری از مدعی و یا مدعی علیه نماید. (ناظم الاطباء).

شکربادام.

[شَ کَ] (اِ مرکب) زردآلوی خشک کردهء هسته برآورده که مغز بادام در میان آن گذاشته باشند. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (برهان). آزادمیوه. (یادداشت مؤلف). || بادام خشک شده. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (برهان). || بادام قندی. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). || چشم و لب معشوق. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (برهان).

شکربار.

[شَ کَ / شَکْ کَ] (نف مرکب)شکرریز. (ناظم الاطباء) :
سوی شهر مداین شد دگر بار
شکر با او به دامنها شکربار.نظامی.
ندارد تنگنای خاک صائب این قدر شکّر
نیِ کلک تو از جایی شکربار است میدانم.
صائب تبریزی (از آنندراج).
سعدیا چون تو کجا نادره گفتاری هست
یا چو شیرین سخنت نخل شکرباری هست؟
ملک الشعراء بهار (در تضمین از غزل سعدی).
|| بسیار شیرین. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). سخت شیرین، خواه در معنی حقیقی و خواه در معنی مجازی چنانکه در گفتار و نغمه و جز آن :
صدف لؤلؤ شهوار بود دیدهء آنک
دل او عاشق آن لعل شکربار بود.امیرمعزی.
لفظ گوهربار تو پرگوهرم کرده ست طبع(1)
لفظ شکّربار تو پرشکّرم کرده ست کام.
امیرمعزی.
راست کن لفظ خود به جود و کرم
ای نه چون لفظ تو شکرباری.سوزنی.
بوسی از آن لعل شکربار تو
گر بدهی بی جگر از جان به است.
مجیر بیلقانی.
اگر خوردم زمان را من شکروار
زبان چون تویی بادا شکربار.نظامی.
ز شیرین دست بردارم به یکبار
شکرنامی به چنگ آرم شکربار.نظامی.
هزار نامه پیاپی نوشتمت که جواب
اگرچه تلخ دهی در سخن شکرباری.
سعدی.
ز لطف لفظ شکربار گفتهء سعدی
شدم غلام همه شاعران شیرازی.سعدی.
شیرین دهان آن بت عیار بنگرید
دُر در میان لعل شکربار بنگرید.سعدی.
تا نگردیده ست از خط تنگ وقت آن دهان
بوسه ای زآن لعل شکّربار میخواهد دلم.
صائب تبریزی (از آنندراج).
بس که می چسبد بهم کام و لب از شیرینیَش
نقل نتوان کرد گفتار شکربار ترا.
صائب تبریزی (از آنندراج).
- زبان شکربار؛ نیکو و شیرین سخن گوینده :هرچه از زبان شکربار آن مهتر بیرون رفت همه نیکو رفت. (قصص الانبیاء ص239).
- شکربار کردن؛ پرشکر ساختن. شکرافشان کردن.
- || ساز کردن نغمه و آهنگ :
چو کردی باغ شیرین(2) را شکربار
درخت تلخ را شیرین شدی بار.نظامی.
- لب شکربار؛ بسیار شیرین : هرکه لب شکربار ترا بمزد بشکرانه هزار جان فدا کند. (سندبادنامه ص130).
کام جان تلخ شد از صبر که کردم بی دوست
عشوه ای زآن لب شیرین شکربار بیار.
حافظ.
- || لب که سخنان شیرین از آن برآید :
هرچه زآن تلختر نخواهد گفت
گو بگو از لب شکربارش.سعدی.
من معتقدم به هرچه گویی
شیرین بود از لب شکربار.سعدی.
|| کنایه از شیرین سخن. که سخنی چون شکر شیرین دارد. که گفتار و حرکاتی شیرین دارد. (یادداشت مؤلف) :
جوابش داد شیرین شکربار
که باید بودنت در بند این کار.نظامی.
به داور شدم با شکربارها
مرا بیش از او بود بازارها.نظامی.
کجا آن تازه گلبرگ شکربار
شکر چیدن ز گلبرگش به خروار.نظامی.
(1) - ن ل: دست.
(2) - باغ شیرین؛ نام آهنگی است.

شکرباره.

[شُ با رَ / رِ] (ص مرکب)شکردوست. که شکر و سپاس نعمت پیشه دارد. اهل شکر. (از یادداشت مؤلف) :
شکر نعمت خوشتر از نعمت بود
شکرباره کی سوی نقمت رود.مولوی.

شکرباره.

[شَ کَ با رَ / رِ] (اِ مرکب)شکربوزه. شکربوره. نوعی نان شکرین. (یادداشت مؤلف) :
نیابی ز من به جگرخواره ای
جگرخواره ای نه شکرباره ای.نظامی.
و رجوع به شکربوره و شکربوزه شود.

شکرباری.

[شَ کَ] (حامص مرکب)باریدن شکر. افشاندن شکر. || شیرین حرکاتی :
آمدند از ره شکرباری
کرده زیر قصب کله داری.نظامی.
|| کنایه از سخن شیرین گفتن. شیرین سخنی. شیرین گفتاری :
خدای را که تواند گزارد شکر و سپاس
یکی منم که به شکرش کنم شکرباری.
سعدی.

شکربرگ.

[شَ کَ بَ] (اِ مرکب) حلوایی که از شکر و بادام سازند. (ناظم الاطباء). نوعی از شکرپاره. (برهان). شکربوره. شکربره. شکربوزه. شکربورک. شکرپاره. نوعی از شکرپاره و آن حلواییست که با میوه ها پزند و آنرا سنبوسهء قندی نیز گویند. (از انجمن آرا) (از آنندراج). و رجوع به مترادفات کلمه شود. || شکرقلم، یعنی برگهای دراز پهن که از شکر سازند و بر هم بندند. (از برهان) (ناظم الاطباء).

شکربره.

[شَ کَ بُ رَ / رِ] (اِ مرکب)شکربرگ. شکربورک. شکربوزه. شکربوره. (از آنندراج). و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شکربلاغ.

[شَ کَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان قراتورهء بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. سکنهء آن 165 تن. آب از رودخانه و چشمه تأمین میشود. محصول عمده غلات و حبوب و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شکربلاغی.

[شَ کَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان آتش بیگ بخش سراسکند شهرستان تبریز. سکنهء آن 137 تن. آب از چشمه تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شکربلاغی.

[شَ کَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه. سکنهء آن 90 تن. آب از چشمه سار تأمین میشود. محصول عمده غلات و نخود و بزرک و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شکربلاغی.

[شِ کَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان زنجانرود بخش مرکزی شهرستان زنجان. سکنهء آن 600 تن. آب از رودخانهء قزل اوزن تأمین میشود. محصول عمده برنج و مختصر گندم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شکربورک.

[شَ کَ بورَ] (اِ مرکب)شکربوره. شکرپیره. شکربیزه. سکری. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شکربوره.

[شَ کَ بو رَ / رِ] (اِ مرکب)شکربوزه. شکربیره. شکربیزه. (ناظم الاطباء). سنبوسه ای که درون آنرا از قند و مغز بادام و مغز پستهء نیم کوفته پر کنند. (ناظم الاطباء) (از برهان). حلوایی که بشکل گُرده (کلیه) کنند. بیرون آن از خمیر آرد گندم و درون انباشته به شکر و کوفته بادام یا گردوست. اگردک. شکربوزه. شکرپاره. (یادداشت مؤلف). شکربوزه. (فرهنگ جهانگیری) :
چرا منعم کنی صوفی ز محراب شکربوره
نگوید کس مسلمان را که روی از قبله برگردان.
بسحاق اطعمه.
اگر نه طاق شکربوره اش بود محراب
شکم پرست کجا باشدش حضور نماز.
بسحاق اطعمه.
و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شکربوزه.

[شَ کَ زَ / زِ] (اِ مرکب)شکربوره. (ناظم الاطباء) (فرهنگ جهانگیری) (یادداشت مؤلف) (از بهار عجم). شکربوره که سنبوسهء قندی است. (از برهان) :
همچو سگ دربدر به دریوزه
خواند مر زهر را شکربوزه.
سنایی (از انجمن آرا).
به یاد بوسه منه خوان خوردنی که بود
تفاوتی ز شکربوزه تا شکربوسه.
نزاری قهستانی (از بهار عجم).
شکربوزه با نوک دندان به راز
شکرخواره را کرده گردن دراز.
نظامی (از آنندراج).
هر شکرپاره که درمیرسد از عالم غیب
بر دل ریش عزیزان نمکی می آید.سعدی.
و رجوع به شکربوره شود.

شکربوسه.

[شَ کَ سَ / سِ] (ص مرکب، اِ مرکب) بوسهء شیرین و شکرین :
بوسه ای از لب تو خواهم و شعر از لب تو
که شکربوسه نگاری و غزل گوی غزال.
فرخی.
به یاد بوسه منه خوان خوردنی که بود
تفاوتی ز شکربوزه تا شکربوسه.
نزاری قهستانی.

شکربه.

[شَ کَ بِهْ] (اِ مرکب) به شیرین. آبیِ مطبوع. (فرهنگ فارسی معین). قسمی از به که بغایت شیرین باشد. (یادداشت مؤلف).

شکربیره.

[شَ کَ بی رَ / رِ] (اِ مرکب)شکربوره. (ناظم الاطباء). به معنی شکربوزه است که سنبوسهء قندی باشد. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). سکران. شکربوره. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شکربوره و شکربیزه شود.

شکربیزه.

[شَ کَ زَ / زِ] (اِ مرکب)شکربوره. (ناظم الاطباء). بر وزن و معنی شکربیزه است. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). رجوع به شکربوره شود.

شکربیگ.

[شُ کُ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان منگور بخش حومهء شهرستان مهاباد. سکنهء آن 112 تن. آب از رودخانه است. محصول عمده غلات، توتون، حبوب و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شکرپا.

[شَ کَ / شَکْ کَ] (ص مرکب) به معنی لنگ و آنکه لنگی داشته باشد. (غیاث). به معنی لنگ است. (آنندراج) :
دویدن خواست پیش از حور رضوان بهر نظاره
دل حوران به پابوسی شکرپا کرده رضوان را.
امیرخسرو (از آنندراج).
سخنورا چه کنم وصف لفظ شیرینت
قلم شکرپا گردد ز غایت رفتار.
امیرخسرو (از آنندراج).
آن شکردوست خویش را به دعا
از خدا خواسته ست شکّرپا.
ابوالبرکات منیر (از آنندراج).

شکرپاره.

[شَ کَ پا رَ / رِ] (اِ مرکب)قطعه ای از شکر. (فرهنگ فارسی معین). || نوعی از حلوا. (ناظم الاطباء). قطاع. قسمی شیرینی. (یادداشت مؤلف). طرز تهیهء آن چنین است که مقداری روغن را داغ کنند و بقدری آرد در آن ریزند که مثل ترحلوا شود. آن وقت آنرا کنار گذارند تا سرد گردد. سپس در میان سینی ریزند و خوب بمالند تا سفید شود و بعد مقداری شکر را قوام آورند، سپس آنرا تکان دهند تا سفت و سرد شود. آنگاه آنرا مخلوط کنند و ته سینی را دارچین پاشند و پهن کنند و یک دو سیر هم قند کوبیده روی آن پاشند. (فرهنگ فارسی معین). || قسمی زردآلوی بسیار شیرین در اصفهان، و در سال 717 ه . ق. که ابن بطوطه به اصفهان آمده این زردآلو را مردم اصفهان قمرالدین می نامیده اند. رنگ آن زرد است و به سرخی زند و از نوری خردتر است. شکرپارهء اصفهان از عسل مطبوع تر است. (یادداشت مؤلف). نوعی از زردآلو. (ناظم الاطباء). زردآلوی شیرین. (فرهنگ فارسی معین). نوعی از زردآلوی هسته شیرین و مرغوب و معطر و شیرین که در خلخال بهترین نوع آن در باغهای قصبهء کیوی بعمل آید. || که حرکات و سکنات شیرین چون شکر دارد. شیرین سخن :
هر شکرپاره شمعی اندر دست
شکر و شمع خوش بود پیوست.نظامی.
سخنگوی شهد شکرپاره ای
به شهد و شکر بر ستمکاره ای.نظامی.

شکرپاسخ.

[شَ کَ سُ] (ص مرکب) آنکه سخنان نرم و شیرین در پاسخ میگوید. (ناظم الاطباء).

شکرپاش.

[شَ کَ] (نف مرکب) آنکه شکر افشاند. شکرافشان. (فرهنگ فارسی معین). سخت شیرین. شیرین حرکات :
در مجلس عشرت ز ظریفی و لطیفی
خورشید شکرپاش و مه مشک فشان اوست.سنایی.
|| شیرین سخن. خوشگوی. (فرهنگ فارسی معین).

شکرپای.

[شَ کَ] (ص مرکب) شکرپا. لنگ. (آنندراج) :
سخن می بشکنی یا وقت گفتن
ز تنگیّ دهانت شد شکرپای.
حسن دهلوی (از آنندراج).
و رجوع به شکرپا شود.

شکرپرداز.

[شُ پَ] (نف مرکب) شکرگزار و سپاس گوی. (ناظم الاطباء). سپاسگزار. ثناگوی :
هر سر خاری زبان شکرپردازی شده ست
محمل لیلی همانا در بیابان آمده ست.
صائب تبریزی (از آنندراج).

شکرپس.

[شِ کَ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان املش بخش رودسر شهرستان لاهیجان. سکنهء آن 120 تن. آب از رودخانه پلرود است. محصول عمده برنج و چای است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شکرپلو.

[شَ کَ پُ لَ / لُو] (اِ مرکب) نوعی پلو. طرز تهیهء آن چنین است که شکر را مانند سکنجبین قوام آورند و در چلوکش بر روی برنج ریزند و بر هم زنند و هر قدر هم که از شکر بماند بر رویش ریزند. سپس پوست نارنج را زیر آب گرفته و مقشر کنند و روغن را داغ کرده بعد از سرخ شدن پیاز اینها را ریخته و مقداری کشمش هم داخل کنند و بقدر یک پیاله شیرهء شکر را برداشته در میان آن گلاب ریزند و با زعفران و ادویه در میان همین لوازم ریخته میجوشانند بقدری که شکر بخورد اینها برود، آنگاه بیرون آورده در لای برنج گذارند. (فرهنگ فارسی معین).

شکرپنیر.

[شَ کَ پَ] (اِ مرکب) حلوایی که از شکر و آرد گندم به شکل مکعب میسازند. (ناظم الاطباء). گونه ای نقل به شکل آب نباتهای درشت و تقریباً چهارگوش و مکعب شکل که با مواد معطر از قبیل زنجبیل و وانیل خوشبو و مطبوع شده باشد و در شب های عزاداری بصورت نذر و خیرات پخش میکنند. طرز تهیهء نوعی از آن چنین است که شکر را جوشانند و خوب بقوام آورند بطوری که اگر چربی در آن بزنند بصورت نخ درازی کشیده شود مانند چاشنی پشمک (قدری هموارتر) که در زیر دندان بچسبد، آن وقت سینی را چرب کنند و نیم گرم چاشنی در آن ریزند، و دو نفری بکشند تا سفید شود. سپس در سینی از آرد برنج ریزند و بصورت لوله درآورند و بهر اندازه که خواهند با قیچی قنادی چینند و با آرد برنج نیک مخلوط کنند. (فرهنگ فارسی معین) :
شکرپنیر کلامم کزو چکیده نبات
ز من نگیرد بقال هم به نرخ سماق.
ملا فوقی یزدی (از آنندراج).
|| نوعی از پنیر لطیف و شیرین و خوش. (آنندراج).

شکرپوره.

[شَ کَ پو رَ / رِ] (اِ مرکب)سنبوسه که درون آن از قند و مغز بادام نیم کوفته بود. (غیاث). و رجوع به شکربوره شود.

شکرپوش.

[شَ کَ] (ن مف مرکب) هر چیز پوشیده شده از شکر. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) :
با زهرچشم خنده هم آغوش کرده ای
بادام تلخ را چه شکرپوش کرده ای.
صائب تبریزی (از آنندراج).

شکرپیچ.

[شَ کَ / شَکْ کَ] (ن مف مرکب) کاغذی که در او شکّر و امثال آن پیچند. (آنندراج). کاغذی که حلواها را بدان می پیچند. (ناظم الاطباء) :
کاغذ خام بود شکّرپیچ
کاغذ پخته بود معنی سنج.
میرخسرو (از آنندراج).

شکرتغال.

[شَ کَ تِ] (اِ مرکب)شکرتیغال. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شکرتیغال شود.

شکرتو.

[شَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد. سکنهء آن 118 تن. آب از قنات است. محصول عمده غلات و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شکرتوین.

[شَکْ کَ تُ] (اِ مرکب)(اصطلاح موسیقی) نوایی است از موسیقی. (فرهنگ فارسی معین) :
شاعری تشبیب داند شاعری تشبیه و مدح
مطربی قالوس داند مطربی شکرتوین.
منوچهری.
آخته چنگ و چلب ساخته چنگ و رباب
دیده به شکّرلبان گوش به شکّرتوین.
منوچهری.

شکرتیار.

[شَ کَ] (اِ مرکب) شکرتیغال. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شکرتیغال شود.

شکرتیغال.

[شَ کَ] (اِ مرکب) غلاف حیوانی شبیه به مگس که در بوتهء انزروت از لعاب خود مانند کرم ابریشم می تند و در آن می میرد و آنرا در طب مانند داروهای صدری استعمال میکنند. (ناظم الاطباء) (از تحفهء حکیم مؤمن). پیله ای که حشرهء خزوکک بر روی اندامهای گیاه تیغال می بندد. || (اصطلاح گیاه شناسی) گیاهی است(1) خاردار از تیرهء مرکبان بشکل خارخسک که گلهایش بشکل گلوله ای خاردار و آبی رنگ در انتهای ساقه قرار دارند. این گیاه در سراسر دنیای قدیم میروید. بر روی برگها و ساقهء این گیاه حشره ای از راستهء قاب بالان بنام خزوکک(2)جهت حفظ تخمها و نوزاد خود پیله ای می تند بقدر یک فندق که سفیدرنگ است. نوزاد پس از آنکه به حیوان بالغ بدل شد پیله را سوراخ میکند و از آن خارج میشود. جنس پیلهء این حیوان که از ترشحات گیاه شکرتیغال ساخته شده ترکیبی از مواد سلولزی و نشاسته و مواد ازته و بمقدار زیاد (در حدود 25 درصد) قند مخصوصی بنام ترهالوز(3) است. در طب قدیم از این پیله که بنام شکرتیغال یا گل تیغال مینامند بعنوان ملین و متعادل کنندهء دستگاه گوارش استفاده میکردند. باید دانست که در بازار منظور از شکرتیغال همین گل تیغال پیلهء خزوکک است و خود گیاه را بنام تیغال مینامند. خارشکر. رعی الابل. شوک الجمال. شوک الجمل. شکرتیار. || (اصطلاح پزشکی) پیله ای(4) که حشرهء خزوکک بر روی اندامهای گیاه تیغال می بندد. (فرهنگ فارسی معین). || چیزی شیرین مزه است که در درون گل تیغال باشد و آن جزء شیرین را در درکه، قندک و خود گیاه را تیغ قندک نامند. خارشکر. (یادداشت مؤلف).
(1) - echinops.
(2) - Larnus nidificans.
(3) - Trehalose.
(4) - Trehala.

شکرچش.

[شَ کَ چَ / چِ] (اِ مرکب) نمونه. (ناظم الاطباء) (آنندراج) :
لب داده به مشتری شکرچش
بس نرخ شکر گران نهاده.
نظیری نیشابوری (از آنندراج).

شکرچشمه.

[شِ کَ چِ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان ابهررود شهرستان زنجان. سکنهء آن 177 تن. آب از چشمه سار. محصول عمده غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شکر چیدن.

[شَ کَ دَ] (مص مرکب)برداشتن و گرد کردن شکر نثارکرده. (یادداشت مؤلف) :
از گهر گرد کردن بفخم
نه شکر چیده هیچکس نه درم.عنصری.
و رجوع به شکرچین و شکرچینی شود.

شکرچین.

[شَ کَ / شَکْ کَ] (نف مرکب)آنکه در ایام جشن و عید هرچه بیفتد جمع میکند. (ناظم الاطباء). آنکه بفخم بر چوب افراخته دارد و نثار در هوا برباید. نثارچین. (یادداشت مؤلف) :
شدند از فخر حورالعین و رضوان
درین مجلس گهرباره شکرچین.
امیرمعزی (از آنندراج).
بگوش خسرو چین همچنان سخن گوید
که پر شود ز شکّر آستین شکرچین.سوزنی.
|| کنایه از شیرین گفتار :
عرصهء جانفزای خاطر تو
مجمع طوطیان شکّرچین.
سیدحسن غزنوی (از آنندراج).

شکرخا.

[شَ کَ / شَکْ کَ] (نف مرکب)شکرخای. که شکر بخورد. || سخت شیرین. (یادداشت مؤلف) :
فتنهء سامریش در دهن شورانگیز
نفس عیسویش در لب شکّرخا بود.سعدی.
اگر دشنام فرمایی وگر نفرین دعا گویم
جواب تلخ می زیبد لب لعل شکرخا را.
حافظ.
یاد باد آنکه چو چشمت به عتابم می کشت
معجز عیسویت در لب شکرخا بود.حافظ.
طمع بوسه از آن لعل شکرخا دارم
خیر از خانهء دربسته تمنا دارم.صائب.
|| کنایه از شیرین گفتار. آنکه سخن شیرین و دلنشین دارد :
ای شاهد شیرین شکرخا که تویی
وی خوگر جور و کین و یغما که تویی.
سوزنی.
گر به شکرخنده آستین بفشانی
هر مگسی طوطیی شوند شکرخا.سعدی.
دیگر این مرغ کی از بیضه برآمد که چنین
بلبل خوش سخن و طوطی شکّرخا شد.
سعدی.
شکرفروش که عمرش دراز باد چرا
تفقدی نکند طوطی شکرخا را.حافظ.
از جمال اوست قاآنی چنین شیرین زبان
جلوهء آئینه طوطی را شکرخا میکند.قاآنی.
و رجوع به شکرخای و شکرخایی و شکر خاییدن شود.

شکرخار.

[شَ کَ] (اِ مرکب) درختی خاردار و میوه اش سرخ که غرقد نیز گویند. (ناظم الاطباء).

شکرخانه.

[شَ کَ نَ / نِ] (اِ مرکب) به معنی شکرزار. (آنندراج). شکرستان. کارخانهء قند. (یادداشت مؤلف) :
به عملگاه آمل هر سال بیست وپنجهزار من بزرگ قند و نبات و شکر سپید حاصل بودی... و کارگاهها و شکرخانه ها به حکم ایشان بودی. (تاریخ طبرستان).
کسی کو در شکرخانه شکر نوشد به پیمانه
بدین سرکای نه ساله نباید کرد خرسندی.
مولوی (از آنندراج).

شکرخای.

[شَ کَ / شَکْ کَ] (نف مرکب)شکرخا. قریب به معنی شکرشکن. (آنندراج). که شکر بخورد. که شکر بجود. || سخت شیرین. بسیار شیرین و دلپسند :
ای همه شکل تو مطبوع و همه جای تو خوش
دلم از عشوهء یاقوت شکرخای تو خوش.
حافظ.
|| سخت شیرین سخن. شیرین گفتار :
که شاه نیکوان شیرین دلبند
که خوانندش شکرخایان شکرخند.نظامی.
که طوطیان شکرخای هم سخن گویند
ولیک ناید از طوطیان سخندانی.
کمال الدین اسماعیل.
آب حیوانش ز منقار بلاغت می چکد
طوطی خوش لهجه یعنی کلک شکّرخای تو.
حافظ.
و رجوع به شکرخا شود.

شکرخایی.

[شَ کَ / شَکْ کَ] (حامص مرکب) عمل و صفت شکرخای. || شیرین زبانی :
بهر ری کو پادزهرت داده بود
هدیه امسال از شکرخایی فرست.خاقانی.
ای که مانند تو بلبل به سخندانی نیست
نتوان گفت که طوطی به شکرخایی هست.
سعدی.
قیامت میکنی سعدی بدین شیرین سخن گفتن
مسلم نیست طوطی را در ایامت شکرخایی.
سعدی.
درین ایام شد ختم سخن بر خامهء صائب
مسلم بود گر زین پیش بر سعدی شکرخایی.
صائب تبریزی.
و رجوع به شکرخای و شکر خاییدن شود.

شکر خاییدن.

[شَ کَ دَ] (مص مرکب)شکر خوردن. || کنایه از شیرین کام شدن. (یادداشت مؤلف) :
تا همی خوانی تو اشعارش همی خایی شکر
تا همی گویی تو ابیاتش همی بویی سمن.
منوچهری.
و رجوع به شکرخا و شکرخای و شکرخایی شود.

شکرخنج.

[شَ کَ خَ] (اِ مرکب)خارخسک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به خارخسک شود.

شکرخند.

[شَ کَ / شَکْ کَ خَ] (اِ مرکب)تبسم و خنده در زیر لب. (ناظم الاطباء). کنایه از تبسم باشد. (انجمن آرا). کنایه از تبسم باشد یعنی در زیر لب خنده کردن. (برهان). تبسم. (غیاث). || تبسم خوش آیند. (ناظم الاطباء). تبسم و خندهء شکرلبان، و برق و صبح از تشبیهات اوست. (آنندراج). خندهء بناز. خندهء زیبا. نوشخند. خندهء سخت از روی نشاط. خندهء نرم و شیرین. (یادداشت مؤلف) :
بسی پالوده های زعفرانی
به شکّرخندشان دادم نهانی.نظامی.
زُاستخوانم شد سمندر طوطی از رشک هما
این نیستان شعله زار از برق شکّرخند کیست؟
عبداللطیف تنها (از آنندراج).
|| (نف مرکب) آنکه بطرز شیرین و دلپسندی میخندد. آنکه تبسم شیرین دارد. (از یادداشت مؤلف). آنکه خندهء شیرین داشته باشد. (آنندراج) :
که شاه نیکوان شیرین دلبند
که خوانندش شکرخایان شکرخند.نظامی.
به داناییش هفت اختر کمربند
به مولاییش نه گردون شکرخند.نظامی.
حلاوتهای شیرین شکرخند
نی شهرود را کرده نی قند.نظامی.
از آن یاقوت و آن دُرّ شکرخند
مفرح ساخته سوداییی چند.نظامی.
به سحر آن دو بادام کمربند
به لطف آن دو عناب شکرخند.نظامی.
|| (اِ مرکب) سخن آهسته که با تبسم محبت آمیز گفته شود. || هر چیز ملاطفت آمیز و ظریف و دلربا. || (نف مرکب) جذب کننده. (ناظم الاطباء).

شکرخنده.

[شَ کَ / شَکْ کَ خَ دَ / دِ] (اِ مرکب) شکرخند. (ناظم الاطباء). به معنی شکرخند است که تبسم باشد. (برهان). تبسم دلپسند را گویند. (انجمن آرا). || تبسم و خندهء شکرلبان. (آنندراج). شکرخند. تبسم شیرین :
خورشیدی و نیلوفر یازنده منم
تن غرقه به اشک در شکرخنده منم.
خاقانی.
نقاب شکرفام بندد هوا را
چو صبح از شکرخنده دندان نماید.خاقانی.
ای شاه بتان بتان چو من بندهء تو
در گریهء تلخم از شکرخندهء تو.خاقانی.
لب به شکرخنده بیاراسته
امت خود را به دعا خواسته.نظامی.
نی به شکرخنده برون آمده
زردهء گل لعل به خون آمده.نظامی.
گر به شکرخنده آستین بفشانی
هر مگسی طوطیی شوند شکرخا.سعدی.
شیرین تر از آنی به شکرخنده که گویم
ای خسرو خوبان که تو شیرین زمانی.حافظ.
عشوه ای از لب شیرین تو دل خواست به جان
به شکرخنده لبت گفت مرادی طلبیم.حافظ.
جایی که یار ما به شکرخنده دم زند
ای پسته کیستی تو خدا را به خود مخند.
حافظ.
تو لب می بینی و دندان که چونست
دل مجنون ز شکّرخنده خونست.
وحشی بافقی.
ز شکّرخندهء آن لعل شاداب
تبسم در دهان غنچه شد آب.
عرفی شیرازی (از انجمن آرا).
جهان ز صبح شکرخندهء تو روشن شد
که دیده است شکر این قدر سفید شود؟
صائب تبریزی (از آنندراج).
می کند چرخ ستمگر به شکرخنده حساب
لب مخمور به خمیازه اگر باز کنم.
صائب تبریزی (از آنندراج).
و رجوع به شکرخند شود.
- شکرخنده زدن؛ خندهء شیرین زدن. تبسم دلربا کردن :
گرچه شکرخنده زد بر دم چون آتشم
آتش من مگذراد بر شکرستان او.خاقانی.
بجوشید در کوه و صحرا بخار
شکرخنده زد میوه بر میوه دار.نظامی.
|| (ص مرکب) آنکه خندهء شیرین داشته باشد. (آنندراج) :
گفتم سببی ساز خدایا که بزودی
کآن ماه شکرخنده بگرید به پدر بر.سوزنی.
گریهء تلخ صراحی ترک شکّرخنده را
خوش تُرُش چون طوطی از خواب گران انگیخته.
خاقانی.
شکرخنده ای راست چون نیشکر
لطیف و خوش و سبز و شیرین و تر.نظامی.
او در آن لعبتان شکرخنده
وآن همه پیش او پرستنده.نظامی.
شکرخنده شمعی که جان می نواخت
چو شمع و شکر زآب و آتش گداخت.
نظامی.
طوطی از آن گل که شکرخنده بود
بر سر سبزیش پر افکنده بود.نظامی.
گل نفسی دید شکرخنده ای
بر گل و شکّر نفس افکنده ای.نظامی.
ور شکرخنده ایست شیرین لب
آستینش بگیر و شمع بکش.(گلستان).
آن شکرخنده که پرنوش دهانی دارد
نه دل من که دل خلق جهانی دارد.سعدی.

شکرخندی.

[شَ کَ / شَکْ کَ خَ](حامص مرکب) حالت و چگونگی شکرخند. شیرین لبخندی. شیرین تبسمی :
بجز از خوبی و شکرخندی
داشت پیرایهء هنرمندی.نظامی.
شکر ناب در شکرخندی
عقد عناب در گهربندی.نظامی.
و رجوع به شکرخند و شکر خندیدن شود.

شکر خندیدن.

[شَ کَ خَ دی دَ] (مص مرکب) خندهء شیرین و شکرین کردن. به لطف و دلکشی متبسم شدن :
رخی از آفتاب اندوه کش تر
شکر خندیدنی از صبح خوشتر.نظامی.
و رجوع به شکرخندی و شکرخند و شکرخنده شود.

شکرخواب.

[شَ کَ خوا / خا] (اِ مرکب)شادخواب و خواب خوش. (از برهان). خواب سبک. دِلَّخْم. (ناظم الاطباء). خواب مطبوع. خواب شیرین. (یادداشت مؤلف). کنایه از خواب خوش باشد. (آنندراج) (غیاث). خواب نوشین :
عدل از او، با جمال و با آب است
ظلم از او رفته در شکرخواب است.سنایی.
دزد اگر نقب در خزینه زند
در شکرخواب پاسبان باشد.
شرف الدین شفروه ای (از آنندراج).
آن رفته به ناز در شکرخواب
وآن حارس بام او به هر باب.
خاقانی (تحفة العراقین).
ای معبّر مژده ای فرما که دوشم آفتاب
در شکرخواب صبوحی هم وثاق افتاده بود.حافظ.
می صبوح و شکرخواب صبحدم تا چند
به عذر نیم شبی کوش و گریهء سحری.
حافظ.
تا کی می صبوح و شکرخواب بامداد
هشیار(1) گرد، هان که گذشت اختیار عمر.
حافظ.
نمی شد باز چشمش از شکرخواب
مگر دیدار خود می دید در خواب.
انیسی (از آنندراج).
تغفیق؛ خفتن به شکرخوابی که در آن سخن مردم شنیده شود. (از منتهی الارب). || خواب سحر. (ناظم الاطباء) (برهان) (غیاث) :
مانعش غلغل چنگ است و شکرخواب صبوح
ورنه گر بشنود آه سحرم بازآید.حافظ.
(1) - ن ل: بیدار.

شکرخوار.

[شَ کَ / شَکْ کَ خوا / خا](نف مرکب) شکرخورنده: طوطی شکرخوار. (فرهنگ فارسی معین). شکرخای. (آنندراج). شیرین گفتار :
تو نیز آموختی از شاه ایران کز خداوندی
نمی پرسد که ای طوطیّ شکّرخوار من چونی.
خاقانی.
و رجوع به شکرخای شود.

شکرخواره.

[شَ کَ خوا / خا رَ / رِ] (نف مرکب) شکرخوار. شکرخای. (یادداشت مؤلف) :
شکربوزه با نوک دندان براز
شکرخواره را کرده دندان دراز.نظامی.
و رجوع به شکرخوار و شکرخای شود.

شکر خوردن.

[شَ کَ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) کنایه از شیرین کام بودن. کامروا بودن. در ناز و نعمت بسر بردن :
این هم ز بخشش فلک و جود عالم است
کآن را که خاک باید خوردن شکر خورد.
خاقانی.
|| در مقام عجز یا در خطاب تحقیرآمیز به کسی کنایه از اظهار ندامت و پشیمانی شدید است.

شکرخیز.

[شَ کَ] (نف مرکب، اِ مرکب)جایی که شکر خیزد و در آنجا شکر عمل آورند. (ناظم الاطباء). شکرستان. شکرزار. (یادداشت مؤلف). قریب به معنی شکرزار است. (آنندراج) :
من و مصری که شکرخیز بود خاک آنجا
کوزهء شهد شود حنظل افلاک آنجا.
صائب تبریزی (از آنندراج).
و رجوع به شکرزار و شکرستان شود.

شکرد.

[شِ کَ] (اِ) صید و شکار. (ناظم الاطباء). || علاج و چاره. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از آنندراج). || (نف مرخم) شکارکننده. (از برهان) (آنندراج).

شکر داشتن.

[شُ تَ] (مص مرکب)سپاس داشتن. ثنا داشتن. خرسند و خشنود بودن. مقابل گله داشتن و شکوه داشتن :
زلفش نگر دلال دل از من چه پرسی حال دل
زآن زلف پرس احوال دل یا شکر دارد یا گله.
خاقانی.
نی نی از بخت شکرها دادم
چند شکوی که شوک بی ثمر است.خاقانی.

شکردان.

[شَ کَ] (اِ مرکب) آوند شکر. (ناظم الاطباء).

شکردخت.

[شَ کَ دُ] (اِ مرکب) دختر خوشروی و شیرین. (ناظم الاطباء). از عالم شیرین پسر. (آنندراج).

شکردشت.

[شِ کَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرگانرود بخش مرکزی شهرستان طوالش. سکنهء آن 1053 تن. آب از رودخانه گرگانرود است. ده کوچک جام کوه جزء این ده منظور شده است. محصول عمده غلات، لبنیات، پشم و عسل میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شکردم.

[شَ کَ دُ] (اِ مرکب) به لهجهء طبری، سار (مرغ معروف). (یادداشت مؤلف). و رجوع به سار شود.

شکردن.

[شِ کَ دَ] (مص) شکار کردن. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (غیاث) (از برهان). قنص. اقتناص. صید. صید کردن. شکریدن. شکاریدن. شکار کردن. (یادداشت مؤلف). شکار کردن و شکستن انسان یا حیوانی را :
شیر گوزن و غرم را نشکرد
چونکه تو اعدای ترا بشکری.دقیقی.
چو بهرام دانست کآمَدْش مرگ
نهنگی کجا بشکرد پیل و کَرگ.فردوسی.
به پیر و جوان یک بیک بنگرد
شکاری که پیش آیدش بشکرد.فردوسی.
کسی زنده بر آسمان نگذرد
شکار است و مرگش همی بشکرد.فردوسی.
همان شیر درّنده را بشکرد
ز دامش تن اژدها نگذرد.فردوسی.
کس از گردش آسمان نگذرد
وگر بر زمین پیل را بشکرد.فردوسی.
چون روز جنگ باشد جز پیل نفکنی
چون روز صید باشد جز شیر نشکری.فرخی.
گر شیر شرزه نیستی ای فضل کم شکر
ور مار گرزه نیستی ای عقل کم گزای.
مسعودسعد.
اندر او مرغ خانگی نپرد
زآنکه باز از هوا ورا شکرد.سنایی.
مرغ آز و نیاز عالمیان
باز برّ و عطای تو شکرد.سوزنی.
به یک کرشمه و یک غنچه زآن دو شکّر خویش
هزار دل بربایی هزار جان شکری.سوزنی.
چو باز او شکرد صید او چه کبک و چه گرگ
چو اسب او گذرد راه او چه بحر و چه بر.
انوری.
چنبر دف شکارگه زآهو و گور و یوز و سگ
لیک به هیچ وقت از او هیچ شکار نشکری.
خاقانی.
- باز شکردن؛ صید کردن. شکریدن :
من بدیشان شکرم جاهل بی حرمت را
که خران را حکما باز به شیران شکرند.
ناصرخسرو.
- دل کسی را شکردن؛ دل او را شکار کردن. دل او را بشکستن. کنایه از کشتن وی :
همان کن کجا از خرد درخورد
دل اژدها را خرد بشکرد.فردوسی.
|| گرفتن و اخذ کردن. (ناظم الاطباء). || شکستن. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (غیاث) (برهان). شکستن جسمی را چون جام و شیشه و یا عضوی را چون سر و گردن، یا شکست دادن و منهزم ساختن کسی را :
که جام برادر برادر خورد
هزبر آنکه او جام می بشکرد.فردوسی.
ز فرمان یزدان کسی نگذرد
اگر گردن شیر نر بشکرد.فردوسی.
بدان تا به گفتار تو می خوریم
دمی درد و اندوه را بشکریم.فردوسی.
سوی بچگان برد تا بشکرند
بدان نالهء زار او ننگرند.فردوسی.
شاه بادی و توانا و قوی تا به مراد
گه ولی پروری و گاه معادی شکری.فرخی.
پادشاهی گیر و نیکی گستر و گیتی گشای
نیکنامی ورز و چاکر پرور و دشمن شکر.
عنصری.
بیایید تا لشکر آز را
به خرسندی از گرد خود بشکریم.
ناصرخسرو.
عشق تو بجای شکره دایم
تا عمر بسر رود شکردم.سوزنی.
- جان کسی را شکردن؛ او را کشتن. از بین بردن :
به مادر چنین گفت کای پرخرد
همی مهر جان مرا بشکرد.فردوسی.
بدین شادمانی کنون می خوریم
به می جان اندوه را بشکریم.فردوسی.
|| کشتن. (یادداشت مؤلف) :
همه مر تو را پاک فرمان برند
گه رزم بدخواه را بشکرند.فردوسی.
جهانا ندانم چرا پروری
چو پروردهء خویش را بشکری
که هر کس که خون یل اسفندیار
بریزد ورا بشکرد روزگار.فردوسی.
یکی اندرآید یکی بگذرد
که دیدی که چرخش همی نشکرد.فردوسی.
همو دم زدن بر تو بر بشمرد
همو برفزاید همو بشکرد.فردوسی.
جهان گشاید و کین توزد و عدو شکرد
به تیغ تیز و کمان بلند و تیر خدنگ.فرخی.
وگر گرگ برطاس را نشکرم
ز برطاسی روس روبه ترم.نظامی.
|| چاره کردن و علاج نمودن. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از آنندراج).
- غم کسی شکردن؛ تیمار داشتن وی :
ما غم کس نخورده ایم مگر
که دگر کس نمی خورد غم ما
ما غم دیگران بسی خوردیم
دیگری نیز بشکرد غم ما.خاقانی.
|| دارو دادن. (ناظم الاطباء).

شکردن.

[شُ کُ دَ] (مص) مردن. || قتل کردن و کشتن. (ناظم الاطباء). لغت و معانی آن مختصر به همین مأخذ است.

شکرده.

[شِ کَ دَ / دِ] (ن مف) شکارکرده. || شکسته. درهم شکسته. (فرهنگ فارسی معین).

شکرده.

[شَ کَ دَ / دِ] (ص) مردم جلد و چابک. (برهان) (آنندراج). جلد و چابک. (ناظم الاطباء). || دارای جد و جهد در کارها. (ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج). || آماده.
- شکرده شدن؛ مهیا شدن. ساخته شدن. (مجمل اللغة). تشمر. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (مجمل اللغة). انشمار. (مجمل اللغة). کماشَت. (تاج المصادر بیهقی).

شکردهان.

[شَ کَ / شَکْ کَ دَ] (ص مرکب) که دهان شیرین دارد. شیرین دهان. شیرین لب. شکرلب. (از یادداشت مؤلف) :
شاید که آستینت بر سر زنند سعدی
تا چون مگس نگردی گرد شکردهانان.
سعدی.
ساقیی شکّردهان و مطربی شیرین سخن
همنشینی نیک کردار و ندیمی نیکنام.حافظ.
|| شکرحرف. (آنندراج). شیرین سخن. شیرین گفتار. شکرسخن. (یادداشت مؤلف) :
با دعای شب خیزان ای شکردهان مستیز
در پناه یک اسم است خاتم سلیمانی.حافظ.
و رجوع به شکردهن و شکردهنی شود.

شکردهن.

[شَ کَ / شَکْ کَ دَ هَ] (ص مرکب) شکردهان. شیرین دهن. که دهانی شیرین چون شکر دارد. (یادداشت مؤلف) :
خوش بود عیش با شکردهنی
ارغوان روی یاسمن بدنی.سعدی.
|| شیرین سخن. شکردهان. شیرین گفتار. (یادداشت مؤلف) :
سرو بلند بین که چه رفتار میکند
شوخ شکردهن که چه گفتار میکند.سعدی.
دعات گفتم و دشنام اگر دهی سهل است
که با شکردهنان خوش بود سؤال و جواب.
سعدی.
و رجوع به شکردهان شود.
شکردهنی.
[ شَ کَ / شَکْ کَ دَ هَ ](حامص مرکب) شیرین دهنی. دهان خوش و شیرین داشتن :
بجز شکردهنی نکته هاست خوبی را.حافظ.

شکردیدن.

[شِ کَ دی دَ] (مص) شکار کردن. || گریزاندن و گریختن فرمودن. || شکستن. (ناظم الاطباء). و رجوع به شکردن و شکریدن شود.

شکررنجی.

[شَ کَرْ، رَ] (حامص مرکب)آزردگی و رنجشی که میان دوستان گاهی واقع شود. (غیاث). شکرآب. (آنندراج). رنجش و کدورت. شکررنگی. (غیاث) (آنندراج). و رجوع به شکرآب و شکررنگی شود.

شکررنگ.

[شَ کَرْ، رَ] (ص مرکب)ناخوش و بیزار. (آنندراج) (غیاث) :
شمایل تو مرا کشت وین همه فتنه
از آن کلاه کژ و تکمهء شکررنگ است.
امیرخسرو دهلوی (از آنندراج).
خنده را از دهنش تاب جدایی نبود
این گل از غنچه شکررنگ برون می آید.
غنیمت (از آنندراج)(1).
|| خجل. شرمگین. (فرهنگ فارسی معین). بمناسبت عارض شدن سرخی شرم بر رخسار.
(1) - شواهد آنندراج با معنی چندان سازوار نیست مگر آنکه به توجیهات هندی بپردازیم.

شکررنگی.

[شَ کَرْ، رَ] (حامص مرکب)حالت و کیفیت شکررنگ. (فرهنگ فارسی معین). || شکررنجی. (غیاث) (آنندراج). آزردگی میان دوستان. رنجش. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شکررنجی و شکرآب شود.

شکرریز.

[شَ کَ / شَکْ کَ] (نف مرکب)شکرافشان. شکرریزنده. که شکر بریزد. که از او شکر ریزد، مثل نیشکر. (از یادداشت مؤلف) :
یا ابوبکر تویی چون قصب شکّرریز
وین یکی مؤذن خام آمده ای از خرغون.
منجیک.
|| هر چیز شیرین، چون خنده و تبسم و غیره. کنایه از شیرین و شکرین. (از یادداشت مؤلف). سخت شیرین و دلاویز :
چون شکرریز خنده بگشاید
خاک تا سالها شکر خاید.نظامی.
لب از ناردانه دلاویزتر
زبان از طبرزد شکرریزتر.نظامی.
از لب شکر طبرزدآمیز
در بوسه طبرزدی شکرریز.نظامی.
زآن غالیه دان شکّرانگیز
مه غالیه ساز و گل شکرریز.نظامی.
|| قناد و حلوایی. (آنندراج) (انجمن آرا). شخصی را گویند که از چیزها شکر سازد، و او را به عربی قناد خوانند. (از ناظم الاطباء) (برهان).
- امثال: هیچ حلوایی نشد استادکار تا که شاگرد شکرریزی نشد.
؟ (از یادداشت مؤلف).
|| (اِ مرکب) خوانندگی و گویندگی. (ناظم الاطباء) (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). آواز خوش. (آنندراج) (انجمن آرا) :
شکرریز آن عود افروخته
عدو را چو عود و شکر سوخته.نظامی.
|| سخن شیرین. (آنندراج) (انجمن آرا). کلام شیرین و فصیح و بلیغ و شعر. (از برهان). || (نف مرکب) رنگین و پرنعمت. پر از نعمتهای رنگین و شیرین. (از یادداشت مؤلف) :
در شکرریز سور او بنشست
زهره را با سهیل کابین بست.نظامی.
شکرریز بزمی دگر ساختم.نظامی.
|| دارای سخن شیرین و خوش. شیرین سخن. خوش نغمه. که آواز خوش آورد :
شمس شکرریز تویی مفخر تبریز تویی.
مولوی.
مجنون به جواب آن شکرریز
بگشاد لبی طبرزدانگیز.نظامی.
به سحری کآتش دلها کند تیز
لبش را صد زبان هر صد شکرریز.نظامی.
چو بر دستان زدی دست شکرریز
بخواب اندر شدی مرغ شب آویز.نظامی.
|| شیرین حرکات. (یادداشت مؤلف) :
جای پرهیز است در کوی شکرریزان(1) گذشت
یا به ترک دل بگو یا چشم بر روزی مکن.
سعدی.
|| خوش طبع و بذله گوی. (برهان) (ناظم الاطباء). لطیفه گوی. (ناظم الاطباء). || (اِ مرکب) لب خوبان. (برهان). لب معشوق. (ناظم الاطباء). || نثار را گویند که در عروسی بر سر داماد و عروس کنند، و آن بجهت میمنت و شگون حلوا و شکر بوده. (آنندراج) (انجمن آرا) (از برهان) (از غیاث) (از ناظم الاطباء). نثار شکر. نثار کردن شکر. (یادداشت مؤلف) :
ما و شکرریز عیش کز در خمار
نامزد خرّمی به بام برآمد.خاقانی.
در شکرریز تو عروس سخن
نی مصریش خاطب هنر است.خاقانی.
شب طلاق خواب داده دیده بانان بصر
تا شکرریز عروسان بیابان دیده اند.خاقانی.
زرگر به گاه عید زرافشان کند ز شاخ
واجب کند که هست شکرریز دخترش.
خاقانی.
در شکرریز نوعروس بقا
بهر خسرو نشانه بستانیم.خاقانی.
شکرریز عروسی چون کنم ساز
بیارم در شبستانش بصد ناز.
نزاری قهستانی (از انجمن آرا).
شکرریز تو را شکّر تمام است
که شیرین شهد شد وین شهد خام است.
نظامی.
آنجا که دلاله حفصل و هیز بود
آنجا چه جهیز و چه شکرریز بود.مولوی.
|| بعضی گویند آنچه از خانهء داماد به خانهء عروس فرستند. (برهان) (از ناظم الاطباء). || ظاهراً کنایه از عروسی و سور است که در آن بر سر عروس و داماد نثار کنند. (از یادداشت مؤلف). کنایه از جلوه کردن است، چه وقت جلوه و نکاح بر سر عروس و داماد شکرریزی کنند. (غیاث) :
هرکه او اندر شکرریز کسان شادی نکرد
دان که روز مرگ ایشان هم نباشد سوگوار.سنایی.
|| کنایه از گریهء شادی باشد. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
در شکرریزند اشک خوش که گردون را به صبح
همچو پسته سبز و خون آلود و خندان دیده اند.
خاقانی (از آنندراج).
- شکرریز طرب؛ کنایه از گریهء شادی باشد. (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (برهان).
(1) - موهم معنی معشوق شیرین حرکات نیز هست.

شکرریزان.

[شَ کَ] (نف مرکب، ق مرکب) درحال ریختن اشک. درحال نثار. (از یادداشت مؤلف) : زرافشان و شکرریزان از حدّ گرگان تا به ساری قدم بر قدم می فرمودند. (تاریخ طبرستان).
شکرریزان عروسان بر سر راه
قصبهای شکرگون بسته بر ماه.نظامی.
|| خندان. سخن شیرین گویان :
نشسته شاد و شیرین چون گل نو
شکرریزان به یاد روی خسرو.نظامی.
شکرریزان همی کرد از عنایت
حدیث خسرو و شیرین حکایت.نظامی.

شکرریز کردن.

[شَ کَ کَ دَ] (مص مرکب) نثار. نثار کردن. (یادداشت مؤلف) :
بر چهرهء آن بت دلاویز
کردند به تنگنا شکرریز.نظامی.
که با شیرین چه بازی کرده پرویز
عروس اینجا کجا کرد او شکرریز.نظامی.
از شکر توشه های راه کنم
تا شکرریز بزم شاه کنم.نظامی.
به گوهرکنی تیشه را تیز کن
عروس سخن را شکرریز کن.نظامی.
|| سخنان شیرین گفتن. شیرین زبانی کردن :
زبان بگشاد با عذری دلاویز
ز پرسش کرد شیرین را شکرریز.نظامی.
وگر گوید کنم زآن لب شکرریز
بگو دور از لبت دندان مکن تیز.نظامی.
|| معانی نغز و پرمغز آوردن. (از یادداشت مؤلف). آوردن الفاظ و معانی استوار و منسجم :
سر کلک را چون زبان تیز کرد
به کاغذ بر از نی شکرریز کرد.نظامی.
|| نواهای خوش و فرح بخش برآوردن. (یادداشت مؤلف) :
مطربان تو چو بر عود شکرریز کنند
روح را مغز معطر بود و لب شیرین.
سلمان ساوجی (از آنندراج).

شکرریزه.

[شَ کَ زَ / زِ] (اِ مرکب) نوعی از بسکماج و نان شکری. (ناظم الاطباء).

شکرریزی.

[شَ کَ] (حامص مرکب)حالت و عمل و صفت و صنعت شکرریز. قنادی. (یادداشت مؤلف). || گفتار خوش و سخنان شیرین و نرم و آهسته. (از برهان) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). || نکاح. بزم. سور :
گر نیَم محرم شکرریزی
پاسدار شهم به شب خیزی.نظامی.
|| نثار کردن در عروسی و سور :
نثار اشک من هر شب شکرریز است پنهانی
که همت را زناشوییست از زانو و پیشانی.
خاقانی.
- شکرریزی کردن؛ شکرریز کردن. نثار کردن :
وآنکه ازبهر این دل انگیزی
کرد بر تازه گل شکرریزی.نظامی.
- || از دهان شکر ریختن. سخن شیرین گفتن. آواز خوش و دلنشین خواندن. شعر دلپسند و شیرین گفتن :
بگشا پستهء خندان و شکرریزی کن
خلق را از دهن خویش مینداز به شک.
حافظ.
|| گریه ای را گویند که از روی شادی و خوشحالی کنند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

شکرزار.

[شَ کَ] (اِ مرکب) شکرستان. آنجا که شکر باشد. (یادداشت مؤلف). قریب به معنی شکرخیز. (آنندراج). جایی که شکر بسیار و فراوان باشد. (ناظم الاطباء) :
دل مقید به شکرزار هوس نیست مرا
رشتهء حرص به پا همچو مگس نیست مرا.
صائب تبریزی (از آنندراج).

شکرزبان.

[شَ کَ زَ] (ص مرکب)شیرین زبان. شیرین گفتار. (ناظم الاطباء). شیرین سخن. (یادداشت مؤلف) :
در مکتب عشق و عشقبازی
معشوق شکرزبانم این است.نظامی.
و رجوع به شکرسخن و شکرلب شود.

شکرزخمه.

[شَ کَ زَ مَ / مِ] (اِ مرکب) کنایه از رسیدن تیر است بر نشانه. (انجمن آرا) (برهان) (آنندراج). تیری که بر نشانه رسد و برخورد کند. (ناظم الاطباء) :
چون ز کمان تیر شکرزخمه ریخت
زهر ز بزغالهء خوانش گریخت.نظامی.
همی رفت بر باد چون نفس مطرب
ز تیر شکرزخمه جانهای شیرین.
ابوالبرکات (از آنندراج).

شکرساز.

[شَ کَ] (نف مرکب) سازندهء شکر. شکرریز. (یادداشت مؤلف) :
در طبق مجمر مجلس فروز
عود شکرساز و شکر عودسوز.
نظامی.
و رجوع به شکرریز شود.

شکرسان.

[شَ کَ] (اِ مرکب) شکرشان. عسل و شهد در شان. (ناظم الاطباء). || (ص مرکب) مانند شکر. همچون شکر. شکروار. شکرشان.

شکرستان.

[شَ کَ / شَکْ کَ رِ] (اِ مرکب)شکرخیز. (از آنندراج). جایی که نیشکر زراعت میکنند. (ناظم الاطباء) :
گر درون سوخته ای با تو برآرد نفسی
چه تفاوت کند اندر شکرستان مگسی.
سعدی.
طوطیان در شکّرستان کامرانی میکنند
در تحسر دست بر سر میزند مسکین مگس.
حافظ.
|| کنایه از لب و دهان معشوق :
بر شکّرت از پرّ مگس پرده چه سازی
ای من مگس آن شکرستان که تو داری.
خاقانی.
گرچه شکرخنده زد بر دم چو آتشم
آتش من مگذراد بر شکرستان او.خاقانی.
شاهد دل درآمد از در من
بند لعل از شکرستان(1) بگشاد.خاقانی.
|| در بیت ذیل کنایه از وجود معشوق و محبوب است بمناسبت ظرافت و شیرینی و نظافت اندام و حرکات و سکنات :
دارند به دور شکرستان تو خوبان
چون نیشکر انگشت تحیر به دهنها.
خواجه آصفی (از آنندراج).
|| سخت خوش خنده. خوش محضر. شکرخنده. با خندهء شیرین : بخندید، و شکرستانی بود [ مسعود ] در همهء حالها. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص162).
گفت شیرین سخن جوانی بود
کز ظریفی شَکَرْسِتانی بود.نظامی.
گر نمکدان پرشکر خواهی مپرس
تلخیی کآن شکّرستان میکند.سعدی.
|| کارخانهء شکرسازی. (ناظم الاطباء). || جایی که شکر فراوان باشد. شکرزار. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - به ضرورت شعری به سکون «ر» و کسر «س» آمده است.

شکرسخن.

[شَ کَ سُ خَ] (ص مرکب)شکرزبان. شیرین سخن. شیرین گفتار. (یادداشت مؤلف) :
در هیچ بوستان چو تو سروی نیامده ست
بادام چشم و پسته دهان و شکرسخن.سعدی.
و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شکر سرب.

[شَ کَ رِ سُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) استات دُو پلُم(1). (از یادداشت مؤلف). استات سرب را گویند که شیرین مزه ولی سمی و بسیار خطرناک است فرمول شیمیایی آن Coo) Pb3 (CHاست. (فرهنگ فارسی معین: شکَر).
(1) - Acetate de plomb.

شکر سرخ.

[شَ کَ رِ سُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شکر که از نی گیرند و چون تصفیهء کامل نکنند سرخ وگرنه سفید باشد. (یادداشت مؤلف). چون قند سفید را سه بار بجوشانند شکر سرخ بدست آید. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شکر سفید شود.

شکر سفید.

[شَ کَ رِ سَ / سِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ابلوج. (یادداشت مؤلف). فارسی زبانان هندوستان آنرا شکر تری گویند. (آنندراج). چون قند سفید را دو بار بجوشانند شکر سفید به دست آید. (فرهنگ فارسی معین). مثال این مراتب چنان است که قناد از نیشکر قند سفید بیرون آورد. اول که بجوشانند نبات سفید بیرون آورد. دوم مرتبه که بجوشانند شکر سفید بیرون آورد. سیُم مرتبه شکر سرخ. چهارم مرتبه طبرزد. پنجم مرتبه شکر قوالب. ششم مرتبه دُردی ماند که آن را اقطاره نامند بغایت سیاه و کدر باشد... (از منتخب مرصادالعباد نجم الدین رازی).

شکرسماع.

[شَ کَ سَ] (ص مرکب) کنایه از کسی که آواز و نغمهء او بغایت شیرین و خوش آیند بود چنانکه شکرسوار کسی است که حرکات و سکنات او بغایت شیرین و خوش آیند بود. (آنندراج). سماع مطبوع و شیرین مانند شکر. (از فرهنگ فارسی معین) :
در رود زند شکرسماعی
در کوی زند شکرسواری.
سنایی (از آنندراج).

شکرسنگ.

[شَ کَ سَ] (اِ مرکب) یک نوعی سنگی که چون ساییدهء آنرا بر موضعی که خون آید بریزند بازایستد. (ناظم الاطباء). آنرا سنگ زخم نیز گویند، به تازی حجرالعاج و حجرالاعرابی نیز خوانند، چون سودهء آن سپید و شیرین است آنرا شکرسنگ گفته اند و بدو مداوای زخم کنند، و از دیار عرب خیزد از این جهت آنرا حجر اعرابی گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). حجر اعرابی است و آن سنگی باشد سفید، چون آنرا بسایند و بر موضعی که خون می آمده باشد ریزند خون را بازدارد. (برهان). اسم فارسی حجرالعاج است. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شکرسوار.

[شَ کَ سَ] (ص مرکب) کسی که حرکات و سکنات او بغایت شیرین و خوش آینده بود. (آنندراج). || سواری که سواری وی مطبوع نماید. (فرهنگ فارسی معین). که در سواری شیرین کاری کند. و رجوع به شکرسماع شود.

شکرش.

[شَ رِ] (اِ) به معنی بدنامی باشد. یعنی به چیزهای بد شهرت کردن. (ناظم الاطباء) (برهان).

شکرشان.

[شَ کَ] (اِ مرکب) شکرسان. (ناظم الاطباء). شان شکر. و رجوع به ماده شکرسان شود.

شکرشاه.

[شَ کَ] (اِ مرکب) شکرسان. (ناظم الاطباء). رجوع به شکرسان شود.

شکرشکار.

[شَ کَ / شَکْ کَ شِ] (ص مرکب) که شکر شکار کند. کنایه از کسی که از لب معشوق بوسه رباید :
تا در شکارگاه بتان عاشقی به لب
باشد شکرشکار چه پنهان چه آشکار.
سوزنی.
از بوسه گاه خوبان شکّرشکار باش
تا پیشگاه باشی و اقبال پیشکار.سوزنی.

شکرشکر.

[شَ کَ شِ کَ] (نف مرکب) که شکر را شکار کند. که رونق بازار شکر بشکند. کنایه است از سخت شیرین و شکرین :
هست گویی زمرّد و مرجان
خط سبز و لب شکرشکرش.
ابورجاء غزنوی.

شکر شکستن.

[شَ کَ / شَکْ کَ شِ کَ تَ] (مص مرکب) خرد کردن شکر. ساییدن شکر. شکستن شکر را برای خوردن، چنانکه طوطی. (یادداشت مؤلف) :
خندهء طوطی لب شکّر شکست
قهقهه ای بر دهن کبک بست.نظامی.
از من به عشق روی تو می زاید این سخن
طوطی شکر شکست که شیرین کلام شد.
سعدی.
طوطی شکر شکستن دیگر روا ندارد
گر پسته ات ببیند وقتی که در کلامی.سعدی.
|| کنایه است از سخن بسیار شیرین و دلپسند گفتن. سخت خوش ادا کردن کلمات. عظیم فصاحت داشتن. (یادداشت مؤلف) :
چون این پادشاه در سخن آمدی جهانیان بایستی که در نظاره بودندی که دُر پاشیدی و شکر شکستی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص18).و رجوع به شکرشکن شود.
- شکر و قند شکستن؛ کنایه است از شیرین سخنی کردن. (آنندراج) :
تلخی نشنیدیم هم از ساقی مجلس
هرچند که پیشش شکر و قند شکستیم.
بابافغانی تبریزی (از آنندراج).

شکرشکن.

[شَ کَ / شَکْ کَ شِ کَ] (نف مرکب) شکنندهء شکر. که شکر بشکند و بخورد. شکرخوار: طوطی شکرشکن. (یادداشت مؤلف).
- شکرشکن شدن؛ شیرین کام شدن به مناسبت شکستن و خوردن شکر. و در بیت ذیل مراد شیرین کامی سخنوران هند است از شکر گفته های حافظ :
شکّرشکن شوند همه طوطیان هند
زین قند پارسی که به بنگاله میرود.حافظ.
|| شکنندهء قیمت و ارج شکر در شیرینی: خطت به لب شکرشکن مشک ختن. (یادداشت مؤلف) :
همان معشوق زیبا یار او بود
بت شکّرشکن دلدار او بود.نظامی.
هیچ را نام کرده کاین دهن است
نوش در خنده کاین شکرشکن است.نظامی.
شکّرشکنی به هرچه خواهی
لشکرشکن از شکر چه خواهی.نظامی.
به شکّر نشکند شیرینی کس
لب شیرین بود شکّرشکن بس.نظامی.
لب لعل عناب شکّرشکن
زده بوسه بر فندق بی دهن.نظامی.
|| شیرین سخن. (آنندراج). سخت خوش بیان. شیرین گفتار. (ناظم الاطباء) :
شکّرشکن است یا سخنگوی من است
عنبرذقن است یا سمنبوی من است.
ابوالطیب مصعبی.
بس که از غم رنگ بستم دور از آن شکّرشکن
سبز شد چون بال طوطی استخوانها در تنم.
مفید بلخی (از آنندراج).
اما ناقلان آثار و راویان اخبار و طوطیان شکرشکن شیرین گفتار چنین روایت کنند... (یادداشت مؤلف).

شکرفام.

[شَ کَ] (ص مرکب) شکری. شکری رنگ. به رنگ شکر. سپید که کمی به زردی زند. (یادداشت مؤلف) :
نقاب شکرفام بندد هوا را
چو صبح از شکرخنده دندان نماید.خاقانی.
و رجوع به شکری شود.

شکرفروش.

[شَ کَ / شَکْ کَ فُ] (نف مرکب) تاجر و فروشندهء شکر. (ناظم الاطباء). آنکه شکر فروشد. که به فروش شکر پردازد :
پیرایه گر پرندپوشان
سرمایه ده شکرفروشان.نظامی.
اگر نصیب نبخشی نظر دریغ مدار
شکرفروش چنین ظلم بر مگس نکند.
سعدی.
شکّرفروش مصری دیگر شکر نیارد.سعدی.
شکّرفروش مصری حال مگس چه داند
این دست شوق بر سر وآن آستین فشانان.
سعدی.
شکرفروش که عمرش دراز باد چرا
تفقدی نکند طوطی شکرخا را.حافظ.
|| معشوق. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

شکرفشان.

[شَ کَ / شَکْ کَ فَ / فِ](نف مرکب) شکرافشان. که شکر پاشد :
سر زلف در عطف دامن کشان
ز چهره گل از خنده شکّرفشان.نظامی.
|| کنایه از سخت شیرین. عظیم شیرین چون شکر. (یادداشت مؤلف) :
با دو لب شکرفشان با دو رخ قمرنشان
نزد سپهر سرکشان بنده نشان آمده است.
سوزنی.
ما به بوسه بر لب ساقی شده فندق شکن
او فغان زآن پستهء شکّرفشان انگیخته.
خاقانی.
دیت آنرا که سر برد به شکر
هم ز لعل شکرفشان بخشد.خاقانی.
لب لعلم همان شکّرفشان است
سر زلفم همان دامن کشان است.نظامی.
لعلی چو لب شکرفشانت
در طبلهء جوهری ندیدم.سعدی.
شیرین تر ازین سخن نباشد
الا دهن شکرفشانت.سعدی.
شفا ز گفتهء شکّرفشان حافظ جوی
که حاجتت به علاج گلاب و قند مباد.
حافظ.
|| کنایه از سخت شیرین زبان. شیرین سخن. (یادداشت مؤلف) :
من ز پیل آورده ام بس بس نظاره کز سفر
پیل بالا طوطی شکّرفشان آورده ام.خاقانی.
نسر طایر تا لب خندانْش دید
طوطی شکّرفشان می خواندش.خاقانی.
معلوم شد این حدیث شیرین
از منطق آن شکرفشان است.سعدی.
با بلبلان سوخته بال ضمیر من
پیغام آن دو طوطی شکّرفشان بگوی.
سعدی.

شکرفشانان.

[شَ کَ فَ / فِ] (نف مرکب، ق مرکب) صفت حالیه. در حال شکرفشانی. در حالت شکرافشانی. در حال خواندن شعر یا آواز شیرین و خوش. در حال گفتن سخن شیرین :
ره پیش گرفت بیت خوانان
می شد همه ره شکرفشانان.نظامی.
و رجوع به شکرفشان شود.

شکر فشاندن.

[شَ کَ فَ / فِ دَ] (مص مرکب) شکر افشاندن. شکر پاشیدن. (یادداشت مؤلف) :
سنگست و سفال بر دل تو
گر بر سر او شکر فشانی.ناصرخسرو.
|| کنایه از شیرین زبانی کردن. (یادداشت مؤلف). گفتار شیرین و دلپسند بر زبان راندن. و رجوع به شکرافشانی و شکرافشان و شکر فشاندن شود.

شکرفشانی.

[شَ کَ فَ / فِ] (حامص مرکب) شکرافشانی. شکرپاشی. || کنایه از سخت شیرین زبانی. (از یادداشت مؤلف). شیرین سخنی :
دلم از تو چون نرنجد که به وهم درنگنجد
که جواب تلخ گویی تو بدین شکرفشانی.
سعدی.
و رجوع به شکرافشانی شود.

شکرفنده.

[شِ / شَ کَ فَ دَ / دِ] (نف)لغزنده و به سردرآینده. (از برهان) (از ناظم الاطباء). لغزیدن و بسر درآمدن اسب، در برهان آورده و شکرفیدن را مصدر آن شمرده، هر دو بدین معنی خطاست، اصل شکوخ و شکوخیدن است. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به شکوخیدن شود. || اسبی که سکندری خورد. (ناظم الاطباء) (از برهان).

شکرفیدن.

[شِ / شَ کَ دَ] (مص) لغزیدن و بسر درآمدن. (ناظم الاطباء). لغزیدن و به سر درآمدن بود و آنرا شکوخیدن نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). به معنی لغزیدن و به سر درآمدن باشد و به فتح اول هم گفته اند. (برهان). بسر درآمدن. سکندری خوردن (ستور). لغزیدن. (فرهنگ فارسی معین) : فان عثر علی انهما استحقا اثماً فآخران یقومان مقامهما... (قرآن 5/107)؛ اگر اطلاع افتد و واقف شوند، و اصل عثار شکرفیدن و افتادن بود چنانکه در عبارت ما گویند من به سر انکار افتادم... (تفسیر ابوالفتوح رازی ج4 ص120). و رجوع به شکرفنده و شکوخیدن شود.

شکرفیده.

[شِ / شَ کَ دَ / دِ] (ن مف / نف) به سردرآمده. سکندری خورده (ستور). (فرهنگ فارسی معین). شکوخیده. آشکوخیده. و رجوع به شکرفیدن و شکوخیدن شود.

شکرقلم.

[شَ کَ / شَکْ کَ قَ لَ] (اِ مرکب)نوعی از حلوا که شکربرگ نیز گویند. شکربرگ. (آنندراج). و رجوع به شکربرگ شود. || (ص مرکب) شکرسخن. آنکه سخن شیرین و شکرین از قلم وی جاری بود. (از یادداشت مؤلف).

شکرقمیش.

[شَ کَ قَ] (اِ مرکب)(1) نیشکر. (ناظم الاطباء).
(1) - از: شکر + قمیش ترکی به معنی «نی».

شکرقند.

[شَ کَ قَ] (اِ مرکب) نبات. || نوعی از سیب زمینی شیرین. (ناظم الاطباء).

شکرقوالب.

[شَ کَ قَ لِ] (اِ مرکب) چون شکر را پنج بار بجوشانند «شکرقوالب» بدست آید. (فرهنگ فارسی معین).

شکرک.

[شَ کَ رَ] (اِ) نام میوه ایست. (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) : شکرک که سبزی اوشار است تا خام است در شیرینی پخته بکار است. (فرودسیهء ملاطغرا، از آنندراج). || متبلور از مادهء شکرین چیزی: شکرک زدن شیره و دوشاب و نیز شکر و جز آن؛ بلورگونه که در شیرهء شکر و شیرهء انگور و مانند آن پیدا آید. (یادداشت مؤلف) :
شکرک از آن دو لَبَکِ تو بِچِنَم اگر تو یَله کنی
به سَرَکِ تو که بزنمت به پدر اگر تو گله کنی.
(منسوب به عنصری، از المعجم فی معاییر اشعار العجم).
- شکرک بستن؛ متبلور شدن. تبلور. شکرک زدن. تبلور چیزها چون شیرهء چغندر یا شیرهء انگور و هرچه بدانها ماند. (یادداشت مؤلف). و رجوع به ترکیب شکرک زدن شود.
- شکرک زدن؛ شکرک بستن. رس انداختن. متبلور شدن، چنانکه شیرهء انگور و جز آن. (یادداشت مؤلف). و رجوع به ترکیب شکرک بستن شود.
- شکرک زده؛ رس انداخته. متبلور. شکرک بسته(1). (یادداشت مؤلف).
(1) - Candi.

شکر کردن.

[شُ کَ دَ] (مص مرکب)سپاس گفتن. ثنا گفتن. سپاس نعمت خدای تعالی و جز وی کردن. (از یادداشت مؤلف) :
شکر کن شکر خداوند جهان را که بداشت
به تو ارزانی بی سعی کس این ملک قدیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
نماز شام ابوالقاسم به خانهء بونصر آمد و وی را و عبدوس را شکر کرد بر آن تیمار که داشتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص370). وی می گریست و مرا شکر میکرد گفتم مرا شکر مکن بلکه خدای عزوجل و امیرالمؤمنین را شکر کن تو به جان نو که بازیافتی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص185). وزیر نیز سخنان نیکو گفته بود و من نماز دیگر نزدیک وزیر رفتم به درگاه بود شکرش کردم گفت مرا شکر مکن استادت را شکر کن که پیش از مرگ چنین و چنین گفته است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص614). همهء قوم بدین او را شکر کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص629). مردی سخت بخرد و فرمانبردار است و بسیار نواخت یافت از خداوند و ما بندگان را شکر بسیار باید کرد. (تاریخ بیهقی).
شکر کردن به حاجت نخستین اجابت حاجت دومین بود. (از قابوسنامه).
آن خداوند که صد شکر کند قیصر
گر به باب الذهب آرَدْش به دربانی.
ناصرخسرو.
به طاعت بکن شکر احسان او
که این داد نزد خرد عمر بست.ناصرخسرو.
شکر کن زآنکه شرع و شعرت هست
خرت ار نیست گو شعیر مباش.سنایی.
در نعمت خدای بگشاید
شکر کن تا خدا بیفزاید.انوری.
رشتهء جانم ز غم یکتار ماند
شکر کن کآن تار نگسستی هنوز.خاقانی.
بد بود مرا حال بدان شکر نکردم
تا لاجرم آن حال که بد بود بتر شد.خاقانی.
نایافتن کام دلت کام دل توست
پس شکر کن از عشق که کامت نرسانید.
خاقانی.
بد است کار من از فرقت تو وین بد را
هزار شکر کنم چون بتر نمیگردد.خاقانی.
هزار شکر کنم فیض و فضل یزدان را
که داد دانش و دین گر نداد دینارم.خاقانی.
چونکه بویی برد و شکر آن نکرد
کفر نعمت آمد و بینیش خورد.مولوی.
شکر کن مر شاکران را بنده باش
پیش ایشان مرد شو پاینده باش.مولوی.
شکایت از تو ندارم که شکر باید کرد
گرفته خانهء درویش پادشه به نزول.سعدی.
گر بخوانی به در خویش و برانی شاید
همچنان شکر کنیمت که عزیز مایی.سعدی.
تو گر شکر کردی که با دیده ای
وگرنه تو هم چشم پوشیده ای.(بوستان).
عطاییست هر موی ازو بر تنم
چگونه به هر موی شکری کنم.(بوستان).
برو شکر یزدان کن ای تنگدست
که دستت عسس تنگ بر هم نبست.
(بوستان).
شکر خدای کن که موفق شدی به خیر.
(گلستان).
شرح احوال تو الحق بوالعجایب دفتریست
بنده یا رب کی تواند کرد این شکر نعم.
حافظ.
روزی اگر غمی رسدت تنگدل مباش
رو شکر کن مباد که از بد بتر شود.حافظ.
- امثال: شکر رحمت کن که رحمت در پی است.
؟ (از امثال و حکم دهخدا).

شکرکننده.

[شُ کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب)شکرگزار. سپاسگزار. شکرگوی. که سپاس و ثنا بجای آرد. (از یادداشت مؤلف): شکرکننده را نعمت دهید و نعمت دهنده را شکر گویید. (از امثال و حکم دهخدا).

شکرکوزه.

[شَ کَ کو زَ / زِ] (اِ مرکب)شاید مصحف شکرپوزه و شکربوزه باشد. (یادداشت مؤلف) :
نادیده دهانت که گمان برد که(1) هرگز
خوشتر ز شکرکوزه بود پسته سفالی.
سیدحسن غزنوی.
|| نام گیاهی است. (یادداشت مؤلف) :
همچو سگ دربدر به دریوزه
خوانده خرزهره را شکرکوزه.
سنایی.
(1) - ن ل: کمانت که کمان گیرد... ن ل دیگر: کمالت...

شکرکوه.

[شِ کَ کو] (اِخ) دهی است از دهستان کلاردشت بخش مرکزی کلاردشت شهرستان نوشهر. سکنهء آن 390 تن. آب از چشمه تأمین میشود. صنایع دستی زنان قالی و جاجیم و شال بافی و محصول عمده غلات و عسل و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شکرگر.

[شَ کَ گَ] (ص مرکب)شیرینی ساز و قناد. (ناظم الاطباء). حلوایی. (آنندراج) :
اینت افیونگر است و آنْت شکرگر
هر دو به خاک اندرون برابر و مقرون.
ناصرخسرو.
خلق تو گل فروش و زبانت شکرگر است.
سیدحسن غزنوی (از آنندراج).
و رجوع به شکرساز و شکرریز شود.

شکرگزار.

(1) [شُ گُ] (نف مرکب) شاکر و سپاسگزار و حقشناس. (ناظم الاطباء). آنکه شکر نعمت و احسان کسی گوید. (فرهنگ فارسی معین) :
نعمتت بار خدایا ز عدد بیرون است
شکر انعام تو هرگز نکند شکرگزار.سعدی.
(1) - در ناظم الاطباء و برخی از فرهنگها با «ذ» آمده است.

شکر گزاردن.

(1) [شُ گُ دَ] (مص مرکب)سپاس و حمد به جای آوردن : بر دلم میگردد... غزوی بکنیم بر جانب هندوستان دوردست تر تا سنت پدران تازه کرده باشیم و مردی حاصل کرده و شکری گزارده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص284).
خدای با تو درین صنع نیکو احسان کرد
به قول و فعل تو بگزار شکر احسان را.
ناصرخسرو.
مر خداوند جهان را بشناس و بگزار
شکر او را که ترا این دو به از ملک سباست.
ناصرخسرو.
من شکر خدای را به طاعت
با طاقت تن همی گزارم.ناصرخسرو.
کجا خود(2) شکر این نعمت گزارم
که زور مردم آزاری ندارم.سعدی.
چو بینی دعاگوی دولت هزار
خداوند را شکر نعمت گزار.سعدی.
ز مشتی خاک ما را آفریدی
چگونه شکر این نعمت گزاریم.سعدی.
و رجوع به شکرگزار و شکرگزاری شود.
(1) - در ناظم الاطباء و برخی از فرهنگها با «ذ» آمده است.
(2) - ن ل: چگونه.

شکرگزاری.

(1) [شُ گُ] (حامص مرکب)سپاس و سپاسگزاری و ادای شکر نعمت. (ناظم الاطباء) :
طریق شکرگزاریّ این حقوق این بود
که در رکاب تو نقد روان برافشانم.
صائب.
- شکرگزاری کردن؛ سپاسگزاری کردن. سپاس نعمت حق یا کسی را گفتن. سپاس گفتن : چون فتحنامه به عمر بن الخطاب رسید شاد شد و شکرگزاری کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص114). به زیر عَلَم گودرز پیران را کشته یافت شکرگزاری کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص46).
گر کسی شکرگزاری کند این نعمت را
نتواند که همه عمر برآید ز سجود.
سعدی.
(1) - در ناظم الاطباء و برخی از فرهنگها با «ذ» آمده است.

شکرگفتار.

[شَ کَ گُ] (ص مرکب)شیرین زبان و شیرین سخن. (ناظم الاطباء). شیرین گفتار. (آنندراج) :
آنان که پریروی و شکرگفتارند
حیف است که روی خوب پنهان دارند.
سعدی.
مگر طوبی برآمد در سرابستان جان من
که بر هر شعبه ای مرغی شکرگفتار می بینم.
سعدی.
سعدی اندازه ندارد که چه شیرین سخنی
باغ طبعت همه مرغان شکرگفتارند.سعدی.
کجا همی رود آن شاهد شکرگفتار
چرا همی نکند بر دو چشم من رفتار.
سعدی.

شکرگفتاری.

[شَ کَ گُ] (حامص مرکب)شیرین زبانی. شیرین سخنی. (از یادداشت مؤلف) :
شکرگفتاریت را چون نیوشم
که من خود شهد و شکّر میفروشم.سعدی.
و رجوع به شکرگفتار شود.

شکر گفتن.

[شُ گُ تَ] (مص مرکب)سپاس و ثنا گفتن. تشکر کردن :
گر بازرفتنم سوی تبریز اجازتست
شکر که گویم از کرم پاشاه ری.خاقانی.
شکر انعام پادشا گفتن
نتوان کآن ورای غایتهاست.خاقانی.
سلیمی که یک چند نالان نخفت
خداوند را شکر صحت نگفت.(بوستان).
جزای آنکه نگفتیم شکر روز وصال
شب فراق نخفتیم لاجرم ز خیال.سعدی.
گر به هر مویی زبانی باشدت
شکر یک نعمت نگویی از هزار.سعدی.
وه که گر من بازبینم روی یار خویش را
تا قیامت شکر گویم کردگار خویش را.
سعدی.
خدای را به تو فضلی که در جهان داده
کدام شکر توان گفت در مقابل آن.سعدی.
چه شکر گویمت ای باد بامداد وصال
که بوستان امیدم بخواست پژمردن.سعدی.
شکر ایزد بر آن همی گویم
که درین فترت و تقلب کار.ابن یمین.
منم که دیده به دیدار دوست کردم باز
چه شکر گویمت ای کارساز بنده نواز.
حافظ.
و رجوع به شکرگو و شکرگزار شود.

شکرگو.

[شُ] (نف مرکب) شکرگوی. شکرگزار. که سپاس نعمت حق یا خلق را بگوید. شاکر. (از یادداشت مؤلف) :
گر ترشرو بودن آمد شکر و بس
همچو سرکه شکرگویی نیست کس.مولوی.
و رجوع به شکرگزار و شکرگوی شود.

شکرگون.

[شَ کَ / شَکْ کَ] (ص مرکب) مانند شکر. شکرمانند در طعم و رنگ :
بس است این زهر شکّرگون فشاندن
بر افسون خوانده ای افسانه خواندن.نظامی.
سهیل از شَعر شکّرگون برآورد
نفیر از شعری گردون برآورد.نظامی.

شکرگوی.

[شُ] (نف مرکب) شکرگو. شکرگزار. سپاسگزار. شاکر. (یادداشت مؤلف) :
هرکه نزد تو مدح گوی آمد
از سخای تو شکرگوی رود.سوزنی.
و رجوع به شکرگو و شکرگزار شود.

شکرگیا.

[شَ کَ] (اِ مرکب) شکرگیاه. رجوع به شکرگیاه شود.

شکرگیاه.

[شَ کَ] (اِ مرکب) شکرگیا. گزانگبین. (یادداشت مؤلف) :
طوطی جان من رسیده به لب
تا از آن لب شکرگیاه برد.سیدحسن غزنوی.

شکرگیر.

[شَ کَ] (ن مف مرکب) گرفتار. ظاهراً مانند نمک گیر :
مشو بر طرهء شیرین شکرگیر
وگر گیری نخست از خویشتن گیر.
امیرخسرو (از آنندراج).

شکرلب.

[شَ کَ / شَکْ کَ لَ] (ص مرکب) شیرین لب. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). معشوق شیرین لب. شیرین سخن. معشوق با لب بی نهایت زیبا و دلکش. آنکه لبی زیبا دارد. آنکه لبی لطیف و ظریف دارد. (یادداشت مؤلف). کنایه از محبوب و مطلوب معشوق. (از غیاث) :
آخته چنگ و چلب ساخته چنگ و رباب
دیده به شکّرلبان گوش به شکّرتوین.
منوچهری.
به عاشقی دل و چشم مرا چو شکّر و گل
به آب و آتش داد آن شکرلب گل خند.
سوزنی.
یار من شکّرلب و گل روی و من در درددل
گر کند درمان این دل زآن گل و شکّر سزد.
سوزنی.
غزلسرای شدم بر شکرلبی گل خد
بنفشه زلفی و نسرین بری صنوبرقد.سوزنی.
از چون تو شکرلبی بها نتوان خواست.
؟ (از سندبادنامه ص120).
شکرلب با کنیزان نیز می ساخت
کنیزانه بدیشان نرد می باخت.نظامی.
وآن شکرلب ز روی دمسازی
بازگفتی نکردی آن بازی.نظامی.
شکرلب داشت با خود ساغری شیر
به دستش داد کاین بر یاد من گیر.نظامی.
شکرلب نیز ازو فارغ نبودی
دلش دادی و خدمت مینمودی.نظامی.
رقیبانی که مشکو داشتندی
شکرلب را کنیز انگاشتندی.نظامی.
شکرلب جوانی نی آموختی
که دلها بر آتش چو نی سوختی.(بوستان).
فریاد که آن ساقی شکّرلب سرمست
دانست که مخمورم و جامی نفرستاد.حافظ.
با یار شکرلب گل اندام
بی بوس و کنار خوش نباشد.حافظ.
شکرلبان همه دارند بر کلام تو گوش
چه لطف داد خدا لعل نوشخند ترا.
بابافغانی (از آنندراج).
منظر زیبا نداری یار زیبارو مخوان
منطق شیرین نداری شوخ شکّرلب مخوان.
قاآنی.
هر دم به تلخکامی ما طعنه میزند
شکّرلبی که از همه شیرین دهان تر است.
فروغی بسطامی.
|| شکرحرف. (آنندراج). شیرین سخن. || کسی که مبتلا به لب شکری باشد و لب بالا و پائین او شکافته بود، و به تازی اعلم گویند. (ناظم الاطباء). کنایه از کسی است که لب چاک از مادر متولد شده باشد. (از آنندراج) (انجمن آرا) (از برهان). لب شکری. لب شکافته. خرگوش لب. (یادداشت مؤلف). کسی که لب بالای او شکافته باشد. (غیاث اللغات). و رجوع به مادهء لب شکری شود.

شکرلله.

[شُ رُ لِلْ لَهْ] (از ع، جملهء اسمیه)سپاس خدای راست. (فرهنگ فارسی معین). مخفف شُکْرُلله که کلمهء لله به قیاس ماه = مه و راه = ره مخفف شده :
شکرللَّه که جهان را ز قدوم
زیب نو داد محمد کاظم.
هاتف اصفهانی (از فرهنگ فارسی معین).

شکرلنگ.

[شَ کَ لَ] (ص مرکب) آنکه در راه رفتن می لنگد. (ناظم الاطباء). کسی که فی الجمله لنگ باشد. (آنندراج) (غیاث) :
شود ز باد کج و راست نیشکر لیکن
به جلوه های قدش چون رسد شکرلنگ است.
مشفقی بخاری (از آنندراج).

شکرلو.

[شَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان خروسلو از بخش گرمی شهرستان اردبیل. آب از چشمه و رودخانه. سکنهء آن 225 تن است. محصول عمده غلات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شکرلو.

[شَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردانگهء بخش هوراند شهرستان اهر. آب از چشمه و محصول عمده غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شکرلهجه.

[شَ کَ لَ جَ / جِ] (ص مرکب)آنکه آهنگ گفتارش مطبوع است. شیرین سخن. خوش زبان. (فرهنگ فارسی معین) :
گفتم اکنون سخن خوش که بگوید با من
کآن شکرلهجهء خوشخوان خوش الحان می رفت.
حافظ.
و رجوع به شکرزبان و شکرگوی شود.

شکرناب.

[شَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهپایهء بخش آبیک شهرستان قزوین. سکنهء آن 758 تن. آب از قنات است. صنایع دستی زنان کرباس بافی و گیوه چینی و محصول عمده غلات و بنشن و بادام است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شکرنبات.

[شَ کَ نَ] (اِ مرکب) طبرزد. (دهار) (یادداشت مؤلف). نبات. (یادداشت مؤلف).

شکرنده.

[شِ کَ رَ دَ / دِ] (نف) شکارکننده. || شکننده. درهم شکننده. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شکردن و شکریدن شود.

شکرنطق.

[شَ کَ نُ] (ص مرکب)شکرگفتار. شکرلهجه :
کو شکرنطقی که از شکّر زبانش هر زمان
نحل از آب چشم بر آب دهن بگریستی.
خاقانی.
و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شکرنگ.

[شَ کَ رَ] (اِ مرکب) به معنی شکربرگ است و آن برگها و پاره های دراز است که از شکر سازند و بر هم بندند. (از برهان) (آنندراج). نوعی از حلوا. (ناظم الاطباء). || مخفف شکررنگ است یعنی شکرروییده، چه رنگ به معنی روییده و رسته هم آمده است. (برهان) (آنندراج).

شکر نمودن.

[شُ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) سپاس گفتن. شکر گزاردن : شکر نمود بعد از آنکه علاج کرد سخنهای سربسته را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص310). و رجوع به شکر کردن و شکر گزاردن شود.

شکروده.

[شَ کَرْ وَ / وُ دَ / دِ] (ص مرکب) تیز و جلد و چابک. || دارای جد در کارها. || ساخته و آماده در مهمات. (ناظم الاطباء) (از برهان) (آنندراج). ظاهراً مصحف شَکَرْدَه است. رجوع به شکرده شود.

شکرویه.

[شِ کَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهستان بخش داراب شهرستان فسا. آب از چشمه. سکنهء آن 1603 تن است. محصول عمده انجیر و مویز و گل سرخ و بادام و صنایع دستی زنان قالیبافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شکرویه.

[شِ کَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان بدوی بخش لنگهء شهرستان لار. سکنهء آن 248 تن. آب از چاه و باران و محصول عمده اش غلات و خرما و سبزی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شکرة.

[شَ کَ / کِ / کُ رَ](1) (ع اِمص)پرشیرشدگی ستور. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). بسیار شدن شیر گوسفند. (المصادر زوزنی). || (اِ) دفعه. (از اقرب الموارد).
(1) - در ناظم الاطباء به فتح «ک» و در متن اللغة به کسر و در اقرب الموارد به ضم «ک» و در منتهی الارب به ضم و فتح «ک» هر دو آمده است.

شکرة.

[شَ کِ رَ] (ع ص) ناقة شکرة؛ ماده شتر پرشیر. ج، شَکاری، شَکِرات، شَکْریْ. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آن اشتر که پستانش پر از شیر بود. (مهذب الاسماء). || عشب شکرة؛ گیاهی که شیر افزاید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شکره.

[شِ کَ رَ / رِ] (ص، اِ) شکارچی. صیاد. شکاری. شکارگر. نخجیرگر. شکارکننده. صاید. قانص. قناص. (یادداشت مؤلف). || شکار. شکاری. صید. (یادداشت مؤلف) :
با غلامان و آلت شکره
کرد کار شکار و کار سره.عنصری.
شغفی عظیم به شکره [ و ] یوز و سگ شکاری و باز و کبوتر داشت. (راحة الصدور راوندی). این فوج را نوبت بود برنشستند به تماشای شکره و راست براندند تا لب جیحون. (راحة الصدور راوندی). || پرندهء شکاری از جنس باشه و از آن کوچکتر. (آنندراج) (برهان) (ناظم الاطباء). مرغ شکاری که معروفست. (غیاث). اشکره. مرغ شکاری. (یادداشت مؤلف). مرغان شکارکننده. (فرهنگ اوبهی). همان اشکره مرغ شکاری است. (انجمن آرا): تحریش؛ بر یکدیگر برآغالیدن شکره. (المصادر زوزنی). مسته؛ خورش شکره. (فرهنگ اسدی) : هر سواری طبل بازی داشت و سگ شکاری و بسیاری یوز و شکره و دام. (مجمل التواریخ و القصص). آموختن شکره آن باشد که چون بخوانندش بازآید. (راحة الصدور راوندی). از خوراسان بیامد و راه آورد و پیشکش بسیار آلت تجمل آورد از سراپردهء جهرمی و نوبتی اطلس و سلاحهای نیکو و ساختهای مرصع و به جواهر و اسبان تازی تنگ بسته و شکره... (راحة الصدور راوندی).

شکره دار.

[شِ کَ رَ / رِ] (نف مرکب)نگهبان و مربی مرغان شکاری. || صیاد. (فرهنگ فارسی معین) : چون فرسنگی دو رفتند این سه تن بر بالا ایستادند با کدخدا و من و... را با شکره داران گسیل کردند صید را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص220). به وقت مراجعت سلطان از سومنات یکی از شکره داران او اژدهایی بزرگ را بکشت. (تاریخ جهانگشای جوینی).

شکرهنج.

[شَ کَ هَ] (اِ مرکب) شکرهنگ. خارخسک. (ناظم الاطباء). معرب شکرهنگ است که خسک باشد و آن خاری است سه پهلو و به این معنی بجای «ر»، «و» هم آمده. (برهان) (آنندراج). شکوهنج. به فارسی خسک است. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شکرهنگ.

[شَ کَ هَ] (اِ مرکب) شکرهنج. خارخسک. (ناظم الاطباء). و رجوع به خارخسک و شکرهنج شود.

شکری.

[شَ کَ / شَکْ کَ] (ص نسبی، اِ)منسوب به شکر: رنگ شکری (رنگی بین کرم و زرد). سفید مایل به زردی. به رنگ شکر. (از یادداشت مؤلف). رنگ زرد کمرنگ و خاکی رنگ. (از ناظم الاطباء). نام رنگ سرخ، و بعضی گویند رنگی که زردی اش بسیار باشد و قدری مایل به سرخی بود و برخی بر آنند که نوعی است از رنگها و آن سفید مایل به زردی کم است. (آنندراج) :
که بافت آن قصب شکّری به قامت نی
که دوخت آن عسلی خرقه بر قد زنبور؟
سلمان ساوجی (از آنندراج).
تنگ کرده ست بسی حوصله زآن تنگ شکر
از لب پستهء آن مهوش رنگ شکری.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- رنگ شکری؛ رنگ زرد کمرنگ و خاکی رنگ. (ناظم الاطباء).
- لب شکری؛ رجوع به مادهء شکرلب و لب شکری در جای خود شود.
|| نوعی میوه. (یادداشت مؤلف) :
رازقی و ملاحی و خزری
بوزری و گلابی و شکری.نظامی.
|| به لغت بلوچی، نوعی خرما. (یادداشت مؤلف).

شکری.

[شَ را] (ع ص، اِ) گوشت پارهء فربه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جِ شَکِرة. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || شاة شکری؛ گوسپند پرشیر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || عین شکری؛ چشم پر از اشک. (از اقرب الموارد).

شکری.

[شَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان عربخانهء بخش شوسف شهرستان بیرجند. سکنهء آن 113 تن. آب از قنات و محصول عمدهء آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شکری.

[شُ] (اِخ) ... افندی صادق. او راست: 1- تاریخ التمدن المصری. 2- تاریخ الفنون الجمیلة. و تألیفاتی دیگر. (از معجم المطبوعات مصر).

شکری.

[شُ] (اِخ) یا شکری بیک. از سرکردگان اکراد و از فرماندهان سلطان سلیم خان قانونی بود. او راست: الفتوحات السلیمیة فی التاریخ (به نظم). (از اسماءالمؤلفین ج1 ص419).

شکری.

[شُ] (اِخ) شکری بک ابن علی محمد بن عبدالکریم بن طالب عسلی دمشقی (متولد 1868، مقتول 1918م.). از رهبران نامی انقلاب جدید ملل عرب است. وی در دمشق بدنیا آمد و در مدارس آنجا تحصیل کرد. و از دمشق به نمایندگی مجلس نمایندگان عثمانی برگزیده شد و روزنامهء قبس را منتشر ساخت. و به سمت بازرسی ولایت حلب منصوب شد. ولی وقتی که جنگ جهانی اول درگرفت از طرف دیوان عالی کشور به اعدام محکوم گشت و حکم در دمشق اجرا شد. او راست: 1- الخراج فی الاسلام. 2- القضاء و النواب. (از معجم المطبوعات مصر).

شکری.

[شُ] (اِخ) عبدالرحمان. از مؤلفان است و او راست: 1- الاعترافات چ اسکندریه 1916م. 2- دیوان (شکری) که هفت جلد است به نام های گوناگون. و در جلد پنجم، مقدمه ای دربارهء شعر و سبکهای شعری دارد. (از معجم المطبوعات مصر).

شکریات.

[شِ کَ ری یا] (اِخ) دهی است از دهستان جراحی بخش شادگان شهرستان خرمشهر. سکنهء آن 482 تن. محصول عمده غلات است. راه اتومبیل رو دارد. ساکنان از طایفهء حمید هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شکریازی.

[شَ کَرْ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلماس شهرستان خوی. آب از چشمه. سکنهء آن 412 تن است. محصول عمده غلات و حبوب و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شکریدن.

[شِ کَ دَ] (مص) شکردن. شکار کردن. قنص. اقتناص. صید. (یادداشت مؤلف). شکار کردن. (آنندراج) (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (برهان). || شکستن دشمن باشد. (آنندراج) (برهان) :
همی بود بوس و کنار و نبید
مگر شیر کو گور را بشکرید.فردوسی.
|| کشتن. (یادداشت مؤلف). || گرفتن. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شکردن در همهء معانی شود.

شکرین.

[شَ کَ / شَکْ کَ] (ص نسبی)منسوب به شکر. (ناظم الاطباء). شکری. از شکر. شکرآلود. (یادداشت مؤلف). || هر چیز شیرین. (ناظم الاطباء). شیرین. (آنندراج) :
مژگان پر ز کینت در غم فکنده دل را
لبهای شکّرینت غم خوشگوار کرده.خاقانی.
مانا همه لبت خورد آن خون که غمزه ریخت
کاینک نشان خون ز لب شکّرین اوست.
خاقانی.
لب اوست لعل و شکّر من اگر نه شوربختم
شکرین چراست بر من سخنان چون شرنگش.
خاقانی.
ساقی آرد گه خمارشکن
فقع شکّرین ز دانهء نار.خاقانی.
مه گر شکرین بود تو ماهی
شه گر به دو رخ بود تو شاهی.نظامی.
جوابی شکّرینش داد شکّر
که پارم بود یاری چون تو در بر.نظامی.
نخستین پیک بود آن شکّرین جام
که از خسرو به شیرین برد پیغام.نظامی.
شکّرین پسته دهانی به تنعم بگذشت
که چه گویم نتوان گفت که چون زیبا بود.
نظامی.
نیشکر با همه شیرینی اگر لب بگشایی
پیش لعل شکرینت سر انگشت بخاید.
سعدی.
هرچه زآن تلختر نخواهی گفت
شکرین است زآن دهان گفتن.سعدی.
گر به کاشانهء رندان قدمی خواهی زد
نقل شعر شکرین و می بیغش دارم.حافظ.
در نظرها میکند شیرین تر از تنگ شکر
کلک صائب از حدیث شکّرین آئینه را.
صائب تبریزی (از آنندراج).
- اشک شکرین؛ اشک شادی. اشک شیرین. اشکی که از غایت فرح و شادی بریزند. (آنندراج) :
بس اشک شکّرین که فروبارم از نیاز
بس آه عنبرین که به عمدا برآورم.خاقانی.
- شکرین انجام؛ که عاقبتی شیرین و خوش داشته باشد. که پایان شیرینی داشته باشد :
راست زهری است شکّرین انجام
کج نباتی که تلخ دارد کام.اوحدی.
- شکرین ساز؛ سازندهء هر چیز شیرین. شیرین سازنده :
به شیرین خنده های شکّرین ساز
درآمد شکّر شیرین به آواز.نظامی.

شکرینج.

[شَ کَ نَ / نِ] (معرب، اِ) معرب شکرینه، که حلواییست. (یادداشت مؤلف). رجوع به شکرینه شود.

شکرینه.

[شَ کَ نِ یا نَ] (ص نسبی، اِ)منسوب به شکر. شکرین. شکری. شیرین. (یادداشت مؤلف). || نوعی از حلوای شکر که به تازی ناطف گویند. (از انجمن آرا) (از برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ناطف. قباط. قبیط. قبیطاء. قبیطی. شکرینه که حلواییست. (منتهی الارب) (یادداشت مؤلف). ناطف. قبیطی. (اقرب الموارد). ابوالقوام. شکرینج. (یادداشت مؤلف) :شکرینه، که از شکر فایق کنند معتدل باشد و سده کمتر تولد کند و بهتر حلواها این است و محرور دفع مضرت او به میوه های ترش کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). ناطفی؛ شکرینه فروش. (منتهی الارب).

شکریة.

[شَ کَ ری یَ] (ع اِمص) بازگشت شتران از چراگاه بهاری. (ناظم الاطباء).(1) || وقت پرشیر شدن ستور از گیاه ربیع، یا عام است. (از منتهی الارب) (آنندراج). پر شدن پستان از شیر، گویند: هذا زمن الشکریة، اذا حفلت الابل من الربیع؛ اکنون هنگام پر شدن پستان از شیر است، وقتی که شتر از چراگاه برگردد. (از اقرب الموارد).
(1) - به نظر میرسد ناظم الاطباء در ترجمهء این کلمه دچار اشتباه شده است بدین معنی که عبارت «هذا زمن الشکریة» را که کتب لغت دیگر در بیان معنی لغت شکریة آورده اند مؤلف فرض کرده که خود معنی شکریة است در صورتی که در اقرب الموارد آمده: امتلاء الضرع من اللبن، یقال: هذا زمن الشکریة.

شکز.

[شَ] (ع مص) سپوختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || درخستن به انگشتان. || رنجانیدن به زبان. || نیزه زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || وطی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شکز.

[شَ کِ] (ع ص) شَکْز. مرد بدخوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شکز.

[شَ] (ع ص) به معنی شَکِز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شَکِز شود.

شک زده.

[شَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) که شک کرده است. که دچار شک و تردید گشته است. (یادداشت مؤلف).
- شک زده بودن؛ دچار شک شدن. (یادداشت مؤلف). شک زده شدن.
- شک زده شدن؛ دچار شک شدن. شک زده بودن. (یادداشت مؤلف). (دهار). کماشة. (دهار).

شکس.

[شَ] (ع اِ) یک روز یا دو روز پیش از طلوع هلال و آن ایام محاق است که دو شب یا سه شب آخر ماه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (ص) مرد دشوارخوی. ج، شُکْس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شکس.

[شَ کِ] (ع ص) مرد دشوارخوی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مرد تندخو. (از اقرب الموارد). بدخوی. دشوارخوی. سرکش. نافرمان بر. شَرِس. سخت. صعب. عسر (در اخلاق). دندان گرد (در معاملات). (یادداشت مؤلف). || مرد بخیل. ج، شُکْس. (منتهی الارب). بخیل. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

شکس.

[شُ] (ع ص) جِ شَکْس. یقال: رجل شکس و رجال شکس، کما یقال رجل صدق و آدم صدق. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جِ شَکِس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به شَکِس شود.

شکس.

[شَ کُ] (ع ص) مرد دشوارخوی. || بخیل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به شَکِس شود.

شکسپیر.

[شِ] (اِخ)(1) ویلیام. بزرگترین شاعر درام نویس انگلستان (متولد استراتفورد 1564، متوفای 1616 م.). از زندگانی وی اطلاعات دقیق در دست نیست. گویند پدرش بازرگانی معروف بود و در آموزش و پرورش سه پسرش کوشش بسیار کرد. شکسپیر در 19سالگی در زادگاه خود با دختری که هشت سال از وی بزرگتر بود ازدواج کرد، ولی این ازدواج ثمره ای جز بدبختی برای او نداشت و او ناگزیر شهر خود را ترک کرد و به لندن رفت و در شهر اخیر مدتی در نهایت فقر روزگار گذرانید و بسبب تهیدستی به نگهبانی اسبان در مقابل درِ تآترها مشغول گردید. علاقهء شدید وی به نمایش موجب شد که در سال 1585 یا 1586م. او را در گروه هنرپیشگان لرد لسستر که اندکی بعد به دریافت عنوان «بازیگران مخصوص ملکه» مفتخر شد بکار گمارند. در سال 1592 در کار بازیگری و نمایشنامه نویسی شهرتی بدست آورد و در سال 1594 نام وی بعنوان یکی از سه بازیگر مهم گروه مزبور برده شده است. این گروه به رهبری یکی از همشهری های شکسپیر رهبری میشد که چند سال بعد تآتر دیگری در لندن تأسیس کرد. شکسپیر در این تآتر با اقتباس از نمایشنامه های باستانی و نمایش نمایشنامه های مضحک افکار عمومی را متوجه خویش کرد و موفقیت بدست آورد... چون خسته و فرسوده شده بود در سال 1611 از تآتر دست کشید و به شهر خود نزد خانوادهء خویش بازگشت و چندی در گمنامی بسر برد. پس از مرگ وی جسدش را بدون تشریفات در کلیسای استراتفورد بخاک سپردند ولی پس از مدتی بر سر گورش آرامگاهی بزرگ ساختند. شکسپیر را پدر نمایشنامه نویسی انگلستان بشمار می آورند. وی موضوع بسیاری از نمایشنامه ها را از تاریخ روم باستان و کتاب پلوتارخ برگزیده و به نیروی تصور و تخیل بصورت تراژدیهای زیبا درآورده است. سبک نویسندگی او به مکتب کلاسیسم تعلق دارد. نمایشنامه های شکسپیر را به تراژدی، کمدی و نمایشنامه های تاریخی تقسیم میکنند، نمایشنامه های اخیر وی ترکیبی از تراژدی و کمدی است. آثار مهم او عبارتند از: اتللو(2)، مکبث(3)، هملت(4)، جولیوس قیصر(5)، رومئو و جولیت(6)، تاجر ونیزی(7)، لیرشاه(8)، رؤیای شب نیمهء تابستان(9)، هنری ششم(10)، دو نجیب زادهء ورونایی(11)، ریچارد سوم(12)، تیتوس آندرونیکوس(13)، جان شاه(14)، ریچارد دوم(15)، هنری چهارم(16)، هیاهوی بسیار برای هیچ(17)، هنری پنجم(18)، تروئیلوس و کرسیدا(19)، آنتونیوس و کلئوپاترا(20)، تیمون آتنی(21)، پریکلس(22)، کوریولانوس(23)، قصهء زمستانی(24)، هنری هشتم(25). اشعار غنایی شکسپیر نیز از شاهکارهای انگلیسی است، از جملهء منظومه های اوست: ونوس و آدونیس(26)، زایر پرشور(27)، غزلیات. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - William Shakespeare.
(2) - Othello.
(3) - Macbeth.
(4) - Hamlet.
(5) - Julius Caesar.
(6) - Romeo and Juliet.
(7) - The Merchant of Venice.
(8) - King Lear.
(9) - A Midsummer Night's Dream.
(10) - Henry VI.
(11) - The Two Gentlemen of Verona.
(12) - Richard III.
(13) - Titus Andronicus.
(14) - King John.
(15) - Richard II.
(16) - Henry IV.
(17) - Much Ado About Nothing.
(18) - Henry V.
(19) - Troilus and Cressida.
(20) - Antony and Cleopatra.
(21) - Timon of Athens.
(22) - Pericles.
(23) - Coriolanus.
(24) - The Winter's Tale.
(25) - Henry VIII.
(26) - Venus and Adonis.
(27) - The Passionate Pilgrim.

شکست.

[شِ کَ] (مص مرخم، اِمص)حاصل بالمصدر شکستن، و با لفظ آمدن و افتادن و افکندن و آوردن و خوردن و کشیدن و بالیدن مستعمل. (آنندراج). کسر. شکستگی. عمل شکستن. نقض. شکسته شدن. (یادداشت مؤلف). شکستن و کسر و انکسار و شکستگی. (ناظم الاطباء) :
گر خِضِر در بحر کشتی را شکست
صد درستی در شکست خضر هست.
مولوی.
خم شکسته آب از آن ناریخته
صد درستی زین شکست انگیخته.مولوی.
چو بینی زبردست را زیردست
نه مردی بود پنجهء خود شکست.(بوستان).
شکست خویش خواهد آبگینه
گرش در سر فتد سنگ آزمایی.امیدی.
بشکست گَرَم دست چه غم کار درست است
کسری ز شکستم نه که افکار درست است.
ملک الشعراء بهار.
- شکست آستین؛ چین و شکنج آن. (از آنندراج).
- شکست دامن؛ چین و شکنج آن. (از آنندراج).
- شکست زلف؛ چین و شکنج آن. (آنندراج).
- شکست شیشه؛ شکستن آن. خرد شدن آن.
- || کنایه از آوازی که از شکسته شدن شیشه بهم رسد و آنرا درنگ خوانند. (آنندراج) :
به دست دل شکنی عاجزم که هر نفسم
شکست شیشهء خاطر به گوش می آید.
شرف الدین شفایی (از آنندراج).
- شکست نامه؛ چین و شکنج آن. (آنندراج).
- شکست و بست؛ رتق و فتق. حل و عقد. بحث و جدل و مناظره : او کسی است که در حکم بر او غلبه نمیتوان کرد و در شکست و بست با او گفتگو و برابری نمی توان نمود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص310).
|| تَرَک. (ناظم الاطباء). شکاف.
- شکست پیدا کردن؛ ترکیدن. ترک و شکاف برداشتن دیوار و بنا. (یادداشت مؤلف).
- شکست یافتن؛ شکست خوردن. مغلوب شدن. منهزم شدن. (از یادداشت مؤلف).
|| (مص مرخم، اِمص) مغلوبیت. مغلوبی. مقابل پیروزی. مقابل فتح. مغلوبیت در جنگ. (یادداشت مؤلف). تار و مار کردن. پراکندن :
وز اویست پیروزی و هم شکست
به نیک و به بد زو بود کام و دست.فردوسی.
اگر نیستی جز شکست همای
خردمند را دل برفتی ز جای.فردوسی.
با شکستم(1) زین خران گرچه درست از من شدند
خوانده ای تا عیسی از مقعد چه دید آخر زیان.
خاقانی.
چو شکستی نبود جانان را
ما زبهر شکست آمده ایم.عطار.
با چون خودی درافکن اگر پنجه میکنی
ما خود شکسته ایم چه باشد شکست ما.
سعدی.
- شکست پذیر؛ قابل شکست. که شکست و آسیب پذیرد. شکستنی. مغلوب شدنی. (یادداشت مؤلف).
- شکست جستن؛ مغلوبیت خواستن :
ششم گفت بر مردم زیردست
مبادا که جوییم هرگز شکست.فردوسی.
- شکست فاحش؛ پراکندن و سخت مغلوب ساختن. (ناظم الاطباء). هزیمت با افتضاخ و رسوایی.
- شکست کشیدن؛ شکست دیدن. شکست خوردن. شکسته شدن :
بی مغز جز شکست ز دولت نمی کشد
از سایهء هما چه برد بهره استخوان.
بیدل (از آنندراج).
- شکست ناپذیر؛ غیرقابل شکست. که شکست نخورد. پیروز و غالب. (یادداشت مؤلف).
|| هزیمت و انهزام. (از ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف) : نزدیک بود که کار بزرگ شود و شکست رخنه کند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص312). ابره؛ شکست در کارزار. هزیمة، هزیمی؛ شکست لشکر. (منتهی الارب). || رخنه. خلل. (یادداشت مؤلف). نابسامانی. عدم انتظام :
چو در پادشاهی بدیدی شکست
ز لشکر گر از مردم زیردست
سبک دامن داد برتافتی
گذشته بجستی و دریافتی.فردوسی.
|| ناراحتی. آزردگی. رنجش. ناتوانی. ضعف. تباهی. نابودی. (از یادداشت مؤلف). نقصان. (ناظم الاطباء) :
دردا که ازبرای شکست وجود من
سوی عدم شد آن خلف روح پیکرم.
خاقانی.
- شکست آوردن؛ خلل رساندن. مقابل بستن :
به جبر خاطر ما کوش کاین کلاه نمد
بسا شکست که با افسر شهی آورد.حافظ.
- شکست در دل و در پشت بودن؛ رنجیده و آزرده دل بودن. مغلوب و ناتوان شدن :
حساد ترا در دل و در پشت شکست است.
سوزنی.
|| سرشکستگی. سرافکندگی. شرمساری. ناکامی. عدم توفیق. خلاف موفقیت. خلاف کامیابی. ورشکستگی :
شکست تو جوید همی زآن سخن
همان تا به پیش تو گردد کهن.
فردوسی.
مگر بند کز بند عاری بود
شکستی بود زشت کاری بود.فردوسی.
بخوانی مرا بر تو باشد شکست
که یزدان پرستم نه خسروپرست.فردوسی.
بهو پیش شد باز خنجر به دست
همی گفت تا کی بود این شکست.اسدی.
دل از بیوفائی و طبع از نهیب
رخان از شکست و زبان از فریب.اسدی.
آنرا چه خطاییست که رفتار صواب است
وآنرا چه شکستی است که گفتار درست است.
ملک الشعراء بهار.
|| زیان و تنزل و خسارت. (ناظم الاطباء). زیان. خسارت. (فرهنگ فارسی معین). بیرونقی :
ستد و داد جز به پیشادست
داوری باشد و زیان و شکست.لبیبی.
- شکست قیمت؛ کنایه از کم شدن بها از نرخ اول. (آنندراج) :
ز ناپسندی مردم عزیز خویشتنم
بود گرانی ما از شکست قیمت ما.
ملاقاسم (از آنندراج).
- شکست کار؛ کنایه از بی رونقی. (آنندراج) :
زهی طغیان حسنت بر شکست کار من باعث
ظهورت بر زوال عقل دعوی دار من باید.
محتشم کاشی (از آنندراج).
شکست کار دل من از اوست کآینه را
خدا چو چشم بد از چهرهء تو دور کند.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
- شکست کار و بار؛ بیرونقی و کسادی کار. (از آنندراج).
|| شرم و حیا و خجالت. || غضب و خشم. || اکل. || تخلیهء شکم. || استفراغ. (ناظم الاطباء). || (ن مف) هر چیز شکسته و مکسور و خردشده و کاسته. (ناظم الاطباء). || پیر و سالخورده و ناهموار. (ناظم الاطباء).
- دل شکست؛ دل شکسته. (ناظم الاطباء).
- || اعراض کرده. (از ناظم الاطباء). || (اِمص) (اصطلاح زمین شناسی) گسیختگی سنگها و جدا شدن آنها. (لغات فرهنگستان) (فرهنگ فارسی معین).
(1) - ایهام به معنی اصلی هم دارد.

شکست آمدن.

[شِ کَ مَ دَ] (مص مرکب) شکست رسیدن. مغلوبیت دست دادن. هزیمت یافتن. (یادداشت مؤلف) :
به چیزی که بر ما نیاید شکست
بکوشید و با آن بسایید دست.فردوسی.
به یک رزم کآمد شما را شکست
کشیدید یکباره از جنگ دست.فردوسی.
شگفت است کآمد بر ایشان شکست
سپهبد مباد ایچ با رای پست.فردوسی.
شب آمد درآمد به دارا شکست
سکندر میان تاختن را ببست.فردوسی.
- شکست اندرآمدن به کسی (نیرویی)؛مغلوب شدن وی. شکست خوردن او :
کنون روز من بر سر آمد همی
به نیرو شکست اندرآمد همی.فردوسی.
به هشتم به مصر اندرآمد شکست
سکندر سر راه ایشان ببست.فردوسی.
- || قرین نابسامانی و خلل و بی نظمی شدن او :
چو لختی برآمد بر این روزگار
شکست اندرآمد به آموزگار.فردوسی.
|| رنجش و آزردگی رسیدن. رنجیدگی یافتن. (یادداشت مؤلف).
- شکست در دل آمدن؛ رنج و اندوه شدید آمدن :
همیدون چو او زد به سر بر دو دست
تو گفتی مرا در دل آمد شکست.فردوسی.
|| رخنه و خلل پیدا شدن. نقصان یافتن. فساد و ضعف و تباهی و رکود پدید آمدن. (از یادداشت مؤلف). خلل رسیدن. شکستگی و رخنه پدید آمدن. اختلال و نابسامانی دست دادن.
- شکست اندر آمدن به چیزی؛ رخنه و خلل پدید آمدن در آن چیز :
همی بود بر تخت زر چار ماه
به پنجم شکست اندرآمد به گاه.فردوسی.
- شکست به بازار درآمدن؛ کاسدی آن. از رونق افتادن آن :
به بازار دهقان درآمد شکست
نگهبان گلبن در باغ بست.نظامی.

شکست آوردن.

[شِ کَ وَ دَ] (مص مرکب) مغلوب ساختن. چیره گشتن. شکست دادن :
که شاید به رستم شکست آورد
سر نامدارش به دست آورد.فردوسی.
گر این دستگه را به دست آوریم
بر اقلیم عالم شکست آوریم.نظامی.
گریزنده چون ره به دست آورد
به کوشندگان بر شکست آورد.نظامی.
به گرگی ز گرگان توانیم رست
که بر جهل جز جهل نارد شکست.نظامی.
|| قرین خفت و خواری ساختن. سرشکسته و شرمسار کردن :
شبستان ما گر به دست آورد
بر این نامداران شکست آورد.فردوسی.
- شکست آوردن (اندرآوردن) به کار کسی؛کار او را از رونق انداختن. وی را زبون و ناتوان کردن :
بدو گشته بدخواه او چیره دست
به کارش درآورده گیتی شکست.فردوسی.
منی چون بپیوست با کردگار
شکست اندرآورد و برگشت کار.فردوسی.
|| بیرونق ساختن. از ارزش انداختن. بی ارج و بی ارزش کردن. بی اعتبار ساختن. بی رونق کردن.
- شکست آوردن در عهد؛ شکستن پیمان. نقض عهد و پیمان. (از یادداشت مؤلف) :
چو من دست بهرام گیرم بدست
وزآن پس به عهد اندر آرم شکست.
فردوسی.
نیارد شکست اندرین عهد من
نکوشد که حنظل کند شهد من.فردوسی.
که هر کس که بوده ست یزدان پرست
نیاورد در عهد شاهان شکست.فردوسی.
- به دین شکست آوردن؛ از رونق انداختن آن. از اعتبار و اهمیت آن کاستن :
که هر کس که آرد بدین دین شکست
دلش تاب گیرد شود بت پرست.فردوسی.

شکستان.

[شِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهور و میلانی بخش خشت شهرستان کازرون. آب از چشمه. سکنهء آن 150 تن است. محصول عمده آن غلات میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شکستان.

[شِ کِ] (اِخ) نام موضعی مجاور سمرقند، و ابراهیم شکستانی محدث از آنجاست. (یادداشت مؤلف).

شکستانی.

[شِ کِ] (ص نسبی) منسوب است به شکستان که از قراء اسحاق و کسانیهء سغد میباشد. (از انساب سمعانی).

شکست افتادن.

[شِ کَ اُ دَ] (مص مرکب) شکست و مغلوبیت حاصل شدن. هزیمت رسیدن. (از یادداشت مؤلف) :
بدانست کافتاد خواهد شکست
سبک نزد شه رفت زیچی بدست.اسدی.
- شکست بر کسی افتادن؛ مغلوب شدن وی :چون پیغمبر هجرت کرد نخستین حرب بدر بود چون شکست بر کافران افتاد پیران مکه گفتند... (قصص الانبیاء ص226).
- شکست بر لشکر (صف) دل افتادن؛آزرده خاطر شدن :
شبیخون غم آمد بر ره دل
شکست افتاد بر لشکرگه دل.نظامی.
سخن درست بگویم که چون دلی بشکست
شکست در صف دلهای دوستان افتاد.؟

شکست برداشتن.

[شِ کَ بَ تَ] (مص مرکب) ترک و شکاف برداشتن بنا و مایل به ویرانی گردیدن. ترک و غاچ برداشتن. آثار ویرانی چون شکاف و خسف در بنایی پدیدار شدن. (یادداشت مؤلف).
- شکست برداشتن سقف (دیوار)؛ ترک برداشتن آن. (یادداشت مؤلف).

شکست خوردن.

[شِ کَ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) انهزام. شکست یافتن. شکست دیدن. مغلوب شدن. (یادداشت مؤلف). منهزم شدن. (زمخشری) (ناظم الاطباء). انهزام یافتن و متفرق و پریشان گشتن. (ناظم الاطباء).
-امثال: جنگ را یک تن میکند شکست را یک تن میخورد. (امثال و حکم دهخدا).
دوثة: اقبان؛ شکست خوردن از دشمن. اکصاص. کفأ؛ شکست خوردن قوم. عبعبة. کشف. هب. هبوب. (منتهی الارب). || چاک خوردن. ترک برداشتن. شکاف پیدا کردن بنا و غیره. (از یادداشت مؤلف).

شکست خورده.

[شِ کَ خوَرْ / خُرْ دَ / دِ] (ن مف مرکب) منهزم. شکست یافته: لشکر شکست خورده؛ مغلوب. (یادداشت مؤلف). کاغی. (منتهی الارب). هزیمت یافته و فرارکرده از جنگ. (ناظم الاطباء). و رجوع به شکست خوردن شود. || ترکیده و ترک خورده. (ناظم الاطباء).

شکست دادن.

[شِ کَ دَ] (مص مرکب)شکستن :
به دست غلامان مستش دهم
به چوب شبانان شکستش دهم.نظامی.
|| منهزم کردن. مغلوب کردن. هزیمت دادن. دچار شکست ساختن: هزم، هزیمت؛ شکست دادن لشکر دشمن را. (از یادداشت مؤلف). منهزم کردن. (ناظم الاطباء).

شکست رسیدن.

[شِ کَ رَ / رِ دَ] (مص مرکب) شکست آمدن. دچار شکست شدن.
- شکست به جان رسیدن؛ حرمان و نومیدی دست دادن :
نه امّید عقبی نه دنیا به دست
ز هر دو رسیده به جانم شکست.فردوسی.
و رجوع به شکست آمدن شود.

شکستگی.

[شِ کَ تَ / تِ] (حامص)حالت و چگونگی شکسته. کسر. شکستن. تکسر. خنث. (یادداشت مؤلف). کسر و انکسار. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
چون زمین بر شکستگی است چرا
آسمان بی تفاوتست و فطور.ناصرخسرو.
|| ناسره بودن مسکوک فلزی :
سفال را به تپانچه زدن به بانگ آرند
به بانگ گردد پیدا شکستگی ز درست.
رشیدی سمرقندی.
بکن معامله ای وین دل شکسته بخر
که با شکستگی(1) ارزد به صدهزار درست.
حافظ.
|| شکستن استخوان. تفرق اتصال استخوان (در طب). (یادداشت مؤلف) : مر، داروییست که شکستگیها ببندد و بیماریها و جراحتها به راحتها رساند و درست کند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). بیشتر شکستگی ها که مخالف و ناهموار افتد از قرحه خالی نباشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). ماءالشعیر... سود دارد... شکستگی... را. (نوروزنامه).
زَاصحاب خویش چون سگ کهف اندر آن حرم
آه از شکستگیّ سر و پا برآورم.خاقانی.
جبره؛ چوبها که بر شکستگی بندند. (دهار). دامغه؛ شکستگی سر که به دماغ رسد. خزله؛ شکستگی پشت. (منتهی الارب). || شکن. چین. (یادداشت مؤلف) :
چون زلف بتان شکستگی عادت کن
تا صید هزار دل کنی در نفسی.خاقانی(2).
|| (اِ) دره. (یادداشت مؤلف). بریدگی و پستی که بر اثر عبور سیل یا زلزله یا عوامل دیگر پیدا شود در زمین. جر : چدغل، ناحیتی است از فرغانه و اندر میان کوهها و شکستگی ها نهاده، اندر وی شهرکهاست و دههای بسیار. (حدود العالم). بتمان، ناحیتی است اندر کوهها و شکستگی ها از حدود سروشنه. (حدود العالم). غور، ناحیتی است اندر میان کوهها و شکستگی ها. (حدود العالم). یک گروه بر کران دریا باشند و دیگر گروه اندر کوهها و شکستگیها. (حدود العالم). زاشت، اندر کوهها و شکستگی ها اندر میان بتمان و ختلان نهاده. (حدود العالم). || (حامص) لکنت. گرفتن زبان. شکستگی زبان. پی را بی و شین را سین و «ر» را لام و جز آن گفتن. (یادداشت مؤلف) : هارون گفت زبانش اندک شکستگی داشت و نام وی موسی بود. (قصص الانبیاء ص98). تفرک؛ شکستگی پیدا گردیدن در کلام و رفتار. لغلغة؛ شکستگی زبان. (منتهی الارب). لکنت؛ شکستگی زبان. (دهار). حرف سین را تاء گفتن یا راء را غین یا لام یا باء، یا حرفی را بجای حرفی دیگر. (منتهی الارب). || پیری سخت. ضعف و سستی پیر یا بیمار: ضنی؛ پیری و شکستگی. (یادداشت مؤلف) :
از پیری و شکستگیت هیچ بار نیست
چون دولت جوان خداوندگار نیست.سعدی.
|| عجز و ناتوانی و شکست و انکسار. فتور و ضعف. (یادداشت مؤلف). سستی و ناتوانی و ضعف. (ناظم الاطباء) : گفتم خداوندا آن چه بود که ترا نبود گفت بیچارگی و عجز و نیاز و خواری و شکستگی. (تذکرة الاولیاء عطار). گفتند درویشی چیست؟ گفت: به حضرت خدای شکستگی عرضه کردن. (تذکرة الاولیاء عطار). چنانکه آن سید بامداد دو کلمه دعا از سر شکستگی گفت همه چیزش دادند. (المعارف). ناگاه آوازی به گوش من رسید: وقت نیامد که از هوی بازآیی و روی به حضرت ما آری... در آن حال شکستگی دو رکعت نماز گزاردم. (انیس الطالبین ص16). من از راه شکستگی و نیاز هر دو دست برداشته بودم و آمین میگفتم. (انیس الطالبین ص29). || فروتنی. خضوع : نیم روز صحبت و خدمت او چندان اثر کرده است که چندان به عمرها ریاضت و نصیحت پیران مشفق... شکستگی و تهذیب و تأدیب حاصل نتواند آمدن. (اسرار التوحید ص82). نقل است که چنان شکستگی داشت که در هرکه نگریستی او را از خود بهتر دانستی. (تذکرة الاولیاء عطار ج1 ص35). || کآب، کابة، کأبة؛ شکستگی و بدحالی از اندوه و غم. (منتهی الارب). آزردگی و رنجش و ملالت و اندوه و غمگینی و دردمندی و رنج. (ناظم الاطباء) :
آنجا که بود شکستگیها
صبر است کلید بستگی ها.امیرخسرو.
یکی به من بین کز بس شکستگی، طبعم
همی نیارد یک شعر استوار آورد.
ملک الشعراء بهار).
- دل شکستگی؛ حزن و اندوه. (از ناظم الاطباء).
- || درماندگی. (ناظم الاطباء).
|| ترک. || گسیختگی. || اعراض. || شکست و هزیمت و انهزام. (ناظم الاطباء).
- ورشکستگی؛ ورشکسته شدن. ناروا شدن کار تجارت. زیان بیش از سود شدن و کسر آوردن تاجر. و رجوع به همین ماده شود.
- ورشکستگی به تقصیر؛ ورشکستگی که از روی عدم سوء نیت از قبیل زیاده روی در خرج باشد. (از فرهنگ حقوقی).
- ورشکستگی به تقلب؛ ورشکستگی که مقرون به سوء نیت و کلاهبرداری باشد. مقابل ورشکستگی به تقصیر. (فرهنگ حقوقی).
(1) - به معنی مجازی هم ایهام دارد.
(2) - به بابا افضل کاشی نیز نسبت داده شده است.

شکست مکست.

[شِ کَ مِ کَ] (ص مرکب، از اتباع) ترهات و چیزهای بیهوده. (ناظم الاطباء). شکست و مکست.

شکستن.

[شِ کَ تَ] (مص) چیزی را چندین پاره کردن و خرد کردن و ریزریز کردن. (ناظم الاطباء). خرد کردن. قطعه قطعه کردن. پاره پاره کردن. کسر. اشکستن. بشکستن. تفتیت. وطس. هدّ. فضّ. وقم. اسم مصدر از آن شکنش است که مرخم آن شکن مستعمل است. (یادداشت مؤلف). اکتسار. (منتهی الارب). اهتصار. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (دهار). اهتضاض. (منتهی الارب) (دهار) (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). تهشم. انامة. (منتهی الارب). تبر. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). تبتیر. تکدیة. حذّ. (منتهی الارب). جشّ. (منتهی الارب) (دهار) (تاج المصادر بیهقی). حطم. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). رضرضة. (تاج المصادر بیهقی). شقح. طحطحة. طحطاح. (منتهی الارب). غشم. (تاج المصادر بیهقی). فدغ. فرصمة. فرناة. قرصمة. قعش. کبت. کَدْهْ. (منتهی الارب). کسر. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). لثّ. (منتهی الارب). وثم. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). وصم. (تاج المصادر بیهقی). وطی. (منتهی الارب). وهط. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (دهار) :
اگر بیند به خواب اندر قرابه
زنی را بشکند میخ کلابه.طیان.
که سهل است لعل بدخشان شکست
شکسته نشاید دگرباره بست.سعدی.
خار بدرودن به مژگان سنگ بشکستن به دست
خار خاییدن به دندان کوه برکندن به چنگ.
هاتف اصفهانی.
قصف، کسر؛ شکستن چیزی را. (منتهی الارب). لثم؛ شکستن شتر سنگ را به پای. (تاج المصادر بیهقی). قصم؛ شکستن چیزی را و جدا کردن. مقس؛ شکستن چیزی را. قصد؛ شکستن چیزی که به نصف رسد. کرکرة؛ شکستن دانه. کزم؛ شکستن با دندان پیشین چیزی را و برآوردن آنچه در اندرون آن چیز است به منظور خوردن. کسم؛ شکستن به دست. سخن؛ شکستن سنگ را. غضف؛ شکستن چوب را. فتّ؛ شکستن به انگشتان. (منتهی الارب). قضم؛ شکستن بی جدا کردن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). وصم؛ شکستن و معیوب کردن. (دهار). هتو؛ شکستن چیزی را زیر پای. (منتهی الارب).
- اندرشکستن؛ در بیت زیر از فردوسی ظاهراً به معنی ترتیب دادن، اختصاص دادن، منحصر و محدود کردن است :
ز پهلو همه موبدان را بخواند
سخنهای بایسته چندی براند
دو هفته در بار دادن ببست
بنوّی یکی دفتر اندر شکست
بفرمود خسرو به روزی دهان
که گوئید نام کهان و مهان
سزاوار بنوشت نام گوان
چنان چون بود درخور پهلوان.فردوسی.
- برشکستن؛ خرد کردن. شکستن. (یادداشت مؤلف) :
کنون پیریم کرد کوتاه دست
همه مهرهء نیرویم برشکست.فردوسی.
- || شکست دادن. منهزم ساختن. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شکستن در معنی منهزم ساختن شود.
- بر هم شکستن؛ درهم شکستن. بردریدن. خرد کردن. شکستن. گسستن. (یادداشت مؤلف) :
غل و بند بر هم شکستم همه
دوان آمدم پیش شاه رمه.فردوسی.
- به هم درشکستن؛ خرد کردن. در هم کوبیدن. در هم شکستن :
بزد بر سر دیو چون پیل مست
سر و مغز و پایش به هم درشکست.
منوچهری.
رگها ببردْشان ستخوانها بکندْشان
پشت و سر و پهلوی به هم درشکندْشان.
منوچهری.
کرسی شش گوشه بهم درشکن
منبر نه پایه بهم درفکن.نظامی.
- || خرد شدن. در هم شکسته شدن :
فلک را سلاسل ز هم برگسست
زمین را مفاصل به هم درشکست.نظامی.
- پست شکستن؛ سخت خرد و در هم شکسته شدن مردی :
به چاه اندر افتاد و بشکست پست
شد آن نیکدل مرد(1) یزدان پرست.فردوسی.
- پل بر سر کسی (بر کسی) شکستن؛ او را نومید و آزرده و مغلوب کردن. (از یادداشت مؤلف) :
آسمان پل بر سر آن خاکیان خواهد شکست
کآبروی اندر ره آن دلستان افشانده اند.
خاقانی.
در پی جانم سحر از جوی جست
تشنه کشی کرد و بر او پل شکست.نظامی.
- تازیانه بر سر کسی شکستن؛ سخت تنبیه کردن او را. سخت زدن او را با تازیانه :
آنرا که تو تازیانه بر سر شکنی
به زآنکه ببینی و عنان برشکنی.سعدی.
- تخم لق در دهان کسی شکستن؛ به نویدگونه ای کسی را به طمع خام انداختن. (امثال و حکم دهخدا).
- تیغ حجت در حلق کسی شکستن؛ مغلوب کردن وی به دلیل و حجت :
تیغ حجت به روز روشن
در حلق امام تو شکستم.ناصرخسرو.
- جناب شکستن؛ جناغ کشیدن. (یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیب جناغ شکستن شود.
- جناغ شکستن؛ جناغ بستن. (یادداشت مؤلف). رجوع به مادهء بستن شود.
- خار در راه (ره) کسی شکستن؛ کارشکنی کردن برای او :
مرا تا خار در ره می شکستی
کمان در کار ده ده می شکستی.نظامی.
- درشکستن؛ شکستن. رجوع به در هم شکستن شود.
- در هم شکستن؛ خرد کردن. بریدن. ریزریز کردن. (یادداشت مؤلف) :
بارگاه زاهدان در هم نورد
کارگاه صوفیان در هم شکن.سعدی.
بفرمود در هم شکستند خرد
مبدل شد آن عیش صافی به دُرد.سعدی.
- || شکسته شدن. به هم خوردن :
گر سما چون میم نام او نبودی از نخست
همچو سین در هم شکستی تاکنون سقف سما.
خاقانی.
- سر و دست شکستن برای چیزی؛ سخت مرغوب و مطلوب همه بودن آن چیز. (یادداشت مؤلف).
- شکستن تخمه، تخمه شکستن؛ بیرون کردن مغز آن با دندان و خوردن. پوست باز کردن و خوردن آن با دندان. (یادداشت مؤلف).
- شکستن چیزی را بر سر کسی؛ زدن بر سر وی. زدن بر سر او و شکستن. (یادداشت مؤلف). زدن آن چیز بر سر کسی تا خرد بشکند، و آن نوعی از کیفر دادن و شکنجه کردن است که در قدیم معمول بود :
بدین تاج و تخت اندر آتش زنند
همه زیورش بر سرش بشکنند.فردوسی.
- شکستن کاسه و کوزه بر سر کسی؛ گناه امر یا حادثه ای را بر گردن او انداختن. او را در آن کار مقصر جلوه دادن.
- شکستن گُل؛ چیدن گل. (آنندراج از سراج المحققین).
- فروشکستن؛ شکستن. برشکستن. و رجوع به مادهء فروشکستن شود.
|| شکسته شدن (لازم). (ناظم الاطباء). ضد درست بودن. انکسار. منفصل شدن چیزی خشک با آوازی چون چوب و سنگ :
برآمد به سنگ گران سنگ خرد
همین و همان سنگ بشکست خرد.
فردوسی.
جغد که با باز و با پلنگ [ کلنگ؟ ] بکوشد
بشکندش پرّ و مرز گردد لت لت.عسجدی.
تا یکی خم بشکند ریزه شود سیصد سبو
تا مرَد پیری به پیش او مرَد سیصد جوان.
عسجدی.
من به صنعت چون مه گردون شوم
نشکنم ور بشکنم افزون شوم.نظامی.
کوزه بودش آب می نامد بدست
آب را چون یافت کوزه خود شکست.
مولوی.
سازم شکست بی تو و عمرم تباه گشت
اکنون به یاد روی تو تنها نشسته ام.
ناصر نظمی.
- امثال: سبو به راه آب میشکند. (امثال و حکم دهخدا).
قلم اینجا رسید و سر بشکست. (امثال و حکم دهخدا).
- شکستن پشت کسی؛ انکسار ظَهْر وی. خرد شدن استخوانهای پشت او.
- || از بار غم دوتا شدن پشت وی. (فرهنگ فارسی معین).
- شکستن موج؛ خوردن آن به صخره های ساحل دریا و یا مانع دیگر و برگشتن آن.
|| خراب کردن. ویران ساختن (بنا را).
- شکستن بنا؛ هدم و خرب بنا. منهدم کردن آن. (یادداشت مؤلف): ضعضعة؛ شکستن بنا را و پست و خراب کردن. تهدیم. (منتهی الارب). هدّ. (تاج المصادر بیهقی). هدم. هجّ، هجیج؛ شکستن خانه را و ویران کردن. هور؛ شکستن بنا را. (منتهی الارب) :
سیل غم تو بر دل آباد من گذشت
هر سو بنای خانهء صبر و سکون شکست.
؟ (از آنندراج).
- || منهدم شدن بنا. (یادداشت مؤلف).
|| افتادن. خراب شدن. منهدم گشتن. انهدام. سقوط کردن. (یادداشت مؤلف) : دیواری بشکند و خانه ای بیفتد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- شکستن بند؛ خراب شدن آن. آب بردن آن. (یادداشت مؤلف) :
آب اگر چه کمترک نیرو کند
بند و ورغ سست و پوده بشکند(2).رودکی.
- شکستن جاده (راه)؛ خراب شدن وی. (یادداشت مؤلف).
- شکستن سد؛ ویران شدن آن. (یادداشت مؤلف).
|| شکستگی در استخوانها و اعضای بدن پدید آوردن. خرد کردن استخوان عضو کسی :
به نیرو بینداختی شان ز دست
سر و گردن و پشت شان می شکست.
فردوسی.
همان گردن شاه مازندران
همه مهره بشکن به گرز گران.فردوسی.
از آن پس که من گردن ژنده پیل
شکستم فکنده به دریای نیل.فردوسی.
دو چیزش برکن و دو بشکن
مندیش ز غلغل و غرنبه
دندانْش به گاز و دیده بَانگشت
پهلو به دبوس و سر به چنبه.لبیبی.
یکی فتنه دید از طرف برشکست
یکی در میان آمد و سر شکست.
(بوستان).
اهتیاض؛ شکستن استخوان. تعلقه؛ شکستن استخوان و مانند آن. (منتهی الارب). جنب؛ شکستن پهلوی کسی را. (تاج المصادر بیهقی). فخد؛ شکستن ران کسی را. فدش، فثغ؛ شکستن سر کسی را. (منتهی الارب). لعلعه؛ شکستن استخوان. (تاج المصادر بیهقی). مقط؛ شکستن گردن کسی را. هیض؛ شکستن استخوان از پس جبر. (منتهی الارب).
- شکستن دست کسی؛ خرد کردن استخوان دست وی. (یادداشت مؤلف) :
هم اندرزمان اسب بر پای جست
بزد جفته و دست شیده شکست(3).فردوسی.
- || خرد شدن استخوان دست وی. (یادداشت مؤلف) :
چنین گفت پس زن که چون دست اوی
شکسته ست در جنگ آن نامجوی.فردوسی.
اسب تندی کرد از قضای آمده بیفتاد هم بر جانب افگار و دستش بشکست. (تاریخ بیهقی).
بشکند دستی که خم در گردن یاری نشد
کور به چشمی که لذت یاب دیداری نشد.
زیب النساء (مخفی).
شکست دستی کز خامه بس نگار آورد
نگارها ز سر کلک زرنگار آورد
شکست دستی کاندر پرند روم و طراز
هزار سحر مبین هر دم آشکار آورد
شکست دستی کز شاهدان حجلهء طبع
بت بهار در ایوان نوبهار آورد.
ادیب الممالک فراهانی (در شکستن دست بهار).
بشکست گرم دست چه غم کار درست است
کسری ز شکستم نه که افکار درست است
گر دست چپم بشکست ای خواجه غمی نیست
در دست دگر کلک گهربار درست است.
ملک الشعراء بهار (در جواب ادیب الممالک).
- || هتک حرمت (کسی) کردن. (زمخشری). کاستن از حرمت وی.
- شکستن شتر؛ قلم شدن پای او. شکسته شدن پای او که همیشه باعث مرگ اوست. افتادن شتر و گسستن استخوان پای یا دست او. خرد شدن اندامی از شتر: ده شتر او در راه شکست. (یادداشت مؤلف).
|| شکافتن و دریدن. (از ناظم الاطباء). پاره کردن. دریدن. بردریدن. (یادداشت مؤلف) :
وگر کوه باشد ز بن برکنیم
به خنجر دل دشمنان بشکنیم.فردوسی.
|| بگسستن. پاره کردن. (یادداشت مؤلف) :
برآوردن کام امّیدوار
به از قید بندی شکستن هزار.(بوستان).
- بند کسی را شکستن (برشکستن)، از بند -شکستن کسی را؛ آزاد ساختن وی از بند. رها کردن وی. زنجیر و بند وی را از هم گسستن :
نبیرهء فریدون فرخ منم
ز بند کمندت همی بشکنم.فردوسی.
دوستان را بند بشکن، دوست پرور، خوان ببخش
دشمن و اعدا شکن، بر دار کن، کین آزمای.
منوچهری.
مرغ جان من در این خاکی قفس محبوس توست
هم تو بالش برگشا و هم تو بندش برشکن.
خاقانی.
|| خم دادن بطوری که از هم جدا نشود، چون شکستن دامن و زلف و مانند آن. (آنندراج). دوتو کردن، چنانکه موی را. شکن دادن. تا کردن. با هم آوردن. فراهم آوردن. (یادداشت مؤلف). تا زدن: شکستن زلف، زلف شکسته. (فرهنگ فارسی معین). دوتا کردن. دوته شدن. لوله کردن :
پوپویک پیکی نامه زده اندر سر خویش
نامه گه باز کند گه شکند بر شکنا.
منوچهری.
جعدی به رخ سمن شکسته
دست چمن از بنفشه بسته.
شیخ ابوالفیض فیضی (از آنندراج).
- به هم اندرشکستن؛ دوتو کردن. بهم فروبردن. تا کردن. (یادداشت مؤلف) :
راست چون پیکان نامه بسر اندربزند
نامه گه باز کند گه بهم اندرشکند.منوچهری.
- به هم برشکستن زلف؛ فراهم آوردن. با هم آوردن. شکن دادن. (یادداشت مؤلف) :
تا جعدهای زلف بهم برشکسته ای
بس توبه های ما که بهم درشکسته ای.
خاقانی.
- شکستن چشم کسی را؛ فروخواباندن چشم کسی. تیره و تار کردن بینایی کسی :
گاه بدوزیم چشم از تو ز بیم رقیب
گه به نظر بشکنیم چشم رقیب تو را.
خاقانی.
- || (لازم) نابینا شدن چشم. (آنندراج) :
ترسم ز گریه چشم گهربار بشکند
این کاسهء گدایی دیدار بشکند.
صائب (از آنندراج).
طرفسة؛ تیز نگریستن و بشکستن نگاه را. طرفشة؛ نگریستن و بشکستن نگاه را. (منتهی الارب).
- شکستن طره (زلف)؛ خم دادن آن. دوتا کردن آن. (یادداشت مؤلف). تا کردن و به یکسو نهادن طره (زلف). (فرهنگ فارسی معین) :
هرگز نگار طره بهنجار نشکند
تا بار عشق، پشت خرد، زار نشکند.
محمدبن ابی بکر نسفی.
زلف بر طرف کله بشکستی.؟
- شکستن (برشکستن) کلاه؛ برزدن قسمتی از آن تا از روی و چهره بیشتر مرئی گردد. (یادداشت مؤلف) :
یغمای عقل و دین را بیرون خرام سرمست
در سر کلاه بشکن در بر قبا بگردان.حافظ.
به باد ده سر و دستار عالمی یعنی
کلاه گوشه به آیین دلبری بشکن.حافظ.
گوشه گیران انتظار جلوهء خوش میکنند
برشکن طرف کلاه و برقع از رخ برفکن.
حافظ.
- عنان برشکستن؛ کنایه از عطف عنان کردن یعنی به چپ یا راست برگرداندن اسب یا روی برتافتن و برگشتن اسب :
آنرا که تو تازیانه بر سر شکنی
به زآنکه ببینی و عنان برشکنی.نظامی.
|| خم شدن. (آنندراج). دوتا شدن. دوتو شدن. لوله شدن.
- در هم شکستن؛ خمیدن و دوتا شدن از اندوه :
چو برگفت این سخن بانو به شیرین
ز غم در هم شکست آن سرو سیمین.
نظامی.
|| از هم جدا شدن. || از هم جدا کردن. (آنندراج) (بهار عجم). از هم جدا کردن چنانکه دو لب پستهء بشکفته را. (یادداشت مؤلف). فاصله انداختن. قطع کردن :
منم خوکرده با بوسش چنان چون باز بر مسته
چنان بانگ آرم از بوسش چنان چون بشکنی پسته.
رودکی.
که برگیرد آنرا که تو بفکنی
که پیوندد آنرا که تو بشکنی.فردوسی.
به نیزه کرگدن را برکند شاخ
به زوبین بشکند سیمرغ را پر.فرخی.
دانه کن این عقد شب افروز را
پر شکن این مرغ شب و روز را.نظامی.
- دل از راستی شکستن؛ دل از راستی برکندن. از راستی روگردان شدن :
کزین پس دل از راستی نشکنیم
همه بیخ کژّی ز بن برکنیم.فردوسی.
- شکستن پیوستگی؛ جدا ساختن آن.
- || جدایی انداختن بین خویش و پیوند. قطع پیوند میان دو دوست یا دو دسته. (از یادداشت مؤلف) :
میان دو تن جنگ و کین افکند
بکوشد که پیوستگی بشکند.فردوسی.
|| برگرفتن. برداشتن. شکستن مُهر درِ انبار و غیره. (یادداشت مؤلف).
- شکستن مُهر چیزی؛ گشودن آنرا. باز کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- شکستن مُهر تَنگ شکر؛ کنایه از بوسیدن لب معشوق است :
ملک بر تَنگ شکّر مُهر بشکست
که شکّر در دهان باید نه در دست.نظامی.
|| خوردن. (ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج). خوردن: طوطی شکرشکن. (یادداشت مؤلف).
- شکر شکستن؛ شکر خوردن. (یادداشت مؤلف). رجوع به مادهء شکر شود.
- شکستن ناشتا، ناشتا شکستن؛ استیکاث. چیزی ناشتا خوردن. چیزی بار اول به روز یا پس از مدتی گرسنگی خوردن. (یادداشت مؤلف) :
بر خوان لب نانی نشد شکسته
یک تن نشکستیم ناشتا را.سوزنی.
و رجوع به ترکیب ناهار شکستن شود.
- شکستن نان؛ کنایه از طعام خوردن و قبول دعوت کردن. (یادداشت مؤلف) : چه باشد اگر نانی بر خوان ما بشکنی و انگشت بر نمکدان ما زنی. (مقامات حمیدی).
- || ثرد. اشکنه کردن. ثرید کردن. ترید کردن آن. (یادداشت مؤلف) : نان مغسول چنان باشد که اندر آب سرد شکنند و یک ساعت بنهند... (ذخیرهء خوارزمشاهی). گفت... یک من روغن و یک من عسل بیاورید، بیاوردند در کاسه کرد و نانی چند گرم در آنجا شکست. (منتخب لطایف عبید زاکانی چ برلن ص172).
- || بریدن آن. جدا کردن آن از قطعهء بزرگ خوردن را. کمی از آن خوردن. (یادداشت مؤلف) :
روزیش خطر کردم و نانش بشکستم
بشکست مرا دست و برون کرد ز خیری.
مشفق بلخی (از اسدی).
دستم چرا می بشکنی گر گوشهء نان بشکنم.
مولوی.
- عشا شکستن؛ شکستن ناشتا. چیزی ناشتا خوردن. (یادداشت مؤلف).
- ناهار شکستن؛ شکستن ناشتا. چیزی ناشتا خوردن. (یادداشت مؤلف). و رجوع به ترکیب شکستن ناشتا شود.
|| خاییدن. (ناظم الاطباء). چاویدن. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا). || خرد کردن. خرد کردن نان. ترید کردن نان. (یادداشت مؤلف). الثریدة. ترید. (یادداشت مؤلف). المثراد؛ در کاسه شکسته. (السامی فی الاسامی). الدلیک؛ نان که در روغن و انگبین شکنند. (مهذب الاسماء). الغمیرة؛ نان که در روغن انگبین شکنند. (ملخص اللغات). || گوارانیدن. (یادداشت مؤلف). هضم الدواء الطعام؛ شکست یعنی گوارانید داروی خورده را در معده. (منتهی الارب). || گواریدن: شکستن طعام؛ هضم شدن آن. گواریدن آن. (یادداشت مؤلف). هضم. (تاج المصادر بیهقی): هضم؛ شکستن طعام در معده. (منتهی الارب).
- شکستن طعام در معده؛ گواریدن آن. (یادداشت مؤلف).
|| بانگ برآوردن، چنانکه با کشیدن و خمانیدن از انگشتان. (از یادداشت مؤلف).
- شکستن انگشتان، انگشت شکستن؛تقطیع، یعنی بانگ برآوردن از انگشتان به خمانیدن. صرقعة. فرقعة. به بانگ آوردن بندهای آن با کشیدن. تراک از انگشتان برآوردن. (یادداشت مؤلف).
|| در تداول کرک بازان، هر یک بار آواز بدبده برآوردن بلدرچین (کرک): این بلدرچین ده دهن میشکند (هرچه بیشتر بشکند گرانبهاتر است). (یادداشت مؤلف). || بند شدن. بند آمدن. حبس شدن.
- آب در سینه شکستن؛ دردی گذرا و مختصر پس از خوردن آب در سینه پیدا آمدن. (یادداشت مؤلف).
- آب در گلو شکستن؛ آب به گلو جستن. (یادداشت مؤلف). گیر کردن آب در گلو. گره خوردن آب هنگام فروبردن در گلو.
- || کنایه از زیان دیدن از چیزی که مایهء آسایش و سود است. (یادداشت مؤلف).
- شکستن در چیزی؛ بند شدن و بند کردن در آن چیز، چون ناله در گلو، و آه در جگر و سینه، و گریه در دیده. (از آنندراج) :
شده ست سینهء من همچو تیغ جوهردار
ز بس که آه شکسته ست در جگر ما را.
صائب تبریزی (از آنندراج).
رفتی و بشکست از دوری تو
در دیده ام اشک در سینه ام آه.
باقر کاشی (از آنندراج).
|| بند کردن. حبس کردن. بند آوردن.
- شکستن (درشکستن) خنده در دهان؛ لب از خنده فروبستن. قطع کردن خنده. از میان بردن آن. حبس کردن آن :
خندهء غفلت به دهان درشکست
آرزوی عمر به جان درشکست.نظامی.
- شکستن گریه در گلو، گریه در گلو -شکستن؛ حبس کردن گریه در گلو. (یادداشت مؤلف). پنهان کردن آن در گلو.
- || حبس شدن گریه در گلو. (یادداشت مؤلف).
- ناله در گلو شکستن؛ حبس کردن ناله در گلو.
- || حبس شدن ناله در گلو :
از تلخ گواری نواله م
در نای گلو شکست ناله م.نظامی.
|| مغلوب شدن. (یادداشت مؤلف). شکسته شدن :
که گر بشکنی شان نباشَدْت نام
وگر بشکنی باشدت کار خام.اسدی.
فلان اگر بشکست اندر آنچه خواهد کرد
چنان بدو بنگر کو به چشم بهمان را.
ناصرخسرو.
- شکستن سپاه؛ شکست خوردن. مغلوب شدن :
کشور آباد نگردد به دو شاه
بشکند از دو سپهدار سپاه.جامی.
|| مغلوب کردن. بر کسی چیره شدن. شکست دادن. (از یادداشت مؤلف) :
مر این ترک را ناگهان بشکند
همه لشکرش را بهم برزند.فردوسی.
به یک زمان سپه بیکرانه را بشکست
شکستگان را بگرفت و جمله داد امان.
فرخی.
که گر بشکنی شان نباشَدْت نام
وگر بشکنی باشدت کار خام.اسدی.
سپه را چو مهتر سبکسر بود
شکستن گه کین سبکتر بود.اسدی.
دعا کن خدای تعالی ما را نصرت دهد تا این کافران لعین را بشکنیم. (قصص الانبیاء ص130). اما به یک شرط که چون دست ترا باشد و این پری را بشکنی مرا از دست این زن رهایی دهی. (اسکندرنامه، نسخهء نفیسی).
روی بروی نهادند و حبشه را شکستند و شمشیر در ایشان بستند. (فارسنامه ابن البلخی ص96). کیخسرو از گرگان به مدد رفت و رستم از پس شاه بتعجیل برفت تا بعد حالها افراسیاب را بشکستند. (مجمل التواریخ و القصص). حاجت افتاد به تن خود [ معتضد خلیفه را ] رفتن و او را [ دیوداد را ]شکستن. (مجمل التواریخ و القصص).
صمصام الدوله روی بدیشان نهاد و ایشان را بشکست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص287).
کمین سازان محنت برنشستند
یزک داران طاقت را شکستند.نظامی.
چو نتوان عدو را به قوت شکست
به نعمت بباید در فتنه بست.سعدی.
بدان مردان میدان عبادت
که بشکستند شیطان هوا را.سعدی.
در تو آن مردی نمی بینم که کافر بشکنی
بشکن از مردی هوای نفس کافرکیش را.
سعدی.
فثأ؛ شکستن خصم را به سخن. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). دوثة؛ شکستن لشکر را. (منتهی الارب).
- شکستن پشت کسی؛ سخت مغلوب و زبون کردن وی را. (فرهنگ فارسی معین) :
بیاید سپاه مرا برکند
دل و پشت ایرانیان بشکند.فردوسی.
به رایی لشکری را بشکنی پشت
به شمشیری یکی تا ده توان کشت.نظامی.
- || کنایه از بی دستیار و مدد شدن. (یادداشت مؤلف). و در این معنی لازم است.
- شکستن سپاه (لشکر، دشمن، خصم) (سپاه -و... شکستن)؛ منهزم ساختن آن. هزیمت دادن. مغلوب کردن آن. شکست دادن آن. (یادداشت مؤلف). تار و مار کردن: هزیمت؛ شکستن لشکر. (تاج المصادر بیهقی). شکستن لشکر و دشمن را. (منتهی الارب). هزم؛ شکستن لشکر. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (از منتهی الارب) :
تا بشکنی سپاه غمان بر دل
آن به که می بیاری و بگساری.رودکی.
بهم ایستادند در پیش اوی
که لشکر شکستن بُدی کیش اوی.فردوسی.
شما یار باشید(4) و نیرو کنید
مگر کآن سپاه ورا بشکنید.فردوسی.
به تن تنها صد لشکر جنگی شکند
بی شبیخون و حیل کردن و دستان و کمین.
فرخی.
ملکی کاو ملکان را سرمایه شکند
لشکر چین و چگل را به طلایه شکند
همچو خورشید کجا لشکر سایه شکند
لشکر دشمن به زین شکند شاهنشاه.
منوچهری.
بستان کشور جود و بفشان زرّ و درم
بشکن لشکر بخل و بفکن بنگه آز.
منوچهری.
دوستان را بند بشکن، دوست پرور، خوان ببخش
دشمن و اعدا شکن، بر دار کن، کین آزمای.
منوچهری.
به مهراج بر شد جهان تنگ و تار
شکستند لشکرْش را چند بار.اسدی.
به هر تیر پیلی همی بفکند
به هر حمله ای لشکری بشکند.اسدی.
... گفتند ما چندان لشکرها شکسته ایم که آنرا مپرس. (قصص الانبیاء ص178).
هر لشکر که پیش رفت بشکست. (فارسنامهء ابن البلخی ص50). لشکر صین را بشکست و غنیمتی عظیم از آن ولایت داشت. (فارسنامهء ابن البلخی ص51). ایشان رقعه بخواندند و خویشتن را بر سپاه زدند و سپاه ترکستان بشکستند. (نوروزنامه). در ایام سنجر او را قبض کرد بعد از شکستن سپاه غزنین و به خراسان آورد. (مجمل التواریخ و القصص).
گه در ابروی هند چین فکند
گه به هندی سپاه چین شکند.نظامی.
چو دشمن شکستی بیفکن علم
که بازش جراحت نیاید بهم.(بوستان).
- به هم برشکستن؛ بر هم زدن. بر هم کوبیدن و خرد کردن. شکست دادن. شکستن :
بیامد سپه را بهم برشکست
شکستی که آنرا نشایست بست.فردوسی.
- در هم شکستن؛ شکست دادن. مغلوب کردن. نابود کردن؛ لشکر بزرگ امیر حسین را در هم شکست. (یادداشت مؤلف) :
هرچه یابی در هوا آن دین بود در جان نگار
هرچه بینی جز خدا آن بت بود در هم شکن.
سنایی (از آنندراج).
- شکستن مصاف، مصاف شکستن؛ بر هم زدن صف جنگ یا صف نماز (جماعت). تار و مار کردن صفوف میدان جنگ یا صفوف دیگر : اسفندیار مصاف ایشان بشکست و درفش کابیان بازستد. (فارسنامهء ابن البلخی ص52). سلجوقیان چون این مصاف بشکستند بیکبارگی قوت گرفتند. (راحة الصدور راوندی). آمدن ملک نیاتکین به شهر و بردن لشکر به مصاف قوقه و شکستن مصاف ایشان و کشته شدن ایشان بر دست وی. (راحة الصدور راوندی). آمدن غز لعنهم الله و مصاف شکستن روز عید اضحی هم در این سال. (راحة الصدور راوندی).
- شکستن نَفْس، نَفْس شکستن؛ غلبه کردن بر نفس. بر هوای نفس پیروز آمدن :
مبارزان طریقت که نفس بشکستند
به زور بازوی تقوی و للحروب رجال.
سعدی.
سعدی هنر نه پنجهء مردم شکستن است
مردی درست باشی اگر نفس بشکنی.
سعدی.
- شکستن هوای نفس؛ مغلوب کردن آن. از هوا و هوس دست شستن. شکستن نفس :
در تو آن مردی نمی بینم که کافر بشکنی
بشکن ار مردی هوای نفس کافرکیش را.
سعدی.
- شکستن هوس؛ کمی از مطلوب را به حاصل کردن و بدان از تندی هوس کاستن. (یادداشت مؤلف) : ایشان را خود هوسها به آمدن این مرد بشکست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص34).
|| هزیمت لشکر. (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری). || هزیمت دادن دشمن و منهزم کردن آن. (ناظم الاطباء). هزیمت کردن. منهزم ساختن. (یادداشت مؤلف). هزم. (المصادر زوزنی). || کشتن. از پای درآوردن. افکندن. پایمال کردن. (یادداشت مؤلف) :
نخست اسب را گفت باید شکست
چو خواهم خود آید سوارم بدست.
فردوسی.
به زورش بسی اسب زیبا شکست
نیامَدْش شایسته اسبی بدست.فردوسی.
نگر نامور طوس را نشکنی
ترا آن به آید که اسب افکنی.فردوسی.
لشکر را فرمود که همچنین با نعره و بوق و کوس بر در شهر پریان روید و ایشان را در پای پیلان بشکنید. (اسکندرنامه، نسخهء نفیسی). روزی شیری از بیابان برآمد و اشتری را ازآنِ من بشکست. (نغمات، از کشف المحجوب). شیر را بر آن باید داشت تا اشتر را بشکند. (کلیله و دمنه). منتظر و مترصد می بود [ شیر ] تا... ستوری بشکند و جراحت حجامت را شفا و مرهم سازد. (سندبادنامه ص220).
- بشکستن شیر شکار را؛ افتراس کردن صید خود را. (زمخشری).
- شکستن شکار را؛ از پای درآوردن آنرا.
|| شکار کردن. صید کردن. (فرهنگ فارسی معین). || زایل کردن. نابود کردن. از میان بردن. تباه ساختن. در هم شکستن. تار و مار کردن. (یادداشت مؤلف) :
چون متصور شود در دل ما نقش دوست
همچو تبش بشکنم هرچه مصور شود.
سعدی.
و رجوع به شکستن تب شود.
- زنهار شکستن؛ زنهار خوردن. (یادداشت مؤلف). خیانت کردن. نقض عهد کردن :
از زینهارخواری جزع تو باک نیست
گر لعل آبدار تو زنهار نشکند.
محمدبن ابی بکر نسفی.
- شکستن حرمت کسی؛ حمایت او را از بین بردن :
اندر حمایتی تو ز پیغمبر خدای
مشکن حمایتش که بزرگست حشمتش.
ناصرخسرو.
- شکستن خواب بر کسی؛ ربودن خواب از چشم وی. بدخواب کردن او : گفت من اوریا میخواهم که برادر داود است. جواب داد لبیک آن کیست که خواب بر من شکست. (قصص الانبیاء ص154).
- شکستن رونق چیزی؛ بی رونق کردن. بی قدر کردن. (فرهنگ فارسی معین). بی ارزش کردن آن.
- || بی رونق شدن. بی قدر شدن. (فرهنگ فارسی معین) : رونق بازار حسنش شکسته. (گلستان).
- شکستن سکوت، سکوت را شکستن؛ به تکلم درآمدن. به سخن آغازیدن. از سکوت دست برداشتن. (از یادداشت مؤلف). زایل کردن و از بین بردن سکوت.
- شکستن قدر؛ بیقدر کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
یک تار نیست در همه زلفش که بوی او
قدر هزار نافهء تاتار نشکند.
محمدبن ابی بکر نسفی.
- || بیقدر شدن. (یادداشت مؤلف).
- شکستن گرسنگی؛ طعامی کم خوردن. (از یادداشت مؤلف). از میان بردن گرسنگی.
- شکستن گوش؛ کر شدن آن. (از آنندراج) :
وصف عصای حاجت قدت نمیکنم
تا گوش از گرانی گفتار نشکند.
حسین ثنایی (از آنندراج).
- شکستن مستی، مستی شکستن؛ از بین بردن آن :
گهی مستی شکستی بر خمارش
گهی پنهان کشیدی در کنارش.نظامی.
- شکستن نام، نام شکستن؛ از بین بردن شهرت و آوازهء کسی. قدر و اعتبار و مکانت کسی را زایل کردن :
جفا زین بیش کَاندامم شکستی
چو نام آور شدی نامم شکستی.نظامی.
|| زایل شدن. (یادداشت مؤلف). از میان رفتن. نابود گشتن. تلف شدن.
- شکستن (درشکستن) آرزو؛ برآورده شدن آن. (فرهنگ فارسی معین).
- || برآوردن آن. انجاح آن. (از یادداشت مؤلف) :
بپوییم و رنجیم و گنج آکنیم
به دل در، همه آرزو بشکنیم.فردوسی.
بیمار نار سینهء یارم ولی به عمر
یک آرزوی این دل بیمار نشکند.
محمدبن ابی بکر نسفی.
لشکر آرزوی سینهء مهمان ترا
بر سر خوان تو هر شامی بشکست فقاع.
سوزنی.
خندهء غفلت به دهان درشکست
آرزوی عمر به جان درشکست.نظامی.
- شکستن امانت، امانت شکستن؛ زایل شدن آن. عدم رعایت امانت :
چو در کیلهء جو امانت شکست
از انبار گندم فروشوی دست.(بوستان).
- شکستن امید در دل؛ قطع امید کردن. نومید گشتن :
اکنون که بیوفایی یارت درست شد
در دل شکن امید که پیمان شکست یار.
سعدی.
- شکستن تب، تب شکستن؛ بریده شدن آن. قطع شدن آن. (از یادداشت مؤلف). زایل شدن آن : گفت تبم میگیرد و گردنم درد میکند اما شکر خدا را که یک دو روز است تبم شکسته است. (لطایف عبید زاکانی چ برلن ص150).
- || قطع کردن آن. بریدن آن :
که را خواهد گرفتن تب به فرجام
ز پیشش تب شکستن گیرد اندام.
(ویس و رامین).
- شکستن (شکسته گردیدن) درد؛ زایل شدن آن. (آنندراج) :
همچو خمار است درد تو که نگردد
جز به گرانخورای شراب شکسته.
سیفی اسفرنگی (از آنندراج).
- شکستن رنگ؛ باخته شدن رنگ. (از آنندراج).
- شکستن سرما؛ از میان رفتن آن. پایان گرفتن. زایل شدن آن. (یادداشت مؤلف). تهور. (منتهی الارب).
- شکستن (درشکستن) شام (شب)؛ شکستن شرشب. دو ثلث از شب گذشتن. (یادداشت مؤلف) : تا نماز شام بگزاردی و چیزی بخریدی و بر یاران آمدی شب درشکسته بودی. (تذکرة الاولیاء عطار).
در زلف چین فکنده مرا دل ز دست برد
چون شام بشکند سفری بار میکند.؟
و رجوع به ترکیب شکستن شرشب شود.
- شکستن شرشب؛ دو ثلث از شب گذشتن (اصطلاح کاروانیان و چارواداران). نزدیک به آخر رسیدن شب که عادتاً در این وقت راهزنان را خواب ربوده است. (یادداشت مؤلف). و رجوع به ترکیب شرشب شکستن در ذیل مادهء شر شود.
- شکستن گرما؛ از میان رفتن آن. زایل شدن آن. تخبخب حر. (یادداشت مؤلف). افثاء. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب).
|| باطل کردن: تکلم کردن نماز بشکند. ارتماس روزه بشکند. (یادداشت مؤلف).
- به هم درشکستن توبه؛ باطل کردن آن. تبه ساختن آن :
تا حلقه های زلف بهم برشکسته ای
بس توبه های ما که بهم درشکسته ای.
خاقانی.
- شکستن بیع؛ فسخ بیع. (یادداشت مؤلف).
- شکستن بیعت؛ نقض آن. فسخ آن. عدم مراعات آن : اگر بشکنم این بیعت را یا چیزی را از آن... ایمان نیاورده ام به قرآن. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص317).
- شکستن پرهیز، پرهیز شکستن؛ نقض و ابطال آن. از پرهیز بدرآمدن. خوردن و آشامیدن خوردنی و آشامیدنی های ممنوعه هنگام بیماری. دستوری دادن طبیب بیمار شفایافته را به خوردن و آشامیدن آنچه پیشتر منع کرده بود. (از یادداشت مؤلف).
- شکستن پیمان، پیمان شکستن؛ نقض عهد. انتکاث. انتباز. شکستن عهد. باطل کردن آن. (یادداشت مؤلف) :
بخوردند سوگندهای گران
که پیمان شکستن نبود اندر آن.فردوسی.
بکوشید و پیمان ما مشکنید
پی و بیخ پیوند بد برکنید.فردوسی.
اگر با تو بسیار خوبی کند
به فرجام پیمان تو بشکند.فردوسی.
دو دیگر که پیمان شکستن ز شاه
نباشد پسندیدهء نیک خواه.فردوسی.
گر ایدون که با من تو پیمان کنی
بدانم که پیمان من نشکنی.فردوسی.
کسی ز کام دل خویشتن بتابد روی
کسی به بازی با دست بشکند پیمان؟فرخی.
من به جان با دوست پیمان کرده ام
نشکنم تا جان بود پیمان دوست.فرخی.
اکنون که بیوفایی یارت درست شد
در دل شکن امید که پیمان شکست یار.
سعدی.
به قول دشمن پیمان دوست بشکستی.
(گلستان).
خفور، خفر؛ شکستن پیمان را و غدر کردن با کسی. (منتهی الارب). و رجوع به ترکیب شکستن عهد و مادهء پیمان شکستن شود.
- شکستن توبه، توبه شکستن؛ نقض و ابطال آن. تباه کردن آن. (یادداشت مؤلف) :
بازآ بازآ هر آنچه هستی بازآ
گر کافر و گبر و بت پرستی بازآ
این درگه ما درگه نومیدی نیست
صد بار اگر توبه شکستی بازآ.
(منسوب به ابوسعید ابوالخیر).(5)
گفتند ای پیغمبر خدا بهای آن حایط به من رسید آنرا تسلیم تو کردم، و به عبادت مشغول شد و توبه کرد، تا باقی عمر توبه نشکست. (قصص الانبیاء ص174). یکی توبه بسیار کردی و شکستی. (گلستان).
کسان که در رمضان چنگ و نی شکستندی
نسیم گل بشنیدند و توبه بشکستند.سعدی.
ما توبه شکستیم که در مذهب عشاق
صوفی نپسندند که خمار نباشد.سعدی.
عالم شهر گو مرا وعظ مکن که نشنوم
پیر محله گو مرا توبه مده که بشکنم.سعدی.
چه خوش گفت درویش کوتاه دست
که شب توبه کرد و سحرگه شکست.سعدی.
گو خلق بدانند که من عاشق و مستم
آوازه درست است که من توبه شکستم.
سعدی.
- شکستن حکم؛ نسخ آن: قاضی رأی دادگاه بدایت را شکست. (یادداشت مؤلف). باطل کردن آن. ابطال آن.
- شکستن خراج؛ نقض مقررات باج و خراج. امتناع از پرداخت خراج : بدین بهانه ولایت و ملک شوریده میدارند و خراج می شکنند. (فارسنامهء ابن البلخی).
- شکستن رای کسی؛ نقض عقیدهء او. شکستن تصمیم و نظر او. نسخ حکم و امر او. (یادداشت مؤلف).
- || تباه و باطل شدن نظر و عقیده و فکر او :
به گیتی هر آن کس که نیکی کند
بکوشید تا رای او نشکند.فردوسی.
- شکستن سخن کسی؛ رد قول یا خواهش او کردن. (یادداشت مؤلف) :
کنون هرچه خواهد ز خوبی بکن
بر او هیچ مشکن ز خواهش سخن.
فردوسی.
هیچ سخن را مشکن و مستای تا نخست عیب و هنر آن معلوم نگردانی. (منتخب قابوسنامه ص51).
- شکستن سوگند، سوگند شکستن؛ حنث حلف. حنث قسم. حنث یمین. مراعات نکردن آن. نادیده گرفتن آن: تخالع؛ سوگند شکستن میان یکدیگر. (یادداشت مؤلف) :
نگویم در وفا سوگند بشکن
خمارم را به بوسی چند بشکن.نظامی.
در عهد تو ای نگار دلبند
بس عهد که بشکنند و سوگند.سعدی.
- شکستن صلح؛ زیر پا گذاشتن آن. نقض آن. ابطال و تباه کردن آن. (یادداشت مؤلف). باطل کردن آن : بدان که خلقی بی اندازه گرد آمده اند از خزریان، و ملک جبال از تو برگشتند و صلح بشکستند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
- شکستن عهد، عهد شکستن؛ نقض عهد. نکث عهد. نقض پیمان. خلف عهد. تباه کردن آن. نسخ آن. (یادداشت مؤلف). باطل کردن. نقض. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). نکث. (دهار). انتکاث. (مهذب الاسماء) : خالد بیشتر از سه روز نبود که صلح کرده بود، نتوانست شکستن. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). طاهر جواب داد که عهد و بیعت شما شکستید و این حرب افکندید. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی ص511).
چنین گفت پیران میلاد را
که من عهد کید از پی داد را
همی نشکنم تا بمانم بجای...فردوسی.
همی بشکند عهد بهرام گور
بر این بوم و بر تازه شد جنگ و شور.
فردوسی.
اگر آن سوگندان را دروغ کنم و عهد بشکنم از خدای... بیزارم. (تاریخ بیهقی). آن عهد که با طالوت کرده بودند بشکستند. (قصص الانبیاء ص143). در میانه خبر رسید. مردم اصطخر عهد بشکستند. (فارسنامهء ابن البلخی ص116).
شکسته زلفا عهد و وفای من مشکن
چو زلف خود مکن از بار هجر قامت من.
سوزنی.
خدایا به غفلت شکستیم عهد
چه زور آورد با قضا دست جهد؟(بوستان).
صاحبدلی به مدرسه آمد ز خانقاه
بشکست عهد صحبت اهل طریق را.سعدی.
گر همه عمر بشکنم عهد تو بس درست شد
کاینهمه ذکر دوستی لاف دروغ میزنم.
سعدی.
دیدی که یار جز سر جور و ستم نداشت
بشکست عهد وز غم ما هیچ غم نداشت.
حافظ.
عهد بشکستی و پیوند محبت ببریدی
ما بر آنیم که بودیم ولیکن تو نه آنی.
مستوره کردستانی.
و رجوع به ترکیب پیمان شکستن و نیز مادهء عهد شکستن شود.
- شکستن فرمان کسی؛ از دستور او سرپیچی کردن. نقض حکم و امر او. (یادداشت مؤلف). اطاعت نکردن :
اگر هیچ فرمان ما بشکنی
تن و بوم کشور به رنج افکنی.فردوسی.
- شکستن نماز؛ قطع کردن آن در آخر. دست برداشتن از نماز پیش از پایان آن. بریدن و باطل کردن آن به ناتمام گذاشتن. (یادداشت مؤلف).
- شکستن وفای کسی را؛ نقض عهد او. نقض پیمان وی. (یادداشت مؤلف). بیوفایی کردن. بدعهدی کردن :
کنون گر وفای مرا نشکنی
به سوگند با من تو پیمان کنی.فردوسی.
چو گویی به سوگند پیمان کنم
که هرگز وفای ترا نشکنم.فردوسی.
و رجوع به ترکیب شکستن پیمان و شکستن عهد شود.
|| باطل شدن. (یادداشت مؤلف). از رسمیت افتادن. پراکنده شدن. بر هم خوردن.
- شکستن بار؛ پراکنده و متفرق شدن مردم گردآمده به بار پس از اجرای مراسم معموله. (یادداشت مؤلف). و رجوع به ترکیب شکستن سلام شود.
- شکستن سلام، سلام شکستن؛ بار بگسستن. پایان گرفتن بار عام. از رسمیت افتادن آن. (یادداشت مؤلف).
- شکستن صف؛ متفرق شدن افراد آن. متفرق و پراکنده شدن صف. (یادداشت مؤلف) :
هر روز تا نباری باران عدل و جود
از صفهء در تو صف بار نشکند.
محمدبن ابی بکر نسفی.
- || به گریز یا بی انتظامی داشتن صف. متفرق کردن صف. (یادداشت مؤلف).
- || شکست دادن. در هم شکستن صف :
صفی که ز یک کران به حیلت
نتوان دیدن کران دیگر
تنها شکنی چو حمله کردی
بی زحمت هم عنان دیگر.سوزنی.
در این معنی اخیر رجوع به مادهء صف شکستن شود.
- شکستن عاشورا؛ به ظهور رسیدن عاشورا. به نیمروز رسیدن آن. (یادداشت مؤلف). باطل شدن. تمام شدن. و رجوع به ترکیب شکستن قتل شود.
- شکستن قتل؛ ظهر شدن به روز دهم محرم. درآمدن ظهر به روز عاشورا. (یادداشت مؤلف).
- || در آذربایجان شکستن را در این مورد به معنی متعدی بکار برند و مثلاً گویند: چون قتل را شکستی به خانهء ما بیا.
- صف سلام شکستن؛ متفرق شدن اهل سلام پس از برگزاری مراسم آن. (یادداشت مؤلف).
|| از رونق افتادن. بی قدر و ارج شدن. (یادداشت مؤلف).
- شکستن بازار؛ کاسد شدن متاعی. کاسد شدن آن. (یادداشت مؤلف) :
چرخ از ستم به عهد تو بیزار شد چنانک
تا حشر داد و دین را بازار نشکند.
(محمدبن ابی بکر نسفی).
|| از رونق انداختن. بی قدر و ارز کردن.
- شکستن قیمت؛ بی ارزش کردن آن. (یادداشت مؤلف) :
قیمت خود به ملاهی و مناهی مشکن
گرت ایمان درست است به روز موعود.
سعدی.
نباید که بسیار بازی کنی
که مر قیمت خویش را بشکنی.سعدی.
- || بی بها و بی ارج شدن. از قدر و قیمت افتادن :
لبت بدیدم و لعلم بیوفتاد از چشم
سخن بگفتی و قیمت شکست لؤلو را.
سعدی.
و رجوع به ترکیب شکستن قدر شود.
- شکستن کار؛ بی قدر شدن. از رونق افتادن. (فرهنگ فارسی معین).
- شکستن کار و بار؛ بیرونقی و کسادی کار. (آنندراج).
- شکستن نرخ؛ ارزان کردن آن. پایین آوردن قیمت آن :
چو من نرخ کسان را بشکنم باز
کسی نرخ مرا هم بشکند باز.نظامی.
-امثال: سرم را بشکن نرخم را نشکن. (یادداشت مؤلف).
- || پایین آمدن قیمت آن. (از فرهنگ فارسی معین) :
گر مشک خواند خاک درت را فلک مرنج
نرخ گهر به طعن خریدار نشکند.
محمدبن ابی بکر نسفی.
- بازار کسی (چیزی) را شکستن، شکستن -بازار کسی (چیزی)؛ خریداران او را به متاع خود جلب کردن. (یادداشت مؤلف). او را از ارزش و اعتبار انداختن. بی قدر و اعتبار ساختن وی :
غمی شد سکندر ز گفتارشان
برآشفت و بشکست بازارشان.فردوسی.
چو تهمورث آگه شد از کارشان
برآشفت و بشکست بازارشان.فردوسی.
برِ من آن بت بازار نیکوان بشکست
کجا چنان بت باشد که را بود بازار.فرخی.
گل بر سر سرو دسته بسته
بازار هوای خود شکسته.نظامی.
زآلایش نفس بازرسته
بازار هوای خود شکسته.نظامی.
شعاع روی تو بازار ماه و خور بشکست
چنانکه معجز موسی طلسم جادو را.سعدی.
بازار حسن جملهء خوبان شکسته ای
ره نیست کز تو هیچ خریدار بگذرد.سعدی.
سرو چمن پیش اعتدال تو پست است
روی تو بازار آفتاب شکسته ست.سعدی.
جانا اگر برافکنی از رخ نقاب را
بازار بشکنی به جهان آفتاب را.
ناصر روایی خلخالی.
|| افطار. گشادن. باز کردن: روزه شکستن؛ روزه گشادن. (یادداشت مؤلف).
- شکستن روزه؛ باطل کردن با افطار در غیر وقت مقرر. (یادداشت مؤلف).
- || افطار. افطار کردن. (یادداشت مؤلف). || کم شدن. کاستن. کم آمدن. کسر آمدن.
- شکستن مال، مال شکستن؛ کم آمدن. از بین رفتن. حیف و میل شدن. کسر شدن : امیر را سخت حریص دیدم در بازستدن مال گفتم بیندیشم و دی و دوش در این بودم و هرچند نظر انداختم صواب نمی بینم این حدیث کردن که زشت نامی بزرگ حاصل آید و از این مال بسیار بشکند که ممکن نگردد که باز توان ستد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص259). چون ما حرکت کردیم بگو تا بر آنها بنویسند این گروه را بر آن گروه و آنرا بر این تا مالها مفاصات شود... خفّتها و تشدیدها رفت و آخر بسیار مال بشکست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص261).
|| نشاندن. اطفاء کردن. خنثی کردن. از میان بردن. کم کردن. تقلیل. دفع: آب اسفرزه زده تشنگی شکند. آب زرشک صفرا شکند. چای گرم تشنگی بشکند. دفع کردن. برداشتن. (یادداشت مؤلف) : کتیرا، بدی بسیار داروها را بشکند. (الابنیة عن حقایق الادویة). یرقان را نیک بود و صفرا بشکند. (الابنیة). مضرت زهرهاء و جمندگان زیانکار بازدارد و بشکند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اگر تخم بادیان و زیره و نانخواه در آب بجوشانند و... بخورند بادها را بشکند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). قلونیای پارسی، بادهاء رحم بنشاند و بشکند و رحم را قوت دهد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). طبیخ او [ افسنطین ] با سنبل قولنج را بشکند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). آلو ترش صفرا بشکند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). گرم کند و بادها را بشکند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). شراب تلخ و تیره باد بشکند و بلغم را ببرد. (نوروزنامه). شراب ریحانی دل و معده را قوی کند و بادها بشکند. (نوروزنامه). جالینوس گوید [ شراب ] باد معده را بشکند و رگها را فراخ کند. (راحة الصدور راوندی). کرفس، بول و حیض براند و بادها بشکند و تفتیح سدهء جگر کند. (ریاض الادویة).
- شکستن حدت چیزی؛ بی تأثیر کردن آن. (یادداشت مؤلف).
- شکستن حرارت؛ دفع کردن گرما. (فرهنگ فارسی معین). شکستن گرما. و رجوع به همین ترکیبات شود.
- || رفع کردن عطش. (فرهنگ فارسی معین). اطفاء آن. (یادداشت مؤلف) :
دلخون ناردان ویم گرچه آب او
هرگز حرارت دل پرناز نشکند.
محمدبن ابی بکر نسفی.
- شکستن خمار؛ دفع کردن خمار بوسیلهء نوشیدن مجدد شراب و غیره. (فرهنگ فارسی معین). علاج و شفا و رفع آن. (یادداشت مؤلف) :
خون دل من است شرابی که جز بدو
چشمت خمار غمزهء خونخوار نشکند.
محمدبن ابی بکر نسفی.
به سیلی رگ و سَرْش پیدا کنیم
خمار شبانه بدو بشکنیم.اسدی.
نخستین شکستند بر خود خمار
پس از بزم و رامش گرفتند کار.اسدی.
آبیست نزد من که خمار تو بشکند
پیش آرمت چو گویی بشکن خمار من.
ناصرخسرو.
نگویم در وفا سوگند بشکن
خمارم را به بوسی چند بشکن.نظامی.
نبیند تلخ گشته سازگارش
شکسته بوسهء شیرین خمارش.نظامی.
خمارم مگر بشکنی زآب نار
به دفع خماری بدینسان خم آر.نظامی.
چو نوشین باده را در پرده بستی
خمار بادهء نوشین شکستی.نظامی.
- || دفع شدن خمار. (فرهنگ فارسی معین).
- شکستن عطش (تشنگی)؛ نشاندن تشنگی. فرونشاندن تشنگی را. آب خوردن کمی. اطفاء تشنگی. (یادداشت مؤلف) :
سیراب لعل اوست که جان و دل مرا
زو تشنگی به خوردن بسیار نشکند.
محمدبن ابی بکر نسفی.
همجت الابل من الماء، به یکبار آب خورد چندانکه بشکست تشنگی را. (منتهی الارب). و رجوع به ترکیب شکستن حرارت شود.
- شکستن قوّت چیزی؛ کم اثر ساختن آن. کاستن نیرو و تأثیر آن : روغن بلسان بگیرند و با اندکی افیون قوت آن بشکنند و اندرکشند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- امثال: صفرایش به لیمویی بشکند. (جامع التمثیل).
|| شرمسار کردن. آزردن. رنجیده و ناراحت کردن. ملول ساختن. مأیوس کردن. (یادداشت مؤلف) :
این دو سه بدنام کن عهد خویش
می شکنندم همه چون عهد خویش.نظامی.
پیوسته است سلسلهء موجها به هم
خود را شکسته هرکه دل ما شکسته است.
صائب تبریزی.
- دل شکستن؛ شکستن دل. آزرده ساختن دل :
تا توانی دلی به دست آور
دل شکستن هنر نمی باشد.؟
و رجوع به ترکیب شکستن دل کسی شود.
- شکستن خاطر کسی، خاطر کسی را -شکستن؛ آزرده خاطر ساختن وی را با گفتار یا کرداری آزارنده. (یادداشت مؤلف) :
رسمی عجب گذاشت در آیین صفدری
آن صف شکن که خاطر یاران شکست و رفت.
رشیدیاسمی.
و رجوع به ترکیب شکستن دل کسی شود.
- شکستن دل کسی؛ آزرده خاطر ساختن او را. دل آزرده کردن وی را. با گفتاری یا کرداری ناهنجار کسی را مغموم کردن. آزرده کردن او را از منعی یا گفتار و کرداری آزارنده. (یادداشت مؤلف) :
همه نام جویید و نیکی کنید
دل نیک پی مردمان مشکنید.فردوسی.
دل مرد بیدادگر بشکنم
همی بیخ و شاخش ز بن برکنم.فردوسی.
همانا کنون زورم افزونتر است
شکستن دل من نه اندرخور است.فردوسی.
بجای نکوکار نیکی کنم
دل مرد درویش را نشکنم.فردوسی.
زین شهر دورنگ نشکنم دل
کو را دل ایرمان ببینم.خاقانی.
دلم را غم بینوایی شکست
گرفتم ره نانوایی بدست.نظامی.
به نومیدی دلم را بیش مشکن
نشاطم را چو زلف خویش مشکن.نظامی.
دل زیردستان نباید شکست
مبادا که روزی شوی زیردست.سعدی.
پیوسته است سلسلهء موجها به هم
خود را شکسته هرکه دل ما شکسته است.
صائب.
- || نومید کردن و مأیوس کردن کسی را. (یادداشت مؤلف) :
بجای کسی گر تو نیکی کنی
مزن بر سرش تا دلش نشکنی.فردوسی.
که رستم همی پیل جنگی کنی
دل نامور انجمن بشکنی.فردوسی.
ولیکن نباید شکستن دلم
که چون بشکنی دل ز تن بگسلم.فردوسی.
همه پاسخت را بخوبی کنم
دلت را به گفتار بد نشکنم.فردوسی.
- || نومید شدن کسی. (یادداشت مؤلف) (از فرهنگ فارسی معین) : غوریان را دل بشکست و گریختن گرفتند. (تاریخ بیهقی). او بدان کشته شد... و یارانش را دل بشکست. (تاریخ بیهقی). یک چوبه تیر به حلق وی زد و او بدان کشته شد و از آن به رخ بیفتاد و یارانش را دل بشکست. (تاریخ بیهقی). پیر چون شنید دلش بشکست و گفت این پادشاه را سرگردان کرده است. (اسکندرنامه، نسخهء نفیسی).
- || متأثر شدن کسی. (از فرهنگ فارسی معین). رنجیده و آزرده شدن وی :
جان ترنجیده و شکسته دلم
گویی از غم همی فروگسلم.رودکی.
عمرو و زید عصر دل خستند و در بستند کل
سائلان و زائران را پشت خفت و دل شکست.
سوزنی.
- شکستن قلب کسی؛ شکستن دل وی را. دل آزرده و رنجیده خاطر ساختن وی را :
مبارزان جهان قلب(6) دشمنان شکنند
ترا چه شد که همه قلب دوستان شکنی.
سعدی.
و رجوع به ترکیب شکستن دل کسی شود.
- شکستن کسی را؛ قهر کردن بدو. آزردن وی. (یادداشت مؤلف).
|| خجل شدن. (از ناظم الاطباء) (برهان) (فرهنگ جهانگیری). خوار و خفیف شدن. متأثر شدن. ملول گشتن. شرمنده و آزرده خاطر شدن. (یادداشت مؤلف) : شیخ بوبکر را گفت اگر رسالت آن پیر سبک می داری سخن او به نزد ما عزیز است. ابوبکر گوید من بشکستم... شیخ گفت: متفق و مختلف یاد داشتی و سؤال پیر می یاد نداشتی. از آن سخن شیخ شکسته تر شدم. (اسرارالتوحید ص74).
با روی گونهء رخ او آفتاب را
از شرم روز نیست که صد بار نشکند.
محمدبن ابی بکر نسفی.
مشکن از طعن ناکسان که سگان
جز شناعت به روی مه نکنند.خاقانی.
مهین بانو دلش دادی شب و روز
بدان تا نشکند ماه دل افروز.نظامی.
حسام الدین به زیارت او [ خاقانی ] رغبتی کرد و به نزدیک او شد و عمر نوقانی... در خدمت او برفت. خاقانی پرسید مولانا را لقب چیست؟ عمر نوقانی گفت مولانا شرف الدین حسام، خاقانی گفت صاحب نشکند؟ [ قصیده ای که ردیف آن «نشکند» است از حسام ]، مولانا سخت از این بشکست چه او در انواع علوم دینی استاد بود... او را به شعر پارسی نسبت کردن لایق منصب او نبود. (لباب الالباب ج1 ص168).
چو حارث این سخن بشنید بشکست
ولیکن ساخت خود را آن زمان مست.
عطار.
|| روی هم ریختن. به یکدیگر منضم ساختن. (فرهنگ فارسی معین). || گشاده شدن. || تند شدن و درشت گشتن. (ناظم الاطباء). تند شدن. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا). || ترک دوستی کردن، و اکثر بجای آن لفظ گسستن و گسیختن آید. (آنندراج). اعراض کردن و برگردانیدن روی. (ناظم الاطباء). اعراض کردن. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا) :
وز هیچ دشمنی مشکن کو از آن قدم
هم بازگردد و شود از دوست دوستتر.
خاقانی.
برِ دیوانه ای محمود بنشست
نهاد او چشم بر هم شاه بشکست
بدو گفت این چرا کردی چنین گفت
که تا رویت نبینم شه برآشفت.
عطار (از آنندراج).
- برشکستن؛ اعراض کردن :
ز کون و مکان برشکن تا نبینی
که جمله تویی آنچه فی الجمله آنی.
نزاری (از فرهنگ جهانگیری).
|| (اصطلاح موسیقی) تغییر پرده ای به پردهء دیگر. (از یادداشت مؤلف).
- شکستن پرده؛ (اصطلاح موسیقی) تغییر پردهء موسیقی برای تحویل زمینه ای به زمینهء دیگر. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - ن ل: شاه.
(2) - ن ل: بفکند، و در این صورت شاهد نخواهد بود.
(3) - معنی لازم نیز از آن برمی آید.
(4) - ن ل: شما پاس دارید.
(5) - به بابا افضل کاشی نیز نسبت داده اند.
(6) - در مصراع اول قلب به معنی سپاه ایهام دارد. شکسته.
[شِ کَ تَ / تِ] (ن مف / نف)مکسور و خردشده. (ناظم الاطباء). خرد. (آنندراج). منکسر. مکسور. کسیر. (منتهی الارب). نعت مفعولی از شکستن در معنی متعدی آن. (یادداشت مؤلف). صاحب آنندراج در توضیح شکسته و فرق آن با خرد مینویسد: شکسته وقتی اطلاق میشود که آن شی ء قطعه های کلان کلان شده باشد بخلاف خرد وقتی اطلاق شود که مانند دقیق باریک شود یا مانند سورمه سوده شود. (از آنندراج) :
شکسته دری دید پهن و دراز
بیامد خداوند و بردش نماز.فردوسی.
هزار خار شکسته در او و خسته از آن
به چند جای سر و روی و پشت و پهلو و بر.
فرخی.
بس پربهاست عمر ولیکن شکسته به
آن جام گوهری که در او خون خود خورم.
مجیر بیلقانی.
که سهل است لعل بدخشان شکست
شکسته نشاید دگرباره بست.(بوستان).
رتام؛ شکسته و ریزه شده. مرثوم؛ شکسته از هر چیزی. (منتهی الارب).
- شکسته بیخ؛ که بیخ و بن وی شکسته باشد :
من شاخ وفا و مردمی را
کی چون تو شکسته بیخ و نردم.خاقانی.
- شکسته جام؛ که جام وی شکسته باشد. که جام خود را شکسته باشد. کنایه از کسی که به قصد توبه جام می بشکند :
محتسب گویی به ماه روزه جام می شکست
کآن شکسته جام را رسوای خاور ساختند.
خاقانی.
- شکسته جامی؛ جام شکسته داشتن :
سعدی چو ترک هستی گفتی ز خلق رستی
از سنگ غم نباشد بعد از شکسته جامی.
سعدی.
و رجوع به ترکیب شکسته جام شود.
- شکسته شدن؛ مکسور شدن و از هم جدا شدن و خرد شدن. (از ناظم الاطباء). انکسار. خرد شدن. (از یادداشت مؤلف): انجزاع، هزم؛ شکسته شدن عصا. تهزع؛ شکسته شدن چوب و جز آن. (منتهی الارب).
- || کمتر سخت و شدید شدن. (ناظم الاطباء) : اگر خصم را معاودتی باشد و عجزی افتد چون هوا شکسته شود و فصل خزان دررسد گرگان به دست است. (ترجمهء تاریخ یمینی ص114).
- شکسته کمان؛ که کمان وی شکسته باشد :
به تو هرکه یازد به تیر و کمان
شکسته کمان باد و تیره روان.فردوسی.
- شکسته گردیدن؛ شکسته شدن. انکسار. تکسر. (یادداشت مؤلف): تجزع، شکسته گردیدن عصا. تیهور؛ آنچه شکسته گردد از ریگ توده. (منتهی الارب).
- کشتی شکسته؛ آنکه کشتی اش شکسته باشد. کنایه از درمانده و نومید به سبب از دست رفتن وسیلهء نجات : کاروان زده و کشتی شکسته و مرد زیان رسیده را تفقدی نماید. (گلستان).
کشتی شکستگانیم ای باد شرطه برخیز
باشد که بازبینیم دیدار آشنا را.حافظ.
|| دونیم شده. جداشده از هم :
برون کردم ز پا خار شکسته
برون رفتم ز گلزار شکسته.
باقر کاشی (از آنندراج).
|| ترکیده و منشق شده. (ناظم الاطباء). در عرف بر چیزی اطلاق شود که کسری داشته باشد هرچند اجزای آن بالفعل متفرق نباشد بخلاف خرد که در این صورت تفرق بالفعل لازم است. (از آنندراج). ترک و قاچ برداشته. درز و شکاف یافته، چون: دیوار شکسته. (یادداشت مؤلف): پادیر؛ چوبی بود که پیش دیوار شکسته نهند مانند ستون تا دیوار نیفتد. (از لغت فرس اسدی). || ترک و مو که بر اثر ضربت به استخوانی از استخوانهای بدن یا خاصه پا است. پا یا دست آسیب دار. عضوی که شکستگی استخوان پیدا کرده باشد. (یادداشت مؤلف). استخوان ترک و مویه برداشتهء اندام خاصه دست و پا بر اثر ضربت یا زمین خوردگی و جز آن: جبر، چوبها که بر شکسته بندند. (منتهی الارب) : از شکستهء خود مومیایی دریغ نمی باید داشت. (مرزبان نامه). هر اشک ناروان روان گردد و هر رخسارهء خراشیده و هر گریبان چاک و هر سینهء ملطوم و هر پهلو شکسته و درافتاده بر خاک. (ترجمهء تاریخ یمینی ص445). از پای شکسته چه سیر آید و از دست تهی چه خیر. (گلستان).
- شکسته استخوان؛ استخوان شکسته. استخوان که از جایش دررفته و یا آسیب دیده باشد.
- || شکسته استخوان؛ شخصی که استخوانش شکسته باشد: شکسته استخوان داند بهای مومیایی را.؟
- شکسته اندام؛ که عضوی از اعضای وی شکسته باشد: ناقة کسیر؛ ناقهء شکسته اندام. (منتهی الارب).
- شکسته بستن؛ تجبیر. جبر. اجتبار. (منتهی الارب). استخوان شکستگی یافته را با چوب و جز آن بستن جبر را. (یادداشت مؤلف): جبر؛ شکسته را دربستن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). تجبیر؛ شکسته را دربستن. (دهار). اجتبار؛ دربسته شدن شکسته. (از تاج المصادر بیهقی).
- شکسته بینی؛ رتیم. (یادداشت مؤلف).
- شکسته پشت؛ آنکه پشت وی شکسته باشد.
- || کنایه از خوار و مخزول. (از یادداشت مؤلف). مخزول. اخزل. (منتهی الارب). پریشان حال و آشفته. بریخ. (یادداشت مؤلف). خزل؛ شکسته پشت گردیدن. (منتهی الارب) :
همی شدید به بیچارگی هزیمتیان
شکسته پشت و گرفته گریغ را هنجار.
عنصری.
- شکسته دندان؛ افرم. (یادداشت مؤلف): افرم؛ مرد شکسته دندان. اهتم؛ مرد شکسته دندان پیشین. (منتهی الارب).
- شکسته سر؛ مأموم. آنکه سر شکسته دارد. مشجوج. (یادداشت مؤلف). اشج. (تاج المصادر بیهقی): اسلاع؛ شکسته سر گردیدن. (منتهی الارب) :
قلم بخت من شکسته سر است
موی در سر به طالع هنر است.خاقانی.
ای دایگان عالم دیدی کز اهل شروان
از کوزهء یتیمان هستم شکسته سرتر.خاقانی.
- پشت شکسته؛ پشت خردشده. پشت کسی انکسار پیدا کرده.
- || کنایه از حالت پریشان و آشفته :
از پشت شکستهء وفا به
بازوی زمان کمان ندیده ست.خاقانی.
|| مجروح و خسته. (ناظم الاطباء). زخمی. جراحت برداشته :
بیامد سروش خجسته دمان
مزن گفت کو را [ ضحاک را ] نیامد زمان
همیدون شکسته ببندش چو سنگ
ببر تا دو کوه آیدت پیش تنگ.فردوسی.
دوای خسته و جبر شکسته(1) کس نکند
مگر کسی که یقینش بود به روز یقین.
سعدی.
به روزگار(2) سلامت شکستگان(3) دریاب
که جبر خاطر مسکین بلا بگرداند.سعدی.
- شکار شکسته؛ فریسه. (زمخشری).
|| اشتر یا استر که پای او شکسته باشد. مثل: شکسته در قطار افکندن؛ اشتر که قلم پای او آسیب دیده است. (از یادداشت مؤلف).
- شکسته در قطار انداختن؛ مراد اشتر پای شکسته را داخل قطار اشتران کردن است. (یادداشت مؤلف).
- || با ایجاد ضعفی در امری مانع سرعت پیشرفت آن شدن. (از یادداشت مؤلف).
-شکسته شدن؛ از پا افتادن. از پا درآمدن :پادشاه... به دو دست بر سر و روی شیر زد چنانکه شکسته شد و بیفتاد. (تاریخ بیهقی).
|| ناتمام. ناکامل. مقابل درست. مقابل تمام. (از یادداشت مؤلف) :
شکسته متاعی که در دست توست
از آن به که در دست دشمن درست.سعدی.
- شکسته داشتن نَفَس در کام؛ شکستن نَفَس در دهان. حبس نفس در سینه :
زآن بیم که از نفس بمیرد
در کام نفس شکسته دارم.خاقانی.
- شکسته و بسته؛ شکسته بسته. پریشان :غلامان سرایی نیز دررسیدند شکسته و بسته. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص497). و رجوع به مادهء شکسته بسته شود.
- زبان شکسته و بسته؛ زبان که قادر به ادای صحیح کلمات و مقاصد نباشد. زبان نارسا. بیان نامفهوم :
من خود اندیشه ناک پیوسته
زین زبان شکسته و بسته.نظامی.
و رجوع به مادهء شکسته بسته شود.
- نماز شکسته؛ نماز قصر. صلوة قصر. نماز کاروانی. نماز سفر. نماز مسافر. مقابل تمام. (یادداشت مؤلف).
|| تمام. کامل. بسررسیده. پایان یافته. (یادداشت مؤلف).
- شکسته گشتن آرزو؛ انجاز. برآورده شدن. برآمدن. (یادداشت مؤلف) :
شد کعبهء زوار درش زآنکه بر آن در
گشت آرزوی سینهء زوار شکسته.سوزنی.
|| خراب. مخروبه. ویران. خراب شده. ویران شده. (یادداشت مؤلف) :
بسا شکسته بیابان که باغ خرم بود
و باغ خرم گشت آن کجا بیابان بود.رودکی.
سرو بنان کنده و گلشن خراب
لاله ستان خشک و شکسته چمن.کسایی.
به گودرز گفتند کاین کار توست
شکسته به دست تو گردد درست.فردوسی.
انهجام، تجرجم؛ شکسته و ویران گردیدن. انهمار، تهکم، انهداد؛ شکسته و ویران شدن. هائر؛ بنای شکسته و ویران. هاری؛ بنای شکسته. (منتهی الارب). || مغلوب گشته. (ناظم الاطباء). مقهور. مغلوب. شکست خورده. شکست یافته. (یادداشت مؤلف) :
به یک زمان سپه بیکرانه را بشکست
شکستگان را بگرفت و جمله داد امان.
فرخی.
هرچه داشتند به دست امیر محمود و لشکر وی افتاد و امیر خراسان آمد شکسته و بی عدت به بخارا. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص656). پس ناگاه طاهر بر سر او تاخت و او را شکسته و منهزم به جان بادغیس انداخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص35).
- شکسته سپه؛ سپاه شکسته. لشکر مغلوب :
راست گفتی که شکسته سپه خانندی
پیش محمود شه ایران در دشت کتر.فرخی.
- شکسته شدن؛ مغلوب شدن. شکست یافتن. هزیمت یافتن : هر دو سپاه با یکدیگر برآویختند و حربی کردند سخت و ترکان شکسته شدند و مسلمانان غنیمت بسیار یافتند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
یاسمن آمد به مجلس با بنفشه دست سود
حمله کردند و شکسته شد سپاه بادرنگ.
منجیک.
بسازند تا گردد آن رزمگاه
شکسته شود شهر گیرد پناه.اسدی.
با اسکندر رومی او را حربها افتاد و چند بار شکسته شد. (مجمل التواریخ و القصص). معتضد چند بار سپاه فرستاد و شکسته شدند و بازآمدند. (مجمل التواریخ و القصص).
بیرون شدن به صحرا و مصاف کردن و شکسته شدن ایشان و پناه بردن به قلعهء سمور. (راحة الصدور راوندی).
مصاف لشکر بدعت همی شکسته شود
چو چرخ رایت احمد به صحن بطحا زد.
ظهیر فاریابی.
- شکسته گردیدن سپاه؛ مغلوب شدن سپاه :
به یک مرد گردد شکسته سپاه
همیدونْش یک مرد دارد نگاه.اسدی.
و رجوع به ترکیب شکسته شدن شود.
- لشکر شکسته؛ سپاه شکست خورده و مغلوب. جیش منهزم. (یادداشت مؤلف) :
رویت به زلف پرچین تسخیر ملک دل کرد
فتحی چنین که کرده ست با لشکر شکسته؟
صائب (از آنندراج).
|| هزیمت یافته. (از ناظم الاطباء). || متفرق. پریشان. (یادداشت مؤلف) :
قرارم چون شکسته کاروان است
روانم چون کشفته دودمان است.
(ویس و رامین).
- مثل لشکر شکسته؛ لشکر پراکنده و متفرق. بسبب مغلوب شدن از خصم مثل لشکر شکسته آمدن؛ متفرق و پراکنده و تک تک آمدن. (از یادداشت مؤلف).
|| بتنگ آمده. || متکبر. (از ناظم الاطباء). || متواضع. فروتن :
گفت پیران شکستهء دهرند
در جوانی شکسته باید بود.ابن یمین.
- شکستهء کسی؛ ارادتمند و فروتن و متواضع نسبت به او :
اگر خطی بنویسی خط شکسته نویس
شکستگان تو خط شکسته خوش دارند.؟
|| آنکه یا آنچه حالت انکسار دارد. (یادداشت مؤلف). پریشان. نابسامان. آزرده. رنجور. رنجدیده. رنجیده :
ذکر او در زبان بسته طلب
معرفت در دل شکسته طلب.سنایی.
کجا توانم پیوست با تو کز همه روی
شکسته(4) چون دل خاقانی است اسبابم.
خاقانی.
جای تو در دل شکستهء ماست
که تو ریحان و ما سفال توایم.خاقانی.
یا رب دل شکسته و دین درست ده
کآنجا که این دو نیست وبالیست بیکران.
خاقانی.
یا رب دل شکستهء خاقانی آنِ توست
درد دلش به فیض الهی فرونشان.خاقانی.
شمشیر قوی نیاید از بازوی سست
یعنی ز دل شکسته تدبیر درست.سعدی.
جانا دل شکستهء سعدی نگاه دار
دانی که آه سوختگان را اثر بود.سعدی.
دل شکسته که مرهم نهد دگربارش
یتیم خسته که از پای برکند خارَش؟سعدی.
گر به جراحت و الم دل بشکستیَم چه غم
می شنوم که دمبدم پیش دل شکسته ای.
سعدی.
دل شکسته بود بارگاه بارخدای
هزار بار در آنجا فرود بار آورد.
ادیب الممالک فراهانی.
طواف کعبهء دل کن نه طوف کعبهء گِل
دل شکسته خداوند را مکان افتاد.؟
- امثال: دست شکسته بکار میرود و دل شکسته بکار نمیرود. (امثال و حکم دهخدا). و رجوع به دل شکسته شود.
- پشت و دل شکسته؛ کنایه از حالت انکسار و آزردگی و ناکامی :
با پشت و دل شکسته آمد
در خدمت تو درست پیمان.؟
- دل شکسته؛ پریشان خاطر. ملول. دل آزرده. رنجور :
ای پسر هیچ دل شکسته مباش
کاندرین خانه نیز احرارند.ناصرخسرو.
- دل شکسته؛ دل که آزرده و رنجیده بود. رجوع به مادهء دل و نیز شواهد شکسته در ذیل همین معنی شود.
- دل شکسته گشتن؛ ملول و افسرده شدن :
دل شکسته گشت کشتیبان ز تاب
لیک آن دم گشت خاموش از جواب.
مولوی.
- شکسته قامت؛ که قدش دوتا شده باشد :
سرکوفته و جگردریده
موی از بن گوشها بریده
قامت زده و شکسته قامت
انگیخته از جهان قیامت.نظامی.
- شکسته گونه؛ پریشان حال. پریشان گونه :
نخست گفت که جانا ترا چه شد که چنین
شکسته گونه ای و کار بر تو گشته عبر.
فرخی.
و رجوع به مادهء دل شکسته شود.
|| دردمند. (ناظم الاطباء). پریشانحال. پریشان خاطر. ناکام. رنجیده. آزرده خاطر :
بر دل هر شکسته زد غم تو
چون طبق بند از صنیعت تو.
شهید بلخی.
گفتند علی تکین سخت شکسته و متحیر شده است که مردمش کم آمده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 353).
نوبت خواجگی زنم بهر هوای تو مگر
نشکند از شکستگان قدر هوای چون تویی.
خاقانی.
خاقانی را شکسته دیدی بدرست
گفتی که ز چاره دست میباید شست.
خاقانی.
اگر توقع بخشایش خدایت هست
به چشم عفو و کرم بر شکستگان بخشای.
سعدی.
با چون خودی درافکن اگر پنجه می کنی
ما خود شکسته ایم چه باشد شکست ما.
سعدی.
رحمت کن اگر شکسته ای را
صبر از دل بیقرار برگشت.سعدی.
چو برشکست صبا زلف عنبرافشانش
به هر شکسته که پیوست تازه شد جانش.
حافظ.
من شکستهء بدحال زندگی یابم
در آن زمان که به تیغ غمت شوم مقتول.
حافظ.
بدین شکستهء بیت الحزن که می آرد
نشان یوسف دل از چَهِ زنخدانش.حافظ.
- شکسته آمدن؛ با ترس و لرز حرکت کردن. آهسته و به حال ناتوانی و دهشت و اضطراب راه رفتن :
می دود بی دهشت و گستاخ او
خشمگین و تند و تیز و ترشرو
کز شکسته آمدن تهمت بود
وز دلیری رفع هر ریبت بود.مولوی.
- شکسته خاطر شدن؛ دل آزرده شدن. رنجیده خاطر گشتن : چون این خبر به من رسید قوی شکسته خاطر شدم. (انیس الطالبین ص 227).
- شکسته شدن؛ در اثر پیری یا بیماری و یا اندوه بسیار، ضعیف و ناتوان شدن. (یادداشت مؤلف).
- || آزرده و پریشان گشتن :
به مهتر چنین گفت مرد دبیر
که این نامه بر گرز و تیغ است و تیر
شکسته شد آن مرد جنگ آزمای
از آن پرسخن نامهء سوفرای.فردوسی.
ای دل خاقانی از سخن چه گشاید
شو که شد اهل سخن تمام شکسته.خاقانی.
استخراب؛ شکسته شدن از مصیبت. ختو؛ شکسته شدن از اندوه یا بیم یا مرض. هجوع؛ شکسته شدن از گرسنگی. (منتهی الارب).
- شکسته شدن دل کسی؛ آزرده و رنجور شدن. مصاب و رنجیده خاطر گشتن او :
گر او با تهمتن نبرد آورد
سر خویشتن زیر گرد آورد
بود زین سخن نیز با شاه ننگ
شکسته شود دل سپه را به جنگ.فردوسی.
دل لشکر شاه توران سپاه
شکسته شد و تیره شد رزمگاه.فردوسی.
روزی دیوان او را دیده بر سر کوه و اندیشهء هلاک آن کردند و گفتند که تا دل پدر او شکسته شود و با ما نتواند کوشید... (قصص الانبیاء ص 32).
- شکسته کامی؛ ناکامی. شکست در آرزو :
در اهل هنر شکسته کامی
به زآنک بود شکسته نامی.نظامی.
- شکسته کردن؛ آزرده و ناکام و شکست خورده ساختن :
دشمن مرا شکسته کند دوست دارمش
حاشا که من شکست به دشمن درآورم.
خاقانی.
مکن به لون سیه دیگ را شکسته ببین
که از دهان کدام اژدها برون آمد.خاقانی.
- شکسته گشتن؛ کنایه از دردمند و پریشان و ناتوان گشتن :
شکسته چنان گشته ام بلکه خرد
که آبادیم را همه باد برد.نظامی.
|| سست و ناتوان و عاجز. (ناظم الاطباء). آنکه علائم پیری در او ظاهر شده است چون خمیدگی پشت و سپیدی موی و غیره. سخت پیر. سخت ضعیف و ناتوان از پیری یا مرض. (یادداشت مؤلف) :
من نه به وقت خویشتن پیر و شکسته بوده ام
موی سپید میکند چشم سیاه اکدشان.
سعدی.
گفت پیران شکستهء دهرند
در جوانی شکسته باید بود.ابن یمین.
به دریافت خاطرها و خدمت فروماندگان و ضعیفان و شکستگان و کسانی که خلق با ایشان نظری و التفاتی ندارند باید که مشغول گردی. (انیس الطالبین ص 28).
- شکسته شدن؛ پیر شدن. حالت انکسار یافتن. شکسته خاطر و پریشان گشتن :
وگر شکسته شدی چون من و سخن گفتی
به شعر خویش نیارستی افتخار آورد.
ملک الشعراء بهار.
- پیر و شکسته شدن؛ فرتوت و ناتوان و ضعیف گشتن. (یادداشت بخط مؤلف).
|| شرمنده و خجل و نادم و پشیمان. (ناظم الاطباء). || بیرونق و خراب و ضایع، چون: بازار شکسته و بخت شکسته و لشکر شکسته. (آنندراج).
- بازار شکسته؛ بازار بیرونق و کاسد :
به سودای غمت سودی ندیدم
چو بازرگان بازار شکسته.
باقر کاشی (از آنندراج).
- بخت شکسته؛ بخت نامساعد :
مهرش ز مشرق دل من میکند طلوع
زین سان که راست طالع و بخت شکسته ای.
ملا بنایی.
- زر شکسته؛ زر کم عیار. رجوع به همین ترکیب در ذیل زر شود.
- شکسته شدن؛ کاسته شدن و تنزل کردن. (ناظم الاطباء).
- شکسته نام؛ بدنام. رسوا :
قلب سخن شکسته نامان
بر ما نتوان بدین بپیوست.خاقانی.
- شکسته نامی؛ بدنامی. رسوایی :
در اهل هنر شکسته کامی
به زآنک بود شکسته نامی.نظامی.
- قیمت چیزی شکسته شدن؛ ارزان و کم ارزش شدن آن. از قدر و اعتبار افتادن آن :
قیمت و عزت کافور شکسته نشده ست
گر ز کافور به آمد بسوی موش پنیر.
ناصرخسرو.
- کار شکسته؛ کار بیرونق و خراب. (از آنندراج) :
آشفتگی کار دل افکنده ز پایم
کز پای شکسته ست بتر کار شکسته.
مؤمن استرآبادی (از آنندراج).
- گلزار شکسته؛ گلزار بی رونق و خراب. (آنندراج) :
برون کردم ز پا خار شکسته
برون رفتم ز گلزار شکسته.
باقر کاشی (از آنندراج).
|| اندکی مال یا ملک. (یادداشت مؤلف) : در بها ستدن از سه گونه احسان بود، یکی بعضی کم کردن، دیگر شکسته و نقدی که بتر بود ستاندن و دیگر مهلت دادن. (کیمیای سعادت).
از حادثه ای که هرچه زو گویم هست
هرچند که بشکست مرا هیچ نبست
گفتند شکسته ای به دست آورده ست
آورده ام آن شکسته لیکن همه دست.انوری.
|| باطل شده. زایل شده. از میان رفته. از اعتبار افتاده. (یادداشت مؤلف). عمل و وظیفهء دینی مانند نماز و روزه و وضو و توبه که باطل شده باشد.
- شکسته پیمان؛ استعارهء مشهور است. (آنندراج). که پیمان شکسته باشد :
همچون دل خود شکسته پیمان
با یار ز کار خود پشیمان.؟ (از آنندراج).
- شکسته شدن؛ از بین رفتن. زایل شدن. کم شدن. (یادداشت مؤلف). زایل گشتن. از میان رفتن. فرونشستن. کاستن : پس بضرورت دارویی که به یک درجه سرد کند به آن بیامیزند تا حرارت دارو شکسته شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اگر به بعض این داروی سردکننده داروی دیگر آمیزند بیشک حرارت داروی نخستین شکسته شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- شکسته شدن هوا؛ کاسته شدن سرما یا گرما.
- ناشکسته؛ باطل نشده. وظیفهء دینی که باطل نشده است :
در جهان هر جا که یاد آن لب میگون گذشت
ناشکسته توبه ای نابسته زناری نماند.
خاقانی.
|| حرف لکنت دار، چون: سخن شکسته و گفتار شکسته و اقرار شکسته. (آنندراج) :
سخن شکسته برآید ز تنگی دهنش.؟
- گفتار شکسته؛ حرف لکنت دار. (از آنندراج) :
از آن بدمست نیکو می نماید
لب شیرین و گفتار شکسته.
باقر کاشی (از آنندراج).
|| کلمه که از حروف آن بکاهند و حذف کنند: کیخا شکستهء کدخدا است. دخو شکستهء دهخدا است. محرف. (یادداشت مؤلف). || (اِ) قسمی از خط تحریر. (ناظم الاطباء). خط منکسر. قسمی از خطوط ایرانی: درویش در شکسته، مثل عماد در نستعلیق است. مقابل نسخ و نستعلیق. یکی از هفت قلم جدید. (یادداشت مؤلف). یکی از انواع خطوط فارسی که در آن بیشتر حروف بهم متصل شوند و برای سرعت تحریر (مخصوصاً در نامه نگاریها) بکار رود، و آن همان خط باریک قدیم است که درویش عبدالمجید آنرا اصلاح و تکمیل کرد. (فرهنگ فارسی معین) :
ای گشته مثل به خوشنویسی ز نخست
مفتاح خزائن هنر خامهء توست
تا کرده خدا لوح و قلم را ایجاد
ننوشته کسی شکسته را چون تو درست.
حاجت شیرازی (در مدح درویش عبدالمجید).
اگر خطی بنویسی خط شکسته نویس
شکستگان تو خط شکسته خوش دارند.؟
- شکسته نستعلیق؛ نستعلیق شکسته. قسمی از خط نستعلیق. (یادداشت مؤلف).
|| کسر، در اصطلاح حساب. (یادداشت مؤلف) : این [ یعنی فرد ] آن است که به دو نیم نتوان کرد تا شکسته با وی یاد نکنی. (التفهیم). || (ص) چین خورده. (یادداشت مؤلف). باشکنج. شکن یافته :
شکسته زلف تو تازه بنفشهء طبری است
رخ و دو عارض تو تازه لاله و نسرین.
فرخی.
|| چشم بزیر افتاده. با پلک بهم نزدیک شده. (یادداشت مؤلف) : یک چشم اندک مایه شکسته داشتی از عادت نه از خلقت. (راحة الصدور راوندی).
- چشم شکسته؛ که آب ریزد از مرضی. (یادداشت مؤلف).
|| کوه و دره ای که قسمتهایی از آن بمرور ریزش کرده و شیبهای تند دیوار گونه در آن پدید آمده است. شکستگی :
نشیمنْش گفت آن شکسته دره
که بینی پر از دود و دم یکسره.اسدی.
کهش پر دهار و شکسته دره
دهارش همه کان زر یکسره.اسدی.
این نواحی در میان شکسته ها و نشیب افرازها خاکین و سنگین بر مثال خرقان. (فارسنامهء ابن بلخی ص143).
- شکسته کوه؛ کوهی که ریزش کرده باشد :گوسفندان را با شکسته کوهی راند و بر سر آن کوه شد. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج2 ص28).
|| طی. نورد. تاه. لا. (یادداشت مؤلف) : اثناء؛ شکسته و میانه های چیزی. (رشید وطواط).
(1) - به معنی پریشان حال نیز ایهام دارد.
(2) - ن ل: برو به روز.
(3) - به معنی پریشان حال نیز ایهام دارد.
(4) - به معنی اصلی نیز ایهام دارد. شکسته.
[شِ کَ تَ / تِ] (اِخ) قلعه ای بوده در قدیم در حوالی قلعهء اصطخر فارس. (از نزهة القلوب ج3 ص120 و 132). قلعهء شکسته ای است در نزدیکی تخت جمشید. (جغرافیای غرب ایران ص 131). نام قلعه ای قدیم. (ناظم الاطباء). نام قلعه ای بنام کردهء جمشید : و سه قلعه ساخت در میان شهر [ جمشید ] و آنرا سه گنبدان نام نهاد یکی قلعهء اصطخر و دوم قلعهء شکسته و سوم قلعهء شکنوان. (فارسنامهء ابن بلخی ص 32). و سه قلعه یکی قلعهء اصطخر دوم قلعهء شکسته ... در میان شهر اصطخر نهاده بود [ جمشید ] و آنرا سه گنبدان گفتندی. (فارسنامهء ابن بلخی ص126).

شکسته بازو.

[شِ کَ تَ / تِ] (ص مرکب)شکسته بال. مرغی که بال وی شکسته باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به شکسته بال شود.

شکسته بال.

[شِ کَ تَ / تِ] (ص مرکب)مرغی که بال وی شکسته باشد. (ناظم الاطباء). شکسته بازو. شکسته پر :
کآن مرغ شکسته بال چونست
کارش چه رسید و حال چونست.نظامی.
شکسته بال(1)تر از من میان مرغان نیست
دلم خوش است که نامم کبوتر حرم است.
حالتی(2).
شکسته بالم(3) و صیاد هم پرم بسته
شکسته بستهء من خوش نموده در نظرش.
کلیم (از آنندراج).
رجوع به شکسته بازو و شکسته پر شود. || پریشان خاطر و ملول و با ملالت. (ناظم الاطباء). کنایه از فروتن و ناتوان و شکست خورده. (یادداشت مؤلف). رنج دیده. سختی دیده. که به رنج و سختی اندر باشد :
چرخا چه خواهی از من عور برهنه پای
دهرا چه جویی از من زار شکسته بال.؟
-امثال: احوال دل شکسته بالان دانی. (یادداشت مؤلف).
(1) - به معنی مجازی نیز ایهام دارد.
(2) - به محتشم نیز نسبت داده شده.
(3) - به معنی مجازی نیز ایهام دارد.

شکسته بالی.

[شِ کَ تَ / تِ] (حامص مرکب) حالت و صفت شکسته بال. بال و پر شکسته داشتن. کنایه از فروتنی و ناتوانی و عجز نمودن. (از یادداشت مؤلف) :
مجنون ز سر شکسته بالی
در پای زن اوفتاد حالی.
نظامی.
رجوع به شکسته بال شود.

شکسته بسته.

[شِ کَ تَ / تِ بَ تَ / تِ](ن مف مرکب) پایدار و ناپایدار. استوار و بی ثبات. (ناظم الاطباء). بتوانی نتوانی. || ناتوان. مجروح : برخاست و شکسته بسته آهسته از آن کوه فرودآمد. (اسرارالتوحید ص 81).
جز شکسته بسته بیرون چون تواند شد بود
مردمست و چشم کور و پای لنگ و راه تر.
ناصرخسرو.
شکسته بالم و صیاد هم پرم بسته
شکسته بستهء من خوش نموده در نظرش.
کلیم (از آنندراج).
|| آمیخته از خوب و بد. (ناظم الاطباء). || کنایه از چیز محقر و فرومایه. (آنندراج). چیز اندک. ران ملخ :
درستی گرچه دارد کار و باری
شکسته بسته نیز آید به کاری.نظامی.
سلیم کاسهء چوبین بسوی میکده بر
که تحفه ای است در آنجا شکسته بستهء ما.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
درست بسته کمر در شکست توبه دلم
همین بس است حریفان شکسته بستهء من.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- شکسته بسته در کار کسی کردن؛ در مقامی گویند که کسی از عداوت اندک اخلالی در کار کسی بکند و این از اهل زبان به تحقیق پیوسته. (از آنندراج).
|| کنایه از سخن نارسا و نامفهوم و غیرفصیح: با ترکی شکسته بسته تکلم کرد. دیروز مطلب را شکسته بسته به من گفت. || سخن که یکدست نباشد. (یادداشت مؤلف) : آن جوان شکسته بسته بیتی بگفت. (اسرارالتوحید ص 191).
گر ذوق سخن سلیم داری
داریم شکسته بسته ای چند.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).

شکسته بند.

[شِ کَ تَ / تِ بَ] (نف مرکب) کسی که استخوانهای شکسته را میبندد و پیوندهای دررفته را جبیره میکند. آروبند (در تداول مردم قزوین). رداد. (ناظم الاطباء). مجبر. جابر. (منتهی الارب). کسی که علاج اعضای شکسته کند. (از آنندراج). آروبند. استخوان بند. جبار. رآب. آنکه استخوان شکستهء تن آدمی و سایر حیوانات را بندد و درست کند. آنکه استخوان از هم رفته را جا بیندازد. آنکه استخوان شکسته و جای برفته را بندد. (از یادداشت مؤلف) :
هرچند مومیایی دلها شوی مخور
روزی ز دست رنج کشان چون شکسته بند.
شفیع اثر (از آنندراج).
اگر بود ز من آزرده مدعی عجبی نیست
ز مومیایی راضی شکسته بند نباشد.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
می گلرنگ باشد تنگ بسته
شکسته بند دلهای شکسته.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| کسی که ظروف شکسته را بند میزند. || (اِ مرکب) رفادهء ردادی. (از ناظم الاطباء). پارچه یا آنچه بدان شکسته را بندند.

شکسته بندی.

[شِ کَ تَ / تِ بَ](حامص مرکب) عمل و شغل شکسته بند. جبر. ردادی. مجبری. آروبندی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شکسته بند شود. || آرام بخشی دلهای شکسته. آسوده ساختن خاطرهای آزرده :
هر کجا دل شکسته ای بینند
کارشان جز شکسته بندی نیست.خاقانی.
و رجوع به شکسته بند شود.

شکسته پا.

[شِ کَ تَ / تِ] (ص مرکب)شکسته پای. که پای او شکسته باشد. (ناظم الاطباء). که استخوان پای وی خرد شده یا شکاف و ترک برداشته باشد :
اندر چه اثیر اسیرند تا ابد
زآن جز شکسته پای گسسته رسن نیند.
خاقانی.
|| ضعیف. ناتوان. (ناظم الاطباء).

شکسته پایی.

[شِ کَ تَ / تِ] (حامص مرکب) حالت و صفت شکسته پای. پای شکسته داشتن. (یادداشت مؤلف) :
هرکه را این شکسته پایی داد
آن لطف کرد و مومیایی داد.نظامی.
رجوع به شکسته پا شود.

شکسته پر.

[شِ کَ تَ / تِ پَ] (ص مرکب) شکسته بال :
قاف از تو رخنه سر شد و عنقا شکسته پر
از زال خرد یک تنه تنها چه خواستی.
خاقانی.
رجوع به شکسته بال شود.

شکسته پناه.

[شِ کَ تَ / تِ پَ] (ص مرکب) کسی که در پیش گیرد ملجأ و پناه با خللی را. (ناظم الاطباء). که شکستگی پناهگاه دارد. || آنکه شکسته را پناه دهد و جبر خاطر او کند. (آنندراج). پناه و ملجأ ناتوانان :
سایهء مهر تو شکسته پناه
ذیل عفو تو پرده پوش گناه.
میرخسرو (از آنندراج).

شکسته جعد.

[شِ کَ تَ / تِ جَ] (ص مرکب) پریشان موی. (ناظم الاطباء). با موی مرغول. با زلف شکن دار. || از اسمای محبوب است. (از آنندراج).

شکسته حال.

[شِ کَ تَ / تِ] (ص مرکب) بینوا. تهیدست. پریشان. تنگدست. (ناظم الاطباء). محتاج. مفلوک. بیچاره. (آنندراج). حطیم. (منتهی الارب) :
پیمان شکن هرآینه گردد شکسته حال
ان العهود عند ملیک النهی ذِمَم.
حافظ.

شکسته حالی.

[شِ کَ تَ / تِ] (حامص مرکب) بینوایی. تهیدستی. پریشانی. (ناظم الاطباء). رجوع به شکسته حال شود.

شکسته خاطر.

[شِ کَ تَ / تِ طِ] (ص مرکب) مضطرب. آشفته. پریشان. مغموم. آزرده. (ناظم الاطباء). شکسته دل که استعارهء مشهور است. (آنندراج).که خاطری رنجیده و آزرده دارد :
من شکسته خاطر از شروانیان وز لفظ من
خاک شروان مومیایی بخش ایران آمده.
خاقانی.
گرچه در غربت ز بی آبان شکسته خاطرم
ز آتش خاطر به آبان ضیمران آورده ام.
خاقانی.
اصحاب از تعنت او شکسته خاطر میماند. (گلستان). رجوع به شکسته دل شود.

شکسته دل.

[شِ کَ تَ / تِ دِ] (ص مرکب) پریشان خاطر. ملول. باملالت. (ناظم الاطباء). استعارهء مشهور است. (آنندراج). دل شکسته. عمید. معمود. شکسته خاطر. (یادداشت مؤلف) :
جان ترنجیده و شکسته دلم
گویی از غم همی فروگسلم.رودکی.
همه مرز توران شکسته دلند
ز تیمار دلها همی بگسلند.فردوسی.
جهاندیدگان پیش او آمدند
شکسته دل و راه جو آمدند.فردوسی.
شکسته دل و گشته از رزم سیر
سر بخت ایرانیان گشته زیر.
فردوسی.
ایشان نیز شکسته دل می آمدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 627). بنه هاشان بیشتر آن است که ملکشاه غارت کرده است و ببرده و سخت شکسته دلند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 485).
شکسته دل تر از آن ساغر بلورینم
که در میانهء خارا کنی ز دست رها.
خاقانی.
اگر ز عارضهء معصیت شکسته دلی
ترا شفاعت احمد ضمان کند به شفا.
خاقانی.
هست به دور تو عقل نام شکسته
کار شکسته دلان تمام شکسته.خاقانی.
نجده ساز از دل شکسته دلان
این چنین نجده را شکست مده.
خاقانی.
من خود از غم شکسته دل بودم
عشقت آمد تمام تر بشکست.خاقانی.
شکسته دل آمد به میدان فراز
ولی کبک بشکست با جره باز.نظامی.
مجنون شکسته دل در آن کار
دلخسته شد از گزند آن خار.نظامی.
کز حادثهء وفات آن ماه
چون قیس شکسته دل شد آگاه.نظامی.
شکسته دل آمد برِ خواجه باز
عیان کرد اشکش به دیباچه راز.
سعدی (بوستان).
تنها نه من به قید تو درمانده ام اسیر
کز هر طرف شکسته دلی مبتلای توست.
سعدی.
-امثال: غریب شکسته دل است. (امثال و حکم دهخدا).
- شکسته دل شدن؛ رنجیده خاطر گشتن. آزرده دل شدن :
سپه شد شکسته دل و زردروی
برآمد ز آوردگه گفتگوی.فردوسی.
مردم سلطان دمادم می رسید و وی [ غازی ]شکسته دل میشد و می کوشید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 233). بندگان ... بر هر خدمتی که فرموده آید تا جان بایستند اما شرط نیست از این بنده که وزیر خداوند است آنچه درد وی است پوشیده دارند که بنده شکسته دل شود. (تاریخ بیهقی).
یارب چه شکسته دل شدستم
از ننگ شکسته نام اران.خاقانی.
- شکسته دل کردن؛ آزرده خاطر ساختن. رنجانیدن :
گشاده روی کنی همچو گل وداع مرا
شکسته دل نکنی پیش عندلیبانم.
صائب تبریزی.
- شکسته دل گشتن؛ آزرده خاطر شدن :
جمله عرب از فراق رویش
گشتند شکسته دل چو مویش.نظامی.

شکسته دلی.

[شِ کَ تَ / تِ دِ] (حامص مرکب) حالت و صفت شکسته دل. آزرده خاطری. رنجیدگی دل. رنجیده دلی. دل رنجوری :
گرچه دلت شکست ز مستی شکسته نام
بر خویشتن شکسته دلی چون کنی درست.
خاقانی.
چون پنج روز آدینه بود اندر مسجد جامع سیستان هیچکس نماز نکرد از شکسته دلی. (راحة الصدور راوندی).
رجوع به شکسته دل شود.

شکسته رنگ.

[شِ کَ تَ / تِ رَ] (ص مرکب) زردرنگ. (ناظم الاطباء). مراد از زردرنگ. (آنندراج) (غیاث).

شکسته زبان.

[شِ کَ تَ / تِ زَ] (ص مرکب) الکن. گرفته زبان. (ناظم الاطباء). آنکه زبان فصیح ندارد یا لکنت داشته باشد. (آنندراج). الثغ. الکن. آنکه ادای حروف از مخارج بخوبی نتواند و دال را بجای کاف و لام را بجای راء و مانند آن تلفظ کند. کژمژزبان. (یادداشت مؤلف). کسی که زبان او در حرف زدن بگیرد و الفاظ را درست ادا نتواند کرد. (تعلیقات فروزانفر بر فیه ما فیه ص 323) : اگر کسی را در اندرون نظری کژ(1)لابد جوابش کژ می آید و با خود برنمی آید که جواب راست گوید، چنانک کسی شکسته زبان باشد هرچند که خواهد سخن درست گوید نتواند. (فیه مافیه ص150).
من کیم هندوی شکسته زبان
کاین دلیری کنم چو بی ادبان.
امیرخسرو (از آنندراج).
- شکسته زبانک؛ شکسته زبان :
گویی زبان شکسته و گنگ است بت ترا
ترکان همه شکسته زبانک بوند نون.
عمارهء مروزی.
(1) - ن ل: نظر کژی هست.

شکسته زبانی.

[شِ کَ تَ / تِ زَ] (حامص مرکب) حالت و صفت شکسته زبان. لثغت. لکنت. ادای حروف از غیر مخرج اصلی آنها. (یادداشت مؤلف).
رجوع به شکسته زبان شود.

شکسته سلاح.

[شِ کَ تَ / تِ سِ] (ص مرکب) شکسته سلیح. که اسلحهء جنگی وی شکسته باشد :
یکایک سواران پس اندر دمان
شکسته سلاح و گسسته روان.فردوسی.
رجوع به شکسته سلیح شود.

شکسته سلیح.

[شِ کَ تَ / تِ سِ] (ص مرکب) شکسته سلاح. که ابزار جنگی وی شکسته باشد :
شکسته سلیح و گسسته کمر
نه بوق و نه کوس و نه پا و نه سر.
فردوسی.
شکسته سلیح و گسسته دلند
تو گفتی که از غم همی بگسلند.
فردوسی.
رجوع به شکسته سلاح شود.

شکسته گمان.

[شِ کَ تَ / تِ گُ] (ص مرکب) مخالف. ناموافق. (ناظم الاطباء).

شکسته مزاج.

[شِ کَ تَ / تِ مِ / مَ] (ص مرکب) بیمار. دردمند. مریض. (ناظم الاطباء).

شکسته ناخن.

[شِ کَ تَ / تِ خُ] (ص مرکب) عبارت از بی قوت و بی استعداد است. (غیاث) (آنندراج).

شکسته نفس.

[شِ کَ تَ / تِ نَ] (ص مرکب) متواضع. فروتن. آنکه خود را کوچکتر از آنچه هست نشان دهد. (یادداشت مؤلف). رجوع به شکسته نفسی شود.

شکسته نفسی.

[شِ کَ تَ / تِ نَ](حامص مرکب) فروتنی. تواضع. هضم نفس، و با کردن و نمودن صرف شود. خفض جناح. خود را کوچکتر از آنچه هست خواندن. (یادداشت مؤلف).
- شکسته نفسی کردن؛ خود را کوچکتر از آنچه هست گفتن یا نمودن. خود را دون آنچه هست به فروتنی نمودن. خود را کوچک و حقیر گرفتن. (یادداشت مؤلف).

شکسته وار.

[شِ کَ تَ / تِ] (ص مرکب)مریض. ضعیف. ناتوان. رنجور. بیمارگونه. (از یادداشت مؤلف) :
گرم به گوشهء چشمی شکسته وار ببینی
فلک شوم به بزرگی و مشتری به سعادت.
(ترجمهء محاسن اصفهان ص 143).
شکسته وار به درگاهت آمدم که طبیب
به مومیایی لطف توام نشانی داد.
حافظ.

شکسته وعده.

[شِ کَ تَ / تِ وَ دَ / دِ](ص مرکب) بی وفا. بی حقیقت. (ناظم الاطباء). شکسته پیمان. (آنندراج).

شکست یافتن.

[شِ کَ تَ] (مص مرکب)مغلوب شدن. شکست خوردن. هزیمت یافتن و فرار کردن. (ناظم الاطباء). شکسته شدن در پیکار. مقابل پیروز شدن و فاتح گشتن.

شکست یافته.

[شِ کَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) شکست و ترک برداشته چون دیوار، ظروف و غیره. (از یادداشت مؤلف). رجوع به شکست یافتن شود. || هزیمت یافته و گریخته و فرارکرده از جنگ. (ناظم الاطباء). مغلوب شده. مقابل پیروز و فاتح.

شکشک.

[شَ شَ] (اِ صوت) آواز پای که هنگام راه رفتن برآید. (ناظم الاطباء) (از برهان). به معنی شکاشک است. (فرهنگ جهانگیری). آواز پای. (انجمن آرا) (آنندراج). شرفاک. شلپوی. شکک. رجوع به مترادفات کلمه شود.

شکشکة.

[شَ شَ کَ] (ع اِ) سلاح تیز. || تیزی سلاح. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (آنندراج).

شکص.

[شَ کِ] (ع ص) بدخوی (لغتی است در سین). (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). بدخوی. (از مهذب الاسماء). رجوع به شکس شود.

شکع.

[شَ] (ع مص) برداشتن شتر را با مهارش. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شکع.

[شَ کَ] (ع مص) دردمند شدن و بسیار گردیدن بانگ و فریاد آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بنالیدن بیمار. (المصادر زوزنی) دردمند شدن. (تاج المصادر بیهقی). || به خشم شدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). خشمگین شدن. (تاج المصادر بیهقی). || بسیار دانه گردیدن کشت. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شکع.

[شَ کِ] (ع ص) بخیل و ناکس ترشروی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || دردگین. یقال: بات شکعاً؛ از بسیاری درد نخوابید. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شکعة.

[شَ کِ عَ] (ع ص)(1) تأنیث شکع. خشک و غیر نرم که خم نشود. (از دزی ج 1 ص 778).
- افنان شکعة؛ شاخه های خشک که خم نشود. (از دزی ج 1 ص 778) : هو [ بشام ]شجر ذوساق و افنان شکعة. (تذکرهء ابن البیطار).
- حشیشة شکعة الصیدان؛ علف که ساقه های آن خشک باشد و قابل خمیدن نباشد. (از دزی ج 1 ص778).
(1) - Rivergentes.

شکفاندن.

[شِ کُ دَ] (مص) شکوفانیدن. شکوفا ساختن. شکوفان کردن. به شکوفه آوردن. شکفانیدن. شکفته ساختن :
ز بوی خلق تو بر موضع شتاب و درنگ
گل و سمن شکفاند بهار آتش و آب.
مسعودسعد.
روضهء معرفت را تازه میگرداند و درخت شوق را بشکفاند. (نوروزنامه).
چو بنگرم به رخ چون گل شکفتهء او
ز طبع گل شکفانم به گلستان سخن.
سوزنی.
تا او نخواهد صبا پردهء گل نشکفاند. (سعدی گلستان).
- زیغال شکفاندن؛ به خنده و خروش آوردن قدح :
شکفت لاله تو زیغال بشکفان که همی
ز پیش لاله به کف برنهاده به زیغال.
رودکی.
رجوع به زیغال شود.

شکفانیدن.

[شِ کُ دَ] (مص) شکفاندن :
چنان در جادوی او بود استاد
که لاله بشکفانیدی ز پولاد.
(ویس و رامین).
رجوع به شکفاندن شود.

شکفت.

[شِ کَ] (اِ) غار. (آنندراج). اشکفت. (از فرهنگ جهانگیری). غار یا جایی در کوهها ساخته و مهیا شده که درویشان و فقیران در آنجا بسر برند. (از ناظم الاطباء) (برهان) : اسفیدان و قهستان همانند کورد است، سردسیر است سخت و آنجا شکفتی است محکم در کوه. (فارسنامهء ابن بلخی ص 123). رجوع به اشکفت شود. || مرداب. (ناظم الاطباء). || (ص) کج. ناراست. ناهموار. ملتوی. (ناظم الاطباء). کج. ناهموار. (برهان) (آنندراج) (از انجمن آرا). کژ. ناهموار. (از فرهنگ جهانگیری).

شکفت.

[شِ کِ] (مص مرخم، اِمص) اسم از شکفتن. تعجب. عجب. شگفت. حیرت. (ناظم الاطباء). عجب. تعجب. (از برهان). تعجب. (غیاث). و صاحب غیاث اللغات افزاید که: «در سراج نوشته که شکفت به کسرتین و کاف عربی بمعنی تعجب و به ضمتین بمعنی واشدن گل و به هر دو معنی به کاف فارسی شهرت دارد...» عجب باشد. (آنندراج) (انجمن آرا). شکفت صورت دگرگون شدهء شگفت از مصدر شگفتن است. رجوع به شگفت و شگفتن در همین لغت نامه شود. || آشفتگی. (از ناظم الاطباء). || (ص) هر چیز عجیب و غریب. (ناظم الاطباء) (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (غیاث) (آنندراج) (انجمن آرا). || متعجب. (غیاث) (از آنندراج).

شکفت.

[شِ کُ] (مص مرخم، اِمص) اسم از شکفتن. (ناظم الاطباء). واشدن غنچهء گل را گویند. (برهان). از هم گشودن غنچه. (غیاث). از هم گشودن. (برهان). افتتاح و از هم گشودگی و واشدگی مانند غنچهء گل. گشاد. || (ص) شگفت. عجب. (ناظم الاطباء). عجب باشد. (آنندراج) :
پس چو واو از میان آوه برفت
ماند آهی مجرد اینت شکفت.
سنایی.
طاقت برسید و هم نگفتم
رازی که ز خلق می نهفتم
گر کشته شوم عجب مدارید
من خود ز حیات در شکفتم.
سعدی (از آنندراج).(1)
|| بزرگی. حشمت. جاه و جلال. وقار. شُکوه. (ناظم الاطباء).
(1) - در این دو شاهد شگفت نیز توان خواند با تغییر تلفظ حروف قافیه.

شکفت.

[شُ کُ] (اِ) کرامت. معجزه. || احترام. توقیر. تعظیم. || ترس. بیم. خوف. (ناظم الاطباء). || شکفته. گشوده. واشده. (آنندراج). معانی منقول از ناظم الاطباء و آنندراج و خود کلمه با آن ضبط در جای دیگر دیده نشد.

شکفتانیدن.

[شِ کَ دَ] (مص) باعث چاک کردن. شکافتن گشتن. شکافتن فرمودن. (ناظم الاطباء). رجوع به شکافتن شود.

شکفت شدن.

[شِ کُ شُ دَ] (مص مرکب) (اصطلاح کیمیا) تبخیر شدن آب مواد متبلور و خاک شدن آنها مانند نمک فرنگی. (ناظم الاطباء).

شکفتگی.

[شِ کُ تَ / تِ] (حامص) حالت و چگونگی شکفته. (از ناظم الاطباء): نضرت، نضارت، شکفتگی درخت. (یادداشت مؤلف). || واشدن غنچه. || واشدگی بهار در حالت تبسم. (ناظم الاطباء). || لبخند. شکفتگی روی. حالت تبسم داشتن. (از یادداشت مؤلف).

شکفتن.

[شِ کَ تَ] (مص) شکافتن. کافتن. شکافته شدن. (ناظم الاطباء). || شکفته شدن. خندان گشتن :
گل روی آن ترک چینی شکفت
شمال آمد و راه میخانه رفت.نظامی.
|| خم کردن. کج کردن. || تافتن. تاب دادن. || ناهموار کردن. || صبر و تحمل کردن. شکیبایی نمودن. (ناظم الاطباء).

شکفتن.

[شِ کِ تَ] (مص) نگریستن با تعجب. || شگفت نمودن. متعجب شدن. حیران شدن. شگفتن. (ناظم الاطباء). تعجب نمودن. (برهان). || آشفته گردیدن. (ناظم الاطباء).

شکفتن.

[شِ کُ تَ] (مص) واشدن غنچهء گل. (برهان).(1) خندیدن گل. خندان شدن گل. واشدن. گشادن. شکفته شدن. (ناظم الاطباء). بشکفیدن. بازشدن غنچه. به حد گل رسیدن غنچه. صورت برگها گرفتن شکوفه. بازشدن. انفغار. ابتزال. مثل این است که این فعل و شکافتن یکی است چه هر دو بمعنی بازشدن است، یعنی از یکدیگر جدا شدن. یک مصدر بیشتر ندارد. (یادداشت مؤلف). گشوده شدن غنچه. (غیاث): تفتح؛ شکفتن گل. (دهار) (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (از منتهی الارب). تفرج؛ شکفتن شکوفه. (از منتهی الارب). فغم، تفغم، فغوم؛ شکفتن گل. (از منتهی الارب) :
شکفت لاله تو زیغال بشکفان که همی
ز پیش لاله به کف بر نهاده به زیغال.
رودکی.
حاسدم بر من همی پیشی کند این زو خطاست
بفسرد چون بشکفد گل پیش ماه فرودین.
منوچهری.
گل شکفت و لاله بنمود از نقاب سرخ روی
آن ز عنبر برد بوی و این ز گوهر برد رنگ.
منوچهری.
بشکفی بی نوبهار و پژمری بی مهرگان
بگریی بی دیدگان و باز خندی بی دهن.
منوچهری.
تا گرد دشتها همه بشکفت لاله ها
چون درزده به آب معصفر غلاله ها.
منوچهری.
به باغ دین از او سوسن شکفته
ز بن برکنده بیخ خار عصیان.
ناصرخسرو.
گر گل حکمت بر جان تو بشکفتی
مر ترا باغ بهاری به چه کارستی.
ناصرخسرو.
حیرتم بر بدیهه خار نهاد
تا به باغ بدیهه گل بشکفت.
ناصرخسرو.
بهار عام شکفت و بهار خاص رسید
دو نوبهار کز آن عقل و طبع یافت نوا.
خاقانی.
دلی که بال و پری در هوای خاک بزد
ندید خواب شکفتن چو غنچهء تصویر.
خاقانی.
ای تازه گلبُنی که شکفتی به ماه روی
با این نسیم خوش ز گلستان کیستی؟
خاقانی.
نابهنگام بهارم که به دی مه شکفم
که به هنگامهء نیسان شدنم نگذارند.
خاقانی.
بس شاخ که بشکفد به خرداد
میوه ش نخورند جز به آبان.خاقانی.
عجب نوش شکر پاسخ چنین گفت
که عنبربو گلی در باغ بشکفت.
نظامی.
گر نبودی در جهان امکان گفت
کی توانستی گل معنی شکفت.عطار.
دریغا که بی ما بسی روزگار
بروید گل و بشکفد نوبهار.
سعدی.
هزارم درد می باشد که میگویم نهان دارم
لبم با هم نمی آید چو غنچه وقت بشکفتن.
سعدی.
سبزه دمید و خشک شد و گل شکفت و ریخت
بلبل ضرورتست که نوبت دهد به زاغ.
سعدی.
گلبن عیش من آن روز شکفتن گیرد
که تو چون سرو خرامان به چمن بازآیی.
سعدی.
پیرامن نوبهار فضلت
بشکفته هزار گونه ریحان.
؟ (از صحاح الفرس).
یک گل از صد گل عمرش نشکفتست چرا
پشت خم کرد چو پیران معمر نرگس.
سلمان ساوجی.
صبحدم مرغ چمن با گل نوخاسته گفت
ناز کم کن که بسی چون تو درین باغ شکفت.
حافظ.
|| واشدن هر چیز بسته مانند غنچه. (ناظم الاطباء).
- شکفتن تخم؛ ترکیدن آن مقارن برآمدن جوجه. (یادداشت مؤلف).
|| مجازاً، شادان شدن. خندان گشتن. عظیم شاد شدن. سخت شادان گشتن. (یادداشت مؤلف). تبسم کردن. خندان شدن. (ناظم الاطباء). خندان شدن. (برهان) :
می شکفتم ز طرب زآنکه چو گل بر لب جوی
بر سرم سایهء آن سرو سهی بالا بود.
حافظ.
- برشکفتن؛ خوش و خندان شدن :
ملک زین حکایت چنان برشکفت
که چیزش ببخشید و چیزش نگفت.
سعدی (بوستان).
- مثل گل شکفتن یا برشکفتن رخ؛ آثار مسرتی بسیار در چهرهء او پدیدار شدن. (یادداشت مؤلف). خندان و متبسم شدن چهره :
چو آمد بر او همه بازگفت
رخ نامور همچو گل برشکفت.فردوسی.
|| از هم فروریختن. بازشدن آهک نو که آب بر وی ریزند. بازشدن سنگ آهک پخته چون آب بر او افشانند. (یادداشت مؤلف). || باز کردن. شکوفانیدن. شکفته کردن. خندانیدن :
روزگارم گلی شکفت از تو
که به عمری چنان نهد خاری.انوری.
|| باز کردن. آشکار کردن. فاش ساختن. (از یادداشت مؤلف) :
که این جام سر شما را شکفت
همه جامهای شما بازگفت.
شمسی (یوسف و زلیخا).
- برشکفتن؛ بازکردن. فاش کردن. برگشادن :
پس او نیز یک لخت گفتن گرفت
سر رازها برشکفتن گرفت.
شمسی (یوسف و زلیخا).
(1) - شکوفتن. شکوفیدن. پهلوی shkoft-(شکوفه داد)، یهودی - فارسی gushkoftan، سانسکریت skubh - natiو skubh- noti(جدا کردن، شکافتن) و ریشهء skop هم مبدل *kupاست. (حاشیهء برهان چ معین).

شکفتنی.

[شِ کُ تَ] (ص لیاقت) قابل شکفتن. شایستهء شکفته شدن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شکفتن شود.

شکفته.

[شِ کُ تَ / تِ] (ن مف / نف)واشده. گشاده. (ناظم الاطباء). گل کرده. گل بازکرده. شکوفان. (یادداشت مؤلف) :
ای سرخ گل تو بسد و زر و زمردی
ای لالهء شکفته عقیق و خماهنی.
خسروی.
باد برآمد به شاخ سیب شکفته
بر سر میخواره برگ گل بفتالید.
عماره.
ای به حری و به آزادگی از خلق پدید
چون گلستان شکفته ز سیه شورستان.
فرخی.
مگر درخت شکفته گناه آدم کرد
که از لباس چو آدم همی شود عریان.
فرخی.
دو لب چو نار کفیده دو برگ سوسن سرخ
دو رخ چو نار شکفته دو برگ لالهء لال.
عنصری.
آن سوسن سپید شکفته به باغ در
یک شاخ او ز سیم و دگر شاخ او ز زر.
منوچهری.
به مهر اندر چو دو روشن چراغیم
به ناز اندر چو دو بشکفته باغیم.
(ویس و رامین).
اگر شکل خلقش پدید آیدی
شکفته یکی گلستان باشدی.
(از کلیله و دمنه).
اگرچه نیابد ریاض شکفته
نماند صبا عادت مشکباری.
رضی نیشابوری.
ای دوست گل شکفته را بادی بس.
؟ (از نفثة المصدور).
شکوفه گاه شکفته است و گاه خوشیده. (گلستان).
- شکفته بهار؛ شکوفهء بازشده. (هفت پیکر ص261) :
لعبتی دید چون شکفته بهار
نازنینی چو صدهزار نگار.نظامی.
- شکفته شدن؛ بازشدن گل و شکوفه. (یادداشت مؤلف): تفتق؛ شکفته شدن گل. (المصادر زوزنی) :
شکفته شد گل حمرا و گشت بلبل مست
صلای سرخوشی ای صوفیان باده پرست.
حافظ.
- || مجازاً، شادان شدن. خندان گشتن. (یادداشت مؤلف).
- تازه شکفته؛ نوشکفته. گل یا شکوفه ای که تازه باز شده باشد :
رویش میان حلهء سبز اندرون پدید
چون لاله برگ تازه شکفته میان خوید.
عماره.
- ناشکفته؛ که شکفته نشده باشد. رجوع به مادهء ناشکفته شود.
- نوشکفته؛ که تازه باز شده باشد. (یادداشت مؤلف) :
ای گل خندان نوشکفته نگهدار
خاطر بلبل که نوبهار نماند.سعدی.
رجوع به مادهء نوشکفته در جای خود شود. || خندان. (ناظم الاطباء) :
با من چه بود(1) شکفته باشی گه گه
گاهی باشی چو گوشت با کارد تبه.فرخی.
چو روی خوبان احباب او شکفته بطبع
چو چشم خوبان بدخواه او نژند و نوان.
فرخی.
شکفته باش جهان را شکفته گر خواهی
که بر گشاده دلان چرخ روی خندان است.
صائب تبریزی.
- شکفته داشتن؛ شاد و خندان داشتن :
خود را شکفته دار به هر حالتی که هست
خونی که می خوری به دل روزگار کن.
صائب تبریزی.
- شکفته روی؛ که روی شکفته و خندان داشته باشد. متبسم. (یادداشت مؤلف) :
گاهی چو لاله ام ز وصالت شکفته روی
گاهی چو نرگسم ز فراقت فکنده سر.
عبدالواسع جبلی.
|| تر و تازه و شاداب. ضد پژمرده. (ناظم الاطباء). ناضر. تازه. (یادداشت مؤلف) :
دهنش خشک و شکفته رخش از ابر مژه
جگرش گرم و فسرده تنش از سرد دمی.
خاقانی.
|| پرورش یافته. (ناظم الاطباء). || نیک روشن شده. خوب گرفته (آتش). (یادداشت مؤلف) :
فسرده دیدم چون اختر شکفته لبش
دلم بسوخت چو بر اخگر شکفته کباب.
مختاری غزنوی.
|| بازشده. (یادداشت مؤلف). جاری شده :
همه دیده پرخون و رخ پرسرشک
سرشکش روان برشکفته سرشک.
عنصری (از لغت نامهء اسدی ص266).
|| شکافته. دو نیم شده :
هیچ موی شکفته از بالا
زارتر زآن میان لاغر نیست.عنصری.
(1) - ن ل: چون گل.

شکفتیدن.

[شِ کِ دَ] (مص) تعجب نمودن. متعجب شدن. شگفتیدن. (ناظم الاطباء) (از برهان). تعجب کردن. (از انجمن آرا). رجوع به شگفتیدن شود.

شکفه.

[شِ کَ فَ / فِ] (اِ) مخفف شکافه. زخمه. مضراب. (یادداشت مؤلف) :
نوشم قدح نبید نوشنجه(1)
هنگام صبوح ساقیان رنجه
خنیاگر ایستاد(2) و بربط زن
از بس شکفه شده در اشکنجه.
منوچهری.
(1) - به نظر مؤلف: بوشنجه (منسوب به شهر بوشنج).
(2) - به نظر مؤلف: او ستوه.

شکفه.

[شِ کُ فَ / فِ] (اِ) شکوفه. (ناظم الاطباء). مخفف شکوفه که گل درخت میوه دار باشد. (برهان) :
گویی که گیا قابل جان شد که چنین شد
روی گل و چشم شکفه تازه و بینا.
مسعودسعد.
ای شکفهء شاخسار جیب گشاده چو صبح
ساخته گوی انگله دانهء در خوشاب.
خاقانی.
بر فلک بین که پی نزهت عیدی ملک
صدهزاران شکفه ماحضر آمیخته اند.
خاقانی.
- پرشکفه؛ با شکوفهء بسیار. غرق شکوفه :
چو باغ پرشکفه مجلس تو خرم باد
به روی غالیه زلفان یاسمین غبغب.
فرخی.

شکفیدن.

[شِ کُ دَ] (مص) بشکفیدن. آماسیدن. || شکفتن. شکفته گردیدن. (ناظم الاطباء). کنایه از شگفته و خندان شدن :
چو نامه بر سام نیرم رسید
ز شادی رُخش همچو گل بشکفید.
فردوسی.
سکندر چو او را بدینگونه دید
ز شادی رُخش همچو گل بشکفید.
فردوسی.
چو گل بشکفید از می سالخورد
رخ نامداران و شاه نبرد.فردوسی.
وقتی که چون دو عارض و رخسار تو
در باغ گل همی شکفد صدهزار.
فرخی.
اگر سیر کِشتم، همی بشکفید
به اقبال من نرگس از تخم سیر.
ناصرخسرو.
بر بیرم کبود چنین هر شب
چندین هزار چون شکفد عبهر.
ناصرخسرو.
راحت روح از عذاب جهل در علم است از آنک
جز به علم از جان کس ریحان راحت نشکفید.
ناصرخسرو.
چو از خسرو چنان فرمان شنیدند
ز شادی همچو غنچه بشکفیدند.نظامی.
چو سلطان نظر کرد و او را بدید
ز دیدار او همچو گل بشکفید.
سعدی (بوستان).
- شکفیدن گل شادی در دل یا در دل و جان -کسی؛ کنایه از دلشاد و خرم گردیدن وی :
چو این آگهی نزد اثرط رسید
گل شادی اندر دلش بشکفید.
اسدی (گرشاسبنامه).
من در همه املاک دلی دارم و جانی
وندر دل و جانم گل شادی شکفیده ست.
امیرمعزی.

شکفیده.

[شِ کُ دَ / دِ] (ن مف / نف)شکفته. بازشده. واشده. از هم گشوده. (یادداشت مؤلف).
- ناشکفیده؛ نشکفته. ناشکفته. باز نشده. خندان نشده :
وآن قطرهء باران سحرگاهی بنگر
بر طرف گل ناشکفیده بر سیار.منوچهری.
گل سرخ تمام ناشکفیده، ده درمسنگ. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

شکک.

[شَ کَ] (اِ) طنبوره. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری). طنبوره را گفته اند و آن سازی است معروف. (برهان). || آواز پای هنگام راه رفتن. (ناظم الاطباء) (از برهان). شرفاک. شلپوی. شکشک. رجوع به مترادفات کلمه شود. || نام خاری گرد. (ناظم الاطباء). دوژه یعنی خاری که به دامن درآویزد. (انجمن آرا) (آنندراج) (از برهان).

شکک.

[شَ کَ] (ع مص) میل کردن به سوی کسی. (از منتهی الارب).

شکک.

[شِ کَ] (ع اِ) جِ شِکَّة. (ناظم الاطباء). رجوع به شکة شود.

شکک.

[شُ کَ] (ع اِ) جِ شکیکة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شکیکة شود. || جِ شَکوک. (ناظم الاطباء). رجوع به شکوک شود.

شککال.

[شَ کَ] (هندی، اِ)(1) به معنی وقت شکر است که معروفترین تاریخهای هندوان است و آن تاریخ مرگ پادشاه غاصبی به همین نام بوده است. (از التفهیم ص 239).
(1) - Chakakala.

شککال.

[شِ کَ] (اِخ) بزرگترین و معظم ترین پادشاهان هندوستان بوده. (آنندراج) (برهان) (از ناظم الاطباء). مردی بوده است که به غلبه کار گرفت و بر زمینهای ایشان [ هندوان ] مستولی شد و ایشان را همی بیازرد. چون او را بکشتند تاریخ از سال آسودن از وی کردند. (التفهیم ص 239). رجوع به مادهء قبل شود.

شک کردن.

[شَ کَ دَ] (مص مرکب) به شک افتادن. تردید کردن. خلاف یقین کردن. ارتیاب. مراء. ممارات. مریه. امتراء. بیقره. (از یادداشت مؤلف) :
هیچ شک می نکنم کآهوی مشکین تتار
شرم دارد ز تو مشکین خط آهوگردن.سعدی.
هر جای که بگذری بدان خوبی
کس شک نکند که سرو بستانی.سعدی.

شکل.

[شَ] (ع اِ) مانند. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (مهذب الاسماء) (ترجمان القرآن ص 62) (زمخشری). شبه. مثل. (از اقرب الموارد). || همانندی. (از اقرب الموارد). || هر چیز صالح و موافق. تقول: هذا من هوای و من شکلی؛ این موافق میل و صلاح من است. || کار مختلف و مشتبه. ج، اَشکال. || سیرت و صورت چیزی خواه محسوس باشد و یا موهوم. ج، اشکال، شُکول. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). سیرت. مذهب. (منتهی الارب) (آنندراج). || گیاهی است به رنگ زرد و سرخ. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || زیوری از مروارید یا از مروارید و سیم که زنان در گوش کنند. ج، اشکال. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || ناز. غنج. دلال(1). (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ناز. (از منتهی الارب) (آنندراج). ناز و دلال زن. (از اقرب الموارد). غنج. ناز. (مهذب الاسماء). || عشقبازی زن. (از اقرب الموارد). || مرض الشکل؛ بیماریی است که در آن اندام بدن از صورت طبیعی خود بیرون می آید و در کار آن اندام خلل پیدا می شود، چنانکه اندام های راست کج شوند مانند استخوان ساق یا اندام های کج راست گردند مانند استخوان سینه. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به کشاف و مادهء مرض شود. || (اصطلاح عروض) نوعی از تصرف میان خبن و کف که حرف دوم و حرف هفتم ساکن را بیفکنند و در فاعلاتن، فعلاتُ گویند. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). انداختن حرف دوم و هفتم از فاعلاتن را گویند که فعلاتُ بماند. (از تعریفات جرجانی). اجتماع خبن و کف است در فاعلاتن تا فعلاتُ شود به ضم تاء که الف به خبن و نون به کف می افتد و فَعِلاتُ میماند. (المعجم ص 37). || (اصطلاح عرفان) وجود حق تعالی را گویند. (فرهنگ مصطلحات عرفا تألیف سجادی). || (اصطلاح منطق) هیأت به دست آمده از وضع حد وسط در یکی از دو طرف صغری و کبری (موضوع و محمول) است که آنرا شکل قیاس یا قیاسی نیز مینامند. و رجوع به ترکیب شکل بدیهی الانتاج در ذیل همین ماده و همین معنی شود.
- شکل بدیهی الانتاج؛ آن است که حد اوسط در صغری محمول باشد و در کبری موضوع، به شرط آنکه صغری موجبه باشد خواه کلیه خواه جزئیه، و کبری کلیه باشد خواه موجبه باشد خواه سالبه. بدان که شکل مرکب باشد از دو قضیه و قضیه به معنی جمله است پس قضیهء اول را صغری گویند و قضیهء دوم را کبری نامند. لفظ مکرر که در آخر صغری و وسط کبری واقع شود آنرا حد اوسط گویند، چون حد اوسط را دو رکنی از شکل نتیجه حاصل آید و موضوع به معنی مبتدا است و محمول به معنی خبر و شکل بدیهی الانتاج شکل اول باشد از اشکال اربعه. مثال شکل اول یعنی شکل بدیهی الانتاج: کل انسان حیوان، و کل حیوان جسم؛ و نتیجه این است: کل انسان جسم. و مثال شکل ثانی: کل انسان حیوان و لا شی ء من الحجر بحیوان؛ و نتیجه این است: لا شی ء من الانسان بحجر. مثال شکل ثالث: کل انسان حیوان و کل انسان ضاحک؛ و نتیجه این است: و بعض الحیوان ضاحک. مثال شکل رابع: کل انسان حیوان، و کل ناطق انسان؛ و نتیجه اش این است: بعض الحیوان ناطق. (غیاث) (آنندراج).
- شکل طبیعی؛ اشکال اجسام که بر حسب طبیعت خود دارند در مقابل شکل و اشکال قسری که بوسیلهء قسر قاسری پدید آمده باشند. (فرهنگ علوم عقلی تألیف سجادی).
- شکل قسری؛ شکل طبیعی. (فرهنگ علوم عقلی تألیف سجادی). رجوع به ترکیب شکل طبیعی شود.
- شکل قیاس یا قیاسی؛ عبارت از هیأتی است که از وضع حد وسط در یکی از دو طرف موضوع و محمول «صغری و کبری» قیاس حاصل میشود و از این راه چهار شکل پدید می آید که اشکال اربعهء معروف باشد. به عبارت دیگر شکل قیاس عبارت از هیأت خاصی است که در اثر ترکیب چند مقدمه با یکدیگر حاصل میشود و بر حسب ترکیب و چگونگی وضع حد وسط اشکال قیاس مختلف میشود، چه آنکه ممکن است حد وسط محمول در صغری و کبری هر دو باشد و بالعکس و یا موضوع در کبری و محمول در صغری باشد و بالعکس و در هر حال بواسطهء اوضاع خاص حد وسط اشکال اربعه بوجود می آید. ترتیب حصول اشکال اربعه را در این ابیات میتوان خلاصه کرد :
اوسط اگر حمل یافت در بر صغری و باز
وضع به کبری گرفت شکل نخستین شمار
حمل به هر دو دوم وضع به هر دو سوم
رابع اشکال را عکس نخستین شمار.؟
(از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی و فرهنگ علوم عقلی تألیف سجادی).
و رجوع به ترکیب شکلهای چهارگانهء قیاس شود.
- شکلهای چهارگانهء قیاس؛ اگر محمول در صغری و موضوع در کبری باشد شکل چهارم؛ و اگر موضوع در هر دو باشد شکل دوم؛ و اگر محمول در هر دو باشد شکل سوم نامند. (یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیب شکل قیاس یا قیاسی شود.
|| (اصطلاح منطق) گاه شکل اطلاق می شود به خود قیاس به اعتبار اشتمال آن به هیأت شکل قیاسی. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح رمل) آن هیأتی است دارای چهار مرتبهء حاصله از اجتماع افراد و ازواج یا از اجتماع یکی از آن دو؛ و مرتبهء اول از این مراتب آتش باشد و دوم باد و سوم آب و چهارم خاک. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به همان مأخذ شود. || چهره. صورت. روی. سیما. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین). || هیأت. هیکل. ترکیب. (ناظم الاطباء). صورت. (یادداشت مؤلف). هیأت. (مفاتیح). ریخت. ترکیب. هیأتی که جسم را پیدا شود به سبب احاطهء حد. (یادداشت مؤلف) :
شکل نهنگ دارد دل را همی شخاید
مردم میان دریا و آتش چگونه پاید.
رودکی.
تو از معنی همان بینی که از بستان جانپرور
ز شکل و رنگ گل بیند دو چشم مرد نابینا.
ناصرخسرو.
گلهای معانی شکفته زو شد
زیرا که سرش شکل خار دارد.مسعودسعد.
گر از آتش همی ترسی به مال کس مشو غره
که اینجا صورتش مار است و آنجا شکلش اژدرها.
سنایی.
شکل نظامی که خیال من است
جانور از سحر حلال من است.نظامی.
من آدمی به چنین قد و شکل و خوی و روش
ندیده ام مگر این شیوه از پری آموخت.
سعدی.
شاهد آیینه ست و هر کس را که شکل خوب نیست
گو نگه زنهار در آیینهء روشن مکن.سعدی.
یا خلوتی برآور یا برقعی فروهل
ورنه به شکل شیرین شور از جهان برآری.
سعدی.
لطیف جوهر و جانی غریب قامت و شکلی
نظیف جامه و جسمی بدیع صورت و خویی.
سعدی.
- پاکیزه شکل؛ زیباصورت. که هیأت و ظاهری زیبا دارد :
درون تا بود قابل شرب و اکل
بدن تازه رویست و پاکیزه شکل.(بوستان).
- سرداب شکل؛ سرداب گونه. سرداب مانند :جمعی برزگران را حاضر و زمین را شکافته سرداب شکلی یافتند. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 22).
- نیست شکل؛ نیست صورت. که بصورت عدم باشد :
نک جهان نیست شکل هست ذات
وآن جهان هست شکل بی ثبات.مولوی.
|| تصویر. (ناظم الاطباء) :
گریزد ز شکل عصا مار و گوید
عصا شکلم و از عصا می گریزم.خاقانی.
طوطی هر آن سخن که بگوید ز برکند
هرگه که شکل خویش ببیند در آینه.
خاقانی.
که ای نیکبخت این نه شکل من است
ولیکن قلم در کف دشمن است.(بوستان).
-امثال: شکلش را به درِ خلا بکشند آفتابه رم میکند؛ زشتی هول است. (امثال و حکم دهخدا).
- شکل طغرایی؛ به صورت خط طغرایی :
از تن و دل چون کنی نون و القلم
نزد شحنه شکل طغرایی فرست.خاقانی.
رجوع به طغرا و طغرایی شود.
- شکل کشیدن؛ رسم کردن تصویر و شکل.
|| نقش. || نقشه. (ناظم الاطباء) : چون از این فصل فراغ افتد وصف پارس و کورتها و شهرها و آب و هوای آن و شکلهای آن کرده آید. (فارسنامهء ابن بلخی ص 8). || قسم. نوع. جنس. (ناظم الاطباء). صورت. نوع. جنس. طور. گونه. گون. (یادداشت مؤلف).
- شکل در شکل؛ گونه گون. نوع به نوع. با انواع ... با نقش ها و نقشه های مختلف :
شکل در شکل نماید به من اوراق فلک
شکلها را همه برهان به خراسان یابم.
خاقانی.
|| پیکر. کالبد. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || (اصطلاح هندسی) چیزی که فروگرفته باشد آنرا حدی چون دایره و کره، یا حدودی چون مربع، مستطیل و متوازی السطوح. (از یادداشت مؤلف). نگاره. (فرهنگ فارسی معین) (لغات فرهنگستان). عبارت از هیأتی است که از احاطهء یک یا چند حد بوجود می آید و از مقولهء کیف است و کاملترین اشکال طبیعی شکل کری است و تنها شکل طبیعی همان شکل کری می باشد. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی تألیف سجادی). شکل یکی از کیفیات مخصوصه به کمیات است و در تعریف آن گفته اند: «الشکل هیأة حاصلة فی المقدار او المتقدر من جهة احاطة حد او حدود». (از فرهنگ علوم عقلی تألیف سجادی).
- شکل بر دایره؛ آن راست پهلو که بیرون از دایره بود و هر ضلعی از آنِ او مماس بود آن دایره را. (از التفهیم ص 16).
- شکل بسیط؛ شکل ساده :
سه خط چون کرد بر مرکز محیطی
به جسم آماده شد شکل بسیطی.نظامی.
- شکل تربیع؛ مربع و چهارگوشه. (ناظم الاطباء).
- شکل حماری؛ (اصطلاح هندسه) به مثلثی اطلاق میشود که مجموع دو ضلع آن از ضلع سوم درازتر باشد، و وجه تسمیهء آن به سبب ظهور آن است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به ترکیب شکل عروس شود.
- شکل دواری؛ دایره. مدور. (از ناظم الاطباء).
- شکل عروس (عروسی)؛ (اصطلاح هندسه) به مثلثی اطلاق میشود که قائم الزاویه باشد و مربع وتر زاویهء قائمهء آن برابر باشد با مربع دو ضلع دیگر آن و این نامگذاری به سبب زیبایی و تناسب شکل است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). شکلی است برای اثبات این مطلوب که هر دو مربع ضلعین قائمه مساوی و مربع وتر این قائمه باشد و این شکل را از آن عروس نام کردند که عروس در لغت به معنی کثرت مال است پس این شکل نیز کثیرالنفع است، مانند کثرت مال یا اینکه به حجلهء عروس این شکل مشابهت دارد چه به محض تشکل و چه به اقتضای انواع محاسن. (از آنندراج) :
چو علم هندسه حس قبول دریابد
کنند شکل حماری بدل به شکل عروس.
میر محمد افضل (از آنندراج).
- شکل مأمون؛ شکل خاص در هندسه. (آنندراج) :
وگر دیدی مرا عاجز نگشتی
دو اقلیدس به پنجم شکل مأمون.
ناصرخسرو.
رجوع به ترکیب شکل مأمونی شود.
- شکل مأمونی؛ آن است که دو زاویه ای که بر قاعدهء مثلث متساوی الساقین است، برابر باشند و نیز دو زاویه ای که در زیر قاعده تشکیل میشوند (در صورتی که دو ساق را خارج کنیم) با هم برابر باشند. و این شکل را به مأمون خلیفهء عباسی نسبت داده اند؛ از این رو که وی آن شکل را به آستین برخی از جامه هایش افزود چون از آن خوشش آمده بود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به ترکیب شکل مأمون شود.
- شکل متوازی؛ دو خط برابر و مقابل هم. (ناظم الاطباء).
- شکل مغنی؛ شکل مثلثی است. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و مادهء مغنی شود.
- شکل هندسی؛ خطوط، سطوح و احجام مربوط به علم هندسه.
|| رسم. طریقه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). طریق. (آنندراج). || طور و طرز. روش. (ناظم الاطباء). ترتیب. وضع. کیفیت. چگونگی. (یادداشت مؤلف) : راهزاد چون شکل کار بدید نامه ای نبشت با پرویز که لشکر روم بسیارند. (فارسنامهء ابن بلخی ص 105). از آنجا با سواری چند مجهول وار رفت تا شکل کار و لشکر بیند. (فارسنامهء ابن بلخی ص 70). هر کس شکل و مبانی خیرات و مجاری صدقات او دیده ... داند که علو همت او... تا چه حد بوده. (ترجمهء تاریخ یمینی ص13). || دستور. || نمایش. || مشابهت. مانندگی. (ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد به صورت دو معنی مستقل آمده است.

شکل.

[شَ] (ع مص) پوشیده شدن کاری و مشتبه شدن. || رسیدن بعض انگور و یا سیاه گردیدن و به پختن درآمدن. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از آنندراج). || مقید به نقطه و اعراب گردانیدن کتاب و واضح و پیدا گردانیدن آنرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نقطه و عجم بر زدن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). خجک و حرکت نهادن کتابت را. ذبر. (یادداشت مؤلف). || شکال را میان تصدیر و تنگ شتر بستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شکال بستن پای ستور را. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). شکال بر اسب نهادن. (المصادر زوزنی). شکال بر اسب و مرغ نهادن. (تاج المصادر بیهقی).

شکل.

[شَ کَ] (ع مص) ناز کردن و کرشمه نمودن زن. || سپید شدن تهیگاه گوسپند. || سرخ و سپید شدن چشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شکل.

[شِ] (ع اِ) مانند. شبه. مثل. (ناظم الاطباء). مانند. (از منتهی الارب). || ناز. غنج. دلال. (ناظم الاطباء): امرأة ذات شکل؛ زن صاحب ناز و غنج و دلال و کرشمه. (از منتهی الارب). ناز و به این معنی به فتح نیز آمده. (آنندراج). و رجوع به شَکل شود.

شکل.

[شُ] (ع ص، اِ) جِ اَشکَل و شَکلاء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به اشکل و شکلاء شود.

شکل.

[شُ کُ] (ع اِ) جِ شکال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شکال شود.

شکل.

[شَ کَ / شَ کْ] (اِخ) ابن حمید عیسی. صحابی است و پسرش وشیتربن شکل محدث و اسماء بنت شکل صحابیة و در همه به سکون کاف نیز روایت شده است. (منتهی الارب).

شکل.

[شَ کَ] (اِخ) نام پدر بطنی از تازیان. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).

شکلا.

[شُ کُ] (فرانسوی، اِ)(1) شکلات. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شکلات شود.
(1) - Chocolat.

شکلاء .

[شَ] (ع ص، اِ) مؤنث اَشکَل. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). حاجت. (از منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به اشکل شود. || گوسپند تهیگاه سپید. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). گوسپند سیاه. (مهذب الاسماء). گوسپند سپید. (دهار). || چشم سرخ و سپید. ج، شُکل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چشم سرخ. (مهذب الاسماء).

شکلات.

[شُ کُ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی شیرینی که با شیر و شکر و کاکائو ساخته شود. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Chocolat.

شکلاتی.

[شُ کُ] (ص نسبی) منسوب به شکلات. از جنس شکلات. || به رنگ شکلات. قهوه ای روشن.

شکلانی.

[شَ کَ] (ص نسبی) انتسابی است به شکلان که از دیه های مرو است. (از انساب سمعانی).

شکلانی.

[شَ کَ] (اِخ) امام ابو عصمة احمدبن عبدالله... شکلانی فقیه پرهیزگاری بود و از ابوسهل عبدالصمد بزاز و جز وی روایت شنید و حاکم ابوعبدالله کتبی هروی از او روایت دارد. (از لباب الانساب).

شکل پذیر.

[شَ / شِ پَ] (نف مرکب)شکل پذیرنده. آنچه که شکل قبول کند. قابل شکل. (فرهنگ فارسی معین).

شکلک.

[شَ / شِ لَ] (اِ مصغر) ادا. دهن کجی. عمل والوچانیدن. دلام. ذلام. (یادداشت مؤلف). ادا و اطوار با لب و لوچه و چشم و ابرو. (فرهنگ فارسی معین).
- شکلک به کسی ساختن؛ به کسی بازخمانیدن. ادای او را درآوردن. (یادداشت مؤلف).
- شکلک درآوردن؛ عضلات صورت را با وضعی مسخره آمیز جنبانیدن. با لب و لوچه و چشم و ابرو ادا و اطوار درآوردن. (فرهنگ فارسی معین). ادا درآوردن. (فرهنگ رازی).
- شکلک ساختن؛ ورچیدن و کج کردن روی. تعجیه. (یادداشت مؤلف).
- شکلک کردن؛ شکلک درآوردن. (فرهنگ فارسی معین).

شکل کردن.

[شَ / شِ کَ دَ] (مص مرکب) شکل ساختن. صورتی پدید آوردن. (فرهنگ فارسی معین). || احداث هیأت و حرکتی در روی یا سایر اعضا که موجب خنده شود شبیه به ادا درآوردن و در محاوره گویند فلانکس شکلک می سازد به همین معنی. (از تعلیقات فروزانفر بر فیه ما فیه ص 256). شکلک درآوردن. (فرهنگ فارسی معین) : مسخره ای داشت عظیم مقرب ... هرچند که جهد می کرد پادشاه بر وی نظر نمیکرد که او شکلی کند و پادشاه را بخنداند. (فیه مافیه ص 24). و رجوع به ترکیب «شکلک کردن» در ذیل مادهء شکلک شود.

شکل نویس.

[شَ / شِ نِ] (نف مرکب)مصور. نقاش صورت. (ناظم الاطباء).

شکلة.

[شُ لَ] (ع اِمص) سرخ و سپیدی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). سرخی که به آن سفیدی آمیخته بود. (مهذب الاسماء). || سرخی سپیدی چشم یا عام است. (منتهی الارب) (آنندراج). سرخ سپیدی چشم. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || همانندی. مشابهت: فیه شکلة من ابیه؛ در او مشابهتی از پدر است. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

شکلة.

[شَ کِ لَ] (ع ص) زن با ناز و کرشمه. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شکله.

[شِ لِ] (اِ) آنچه از جامه و جز آن به جایی بند شده پاره گردد. (از برهان) (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء): اقتواء؛ شکله برکشیدن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). تقویر؛ شکله برکشیدن جامه. (تاج المصادر بیهقی).

شکله.

[شِ / شَ لِ] (اِ)(1) پارچه ای که با کارد از خربزه و هندوانه و جز آن بردارند. (ناظم الاطباء). سر خربزه را چون ببرند آنچه بریده اند شکله گویند و به تازی قوارة البطیخ گویند. (از برهان) (از انجمن آرا) (آنندراج). قواره ای که از خربزه برگیرند. برش. قواره. قاچ. کلاهوار. مهک. برشهای خربزه و هندوانه. (یادداشت مؤلف). || بعضی گویند شکله پارچه ای است که سر چوبی دراز بندند برای رمانیدن مرغان چنانکه کبوتربازان کنند. (از انجمن آرا) (از آنندراج).
(1) - Calotte.

شکلی.

[شَ] (اِخ) ابوالفضل العباس بن یوسف شکلی، برادرزادهء محمد بن اسماعیل شکلی. مردی پرهیزگار و باورع بود و از سری سقطی و جز او روایت شنید و ابوبکر قطیعی و ابوحفص بن شاهین از او روایت دارند. (از لباب الانساب).

شکلی.

[شَ] (اِخ) محمد بن اسماعیل شکلی، از راویان است و از علی بن ابی مریم حدیث شنید و برادرزاده اش ابوالفضل العباس بن یوسف شکلی از او روایت دارد. (از لباب الانساب).

شکلیدن.

[شِ دَ] (مص) بشکلیدن. شکافتن. دریدن. چاک کردن. (ناظم الاطباء). بناخن نشان درافکندن. رخنه بسر ناخن و انگشت اندرافکندن. (یادداشت مؤلف) :
یاسمن لعل پوش سوسن گوهرفروش
بر زنخ پیلغوش نقطه(1) زد و بشکلید.
کسایی (از لغت اسدی).
رجوع به بشکلیدن شود. || چاک شدن. || آشفتن. اضطراب کردن. (ناظم الاطباء).
(1) - این کلمه در بعض فرهنگها نقطه و بعضی لفظ و بعضی نفط و بعضی خنده ضبط شده، ظاهراً کلمه رخنه باشد. (یادداشت مؤلف).

شکم.

[شَ] (ع مص) گزیدن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شکیم. (منتهی الارب). || رشوه دادن به والی و بستن دهان او را. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). رشوت دادن والی را. (تاج المصادر بیهقی). || پاداش دادن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). پاداش دادن کسی را و فی الحدیث انه (ص): احتجم فقال اشکموه؛ ای اعطوه اجره. (منتهی الارب). جزا دادن. (آنندراج).

شکم.

[شُ] (ع اِ) ثواب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پاداش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دهش. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). عطا. (آنندراج). دهش. و گویند دهشی است که به عنوان جزا باشد و اگر ابتدا به ساکن باشد شکد نامند. (از اقرب الموارد).

شکم.

[شَ کَ] (ع مص) گرسنه گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شکم.

[شَ کِ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (ص) گرسنه. (ناظم الاطباء).

شکم.

[شُ کُ] (ع اِ) جِ شَکیمَه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شکیمة شود.

شکم.

[شِ کَ] (ع اِ) نقاب. (منتهی الارب).

شکم.

[شِ کَ] (اِ)(1) اِشکم. بطن و آن جزء از بدن که روده ها در آن واقع شده اند. (ناظم الاطباء). ترجمهء بطن و گوی و تنور از تشبیهات اوست. (آنندراج). قسمتی از تنه که بین قفسهء سینه و لگن قرار دارد و شامل قسمت اعظم دستگاه گوارش و قسمتهایی از دستگاه ادرار است. حد فوقانی آن لبهء تحتانی قفسهء سینه و حجاب حاجز و حد تحتانیش تنگهء فوقانی لگن است. در سطح خارجی شکم و در قسمت وسط سطح قدامی ناف قرار دارد که عبارت از اثر بند ناف است (بند ناف لولهء اسفنجی است که جنین را با جفت در رحم اتصال می دهد). از لحاظ تشریحی شکم را به دو ناحیهء فوقانی (اپی گاستر) و تحتانی (هیپو گاستر) تقسیم میکنند. اشکم. (فرهنگ فارسی معین) :
سر نگونسار ز شرم و روی تیره ز گناه
هر یکی با شکم حامل و پُر ماز لبی.
منوچهری.
ماهی در آبگیر دارد جزعین زره
آهو در مرغزار دارد سیمین شکم.
منوچهری.
افکنده همچو سفره مباش از برای نان
همچون تنور گرم مشو از پی شکم.
منوچهری.
بسان یکی زنگی حامله
شکم کرده هنگام زادن گران.منوچهری.
بجز عمود گران نیست روز و شب خورشش
شگفت نیست از او گر شکمش کاواک است.
لبیبی.
لفت بخورد و کرم درد گرفتم شکم
سر بکشیدم دو دم مست شدم ناگهان.لبیبی.
طفل را چون شکم به درد آمد
همچو افعی ز رنج او برپیخت.
پروین خاتون (از فرهنگ اسدی).
شکم چو بیش خوری بیش خواهد از تو طعام
به خور مخارش ایرا که معده گر دارد.
ناصرخسرو.
آفت علم و حکمت است شکم
هرکه را خورد بیش، دانش کم.سنایی.
شکم هر جا و به هر چیز سیر شود. (کلیله و دمنه).
بر درگه تو ناله کسی را رسد که او
چون طبل زخمهای گران بر شکم خورد.
خاقانی.
گیر که خود هر دو بار دار مرادند
چون فکنند از شکم ز بار چه خیزد.
خاقانی.
هر کسی را به قدر خود قدمی است
نان و گرمک نه قوت هر شکمی است
شکمی باید آهنین چون سنگ
کآسیاش از خورش نیاید تنگ.نظامی.
چون شکم از روی بکن پشتشان
حرف نگه دار ز انگشتشان.نظامی.
شکم دامن اندرکشیدش ز شاخ
بود تنگدل رودگانی فراخ.سعدی (بوستان).
وین شکم خیره سر پیچ پیچ
صبر ندارد که بسازد به هیچ.
سعدی (گلستان).
ز جور شکم گل کشیدی به پشت.
سعدی (بوستان).
تنور شکم دمبدم تافتن
مصیبت بود روز نایافتن.
سعدی (بوستان).
گوی شکم بسته ز چوگان شده
گوی یکی بینی و چوگانش ده.
میرخسرو (از آنندراج).
ای که پهلو به شکم داری و سنجاب و سمور
آنکه بر پوستکی خفته ز حالش یاد آر.
نظام قاری.
هر توانگر کوشکم بگزید بر سنجاب دی
چون بمرد آن پنبه دزد پاچه در نامرد مرد.
نظام قاری.
پشت از شانه باف و میان از موی بند. سینه از شکم قاقم. (دیوان نظام قاری ص 134).
شکم از قوت خوش مکن فربه
که شکم خصم و خصم لاغر به.
مکتبی (از امثال و حکم).
عقل و فطرت به جوی نستانند
دور دور شکم و دستار است.
صائب تبریزی.
کار با عمامه و قطر شکم افتاده ست
خم در این مجلس بزرگیها به افلاطون کند.
صائب تبریزی.
- امثال: برای یک شکم دو منت نکشند؛ یک شکم و دو منت! (یادداشت مؤلف).
داغ شکم از داغ عزیزان سخت تر است. (یادداشت مؤلف).
دیگران در شکم مادر و پشت پدرند؛ یعنی دنیا جاودان مال حاضران نیست. (یادداشت مؤلف).
شکم به زبان نمی آید (یا) شکم هیچوقت به زبان نمی آید. (امثال و حکم دهخدا).
شکم خالی صفای دل است. (امثال و حکم دهخدا). شکم درویشان تغار خداست. (امثال و حکم دهخدا).
شکم زیر دست است به هرچه دهندش مست است. (از یادداشت مؤلف).
شکمش میان دست و پایش افتاده است؛ به مزاح، سخت گرسنه است. (یادداشت مؤلف).
شکم گرسنه آروغ فندقی (شکم خالی و باد فندقی) ؛ با فقر و درویشی کبر و پندار. (امثال و حکم دهخدا).
شکم گرسنه و معشوقه بازی. (امثال و حکم دهخدا).
مثل است این که سر فدای شکم.
شیخ بهایی.
نان گندم شکم فولادی میخواهد. (یادداشت مؤلف).
- از شکم افتادن؛ کنایه از مردن و از عالم بیرون رفتن. (از ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج).
- باد شکم؛ نفخی که در شکم پدید آید. (ناظم الاطباء).
- به شکم رفتن؛ بر روی زمین خزیدن مانند جانوران خزنده. (ناظم الاطباء). رفتاری چون مار. (یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیب شکم مال رفتن شود.
- به شکم کشیدن؛ چیزی گران و سنگین را بر شکم گرفته بردن. (یادداشت مؤلف).
- پرشکم؛ پرخوار. پرخور :
به اندازه خور زاد اگر مردمی
چنین پرشکم آدمی یا خمی.
سعدی (بوستان).
رجوع به مادهء شکم پر شود.
- رفتن شکم؛ اسهال گرفتن. اسهال داشتن. (یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیب شکم رفتن و فروشدن شکم شود.
- سنگ بر شکم بستن؛ رسمی بوده است عرب را که برای تسکین گرسنگی سنگ بر شکم می بسته اند. و امروز کسی را که از خوردن به حد کافی خودداری کند و امساک نماید گویند سنگ بر شکم بسته است. (یادداشت مؤلف) :
به جز سنگدل کی کند معده تنگ
چو بیند کسان بر شکم بسته سنگ.
سعدی (بوستان).
- شکم از عزا برون آوردن یا درآوردن؛چون نادیدهء گرسنه شکمی بر خوان منعمی حاضر شود حریفان گویندش که شکم از عزا برآر یعنی سیر خور و شکم را از عزای اطعمهء چرب و شیرین که مدة العمر ندیده ای برآور. (آنندراج) :
زاهد دل از سیاهی شید و ریا برآر
یکبار هم چنین شکمی از عزا برآر.
محسن تأثیر (از آنندراج).
اندر این چارشنبهء سوری
شکمی از عزا برون آری.
محمد سعید اشرف (از آنندراج).
چشم بر مرگ یکدگر دارند
که شکم از عزا برون آرند.
میر یحیی شیرازی (از آنندراج).
- شکم از گاو قرض کردن؛ کنایه از پرخوری کردن است.
- شکم اندوده؛ شکم مالیده :
پشت مالیده ای چو شوشهء زر
شکم اندوده ای به شیر و شکر.نظامی.
- شکم باز کردن؛ عبارت از آن است که آدمی بعد از سیر شدن و پر خوردن بند جامه را از هم وامیکند و دست بر شکم می مالد به خیال آنکه زود تحلیل یابد. (آنندراج) :
خورد ز خوان کرم تو به ناز
نعمت بسیار و شکم کرده باز(2).
کمال الدین اسماعیل (از آنندراج).
- شکم بچه؛ شکم کوچک. (یادداشت مؤلف): آخوند یک شکم دارد و یک شکم بچه؛ یعنی در ضیافتها بسیار خورد. (یادداشت مؤلف).
- شکم برآمدن؛ بلند شدن شکم بسبب آبستنی. (آنندراج) :
شکم برآمده کلک مرا بسان دوات
که شد ز نطفهء مدحش به معنی آبستن.
نصیرای همدانی (از آنندراج).
- شکم بر پشت چسبیدن؛ کنایه از نهایت لاغر شدن است. (از آنندراج). سخت لاغر و نزار شدن. (از یادداشت مؤلف) :
از ریاضت هرکه را بر پشت می چسبد شکم
ناله اش چون چنگ سیرآهنگ می آید برون.
صائب تبریزی (از آنندراج).
- || کنایه از گرسنه ماندن و چیزی نخوردن است.
- شکم بر زمین نهادن؛ فرونشستن بر زمین چنانکه شکم بر زمین برسد این حالت در مواشی و حیوانات متحقق میشود نه در آدمی. (آنندراج) :
به نیروی او اسب کردی به خم
نهادی به روی زمین بر شکم.
فردوسی (از آنندراج).
حلمت اگر به پیش فلک پا درآورد
خنگ فلک ز ضعف نهد بر زمین شکم.
خواجه جمال الدین سلمان (از آنندراج).
گر شکم بر زمین نهند رواست
خنده بر دوش این خران بار است.
یحیی کاشی (از آنندراج).
- شکم به آب زدن؛ با تنگدستی در هرچه یافتن اسراف کردن. (یادداشت مؤلف).
- شکم به آب زن؛ بدمعامله. (ناظم الاطباء).
- || کسی که در داد و ستد افراط کند. (ناظم الاطباء).
- || آنکه هرچه دارد از مال صرف عیش و عشرت و خوردن خود کند به اسراف بی آنکه برای پیری و ناخوشی خود ذخیره ای سازد. (یادداشت مؤلف).
- شکم به آب زنی؛ اسراف در خرج و خوردن. (یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیب شکم به آب زدن و شکم به آب زن شود.
- شکم به شکمش دوختن؛ کنایه از آرمیدن است با زنی. (از یادداشت مؤلف).
- شکم پرآب؛ که شکمش آکنده از آب باشد و در این بیت کنایه از کسی است که به بیماری استسقا مبتلا باشد :
جان ز پیدایی و نزدیکی است گم
چون شکم پرآب و لب خشکی چو خم.
مولوی.
- شکم پر کردن؛ ایکار. (تاج المصادر بیهقی). کنایه از خوردن غذا. خود را سیر کردن :
بلی گفت دزدان تهور کنند
به بازوی مردم شکم پرکنند.
سعدی (بوستان).
- شکم چارپهلو کردن؛ شکم را از طعام و شراب و جز آن بقدری پر کردن که آماس کرده مربع شود. (ناظم الاطباء). کنایه از پر کردن شکم باشد. (از آنندراج) (از انجمن آرا). بسیار خوردن. (امثال و حکم دهخدا) :
نه فلک بر خوان انعامت به پنج انگشت آز
قرب ده نوبت شکمها چارپهلو کرده اند.
ظهیر فاریابی (از امثال و حکم).
حرص را گرچه بود علت جوع کلبی
چارپهلو کند از خوان نوال تو شکم.
ابن یمین (از آنندراج).
رجوع به ترکیب شکم چارسو کردن شود.
- شکم چار (چهار) سو کردن؛ به افراط خوردن. (امثال و حکم دهخدا) :
او همه شب گرسنه تو ز خورشهای خوب
کرده شکم چارسو چون شکم حامله.
سنایی (از امثال و حکم).
رجوع به ترکیب شکم چارپهلو کردن شود.
- شکم چرب کردن؛ به خود نوید و وعدهء خوردنیی لذیذ و گوارا دادن. (امثال و حکم دهخدا).
- || خوردن. (فرهنگ فارسی معین).
- شکم در خویش (یا خویشتن) دزدیدن؛کنایه از ترسیدن است. (غیاث) (آنندراج) :
ز بس خونریز شد بیباک من با خنجر مژگان
نگین از نام او ترسد شکم در خویشتن دزدد.
نعمت خان عالی (از آنندراج).
رجوع به ترکیب شکم دزدیدن شود.
- شکم دزدیدن؛ شکم در خویش دزدیدن. کنایه از ترسیدن است. (از آنندراج) :
به میخانه نهیت نهد چون قدم
حباب قدح دزدد از می شکم.
حاجی محمدجان قدسی (از آنندراج).
رجوع به ترکیب شکم در خویش دزدیدن شود.
- شکم را صابون زدن؛ به خود وعدهء خوش که غالباً به حصول نمی پیوندد دادن. اشتها صاف کردن برای چیزی. (یادداشت مؤلف).
- || خود را آمادهء خوردن غذایی کردن مخصوصاً در مهمانی. (یادداشت مؤلف).
- شکم رفتن؛ دل پیچه. پیچاک شکم : و ایدون گویند که یک هفته شکمش همی رفت. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
- شکم زبرین؛ محل آلتهای دم زدن باشد که بر بالای حجاب نهاده است. (از ذخیرهء خوارزمشاهی).
- شکم طبله کردن؛ شکم انبان کردن و انباشتن. پرخوری کردن. حرص در خوردن ورزیدن بدان حد که شکم بزرگ شود :
وگر خودپرستی شکم طبله کن
در خانهء این و آن قبله کن.سعدی (بوستان).
- شکم فروشدن؛ به بیماری اسهال مبتلا گشتن. (یادداشت مؤلف) : فرعون بترسید [ از اژدها ] و از تخت فرودآمد و زیر تخت اندرشد و شکمش فروشد از بیم. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
رجوع به ترکیب شکم رفتن شود.
- شکم کسی را سفره کردن؛ کنایه از کشتن او. (یادداشت مؤلف). شکم او را پاره کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- شکم کسی گوشت نو بالا آورده بودن؛ پس از فقر کمی غنی شده بر دعوی افزوده بودن. (یادداشت مؤلف).
- شکم کوچولو؛ شکم کوچک. آنکه شکم خرد دارد. (یادداشت مؤلف).
- || آنکه کم خورد. (یادداشت مؤلف). رجوع به مادهء شکم کوچک شود.
- شکم مال رفتن؛ مانند مار رفتن بر شکم. خزیدن. خزیدن به روی سینه و شکم. (یادداشت مؤلف). رجوع به شکم مالان شود.
- شکم ناف سفره کردن؛ کنایه از پر خوردن. (آنندراج) :
روی چون در مصاف سفره کند
شکم خویش ناف سفره کند.
میر یحیی شیرازی (از آنندراج).
- کوچک شکم؛ که شکمی خرد دارد :
سراسر شکم شد ملخ لاجرم
به پایش کشد مور کوچک شکم.
سعدی (بوستان).
- یک رودهء راست در شکم نداشتن؛ بمزاح یا طعن، همیشه دروغ گفتن. (امثال و حکم دهخدا).
- یک شکم (شکمی)؛ به اندازهء سیر شدن یک بار. (یادداشت مؤلف) :
تا شکمی نان و دمی آب هست
کفچه مکن بر سر هر کاسه دست.نظامی.
- یک شکم سیر از چیزی خوردن؛ به اندازهء سیر شدن یکبار از آن چیز خوردن. (یادداشت مؤلف) :
شیر هنگام صید ظلم نکرد
یک شکم بیش زآن شکار نخورد.سنایی.
|| معده. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). || اندرون از هر چیزی. (از ناظم الاطباء). توسعاً، جوف. درون. اندرون. داخل. دل: در شکم خاک. (از یادداشت مؤلف) :
وندر شکمش خردک خردک دو سه گنبد
زنگی بچه ای خفته به هر یک در چون قار.
منوچهری.
- شکم ران؛ اندرون ران و طرف انسی ران. (ناظم الاطباء).
|| قسمت برآمده یا پیش آمدهء ظرفی یا چیزی: شکم سماور. شکم چراغ. شکم کوزه. شکم برنی. (یادداشت مؤلف).
- شکم انگشت؛ جزء برجستهء گوشتین انگشت. (یادداشت مؤلف).
- شکم خم؛ آن قسمت از خم که قطر بیشتری دارد. جزء برجستهء خم. (یادداشت مؤلف).
- شکم قرابه؛ قسمت برجسته و قطور قرابه و صراحی. (یادداشت مؤلف).
- شکم کف؛ کف دست. (ناظم الاطباء).
|| حمل. آبستنی. (یادداشت مؤلف) :
به بارگاه تو دایم به یک شکم زاید
زمانه صوت سؤال و جواب آری را.انوری.
|| بار و کرت زایش. هر بار زاییدن. بارداری: تا حالا پنج شکم زاییده است. (یادداشت مؤلف). || در بازی الک دولک و بعضی بازیهای دیگر فرد فرضی باشد که برای کمبود عده فرض شود و یک تن به جای دو تن بازی کند و این فرد را دوشکمه گویند. (یادداشت مؤلف).
(1) - پهلوی .ashkom, shakamb (از فرهنگ فارسی معین).
(2) - در آذربایجان شکم باز کردن را به معنی اشتها پیدا کردن و پرخوری نمودن بکار میبرند که با معنی شعر بی مناسبت نیست.

شکم آور.

[شِ کَ وَ] (ن مف مرکب)شکم بزرگ. بزرگ شکم. بطین. (یادداشت مؤلف). شکم بزرگ. (التفهیم ص 328). شکم گنده. بطین. (فرهنگ فارسی معین).

شکم آوری.

[شِ کَ وَ] (حامص مرکب)حالت و صفت شکم آور. بزرگ شکمی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شکم آور شود.

شکم انداختن.

[شِ کَ اَ تَ] (مص مرکب) مرادف شکم داشتن. (آنندراج) :
شکم انداخته ابر بهاری
شده آبستن گوهر نثاری.
حکیم زلالی (از آنندراج).
رجوع به شکم داشتن شود.
|| اسقاط حمل، ترجمهء محاورهء هندی است. (آنندراج).

شکم باره.

[شِ کَ رَ / رِ] (ص مرکب)شکم خواره. شکم پرست. پرخور. شکم بنده. (از یادداشت مؤلف). و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شکم بند.

[شِ کَ بَ] (نف مرکب) که شکم را ببندد. آنکه شکم را ببندد. || (اِ مرکب) نواری به شکلی خاص برای بستن شکم که اطبا تجویز کنند. پارچهء خاص که بر شکم مردمی که شکمشان بسیار بزرگ شده بندند تا بزرگتر نشود یا بزرگ و کلان ننماید. (یادداشت مؤلف). کمربندی عریض از پارچهء ضخیم که برای منع بزرگ شدن شکم و جز آن بندند. (فرهنگ فارسی معین).

شکم بندگی.

[شِ کَ بَ دَ / دِ] (حامص مرکب) حالت و صفت شکم بنده. شکم خوارگی. پرخوری. (یادداشت مؤلف). رجوع به شکم بنده شود.

شکم بنده.

[شِ کَ بَ دَ / دِ] (ص مرکب)شکم خواره. پرخور. عبدالبطن. (از برهان) (ناظم الاطباء). شکم خوار. شکم خواره. شکمی. (آنندراج) (انجمن آرا). حریص بسیارخوار. (غیاث). مبطان. بَطِن. شکم پرست. که خوردن بسیار خواهد. رُس. رژد. بندهء شکم. (یادداشت مؤلف) :
نازنده همچو یوز و شکم بنده همچو خرس
درنده همچو گرگ و رباینده چون کلاب.
مسعودسعد.
شکم بنده را چون شکم گشت سیر
کند بددلی گرچه باشد دلیر.نظامی.
کسی کو شکم بنده شد چون ستور
ستوری برون آید از ناف گور.نظامی.
شکم بنده بسیار بینی خجل
شکم پیش من تنگ بهتر که دل.
سعدی (بوستان).
شکم بند دست است و زنجیر پای
شکم بنده کمتر(1)پرستد خدای.
سعدی (بوستان).
وگر نغز و پاکیزه دارد خورش
شکم بنده خوانند و تن پرورش.
سعدی (بوستان).
از فقر و فنا میبرد آلودهء دنیا
فیضی که شکم بنده ز ماه رمضان یافت.
کلیم کاشی (از آنندراج).
|| نوکری که به نان تنها نوکری کند. (ناظم الاطباء) (از برهان). بندهء بی ماهیانه که از خوان ولی نعمت جز خوردن بهره نگیرد. (انجمن آرا) (آنندراج) (از تحفة الاحباب).
(1) - ن ل: نادر.

شکمبه.

[شِ کَ بَ / بِ] (اِ)(1) شکنبه. معدهء حیوانات خصوصاً حیوانات علفخوار. (ناظم الاطباء). معدهء ستور. کرش. معده در غیر انسان. (یادداشت مؤلف). یکی از دو خانهء زیرین دل. (لغات فرهنگستان). اشکمبه. اشکنبه. سیرابی. جانوران علفخوار (گاو، گوساله، گوسفند و غیره) که محل ذخیرهء علف در موقع چریدن آنها است. این قسمت در حقیقت اولین بخش معدهء نشخوارکنندگان است که در حکم کیسه ای حجیم برای ذخیره است. سیرابی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مترادفات کلمه شود.
- مثل شکمبه؛ پارچهء سست بافته شده. (امثال و حکم دهخدا).
|| شکم. بطن. (ناظم الاطباء).
.
(فرانسوی)
(1) - Tripe

شکم پاره.

[شِ کَ رَ / رِ] (ص مرکب) آنکه شکم وی پاره و دریده باشد. || (اِ مرکب) دارویی که اسفرزه نیز گویند. (ناظم الاطباء). اسپرزه. اسپغول. قارنی یارق. بذرقطونا. قطونا. اسفیوس. برغوثی. فسیلیون(1). (یادداشت مؤلف). در کتب طب اسپغول است که به تازی بذرقطونا گویند. (آنندراج) :
دی شیخ بر طبیب نالید ز درد
گفتا که برو ترا شکم پاره خوش است.
شرف الدین (از آنندراج).
(1) - Psyllium.

شکم پایان.

[شِ کَ] (اِ مرکب)(1) حیوانات بطنی رجلی. (لغات فرهنگستان). شکم پاییان. جِ شکمپای. (اصطلاح جانورشناسی) رده ای از نرم تنان که دارای سرمشخص و در قسمت شکم دارای ماهیچه ای هستند که بر روی آن می خزند. صدف این نرمتنان یک پارچه و مارپیچی است. نمونهء این حیوانات حلزون است؛ حیوانات بطنی رجلی. (فرهنگ فارسی معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Gasteropodes

شکم پاییان.

[شِ کَ] (اِ مرکب) شکم پایان. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شکم پایان شود.

شکم پر.

[شِ کَ پُ] (ص مرکب) آنکه شکمش از غذا انباشته شده. سیر. (فرهنگ فارسی معین).

شکم پرداز.

[شِ کَ پَ] (نف مرکب)مرادف شکم بنده. (آنندراج). شکم باره. شکم خواره. شکم پرست. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شکم پرست.

[شِ کَ پَ رَ] (نف مرکب)ابن البطن. شکم باره. (یادداشت مؤلف). پرخور و عبدالبطن. (ناظم الاطباء). شکم بنده. شکم پرور. (آنندراج) :
در آن سماط که منظور میزبان باشد
شکم پرست کند التفات بر مأکول.سعدی.
شکم پرست ز معنی است دور کاسبان را
به است توبرهء جو ز گوهرینه ستام.
میرخسرو (از آنندراج).
-امثال: شکم پرست خداپرست نبود. (امثال و حکم دهخدا). رجوع به شکم باره و مترادفات دیگر شود.
|| عیاش. (ناظم الاطباء).

شکم پرستی.

[شِ کَ پَ رَ] (حامص مرکب) پرخوری. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شکم پرست شود.

شکم پرکن.

[شِ کَ پُ کُ] (نف مرکب)غذایی کم ارزش که انسان را سیر کند. (فرهنگ فارسی معین).

شکم پرور.

[شِ کَ پَ وَ] (نف مرکب)شکم پرست. شکم بنده. (آنندراج). مبطان. بطن. (یادداشت مؤلف) :
بوالهوس را زآن لب شیرین نظر بر نشئه نیست
این شکم پرور برای نقل صهبا می خورد.
صائب تبریزی (از آنندراج).
رجوع به مترادفات کلمه شود. || شهوت پرست. نفس پرور. عیاش. (ناظم الاطباء).

شکم پروری.

[شِ کَ پَ وَ] (حامص مرکب) شکم پرستی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شکم پرستی و شکم پرور شود.

شکم پیچ.

[شِ کَ] (اِ مرکب) بهم پیچیدگی روده ها و پیچش روده. || ذوسنطاریا. (ناظم الاطباء). رجوع به ذوسنطاریا و پیچاک شکم شود.

شکم تغار.

[شِ کَ تَ] (ص مرکب) پرخور و شکمو که شکم او را در بزرگی به تغار تشبیه کنند (خاصه در خراسان). (یادداشت مؤلف). شکمو. شکم بزرگ. شکم باره. رجوع به مترادفات کلمه شود.

شکم تله.

[شِ کَ تَ لَ / لِ] (ص مرکب)شکم بنده. آنکه تنها به نان و جامه خدمت کند بی وظیفه ای. شاگرد یا نوکری که بدو جز خوراک و پوشاک ندهند و مواجب ندارد. مقتی. نان جامه. عضرط. (یادداشت مؤلف). کردی خوردی.
- شکم تله خدمت کردن؛ فقط به خوراک تنها از خدمت بهره بردن. (یادداشت مؤلف).

شکم چران.

[شِ کَ چَ] (نف مرکب)شکم خواره. شکم باره. آنکه سربار سفره و غذای دیگران باشد. مفتخوار. (از یادداشت مؤلف).

شکم چرانی.

[شِ کَ چَ] (حامص مرکب)حالت و صفت شکم چران. بسیارخواری و مفتخواری. (یادداشت مؤلف). رجوع به شکم چران شود.

شکمچه.

[شِ کَ چَ / چِ] (اِ مصغر) شکم کوچک. (فرهنگ فارسی معین).
-شکمچه های دل؛ (اصطلاح پزشکی) بطون قلب. (فرهنگ فارسی معین).
- شکمچه های مغز؛ بطون دماغ. (فرهنگ فارسی معین).

شکم خاریدن.

[شِ کَ دَ] (مص مرکب)کنایه از بهانه کردن و عذر آوردن باشد. (برهان) (از غیاث) (از ناظم الاطباء). کنایه از بهانه کردن است. (انجمن آرا) (آنندراج) :
مردم از مشتری و زهره و چرخ
خود سعادت چرا طمع دارد
کآن یکی زاهد فسرده دلیست
کز همه کارها شکم خارد
وآن دگر قحبه ایست زانیه ای
که همه شب خدای آزارد.
انوری (از انجمن آرا).

شکم خالی.

[شِ کَ] (ص مرکب) کنایه از گرسنه. (از یادداشت مؤلف) :
درونت حرص نگذارد که زر بر دوستان پاشی
شکم خالی چو نرگس باش تا دستت درم گردد.
سعدی.
|| کنایه از میان تهی. (یادداشت مؤلف).

شکم خوار.

[شِ کَ خوا / خا] (نف مرکب)کنایه از گرسنه باشد. (برهان). گرسنه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || بسیار خور و خورنده. پرخور. (ناظم الاطباء). شکم خواره. شکم بنده. کنایه از بسیارخوار است. (انجمن آرا) (آنندراج). به معنی بسیار خور و خورنده آمده است و او را شکم خواره نیز گویند. (برهان) :
گرتو بدانستیی که فضل تو بر خر
چیست کجا ماندیی نژند و شکم خوار.
ناصرخسرو.
هر کجا چون زمین شکم خواریست
از زمین خورد او شکم واریست.نظامی.
کیست این صوفی شکم خوار خسیس
تا بود با چون شهاشاهان جلیس.مولوی.
گر گدایان طامعند و زشتخو
در شکم خواران تو صاحبدل مجو.مولوی.
و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شکم خوارگی.

[شِ کَ خوا / خا رَ / رِ](حامص مرکب) پرخوری و خورندگی. (ناظم الاطباء). شکم بارگی. شکم پرستی. پرخواری. شکم بندگی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شکم خواره و مترادفات کلمه شود.

شکم خواره.

[شِ کَ خوا / خا رَ / رِ] (نف مرکب) پرخور. بسیار خور و خورنده. (ناظم الاطباء). مبطان. بطن. شکم بنده. شکم خوار. شکم پرست. شکم پرور. پرخوار. (یادداشت مؤلف) :
ای کریمی که همه وقت ز خوان کرمت
معدهء آز شکم خواره بلایی دارد.
سلمان ساوجی (از انجمن آرا).
|| گرسنه. (ناظم الاطباء). و رجوع به شکم خوار شود.

شکم خواری.

[شِ کَ خوا / خا](حامص مرکب) گرسنگی. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || پرخواری. پرخوری. شکم بارگی :
چو قرص گرم فلک دید گل دهن بگشود
ندانمش ز چه پیدا شد این شکم خواری.
فرخی (از انجمن آرا).

شکم دادن.

[شِ کَ دَ] (مص مرکب)فروگشتن از میان. به طرف بیرون خم شدن. (یادداشت مؤلف). انحنا پیدا کردن. (فرهنگ فارسی معین). لمبر دادن :
گردون ز گرانسنگی این بار شکم داد.
حزین (از آنندراج).
- شکم دادن سقف؛ میل کردن سقف از میانه به طرف زیر و نزدیک افتادن شدن آن. (یادداشت مؤلف).

شکم دار.

[شِ کَ] (نف مرکب) کلان شکم. (ناظم الاطباء). کسی که شکم کلان داشته باشد که آنرا در عرف هند، توندله خوانند. (آنندراج) :
همی شد ز تشبیه او معتبر
فلک بودی از این شکم دارتر.
ظهوری (از آنندراج).
|| قرابه یا خم که قسمتی از آن فراخ باشد. (یادداشت مؤلف). || جادار. (ناظم الاطباء).

شکم داشتن.

[شِ کَ تَ] (مص مرکب)آبستن شدن. (آنندراج). آبستن بودن. (فرهنگ فارسی معین) :
بسی بنت العنب شوخ است ای خم حفظ او می کن
که تا غافل شدی این دختر از مینا شکم دارد.
ملاطغرا (از آنندراج).
|| شکمباره بودن. شکمو بودن: فلان کس اصلاً شکم ندارد؛ یعنی بسیار کم غذاست. (از یادداشت مؤلف).

شکم درد.

[شِ کَ دَ] (اِ مرکب) درد شکم. قولنج. پیچش شکم. (ناظم الاطباء). قداد. درد و پیچی که در شکم ظاهر شود. (یادداشت مؤلف). قولنجهای شدید و دردناک قسمتهای پائین معده که ممکن است بر اثر سختی زایمان در زنان تازه زا و صعوبت جدا شدن جفت از جدار رحم باشد، یا به سبب اسهال شدید و دردناک، یا به علل دیگر (مثلاً انسداد روده ها) در مردان و زنان ایجاد شود. (فرهنگ فارسی معین).

شکم دردمند.

[شِ کَ دَرْدْ مَ] (ص مرکب) کسی که مبتلا به درد شکم و پیچش شکم باشد. (از ناظم الاطباء).

شکم ران.

[شِ کَ] (نف مرکب) مسهل. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). داروی مسهل. (ناظم الاطباء). دوای مسهل. (آنندراج).

شکم راندن.

[شِ کَ دَ] (مص مرکب)اسهال. اطلاق کردن معده را. به عمل داشتن شکم را، چنانکه مسهلی. اسهال آوردن. مسهل بودن. (یادداشت مؤلف).

شکم رو.

[شِ کَ رَ] (اِ مرکب) شکم روش. اسهال. (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به شکم روش و اسهال شود.

شکم روش.

[شِ کَ رَ وِ] (اِ مرکب) شکم رو. اسهال. (ناظم الاطباء). پیچاک شکم. شکم روه. بیرون روه. اختلاف. تردد. اطلاق. (یادداشت مؤلف). اسهال. شکم رو. دفع مواد دفعی از روده به صورت مایع و مخلوط با ترشحات نسج پوششی روده به دفعات زیاد در شبانه روز. شکم روش اگر با خون آمیخته باشد آنرا اسهال خونی نامند و اگر با درد همراه باشد دل پیچه نامیده میشود. معمولاً در اسهال همهء عوارض با هم دیده میشوند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شکم رو، اسهال و مترادفات دیگر شود.

شکم روه.

[شِ کَ رَ وَ / رُ وِ] (اِ مرکب)شکم رو. شکم روش. اسهال. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شکم شکسته.

[شِ کَ شِ کَ تَ / تِ](ن مف مرکب) رنجور از سوء هضم و کسی که مبتلا به سوء هضم باشد. (ناظم الاطباء).

شکم کوچک.

[شِ کَ چَ] (ص مرکب)دارای شکم کوچک. خردبطن. خردشکم. مقابل شکم بزرگ. مقابل بزرگ شکم. (یادداشت مؤلف). || کنایه از کم خور. کم خواره. آنکه کم خورد. (یادداشت مؤلف).

شکم گرسنه.

[شِ کَ گُ رُ نَ / نِ] (ص مرکب) که گرسنه باشد. که شکم خالی از غذا دارد. گرسنه شکم. ناشتا :
شکم گرسنه(1) روز نیمی گذشت.فردوسی.
شکم گرسنه(2) چند مردم بمرد
که انبار آسوده جانش ببرد.فردوسی.
به آرام دل خفتگان در بنه
چه دانند حال شکم گرسنه(3).
سعدی (بوستان).
(1) - به ضرورت شعری به سکون راء و ضم سین آمده است.
(2) - به ضرورت شعری به سکون راء و ضم سین آمده است.
(3) - به ضرورت شعری به سکون راء و ضم سین آمده است.

شکم گرفتگی.

[شِ کَ گِ رِ تَ / تِ](حامص مرکب) یبوست طبع. (ناظم الاطباء). حصر. (از منتهی الارب). رجوع به شکم گرفتن و شکم گرفته شود.

شکم گرفتن.

[شِ کَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) بستن شکم. یبوست طبع. || ترجمهء عبارت هندی است و این در کلام امیرخسرو بسیار واقع شده بلکه اکثر است. (آنندراج). دست بر شکم نهادن از کثرت خنده :
چو سبزه خویش ار خط تو خواند جای آن باشد
که گل از خنده بر خاک افتد و غنچه شکم گیرد.
امیرخسرو (از آنندراج).

شکم گرفته.

[شِ کَ گِ رِ تَ / تِ] (ن مف مرکب) رنجور از یبوست و مبتلا به یبوست طبع. (ناظم الاطباء). محصور : تغلب گفت اصل او (یعنی تفسیر) من فسرت الفرس اذا رکضتها محصورة لینطلق حصرها: اصل او آن باشد که اسب شکم گرفته بتازی تا بستگیش گشاده شود. (تفسیر ابوالفتوح رازی).

شکم گنده.

[شِ کَ گُ دَ / دِ] (ص مرکب)کلان شکم. (ناظم الاطباء). که شکم بزرگ دارد. بزرگ شکم. بطین. دارای شکمی بزرگ. کلان شکم. شکم آور. منفوخ. در تداول عوام، آنکه شکمی بزرگ و پیش آمده دارد. (یادداشت مؤلف). || پرخور. آنکه بسیار خورد. بسیارخوار. پرخوار. (یادداشت مؤلف). و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شکم مالان.

[شِ کَ] (نف مرکب، ق مرکب) به معنی رفتن و خزیدن چون مار و غیره. (یادداشت مؤلف) :
شکم مالان به هامون بر همی رفت
شده هامون به زیر او(1) مقعر.لبیبی.
(1) - یعنی جیحون.

شکم نخلی.

[شِ کَ نَ] (اِ مرکب) بچهء نخستین مادری. بچهء اول که زن آرد. بزرگترین فرزندان مادری. مقابل ته تغاری. (یادداشت مؤلف).

شکمو.

[شِ کَ] (ص نسبی) عبدالبطن. پرخور. شکم پرست. (ناظم الاطباء). در تداول عوام، که بسیار خوردن دوست دارد. بسیارخوار. که همواره خوردن خواهد. شکم پرست. شکمی. شکم پرور. شکم باره. شکم پرداز. پرخوار. شکم بنده. بطن. مبطان. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات کلمه شود. || کلان شکم. (ناظم الاطباء). بزرگ شکم. شکم گنده. (یادداشت مؤلف).

شکم وار.

[شِ کَ] (اِ مرکب) به اندازهء یکبار سیر خوردن. به اندازهء یک بار خوردن و سیر شدن غذا :
چرا از پی یک شکم وار نان
گراینده باید به هر سو عنان.نظامی.
هر کجا چون زمین شکم خواریست
از زمین خورد او شکم واریست.نظامی.
درین پشته منه بر پشت باری
شکم واری طلب نه پشتواری.نظامی.
اگر خواهی جهان در پیش کردن
شکم واری نخواهی بیش خوردن.نظامی.

شکم ور.

[شِ کَ وَ] (ص مرکب) شکم آور. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شکم آور شود. || پهناور. (فرهنگ فارسی معین).

شکمه.

[شِ کَ مَ / مِ] (ص نسبی) منسوب به شکم. || (اِ) هریک از دو بطون زیرین دل.(1)(لغات فرهنگستان).
- دو شکمه؛ آنکه در بازی الک دولک به جای دو تن بازی کند. (یادداشت مؤلف). رجوع به شکم شود.
(1) - Ventricule.

شکمی.

[شُ ما] (ع اِ) پاداش. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). به معانی شکم است. (از اقرب الموارد). رجوع به شکم شود. || دهش. عطیه. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب).

شکمی.

[شِ کَ] (ص نسبی) منسوب به شکم. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). مربوط به شکم: امراض شکمی. معالجات شکمی. (یادداشت مؤلف).
- پیوند شکمی؛ قسمی پیوند درخت که در آن شاخه را از سر شکافند و پاره ای از درخت دیگر در میان شکاف نهند و استوار بندند. (یادداشت مؤلف).
- سطح شکمی؛ آن بخش از بدن که جانور بر روی آن حرکت میکند: چون حرکت جانور همیشه بر روی یکی از دو سطح بدن انجام میگیرد، آن سطح را سطح شکمی و طرف مخالف را سطح پشتی اسم گذارند. (جانورشناسی عمومی ج 1 ص 195).
- کار شکمی؛ کار بی مطالعه و عمل. نسنجیده. دیمی. الکی.
|| کلان شکم. (ناظم الاطباء). مرد شکم بزرگ. (آنندراج) (از برهان). || پرخور. (ناظم الاطباء). مرد شکم خواره را گویند. (آنندراج) (از برهان). || پوست شکم. (ناظم الاطباء). پوست شکم هر جانوری را گویند که آنرا پوستین سازند. (آنندراج) (برهان). || (اصطلاح اهل دفتر هند) کاشتکاری را گویند که ما تحت کاشتکار دیگر باشد و او را شکمی اسامی خوانند. (آنندراج). || که در شکم مادر با جنین بوده: عقیقه؛ موی شکمی بچهء مردم و بهایم. (یادداشت مؤلف).

شکن.

[شِ کَ] (اِ) چین و شکنج و تا. (از ناظم الاطباء). به معنی چین و شکنج هم هست، همچو: شکن زلف، شکن اندام و شکن جامه؛ یعنی چین زلف و چین اندام و جامه. (برهان). چین که بر روی و جامه افتد. (انجمن آرا). چین را گویند مانند شکن زلف و شکن جامه. (فرهنگ جهانگیری). چین که بر روی اندام و جامه و آب و جز آن افتد و با لفظ داشتن و بودن مستعمل. (از آنندراج). مطلق چین و شکستگی و انحنا و تا و شکنج، چنانکه در زلف، رخسار، جامه و آب و جز آن و اینک موارد هر یک:
- راه (ره) پرشکن؛ راه سخت پرپیچ و خم. راه کج و معوج :
ره پرشکن است پر میفکن
تیغ است قوی سپر میفکن.نظامی.
- شکن آوردن؛ سوز و گداز ایجاد کردن :
شمع نه دندانه گردد از شکن آخر
در تنم آسیب تب همان شکن آورد.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص764).
- || چین و شکنج ایجاد کردن :
در آفتاب صد شکن آرم چو زلف او
گر زلف او مرا سر مویی امان دهد.عطار.
|| شکن و چین جامه. کیس و شکن جامه. (یادداشت مؤلف).
- شکن جامه؛ تای جامه. (ناظم الاطباء). چین که بر جامه افتد. (انجمن آرا).
|| ترنجیدگی و چین که در پوست افتد: عکنه؛ شکن شکم. (یادداشت مؤلف).
- شکن کام؛ چین های سقف دهان. (ناظم الاطباء).
|| خمیدگی و تاب زلف. جعد. پیچ. شکنج. خم. (از یادداشت مؤلف) :
سیه زلف آن سرو سیمین من
همه تاب و پیچ است و بند و شکن.فرخی.
نیک ماند خم زلفین سیاه تو به دال
نیک ماند شکن جعد پریش تو به جیم.
فرخی.
گفتم در آن دو زلف شکن بیش یا گره
گفتا یکی همه گره است و یکی شکن.
فرخی.
در شکن زلف هزاران گره
در گره جعد هزاران شکن.فرخی.
تا بود در دو زلف خوبان پیچ
وندران پیچ صدهزار شکن.فرخی.
رخ گلنار چونانچون شکن بر روی بت رویان
گل دورویه چونانچون قمرها در دو پیکرها.
منوچهری.
تا گل خودروی بود خوبروی
تا شکن زلف بود مشکبوی.منوچهری.
دو مشکین کمان از شکن کرد پر
ببارید صد نوک پیکان ز در.اسدی.
شکنش آتش نیکویی تافته
گرههاش دست زمان بافته.اسدی.
جان و دل خوش شود چه میدارم
آن شکنهای زلف تو به نظر.مسعودسعد.
فلک را طنز گه کوی من آمد
شکن خود کار گیسوی من آمد.نظامی.
زلف تو زنار خواهم کرد از آنک
هر شکن از زلف تو بتخانه ای است.عطار.
ولوله در شهر نیست جز شکن زلف یار
فتنه در آفاق نیست جز خم ابروی دوست.
سعدی.
ولیک دست نیارم زدن در آن سرزلف
که مبلغی دل خلق است زیر هر شکنش.
سعدی.
گرت خزانهء محمود نیست دست طمع
دلیر در شکن طرهء ایاز مکن.اوحدی.
سایه تا بازگرفتی ز چمن مرغ سحر
آشیان در شکن طرهء شمشاد نکرد.حافظ.
شرح شکن زلف خم اندر خم جانان
کوته نتوان کرد که این قصه دراز است.
حافظ.
من سرگشته هم از اهل سلامت بودم
دام راهم شکن طرّهء گیسوی تو بود.حافظ.
- پرشکن؛ پر از جعد و شکنج. سخت مجعد :
ز سر تا به بن زلف او پرگره
ز پا تا به سر جعد او پرشکن.فرخی.
چون زلف خوبان بیخ او پرگره
چون جعد خوبان شاخ او پرشکن.فرخی.
ره پرشکن است پر میفکن.نظامی.
- زلف پرشکن؛ گیسوی پرچین و سخت مجعد :
از سیم چاه کندی و دامی همی نهی
بر طرف چاه از سر زلفین پرشکن.فرخی.
درست گشت همانا شکستگی منش
که نیک ز آن بشکسته ست زلف پرشکنش.
کمال الدین اسماعیل (از جهانگیری).
چو ترک دلبر من شاهدی به شنگی نیست
چو زلف پرشکنش حلقهء فرنگی نیست.
سعدی.
- شکن بر شکن؛ پرشکن. که شکن بسیار دارد. چین چین. گره گره. که چین روی چین و شکن روی شکن دارد :
دو رخسار چون لاله اندر چمن
سر جعد زلفش شکن بر شکن.فردوسی.
ندارد جز از دختری چنگزن
سر جعد زلفش شکن بر شکن.فردوسی.
نشسته چو تابان سهیل یمن
سر جعد زلفش شکن بر شکن.فردوسی.
گفتم که دل از چنبر زلفت برهانم
ترسم نتوانم که شکن بر شکن است آن.
سعدی.
وآن شکن بر شکن قبایل زلف
که بلاییست زیر هر شکنی.سعدی.
|| تاب. (ناظم الاطباء). || موج. خیزاب. (یادداشت مؤلف) :
چو رنگ رخ یار شاخ از سخن
چو موی سر زنگی آب از شکن.اسدی.
زنبیلی عظیم از چرم فرمود کردن و برازه مهندس با کارکنی چند در آنجا نشست و بدان زنجیرها چنان محکم عظیم ببست و خلایقی را ترتیب کرد تا چون سوراخ شود [ کوه ] آن زنبیل را زود برکشند ایشان شکنها کار نشستند تا آن پارگی مانده بود سولاخ شد و آب نیرو کرد. (فارسنامهء ابن بلخی ص 138).
- شکن آب؛ موجهای خفیف. چین روی آب از اثر باد و جز آن. (یادداشت مؤلف).
- شکن افکندن؛ چین انداختن. موجهای کوچک پدید آوردن :
عدل تو دست باد ببندد براستی
گر دست باد بر رخ آب افکند شکن.
رضی الدین بابا.
- شکن گرفتن؛ موج آوردن. موج برداشتن. خیزاب برداشتن :
تا بادها وزان شد بر روی آبها
وآن آبها گرفت شکنها و تابها.منوچهری.
|| خط. (یادداشت مؤلف): مرار؛ شکنهای کف دست و پیشانی. ضقاریط الوجه؛ شکنهای میان رخسار و بینی قریب هر دو دنبالهء چشم. (منتهی الارب). خطها و شکنها و پوست پیشانی به سبب طرنجیدگی پوست ناپیدا شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و این کرم [ خرد ] کودکان را بیشتر افتد در شکنها و انجوغ شرج بسیار افتد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). هر خراجی و قرحه ای را که بشکافند همه اندر درازای لیف عصبها باید شکافت یا به راستای شکن ها و خطها. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || تا. لا. تو. طی. مطوی. کلج. (یادداشت مؤلف) :
بر پاسخ تو چو دست بر خامه نهم
خواهم که دل اندر شکن نامه نهم.رودکی.
پوپوک پیکی نامه زده اندر سر خویش
نامه گه باز کند گه شکند بر شکنا.
منوچهری.
از آن جمله نامه ای به والی بغداد امیر احمد الکانی نوشت... امیر احمد را غرور دیگر در دماغ بود، گردن اطاعت پیچیده هر فقره را جوابی نوشت و در آخر این قطعه را از ذهن صافی خود گنجانید در شکن نامه. (ظفرنامهء شرف الدین علی). || (اِمص) خم شدن. دولا شدن. به سجده افتادن. خمیدگی. دوتو شدگی :
وآنگه شکن سجود پذرفت
زانسان که به چهره خاک را رفت.نظامی.
|| شکست چنانکه در سپاه و لشکر :
چنین گفت کای بیخرد چنگزن
چو بایست چندین به ما بر شکن.فردوسی.
شکن زین نشان در جهان کس ندید
نه از کاردانان پیشین شنید.فردوسی.
گر ایدون که من بودمی رای زن
بر ایرانیان بر نبودی شکن.فردوسی.
فدای سپه کرده ای جان و تن
به پیروزی و روزگار شکن.فردوسی.
چو آتش بیامد بر پیلتن
کز او بود نیروی جنگ و شکن.فردوسی.
گرفتند پاسخ همه تن به تن
کز این یک سوار است بر ما شکن.اسدی.
سراندیب شد زین شکن پرخروش
ز شیون به هر برزنی خاست جوش.اسدی.
طوس باز سپاه بسیار درست کرد و سوی ترکستان رفت و دیگر بار شکن بر ایرانیان بود. (مجمل التواریخ و القصص).
- شکن آمدن از کسی یا چیزی بر کسی؛شکست رسیدن از وی به آن کس :
ز هیتال و گردان آن انجمن
که آمد ز خاقان بر ایشان شکن.فردوسی.
یکی را چو تنها بگیرد دو تن
ز لشکر بر این یک تن آید شکن.فردوسی.
چو بر ویسه آمد ز اختر شکن
نرفت از پسش قارن رزم زن.فردوسی.
- شکن آمدن بر کسی؛ شکست یافتن. شکسته شدن. مغلوب شدن وی :
کنون گستهم شد به جنگ دو تن
نباید که آید بر او بر شکن.فردوسی.
بدین گونه تا بر که آید شکن
شدندی سپاه از دو رو انجمن.فردوسی.
چو بر چینیان دید کآمد شکن
نهان هرچه بودند کرد انجمن.اسدی.
- || سستی و ضعف دست دادن. (از فرهنگ لغات ولف). مجازاً، ضعف و سستی دست دادن. (یادداشت مؤلف) :
جوانی همی سازد از خویشتن
ز سازش نیاید همانا شکن.فردوسی.
- شکن درآمدن بر کسی؛ شکست وارد شدن بر او :
چو پیروز شد قارن رزم زن
به جهن دلاور درآمد شکن.فردوسی.
بدان سان بیاویخت با پیلتن
تو گفتی به رستم درآمد شکن.
فردوسی.
- شکن دیدن؛ شکست دیدن. شکست یافتن :
شما چارده یار و ایشان سه تن
مبادا که بینید هرگز شکن.فردوسی.
به مردی ستوده به هر انجمن
گه رزم هرگز ندیدی شکن.فردوسی.
به دست دگر قارن رزم زن
که چشمش ندیده ست هرگز شکن.
فردوسی.
به پیش سپاه اندرون پیلتن
که در جنگ هرگز ندیدی شکن.فردوسی.
تبه شد بسی دیو بر دست من
ندیدم بدان سو که بودم شکن.فردوسی.
کشانی چو کاموس شمشیرزن
که چشمش ندیده ست هرگز شکن.
فردوسی.
و رجوع به مادهء شکست دیدن و شکست یافتن شود.
|| آزردگی. رنجش. رنجیدگی. شکنج. شکنجه :
همه دمّ خم و همه دل شکن
همه رویش ابرو همه تن دهن.اسدی.
مرا با تو در باز بستن مباد
شکن باد لیکن شکستن مباد.
نظامی (از آنندراج).
- پرشکن؛ پر از شکست و ناکامی. آزرده. سخت شکسته :
ز پیغام او دلش شد پرشکن
پراندیشه شد مغزش از خویشتن.سوزنی.
پراکنده گشت آن بزرگ انجمن
همه رخ پرآژنگ و دل پرشکن.فردوسی.
- || پر حیله و تزویر. (فرهنگ لغات ولف) :
فرستاده آمد بر پیلتن
زبان پر ز گفتار و دل پرشکن.فردوسی.
|| اعراض و برگرداندگی روی. (ناظم الاطباء). اعراض کردن. (فرهنگ جهانگیری) (برهان). || تندی. درشتی. خشم. غضب. زشترویی. (ناظم الاطباء). تند شدن. (برهان) (فرهنگ جهانگیری). || نرمی. ملایمت. (ناظم الاطباء) (برهان). مدارا. (ناظم الاطباء). || مکر. حیله. فریب. تزویر. (ناظم الاطباء) (از برهان). || مکر. حیله. (فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج) (از انجمن آرا) :
چون ارقم از درون همه زهرند و از برون
جز پیس رنگ رنگ و شکال شکن نیند.
خاقانی (دیوان ص 174).
|| خورندگی. (از ناظم الاطباء). خوردن. (برهان) (فرهنگ جهانگیری). || خاییدگی. مضغ. (ناظم الاطباء). خاییدن. (برهان). جاویدن. (فرهنگ جهانگیری). || (اِ) اصول و ضرب در سازندگی. (ناظم الاطباء). اصول را نیز گویند که در مقابل بی اصول است. (برهان). اصول را نامند. (فرهنگ جهانگیری). || لحن. سرود. (ناظم الاطباء) (از برهان) (آنندراج) (انجمن آرا): لحن؛ شکن در سرود. (زمخشری) :
به هم صدهزارش خروش از دهن
همی خواست هر یک بدیگر شکن.اسدی.
ز شادی همه در کف رودزن
شکافه شکافیده گشت از شکن.
نظامی (از آنندراج).
پای می کوفت با هزار شکن
پیچ بر پیچ تر ز تاب رسن.نظامی.
|| طرب. || (نف) شکننده. شکست دهنده. (ناظم الاطباء) :
شیر علم را حیات تحفه دهی تا شود
پنجهء شیران شکن حلق پلنگان فشار.
خاقانی.
|| مارِ شکن؛ همان مار شکنجی است. مار سخت پیچان. (یادداشت مؤلف) :
گشته روی بادیه چون خانهء روشنگران
از نشان سوسمار و نقش ماران شکن.
منوچهری.
|| فرد ممتاز هر چیز که امتیاز و برتری او باعث شکست دیگران شود. شکننده چنانکه دل شکن و بت شکن. (آنندراج) (انجمن آرا).
- بادشکن؛ کاسرالریاح. (ناظم الاطباء).
- داراشکن؛ که دارا پادشاه معروف هخامنشی را شکست دهد :
سکندر جهاندار داراشکن.نظامی.
- دشمن شکن؛ مظفر و غالب بر دشمن. (ناظم الاطباء).
- سرشکن کردن؛ خرجی یا زیانی را سرانه قسمت کردن. توزیع. رجوع به سرشکن شود.
- طاقت شکن؛ بی طاقت کننده. عاجزنماینده. (ناظم الاطباء). طاقت فرسا.
- عهدشکن؛ آنکه پیمان خود را نقض کند :
اگر آن عهدشکن بر سر میثاق آید
جان رفته ست که با قالب مشتاق آید.
سعدی.
رجوع به مادهء عهدشکن در جای خود شود.
- گردن شکن؛ شکنندهء گردن :
ز پولاد تر سخت گردن شکن
برون ریخته مغزها در دهن.نظامی.
مؤلف ترکیب های زیر را از این معنی اغلب با شاهد یادداشت کرده است:
اشترشکن، اطلس شکن (قسمی جامهء پنبه ای براق)، انده شکن، اعداشکن، بازوشکن، بادشکن (دارو)، بت شکن، بهانه شکن، پیمان شکن، بیخ شکن، بازارشکن، بهمن شکن، پیکرشکن، ترازوشکن، توبه شکن، خاراشکن، خمارشکن، خم شکن، دل شکن، دندان شکن (جواب)، دیرشکن، زودشکن (ترد)، روزه شکن، سندان شکن، سایه شکن، سنگ شکن، سپه شکن، شکرشکن، سندان شکن، شکیب شکن، شیرشکن، صف شکن، صفراشکن، صنم شکن، طهارت شکن، عدوشکن، عنبرشکن، عهدشکن، فندق شکن، قندشکن، قیمت شکن، کمرشکن (خرج)، کارشکن، کالاشکن، لشکرشکن، ماهوت شکن (قسمی جامهء نخی)، مخمل شکن، موج شکن، مخالف شکن، ناوشکن، نعل شکن (جاده های کوهستانی سخت)، ناشتاشکن، هیزم شکن، یخ شکن. (یادداشت مؤلف). و رجوع به هریک از کلمات فوق در جای خود شود. || درهم شکننده و قابض و همیشه بطور ترکیب استعمال میشود. (ناظم الاطباء). || خورنده. || خاینده. (آنندراج) (انجمن آرا). || (فعل امر) امر به شکستن. (آنندراج). || بن مضارع شکستن. رجوع به شکستن شود.

شکن.

[شِ کِ / شَ] (اِخ) نام ولایتی. (ناظم الاطباء) (از برهان).

شکنان.

[شِ] (اِخ) شگنان. نام سرزمینی. (از فرهنگ لغات ولف). ناحیتی است از وخان که رود جیحون بدو گذرد و حد شمالی هند است از حدود ماوراءالنهر. (از حدود العالم) :
رویت به راه شکنان ماند همی درست
باشد هزار کژی و باشد هزار خم.منجیک.
یکی را ز سقلاب و شکنان و چین
نمانم که پی برنهد بر زمین.فردوسی.
ز بلخ و ز شکنان و آموی و زم
سلیح و سپه خواست و گنج و درم.
فردوسی.

شکنان.

[] (اِخ) نام یک پهلوان ایرانی. (فرهنگ لغات شاهنامه) :
الان شاه و چون پهلوان سپاه
چو بیورد و شکنان زرین کلاه.فردوسی.

شکنب.

[شِ کَمْ] (اِ) شکمبه. (ناظم الاطباء). رجوع به شکمبه شود.

شکنبا.

[شِ کَمْ] (اِ مرکب) شکنب ابا. شکنب اوا. شکنب وا. طعامی که از شکمبه می سازند. (ناظم الاطباء).

شکنبه.

[شِ کَمْ بَ / بِ] (اِ) شکمبه. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). کده. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی مؤلف). دره. کرش. جبجبه. اشکنبه. سیراب. سیرابی. سختو. معده (و آن در ستور نشخوارکننده است چون معده در انسان). (یادداشت مؤلف) : رودگانی و شکنبه و معده این همه عصب است و سخت دیرگوار. (الابنیة عن حقائق الادویة). رجوع به شکمبه شود.
- شکنبه بر سر کسی کردن یا کشیدن؛ نوعی از تعذیب و سیاست است. (از آنندراج) :
شکنبه طبل سان بر سر کنندش
دو دسته چوبها بر سر زنندش.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
- شکنبه پز؛ رواث. سیرابی فروش. (یادداشت مؤلف).
- شکنبه وا؛ نوعی غذا که از شکمبه سازند. آش شکمبه. سیرابی : شیخ گفت: اکنون این را به مطبخی باید داد تا شکمبه وایی پزد. (اسرارالتوحید ص 161).

شکنج.

[شِ کَ] (اِ) شکن. تاب. پیچ. (آنندراج) (انجمن آرا). تاب. پیچ. (غیاث). تاب بود. (فرهنگ خطی). شکن باشد. (فرهنگ اوبهی). مطلق چین. شکن. پیچ. تاب. کلچ. ماز. (یادداشت مؤلف) :
چو سیل از شکنج و چو آتش ز جوش
چو ابر از درخش و چو مستان ز هوش.
اسدی.
صبا ز حال دل تنگ ما چه شرح دهد
که چون شکنج ورقهای غنچه تو بر توست.
حافظ.
- شکنج بر ابرو برزدن؛ گره بر ابرو زدن. سخت خشمگین شدن :
بگفت این و برزد به ابرو شکنج
چو ماری که پیچد ز سودای گنج.نظامی.
رجوع به ترکیب شکنج به ابرو درآمدن شود.
- شکنج به ابرو درآمدن؛ کنایه از سخت خشمگین و عصبانی شدن است :
به ابرو درآمد کمان را شکنج
شتابان شده تیر چون مار گنج.نظامی.
رجوع به ترکیب شکنج به ابرو برزدن شود.
- شکنج دیده؛ چین خورده :
گفت ای ورق شکنج دیده
چون دفتر گل ورق دریده.نظامی.
- شکنج گیر؛ چین و شکن گیرنده :
پایم چو دو لام خم پذیر است
دستم چو دویی شکنج گیر است.نظامی.
|| تاب ریسمان. (ناظم الاطباء) (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). || چین تای جامه و جز آن. (از برهان) (ناظم الاطباء). || آژنگ. چین و ترنجیدگی که بر پوست افتد. انجوخ. انجوغ. انجغ. انجخ. (یادداشت مؤلف). چین پیشانی و شکم. (ناظم الاطباء) (از برهان) : شکمش فراخ با شکنجها. (التفهیم). || خط. || چین کاکل و زلف و گیسو. (از ناظم الاطباء). چین زلف و کاکل. (برهان). چین زلف. (فرهنگ جهانگیری) :
ابا تاج و با گنج نادیده رنج
مگر زلفشان دیده رنج شکنج.فردوسی.
ز نیکویی که به چشم من آمدی همه وقت
شکنج و گوژی در زلف و جعد آن محتال.
فرخی.
ای نیمه شب گریخته از رضوان
وندر شکنج زلف شده پنهان.فرخی.
به جعدش اندر سیصدهزار پیچ و گره
بجای هر گره او شکنج و حلقه هزار.فرخی.
آمد آن ماه دوهفته با قبای هفت رنگ
زلف پر بند و شکنج و چشم پر نیرنگ و رنگ.
امیرمعزی.
آفتاب از خجالت رخسارش در حجاب تواری و مشک و عنبر در شکنج زلف او متواری. (سندبادنامه ص 180).
دل بی نسیم وصلت تنها چه خاک بیزد
جان در شکنج زلفت پنهان چه کار دارد.
خاقانی.
دهان تنگ تو میم است گویی
شکنج زلف تو جیم است گویی.نظامی.
شکنج شرم در مویش نیاورد
حدیث رفته بر رویش نیاورد.نظامی.
عارفی چشم و دل به رویی داشت
خاطر اندر شکنج مویی داشت.سعدی.
گیسو ز شکنج ناز ماندش
نرگس ز کرشمه بازماندش.
امیرخسرو (از جهانگیری).
شکنج زلف پریشان به دست باد مده
مگو که خاطر عشاق گو پریشان باش.
حافظ.
حکایت لب شیرین کلام فرهاد است
شکنج طرهء لیلی مقام مجنون است.حافظ.
|| گره و عقد. (ناظم الاطباء). گره. (برهان). || پریشانی و درهمی. || التوا و پیچیدگی. (ناظم الاطباء). || مار سرخ. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ اوبهی). ماری است سرخرنگ. (آنندراج). نوعی از مار که عربان حیه گویند و بعضی گفته اند که مار سرخ را شکنج می گویند. (برهان). نوعی از مار را گویند. (فرهنگ جهانگیری) : اندر کوههای وی [ اهواز ] مار شکنج است. (حدود العالم).
زیر خلاف تو جای مار شکنج است
مرد که عاقل بود حذر کند از مار.فرخی.
هلاک دشمن او را ز هند و از بلغار
شکنج و افعی روید بجای رمح و خدنگ.
ازرقی.
زن نیک در خانه مار است و گنج
زن بد چو دیو است و مار شکنج.سنایی.
نیست اندر مقام راحت و رنج
بر سر گنج به ز مار شکنج.سنایی.
نه شکنجی که بود زهرآگین
بل شکنجی که بود دوغ آگنج.سوزنی.
زهی کهی و خهی چشمه ای که اندر وی
قرار گیرد مار شکنج و ماهی شیم.سوزنی.
رجوع به مار شکنجی در ذیل مادهء شکنجی شود. || مکر. حیله. فریب. (ناظم الاطباء) (از برهان). مکر. حیله. (فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج) :
از قهر(1) خداوند همی هیچ نترسی
زآن است که با بنده پر از مکر و شکنجی.
ناصرخسرو.
بمعنی اصول هم هست که در مقابل بی اصول است. (برهان)(2). || ضرب و اصول. نغمه. نوا. آهنگ. سرود. (ناظم الاطباء). اصول. صدا. آواز. (انجمن آرا) (آنندراج). نغمه. نوا. (از برهان) :
نعره در وی شکنج موسیقی
ناله در وی نوای موسیقار.
قوامی مطرزی (از انجمن آرا).
ز سختی گریه اندر برش بشکست
شکنج گریه گفتارش فروبست.
(ویس و رامین).
|| تعذیب. عقوبت. شکنجه. کیستار. (ناظم الاطباء). عذاب. اذیت. شکنجه. (یادداشت مؤلف). شکنجه و آزاری که دزدان را کنند. (برهان). شکنجه. (فرهنگ جهانگیری) :
برفت این چنین دل پر از درد و رنج
تن اندر بلا و دل اندر شکنج.فردوسی.
سیاستها راندن فرمود از تازیانه زدن و دست و پا زدن و شکنجها. (تاریخ بیهقی ص 124 چ ادیب).
تا بود حیات پی فشردند
و آخر به همان شکنج مردند.
امیرخسرو (از جهانگیری).
زن ناپارسا شکنج(3) دل است
زود دفعش بکن که رنج دل است.اوحدی.
هرکه از پرورنده رنج ندید
در جهان جز غم و شکنج ندید.اوحدی.
|| دهق. دو چوب که با آن گنهکار را عقوبت دهند : مستخرج و عقابین و تازیانه و شکنجها آورده بودند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص368). || پاره. قطعه. || خشت پاره. (ناظم الاطباء). || علتی در بدن که از دمیدگی بهم رسد، مانند: خیارک و جز آن. (ناظم الاطباء) (از برهان). مرض خیارک. || (ص) پرچین. (آنندراج) (از انجمن آرا). || درهم کشیده. (آنندراج) (از فرهنگ خطی). ترنجیده، یعنی درهم کشیده. (فرهنگ اوبهی).
(1) - ن ل: از مکر.
(2) - در فرهنگهای دیگر با معنی بعدی یکی آمده است.
(3) - بمعنی پیچ و تاب و نیز مار توان گرفت.

شکنج.

[شِ کُ] (اِ) نشکنج و گرفتگی عضوی به سر ناخنها چنانکه بدرد آید. (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). گرفتن عضو به دو ناخن چنانکه بدرد آید. (غیاث). صورتی از نشگون.

شکنجه.

[شِ کَ جَ / جِ] (اِ) آزار. ایذاء. رنج. هروانه. عقوبت. تعذیب. سیاست. کیستار. (ناظم الاطباء). عذاب. (غیاث) (منتهی الارب). در اصل شکستن و پیچیدن و عذاب دادن دزد و گنهکار بوده است. (انجمن آرا). رجز. رجس. عقاب. عقوبت. نقمت. اشکنجه. شکنج. عذاب که بر تن دهند. اثام. باهک. (یادداشت مؤلف) : از تنگی مخرج آن رنج بیند که در هیچ شکنجه آن صورت نتوان کرد. (کلیله و دمنه).
کوه محروق آنکه همچون زر به شفشاهنگ در
دیو را زو در شکنجهء حبس خذلان دیده اند.
خاقانی.
بربط کری است هشت زبان کش به هشت گوش
هر دم شکنجه دست توانا برافکند.خاقانی.
در زیر عذبات عذاب و زخم چوب و شکنجه سپری شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 361).
چشم نیلوفر از شکنجهء خواب
جان درانداخته به قلعهء آب.نظامی.
روزها آن آهوی خوش ناف نر
در شکنجه بود در اصطبل خر.مولوی.
گرچه اندک بضاعتم باری
سودم آمد شکنجهء بسیار.ابن یمین.
- شکنجه دیدن؛ معذب شدن.
|| نوعی از تعذیب. (غیاث) (یادداشت مؤلف). نوعی از تعذیب و آن چنان است که گنهکار را اول نی چون کاز بر پوست چسبانند و باز به انبر آتش درگرفته گوشتش میبرند و در آتش می اندازند و زخمها به نمک آلایند. و با لفظ کردن و کشیدن مستعمل و همچنین است شکنجه کش. (آنندراج) :
راست روشن به زخمهای درشت
در شکنجه برادرم را کشت.نظامی.
آنان که علم ز دود بر پا دارند
با تنباکو مدام سودا دارند
دارند همیشه آتش و انبر و نی
اسباب شکنجه را مهیا دارند.
حکیم رکنای مسیح کاشی (از آنندراج).
باور نمی کنم که به وقت شکنجه هم
از خادمان کسی نمک او چشیده ست.
شفیع اثر (از آنندراج).
صدهزار آدمی در پنجهء شکنجه و چنگال سکال ایشان افتادند و در زیر طشت آتش گرفتار شدند. (از تاریخ سلاجقهء کرمان).
- شکنجهء آب نمک؛ نوعی از تعذیب که گنهکاران را به خوردن آب نمک میکنند. (آنندراج) :
از گریه شرح جور تو گر یک به یک کنم
صد بحر را شکنجه به آب نمک کنم.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| دهق. دو چوب که بدان دزد و گناهکار را عذاب دهند. (یادداشت مؤلف).
- در شکنجه کشیدن؛ به چوب شکنجه بستن. شکنجه دادن : ملک را طرفی از ذمائم اخلاق او به قرائن معلوم شد... در شکنجه کشید و به انواع عقوبت بکشت... (گلستان).
- || تعذیب. (منتهی الارب).
- شکنجه نهادن؛ به چوب شکنجه بستن :شکنجه بر کعبش نهادند تا ودایع و ذخایر و دفاین به دست بازداد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 344).
|| قید صحافی. (ناظم الاطباء). افزاری است مجلدان را و آنرا قید نیز گویند و آن مجاز است. (آنندراج). || چوب گوشهء جوال. شظاظ. شجار. فدرنگ. قطان. گمان میکنم فدرنگ شکنجه همان شجار و قطان عرب باشد. (یادداشت مؤلف): قطان؛ چوب فدرنگ و شکنجهء هودج. (منتهی الارب). و رجوع به مترادفات کلمه شود.
- شکنجهء جامه؛ جندره. (صحاح الفرس). || شکنج. چین. (یادداشت مؤلف). منه: حبک الماء ... و حبک الدرع و حبک الشعر؛ شکنجهء آب است ... و جوشن و مو. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج 5 ص 133).

شکنجه کردن.

[شِ کَ جَ / جِ کَ دَ](مص مرکب) سیاست کردن. تعذیب کردن. عقوبت کردن با کیستار. (ناظم الاطباء). باهکیدن. عقاب. تعذیب. (یادداشت مؤلف). رنجانیدن و تنگ نمودن کسی را. (غیاث) (آنندراج) :
عزمش همی شکنجه کند کعب کوه را
تا گنج زرفشان دهد اندرخور سخاش.
خاقانی.
بس شکنجه کرد عشقش بر زمین
خود چرا دارد ز اول عشق کین.مولوی.
گه عارض سیمین یکی را طپانچه زدی و گه ساق بلورین دیگری را شکنجه کردی. (گلستان).

شکنجه کش.

[شِ کَ جَ / جِ کَ / کِ] (نف مرکب) شکنجه کشنده. آنکه تحت عذاب و شکنجه قرار دارد. (یادداشت مؤلف) :
سپاه درد و غم از هر طرف هجوم کنند
که دل شکنجه کش عیشها و عشرتهاست.
طالب آملی (از آنندراج).

شکنجه نمودن.

[شِ کَ جَ / جِ نُ / نِ / نَ / دَ] (مص مرکب) شکنجه کردن. عذاب دادن. تعذیب. (یادداشت مؤلف) :
وآن غلامان را شکنجه می نمود
که دفنیهء خواجه بنمایید زود.مولوی.
رجوع به شکنجه کردن شود.

شکنجی.

[شِ کَ] (ص نسبی، اِ) مار شکنجی. ماری سرخ. (یادداشت مؤلف) :
برآمد ز کوه ابر مازندران
چو مار شکنجی و ماز اندران.منوچهری.

شکنجیدن.

[شِ / شُ کُ دَ] (مص) گرفتن عضوی باشد به سر ناخن. (آنندراج) (غیاث). قرز. نشگون گرفتن. وشگون گرفتن. (یادداشت مؤلف): قرض؛ شکنجیدن به انگشتان. قرص؛ شکنجیدن به دو انگشت. لمص؛ شکنجیدن به دو انگشت کسی را. مرز؛ نرم شکنجیدن به انگشت. (منتهی الارب) :
می شکنجد حور دستش می کشد
کور حیران کز چه دردم می کند.مولوی.

شکنجیدن.

[شِ کَ دَ] (مص) در کیستار نهادن و در قید نهادن. || به تعذیب درآوردن. در رنج نهادن. (ناظم الاطباء) :
رخسار ترا ناخن این چرخ شکنجید
تو چند لب و زلفک بت روی شکنجی.
ناصرخسرو.
- برشکنجیدن؛ رنج دادن :
ز آز و فزونی برنجی همی
روان را چرا برشکنجی همی.فردوسی.
|| جلد کردن کتاب. (ناظم الاطباء).

شکند.

[شِ / شَ کَ] (اِ) کرمی سرخ و خزنده در میان گل که خراطین نیز گویند. (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) :
در کوی این رباط زعقبی نشان مجوی
هرگز بود مزاج سقنقور در شکند.
خواجه عمید لوبکی (از جهانگیری).

شکن دار.

[شِ کَ] (نف مرکب) چین دار. (ناظم الاطباء). بانورد. نغاض. (یادداشت مؤلف): مُقَدَّع؛ چیز شکن دار. (از منتهی الارب).

شکن در شکن.

[شِ کَ دَ شِ کَ] (ص مرکب، ق مرکب) نغمه در نغمه. با نغمه ها و آهنگهای گوناگون :
یکی چامه گوی و دگر چنگ زن
سوم پای کوبد شکن در شکن(1).فردوسی.
|| شکنج در شکنج. چین در چین. پرچین. پر پیچ و خم :
بر او راه ماران شکن در شکن.اسدی.
فروهشته گیسو شکن در شکن
یکی پایکوب و یکی دستزن.نظامی.
بازپرسید ز گیسوی شکن در شکنش
کاین دل غمزده سرگشته گرفتار کجاست.
حافظ.
زلف تو پیچ پیچ و شکن در شکن خوش است
زیرا بنفشه هرچه بود دسته دسته به.
ادیب السلطنهء سمیعی.
(1) - ن ل: شکن بر شکن، و در این صورت شاهد ما نیست.

شکنده کام.

[شِ کَ دَ / دِ] (ص مرکب) بر خلاف مرام. || محروم. || بی طاقت. عاجز. (ناظم الاطباء).

شکن شکن.

[شِ کَ شِ کَ] (ص مرکب)مجعد. پیچ پیچ. چین چین. (یادداشت مؤلف) :
ای زلف پرخمت همه چین چین شکن شکن.
؟

شکن کاری.

[شِ کَ] (حامص مرکب)سخن بیهوده و بیمعنی گفتن. (ناظم الاطباء). حرف بی صرفه و محل گفتن. (برهان). || کارشکنی کردن. (برهان). || بی آبرو کردن و شرمنده کردن. (ناظم الاطباء). بی عزت کردن. || شکست دادن به طعن. (برهان). کنایه از شکستن به طعن دیگری را. (انجمن آرا) (آنندراج) :
نه آن ترکم که من تازی ندانم
شکن کاری و طنازی ندانم.نظامی.
|| متهم کردن. (ناظم الاطباء).

شکن گیر.

[شِ کَ] (نف مرکب) مواج. پر از امواج. متلاطم. پر از چین و تاب. (یادداشت مؤلف) :
در او آبگیری به پهنای باغ
شناور در آب شکن گیر ماغ.اسدی.
زره پوشان دریای شکن گیر
به فرق دشمنش پوینده چون تیر.نظامی.
شکن گیر گیسویش از مشک ناب
زده سایه بر چشمهء آفتاب.نظامی.
مکن بازی بدان زلف شکن گیر
به من بازی کن امشب دست من گیر.
نظامی.

شکن ناک.

[شِ کَ] (ص مرکب) چین دار. شکن دار. (یادداشت مؤلف): غرص؛ شکن ناک شدن اندام برای لاغری بعد فربهی. (منتهی الارب). در خراسان شکن ناک را به اشیاء اطلاق میکنند و در انسان می گویند: «چروک دار» هرچند چروک را در جامه هم استعمال می کنند.

شکنندگی.

[شِ کَ نَنْ دَ / دِ] (حامص)تردی. قابلیت شکسته شدن داشتن. (یادداشت مؤلف). || قابلیت شکستن و خرد کردن داشتن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شکستن و شکننده شود.

شکننده.

[شِ کَ نَنْ دَ / دِ] (نف) کاسر. ناقض. مفتت. که چیزی دیگر را شکند. (یادداشت مؤلف). || ترد. که بشکند. که شکسته شود. که خود قابل شکستن باشد. زودشکن. (یادداشت مؤلف). || پایین آورندهء قیمت. که بها و ارج چیزی را کم کند. قیمت شکن : از بزرگان بصره یکی درآمد و بر بالین او نشست و دنیا را می نکوهید. رابعه گفت: تو سخت دنیا را دوست می داری، اگر دوست نمیداری چندینش یاد نکردیی که شکنندهء کالا خریدار بود. (تذکرة الاولیاء عطار). || شکست دهنده. قاهر. غالب. (یادداشت مؤلف). آزارنده. رنجاننده : مذلت مجاعت که قاصم ظهور شیران و شکنندهء دل دلیران است او را زبون و مغبون نگرداند. (سندبادنامه ص164). || باطل کننده: مفطر؛ شکنندهء روزه. (یادداشت مؤلف).

شکنوان.

[] (اِخ) نام یکی از سه قلعه بوده در قدیم که به امر جمشید در شهر اسطخر ساخته شده، و آن سه [ اصطخر، شکسته و شکنوان ] را سه گنبدان می خواندند. (از نزهة القلوب ج 3 ص 120 و 132) : سه قلعه یکی قلعهء اصطخر، دوم قلعهء شکسته، سوم قلعهء شکنوان در میان شهر نهاده بود و آنرا سه گنبدان گفتندی. (فارسنامهء ابن بلخی ص 126). سه قلعه ساخت [ جمشید ] یکی قلعهء اصطخر دوم قلعهء شکسته و سوم شکنوان. (فارسنامهء ابن بلخی ص32).

شکنه.

[شِ کَ نَ / نِ] (اِ) عشوه. کرشمه. غنج. دلال. (ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج). || سیخول. خارپشت. (ناظم الاطباء). سیخول را نیز گویند و آن خارپشتی است که خارهای خود را مانند تیر اندازد. (برهان) (آنندراج) :
تو این را سوی پارسی چون کشی
یکی شکنه خوانند و دیگر تشی
همه مرزهای خراسان تمام
مرنگوش خوانند و بیهن به نام.اسدی.

شکنی.

[شِ کَ] (حامص) شکستگی. (ناظم الاطباء). حاصل مصدر از ریشهء شکستن (شکن) اما همیشه به صورت ترکیب آید: دل شکنی، بت شکنی، کارشکنی، حق شکنی و غیره. (از یادداشت مؤلف).
- حق شکنی؛ حق کسی را پایمال کردن. (یادداشت مؤلف).
- کارشکنی کردن کسی را؛ ایجاد اشکالات و موانع در سر راه کار و پیشرفت او.
|| هزیمت. فرار. شکست. (ناظم الاطباء).

شکنی.

[شِ] (ص نسبی) منسوب به شکن. (فرهنگ لغات ولف) :
شمیران شکنی سرافراز دهر
پراکنده بر نیزه و تیغ زهر.فردوسی.

شکنی.

[شِ کِ] (ص نسبی) منسوب و متعلق به ولایت شکن. (ناظم الاطباء).

شکنی.

[] (اِخ) نام یکی از پهلوانان توران :
سپه دید [ رستم ] چندان که دریای روم
از ایشان نمودی چو یک مهره موم
کشانی و شکنی و دری سپاه
دگرگونه جوشن دگرگون کلاه.فردوسی.

شکنیدن.

[شِ کَ دَ] (مص) شکستن. مصدر دیگر شکستن :
بسا حصن بلندا که می گشاد
بسا کرهء نوزین که بشکنید.رودکی.
رجوع به شکستن شود.

شکو.

[شَکْوْ] (ع اِ) شتر ریزه. || بیماری. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || گله. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). ناله. (ناظم الاطباء) .

شکو.

[شَکْوْ] (ع مص) شکاة. (ناظم الاطباء). گله کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). رجوع به شکاة شود.

شکو.

[شَکْوْ] (اِخ) نام پدر بطنی از تازیان. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از آنندراج).

شکوا.

[شَ] (ع اِمص) شکوی. ناله. شکوه. گله. (ناظم الاطباء). شکوی. گله. (یادداشت مؤلف). رجوع به شکوی شود.

شکواء .

[شَ] (ع اِ) مرض. (از اقرب الموارد).

شکوات.

[شَ کَ] (ع اِ) جِ شکوة. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شکوة شود.

شکوانامه.

[شَ مَ / مِ] (اِ مرکب)شکایت نامه. شکوائیه. برگ درخواست. ورقهء عرضحال. || نامهء تعزیت و تسلیت. (ناظم الاطباء).

شکوب.

[شُ] (اِ) دستار. مندیل. (ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج). دستار را گویند. (از فرهنگ جهانگیری). || رومال. دستمال. (ناظم الاطباء).

شکوثاء .

[شَ] (سریانی، اِ) شَکوثی. تخم کشوث. (از ناظم الاطباء). شکوثی. (منتهی الارب). به لغت سریانی تخم کشوث را گویند و آن تخمی است دوایی که سدهء جگر بگشاید. (آنندراج) (برهان)(1). رجوع به شکوثی شود.
(1) - در برهان شُکوثا ضبط شده است.

شکوثی.

[شَ ثا] (سریانی، اِ) شکوثاء. (ناظم الاطباء) (آنندراج). گیاهی است که بر درخت رود بی بیخ. (منتهی الارب). رجوع به شکوثاء شود.

شکوخ.

[شِ / شُ] (اِمص، اِ) اسم از شکوخیدن. (ناظم الاطباء). ریشهء شکوخیدن بمعنی پای در جایی گیر کردن. آشکوخیدن. || قدم به غلط برداشتن. لغزیدن. (فرهنگ لغات شاهنامه). افتادگی. سقوط. (ناظم الاطباء). بسر درآمدگی. (برهان) (آنندراج). کسی که پایش به چیزی درآید و به سر درافتد، گویند: بشکوخید. (فرهنگ اوبهی) (از فرهنگ اسدی). || لغزش. (ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج) :
هرکه او در ره رود سرمست و شوخ
افتد اندر خاک خواری از شکوخ.رودکی.
و رجوع به شکوخیدن شود.

شکوخانیدن.

[شِ / شُ دَ] (مص) به سر درآوردن. اعثار. ایقار. (یادداشت مؤلف) (منتهی الارب).

شکوخندگی.

[شِ / شُ خَ دَ / دِ](حامص) حالت و چگونگی شکوخنده. لغزندگی. (یادداشت مؤلف). || لغزیدگی. افتادگی. (ناظم الاطباء).

شکوخنده.

[شِ / شُ خَ دَ / دِ] (نف)لغزنده. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف) (برهان). || تیزرو. سبکپا. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || اسب سکندری خورده و بسر درآینده. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شئیت؛ اسب شکوخنده. (یادداشت مؤلف) (منتهی الارب). || هراسیده. (ناظم الاطباء). هیبت دارنده. (برهان) (آنندراج).

شکوخه.

[شِ / شُ خَ / خِ] (اِمص) لغزش. (ناظم الاطباء). عثرت. زلت. سقط. (یادداشت مؤلف). || عثرت زبان. (یادداشت مؤلف). || لغزش قلم. عثرت قلم. طغیان قلم. (یادداشت مؤلف). || سقوط. افتادگی. (ناظم الاطباء). سکندری. سکندری خوردن. (یادداشت مؤلف).

شکوخیدگی.

[شِ / شُ دَ / دِ] (حامص)حالت و چگونگی شکوخیده. سقوط. (ناظم الاطباء). || لغزش. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). لغزیدگی. (یادداشت مؤلف). وجبه. (منتهی الارب).

شکوخیدن.

[شِ / شُ دَ] (مص) لغزیدن. (ناظم الاطباء) (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (غیاث) (آنندراج). عثر. عثرت. عثار. وقرة. بشکوخیدن. آشکوخیدن. تعثر. عثیر. لغزیدن. (یادداشت مؤلف). هفوت. (صراح اللغة). وقرة. (منتهی الارب). و رجوع به شکوخیده شود.
- شکوخیدن زبان؛ لغزش زبان. تپق زدن زبان: عثار؛ شکوخیدن زبان در سخن. (یادداشت مؤلف). تعثر؛ شکوخیدن زبان در سخن. (منتهی الارب).
|| بسر درآمدن و افتادن خواه ستور بارکش یا آدمی. (ناظم الاطباء) (از برهان) (آنندراج). افتادن. (غیاث). به سر درآمدن بود مثلاً کسی تند و تیز به راهی میرفته باشد و پایش بر کلوخی یا سنگی بخورد یا به سوراخی دررود و بیفتد، گویند: شکوخید. (فرهنگ جهانگیری). بسر درآمدن و افتادن اسب و آدم باشد و پای لغز خوردن و رسیدن و پیش پا خوردن و پا به سنگ آمدن و شکوخه خوردن اسب و سکندری خوردن اسب و سکندری یافتن از مترادفات آن است. (آنندراج). سکندری خوردن. پای از جای بشدن. پایش از جای دررفتن. بسر درآمدن. زمین خوردن. افتادن. درغلطیدن. برغلطیدن. به رو درافتادن. به پشت افتادن. سرسم رفتن. (یادداشت مؤلف) :
چو از سرکشی کرد هر سو نگاه
شکوخید و افتاد بر خاک راه.رودکی.
ظلم از نهیب شاه جهان تند می گریخت
کاندر عدم فتاد و شکوخید از کلوخ.
(از فرهنگ جهانگیری).
- درشکوخیدن؛ گیر کردن پای در جایی و بسردرآمدگی: تعتت الدابة؛ درشکوخیدن ستور در ریگ. تع؛ درشکوخیدن ستور در ریگ. (منتهی الارب).
|| ترسیدن. هیبت زده شدن. (از برهان) (از آنندراج).

شکوخیده.

[شِ / شُ دَ / دِ] (ن مف / نف)بسر درآمده. سکندری خورده. (یادداشت مؤلف) :
چون بگردد پای او از پایدان
خود شکوخیده(1) بماند همچنان.رودکی.
(1) - ن ل: آشکوخیده. و در این صورت شاهد آشکوخیده است.

شکور.

[شَ] (ع ص) مرد بسیارشکر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سپاس دارنده. (مهذب الاسماء) مرد بسیارسپاس. (ناظم الاطباء). سپاس دار. (دهار) (تفلیسی). مرد بسیار سپاسدار. سپاسدارنده. سخت سپاسگزار. بسیار سپاسگزار. آنکه زیاد ثنا کند. (یادداشت مؤلف). آنکه خود را از سپاس گفتن عاجز بیند، و برخی گفته اند: شکور کسی است که همهء توانایی خود را در ادای شکر با دل و زبان و اعضای بدن از راه اعتراف و اعتقاد بکار بندد و باز برخی گفته اند که شاکر کسی است که بر رفاه سپاس گوید، ولی شکور کسی است که بر بلا سپاسداری کند. و دیگری گفته شاکر بر عطای الهی شکر گوید، ولی شکور بنده ای باشد که اگر از جانب حق بخشش و عطیه ای هم بدو نرسد باز سپاسگزاری کند. (از تعریفات جرجانی) (از کشاف اصطلاحات الفنون). || ستور به اندک علف بسنده کننده و اندک پذیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ستوری که به اندک مایه علف بسنده کند. (مهذب الاسماء).

شکور.

[شُ] (اِ) جانوری که زمین را نبش کرده و مرده را درآورده می خورد. (ناظم الاطباء). گورکن.

شکور.

[شُ] (ع اِ) جِ شکر : لانرید منکم جزاء و لا شکوراً. (قرآن 76/9) (منتهی الارب).

شکور.

[شُ] (ع مص) شکر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). سپاسداری کردن. (ترجمان القرآن جرجانی ص 62) (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). رجوع به شکر در معنی مصدری شود.

شکور.

[شَ] (اِخ) یکی از نامهای باری تعالی و معنی آن پاداش دهندهء بندگان مر اعمال ایشان را و بر عمل قلیل جزای جزیل دهنده است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نامی از نامهای خدای تعالی: عبدالشکور. (یادداشت مؤلف) :
پس چه گویی ز بهر ایشان کرد
آسمان و زمین غفور شکور.ناصرخسرو.

شکورچی.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان چای پارهء بخش مرکزی شهرستان زنجان. سکنهء آن 273 تن. آب از رودخانهء قزل اوزن و آجی چای. محصول عمدهء آنجا غلات و مختصر برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شکورکندی.

[شَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه. سکنه 109 تن. آب از چاه و سیمین رود. محصول عمدهء آنجا غلات و چغندر و حبوبات می باشد. صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شکوری.

[شَ] (اِخ) دهی از بخش ایذهء شهرستان اهواز. سکنهء آن 104 تن. آب از چاه و قنات. محصول عمدهء آنجا غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شکوف.

[شُ] (اِ) شکاف. رخنه. (ناظم الاطباء) (برهان). || (نف مرخم) رخنه کننده و همیشه بطور ترکیب استعمال میگردد. (ناظم الاطباء). شکافنده. (انجمن آرا) (آنندراج) (از برهان).
- صف شکوف؛ که در صف لشکر رخنه کند. که صف سپاه بشکند :
قلا دید در لشکر افتاده طوف
از آن پهلوان حملهء صف شکوف.
اسدی (از آنندراج).
- لشکرشکوف؛ لشکرشکن. که سپاه را شکست دهد :
که لشکرشکوفان مغرب شکاف
نهان صلح جستند و ظاهر مصاف.
سعدی (از آنندراج).

شکوفا.

[شُ] (نف) شکفته. شکفته شده. شکوفان. بازشده چون غنچه و شکوفه. (از یادداشت مؤلف). شکفنده. شکوفه دهنده. || میوهء خشکی که خود بشکافد. (فرهنگ فارسی معین). ولی میوه های خشک دیگری نیز یافت میشود که آنها را شکوفا مینامند و شکفتن آنها به اشکال مختلف است از این قرار: برگه، مانند صفحهء لوله شده است که به توسط یک شکاف باز میشود، مانند سیاه دانه. نیام، بشکل غلافی دراز است و به دو شکاف باز میشود، مانند باقلا و لوبیا. خرجین، با چهار شکاف باز میشود، مانند شب بو. مجری، به صورت کره ای است و به توسط سرپوشی باز میشود، مانند خرفه. پوشینه یا کپسول، دانه از سوراخ یا سوراخهای بالا خارج میشود ولی پوست آن نمی شکافد، مانند شقایق و میخک. (از گیاه شناسی گل گلاب صص 189 - 188).
- ناشکوفا؛ میوه ای که خود بازنشود: دو نوع میوهء خشک با [ فندقه و گندمه ] را ناشکوفا می گویند، زیرا که خودشان بازنمیشوند. (گیاه شناسی گل گلاب ص 188).
|| کامران. سعادتمند. (ناظم الاطباء).

شکوفان.

[شُ] (نف) صفت حالیه، در حال شکفتگی. شکوفا. شکفته. رجوع به شکوفاشود.

شکوفانیدن.

[شُ دَ] (مص) شکوفاندن. شکوفا ساختن. شکفته ساختن. (از یادداشت مؤلف).

شکوفتن.

[شِ / شُ تَ] (مص) شکفتن. شکفته شدن. گشادن. واشدن. (ناظم الاطباء). شکفتن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شکفتن در همهء معانی شود. || شکوفه کردن. || دمیدن. (ناظم الاطباء). || شکافتن. (یادداشت مؤلف) (فرهنگ فارسی معین). || متعجب شدن. (ناظم الاطباء).

شکوفته.

[شِ / شُ تَ / تِ] (ن مف) واشده. (ناظم الاطباء). شکفته. دمیده. رجوع به شکفته شود.

شکوفنده.

[شِ / شُ فَ دَ / دِ] (نف)شکافنده. رخنه کننده. (ناظم الاطباء) (برهان). || شکفنده. شکوفه دهنده. (فرهنگ فارسی معین).

شکوفه.

[شِ / شُ فَ / فِ](1) (اِ)(2) گل درختان میوه دار. (ناظم الاطباء) (غیاث) شیرینه. سعفه. زهره. زهر. سور. تی تی. گره برگ بر درخت پیش از آنکه بگشاید. بهرمة: طلع؛ شکوفهء خرما. (یادداشت مؤلف). زهر. (نصاب الصبیان). نور. (منتهی الارب). زهرة. (دهار) (ملخص اللغات) (منتهی الارب). نوعاً گل درخت میوه دار هرگاه پیش از پدید شدن برگ پدید آید آنرا شکوفه گویند، مانند: شکوفهء هلو، شکوفهء آلوبالو، شکوفهء زردآلو و جز آن؛ و اگر پس از برگ پدید گردد گل گویند، مانند: گل انار و به و جز آن؛ و گل درخت مرکبات را بهار نامند، مانند: بهار نارنج و جز آن. (ناظم الاطباء). مطلق غنچه و گل درختان. (غیاث) :
شکوفه همچو شکاف است و میغ دیباباف
مه و خور است همانا به باغ در صراف.
ابوالمؤید.
چون شکوفهء نهال را سخت تمام و روشن و آبدار بینند توان دانست... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 393). ابتدا باید دانست که امیر ماضی... شکوفهء نهالی بود که ملک از آن نهال پیدا شد. (تاریخ بیهقی).
شهره درختی است شعر من که خرد را
نکته و معنی بر او شکوفه و بار است.
ناصرخسرو.
رخسار دشتها همه تازه شد
چشم شکوفه ها همه بینا شد.ناصرخسرو.
وز شاخ دین شکوفهء دانش چین
وز دشت علم سنبل طاعت چر.ناصرخسرو.
منوچهر بسیاری از شکوفه ها و گل و ریاحین از کوه و صحرا به شهرها آورد و بکشت. (مجمل التواریخ و القصص).
عزیز باشد نوباوه هر کجا که رسد
شکوفهء دل ما را چنان گرامی دار.
جمال الدین اصفهانی.
به بهار و شکوفه خوش سازد
نحل و موسیجه لحن موسیقار.خاقانی.
عکس شکوفه ز شاخ بر لب آب اوفتاد
راست چو قوس قزح برگذر کهکشان.
خاقانی.
احمد پس آدم است و شاید
میوه ز پس شکوفه آید.خاقانی.
تهنیت بادا که در باغ سخن
گر شکوفه فوت شد نوبر بزاد.
خاقانی.
ای چرخ از آن ستارهء رعنا چه خواستی
وی باد از آن شکوفهء زیبا چه خواستی.
خاقانی.
عروسان ریاحین دست بر روی
شگرفان شکوفه شانه در موی.خاقانی.
مرا شکوفه خوش آید که ابتدای بهار
زمانه را به نوی زینت و نگار دهد.
ظهیر فاریابی.
شکوفه گاه شکفته است و گاه خوشیده. (گلستان). اطفال شاخ را به قدوم موسم ربیع کلاه شکوفه بر سر نهاده. (گلستان).
شکوفه پیشرو لشکر بهار آمد
که پیر به ز برای سپاهسالاری.
سلمان ساوجی.
- بشکوفه؛ شکوفه دار. فصل شکوفه. کنایه از اول بهار :
به هنگام بشکوفهء گلستان
بیاورد لشکر ز زابلستان.فردوسی.
وگر بازگردی به زابلستان
به هنگام بشکوفهء گلستان.فردوسی.
- پرشکوفه؛ که پر از شکوفه باشد. که از شکوفه پر باشد :
پشت بر دیوار زندان روی بر بام فلک
چون فلک شد پرشکوفه نرگس بینای من.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص328).
- شکوفه بار؛ شکوفه ریز. که شکوفه از آن ببارد و بریزد.
- || کنایه از اشک ریز و اشکبار :
چشم تو گر شد شکوفه بار سزد زانک
میوهء جان از شکوفه زار تو گم شد.خاقانی.
ای مرد با شکوفه چه سازم طریق انس
این بس مرا که دیدهء من شد شکوفه بار.
خاقانی.
- شکوفه برآوردن؛ شکوفه کردن. شکوفه باز کردن. (یادداشت مؤلف). تقطین. (منتهی الارب). ازهار. (منتهی الارب) (دهار): اطلاع؛ شکوفه برآوردن درخت. اکتهال؛ شکوفه برآوردن مرغزار. اطلاع؛ شکوفه برآوردن خرمابن. (منتهی الارب).
- شکوفه دادن؛ بازشدن گل درختان :
درخت دانش من شاخ کرد و میوه نمود
شکوفه داد و کنون اندرآمده ست به بار.
ناصرخسرو.
- || کنایه از نور و روشنی دادن. (یادداشت مؤلف) :
شبروانه شکوفه ده چو چراغ
تازه رو باش چون شکوفهء باغ.نظامی.
- شکوفه دهان؛ که دهانی خندان چون شکوفه دارد: در موضع شقاة هر خوش پسری ... شکوفه دهانی ... کمر بر میان بسته. (تاریخ جهانگشای جوینی).
- شکوفه ریز؛ که شکوفه از آن بریزد. که شکوفهء خود را بریزد :
از شاخ شکوفه ریز گویی
کرده ست فلک ستاره باران.خاقانی.
- شکوفهء سنگ؛ چیزی است که در کوهها بر روی سنگ پیدا میشود و گلسنگ نیز گویند و به تازی زهرالحجر، و در دفع سیلان خون نافع است. (ناظم الاطباء) (برهان). زهرالحجر است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به زهرالحجر شود.
- شکوفه فشان؛ شکوفه بار. شکوفه ریز :
این گلبنان نه دست نشان دل تواند
بادامشان شکوفه فشان چون گذاشتی.
خاقانی.
شاخ شکوفه فشان سنقرکانند خرد
هر نفسی بال و پر ریخته شان از قضا.
خاقانی.
رجوع به مترادفات کلمه شود.
- شکوفه وار؛ مثل شکوفه. مانند شکوفه. شکوفه سان. شکوفه وش :
پیش صبا نثار کنم جان شکوفه وار
کو عقد عنبرین که شکوفه کند نثار.خاقانی.
به خشمی کآمده بر سنگلاخش
شکوفه وار کرده شاخ شاخش.خاقانی.
رجوع به ترکیب شکوفه وش شود.
- شکوفه وش؛ شکوفه گون. شکوفه وار. چون شکوفه :
هر شب که پرشکوفه شود روی آسمان
در چشم من شکوفه وش آید خیال یار.
خاقانی.
- مثل شکوفه؛ سخت سپید. سخت پاکیزه: رخت شسته ام مثل شکوفه. (از یادداشت مؤلف).
- || شکفته و خندان.
- نوشکوفه؛ شکوفهء نو. شکوفهء نوشکفته :
بستان ز نوشکوفه چو گردون شد
تا نسترن بسان ثریا شد.ناصرخسرو.
|| قی. استفراغ. (ناظم الاطباء) (از برهان) (فرهنگ جهانگیری). قی و مرادف اشکفته. (از آنندراج) (از انجمن آرا). بمعنی قی که طعام غیرمنهضم معده از دهان بیرون آید. (غیاث). قی. استفراغ. قلس. اشکوفه. تهوع. (یادداشت مؤلف).
- شکوفه افتادن کسی را؛ هراشیدن. قی کردن. استفراغ کردن. (یادداشت مؤلف).
|| شرم زن. (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین). || قسمی الماس. اصطلاحی در الماس: یک گردن بند شکوفهء الماس. یک انگشتر شکوفهء برلیان. (یادداشت مؤلف). || زنگ که بر روی آهن و مس و امثال آن نشیند. (یادداشت مؤلف).
- شکوفهء مس؛ زهرة النحاس که کف مس نیز گویند. (ناظم الاطباء). ترجمهء زهرة النحاس است و آنرا کف مس نیز گویند و آن چیزی است که چون مس را بگدازند و در گودی ریزند تا بسته شود، قدری آب بر آن ریزند؛ آن آب جوش میزند و کفی از آن بر روی مس بهم میرسد مانند نمک و بهترین آن سفید باشد. بواسیر را نافع است. (برهان).
|| (ص) سپیدرنگ. (ناظم الاطباء).
(1) - همهء فرهنگهای معتبر شکوفه را به کسر شین آورده اند؛ ولی مؤلف در همهء فیش ها که اعراب گذاشته به ضم ضبط کرده است، چنانکه در تداول امروز نیز چنین است.
(2) - Bourgeon.

شکوفه زار.

[شِ / شُ فَ / فِ] (اِ مرکب)بستانی که دارای شکوفهء بسیار باشد. (ناظم الاطباء) :
چشم تو گر شد شکوفه بار سزد زآنک
میوهء جان از شکوفه زار تو گم شد.خاقانی.

شکوفه کردن.

[شِ / شُ فَ / فِ کَ دَ](مص مرکب) شکوفه برآوردن درخت. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || قی کردن. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف) (از فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ فارسی معین) :
گر منم میوه های تر به سفر
پس شکوفه کنم ز بیم جگر.خاقانی.
دیده ای نحل چون شکوفه خورد
پس خورد، انگبین شکوفه کند.
خاقانی.
دوستگانی داد شاهم جام دریاشکل و من
خوردم آن جام و شکوفه کردم و رفتم ز دست.
خاقانی.
چنان دان که از غنچهء لعل و در
شکوفه کند هرچه آن گشت پر.نظامی.
آن شب از رخنه ای که داشت دلش
ز آب دیده شکوفه کرد گلش.نظامی.
درختان در آن ماه برفی که خوردند
در این ماه کردند یکسر شکوفه.
کمال اسماعیل (از انجمن آرا).

شکوفیدن.

[شِ / شُ دَ] (مص) گشودن. (ناظم الاطباء) (برهان). شکفتن. (فرهنگ فارسی معین) :
به چاره گشاده شود کار سخت
به مدت شکوفد بهار از درخت.نظامی.
|| گشوده شدن. (ناظم الاطباء) (برهان). || شکفته و خندان شدن :
فرستاد نزدیک کاووس شاه
شکوفید از آن شاه ایران سپاه.فردوسی.
|| رخنه کردن. || رخنه شدن. (ناظم الاطباء) (برهان). || شکستن لشکر و گریزاندن دشمن و هزیمت دادن. (ناظم الاطباء). شکستن لشکر. (از برهان).

شکوک.

[] (ص) عفص. گس. گلوگیر. سلوک. (یادداشت مؤلف) : سیب ترش اندر سردی به اول درجه دوم است سیب شکوک خشک بود و معده را سره باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). هرچه پوست دهان را میساید در وی اثر کند هرگاه چیزی بساید که از بسودن آن آسانی یابد داند که شیرین است و آنچه پوست دهان را فراهم کشد داند که شکوک است، یعنی عفص و آنچه پوست دهان را بگزد داند که ترش است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). هرچه ترش است و هرچه شکوک است همه سرد باشد و شکوک را به تازی عفص گویند. (از ذخیرهء خوارزمشاهی).

شکوک.

[شَ] (ع ص) ماده شتر بسیارموی که فربهی و لاغری آن پیدا نبود. یا آن که پیه کوهان آن معلوم نباشد. ج، شُکّ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). اشتر که کوهانش پیدا نبود تا فربه هست یا نه. (از مهذب الاسماء).

شکوک.

[شُ] (ع اِ) جِ شَکّ. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گمانها. شبهه ها. (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی ص 3) : ... و فرونهادن بار امل در مهب شکوک. (کلیله و دمنه).رجوع به شک شود. || شک. شبهه. تردید. (ناظم الاطباء).

شکول.

[شُ] (اِ) جلدی. چابکی. چستی. چالاکی. تیزدستی. (ناظم الاطباء). جلدی و چابکی. (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از برهان).

شکول.

[شُ] (ع اِ) جِ شَکل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شکل شود.

شکوله.

[شُ لَ / لِ] (اِ) فندق سخت پرمغز. (ناظم الاطباء).

شکولیدن.

[شُ دَ] (مص) پریشان ساختن. پراکنده کردن. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (فرهنگ جهانگیری). پریشان کردن. (از انجمن آرا) (از برهان). پراکنده کردن. (غیاث) :
دل بیحاصل خود را سر و کاری نمی بینم
مگر خود رونقی گیرد که بارش برشکولیدی.
نزاری (از جهانگیری).
|| درهم کردن. شورانیدن. (ناظم الاطباء). شورانیدن. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ جهانگیری). || برآوردن. (ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج).

شکون.

[شُ] (اِ) شگون. به معنی شکن است که فال نیک و به فال برداشتن و مبارک دانستن چیزها باشد. (برهان). فال. فال نیک: شکون داشتن. شکون خوب یا بد زدن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شگون شود.

شکونه.

[شُ نَ / نِ] (ص) سرنگون. سرنگون شده. زیر و زبر کرده. (ناظم الاطباء) .

شکوة.

[شَ وَ] (ع اِ) خیکی که از پوست برهء شیرخواره سازند و در وی شراب و آب کنند. ج، شَکَوات، شَکاء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). مشکیزه. مشک خرد. خیک شیر از پوست بزغالهء شیرخواره. (یادداشت مؤلف). مشک خرد که از پوست بزغالهء شیرخوار بود. ج، شکاء. (مهذب الاسماء).

شکوه.

[شِ] (اِمص، اِ) ترس. بیم. هراس. خوف. (ناظم الاطباء). ترس و بیم. (غیاث) (از برهان) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). ترسی ناشی از عظمت و جلال حریف و طرف مقابل :
از شکوه رفیع بزم تو شد
گونهء آبی و ترنج اصفر.مسعودسعد.
مرا به عشق تو می متهم کنند و رواست
وزین سخن نه شکوه است مر مرا و نه باک.
سوزنی.
از شکوه همای رایت شاه
کرکس آسمان پر اندازد.خاقانی.
اگر بگریزی منهزم و ... شکسته باشی و شکوه تو در دلها نماند. (تاریخ طبرستان).
از شکوه و لرز و خوف آن ندی
پیر دندانها بهم برمی زدی.مولوی.
اندرین فتنه که گفتم آن گروه
ایمن از فتنه بدند و از شکوه.مولوی.
بانگ میزد در میان آن گروه
پر همی شد جان خلقان از شکوه.مولوی.
- شکوه آمدن کسی را (در دل کسی)؛ رسیدن ترس و بیم در دل. به وحشت افتادن :
شکوه آمد اندر دلش زآن سپاه
به چشمش جهان گشت یکسر سیاه.
فردوسی.
به هر زخمی ز پای افکند کوهی
کز آن آمد خلایق را شکوهی.نظامی.

شکوه.

[شُ] (اِ) شأن. شوکت. حشمت. بزرگی. بزرگواری. جاه و جلال. (از برهان) (ناظم الاطباء). حشمت. بزرگی. (لغت فرس اسدی). جلال. بزرگی. (آنندراج) (انجمن آرا). حشمت. بزرگی. شوکت. شأن. (غیاث). طنطنه. طمطراق. دبدبه. شکه. ابهت. فر. سطوت. احتشام. جلالت. ظاهراً از مادهء شکوهیدن و شکهیدن باشد و آن وقت به معنی منعه است نه بزرگی و امثال آن. (یادداشت مؤلف). جلوه کردن به بزرگی و جلال و خوبی، و بر این قیاس شکوهد، شکوهید، شکوهیده، شکه، شکهیدن و شکهد نیز آمده. (آنندراج) (انجمن آرا) :
خردمند گوید من از هر گروه
خردمند را بیش دیدم شکوه.ابوشکور.
همی کاست زو فرهء ایزدی
برآورده بر وی شکوه بدی.فردوسی.
چنین بود هر دو سپه همگروه
نه زآن سو ستوه و نه زین سو شکوه.
فردوسی.
ای یمین دولت و هم ملک و دولت را شکوه
ای امین ملت و هم دین و ملت را نگار.
فرخی.
بنای ملک به تیغ و قلم کنند قوی
بدین دو چیز بود ملک را شکوه و خطر.
فرخی.
پیر چون این بشنید، جواب داد بی شکوهی و حشمتی، گفت: یا امیرالمؤمنین. (تاریخ بیهقی). نیمهء راه به هرات آمد سخت باشکوه و آلت و حشمت تمام. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 366).
نشان داد هر کس که ما را شکوه
از این یک سوار است کآید چو کوه.اسدی.
وز آن ژنده پیلان و چندین گروه
یکی لشکر از بهر نام و شکوه.اسدی.
نه پیداست مانا کسی زین گروه
ببردست چونشان نبد بس شکوه.
شمسی (یوسف و زلیخا).
ابتداء آشفتگی دولت بنی العباس اندر سال سیصدوهشت بود، پس از هر نواحی اضطراب خاست و شکوه ایشان کم شد. (مجمل التواریخ و القصص). گفت ندیدم او را نخوت و شکوهی که بدان بر قوت او دلیل گرفتمی. (کلیله و دمنه). و آنکه در سایهء رایت علم آرام گیرد... به مجرد معرفت آن چندان شکوه در ضمیر او پدید آید که اوهام نهایت آنرا درنتواند یافت. (کلیله و دمنه).
بی خاندان برهان در دین شکوه نیست
زو با شکوه تر نی در دین و خاندان.سوزنی.
پی شکوهش پیراسته بود ملکت
پی جلالش آراسته بود محفل.سوزنی.
امیر طاهر چون پدر [ امیر خلف ] را پیاده دید و شکوه پدری در دل او بود، از اسب فروجست و زمین بوسه داد. (راحة الصدور راوندی).
جوابش داد مریم کای جهانگیر
شکوهت چون کواکب آسمان گیر.نظامی.
کس این رسم و ترتیب و آیین ندید
فریدون ابا آن شکوه این ندید.(بوستان).
شکوه تاج سلطانی که بیم جان در آن درج است
کلاهی دلکش است اما به ترک سر نمی ارزد.
حافظ.
- باشکوه؛ محتشم. محتشمه. با عظمت و جاه و جلال: تشریفات باشکوه. (یادداشت مؤلف).
ز یک میل ره تا به البرز کوه
یکی جایگه دید بس با شکوه.فردوسی.
روزی سخت باشکوه بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 376). دیگر روز باری داد سخت باشکوه. (تاریخ بیهقی). از ترکان خلخ جمعی به انبوه و لشکری باشکوه فراهم آورد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 364).
- بشکوه؛ باشکوه. دارای فر و جاه و جلال: من که بوالفضلم این بوالمظفر را به نشابور دیدم... پیری سخت بشکوه درازبالای. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 364). بار داد باردادنی سخت بشکوه. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 35).
حشمتی داشتی ترا بشکوه
همتی داشتی تو بس بسیار.مسعودسعد.
- فر و شکوه؛ جاه و جلال. عظمت و بزرگی. حشمت و شوکت :
گرانمایه کاری به فرّ و شکوه
برفت و شدند آن به آیین گروه.عنصری.
در آثار نظامی گنجوی و دیگر شاعران ترکیبات زیر بکار برده شده است: انجم شکوه، دریاشکوه، سلطان شکوه، گردون شکوه، ثریاشکوه، سکندرشکوه، صاحب شکوه، داراشکوه. و رجوع به هر کلمه در جای خود شود.
|| مهابت. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) (غیاث) (یادداشت مؤلف). هیبت. (فرهنگ فارسی معین) (یادداشت مؤلف). ترس. مهابت نمودن. (انجمن آرا) (از آنندراج) :
سلیح ایچ در دست شهری گروه
نشاید که شه را نباشد شکوه.اسدی.
لنگر شکوه باد کند دفع پس چرا
در چار لنگر است روان باد صرصرش.
خاقانی.
فلک بند کمر شمشیر بادت
تن پیل و شکوه شیر بادت.نظامی.
شکوهش کوه را بنیاد می کَنْد
بروت خاک را چون باد می کَنْد.نظامی.
شکوهش چتر بر گردون رساند
سمندش کوه از جیحون جهاند.نظامی.
سپهر معدلت آن کس که از حمایت او
گوزن می نکند از شکوه شیر حذر.
ابن یمین.
|| هیکل با قوت و مهابت. (ناظم الاطباء). هیکل. (منتهی الارب). || قوت. توانایی. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || خدمت. بندگی. (ناظم الاطباء). || وقار. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف).
- بشکوه داشتن؛ شکوهمند گردانیدن. توقیر. (یادداشت مؤلف).
|| احترام. توقیر. (ناظم الاطباء). حرمت. (دهار). || کلاته و ده کوچک. (ناظم الاطباء) (از برهان).

شکوه.

[شَ / شِ وَ / وِ] (ع اِمص) شکایت. گله. (ناظم الاطباء). گله. (زمخشری). شکایت. (آنندراج) (انجمن آرا). مست. شکوی. اشتکاء. تشکی. اظهار بث. گله مندی. گله گزاری. (یادداشت مؤلف). شِکوه که بمعنی شکایت و تظلم استعمال میشود از مصدرهای ساختگی است و در عربی بجای آن شکایت و شکوی بر وزن فتوی گویند. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 6-7) :
عوض شکوه کنم شکر چو یوسف اظهار
من به دولت اگر از سیلی اخوان برسم.
خاقانی.
غیر حق جمله عدو و دوست اوست
با عدو از دوست کی شکوه نکوست.
مولوی.
-امثال: ظالم از مظلوم باشد شکوه چیست؟ ؟ (امثال و حکم دهخدا).
- شکوه آشوب؛ گله آمیز. شکوه مند. (آنندراج) :
مطلبی جز شکر غمهای وفادار تو نیست
خوانده باشی نامه های شکوه آشوب مرا.
میرزا معز فطرت (از آنندراج).
- شکوه پردازی؛ گله. شکایت. گله گزاری. شکایت کردن :
ز سالک شکوه پردازی نه شرط راه می باشد
که اول منزل یوسف چو زین ره چاه می باشد.
سالک قزوینی (از آنندراج).
- شکوه سنج؛ گله و شکایت سنج. شکوه پرداز :
شخص نسیان شکوه سنج غفلت احباب نیست
تا فراموشی به خاطرهاست در یادیم ما.
بیدل (از آنندراج).
-شکوه نوشتن؛ شکایت نوشتن. تظلم کردن :
شنیدم که در حبس چندی بماند
نه شکوه نوشت و نه فریاد خواند.
سعدی (بوستان).
|| ناله. فغان. زاری. (ناظم الاطباء). نالیدن. زاریدن. (یادداشت مؤلف).
- شکوه زدن؛ ناله زدن. نالیدن. شکایت کردن :
قصه گوید راست بر گوشَتْ سرایم این نوا
شکوه از کج خلقی دوران زنم از بی زری.
فوقی یزدی (از آنندراج).

شکوه آباد.

[شُ] (اِخ) نام محلی کنار راه سنندج به همدان میان قروه و حاجی آباد، واقع در 98700 گزی سنندج است. (یادداشت مؤلف).

شکوهانیدن.

[شُ دَ] (مص) اظهار وقار و گرانی کردن. (ناظم الاطباء).

شکوه بردن.

[شَ / شِ وَ / وِ بُ دَ] (مص مرکب) شکایت بردن. شکایت کردن :
نتوان به فلک شکوه ز بیداد قضا برد
از شیشهء ما دهشت این سنگ صدا برد.
صائب تبریزی (از آنندراج).

شکوهج.

[شَ / شِ هَ] (اِ)(1) شکوهنج. حسک.(2) خسک. خارخسک. حمص الامیر. (یادداشت مؤلف). خسک است. (منتهی الارب). اسم معرب خسک است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به مترادفات کلمه شود.
(1) - Tribulus. (2) - معرب خسک است. (ناظم الاطباء).

شکوه داشتن.

[شِ تَ] (مص مرکب)ترس داشتن. دارای ترس و بیم بودن. خطیر شمردن :
مرا رفت باید به البرز کوه
به کاری که بسیار دارد شکوه.فردوسی.
میبیند که سیستان خانهء خویش و اهل و فرزندان بگذاشتند از پیش چاکری از آن خویش برفتند، کنون از ایشان که شکوه دارد. (راحة الصدور راوندی). کسی را که بر خود غالب و قادر دانی... پیش او باادب می باشی و شکوه می داری... مگر الله را بدین اوصاف نمی دانی که هیچ شکوه نمی داری. (کتاب المعارف).
چو زآن سیلها برنگشتی چو کوه
از این قطره ها هم نداری شکوه.نظامی.
گفت کُرّه می شخولند این گروه
ز اتفاق بانگ شان دارم شکوه.مولوی.
- شکوه داشتن کسی را؛ از او ترسیدن. (از یادداشت مؤلف).

شکوه داشتن.

[شُ تَ] (مص مرکب)نهیب. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). توقیر. (المصادر زوزنی). جاه و جلال داشتن. بزرگ و با فر و شکوه بودن. ارج و ارز داشتن. منزلت و مقدار داشتن :
ز نادان بنالد دل سنگ و کوه
از ایرا ندارد بر کس شکوه.
فردوسی.

شکوه داشتن.

[شَ / شِ وَ / وِ تَ] (مص مرکب) گله داشتن. شکایت داشتن. گله مند بودن. (یادداشت مؤلف) :
گر نظیری شکوه از بی مهریت دارد، مرنج
عیب مولا را چو پوشد بنده دولتخواه نیست.
نظیری.
صائب از ناز و عتاب او ندارم شکوه ای
مد احسانی است از ابروی او هر چین مرا.
صائب تبریزی (از آنندراج).

شکوه شیرازی.

[شُ هِ] (اِخ) میرزا عبدالحمید پسر علی محمدخان از اهل فیروزآباد فارس و از گویندگان قرن سیزده هجری بود. وی به بیشتر نقاط ایران از جمله آذربایجان سفر کرد. در اوایل به مدح صاحبان زر و زور پرداخت، ولی در اواخر عمر به لباس فقر ملبس شد و از ملازمت تن زد. وی از ادب پارسی و تازی و حکمت طبیعی و الهی بهرهء کامل داشت. مرگ او را به سال 1270 یا 1280 ه . ق. نوشته اند. از اشعار اوست:
جهان بنگاه دیوان است و بر کژی است دیوانش
الا ای راهرو بهراس از این بنگاه و دیوانش
تو گر زالی وگر نیرم مده خاطر به نیرنگش
تو گر سامی وگر دستان مشو ایمن ز دستانش
چه پایی اندر آن بنگه که غول آمد هم آوردش
چه خسبی اندر آن خانه که دزد آمد نگهبانش
چه بر جایی زنم خیمه که بر باد است بنیادش
چه بر خاکی کنم خانه که بر آب است بنیانش.
(از فرهنگ سخنوران و مجمع الفصحاء ج2 صص250 - 251).
و رجوع به فرهنگ سخنوران و مآخذ مندرج در آن شود.

شکوه کردن.

[شَ / شِ وَ / وِ کَ دَ] (مص مرکب) شکوه بردن. شکوه نمودن. شکایت کردن : قاضی این شکوه خدمت منصور خلیفه کرد. (کتاب النقض ص586).
نیست در بی هنری آفت نخوت صائب
شکوه از بخت مکن گر هنری نیست ترا.
صائب تبریزی.
جواب این غزل است این که نقد حیدر گفت
از او چه شکوه کنم عالم پریشانیست.
صائب تبریزی (از آنندراج).
بس که امشب شکوه از زلفت به سنبل کرده ام
همچو برگ لاله دودم بر زبان پیچیده است.
میرزا رضی دانش (از آنندراج).

شکوه مند.

[شَ / شِ وَ / وِ مَ] (ص مرکب)گله مند. شاکی. شکوه پرداز. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شکوهمند.

[شُ مَ] (ص مرکب) باوقار. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). صاحب شکوه. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین): تحریم؛ شکوهمند کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). توقیر؛ شکوهمند داشتن. (یادداشت مؤلف) (دهار).

شکوهمندی.

[شُ مَ] (حامص مرکب)دارای شکوه بودن. رجوع به شکوه شود. || لیاقت. (ناظم الاطباء). || وقار. جلال. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین) :
گفت ای فلک شکوهمندی
بالاترت از فلک بلندی.نظامی.

شکوهناک.

[شُ] (ص مرکب) باشکوه. باجلال. بامهابت. (ناظم الاطباء). شکوهمند. رجوع به شکوهمند شود.

شکوه ناک.

[شَ / شِ وَ / وِ] (ص مرکب)گله مند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شکوه و گله مند شود.

شکوهنج.

[شِ هَ] (اِ) خارسه پهلویی که خارخسک نیز گویند. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از برهان). خارخسک. (فرهنگ جهانگیری). شکوهه. خسک. خار آهنین که بر راه لشکر خصم ریزند. (یادداشت مؤلف). رجوع به شکوهج شود.

شکوهندگی.

[شِ / هَ دَ / دِ] (حامص)ترس. بیم. خوف. هراس. (ناظم الاطباء). ترس. بیم. (برهان) (آنندراج) :
وز او کرد باید پژوهندگی
که از ما ندارد شکوهندگی.نظامی.
|| زلاقت. لغزش. سقوط. افتادگی. (ناظم الاطباء). لغزش. افتادگی. بسر درآمدن. (از آنندراج). || به رو افتادگی اسب. در این دو معنی اخیر ظاهراً دگرگون شده یا صورتی از شکوخندگی است.

شکوهندگی.

[شُ هَ دَ / دِ] (حامص)اظهار بزرگی کردن. (آنندراج) (برهان). اظهار بزرگی. بزرگواری. حشمت و اعتبار. (ناظم الاطباء). || سخن شنیدن. || زیبایی نمودن. (برهان) (آنندراج). || نمایش. (ناظم الاطباء).

شکوهنده.

[شِ هَ دَ / دِ] (نف) بیمناک. ترسناک. هراسان. ترسان. (ناظم الاطباء). بیم دارنده. ترسنده. (آنندراج) (برهان) (فرهنگ فارسی معین) : [ زحل دلالت کند بر ] ترسنده، شکوهنده، بااندیشه. (التفهیم).

شکوهنده.

[شُ هَ دَ / دِ] (نف)هیبت دارنده. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (برهان). || اظهار بندگی کننده. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (برهان). || گوش به سخن مردم اندازنده. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || زیباکننده. || جلال دهنده. || زینت دهنده. (ناظم الاطباء).

شکوهه.

[شُ هَ / هِ] (اِمص) جمال. زیبایی. ظرافت. || پیرایه. زینت. || درشتی. کلانی. || وقار. بزرگواری. || (اِ) نوعی از خسک. (ناظم الاطباء). آنچه از آهن سازند چون خار مغیلان و بر راه لشکر خصم اندازند. (یادداشت مؤلف). حسک. خار آهنین. (تفلیسی). شکوهج. شکوهنج. رجوع به شکوهج شود.

شکوهیدن.

[شِ دَ] (مص) ترسیدن. بیم بردن. واهمه کردن. (ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج). ترسیدن. (غیاث) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ فارسی معین). واهمه کردن. (فرهنگ فارسی معین). ترسیدن. هراسیدن. شکهیدن. بیمناک شدن. (یادداشت مؤلف) :
اشتر گرسنه کسیمه خورد
کی شکوهد ز خار چیره خورد.رودکی.
همیشه یعقوب از عیص همی شکوهیدی از بهر آنکه عیص گفته بود هر کجا من یعقوب را ببینم، بکشم. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). ... گفت اصلح الله الامیر والله که من بددل نیم و از او نمی شکوهم ولیکن ترسم که اندر تو سخنی گوید و من احتمال نتوانم کرد. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). مردی بود از فرزندان هرون... حربتی داشت برفت و یکی مرد یافت با زنی خفته، حربه ای بزد و هر دو بر هم بدوخت و بکشت... پس بنی اسرائیل بشکوهیدند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
نباید شکوهید از ایشان به جنگ
نشاید کشیدن ز پیکار چنگ.فردوسی.
خورشید زر خویش به کوه اندرون نهد
کز دور چشم او بشکوهد ز منکری.فرخی.
تواضع کرد بسیار و مرا گفت
ز من مشکوه و بی آزار بگذر.لبیبی.
نه بشکوهد دل من زآن سپاهت
نه نیز امید دارد در پناهت.(ویس و رامین).
نه از مردم بترسی نه ز یزدان
نه از بندم شکوهی نه ز زندان.
(ویس و رامین).
سخنی در گوش بنده افکنده که از آن سخت بشکوهید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 379). خوارزمشاه چون لشکر سلطانی بدید اول بشکوهید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 348). من به معما مصرح بازنمودم که این خداوند را کار ناافتاده بشکوهیده وگر ممکن گردد تا به لاهور عنان باز نخواهد کشید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 685). به جواب که از سوری رسیده نسختی یافته اند ولیکن نیک می شکوهند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 485). قوم محمودی از این فروگرفتن علی نیک بشکوهیدند و دامن فراهم گرفتند. (تاریخ بیهقی). کسانی که خواجه از ایشان آزاری داشت نیک بشکوهیدند و بوسهل زوزنی بادی گرفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 149).
جهانداران ز خشم او شکوهند
چو غمازان شکوهند از عیاران.
قطران (از جهانگیری).
قول چون یار عمل گشت مباش ایچ به رنج
مرد چون گشت شناور نشکوهد ز حباب.
ناصرخسرو.
اسکندر عظیم بشکوهید از آن لشکر و فیلان بی قیاس. (اسکندرنامهء نسخهء نفیسی). دل شاه اسکندر پاره ای می شکوهید از آن سپاه و قامتهای ضخیم زنگیان. (اسکندرنامهء نسخهء نفیسی).
کوه اگر پر ز مار شد مشکوه
سنگ و تریاک هست هم در کوه.سنایی.
چون والی یا امیری که به پارس رود با سیاست و هیبت باشد همگان از وی بشکوهند و زبون و مطیع گردند. (فارسنامهء ابن بلخی ص 169). و غنیمتهای بی اندازه برداشت و همهء ملوک جهان از وی بشکوهیدند. (فارسنامهء ابن بلخی ص 50). با لشکری که از وطأت ایشان زمین میلرزید و کوه می شکوهید. (راحة الصدور راوندی).
شکوهید دارا ز نزلی چنان
حسد را بر او تیزتر شد عنان.نظامی.
چو خاقان خبر یافت زآن بخردی
شکوهید از آن فرّهء ایزدی.نظامی.
شه از خلوتی آن چنان خواستن
شکوهید در خلوت آراستن.نظامی.
و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شکوهیدن.

[شُ دَ] (مص) اظهار بزرگی کردن. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (فرهنگ خطی). عظمت خویش اظهار کردن. (غیاث). اظهار بزرگی و جاه و جلال کردن. احتشام یافتن. محترم شدن. (فرهنگ فارسی معین).
- شکوهیدن کسی را؛ احترام کردن او را. (یادداشت مؤلف) :
یکی گوید بنشکوهید ما را
ز بهر آنکه نپسندید ما را.(ویس و رامین).
|| محترم و بزرگوار شدن. || با حسن و جمال شدن. (از ناظم الاطباء). زیبا شدن. (آنندراج) (برهان) (فرهنگ خطی). || گوش به سخن کسی دادن. اطاعت و احترام کردن. (ناظم الاطباء). گوش به سخن انداختن. (برهان) (آنندراج). || باوقار بودن. (ناظم الاطباء).

شکوهیده.

[شِ دَ / دِ] (ن مف) ترسیده. هراسیده. (ناظم الاطباء). ترسیده. بیم برده. (برهان). || اسب به سر درآمده. (ناظم الاطباء) (برهان). در این معنی ظاهراً دگرگون شده یا صورت دیگر شکوخیده است.

شکوهیده.

[شُ دَ / دِ] (ن مف) اظهار بزرگی کرده. (ناظم الاطباء) (برهان). || اظهار وقار و گرانی نموده. (ناظم الاطباء). || گوش به سخن کسی داده. || زیباشده. (ناظم الاطباء) (برهان). || مشهور به وقار و جلال. (ناظم الاطباء).

شکوی.

[شَ وا] (ع اِمص) گله. شِکوه. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گله. (آنندراج) (منتهی الارب) (غیاث). گله مندی. گله گزاری. شکایت. اشتکاء. شکوه. تشکی. مُست. رفع قصه. رفع دعوی. گزرش. (یادداشت مؤلف) :
نی نی از بخت شکرها دارم
چند شکوی که شوک بی ثمر است.خاقانی.
آهی از سر شکوی به اغراق چنان برکشد که از آن هر دیده گریان و هر اشک ناروان روان گردد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 444).
چون بریده شد برای حلق دست
مرد زاهد را در شکوی ببست.مولوی.
|| بیماری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شکوی.

[شَ وا] (ع مص) شکاة. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گله کردن. (آنندراج) (غیاث) (المصادر زوزنی) (دهار). || نالیدن. زاریدن. بنالیدن. (از یادداشت مؤلف). رجوع به شکاة و شکایة شود.

شکوی مند.

[شَ وا مَ] (ص مرکب)شکوی ناک. دارای شکایت و گلهء بسیار. (ناظم الاطباء). رجوع به شکوی ناک شود.

شکوی مندی.

[شَ وا مَ] (حامص مرکب)شکوه ناکی. گله مندی. شکایت مندی. (ناظم الاطباء).

شکوی ناک.

[شَ وا] (ص مرکب)شکوی مند. دارای شکایت و گلهء بسیار. (ناظم الاطباء). رجوع به شکوی مند شود.

شکوی ناکی.

[شَ وا] (حامص مرکب)شکوی مندی. (ناظم الاطباء). رجوع به شکوی مندی شود.

شکة.

[شِکْ کَ] (ع اِ) سلاح. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). || نوع. (از اقرب الموارد). || پارهء چوب که بدان دستهء تیر و جز آن را محکم کنند. (ناظم الاطباء) (آنندراج). در منتهی الارب آمده: پارهء چوب که به وی دستهء تیر و جز آن را فافه کنند تا دسته محکم نشیند. مسلم است که کلمهء فافه به غلط چاپ شده و محرف فانه است چه عربی جمله در اقرب الموارد بدینسان است: «خشبة عریضة تجعل فی خرت الفاس و نحوه تضیق بها» فانه را برهان بدینسان آرد: چوبک تنگی باشد که آنرا گاهی در زیر در، نهند تا در گشوده نگردد و درودگران در شکاف چوبی که میشکافند فروبرند و کفش گران در فاصلهء قالب و کفش گذارند. واضح است که در اینجا فانه مناسب است بخصوص که در لغتنامه ها فافه را نیاورده اند و صاحب آنندراج نیز متوجه این نکته شده و فانه آورده است. (یادداشت پروین گنابادی).

شکة.

[شُکْ کَ] (ع اِ) جامهء پیش شکافته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || اشکال. || رنج و زحمت و دشواری. || تقسیم. (ناظم الاطباء). || زنبیل. سله. (یادداشت مؤلف).

شکه.

[شَ کَ / کِ] (اِ صوت) آواز پای رونده. (ناظم الاطباء).

شکه.

[شَکْ کَ / کِ] (اِ) سرگین. (ناظم الاطباء).

شکه.

[شُ کُهْ] (اِ) مخفف شکوه است که قوت، مهابت، شأن و شوکت باشد. (آنندراج) (برهان) (فرهنگ فارسی معین). بمعنی شکوه است. (فرهنگ اوبهی). شکوه. حشمت. (صحاح الفرس).
- باشکه؛ باشکوه. باهیبت. بامهابت. بااحتشام. (یادداشت مؤلف) :
پادشاهی که باشکه باشد
حزم او چون بلند که باشد.عنصری.

شکه.

[شِ کُهْ] (اِ) هیبت. ترس. بیم. (آنندراج) (برهان). خوف. (یادداشت مؤلف). مخفف شکوه. رجوع به شکوه شود.

شکهان.

[شِ کُ] (نف) ترسان. (از فرهنگ فارسی معین). هراسان. ترسنده. بیمناک. (یادداشت مؤلف) :
سخن دراز شد این جایگه فروهشتم
گران شد و شکهانم من از گرانی بار.
ابوالهیثم احمدبن حسن جرجانی.
|| نگران. مضطرب. پریشان. (فرهنگ فارسی معین).

شکهیدن.

[شِ کُ دَ] (مص) شکوهیدن. مضطرب گشتن و بی قرار شدن. (آنندراج) (برهان) (از فرهنگ فارسی معین). متحرک و مضطرب شدن. بیقرار گشتن. آزرده و رنجور گشتن. (ناظم الاطباء). || ترس داشتن. بیم داشتن. (فرهنگ فارسی معین). ترسیدن. هراسیدن. (یادداشت مؤلف) :
دوستان از فراق تو شکهند
من همی از وصال تو شکهم.
فرخی
وگر زآن بشکهی گویی به جانی از سپاه من
کسی را بد رسد بیشک مرا ایزد بپرسد زآن.
فرخی.
مگر زین سپس پند خود را دهند
ز یزدان پیروزگر بشکهند.
شمسی (یوسف و زلیخا).
تو نو گرفتی در حبس و بند معذوری
اگر بترسی از بند و بشکهی ز خطر.
مسعودسعد.
تا ز بسیاری آن زر نشکهد
بیکرانی پیش آن مهمان نهد.مولوی.

شکی.

[شَکْیْ] (ع مص) گله کردن در کار خود بسوی خدا. (ناظم الاطباء). رجوع به شکایة و شکیة شود.

شکی.

[شَ / شُکْ کا] (ع اِ) لگام سخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شکی.

[شَکْ کی / شُکْ کی] (ص نسبی)منسوب است به قریهء شکی واقع در ارمینیة و لگام و پوست آن معروف است. (از اقرب الموارد).

شکی.

[شَکْ کی] (ص نسبی) منسوب به شک، ظنی و وهمی. (ناظم الاطباء). نخو. (یادداشت مؤلف). رجوع به شک شود.

شکی.

[شَ کی ی] (ع ص) گله کرده شده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || دردناک. || اندک بیمار. || گله مند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج).

شکی.

[شَکْ کا] (اِخ) نام دهی در ارمنیه که از آن لگام و پوست آورند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شکی.

[شَ کی / شَکْ کی] (اِخ) نام شهری در شروان. (ناظم الاطباء). شهری در مشرق ماوراء قفقاز که در کتب تاریخ مکرر ذکر آن آمده و آن اکنون تابع جمهوری آذربایجان شوروی است. (فرهنگ فارسی معین). نام شهری در شروان که طبق عهدنامهء گلستان از ایران مجزا و به روسیهء شوروی منضم گردید (سال 1228 ه . ق.). سماق شکی، ظاهراً منسوب بدانجاست، و امروز با یای مخفف تلفظ کنند. (یادداشت مؤلف). ناحیتی است [ به حدود اران ] آبادان و بانعمت درازای وی مقدار هفتاد فرسنگ است و اندر وی مسلمانان اند و کافرانند و ده مبارکی و شهر سوق الجبل و سنباطمان از شکی است. (حدود العالم) : آن اعمال و ولایتها را چون شروان و شکی و دیگر اعمال به نان پاره بدیشان داد تا آن ثغر مضبوط ماند. (فارسنامهء ابن بلخی ص 95).
- سیب شکی؛ سیب که در ولایت شکی بدست می آمد :
ساده زنخی چو سیب شکی
سوزانتر از آنکه ریگ مکی.نظامی.

شکیات.

[شَکْ کی یا] (ع اِ مرکب) هر چیزی که شخص در آن شک کرده باشد. || هر چیزی که در وی شبهه بود. || هر چیز که شخص در آن دودل و متردد باشد. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح فقهی) در شرعیات مواردی که در نماز شک کنند و دارای احکام خاصی است؛ مثلاً کسی در حال قیام شک میکند بین سه و چهار رکعت؛ در این صورت باید بنا را بر چهار بگذارد و نماز را تمام کند و پس از اتمام نماز یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نماز نشسته بخواند. رجوع به جامع عباسی صص85 - 88 و رساله های عملیه شود.

شکیب.

[شِ / شَ](1) (اِمص، اِ) صبر. آرام. تحمل. (ناظم الاطباء) (از برهان). آرام. صبر. (فرهنگ جهانگیری) (غیاث). صبر باشد. (انجمن آرا) (آنندراج) (از لغت فرس اسدی). شکیبایی. مصابرت. اصطبار. صابری. (یادداشت مؤلف). شکیبیدن. صبر کردن. (انجمن آرا) (آنندراج). آرام. قرار :
نماند جهان بر یکی سان شکیب
فراز است پیش از پس هر نشیب(2).
فردوسی.
دل قارن آزرده شد از نهیب
نماند آن زمان با دلاور شکیب.فردوسی.
ز لاله شکیب و ز نرگس فریب
ز سنبل نهیب و ز گلنار زیب.فردوسی.
ببردی به مردی و پا در رکیب
ز دلها قرار و ز جانها شکیب.فردوسی.
یک است ابلهان را شتاب و شکیب
سواران بد را چه بالا چه شیب.اسدی.
بوده با ایوب همسر در گه صبر و شکیب
گشته با جبریل همبر در گه خوف و رجا.
مسعودسعد.
دلش دانست کآن نز بیوفاییست
شکیبش بر صلاح پادشاییست.نظامی.
نوای بلبل و آوای دُرّاج
شکیب عاشقان را داده تاراج.نظامی.
چو برق از جان چراغی برفروزم
شکیب خام را بر وی بسوزم.نظامی.
چو ابر از پیش روی ماه برخاست
شکیب شاه نیز از راه برخاست.نظامی.
زغن را نماند از تعجب شکیب
ز بالا نهادند سر در نشیب.سعدی.
رفتی و صدهزار دل و دست در رکیب
ای جان اهل دل که تواند ز تو شکیب.
سعدی.
عضد را پسر سخت رنجور بود
شکیب از نهاد پدر دور بود.سعدی.
که بعد از دیدنش صورت نبندد
وجود پارسایان را شکیبی.
سعدی (گلستان).
مرا شکیب نمی باشد ای مسلمانان
ز روی خوب لکم دینکم ولی دینی.سعدی.
- شکیب آور؛ صبور. متحمل. شکیبا :
شکیب آوری رهبر و تیزگام
ستوری کشی کمخور و پرخرام.اسدی.
- شکیب آوردن؛ صبر کردن. تحمل کردن. شکیبایی گرفتن :
بدو گفت مندیش چندان به راه
شکیب آر تا من شوم پیش شاه.اسدی.
- شکیب بردن؛ صبر و قرار و آرام ربودن. بیقرار کردن :
اندیشهء آن خود از دلم برد شکیب
تا از چه گرفت جای شفتالو سیب.سنایی.
صنعت من برده ز جادو شکیب
شعر من افسون ملایک فریب.نظامی.
تا بدین عشوه های طبع فریب
از من ساده طبع برد شکیب.نظامی.
- شکیب دادن؛ آرام دادن. آرام یافتن :
دادم اندیشه را به صبر فریب
تا شکیبد دلم نداد شکیب.نظامی.
- شکیب داشتن؛ صبر داشتن. آرام و قرار داشتن :
ز دیدار اینان ندارم شکیب
که سرمایه داران حسنند و زیب
چو در تنگدستی نداری شکیب
نگهدار وقت فراخی حسیب.
سعدی (بوستان).
مشتاقی و صبوری از حد گذشت یارا
گرتو شکیب داری طاقت نماند ما را.
سعدی.
- شکیب سازی؛ تحمل پیشه کردن. آمادهء شکیبایی شدن. به صبر واداشتن. صبر و تحمل ایجاد کردن :
چون ابن سلام از آن نیازی
شد نامزد شکیب سازی.نظامی.
- شکیب شکن؛ که صبر و آرام و قرار را بشکند و از بین ببرد. که پیمانهء صبر لبریز کند. (یادداشت مؤلف).
- شکیب کردن از کسی؛ صبر داشتن از دوری وی. تحمل کردن رفتار وی :
لیکن چه کنم گر نکنم از تو شکیب
خرسندی عاشقان ضروری باشد.سعدی.
- شکیب گرفتن؛ آرام گرفتن. آرام شدن :
کسی کو بساید عنان و رکیب
نباید که گیرد به خانه شکیب.فردوسی.
- شکیب یافتن؛ آرام گرفتن. تحمل و صبر نمودن. ساکت نشستن :
بجای زبونی و جای فریب
نباید که یابد دلاور شکیب.فردوسی.
- فراوان شکیب؛ پرحوصله. صبور. شکیبا. سخت بردبار :
فراوان شکیب است و اندک سخن.نظامی.
- ناشکیب؛ بی آرام. بی صبر و قرار. بیقرار. ناآرام :
چنان گشت با خوبی و رنگ و زیب
که شد هر کس از دیدنش ناشکیب.فردوسی.
برون کرد یک پای خویش از رکیب
شد آن مرد بیداردل ناشکیب.فردوسی.
رجوع به مادهء ناشکیب شود.
(1) - صاحب غیاث گوید: به فتح اول خطاست.
(2) - به اسدی نیز نسبت داده اند. (گرشاسبنامه ص31).

شکیبا.

[شِ / شَ] (نف) صبور. تحمل کننده. آرام گیرنده. متحمل. بردبار. صابر. (برهان) (ناظم الاطباء). صبور. آرمیده. (فرهنگ اوبهی) (لغت فرس اسدی). صبرکننده. (آنندراج) (غیاث) (انجمن آرا). صبار. صبیر. بردبار. صابر. آرام. باآرامش و متین، و با شدن صرف شود. (یادداشت مؤلف) :
شکیبا و با هوش و رای و خرد
هزبر ژیان را به دام آورد.فردوسی.
شکیبا ز لشکر هر آن کس که دید
نخست از میان سپه برگزید.فردوسی.
ز مرد شکیبا بپرسید شاه
که از صبر دارد به سر بر کلاه.فردوسی.
بزد طبل و طغرل شد اندر هوا
شکیبا نبد مرغ فرمانروا.فردوسی.
شکیبا و بادانش و راستگوی
وفادار و پاکیزه و تازه روی.فردوسی.
شکیبا نبد گنبد تیزگرد
سر خفته از خواب بیدار کرد.فردوسی.
یارب مرا به عشق شکیبا کن
یا عاشقی به مرد شکیبا ده.اورمزدی.
کسی را در غریبی دل شکیباست
که در خانه نباشد کار او راست.
(ویس و رامین).
من آن خواهم که تو باشی شکیبا
چه خواهد کور جز دو چشم بینا.
(ویس و رامین ص333).
بررس به کارها به شکیبایی
زیرا که نصرت است شکیبا را.ناصرخسرو.
بشکیب ازیرا که همی دست نیابد
بر آرزوی خویش مگر مرد شکیبا.
ناصرخسرو.
سلطان از عشق او چنان گشت که یک ساعت شکیبا نتوانست بود. (نوروزنامه).
مجلس چو گرم گردد چون آه عاشقان
می راز عاشقان شکیبا برافکند.خاقانی.
بخور عطر و آنگه روی زیبا
دل از شادی کجا باشد شکیبا.نظامی.
عارف؛ مرد شکیبا. عروف؛ مرد نیک شکیبا. (منتهی الارب).
- دل شکیبا کردن؛ خوشدل شدن. اطمینان یافتن. آرامش یافتن. خاطر مطمئن و آرام داشتن :
گر هیچ تشنه در ظلمات سکندری
دل کرد از آب خضر شکیبا من آن کنم.
خاقانی.
- شکیبادل؛ که دلی آرام و باآرامش داشته باشد. که خاطری بردبار و صبور دارد. مقابل عجول و شتاب زده :
بدو گفت پیروزگر باش، زن
همیشه شکیبادل و رای زن.فردوسی.
مرا نیک دل مهربان بنده بود
شکیبادل و رازدارنده بود.فردوسی.
پراندیشه بد مرد بسیاردان
شکیبادل و زیرک و کاردان.فردوسی.
بیاریم پیران داننده را
شکیبادل و چیز خواننده را.فردوسی.
- || دل شکیبا :
به روز هزاهز یکی کوه بود
شکیبادل برد بار علی.ناصرخسرو.
- شکیبا کردن؛ صبور کردن. آرام ساختن. متحمل ساختن. به شکیبایی داشتن. آرامش بخشیدن :
بریزم ز تن خون ارجاسب را
شکیبا کنم جان لهراسب را.فردوسی.
درین جنگ جانم شکیبا کنی
ابر نره شیران توانا کنی.فردوسی.
- شکیبا کردن بر چیزی (به چیزی)؛ متحمل ساختن بدان. به آن چیز بردبار و صبور کردن. قبولانیدن آن چیز :
به آواز گفتند ایرانیان
که ما را شکیبا مکن بر زبان.فردوسی.
یارب مرا به عشق شکیبا کن
یا عاشقی به مرد شکیبا ده.اورمزدی.
- شکیبا گردیدن؛ متحمل شدن. صبر کردن :
شکیبا گردد آن کس کو طمع دارد ز من طاعت
ازیرا کارش افتاده ست با صعبی شکیبایی.
ناصرخسرو.
- ناشکیبا؛ بی صبر و حوصله. بی تاب و بیقرار. بی آرام. (یادداشت مؤلف). رجوع به مادهء ناشکیبا و نیز ترکیب ناشکیب در ذیل مادهء شکیب شود.
- ناشکیبا داشتن؛ بی آرام ساختن. بیقرار کردن :
نوروز پیک نصرتش میقاتگاه عشرتش
نه مه بهار از خضرتش دل ناشکیبا داشته.
خاقانی.
|| مردم ترشرو و مقبوض را گویند. (برهان) (آنندراج).

شکیبا شدن.

[شِ / شَ شُ دَ] (مص مرکب) قرار گرفتن. آرام شدن. متحمل شدن. صبرکردن :
صنما بی تو دلم هیچ شکیبا نشود
وگر امروز شکیبا شد فردا نشود.منوچهری.
چه بودی کزین خواب زیرک فریب
شکیبا شدی دیدهء ناشکیب.نظامی.
شکیبا شد درین غم روزگاری
نه درتن دل نه در دولت قراری.نظامی.
مگر کز تنعم شکیبا شوی
وگرنه ضرورت به درها شوی.
سعدی (بوستان).

شکیبانیدن.

[شِ / شَ دَ] (مص) به صبر و تحمل امر فرمودن و نصیحت کردن به صبر و شکیبایی. بردبار و صابر ساختن کسی را. (ناظم الاطباء).

شکیبایی.

[شِ / شَ] (حامص) بردباری. صبر. تحمل. صبر بسیار و حلم و حوصله. (ناظم الاطباء). آرام گیرندگی. صبر و تحمل کنندگی باشد. (آنندراج). صبر. اصطبار. صابری. صبوری. شکیب. شکیبا بودن. حلم. بردباری. مصابرت. تحمل. (یادداشت مؤلف) :
سخن چون ز گلنار از آن سان شنید
شکیبایی و خامشی برگزید.فردوسی.
شکیبایی و خامشی برگزید
نکرد آن سخن بر سپه بر پدید.فردوسی.
خردمندی و رای و فرهنگ تو
شکیبایی و دانش و سنگ تو.فردوسی.
شکیبایی و تنگ مانده به دام
به از ناشکیبا رسیدن به کام.فردوسی.
دل دایه بر آن دلبر همی سوخت
مر او را جز شکیبایی نیاموخت.
(ویس و رامین).
شکیبایی از لاله رخ دور شد
هوا در دلش نیش زنبور شد.اسدی.
بررس به کارها به شکیبایی
زیرا که نصرت است شکیبا را.ناصرخسرو.
شکیباییش مرغان را پر افشاند
خروس الصبر مفتاح الفرج خواند.نظامی.
همه جایی شکیبایی ستوده ست
جز این یکجا که صید از من ربوده ست.
نظامی.
کنون وقت شکیباییست مشتاب
که بر بالا به دشواری رود آب.نظامی.
شه از راه شکیبایی گذر کرد
شکار آرزو را تنگتر کرد.نظامی.
با فراقت چند سازم برگ تنهاییم نیست
دستگاه صبر و پایاب شکیباییم نیست.
سعدی.
تا نباید گشتنم گرد در کس چون کلید
بر در دل ز آرزو قفل شکیبایی زدم.سعدی.
مشتاقی و مهجوری دور از تو چنانم کرد
کز دست بخواهد شد پایاب شکیبایی.
حافظ.
پس از چندین شکیبایی شبی یارب توان دیدن
که شمع دیده افروزیم در محراب ابرویت.
حافظ.
- شکیبایی بردن؛ صبر و آرام و قرار بردن :
چه رویست آنکه دیدارش بِبُرد از من شکیبایی
گواهی می دهد صورت بر اخلاقش به زیبایی.
سعدی.
- شکیبایی پیش آوردن؛ صبر و بردباری گزیدن :
به آخر شکیبایی آورد پیش
که جز آن نمی دید هنجار خویش.فردوسی.
رجوع به ترکیب شکیبایی پیشه کردن شود.
- شکیبایی پیشه کردن؛ صبر و سکوت و آرام پیش گرفتن :
چون روزگار بر تو بیاشوبد
یک چند پیشه کن تو شکیبایی.ناصرخسرو.
رجوع به شکیبایی پیش آوردن شود.
- شکیبایی کردن؛ تصبر. (المصادر زوزنی) (دهار). صبر و تحمل نمودن. قرار و آرام پیش گرفتن :
شکیبایی کنم چندانکه یک روز
درآید از در مهر آن دل افروز.نظامی.
به اختیار شکیبایی از تو نتوان کرد
به اضطرار توان بود اگر شکیبایی.سعدی.
کی شکیبایی توان کردن چو عقل از دست رفت
عاقلی باید که پای اندر شکیبایی کشد.
سعدی.
- شکیبایی نمودن؛ شکیبایی کردن. صبر و تحمل نمودن. (یادداشت مؤلف). تعزی. عزاء. (منتهی الارب): اعتزام؛ تحمل و شکیبایی نمودن بر بلا و مصیبت. (منتهی الارب).
- ناشکیبایی؛ عدم تحمل. بیصبری. بیحوصلگی. (ناظم الاطباء). بیصبری. بی آرامی و بی قراری : اگر صبر نکنم باری سودا و ناشکیبایی را به خود راه ندهم. (تاریخ بیهقی). رجوع به مادهء ناشکیبایی شود.

شکیباییدن.

[شِ / شَ دَ] (مص) صبر کردن. تحمل نمودن. قرار و آرام گرفتن. صبر داشتن. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از برهان). رجوع به شکیبیدن شود.

شکیب ارسلان.

[شَ اَ سَ] (اِخ) از مشاهیر نویسندگان و شاعران و ادبا و میهن خواهان و بزرگان و سیاستمداران قرن چهاردهم هجری و از طایفهء «دروز» لبنانیان که از فرق غلاة شیعه است بود. وی در علوم ادبی و تاریخی و انساب عرب و زبان فرانسه تبحر کامل داشت و مدتی در آلمان می زیست و در شمار مخالفان و منتقدان سیاست انگلیس در لبنان و سوریه بود و نطقهای آتشین به زبان فصیح فرانسه ایراد مینمود. بعد از جنگ جهانی اول در سویس روزنامه ای به زبان فرانسه به نام (ملت عرب) منتشر ساخت که سالها دوام داشت و انتشار همین روزنامه بزرگترین علت ممنوع بودن ورود او به وطن خود لبنان یا سوریه از طرف استعمار بود. وی دارای تألیفاتی است که از آنجمله است: 1- باکورة (قسمتی از اشعار خود او) 2- آخر بنی سراج (ترجمهء رمان شاتو بریان به تازی). 3- آناطول فرانس فی مباذله. 4- حواشی، توضیحات، تعلیقات و تحقیقات مفصل و مفید بر کتاب حاضر العالم الاسلامی. شکیب ارسلان در سال 1366 ه . ق. درگذشت. (از وفیات معاصرین به قلم علامهء قزوینی مجلهء یادگار، سال 5 شمارهء 3).

شکیب اصفهانی.

[شَ بِ اِ فَ] (اِخ)میرزا محمدعلی. از گویندگان عارف قرن سیزدهم هجری در اصفهان بود و به مسافرتها پرداخت از جمله عراقین و کردستان و فارس را دید و چندی در شیراز اقامت داشت و در اواخر عمر به هند رفت و همانجا درگذشت. بیت زیر از اوست:
رشته برپا و سررشته به دست صیاد
هم گرفتارم و هم طرفه شکاری دارم.
(از ریاض العارفین ص 262 و فرهنگ سخنوران).
رجوع به فرهنگ سخنوران و مآخذ مندرج در آن شود.

شکیب شیرازی.

[شَ بِ] (اِخ) مولانا محمدعلی فرزند محمد امین شکاکی شیرازی از گویندگان اواخر قرن یازده و اوایل قرن دوازده هجری بود و به لباس فقر ملبس و از پیروان سلسلهء ذهبیه و از شاگردان مسیحایی فسایی بود. در فتنهء افاغنه در شیراز زخمی برداشت و با آن زخم پس از چندی در سن شصت سالگی (1120 یا 1135 ه . ق.) درگذشت. از اوست:
دو عالم را جزای قاتل من ده خدای من
که بس باشد همین ذوق شهادت خونبهای من
چو نفی نفی اثباتست از کشتن نمی ترسم
بقای من چو شمع کشته باشد در فنای من
بدن مصر و هوا فرعون و هامان نفس و من موسی
خیال و وهمها سحر و دلیل من عصای من
چو نور و سایه می خواهد دلم تا متصل باشد
سر من در کنار او سر او در کنار من.
(از ریاض العارفین ص 99 و فرهنگ سخنوران).
رجوع به مآخذ مندرج در فرهنگ سخنوران شود.

شکیبندگی.

[شِ / شَ بَ دَ / دِ] (حامص)شکیبایی. صبوری. صابری. بردباری. صبر. (یادداشت مؤلف) :
شکیبندگی دید درمان خویش
به تسلیم دولت سر افکند پیش.نظامی.
رجوع به شکیبنده شود.

شکیبنده.

[شِ / شَ بَ دَ / دِ] (نف)صبرکننده و تحمل نماینده. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از برهان). قانع. صابر. صبور. شکیبا. بردبار. متحمل. (یادداشت مؤلف) :
ز چرخ آن نیابی شکیبنده باش
به امید خود را فریبنده باش.نظامی.
چو از مرگ بسیار یاد آوری
شکیبنده باشی در آن داوری.نظامی.
زن پاکدامن تر از بوی مشک
شکیبنده با من به یک نان خشک.نظامی.
- شکیبنده شدن؛ قانع شدن. صبر کردن :
چون شکیبنده شد در آن باره
دل ز مردم برید یکباره.نظامی.
تو در کنج کاشانه پنهان شوی
شکیبنده چون شخص بیجان شوی.نظامی.

شکیبی اصفهانی.

[شَ بیِ اِ فَ] (اِخ)محمدرضا خلف خواجه عبدالله امامی اصفهانی از شاعران قرن دهم و یازدهم هجری و جوانی خوش قد و رعنا بود و در هرات دعوی ملک الشعرایی میکرد. وی به سال 1023 ه . ق. درگذشت. (از مجمع الخواص ص 205 و فرهنگ سخنوران). شاعری است معروف که اصلش از اصفهان است. گویند در جوانی ادعای پیری و با عدم استطاعت داعیهء امیری داشته است. از اوست:
شبهای هجر را گذراندیم و زنده ایم
ما را به سخت جانی خود این گمان نبود.
من کیستم از خویش به تنگ آمده ای
دیوانهء با خرد به جنگ آمده ای
دوشینه به کوی یار از رشکم کشت
نالیدن پای دل به سنگ آمده ای.
(از آنندراج).
رجوع به فرهنگ سخنوران و مآخذ مندرج در آن شود.

شکیبیدن.

[شِ / شَ دَ] (مص) متحمل شدن. صابر و بردبار گشتن. (ناظم الاطباء). صبر کردن. تحمل نمودن. قرار و آرام گرفتن. (آنندراج) (از برهان). صبر. اصطبار. مصابرت. صبرکردن. شکیبایی. پاییدن. بماندن. خودداری کردن. (یادداشت مؤلف) :
همی ندانم در هجر چند پیچم چند
همی ندانم کز دوست چون شکیبم چون.
رودکی.
بخارا خوشتر از لوکر خداوندا تو میدانی
ولیکن کُرد نشکیبید از دوغ بیابانی.
غزالی لوکری.
چو دیدش برآشفت مرد جوان
که یک روز نشکیبی از اردوان.فردوسی.
از امروز بشکیب تا پنج روز
چو پیدا شود هور گیتی فروز.فردوسی.
که بشکیبد از روی چون این پسر
بدین برز بالا و چندین هنر.فردوسی.
اگر بشنوی پند و اندرز من
تو دانی که نشکیبد از شوی زن.فردوسی.
بویژه که باشد ز تخم کیان
جوان کی شکیبد ز جفت جوان.فردوسی.
مرا داد یزدان به صد شیر زور
همی شیر خود کی شکیبد ز گور.فردوسی.
اگر خود شکیبیم یک چند نیز
نکوشیم و دیگر نگوییم چیز.فردوسی.
نه رنج از تو پسندم نه از تو بشکیبم
درین تفکر گم گشته ام میان دو راه.فرخی.
بشکیب تا ببینی کآخر کجا رسد
این کار از آن بزرگ نژاد بزرگوار.فرخی.
خونخواره گشتی و نشکیبی همی ز خون
آهسته خور که خون دل من همی خوری.
فرخی.
نشکیبند ز لوس و نشکیبند ز فحش
نشکیبند ز لاف و نشکیبند ز منگ.
قریع الدهر.
دانم که نشکیبد و از این کار بپیچد [ بوسهل ]که خداوند بسیار اذناب را به تخت خود راه داده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 148).
به شهر کسان گرچه بسیار بود
دل از خانه نشکیبد و زاد و بود.اسدی.
بشکیب ازیرا که همی دست نیابد
بر آرزوی خویش مگر مرد شکیبا.
ناصرخسرو.
ولیکن اگر مردم محرور را از فقاع نشکیبد از بهر وی مویز یا شکر اندر آب کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
گیرم از من به عجز بشکیبی
تا ندارد بر تو عجز خبر.
مسعودسعد.
ای آنکه ترا مشاطه حورا زیبد
سنگ است آن دل کز چو تویی بشکیبد.
مسعودسعد.
کودک از زرد و سرخ نشکیبد
مرد را سرخ و زرد نفریبد.سنایی.
بلی چندان شکیبم در فراقش
که برقی یابم از نعل براقش.نظامی.
به ناخن پریچهره میکند پوست
که هرگز بدین کی شکیبم ز دوست.
سعدی (بوستان).
پروانه نمی شکیبد از دور
ور قصد کند بسوزدش نور.سعدی.
هرگز از دوست شنیدی که کسی بشکیبد
دوستی نیست در آن دل که شکیبایی هست.
سعدی.
دیده شکیبد ز تماشای باغ
بی گل نسرین به سر آرد دماغ.
سعدی (گلستان).
و رجوع به شکیبایی شود.
- شکیبیدن دل؛ قرار و آرام گرفتن آن. صبر و توانایی و تحمل داشتن :
جَمَش گفت دشمن ندارمْشْ نیز
شکیبد دلم گر نیابمْشْ نیز.اسدی.
دل از آن راحت جان نشکیبد
تشنه از آب روان نشکیبد.نظامی.
چو دیده دید و دل از دست رفت و چاره نماند
نه دل ز مهر شکیبد نه دیده از دیدار.
سعدی.

شکیر.

[شَ] (اِ) شفترنگ است و آن میوه ای باشد شبیه شفتالو. (آنندراج) (برهان). رجوع به شلیل و شفترنگ شود.

شکیر.

[شَ] (ع اِ) اول گیاه که بعد گیاه خشک و پژمریده روید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). شاخهای نرم و نازک میان شاخهای خشک و درشت. || شاخهای ریزه که از بن درختی روید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پاجوش. (یادداشت مؤلف). || خرمابنان ریزه. (منتهی الارب). || برگ ریزه های گرداگرد شاخ خرما. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). آنچه گرداگرد درخت برآید. (مهذب الاسماء). || موی بن یال اسب. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). موی کوتاه که در بن ریش اسب بود. (مهذب الاسماء). || موی متصل روی و پس گردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || اول موی که بروید. (یادداشت مؤلف) (مهذب الاسماء). || موی زهار. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). موی شیب زن. (دهار). موی شیب. (مهذب الاسماء). موی شرم اندام زن. || شتران ریزه. || موی ریزه میان موی کلان. || پر و پشم و گیاه ریزهء میان پر و پشم و گیاه کلان و بزرگ. || شاخها و پوست درخت. || نهال انگور که از پارهء شاخ روید. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رزجون. ترکهء رز. (یادداشت مؤلف).

شکیر.

[شُ کَ] (اِخ) کوهی است به اندلس که همواره برف بارد بر آن. (منتهی الارب).

شکیش.

[شَ] (اِ) جوالی باشد که از دوخ سازند و آن گیاهی است که از آن حصیر بافند. (از برهان) (آنندراج). جوالی که از دوخ کنند. (لغت فرس اسدی) (فرهنگ اوبهی) :
دو گوشش بود مانند دو نعلین
دهانش چون شکیشی پر ز سرگین.منجیک.

شکیفت.

[شِ] (مص مرخم، اِمص) عجب. تعجب. (برهان). عجب. شگفت. (از فرهنگ جهانگیری). شگیفت. رجوع به شگیفتن شود. || صبر. قرار. آرام. (برهان) (فرهنگ جهانگیری).

شکیفتن.

[شِ تَ] (مص) شکیبیدن. شکیبایی داشتن. صبر کردن. تاب آوردن. تحمل کردن. (یادداشت مؤلف). صبر کردن. (برهان) (آنندراج) (غیاث). آرام گرفتن. (برهان) :
تو با تاج بر تخت نشکیفتی
خرد را بدینگونه بفریفتی.فردوسی.
لشکر مسعود و ستوران از تشنگی به ستوه آمدند و با زخم شمشیر ایشان نمی شکیفتند. عاقبت پشت بدادند. (راحة الصدور راوندی).
- شکیفتن از چیزی یا کسی؛ صبر و تحمل کردن :
دل گرمش به آب سرد فریفت
تشنه ای کو از آب سرد شکیفت.نظامی.
خاک درگاهت دلم را می فریفت
خاک روی کو ز خاکت می شکیفت.
مولوی.
- نشکیفتن از کسی یا چیزی؛ نسبت به او بی قرار و آرام بودن. آرام نداشتن از او. غافل نماندن از او :
نبودی جدا یکزمان از پدر
پدر نیز نشکیفتی از پسر.فردوسی.
خرد را چنین خیره بفریفتند
از افزودن گنج نشکیفتند.فردوسی.
سپاه مرا خیره بفریفتی
ز بدگوهر خویش نشکیفتی.فردوسی.
ورا نیز بندوی بفریفتی
ز بند اندر از چاه نشکیفتی.فردوسی.
مردیش مردمیش را بفریفت
مرد بود از دم زنان نشکیفت.نظامی.
وسوسه کرد و مر ایشان را فریفت
آه کز یاران نمی باید شکیفت.مولوی.
مرا پنج روز این پسر دل فریفت
ز مهرش چنانم که نتوان شکیفت.سعدی.
|| حیران شدن. تعجب کردن. متعجب گشتن. شگفتیدن. (یادداشت مؤلف) :
بدان خیره گشتی و بفریفتی
به سحر چنان سخت بشکیفتی.
شمسی (یوسف و زلیخا).
و رجوع به شگفتیدن شود.

شکیکة.

[شَ کَ] (ع اِ) گروهی از مردم. (منتهی الارب) (آنندراج). گروه. (مهذب الاسماء). || راه. ج، شکائک، شکک. (منتهی الارب) (آنندراج). || گلو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || خَنور که فواکه در آن نهند. (از منتهی الارب).

شکیل.

[شَ] (ع اِ) کف خون آمیخته ای که بر دهانهء لگام پیدا شود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شکیل.

[شَ] (از ع، ص) خوشگل. خوش صورت. خوش اندام. زیبا. خوب روی. (ناظم الاطباء). در تداول بمعنی خوشگل و جمیل بکار برند، ولی در لغت نیافتم و گویا در عربی بدین معنی نیامده است. وجیه. وجیهه. قشنگ. زیبا. (یادداشت مؤلف).

شکیل.

[شِ] (اِ) مکر. فریب. حیله. (برهان). مکر. فریب. (غیاث). || پابند اسب که از موی بز بافته باشند. (ناظم الاطباء). شکال اسب. (فرهنگ جهانگیری). رسن اسب. (غیاث). در جهانگیری و برهان بمعنی پای بند اسب آورده و هر دو عربی است و پای بند اسب، چدار است. (انجمن آرا) (آنندراج). چدار اسب و آن ریسمانی باشد که بر پای اسب و استر بدخصلت بندند. (برهان). || نام درختی. || زنجیری که بدان کارد و خنجر را به کمربند متصل می کنند. || سیخ آهنین و یا چوبینی که اجزای در را بهم متصل کرده نگاه میدارد. (ناظم الاطباء).

شکیل.

[شِ] (از ع، اِ) ممال و مخفف اشکال(1). مولوی در بیتی شکال را بمعنی اشکال به تخفیف آورده و ظاهراً در بیت زیر شکال را ممال کرده :
آن تعمق در دلیل و در شکیل
از بصیرت می کند او را گسیل.مولوی.
(1) - امروزه در آذربایجان اشکال را غالباً اشکیل تلفظ میکنند.

شکیم.

[شَ] (ع مص) شَکْم. (ناظم الاطباء). گزیدن. || رشوت دادن والی را. (منتهی الارب). رجوع به شکم شود.

شکیم.

[شَ] (ع اِ) دهانه. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).
- شکیم القدر؛ گوشهء دیگ. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).
|| جِ شَکیمَة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شکیمة شود.

شکیم.

[شِکْ کی] (اِخ) شهری است نزدیک نابلس (فلسطین). در جوار آن قبر یوسف بن یعقوب قرار دارد. (فرهنگ فارسی معین).

شکیم.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاشار بخش بمپور شهرستان ایرانشهر. سکنهء آن 800 تن. آب آن از رودخانه. محصول عمدهء آنجا غلات، برنج، خرما و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

شکیم.

[شَ] (اِخ) دهی است از بخش نیک شهر شهرستان چاه بهار. آب از رودخانه. سکنهء آن 300 تن. محصول عمدهء آنجا غلات، خرما و برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شکیمت.

[شَ مَ] (ع اِمص) شکیمة. کینه. سرکشی. کبر. غرور : توقع این معاونت و طمع این ممانعت جز تقویت عزیمت و شدت شکیمت ناصرالدین ابومنصور متصور نیست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص103). رجوع به شکیمة شود.

شکی مزاج.

[شَکْ کی مَ] (ص مرکب)دودل. متردد. (از ناظم الاطباء).

شکیمة.

[شَ مَ] (ع اِمص) ننگ. عار. (ناظم الاطباء). ننگ. (منتهی الارب) (آنندراج). || سرکشی. کبر. غرور. (ناظم الاطباء). سرکشی. یقال: فلان شدید الشکیمة اذا کان ابیاً. (منتهی الارب).
- ذوالشکیمة؛ سرکش. شدیدالنفس. (یادداشت مؤلف): فلان ذوشکیمة است؛ فلان به خود مغرور است و منقاد نمی گردد. (ناظم الاطباء).
- شدیدالشکیمة؛ سخت سرکش. (یادداشت مؤلف): فلان شدیدالشکیمة است؛ سرباز زننده و بسیار سرکش است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
|| دادستانی از ظلم. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || احتراز. || مشابهت. || تشبیه. || تصویر. || بدخواهی و کینه. || ناپاکی. || نفرت. (ناظم الاطباء). || (اِ) زنگ آهن و مانند آن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || نوعی از شوره گیاه. || یوز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || دهانهء اسب، او هی اخص منه. (منتهی الارب). || دهانهء لگام. ج، شکائم، شُکُم، شَکیم. (آنندراج) (ناظم الاطباء). دهنهء لگام. (مهذب الاسماء). آهنی از لگام ستور که در دهان افتد. (از المنجد).

شکینه.

[شَ نَ / نِ] (اِ) آوند دراز. (ناظم الاطباء). ظرف دراز. (برهان) (آنندراج). ظرف دراز و خمی که در آن غله کنند. (برهان) (از گنجینهء گنجوی). در بیت ذیل از نظامی ظاهراً معنی مطلق ظرف دارد :
به خوان کسان برمخور نان خویش
شکینه بنه بر سر خوان خویش.
|| خمی که در آن غله کنند. (ناظم الاطباء) (از برهان) (آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری). خنبه. (صحاح الفرس). || مهمیز. || چاردوال. (ناظم الاطباء).

شکیة.

[شَ کی یَ] (ع اِ) گله. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء). شکوه. || بیماری. ج، شکایا. (ناظم الاطباء). بیماری. (منتهی الارب) (آنندراج). || بقیهء چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شکیة.

[شَ کی یَ] (ع مص) شکی. (ناظم الاطباء). گله کردن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). رجوع به شکی و شکایة شود.

شگا.

[شَ / شُ] (اِ) ترکش. تیردان. جعبه. کیش. (ناظم الاطباء). تبدیل شغا. (آنندراج) (انجمن آرا). ترکش، کیش و تیردان باشد و به عربی جعبه خوانند. (برهان). تیردان باشد و آنرا ترکش، کیش، شغا و شقاه نیز نامند. و به تازی جعبه گویند. (فرهنگ جهانگیری). تیردان بود. (لغت فرس اسدی). شکا. (از یادداشت مؤلف) :
همچو کمان کند سر کلک وی از شکوه
تیر عدوی مملکت شاه در شگا.
سوزنی (از جهانگیری).
و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شگاد.

[شَ / شِ] (اِخ) نام برادر رستم. (ناظم الاطباء) (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). تبدیل شغاد است. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به شغاد شود.

شگار.

[شَ] (اِ) شغال. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از برهان). تبدیل شغار. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به شغال شود.

شگار.

[شِ] (اِ) هر چیز خوردنی. (ناظم الاطباء). خوردن. (فرهنگ جهانگیری). || چیزی خوردن. (برهان).

شگار.

[شُ] (اِ) زغال. انگِشت. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از برهان).

شگارآهنج.

[شِ هَ] (نف مرکب، اِ مرکب)آهنجندهء شگار. بیرون کشندهء شگار. ابزاری چوبین مر خبازان را که در سر آن قلابی آهنین است و بدان نان و یا چیزی دیگر از تنور درمی آورند. (ناظم الاطباء).

شگاکم.

[شَ کُ] (اِخ) دهی است حومهء بخش مرکزی شهرستان لاهیجان. سکنهء آن 151 تن. آب آن از نهر کیاجو و سفیدرود. محصول عمدهء آنجا برنج و ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

شگال.

[شَ] (اِ) شغال. (آنندراج) (از برهان) (غیاث) (از فرهنگ جهانگیری). جنسی از روباه و به سگ ماند و سرخ گون باشد و موی او نیز با موی روباه بیامیزند. (لغت فرس اسدی). شغا :
امیران کامران دلیران کامجوی
هزبران تیزچنگ سواران کامکار
یکی پیش او به پای یکی در جهان جهان
یکی چون شگال نرم یکی چون پیاده خوار.
فرخی.
کجا حملهء او بود چه کوهی چه مصافی
کجا هیبت او بود چه شیری چه شگالی.
فرخی (از فرهنگ اسدی).
هر کو سرش از طاعت آن شیر بتابد
گر شیر نر است او بخورد ماده شگالش.
ناصرخسرو.
نه بیش از شیر باشد گرچه باشد
دونده پیش شیر اندر شگالی.
ناصرخسرو.
درمان تو آن است که تا با تو زمانه
شیری بسگالد نسگالی تو شگالی.
ناصرخسرو.
مکن تو فرق ز پیر و جوان که نکند فرق
شگال گرسنه انگور طایفی ز چکاک.
ناصرخسرو.
میان اتباع او دو شگال بودند. (کلیله و دمنه).
پرهیز نیست در دل ما جابگیر جز
جایی که نارسان چو شگالیم بر وننگ.
سوزنی.
تو چون شگال بادی و انگور رزق تو
تو بر زمین همی شو و رزق تو بر وننگ.
سوزنی.
شیر شرزه با او شگال ماده نمودی. (سندبادنامه ص 318). انگور شگال خورد و پنبه روباه. (سندبادنامه ص 80).
هست این شکارنامهء شه کو به صیدگاه
از مغز شیر شرزه دهد طعمهء شگال.
امیرخسرو (از جهانگیری).
و رجوع به شغال و شکال شود.

شگال.

[شِ] (اِ) شکاف و سوراخهای عمیق که به سبب سیل و توجبه در زمین بهم رسد. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری) :
چگونه یازد بدخواه بر تو دست جدل
چگونه دارد بدگوی با تو پای جدال
که شیر رایت قهرت چو چشم بگشاید
فروشوند هزبران به گوشهای شگال.
انوری (از جهانگیری).
|| چدار و بندی که در دست و پای اسبان نهند. (آنندراج) (از برهان) (ناظم الاطباء).

شگال.

[شُ] (اِ) زغال. انگِشت. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری) :
گردد از فرّ شما گوهر الماس جمد
گردد از سهم شما دانهء یاقوت شگال.
ازرقی هروی (از جهانگیری).
|| نشخوار یعنی آنچه از علوفه ای که گاو و گوسپند و شتر و جز آن خورده در گلو آرند بخایند. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از آنندراج). نشخوار. (از فرهنگ جهانگیری).

شگالش.

[شِ لِ] (اِمص) سگالش. (ناظم الاطباء). رجوع به سگالش شود.

شگاله.

[شَ لَ / لِ] (اِ) همه. تمام. جملگی. (ناظم الاطباء). تمام. همه. (آنندراج) (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) :
گر بوزد خوش نسیم شانک بادام
سیم نثارت کند درست و شگاله.
ناصرخسرو (از جهانگیری).

شگالیدن.

[شِ دَ] (مص) سگالیدن. (ناظم الاطباء). رجوع به سگالیدن شود.

شگالیو.

[شُ لْ] (اِ) هر چیز را گویند که بر روی اخگر آتش پزند از نان و گوشت و غیر آن. (آنندراج) (برهان) (فرهنگ جهانگیری).

شگانه.

[شَ نَ / نِ] (اِ) گهواره. || کمان ساز رباب. (ناظم الاطباء).

شگاوند.

[شَ وَ] (اِخ) نام کوهی در سیستان که تازیان سجاوند گویند. (از برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

شگاه.

[شَ] (اِ) شگا. ترکش. تیردان. کیش و جعبه. (ناظم الاطباء) (از برهان) (آنندراج).

شگپوی.

[شَ] (اِ مرکب) آواز پای هنگام راه رفتن. (ناظم الاطباء). آواز پای را گویند که آهسته روند در شب و به این معنی شلپوی و شیپوی (شب پوی) نیز آمده است. (از برهان) (از آنندراج). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شگر.

[شَ گَ] (اِ) زنبور سیاه. (آنندراج) (غیاث) :
ز پستان هر یک شگر خورده شیر.
(اسکندرنامه از آنندراج).

شگر.

[شِ / شُ گَ] (اِ) خارپشت. سیخو. (ناظم الاطباء). سغر. اسغر. رجوع به خارپشت شود.

شگرد.

[شِ گَ / گِ] (اِ) در خراسان به معنی دفعه و نوبت است. (از یادداشت مؤلف). || به معنی طرح کار هم هست: شگرد کارش را کشید. (یادداشت مؤلف). روش کار و فنی است که بیش از هر فن دیگر زیرچاق انسان باشد، چنانکه گویند: فلان پهلوان در کشتی شگردش کنده کشیدن یا لنگ بستن است. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده). || تمرین.

شگرف.

[شَ / شِ گَ] (ص) نادر. کمیاب. (ناظم الاطباء). طرفه. (یادداشت مؤلف) :
چون برآیند از تک دریای ژرف
کشف گردد صاحب در شگرف.مولوی.
|| عجیب. (انجمن آرا) (آنندراج). شگفت انگیز. عجیب و غریب. (یادداشت مؤلف) :
همه کارهای شگرف آورد
چو خشم آورد باد برف آورد.فردوسی.
این چه دعوی شگرف است بگوی ای خر پیر
که منم شاعر لشکرشکن کشورگیر.سوزنی.
از همه آن شگرف تر که به من
نظرش بی حجاب دیدستند.خاقانی.
نوبر صبح یکدم است اینت شگرف اگر دهی
داد دمی که میدهد صبح دمت به نوبری.
خاقانی.
شه از بازی آن طلسم شگرف
گراینده شد سوی دریای ژرف.نظامی.
شب شده روز اینت نهاری شگرف
گل شده سرد اینت بهاری شگرف.نظامی.
پرده شناسان به نوادر شگرف
پرده نشینان به وفا در شگرف.نظامی.
میل خاطر با او بسیار شد و احوالی شگرف در صحبت او مشاهده می افتاد. (انیس الطالبین ص 15). در گریه شدند و احوالی شگرف ظاهر شد. (انیس الطالبین ص 20).
- شگرف کاری؛ عمل شگرف کار. کارهای مهم و عجیب :
در لافگه شگرف کاری
بنمای بضاعتی که داری.نظامی.
|| شگفت. (برهان). تعجب. شگفت. (از ناظم الاطباء).(1) || ستبر. (از فرهنگ خطی) (ناظم الاطباء) (فرهنگ جهانگیری). هنگفت. (ناظم الاطباء). غلیظ. ضخم. ضخیم. (یادداشت مؤلف). تنومند. بزرگ هیکل. (ناظم الاطباء). سطبر. (برهان) (فرهنگ اوبهی). || قوی. (ناظم الاطباء) (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ اوبهی). بنیرو. توانا. (ناظم الاطباء) :
چرا چون نام هر یک پنج حرف است
به بردن پنجهء خسرو شگرف است.نظامی.
نیم چندان شگرف اندر سواری
که آرم پای با شیر شکاری.نظامی.
شگرفی چابکی چستی دلیری
به مهر آهو، به کینه تندشیری.نظامی.
بس بلند و بس شگرف و بس بسیط
آب حیوانی ز دریای محیط.مولوی.
|| سخت. (یادداشت مؤلف) :
به بالای یک نیزه برف آیدت
به رخ روزگار شگرف آیدت.فردوسی.
ببارید از آن ابر تاریک برف
زمین شد پر از برف و بادی شگرف.
فردوسی.
|| مرد دلاور و بهادر. (ناظم الاطباء).(2) || بزرگ. (ناظم الاطباء) (برهان) (فرهنگ جهانگیری). عظیم. (انجمن آرا) (آنندراج). بزرگ در اشیاء. (غیاث). سخت بزرگ. (یادداشت مؤلف). مهم. (یادداشت مؤلف) :
اکنون سور است و مردم آید بسیار
کار شگرف است و صحن ساخته کاچار.
نجیبی (از لغت اسدی ص156).
خواجه احمد به باغ آمد و کاری شگرف و بزرگ ساخته بودند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 347). آن دعوت بزرگ هم در این دوشینه ساخته بود و کاری شگرف پیش گرفته. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 337).
تو گفتی که ابری برآمد شگرف
بر آن بی ثمر ژاله بارید و برف.اسدی.
به سرما و گرمای سخت شگرف
بر آن کوهها میغ بودی و برف.اسدی.
خطری بزرگ و کاری شگرف است. (کلیله و دمنه).
حکیم را سخن مدحت تو ناگفتن
جنایتی است شگرف و خیانتی است عظیم.
سوزنی.
بگفت کز همه اتباع من کسی چو تو نیست
شگرف کاری پرداختی عظیم عظیم.سوزنی.
هرچند کآن عطای موفا شگرف بود
دانند کاین ثنای موفر نکوتر است.خاقانی.
دردی شگرف دارد دل در غم تو دایم
در زلف تو ندانم تا جان چه کار دارد.
خاقانی.
این واقعهء شگرف را وزنی نمی نهند. (سندبادنامه ص198). بلایی عظیم و نازله ای شگرف این ساعت به برکت تو از من مدفوع شده است. (سندبادنامه ص 131).
هر جا که خزینهء شگرف است
قفلش به کلید این دو حرف است.نظامی.
گر آید ز من دستکاری شگرف
نیارند با من درین کار حرف.نظامی.
... بعضی اولیا را دریافت و با امام ابوحنیفه مدتی هم صحبت بود و روایات عالی دارد و ریاضات شگرف. (تذکرة الاولیاء عطار).
هر بی خبر نشاید این راز را که این را
جایی شگرف باید ذوق لقا چشیدن.عطار.
زین عصا تا آن عصا فرقی است ژرف
زین عمل تا آن عمل راهی شگرف.مولوی.
او همی جستی یکی مار شگرف
گرد کوهستان و در ایام برف.مولوی.
هم شب و هم ابر و هم باران و برف
این سه تاریکی غلط آرد شگرف.مولوی.
- شگرف سر؛ بزرگ سر. که سر کلان دارد. (یادداشت مؤلف): ملتزم؛ مرد شگرف سر. (منتهی الارب).
- شگرف مایه؛ پرمایه. کلان مایه :
جودی چنان رفیع ارکان
عمان چنان شگرف مایه.فرالاوی.
|| نیکو. (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء) (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (غیاث). خوب. اعلا. بسیار خوب. (ناظم الاطباء) : آن آزاد مرد براستی وی را نیکو فرودآورد و منزل بسزا داد و میزبانی شگرف کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص241).
شگرف عاشق و خاقانیم تو نام نهادی
ز من چه ننگ رسیدت که نام بازگرفتی.
خاقانی.
اگر نقش مردم بخوانی شگرف
بگوید که مردم چنین است حرف.نظامی.
-شگرف گردیدن؛ نیکو گشتن. درست شدن :
ز کوه گران تا به دریای ژرف
به آهستگی کار گردد شگرف.نظامی.
- شگرف گفتار؛ خوش سخن. خوش گفتار :
خوبرویی شگرف گفتاری
که به صورت فرشته آیین است.عطار.
|| محترم. معتبر. بزرگوار. (ناظم الاطباء). محتشم. (ناظم الاطباء) (فرهنگ خطی) (برهان). مرد بزرگوار و صاحب شکوه و حشمت. (ناظم الاطباء).(3) صاحب شکوه و حشمت. با شکوه و حشمت. (برهان) (از غیاث). باشکوه. (فرهنگ جهانگیری). بحشمت. (لغت فرس اسدی) :
در حضور چنان وجود شگرف
چون نمانم به جمله من مانم.عطار.
|| کریم. جوانمرد. سخی. (ناظم الاطباء). || زیبا. (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء) (برهان) (غیاث). جمیل. رعنا. (ناظم الاطباء). لطیف. (ناظم الاطباء) (برهان). آنکه منتهای زیبایی را دارد. سخت جمیل و زیبا. (از یادداشت مؤلف). نازنین. محبوب. دوست داشتنی. پسندیده. مطبوع. (ناظم الاطباء) :
همه موی اندام او همچو برف
ولیکن به رخ سرخ بود و شگرف.فردوسی.
کسی که دور بود از چنین شگرف نگار
چگونه باشد بر هجرش ای نگار صبور.
مسعودسعد.
در عهد دولت آل عباس رضی الله عنهم خواجگان شگرف خاستند و حال برامکه خود معروف است. (چهارمقالهء نظامی).
زلف و روی و لبت بنام ایزد
همه از یکدگر شگرف ترند.
عمادی شهریاری.
چون شگرفان ره از گرد سفر
خشک دامان شوم ان شاءالله.خاقانی.
ثنای او به دل ما فرونیاید از آنک
عروس سخت شگرف است و حجله نازیبا.
خاقانی.
چو دیدند آن شگرفان روی شیرین
گزیدند از حسد لبهای زیرین.نظامی.
ملک را گوی در چوگان فکندند
شگرفان شور در میدان فکندند.نظامی.
عروسان ریاحین دست بر روی
شگرفان شکوفه شانه در موی.نظامی.
گر این صاحب جهان دلدادهء توست
شکاری بس شگرف افتادهء توست.نظامی.
دویدند آن شگرفان سوی شیرین
بنات النعش را کردند پروین.نظامی.
شب و روز خاقان در آن کرد صرف
که شه را دهد پایمزدی شگرف.نظامی.
نواساز خنیاگران شگرف.نظامی.
بدست آوریدند مردی شگرف
که مجموعه ای بود از آن جمله حرف.
نظامی.
در شگرفان حرکاتیست که آنش خوانند
در تو آن هست و دو صد فتنه به آن پیوسته.
اوحدی.
|| صاحب آنندراج ذیل شگرف بیتی از نظامی آورده(4) و گفته که از آن زیرکی و جلدی کردن در کار مفهوم میشود، اما از آن معنی «ناشکیبایی و دست پاچگی» نیز برمی آید. و شاهد کلمهء شگرفی است. رجوع به شگرفی شود. همچنین از بیت کسایی که اسدی و دیگران در معنی محتشم بدان استشهاد جسته اند، معنی بی صبر، جزوع، بی حوصله و ناشکیبا مفهوم میشود نه محتشم و باشکوه. (یادداشت مؤلف) :
از این زمانهء جافی و گردش شب و روز
شگرف گشت صبور و صبور گشت شگرف.
کسایی.
|| ملین. (ناظم الاطباء). جوشانیده. مسهل. منضج. (برهان) (ناظم الاطباء). || پزندهء دمبل و ریم آورنده. (ناظم الاطباء). || (اِ) نیکویی. || حشمت. (فرهنگ خطی).
(1) - ناظم الاطباء در این معنی به کسر و ضم اول آورده نه به کسر و فتح آن.
(2) - ناظم الاطباء در این معنی به کسر و ضم اول آورده نه به کسر و فتح آن.
(3) - ناظم الاطباء به این معنی به تثلیث اول آورده است.
(4) - شگرفی کرد تا خازن خبر داشت
به یاقوت از عقیقش مهر برداشت.

شگرفانه.

[شَ / شِ گَ نَ / نِ] (ق) به طرفگی. به نیکویی. به خوبی. (یادداشت مؤلف) :
با فلک از راه شگرفی درآی
تات شگرفانه درافتد بپای.نظامی.
و رجوع به شگرف شود.

شگرف اندام.

[شَ / شِ گَ اَ] (ص مرکب)زیبااندام. خوش تراش. (یادداشت مؤلف): هرکیل و هرکلة و هرکولة؛ دختر شگرف اندام نیکوخلقت خوش رفتار: هدکورة و هیدکور؛ زن جوان شگرف اندام نیکوکرشمه. (از منتهی الارب). || عظیم الجثه. قوی جثه. قوی هیکل. (یادداشت مؤلف): قنطریس؛ شتر مادهء شگرف اندام. (منتهی الارب).

شگرف همت.

[شَ / شِ گَ هِمْ مَ] (ص مرکب) که همت بزرگ و بلند دارد. عظیم همت :
خاقانی ازین مختصران دست بدار
در کار شگرف همتان دست برآر.خاقانی.

شگرفی.

[شَ / شِ گَ] (حامص) خوبی. نیکویی. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف) :
همه روز این شگرفی بود کارش
همه عمر این روش بود اختیارش.نظامی.
|| زیبایی. (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء). اعلایی. (ناظم الاطباء) :
رخش حسن ای جان شگرفی را به میدان درفکن
گوی کن سرها و گوها را به چوگان درفکن.
خاقانی (دیوان ص649).
گه به زبان دیگران وعدهء خوش همی دهی
گه به شگرفی و تری هوش مرا همی بری.
خاقانی.
کز شگرفی و دلبری و کشی
بود یاری سزای نازکشی.نظامی.
رخ و زلفت از شگرفی صفت بهار دارد
خنک آنکه سروقدی چو تو در کنار دارد.
کمال الدین اسماعیل.
|| احتشام. بزرگی. حشمت. (یادداشت مؤلف) : جوان است و با مروت و شگرفی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 606). || زیرکی. جلدی. چابکی. (یادداشت مؤلف).
- شگرفی کردن؛ زیرکی و جلدی در کاری کردن. (انجمن آرا). جلدی. چستی. ناشکیبایی. چالاکی. (یادداشت مؤلف) :
شگرفی کرد تا خازن خبر داشت
به یاقوت از عقیقش مهر برداشت.
نظامی (از انجمن آرا).
بسی کردم شگرفیها که شاید
که گویم با توأم شرمی نیاید.نظامی.
جهد بسی کرد و شگرفی بسی
تا کند از ما به تکلف کسی.نظامی.
- شگرفی نمودن؛ جدیّت نشان دادن. جهد و کوشش کردن. کوشش بکار بردن :
کیسه بری چند شگرفی نمود
هیچ شگرفیش نمی کرد سود.نظامی.
رجوع به ترکیب شگرفی کردن شود.

شگفاندن.

[شِ گُ دَ] (مص) شکفانیدن. شکفتن کنانیدن و سبب شکفتن شدن. (ناظم الاطباء). شکفته کردن. به گل آوردن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شکفتن شود.

شگفت.

[شِ گِ / گُ](1)(اِ) تعجب. تحیر. (ناظم الاطباء). تعجب. (برهان). تعجب و حیرت است و با لفظ دیدن و بودن و داشتن مستعمل. (آنندراج) :
به شگفتم از آن دو کژدم تیز
که چرا لاله اش به جفت گرفت(2).خسروی.
در آن خانه شد پهلوان از شگفت
بسی پیش یزدان نیایش گرفت.اسدی.
اگر به وی [ حسنک ] چیزی رسید که بدیشان [ یاران او ] رسیده بود، پس شگفت داشته نیاید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 190).
طاقت برسید و هم بگفتم
عشقت که ز خلق می نهفتم...
گر کشته شوم عجب مدارید
من خود ز حیات در شگفتم.سعدی.
- به شگفت آوردن؛ اعجاب. تعجیب. روع. ابهار. (یادداشت مؤلف). ازهاف. (منتهی الارب). تعجب در کسی ایجاد کردن. موجب تعجب کسی شدن.
- به شگفت آورنده؛ رائع. (یادداشت مؤلف). ایجادکنندهء تعجب.
- در شگفت افتادن؛ حیران شدن. دچار شگفتی و تعجب گشتن : از مشاهدت این حال در شگفتی عظیم افتادم. (کلیله و دمنه).
- شگفت نمودن؛ تعجب کردن. دچار شگفتی و حیرت شدن : کسری و حاضران شگفتی نمودند عظیم. (کلیله و دمنه).
- نشگفت؛ جای عجب نیست. جای شگفت نیست. شگفتی ندارد :
نا نوردیم و خوار وین نشگفت
که بن خار نیست ورد نورد.کسائی.
به رخ بر همی جوشد آن زلف نشگفت
ازیرا که عنبر بجوشد بر آذر.فرخی.
کسی که نام و بزرگی طلب کند نشگفت
که کوه زر به بر چشم او نماید کاه.فرخی.
نشگفت ار ز فر دولت تو
روید از شوره پیش تو شمشاد.فرخی.
مر مرا همچو خویشتن نشگفت
گر نگونسار و غُمر پندارند.ناصرخسرو.
یک دو بینی همی و این نشگفت
یک دو بیند همی به چشم احول.
مسعودسعد.
نکنی آنچه گویی و نشگفت
کآنچه گویند شاعران نکنند.مسعودسعد.
نه شگفت که چون نمک بر آتش
لب را مدد از فغان ببینم.خاقانی.
نشگفت اگر مسیح درآید ز آسمان
آرد طواف کعبه و گردد مجاورش.خاقانی.
نشگفت اگر ز هوش شود موسی آن زمان
کایزد به طور نور تجلی برافکند.خاقانی.
نشگفت اگر چو آهوی چین مشک بردهم
چون سر بخورد سنبل و بهمن درآورم.
خاقانی.
|| (ص) عجیب و غریب. عجب. اِمر. اَفد. غرو. افکوهه. عجایب. (یادداشت مؤلف). عجیب. (برهان) (منتهی الارب). عجب. (منتهی الارب) (دهار) (فرهنگ اوبهی) :
هر آن کریم که فرزند او بلاده بود
شگفت باشد اگر از گناه ساده بود.رودکی.
شگفت نیست اگر کیغ چشم من سرخ است
بلی چو سرخ بود اشک سرخ باشد کیغ.
بوشعیب.
چنین دید هرگز که دید این شگفت
دژم گشت وز پور کینه گرفت.دقیقی.
جادوییها کند شگفت و عجب
هست و استاش زند و استانیست.خسروی.
شهنشاه ایران چو دید این شگفت
خراج و گزیت از جهان برگرفت.فردوسی.
همی هر کسی گفت اینت شگفت
کزین هر کس اندازه باید گرفت.فردوسی.
به ره بر بدید و سبک برگرفت
کنون بشنو این داستان شگفت.فردوسی.
ز پرویز چون داستانی شگفت
ز من بشنوی یاد باید گرفت.فردوسی.
بگویم همین داستان شگفت
کز آن مرد دانا شگفتی گرفت.فردوسی.
سکندر سبک پرسش اندرگرفت
که ایدر چه بینیم چیزی شگفت.فردوسی.
هم از جوانی معروف شد به نام نکو
شگفت باشد نام نکو ز مرد جوان.فرخی.
ترا دیده ام قادر و پارسا بس
شگفت است با قادری پارسایی.فرخی.
شگفت نیست گر از مدح او بزرگ شدم
که از مدیح محمد بزرگ شد حسان.فرخی.
بجز عمود گران نیست روز و شب خورشش
شگفت نیست از او گر شکمش کاواک است.
لبیبی.
این باب پیش گیرم و باز پس شوم و کارهای سخت شگفت برانم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 362).
شگفتهای جهان را پدید نیست کران
هر آن شگفت که بینی بود شگفت تر آن.
قطران.
به گرد سپهدار مهراج گفت
که این چشمه دارد شگفتی نهفت.اسدی.
دعوی همی کند که نبی را خلیفتم
در خلق این شگفت حدیثی است بوالعجب.
ناصرخسرو.
هست شگفت اینکه همی ناصبی
سیر نخواهد شدن از کافری.ناصرخسرو.
به نزد مردم بیمار ناخوش است شکر
شگفت نیست که ما نزد تو ز کفاریم.
ناصرخسرو.
شگفت نیست که از رای عدل گستر تو
شوند ساخته چون دو برادر آتش و آب.
مسعودسعد.
جواب تلخ شگفت است از آن لب شیرین.
امیرمعزی.
شگفت نیست به جان رغبت و ز مرگ حذر
که مرگ ناخوش و تلخ است و جان خوش و شیرین.
امیرمعزی.
پس چو واو از میان آوه برفت
ماند آه مجرد اینت شگفت.سنایی.
گر لطف تو خرید مرا بس شگفت نیست
کاهل بصر خرند به سیم و زر آینه.خاقانی.
آدم چو غصه کرد ز دیوی شگفت نیست
گر تو شهاب غصهء دیو لعین خوری.خاقانی.
چنان گفتم از هرچه دیدم شگفت
که دل راه باور شدن برگرفت.
نظامی (از آنندراج).
ما سایه و تو خورشید آری شگفت نبود
خورشید سایه ای را گر در نظر نیارد.عطار.
چون گذشت از سر جهانی را گرفت
گر جهان ویران کند نبود شگفت.مولوی.
بخندید انگشت بر لب گرفت
کزو هرچه آید نباشد شگفت.
سعدی (از آنندراج).
از آن چنان پدر آری چنین پسر زاید
ز آفتاب نتیجه شگفت نیست ضیا.؟
- ای شگفت؛ یا للعجب. عجبا. شگفتا. ای عجب. چه بسیار عجیب. (یادداشت مؤلف) :
آب گلفهشنگ گشته از فسردن ای شگفت!
همچنان چون شیشهء سیمین نگون آویخته.
فرالاوی.
پیری مرا به زرگری افکند ای شگفت!
بی گاه دود زردم همواره سرف سرف.
کسایی.
سپهبد برانگیخت اسب ای شگفت!
به نوک سنان زآن سری برگرفت.فردوسی.
بزد دست و ریش شهنشه گرفت
به خواری کشیدش به خاک ای شگفت!
فردوسی.
ببوسید رستهم تخت ای شگفت!
جهان آفرین را ستایش گرفت.فردوسی.
تن شاه از آن آسیا برگرفت
همان آسیابان ببین ای شگفت!فردوسی.
شه از آنکه عالم گرفت ای شگفت!
من آنرا گرفتم که عالم گرفت.نظامی.
کسی را نصیحت مگو ای شگفت!
که دانی که در وی نخواهد گرفت.سعدی.
|| طرفه. فری. (یادداشت مؤلف). نوظهور. اعجوبه. (منتهی الارب) :
مباش غمگین یک لفظ یاد گیر لطیف
شگفت گونه لکن قوی و با بنیاد.کسایی.
بمان تا بدین گنگبار از شگفت
چه بینیم کآن یاد باید گرفت.اسدی.
شگفت خداوند چرخ بلند
به گیتی که داند شمردن که چند.اسدی.
به گرشاسب ملاح گفت ای شگفت
ز روم آمد آرامش اینجا گرفت.اسدی.
- شگفت کاری؛ کارهای طرفه و عجیب انجام دادن :
چون دید شه آن شگفت کاری
کز مردمی است رستگاری.نظامی.
|| (اِ) معجزه. اعجاز. (ترجمهء دیاتسارون ص 88) (یادداشت مؤلف). معجز : این است اول شگفت که عیسی کرد در قاطنهء جلیل. (ترجمهء دیاتسارون ص46). || (اِمص) آشفتگی. (ناظم الاطباء).
(1) - در آنندراج گاف کلمه به هر سه حرکت ضبط است و فردوسی در بیتی آن را با «بگفت» قافیه کرده (رجوع به مادهء شگفت آمدن شود) و سعدی نیز با بگفتم و نخفتم. در پهلوی هم گاف با ضمه یا واو آمده، ولی فرهنگها به کسر گاف ضبط کرده اند چنانکه در تداول عامه نیز چنین است.
(2) - ن ل: که مرا لاله اش نخفت ...

شگفت آمدن.

(1) [شِ گِ / گُ مَ دَ] (مص مرکب) عجیب آمدن. عجیب و غریب نمودن. شگفت انگیز بنظر رسیدن. تعجب آور دیدن. (یادداشت مؤلف). عارض شدن حالت شگفتی بر کسی. تعجب عارض شدن بر کسی :
سپهبد به گفتار او بنگرید
شگفت آمدش کاین سخنها شنید.فردوسی.
بسی چیز دیگر نهانی بگفت
وز این آگهی آمد او را شگفت.فردوسی.
شگفت آمدش گفت خاقان چین
ترا کرد از این پادشاهی گزین.فردوسی.
دلت را همی گر شگفت آید این
به چشم خرد خویشتن را ببین.اسدی.
چون به اوج هوا رسیدند مردمان را از ایشان شگفت آمد. (کلیله و دمنه). قاضی را از این سخن شگفت آمد. (کلیله و دمنه).
شگفت آید مرا گر یار من نیست
دلم چون برد اگر دلدار من نیست.
نظامی.
شگفت آمدم کو قوی حال بود
خداوند جاه و زر و مال بود.سعدی.
تبسم کنان دست بر لب گرفت
کزو هرچه دیدی نیاید شگفت(2).سعدی.
شگفت آمد از بختم که این دولت از کجا.
(گلستان).
(1) - از نوع فعلهایی است که از یک مصدر و کلمه ای که مفهوم انفعالی دارد ترکیب میشوند و گاه به صورت: شگفتم می آید، شگفتت می آید، شگفتش می آید (مانند: خوشم می آید یا خنده اش گرفت) صرف میشوند و گاه به صورت: شگفت آیدم یا شگفت آید مرا، و این افعال از لحاظ نحوی (گرفتن فاعل و مفعول) با فعلهای دیگر مغایرند و دربارهء ضمیر آنها اختلاف نظر است. (یادداشت پروین گنابادی).(2) - در این شاهد شگفت آمدن به صورت فعلهای معمولی صرف شده است.

شگفت آور.

[شِ گِ وَ] (نف مرکب)تعجب آور. شگفت انگیز. (یادداشت مؤلف). طِمّ. (منتهی الارب): ذیمری؛ مرد زیرک تیز خاطر شگفت آور. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شگفتانیدن.

[شِ گُ / گِ دَ] (مص) شگفتن کنانیدن. (ناظم الاطباء). به شگفتن داشتن.

شگفت انگیز.

[شِ گِ اَ] (نف مرکب)شگفت انگیزنده. تعجب آور. شگفت آور. (یادداشت مؤلف) : غیرطبیعی و شگفت انگیز بنظر می آمد. (سایه روشن صادق هدایت ص12). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شگفت جاموش.

[شِ گِ] (اِخ) دهی است از بخش ایذهء شهرستان اهواز. سکنهء آن 112 تن. آب آن از چاه. محصول عمده غلات. صنایع دستی زنان آنجا کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شگفت داشتن.

[شِ گِ تَ] (مص مرکب) تعجب و حیرت داشتن. (آنندراج). ازهاف. (منتهی الارب). تعجب. (دهار). غرو. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). عجب. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). تعجب کردن. عجب داشتن :
مدارید کردار زو بس شگفت
که روشن دلش زنگ آهن گرفت.فردوسی.
دام را چه نفع و چه ضر از گرفت
زین گرفت بیهده ش دارم شگفت.مولوی.
تبسم کنان دست بر لب گرفت
که سعدی مدار آنچه دیدی شگفت.
سعدی (از آنندراج).
خردمند را که در زمرهء اجلاف سخن ببندد شگفت مدار که آواز بربط از غلبهء دهل برنیاید. (گلستان).

شگفت سلمان.

[شِ گِ سَ] (اِخ) دهی از بخش ایذهء شهرستان اهواز. سکنهء آن 130 تن. محصول عمده غلات. آب آن از چاه و قنات. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شگفتک.

[شِ گَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان برادوست بخش صومای شهرستان ارومیه. سکنهء آن 124 تن. آب آن از چشمه. محصول عمدهء آنجا غلات و توتون. صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شگفت گاو.

[شِ گِ] (اِخ) دهی است از بخش ایذهء شهرستان اهواز. سکنهء آن 160 تن. محصول عمدهء آنجا غلات. صنایع دستی زنان گیوه بافی و آب آنجا از چشمه و قنات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شگفتگی.

[شِ گُ تَ / تِ] (حامص)شکفتگی و حالت شکفتن غنچه و واشدن لبها هنگام تبسم. (ناظم الاطباء). صورتی از شکفتگی. || ناز و شادمانی و افتخار کردن. (از یادداشت مؤلف): فتحة؛ شگفتگی و نازش مردم به چیزی که دارد از ملک و از ادب و از علم و هنر و بدان ید طولی نماید. (منتهی الارب). رجوع به شکفتگی شود.

شگفت ماندن.

[شِ گِ / گُ دَ] (مص مرکب) تعجب کردن. حیران ماندن. در شگفت ماندن. متعجب شدن. سخت دچار شگفتی گشتن. (یادداشت مؤلف) :
بگفت این و خود ساز دیگر گرفت
نگه کن کنون تا بمانی شگفت.فردوسی.
یکی را ز بن دور کرده دو کفت
از آن خستگان ماند نعمان شگفت.
فردوسی.
بماند اندر او جهن جنگی شگفت
کلاه بزرگی ز سر برگرفت.فردوسی.
به آوردگه رفت و نیزه گرفت
همی مانده از گفت مادر شگفت.فردوسی.
ز همت هنر تو شگفت ماندستم
که ایمنی تو برو و بر آسمان نشوی.
منوچهری.
بونصر از آن شگفت ماند و گفت تمام مردیست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 379). بزرگان روم و ایران همه پیش شاه بودند و در صورت نیکوی اوی شگفت ماندند. (اسکندرنامهء نسخهء نفیسی). نهال او را دید درخت شده و آن خوشه ها از او آویخته شگفت بماند. (نوروزنامه).
- به شگفت ماندن؛ در تعجب ماندن. غرق حیرت و تعجب گشتن : این خبر به حجاج بردند به شگفت بماند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 189).
- در شگفت یا اندر شگفت ماندن؛ در حیرت و تعجب ماندن. متعجب شدن :
ز گفتار او ماند اندر شگفت
زمین را ببوسید و پوزش گرفت.فردوسی.
بدو ماند شاه جهان در شگفت
وز آن کودک اندیشه ها برگرفت.فردوسی.
از آن تاجور ماند اندر شگفت
سخن هرچه بشنید در دل گرفت.فردوسی.
بدو مانده بر خسرو اندر شگفت
چنان برز و بالا و بازو و کفت.فردوسی.
- شگفت (در شگفت) فروماندن؛ متعجب ماندن. از تعجب فروماندن :
فروماند از کار رستم شگفت
همی راند و اندیشه اندرگرفت.فردوسی.
چو هومان ورا دید با یال و کفت
فروماند یکبار از او در شگفت.فردوسی.
- مانده اندر شگفت (در شگفت)؛ مبهوت و حیران مانده :
ای پرغونه باژگونه جهان
مانده من از تو به شگفت اندرا.رودکی.
فراوان سخنها از ایدر بگفت
فرستاده مانده از او در شگفت.فردوسی.
وز آن روی راه بیابان گرفت
همه کشورش مانده اندر شگفت.فردوسی.

شگفتن.

[شِ گِ تَ] (مص) صبر و تحمل داشتن. صبر کردن. (ناظم الاطباء). شکیبایی داشتن :
همچو آتش گرم شد در کار او
یک نفس نشگفت از دیدار او.عطار.
گویند شخصی از عرب کنیزکی داشت و هیچ از او نمی شگفت. (فتوت نامه). || حیران شدن. || متعجب بودن. (ناظم الاطباء). تعجب نمودن. (آنندراج) :
شگفتم من از کار دیو نژند
که هرگز نخواهد به من جز گزند.فردوسی.

شگفتن.

[شِ گُ تَ] (مص) واشدن. شکفتن. || شکوفه شدن. (ناظم الاطباء). خندیدن گل. واشدن غنچهء گل و خندان شدن. (آنندراج). || خندان و متبسم گشتن. شکفتن. (یادداشت مؤلف). || دمیدن. (ناظم الاطباء). || به مجاز، جوش زدن. (آنندراج). در تمام معانی رجوع به شکفتن شود.

شگفته.

[شِ گُ تَ / تِ] (ن مف) شکفته. واشده. شکفته. رجوع به شکفته شود. || دمیده شده. (ناظم الاطباء). || خندان. متبسم. (یادداشت مؤلف).
- جبین شگفته؛ جبین شکفته. خندان روی. متبسم :
خلق از عارض تو ممنونند
که ظهوری جبین شگفتهء اوست.
ظهوری (از آنندراج).
و رجوع به شکفته شود.

شگفته خاطر.

[شِ گُ تَ / تِ طِ] (ص مرکب) شکفته خاطر. خوشحال. (ناظم الاطباء). رجوع به شکفته خاطر شود.

شگفته رو.

[شِ گُ تَ / تِ] (ص مرکب)گشاده رو و خندان. (ناظم الاطباء). شکفته رو. رجوع به شکفته رو شود.

شگفتی.

[شِ گِ] (حامص، اِ) تعجب. (ناظم الاطباء). شگفت. (آنندراج). استعجاب. (یادداشت مؤلف) :
شگفتی در آن بود کاسب سیاه
نمی داشت خود را از آتش نگاه.فردوسی.
ببردند هم در زمان نزد شاه
بدو کرد شاه از شگفتی نگاه.فردوسی.
- از شگفتی ماندن؛ در حیرت و تعجب ماندن :
چنان از شگفتی بر او بر بماند
بسی آفرینها بر او بر بخواند.فردوسی.
- اندر (در) شگفتی ماندن؛ در تعجب ماندن. حیران ماندن. حیرت زده شدن :
ز گفتار او در شگفتی بماند
برو بر جهان آفرین را بخواند.فردوسی.
چو قیدافه آن نامه را بربخواند
ز گفتار او در شگفتی بماند.فردوسی.
فرستاده اندر شگفتی بماند
فراوان بدو نام یزدان بخواند.فردوسی.
چو شاه جهان نامه ها را بخواند
ز گفتارشان در شگفتی بماند.فردوسی.
از آن نامه اندر شگفتی بماند
فرستاد و ایرانیان را بخواند.فردوسی.
- پرشگفتی؛ سخت شگفت انگیز. پر از چیزهای شگفت آور و عجیب و غریب :
جهان پرشگفتی(1) است چون بنگری
ندارد کسی آلت داوری.فردوسی.
- شگفتی آمدن؛ تعجب دست دادن. شگفت آوردن :
چه باشد گر تو یار نو گرفتی
نیاید مر مرا زین بس شگفتی.
(ویس و رامین).
- شگفتی داشتن؛ تعجب داشتن. تعجب کردن :
بگفت ار پلنگم زبون است و مار
وگر پیل و کرکس، شگفتی مدار.(بوستان).
- شگفتی گرفتن؛ دچار شگفتی شدن :
بگویم همین داستان شگفت
کنون مرد دانا شگفتی گرفت.فردوسی.
- شگفتی نماینده؛ تعجب آور. تعجب نما. نشان دهندهء شگفتی :
پدید آمد این گنبد تیزرو
شگفتی نمایندهء نو به نو.فردوسی.
- شگفتی نمودن؛ تعجب نمودن. حیرت کردن. (یادداشت مؤلف). تفکه. استعجاب. (تاج المصادر بیهقی). اعجاب. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). استعجاب. (یادداشت مؤلف) (المصادر زوزنی) : کسری و حاضران شگفتی نمودند عظیم. (کلیله و دمنه).
- || چیزها یا امور شگفت انگیز نشان دادن :
زمین را بلندی نبد جایگاه
یکی مرکزی تیره بود و سیاه
ستاره به سر بر شگفتی نمود
به خاک اندرون روشنایی فزود.فردوسی.
بفرمود پس تا شگفتی بسی
نمودند گرشاسب را هر کسی.اسدی.
|| هر چیز حیرت انگیز. (ناظم الاطباء). اعجوبه. (یادداشت مؤلف). مایهء حیرت :
برفت آفتاب از جهان ناپدید
چه داند کسی کآن شگفتی ندید.دقیقی.
دمادم به ده شب پس یکدگر
همی خواب دید این شگفتی نگر.فردوسی.
فراوان شگفتی رسیدم بسر
ندیدم جهان را مگر بر گذر.فردوسی.
به گودرز پس گفت گیو ای پدر
چه آمد مرا از شگفتی به سر.فردوسی.
که چونین شگفتی نبیند کسی
وگر در زمانه بماند بسی.فردوسی.
چو بوسید شد در زمان ناپدید
کس اندر جهان این شگفتی ندید.فردوسی.
ز کارنامهء تو آرم این شگفتیها
بلی ز دریا آرند لؤلؤ شهوار.
اسکافی (از تاریخ بیهقی ص281).
شگفتی بس است این چنین گونه گون
که آن کس جز ایزد نداند که چون.اسدی.
گواهی دهم کین شگفتی درست
هم از فر ایران شه و بخت تست.اسدی.
اگر شگفتیها بایدت بپوی زمین
وگر عجایبها بایدت بجوی جهان.
قطران تبریزی.
شگفتی نگه کن به کار جهان
و زو گیر بر کار خویش اعتبار.ناصرخسرو.
غایت موی من سپید بود
زین شگفتی همی شوم دلتنگ.ناصرخسرو.
بپرسید از نشان و کوه و دشتش
شگفتیها که بود از سرگذشتش.نظامی.
|| (ص) عجیب. نادر و حیرت انگیز. (ناظم الاطباء). عجیب. عجب. (یادداشت مؤلف). تعجب آور :
نباشد زین زمانه بس شگفتی
اگر بر ما ببارد آذرخشا.رودکی.
همی گفت هر کس که این پهلوان
شگفتی دلیری است به از گوان.فردوسی.
بدو گفت کز بچهء اژدها
شگفتی نباشد چنین کارها.فردوسی.
شگفتی تر از کار من در جهان
نبیند کسی آشکار و نهان.فردوسی.
گر چو تو شیعت ایشان نبوم من، نیست
بس شگفتی که نه من امت ایشانم.
ناصرخسرو.
سر او پای و پای او سر شد
وین شگفتی که او گهر باشد.مسعودسعد.
شب از ماه بربست پیرایه ای
شگفتی بود نور در سایه ای.
نظامی (از آنندراج).
- شگفتی فروماندن؛ حیران شدن. در حیرت و بهت فروماندن. غرق حیرت و بهت گشتن :
بزرگان همه آفرین خواندند
شگفتی ز فرش فروماندند.فردوسی.
شگفتی فروماند سرو یمن
همیدون دلیران آن انجمن.فردوسی.
- شگفتی فرومانده؛ غرق حیرت و تعجب شده. مات و مبهوت مانده :
همه پهلوانان ایران سپاه
شگفتی فرومانده از کار شاه.فردوسی.
- شگفتی ماندن؛ شگفت ماندن. حیران ماندن. حیرت زده شدن :
شگفتی در او ماند جمشید کی
بسی آفرین کرد بر نیک پی.فردوسی.
سپهبد شگفتی بماند اندر او
بدو گفت کای ماه پیکارجو.فردوسی.
شگفتی ماند از آن نیرنگ سازی
گذشت اندیشهء کارش ز بازی.نظامی.
ملک زآن ماده شیران شکاری
شگفتی مانده در چابک سواری.نظامی.
|| طرفه. نوظهور. بدیع. چیز بدیع و نو :
در آرزوی آنکه بینی شگفتیی
بر منظری نشسته و چشمت به پنجره.
ناصرخسرو.
چو سالش پنج شد در هر شگفتی
تماشا کردی و عبرت گرفتی.نظامی.
بسی گشتیم در خرگاه شش طاق
شگفتی ها بسی دیدم در آفاق.نظامی.
|| (ق) بطور عجیب. (ناظم الاطباء). || (صوت) تعجب. عجب. (آنندراج). عجب! تعجب! مایهء شگفتی است! جای تعجب است! (یادداشت مؤلف).
- ای شگفتی؛ ای شگفت! شگفتا! عجبا! :
جهان ای شگفتی! به مردم نکوست
چو بینی همه درد مردم از اوست.اسدی.
(1) - ن ل: پرشگفت، و در این صورت شاهد این مورد نیست.

شگفتی.

[] (اِخ)(1)نام ستاره ای است بر گردن قیطس که از قدر دویم بنوبت تا قدر هشتم شود و نیز رنگ از زرد به سرخ گرداند. (یادداشت مؤلف).
(1) - Mira citi.

شگفتی.

[شِ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان سکمن آباد بخش حومهء شهرستان خوی. سکنهء آن 138 تن. آب آن از آقچای و چشمه. محصول عمدهء آنجا غلات و حبوب. صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راه آنجا اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شگفتیدن.

[شِ گِ دَ] (مص) متعجب شدن. (از ناظم الاطباء) (آنندراج). تعجب نمودن. حیران گشتن :
چو افراسیابش به هامون بدید
شگفتید از آن کودک نورسید(1).فردوسی.
ز خفتان رومی و ساز نبرد
شگفتید از آن کودک شیرخورد.فردوسی.
|| متعجب بودن. || آشفته شدن. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: نارسید= نوپدید.

شگفه.

[شِ گُ فَ / فِ] (اِ) شکوفه. (ناظم الاطباء). مخفف شگوفه. صورتی از شکوفه. رجوع به شکوفه شود.

شگفیدن.

[شِ گُ دَ] (مص) شکفیدن. شکفتن. واشدن غنچه. (ناظم الاطباء) :
اگر سیر گشتم همی بشگفید
به اقبال من نرگس از تخم سیر.
ناصرخسرو.
رجوع به شکفیدن شود.

شگفیدن.

[شِ گِ دَ] (مص) آشفته شدن. (ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف شگفتیدن است. رجوع به شگفتیدن شود.

شگل.

[شَ گَ / شَ گُ] (اِ) طابع. مهر خرمن از مادهء سیگلیوم(1). (یادداشت مؤلف). دَج. رجوع به دج شود.
(1) - Sigellium.

شگل.

[شِ گِ] (اِ) چداری کوچک که دو دست اسب و استر را بدان محکم بندند. (برهان). بخو. شکال. رجوع به شکال شود. || ریسمانی که بر پای گنجشگ بندند. (ناظم الاطباء) (برهان).

شگن.

[شُ گُ] (اِ) شگون. فال نیک. (ناظم الاطباء). مخفف شگون است که به فال نیک برداشتن و به میمنت دانستن چیزها باشد، مانند: پرواز مرغان و حرکات و سکنات آدمیان، وحوش و امثال ایشان. (از برهان) (از غیاث). و این مفرس سُگن باشد مرکب از لفظ «سو» که به هندی نیک است و «گن» به معنی اثر. (از آنندراج). فال نیک باشد و آن را مروا گویند. (فرهنگ جهانگیری).
- شگن گرفتن؛ فال نیک و شگون گرفتن. (فرهنگ جهانگیری) :
ماه و زهره خیره بین از حسنشان
مشتری از رویشان گیرد شگن.
مولوی (از جهانگیری).
رجوع به شگون شود.

شگنان.

[شِ] (اِخ) نام قریه ای به حوالی بلخ. (یادداشت مؤلف). رجوع به شکنان شود.

شگنی.

[شُ گُ] (ص نسبی) شگونیا. غیب گو. (ناظم الاطباء). رجوع به شگونیا و مترادفات کلمه شود.

شگوار.

[شُ] (ص مرکب) حزین. اندوهگین. ماتمزده. (ناظم الاطباء).

شگوفتن.

[شِ تَ] (مص) تعجب نمودن. || شکفتن. || گشادن و منبسط شدن. (ناظم الاطباء). || گشاده شدن. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || واشدن گل. || غنچه کردن. || تر و تازه شدن. (ناظم الاطباء).

شگوفنده.

[شِ فَ دَ / دِ] (نف) شکوفنده. شکافنده. || رخنه کننده. (آنندراج). رجوع به شکوفنده و شکوخنده شود.

شگوفه.

[شِ فَ / فِ] (اِ) شکوفه. (ناظم الاطباء). گل درخت میوه. || مطلق غنچه و گل. (آنندراج). رجوع به شکوفه شود.
- شگوفه رنگ؛ کنایه از سفید است. (آنندراج) :
شگوفه رنگ شد مویت چو سرو آن به که برنایی
به رعنایی که بر پیران نزیبد کسوت زیبا.
جمال الدین سلمان (از آنندراج).
- شگوفهء سر کودک؛ بیماری که موی سر و موی مژه را می ریزاند. (ناظم الاطباء).
- شگوفه کردن؛ شکوفه کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به مادهء شکوفه کردن شود.
|| به معنی قی نیز آمده. (آنندراج). شکوفه. اشکوفه. رجوع به شکوفه شود.

شگوله.

[شُ لَ / لِ] (اِ) گردکانی که پوست آن کلفت باشد و به دشواری شکافته شود. (ناظم الاطباء).

شگون.

[شُ] (اِ) فال نیک. تفأل خیر. فال میمون و مبارک. (ناظم الاطباء) (از برهان). طیره. آغال. اغور. (یادداشت مؤلف). تفأل گرفتن به آواز و پرواز و جز آن و به صورت شگن هم آمده و این مشترک است در هندی و با لفظ نهادن و گرفتن و کردن مستعمل. (آنندراج) :
صباح هفته اگر جام لاله گون باشد
تمام هفته به عیش و طرب شگون باشد.
(از فرهنگ جهانگیری).
- شگون بد؛ تطیر. طیره. تشأم. (از یادداشت مؤلف).
- شگون بد یا خوب زدن؛ فال بد یا خوب زدن. (یادداشت مؤلف).
- شگون زدن؛ فال زدن. (یادداشت مؤلف).
- شگون کردن؛ به فال نیک داشتن :
یک نوبرم ز نخل مراد تو آرزوست
تلخی بگو که تا به قیامت شگون کنم.
باقر کاشی (از آنندراج).
آسیبی از خمار نیابد تمام عمر
هر کس که از کف تو ایاغی شگون کند.
علی خراسانی (از آنندراج).
- شگون گرفتن؛ فال گرفتن. تفأل کردن :
بگرفته ام شگون طپشی تازه در دل است
شاید که آب رفته بیاید به جوی ما.
واله هروی (از آنندراج).
- شگون گیر؛ آنکه به شگون کار کند. (آنندراج) :
درگذشتن نتواند نگه از کشتهء او
تا تسلی ندهد چشم شگون گیر مرا.
ظهوری (از آنندراج).
- شگون نهادن؛ فال گرفتن. تفأل :
فال زدم که از هوس کشته شوم به یک نفس
هم ز لب تو این سخن به که شگون نهد کسی.
بابافغانی (از آنندراج).
- بدشگونی کردن؛ فال بد زدن. تطیر. (یادداشت مؤلف).

شگونه.

[شَ نَ / نِ] (ص) واژگونه. سرنگون. منعکس. زیر و زبر و زیر و بالا. (ناظم الاطباء). شاید نگونه باشد. رجوع به نگونه، واژگونه و مترادفات دیگر کلمه شود.

شگونیا.

[شَ] (ص) فالگر. فالگیر. غیبگو. (ناظم الاطباء). رجوع به شگنی و مترادفات کلمه شود.

شگیفتن.

[شِ تَ] (مص) شکیفتن. (فرهنگ لغات ولف).صبر داشتن. تحمل داشتن. فارغ بودن. دل برداشتن. (یادداشت مؤلف). تحمل کردن. مصابرت ورزیدن. صبر کردن. شکیبایی داشتن : آسیه را فرعون به زنی کرد... و یکزمان از وی نشگیفتی. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). مادر موسی با موسی به سرای فرعون اندر همی بودند... تا چنان شد که یک ساعت از موسی نشگیفتی و... هرگز طعام نخوردی الا که موسی در کنار او بودی. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). آسیابان کودک را همی داشت ... و هر ماهی آن کودک را بیش خواستی و به هر مادری نشگیفتی. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
از او هیچ گشتاسب نشگیفتی
به می خوردن اندرش بفریفتی.فردوسی.
تو با تاج بر تخت نشگیفتی
خرد را بدین گونه بفریفتی.فردوسی.
رجوع به شکیفتن شود.

شل.

[شَل ل] (ع مص) راندن و دفع نمودن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). راندن شتران را و دفع نمودن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). راندن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || سبک دوختن جامه را. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). جامهء سبک دوختن. (المصادر زوزنی). || باریدن چشم اشک خود را و فروریختن آنرا. || تباه شدن دست کسی و خشکیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و کذا شلت یده (مجهو). و دربارهء کسی که خوب تیر اندازد و نیک نیزه زند، گویند: لا شل عشرک (ای اصابعک)؛ تباه مباد ده انگشت تو. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (ص) بمعنی دست و پای از کار افتاده استعمال میشود و کلمه در اصل به تشدید لام است که مصدر «شلت یده» از باب «علم» و بمعنی از کار افتادن دست و پای باشد و چنین دستی را شلاء و صاحب آنرا اشل گویند؛ ولی این استعمال در شعر فارسی نیز هست :
پای اقبال جهان سوی بداندیش تو لنگ
دست آسیب فلک سوی نکوخواه تو شل.
انوری.
برو شیر درنده باش ای دغل
مینداز خود را چو روباه شل.سعدی.
(از نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 6-7). رجوع به مادهء شل (مأخوذ از عربی) شود.

شل.

[شَ / شَل ل] (از ع، ص) کسی که با دست نمیتواند چیزی را بگیرد، مانند کسی که دست او افلیج شده و در اراده و اختیار وی نباشد. شیشله. (ناظم الاطباء). کسی که دست و پای او حرکت نتواند کرد. (غیاث). آنکه از پای لنگد. آنکه دست یا پای او تباه شده است. لنگ. اعرج. آنکه لنگد. چلاق اعم از پای یا دست. بجای اشل عربی و با بودن، شدن و کردن صرف شود و مصدر جعلی آن شلیدن است. (یادداشت مؤلف). اکسح. (منتهی الارب) :
همه کر و همه کور و همه شل و همه گول.
قریع احول (از فرهنگ اسدی).
به یک پای لنگ و به یک دست شل
به یک چشم کور و به یک چشم کاژ.
معروفی.
مدار دست گزافه به پیش این سفله
که دست بازنیابی مگر شکسته و شل.
ناصرخسرو.
پای دور فلک و دست قضا
لنگ در تربیت خصمت و شل.انوری.
چون که دارد از خریداریش ننگ
خود کند بیمار و شل و کور و لنگ.مولوی.
|| صفتی است برای دست یا پای شل. (یادداشت مؤلف). دست و پای از کار مانده. (ناظم الاطباء). دست و پای افلیج زده. (آنندراج). به تازی دست و پای از کار رفته و از حرکت افتاده را گویند. (فرهنگ جهانگیری).
- شل دست؛ فالج در دستها. (ناظم الاطباء). اَشَلّ. (تاج المصادر بیهقی).
- شل شلی؛ صفت پایی که لنگد. شلان شلان. لنگان لنگان. (از فرهنگ لغات عامیانه). رجوع به ترکیب شلان شلان در ذیل شلان شود.
- شل و پت؛ شل و پل. (فرهنگ لغات عامیانه). رجوع به ترکیب شل و پل کردن شود.
- شل و پل کردن؛ کسی را به ضرب کتک ناقص کردن. بسختی کسی را کتک زدن و او را ناقص و ناکار کردن و مصدوم کردن. ظاهراً لفظ پل (به فتح اول) از توابع شل و به همین معنی است. البته بدیهی است که گوینده هرگز از این لفظ ارادهء معنی مصدوم ساختن و مضروب کردن پا را نمی کند و آنرا به معنی مطلق کتک زدن و تنبیه و مجازات بدنی شدید استعمال میکند. (فرهنگ لغات عامیانه).

شل.

[شَ] (اِ) پوست نازک رنگینی که در میان درز کفش و یراق زین اسب و جز آن از برای خوش آیندگی بدوزند و بعضی از یراق اسب را نیز به آن دوزند. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از برهان). پوستی را نازک کرده ملون به الوان مختلف کنند و بر رویهای کفش و موزه زنند تا خوش نماید. (از انجمن آرا) (از آنندراج). || ران آدمی و سایر حیوانات. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از برهان).

شل.

[شِ] (اِ) نیزهء کوچک که گاه دو پره و سه پره سازند و یک دستهء آنرا که عبارت از پنج یا ده عدد باشد بر دست گیرند و یک یک به جانب دشمن اندازند. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (از فرهنگ جهانگیری) (از برهان). نیزهء کوچک. (غیاث). یکی از اسلحهء هندیان است. (فرهنگ خطی) :
به گونهء شل افغانیان دو پره و تیز
چو دسته بسته بهم تیرهای بی سوفار.فرخی.
پیش گیر اندر طلب راه درازآهنگ را
گو شل اندر دل فکن صبر زبان کوتاه را.
فرخی.
پسرش بر پیلی بود بربودند و تیر و شل و تبر و شمشیر در وی نهادند. (تاریخ بیهقی).
شل و خشت چون پود و چون تار بود
چکاچاک برخاست از ترک و خود.اسدی.
شل و ناوک و تیغ در مغفرش
فزون ز انبه موی بد بر سرش.اسدی.
ز خشت و شل و ناوک سرکشان
ز بر چرخ گفتی شد آتش فشان.اسدی.
به پیکار زر دادهء شیردل
برون تاخت در کف ز پولاد شل.اسدی.
شده گرد چون چرخی(1) و خشت و شل
ستاره شده برج او مغز و دل.اسدی.
شل و خشت پرواز شاهین گرفت
ز باران و خون کوه و در هین گرفت.اسدی.
با تو تا لقمه دید جان و دل است
چون شدت لقمه تیر و تیغ و شل است.
سنایی.
حربه و شل در بر بهرام خربط سوز نه
زخمه و مل در کف ناهید بربط ساز ده.
سنایی.
بر فلک بهر مکافات عدوش
زخمهء زهره شل کیوان است.انوری.
از صندوق شل و بهله در هوای رزمگاه پرواز دادند. (تاج المآثر).
سوسن زبان گشوده گلبن سپر فکنده
در چشم غنچه پیکان مانند اختهء شل.
کمال الدین اسماعیل.
شل و رمح دلیران بند در فیلان بدان ماند
که چرخ هشتمین را برجها یک یک عیان ماند.
واله هروی (از آنندراج).
- شل هندی؛ نیزهء کوچک که گاه دو پره و سه پره ساخته باشند. (یادداشت مؤلف) :
نکند کار تیر آیازی
شل هندی و نیزهء تازی.ابوالفرج رونی.
نیلوفر و سوسن دمد از باغ حسودت
لیک آن شل هندی دهد این حربهء دیلم.
مختاری.
|| تیر. || نیزهء بلند ماهیگیری. || (اِ)(2) میوهء گرد مانند بهی که طعمش با تلخی آمیخته است و از آن مربا سازند. (ناظم الاطباء). میوه که به هندی بیل گویند. (غیاث). میوه ای است مانند بهی و به طعم تیز و تلخ و به هندی بیل خوانند. (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ جهانگیری) (از برهان). سفرجل هندی. بهی هندو، و بعضی گفته اند حبة الخضر است. (یادداشت مؤلف). در هندوستان سفرجل هندی خوانند و آن ثمر مدور بود مانند زردآلو و قوت وی مانند زنجبیل بود تیز و قابض و طبیعت وی گرم بود، چون با عسل به ناشتا بخورند معده را پاک گرداند و قوت اعضا بدهد و مقدار مستعمل آن یک درم بود. گویند به شش مضر بود و مصلح وی عسل بود. (از اختیارات بدیعی). داروی هندی است عصب را مفید است. (نزهة القلوب). و رجوع به تذکرهء صیدنهء ابوریحان بیرونی و تحفهء حکیم مؤمن شود.
(1) - یعنی گرد باشد مانند آسمانی. (یادداشت مؤلف).
(2) - در برهان و ناظم الاطباء به ضم شین نیز آمده است.

شل.

[شُ] (ص) نرم. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). مقابل محکم. مقابل سفت. هر چیز سست و نرم. (آنندراج) (از انجمن آرا) (غیاث) (از برهان). که سختی و صلابت ندارد، چنانکه گل و موم و جز آن :
نیست عالی سندی بهر فضیلت امروز
غیر دستار بزرگ و کمر شل بستن.
نعمت خان علی (از آنندراج).
-امثال: از شل یکی درمی آید از سفت دو تا. (امثال و حکم دهخدا).
- سر کیسه را شل کردن؛ بازکردن سر کیسهء پول و آن کنایه از ولخرجی کردن است. خرج زیاد کردن. زیاده روی کردن در خرج. (یادداشت مؤلف).
- شل آمدن در کاری؛ کوتاه آمدن در آن کار. عدم پافشاری در آن. (یادداشت مؤلف). در کاری کوتاه آمدن و دنبال آنرا قرص و محکم نگرفتن یا از تعقیب آن دست برداشتن. (فرهنگ لغات عامیانه).
- شل دادن؛ سختگیری نکردن. شل گرفتن. جدی تعقیب نکردن کاری را موقتاً: اگر من شل داده بودم فلان کار را میکردند. (یادداشت مؤلف).
- || سست کردن، چنانکه عنان اسب را. (یادداشت مؤلف).
- شل کن سفت کن درآوردن؛ در اصطلاح عوام، دست به کاری زدن و سپس دست کشیدن از آن. (فرهنگ فارسی معین).
- || قبول امری و سپس رد آن. (فرهنگ فارسی معین).
- شل و سفت کردن بندی یا تنگی را؛ سست و سفت بستن آن. (یادداشت مؤلف). گاه محکم و زمانی سست کردن آن.
- شل و شلاته؛ جامه ای که چشمه های آن گشاده تر و از آن رو جامهء بی دوام باشد: ثوب صفیق؛ [ جامه ای ] که تار و پود آن فاصلهء بسیار و نامطلوب دارد. (یادداشت مؤلف).
- شل و شیویل؛ شل مشلی. (فرهنگ لغات عامیانه). رجوع به مادهء شل مشلی شود.
- || گاه بمعنی صفت برای چیزهایی نظیر لباس زیر و رو یا کمربند و نظایر آن استعمال میکنند. (فرهنگ لغات عامیانه).
|| در عوام، تنک. آبناک. رقیق. روان. با آب بسیار. مایع. آبکی. گشاده. مقابل سفت. با آب کم. مقابل زفت و سفت و ستبر و غلیظ. (یادداشت مؤلف). || وارفته. سست. ضعیف. ناتوان. (ناظم الاطباء). صفتی است برای اشخاص لخت و تنبل و کسانی که از چابکی و فرزی بهره ای ندارند یا قرص و محکم حرف نمیزنند یا در کارها و روابط خویش با مردم ضعف نشان میدهند. (فرهنگ لغات عامیانه) :
دست و پای سعیم از بیطاقتیها بسته شد
ورنه عریان در برم آن مست شل در خواب بود.
داراب بیک جویا (از آنندراج).
- شل شلی؛ قید یا صفت است برای آدمهای بیحال و لخت و تنبل و کسانی که حرکت و فعالیت آنها کم است. (فرهنگ لغات عامیانه).
|| سخیف. شلاته (در جامه). (یادداشت مؤلف). رجوع به شلاته شود.

شل.

[شَ] (اِخ) نام شهری از محال مغان. (ناظم الاطباء).

شلا.

[شَ] (ع اِ) اندام با گوشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تن از هر چیزی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). تن هر چیز. (از اقرب الموارد).

شلاء .

[شَلْ لا] (ع ص) مؤنث اشل؛ گویند: امرأة شلاء؛ زن تباه دست. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). زن تباه دست. (منتهی الارب) (از آنندراج). دست خشک. (دهار). تأنیت اشل، زن که دست وی شل باشد. (یادداشت مؤلف).
- عین شلاء؛ چشمی که بینایی آن رفته باشد. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).
- ید شلاء؛ دست تباه و خشک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

شلائین.

[شَ] (ترکی، ص، اِ) مبرم و سخت درگیرنده. (آنندراج) (از غیاث) :
خار این وادی شلائین تر ز خون ناحق است
از علایق چیدن دامان رغبت سهل نیست.
صائب تبریزی (از آنندراج).
تا به آن حسن شلائین سر و کار است مرا
دست بر هرچه زنم دامن یار است مرا.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| مجازاً بمعنی عاشق. (غیاث) (از سراج اللغة). || ناخوش. (غیاث). || شخصی که بسیار آرام کند و از منع بازنماند. (غیاث) (از سراج اللغة) (آنندراج). || معشوق شوخ و شنگ و بی تکلف و بی آرایش. (آنندراج). شوخ. (غیاث). و رجوع به شلایین شود.

شلائینی.

[شَ] (حامص) شوخی. || چسبیدگی به کاری. (آنندراج) (غیاث). رجوع به شلائین و شلایینی شود.

شلاب.

[شُ] (اِ مرکب) به لهجهء طبری: باران سخت. (یادداشت مؤلف).

شلاپور.

[شُ] (اِخ)(1) شهری است در جنوب شرقی بمبئی در مرکز شبه جزیرهء دکن، دارای 266100 تن سکنه. مرکز کارخانه های نخ بافی (پنبه ای) و شهر مهم صنعتی است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Sholapur.

شلات.

[] (اِخ) ثغری است [ به ماوراءالنهر ]بروی ترک نهاده. (حدود العالم).

شلاته.

[شُ تَ / تِ] (ص) از اتباع شل است و غالباً شل و شلاته بهم بکار روند. شل. سخیف در جامه. سخیفه. مقابل برشته. که تار و پود سخت بهم تافته نشده باشد.
- شلاته بافته شده بودن؛ شل و سست بافته شده بودن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شل شود.

شلاجه.

[] (اِ) بول بز کوهی گشن است که بر سنگ کرده باشد و سنگ از آن سیاه و چرب شده باشد. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به شلاحب شود.

شلاحب.

[] (اِ) شلاجه. گویند مادهء آن بول گورخر است که بتدریج در سنگ و سطح سفت و سخت کوه جمع شود و مانند صمغ که بر درختان چسبد بدانجا می چسبد. نیکوترین او آن بود که رنگ او سیاه بود و بوی او به بوی بول گاو شبیه بود. برخی گفته اند که تولد آن از بول نهاز کوهی است و بعضی گفته اند که از بول حیوانی است که عرب او را دبر گوید. (از تذکرهء صیدنهء ابوریحان بیرونی). رجوع به شلاجه شود.

شلار.

[شِ] (اِخ) دهی است از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز. سکنهء آن 145 تن. آب آنجا از قنات و چشمه. محصول عمده آنجا غلات. صنایع دستی زنان کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شلاغ.

[شَلْ لا] (از ع، اِ) شلاق. تازیانه. (یادداشت مؤلف). رجوع به شلاق شود.

شلافگی.

[شَلْ لا فَ / فِ] (حامص)بی حیاگری. بی شرمی. بی آزرمی. و بیشتر در زنان گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به شلافه شود.

شلافة.

[شَلْ لا فَ] (ع ص) زن زانیه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). زن زناکار. (از اقرب الموارد).

شلافه.

[شَلْ لا فَ / فِ] (ع ص) شلافة. زن بی شرم و بیحیا. (ناظم الاطباء). زن سلیطه و بیحیا و پررو و وقیح و پرسروصدا. ممکن است بطور مطلق در حق مردان نیز بر زبان رانده شود. (فرهنگ لغات عامیانه). || زن مدخوله. (ناظم الاطباء).

شلاق.

[شَ] (ع ص) گستاخ. جسور. بی ادب. (ناظم الاطباء). || (اِ) چماق. (آنندراج). || عصا. || تازیانه. شلاق. (ناظم الاطباء). رجوع به شَلاّق شود.

شلاق.

[شَلْ لا] (ع اِ) زنبیل گدایان و مسکینان و سائلان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- شلاق درآوردن؛ گدایی کردن و سؤال نمودن. (ناظم الاطباء).
- || سخت رویی کردن در سؤال. || خریطهء کوچک. (ناظم الاطباء).

شلاق.

[شَلْ لا] (از ع، اِ) تازیانه ای که از چرم سازند. (ناظم الاطباء). تازیانه. قمچی. سوط. مقرعه. از مادهء شلق عربی بمعنی تازیانه زدن آمده است، لیکن در عربی بدین صورت بمعنی زنبیل گدایان است؛ از این رو گمان می کنم بمعنی تازیانه یا مصنوع فارسی زبانان باشد و یا از لغت نامه های عرب فوت شده و در تداول ایرانیان باقی مانده است. (یادداشت مؤلف). || چهار دوال، چیزی است که مکاریان بدان چهار دوال و سیخ کوچک نصب کنند و به جای دوال اگر زنجیر کنند شلاق گویند. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف). || زدن با تازیانه. (ناظم الاطباء).(1) ضرب دست و مانند آن، مرادف سرچنگ و بدین معنی با لفظ زدن و خوردن مستعمل. (آنندراج). لفظ ترکی است. به زور دست زدن بر سر کسی یا کسی را به چوب زدن. ضرب دست. (غیاث).
- شلاق خوردن؛ ضربه دیدن. ضرب خوردن :
سرسختی و شلاق خور و کله دراز
چون میخ برون خیمه جای تو خوش است.
میر یحیی شیرازی.
- || تازیانه خوردن.
- شلاق زدن؛ ضربه زدن. ضربت زدن :
زمانه بین که به سرپنجهء ستم همه دم
به بیخ گوش نشاطم همی زند شلاق.
ملا فوقی یزدی (از آنندراج).
اگر استرش بانگ چلاق زد
ز تسبیح خود شیخ شلاق زد.
ملا طغرا (از آنندراج).
- || تازیانه زدن. (یادداشت مؤلف).
|| کنایه از عمل مباشرت و نزدیکی جنسی است. (فرهنگ لغات عامیانه). || (ص) فتنه انگیز. (ناظم الاطباء). شوخ. فتنه انگیز. (آنندراج) (غیاث) :
هر یک ز برای جان عشاق
افتاده ز طبع شوخ شلاق.
طاهر وحید (از آنندراج).
(1) - ناظم الاطباء در این معنی و معنی فتنه انگیز به تخفیف لام ضبط کرد، ولی در آنندراج و فرهنگ فارسی معین و همچنین به حکم شواهد به تشدید لام است.

شلاق کش.

[شَلْ لا کَ / کِ] (ق مرکب)سریع. (یادداشت مؤلف). تند و تیز. چهارنعل. بیان حرکت سریع سوار که بر اسب تازیانه زنان تازد.
- شلاق کش راندن؛ شلاق کش رفتن. (فرهنگ لغات عامیانه). رجوع به ترکیب شلاق کش رفتن شود.
- شلاق کش رفتن؛ تند و سریع رفتن. (یادداشت مؤلف). با عجله و شتاب تمام به دنبال کاری رفتن یا خود را جایی و بر سر کاری رساندن. این تعبیر از روزگاری که وسایل نقلیه به وسیلهء حیوانات حرکت میکرد برجای مانده است. (فرهنگ لغات عامیانه).

شلاقی.

[شَلْ لا] (ص نسبی) منسوب به شلاق. || قسمت باریک تر تنهء درخت تبریزی و سپیدار که در نجاری و خرپاکوبی متداول است و از لحاظ قطر میان تیر و دستک واقع میشود. || (اصطلاح بنایی) پرتاب کردن گچ با دست و جز آن در میان درزی که دست در آن نتوان کرد. (یادداشت مؤلف). || در تداول عوام، تند. سریع: شلاقی برو و برگرد. (یادداشت مؤلف).
- شلاقی رفتن؛ به سرعت تمام رفتن. تند و تیز حرکت کردن. بسرعت. چاپاری: شلاقی خود را به رفقا رسانید. (فرهنگ فارسی معین). بسرعت و بعجله کاری را به انجام رسانیدن. (فرهنگ لغات عامیانه).

شلال.

[شَ] (اِ) قسمی بادام به جهرم. (یادداشت مؤلف). || توله یا سگ شکاری پشمدار. مقابل کوسه. شلل. رجوع به شلل و شلل گوش شود. (یادداشت مؤلف).

شلال.

[شِ / شَ] (اِ) آجیدهء درشت. بخیهء درشت. (ناظم الاطباء). || نوعی دوختن که در آن دو طرف پارچه را بر هم نهند و کوکهای خرد و ریز بر آن زنند؛ بطوری که دو روی آن مشابه باشد، بر خلاف بخیه که دو روی آن مشابهت ندارد. (فرهنگ فارسی معین). بشک. دوختن جامه را دورادور. آجیده (نوعی بخیه). دوختن تنک تر از کوک و گشاده تر از بخیه. (یادداشت مؤلف) :
هر جامه بود لایق چیزی به دوختن
کتان به درز بخیه و کاسر شلال یافت.
نظام قاری.
- شلال دوزی؛ بخیه دوزی. دوختن جامه را با بخیه های گشاد. (یادداشت مؤلف).
|| هر چیز ریشه مانند آویخته از جایی. (ناظم الاطباء). || به صورت صفت برای افزارهای برنده (مانند کارد و تیغ دلاکی و شمشیر و غیره) که بالای لبهء آن نازک شده و در نتیجه بسهولت تیز میشود و برندگی خود را دیر از دست میدهد استعمال میشود، گویند: این تیغ رنده را با چرخ سمباده خوب شلالش کردم. (فرهنگ لغات عامیانه). || گاه نیز به عنوان صفت تیر (تیر شلال) به معنی تیر نوک تیز و برنده و فرورونده برمی آید. (فرهنگ لغات عامیانه).
- شلال عقب سر کسی افتادن؛ ظاهراً به معنی بسرعت کسی را تعقیب کردن است. (فرهنگ لغات عامیانه).
- شلال وار کاری را کردن؛ در کار برش داشتن و بسرعت و چالاکی آنرا انجام دادن و این دو استعمال اخیر با معنی اصلی شلال کاملاً مناسبت دارد. شاید بخیه را نیز که شلال می گویند بدین علت است که بسرعت زده میشود. (از فرهنگ لغات عامیانه).

شلال.

[شِ] (ع ص، اِ) گروه پراکنده و پریشان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). پراکندگان. (آنندراج). || گروهی که شتران را رانند، گویند: جاؤا شلالا؛ ای جاؤا یطردون الابل. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قومی که اشتران را رانند. (آنندراج).

شلال.

[شِ] (ع مص) شَلّ. (ناظم الاطباء). رجوع به شل شود.

شلال.

[شَ لِ] (ع ص، اِ) مبنی بر کسر است، در دعا می گویند: لا شللا و لا شلال؛ تباه مباد دست تو. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شلال.

[شَلْ لا] (ع ص) رانندهء تند و تیز. (ناظم الاطباء).

شلالات.

[شَلْ لا] (ع اِ) جِ شلالة. (یادداشت مؤلف).
- شلالات نیل؛ جنادل آن. (دمشقی). رجوع به شلالة شود.

شلال دان.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان بخش دهدز شهرستان اهواز. سکنهء آن 111 تن. آب آنجا از قنات و چاه. محصول عمده آنجا غلات. صنایع دستی زنان کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شلالة.

[شَلْ لا لَ] (ع اِ) شلاله. آبشار.
- شلاله های رود نیل؛ آبشارهای آن. ج، شلالات. (یادداشت مؤلف). آبشار. (فرهنگ فارسی معین). شلاله که معمو به تخفیف لام تلفظ میشود در اصل به تشدید آن است. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول، شماره 6 و 7). رجوع به شلالات شود.

شلان.

[شَ] (نف، ق) صفت بیان حالت. لنگان. در حال شلیدن: شلان شلان رفتن؛ رفتن با شلی. لنگان لنگان رفتن. (یادداشت مؤلف).
- شلان شلان؛ تعبیری است نظیر لنگ لنگان و لنگان لنگان، صفت یا قید است برای راه رفتنی که به زحمت و با لنگیدن صورت گیرد. (فرهنگ لغات عامیانه).
- شلان شلان رفتن؛ لنگان لنگان رفتن. (یادداشت مؤلف).

شلان بها.

[شِ بَ] (اِ مرکب) مالیاتی که به مناسبت اعیاد وصول شود. (فرهنگ فارسی معین).

شلاهط.

[شَ هِ] (اِخ)(1) بحرالشلاهط. دریایی که جزیرهء مالاکا و سوماترا و جزایر آندامان و نیکبار در آن واقع است. (یادداشت مؤلف) (از جغرافیای ابوالفداء ترجمهء م. رنو). سلاهط، و از آنجا است عنبر شلاهطی. (یادداشت مؤلف).
.(لکلرک)
(1) - Chelaheth.

شلایا.

[شَ] (ع اِ) جِ شَلیَّة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جِ شلیة، پاره ای از گوشت و بقیهء مال. (آنندراج). رجوع به شلیة شود.

شلایین.

[شَ] (ترکی، اِ) ابرام و تقاضا بطور افراط. (ناظم الاطباء). || (ص) شخصی را گویند که در ابرام افراط کند. (برهان). رجوع به شلائین شود.

شلایینی.

[شَ] (حامص) شوخی. || چسبیدگی به کار. (ناظم الاطباء). رجوع به شلائینی و شلایین شود.

شلب.

[شِ] (اِخ)(1) شهری است غربی اندلس. (منتهی الارب). شهری است در غرب اسپانیا و از آن تا باجه سه روز است و در غرب قرطبه واقع است. (یادداشت مؤلف). شهری است در پرتغال، و آن مرکز غرب اندلس در روزگار عرب بود. گروهی از اهل یمن در آن سکونت کردند و آنان به زبان فصیح عربی خود شهرت داشتند. سانش اول پادشاه پرتغال آنرا از تازیان بازگرفت. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فهرست الحلل السندسیه و نزهة القلوب ج3 ص 213 و فهرست اعلام ترجمهء مقدمهء ابن خلدون شود.
(1) - Silves.

شلبثا.

[شَ بِ] (ع اِ) نام معجونی است. (ناظم الاطباء).

شلپ.

[شِ لِ] (اِ صوت) صدای فروافتادن چیزی در آب. (در لهجهء گناباد خراسان) (یادداشت پروین گنابادی). چلپ.
- شلپ شلپ کردن؛ فروافکندن چیزها پیاپی در آب و پراکندن به اطراف یا زدن کف دست بر آب و پراکندن آب به هر سو.
|| آوای سیلی که بر صورت کسی زنند. شرپ. || آوای بوسیدن. (فرهنگ فارسی معین).
- شلپ شلپ بوسیدن؛ پشت سر هم و با صدا بوسیدن. (فرهنگ فارسی معین).

شلپ شلوپ.

[شِ لِ شُ] (اِ صوت مرکب)آواز دست و پا زدن در آب. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شلپ و شلپ شود.

شلپ و شلپ.

[شِ لِپْ پُ شِ لِ] (اِ صوت مرکب) حکایت صوت کفش راه رونده در گلابه. اسم صوت است و بیشتر در نتیجهء فرورفتن آدمی در آب یا برهم زدن آن ایجاد میشود. (فرهنگ لغات عامیانه). || حکایت صوت دست در غذاهای پر روغن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شلپ شلپ شود.

شلپوی.

[شَ] (اِ مرکب) آواز پا هنگام راه رفتن. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از انجمن آرا) (از برهان). آواز پای مردم که نرم و آهسته روند در شب و غیره. (فرهنگ اوبهی). بانگ پای مردم که نرم روند. (صحاح الفرس) (از لغت فرس اسدی). آواز پای باشد که هنگام رفتن برآید و آنرا چمچمه نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری) :
توانگر به نزدیک زن خفته بود
که در خواب شلپوی مردم شنود(1).
ابوشکور بلخی (از فرهنگ اوبهی).
|| آواز گلوی خفته که آنرا پخست نیز گویند. (صحاح الفرس). در تداول عوام، بانگ گلوی خفته بود. (از لغت فرس اسدی). || صدای آهسته. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - اسدی در لغت فرس این بیت را هم برای این کلمه و هم برای کلمهء شرفاک به همین معنی شاهد آورده است.

شلت.

[شَ] (ع اِ) شلث. (اقرب الموارد). رجوع به شلث شود.

شلتاخ.

[شِ] (ترکی، اِ) (اصطلاح عامیانه) شلتاق. (فرهنگ لغات عامیانه). رجوع به شلتاق شود.

شلتاق.

[شِ / شَ] (ترکی، اِ)(1) منازعه با کسی در باب دلایل دروغ. (ناظم الاطباء). جنگ و خرخشه. (غیاث) :
در جفا ابروی شوخ تو به عالم طاق است
شیوهء تو همه جور و ستم و شلتاق است.
میرنجات (از آنندراج).
|| تهمت. || نزاع شرعی. || همهمه. غوغا. (ناظم الاطباء) :
از خطای عارضش هر روز حکمی میرسد
دوستی با ترکمانان مایهء شلتاق شد.
سنجر کاشی (از آنندراج).
|| اجحاف کردن. زور گفتن با چرب زبانی و حقه بازی. سر کسی را کلاه گذاشتن و در معامله چیزی را به او قالب کردن. (فرهنگ لغات عامیانه). اجحاف. (ناظم الاطباء). جبر کردن بر کسی. (آنندراج). تعدی. تجاوز. (فرهنگ فارسی معین). زیاده روی. زیاده بردن سهم نه بوجه و این بیشتر در خوردنیها و چیزهای کم قیمت مستعمل است. زیاده بری. بردن بیش از حق خویش. اشتلم درربودن مال دیگران. زیاده از حق خود بمزاح و حیله های روشن بردن. (یادداشت مؤلف).
- شلتاقات؛ جِ شلتاق : و تمام طوائف انسانی را از تکالیف دیوان معاف دانسته به اخراجات و شلتاقات کسی را نیازارند. (حبیب السیر).
- شلتاق کردن؛ اجحاف کردن. زورگویی :
اگر ز طرف به تنبان دلم نهد شاید
ز بس که ترک نگاهش به من کند شلتاق.
ملا فوقی یزدی (از آنندراج).
ز نالهء دل مظلوم بر تو میلرزم
که ترک چشم تو بسیار میکند شلتاق.
ملا شانی تکلو (از آنندراج).
|| (ص) شرور. غوغا. بهانه گیر. مردم آزار :
ندارم غیر نقد دل به کف چیزی خداحافظ
دچارم با دغلبازی حریف آزار شلتاقی.
ارادت خان واضح (از آنندراج).
(1) - این کلمه را امروزه در آذربایجان در معنی وصفی به فتح اول بمعنی درهم و بی نظم مخصوصاً چارواداران در مورد بار بکار می برند. و به کسر اول بمعنی شور و غوغا، و آنکه به هیچ چیز راضی نشود که با شعر ارادت خان واضح مناسب است.

شلتنز.

[شُ تِ] (اِخ) آلبتوس شلتنز.(1) او راست:
1- کتابی دربارهء آثارالعرب، و آن مجموعهء اشعار قدیمی است با ترجمهء لاتین چ لیدن 1740م.
2- نبذ تاریخیة عن الیمن، و آن مجموعه ای است از تاریخهای ابوالفداء و حمزهء اصفهانی و نویری و طبری و مسعودی با ترجمهء لاتین چ 1846م. (از معجم المطبوعات مصر).
(1) - Albetus Schultens.

شلتوک.

[شَ] (اِ) چلتوک. شالی. (یادداشت مؤلف). شالی و برنجی که هنوز از پوست برنیاورده باشند. (از برهان) (از غیاث) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری) :
چو شلتوک آمد به دنیا درون
به چاهی ز کربال شد سرنگون.
بسحاق اطعمه (از انجمن آرا).
- باباشلتوک؛ این لفظ که در هجو دماغی واقع شده، لفظی است موضوع که از راه ریشخند گفته میشود. (از آنندراج).
- شلتوک کاری؛ زراعت برنج. (ناظم الاطباء).
- شلتوک کوبی؛ کوبیدن برنج با پوست و برآوردن از پوست. (یادداشت مؤلف).
- || کارخانه ای که در آن شالی کوبند. (یادداشت مؤلف).

شلته.

[شَ تَ / تِ] (اِ) جای مردار و ناپاک، یعنی موضعی که در آن سرگین و پلیدی و خاکروبه و جز آن ریزند. مزبله.(1) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از برهان).
(1) - در آذربایجان این کلمه را بمعنی لته و پارچهء کهنه بکار میبرند.

شلث.

[شَ] (ع اِ) نوعی از جو (غله) و به تاء آخر نیز استعمال دارد. (از اقرب الموارد). رجوع به جو شود.

شلثان.

[شُ] (ع اِ) سلطان. (منتهی الارب). پادشاه. سلطان. (ناظم الاطباء).

شلج.

[شَ] (اِخ) شهری است به بلاد ترک و از آن شهر است یوسف بن یحیی شلجی محدث. (منتهی الارب).

شلجم.

[شَ جَ] (معرب، اِ) معرب شلغم. (آنندراج). مأخوذ از شلغم فارسی و بمعنی آن. (ناظم الاطباء). سلجم. لفت. شلغم. (از یادداشت مؤلف). شلجم را عرب لفت خوانند. (نزهة القلوب) : به هر جریب از بقول و خیارزار و جالیز و جزر و شلجم و ... دیگر خضریات. (ترجمهء تاریخ قم ص 112).رجوع به شلغم، تحفهء حکیم مؤمن، اختیارات بدیعی و تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 323 شود.

شلجمی.

[شَ جَ] (ص نسبی) منسوب به شلجم. به شکل شلجم. (یادداشت مؤلف). || اگر دو قوس از دایره بر سطحی محیط شود که هر دو از نصف دایره طولشان بیشتر باشد و انحداب یا کوژی آن دو در دو جانب باشد آن شکل را شلجمی گویند. (فرهنگ فارسی معین). به شکل شلغم. قطع زاید. شکل کروی که دو قطب آن اندک فروشدگی دارد. (یادداشت مؤلف). || مرواریدی است که پیرامون آن استداری عرضیانی مستوی باشد و فوق او به تقبیب و قاعده به استقامت مایل بود. (جواهرنامه).

شلح.

[شُ] (ع ص، اِ) جِ شلحاء. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). جِ شلحا. (از ناظم الاطباء). رجوع به شلحا و شلحاء شود.

شلحا.

[شَ] (ع ص، اِ) شلحاء. تیغ تیز. (ناظم الاطباء). رجوع به شلحاء و شلحی شود.

شلحاء .

[شَ] (ع ص، اِ) شلحا. تیغ تیز. ج، شُلح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). تیغ تیز و آن به سبب اسم آلت بودنش مؤنث آمده است. (از اقرب الموارد). رجوع به شلحی شود.

شلحب.

[شَ حَ] (ع ص) شلخب، مرد احمق درشت اندام. و با خاء صحیح تر است. (از اقرب الموارد). رجوع به شلخب شود.

شلحت.

[] (اِخ) الخور فسقفوس جرجس، ابن یوسف بن رافائیل شلحت سریانی حلبی. صاحب مجلهء الورقا و متولد حلب بسال 1856م. او راست: 1- کتاب النجوی در صنعت و علم و دین به نظم چ بیروت 1903م.
2- النخبة من امثال فتلون. چ حلب 1900م. (از معجم المطبوعات مصر).

شلحت.

[] (اِخ) یوسف بک. صاحب مجلهء الاجیال. او راست: آراء ممزقة و طرائف متفرقه چ بیروت 1880م. (از معجم المطبوعات مصر).

شلحف.

[شِلْ لَ] (ع ص) مضطرب خلقت. رجوع به شلخف شود. || احمق فربه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شلحی.

[شَ حا] (ع ص، اِ) شلحاء. تیغ تیز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شلحاء و شلحا شود.

شلحی.

[] (اِخ) شهرکی است [ به ماوراءالنهر ] که اندر وی مسلمانان و ترکانند و جای بازرگانان است. (حدود العالم).

شلخ.

[شَ] (ع اِ) اصل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رگ و ریشه. (از اقرب الموارد). || نسل و فرزند مرد و نطفهء آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || شرم زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || زیبایی مرد. (از اقرب الموارد).

شلخ.

[شَ] (ع مص) پاره کردن چیزی به شمشیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شلخ.

[] (اِ) یا شلج.(1) تخم انجبار است. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویه). رجوع به انجبار شود.
(1) - این کلمه در تحفهء حکیم مؤمن به جیم آخر و در مخزن الادویة به خاء آخر ضبط شده است.

شلخب.

[شَ خَ] (ع ص) مرد احمق درشت گنگلاج. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). شلحب. رجوع به شلحب شود.

شلخت.

[شَ لَ] (اِ) لگدی که با پشت پا و یا سر زانو بر نرمگاه و نشستگاه کسی در بازی و یا از روی خشم و غضب زنند. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از آنندراج). اردنگ. اردنگی. زفکنه (در تداول مردم قزوین). تیپا. رجوع به شلخته و مترادفات دیگر کلمه شود.

شلختا.

[شِ لِ] (اِخ) (شلشتا) وسهرد(1). خاورشناس اتریشی که بهارستان جامی را به سال 1846م. در وین چاپ کرد و نیز قسمتی از اشعار ابن یمین را به آلمانی ترجمه و به چاپ رسانده است (سال 1851 م.). رجوع به احوال و اشعار رودکی ج1 ص34 و ج3 ص 830 و 865 و از سعدی تا جامی ص 575 شود.
(1) - Schlechta- Wssehrd.

شلختگی.

[شَ / شِ لَ تَ / تِ] (حامص)صفت شلخته. حالت شلخته. کاهل و لاابالی بودن زن. (یادداشت مؤلف). حالت و کیفیت شلخته. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شلخته شود.

شلخته.

[شَ / شِ لَ تَ / تِ] (اِ) لگد بر نشستگاه و نرمگاه. شلخت. (از ناظم الاطباء). لگدی باشد که مردم در وقت بازی کردن با پشت پای یا سر زانو بر نرمگاه و نشستگاه یکدیگر زنند و آنرا شلخت به حذف هاء نیز گفته اند و گاهی از روی قهر و غضب هم میزنند. (برهان) (از آنندراج). اردنگ. اردنگی. تی پا. زفکنه.
- شلخته زدن؛ اسن. کسع. زهکونی زدن. زفکنه زدن. سرچنگ زدن. اردنگ زدن. تی پا زدن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شلخت شود.

شلخته.

[شَ / شِ لَ تَ / تِ] (ص) بی فکر. بی اندیشه. لاابالی. زنی که کارهای وی از روی نظم و ترتیب نباشد. زن ناکدبانو. (ناظم الاطباء). زنی که کارهایش بی نظم و ترتیب باشد. زن کاهل و لاابالی. (یادداشت مؤلف). بندرت ممکن است این صفت را در مورد مردان نامنظم و بریز و بپاش و شلوغ کن نیز بر زبان آرند. (فرهنگ لغات عامیانه)
-امثال: برای شلخته ها فاطمهء زهرا دو رکعت نماز کرده. (امثال و حکم دهخدا).
خدا یار شلخته هاست. (امثال و حکم دهخدا).
زن رضا شلخته است زنها همه چنینند. (امثال و حکم دهخدا).

شلخف.

[شِلْ لَ] (ع ص) مضطرب خلقت. سرجنبان. (ناظم الاطباء). مضطرب خلقت. لغتی است در سلحف. (منتهی الارب). سِلَّحف. (اقرب الموارد). رجوع به شلحف شود.

شلدار.

[شَ] (اِ مرکب) ملچ. ملج. نارون. (یادداشت مؤلف). ملیچ. ملیج. لروت. لونگا. (از جنگل شناسی ج 1 ص 210). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شلدان.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان گله دار بخش کنگان شهرستان بوشهر. سکنهء آن 300 تن. آب آنجا از چاه. محصول عمده آنجا غلات و تنباکو و پیاز است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شلدان.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان بوشگان بخش خورموج شهرستان بوشهر. سکنهء آن 183 تن. آب آنجا از چاه. محصول عمده آنجا غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شل دره.

[شُ دَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان فریم بخش دودانگهء شهرستان ساری. سکنهء آن 220 تن. آب آنجا از رودخانهء پاجی. محصول عمده آنجا برنج و غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شلدون.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان سیمکان شهرستان جهرم. سکنهء آن 171 تن. آب آنجا از چشمه. محصول عمده آنجا غلات، برنج، خرمالو و لیمو. صنایع دستی زنان گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

شلسویگ.

[شِ لِ] (اِخ)(1) ایالتی قدیم در دانمارک که از 1864 م. تا 1920 م. با هلشتاین تحت تصرف پروس بود و به نام شلسویگ هلشتاین نامیده می شد. از سال 1920 م. به بعد قسمتی از شمال شلسویگ بار دیگر به دانمارک داده شد. و آن 15667 هزار گز مربع مساحت و 2314600 تن جمعیت دارد. مرکز آن شهر کیل(2) است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Schleswig.
(2) - Kiel.

شلسویگ هلشتاین.

[شِ لِ هُ] (اِخ)(1)رجوع به شلسویگ شود.
(1) - Schleswig - Holstein.

شلشال.

[شَ] (ع اِمص) پراکنده و متفرق انداختگی کمیز و جز آن (اسم است شلشلة را). (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شلشال.

[شَ] (ع مص) چکانیدن کمیز خود را و متفرق و پریشان انداختن آنرا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چکانیدن آب را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شل شدن.

[شَ شُ دَ] (مص مرکب) از کار بازماندن دست و پا که در ارادهء شخص نباشد. (ناظم الاطباء). لنگ شدن. (یادداشت مؤلف).

شل شدن.

[شُ شُ دَ] (مص مرکب)ضعیف شدن. سست شدن. (فرهنگ فارسی معین).
- شل شدن پای کسی؛ آهسته رفتن او برای رغبت به چیزی. (یادداشت مؤلف). ناگهان نرم رفتن در حرکت تند یا متعارف به مناسبت دیدن چیزی و خواهان آن شدن. به سبب توجه به چیزی و رغبت کردن بدان از تند رفتن به نرم رفتن گراییدن...
- || مجازاً، نمایانی میل کسی به چیزی.
- || سست شدن در تعقیب کاری. (یادداشت مؤلف) :
چون بدید آن روی همچون برگ گل
مضطرب گردید و شد پاهاش شل.
مولوی (از آنندراج).
|| وارفتن. (فرهنگ فارسی معین). || با آب بیشتری آمیختگی یافتن. (یادداشت مؤلف). آبکی شدن. (فرهنگ فارسی معین).

شلشل.

[شَ شَ] (ع ص) پی هم چکان: ماء شلشل و دم شلشل. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). روانی آب. (دهار).

شلشل.

[شُ شُ] (ع ص) مرد کم گوشت سبک بدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مرد سبک. (دهار).

شلشل.

[شُ شُ / شَ شَ] (ع ص) رجل شلشل؛ مرد سبک در حاجت و شتاب نیکوصحبت خوش ذات. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شلشلة.

[شَ شَ لَ] (ع مص) ریختن شمشیر خون را. || چکانیدن کودک کمیز خود را و متفرق و پریشان انداختن آنرا. || چکانیدن آب را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). چکانیدن. (دهار) (المصادر زوزنی).

شلشله.

[شِ شِ لَ] (از ع، ص) پاره پاره: وهی؛ دریده و شلشله شدن جامه. ایهاء؛ شلشله گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی).

شلط.

[شَ] (ع اِ) کارد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شلطاء شود.

شلط.

[شِ لَ] (ع اِ) جِ شِلطَة. (ناظم الاطباء). || جِ شِلط. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شلطة و شِلْط شود.

شلط.

[شِ] (ع اِ)(1) تیر دراز لطیف باریک. ج، شِلَط. (منتهی الارب).
(1) - به این معنی در اقرب الموارد و متن اللغة و ناظم الاطباء با تاء آخر به صورت شِلطَة ضبط شده و جز منتهی الارب در متن دیگر ضبط بالا به نظر نرسید؛ از این رو ظاهراً غلط چاپی است.

شلطاء .

[شَ] (ع اِ) کارد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شلط شود.

شلطة.

[شِ طَ] (ع اِ) تیر دراز لطیف باریک. ج، شِلَط. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از متن اللغة).

شلطیش.

[] (اِخ)(1) شهر کوچکی است در اندلس در مغرب اشبیلیه در ساحل دریا. (معجم البلدان). || جزیره ای در مغرب اندلس و از آنجا است ابومحمد الشلطیشی. (یادداشت مؤلف).
(1) - Saltes.

شلغ.

[شَ] (ع مص) شکستن سر کسی را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شلغم.

[شَ غَ] (اِ)(1) ریشهء گیاهی از طایفهء خاجی شکل و مأکول و لذیذ و بیشتر در آشها داخل کنند. (ناظم الاطباء). گیاهی است از تیرهء صلیبیان که دارای ریشهء غده ای محتوی مواد ذخیره ای می باشد. نباتی است دوساله، یعنی در سال دوم کشت گل میدهد. برگهایش سبز روشن و دارای موهای کوتاه است. شلغم از سرما عاجز نیست و گرمای زیادی هم برای نموّش لازم ندارد و چون دارای ویتامین Cفراوان و املاح مفید برای بدن است، بهترین مادهء غذایی بصورت سوپ یا آش برای اشخاصی که دچار گریپ یا سرماخوردگی شده اند می باشد. شالغم. شنجم. شلجم. عنقلی. عنقیلی. عنغلی. شلغم قمری. شملغ. شملخ. شلم. (از فرهنگ فارسی معین). شلجم. سلجم. شرجم. لفت. شلم. بوشاد. (یادداشت مؤلف). سلجم. (دهار) (منتهی الارب) :
درمکن در کرد شلغم پوز خویش
تا نگردد با تو او هم طبع و کیش.مولوی.
تو پنداری که خرواریست شلغم.سعدی.
در بیابان فقیر سوخته را
شلغم پخته به که نقرهء خام.
سعدی (گلستان).
وآنکه را دستگاه و قوت نیست
شلغم پخته مرغ بریانست.
سعدی (گلستان).
گزر و شلغم و چندر، کلم و ترب و کدو
تره ها رسته تر و سبز بسان زنگار.
بسحاق اطعمه.
اگر آنجا شلغم بلغمی است اینجا کلاه شلغمی است. (دیوان نظام قاری ص9).
-امثال: حرام خوری آن هم شلغم؛ لااقل از گناهی که لذت آن کم است باید پرهیز کرد. (امثال و حکم دهخدا) (یادداشت مؤلف).
- شلغم روغنی؛ گونه ای شلغم(2) که شباهت زیادی به منداب دارد و دانه های آن محتوی 30 درصد روغن است. مواد اندوختهء ریشهء این گونه شلغم، از شلغم معمولی کمتر است. شلغم بیابانی. (فرهنگ فارسی معین).
- شلغم شلغم زدن؛ شلغم شلغم گفتن. (آنندراج). بانگ شلغم شلغم کردن هنگام فروختن :
شلغم شلغم مزن که از تو
شلغم نخرند اهل ادراک.
شرف الدین شفایی (از آنندراج).
- شلغم صحرایی؛ خرزل. لوت بری. شلغم روغنی. شلغم بیابانی. (یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیب شلغم روغنی شود.
- شلغم فرنگی؛ بیخ گیاهی است شبیه سیب زمینی. بوتهء وی دارای شاخه های راست و بلند و گلهای زرد است و آن برای ساختن ترشی استعمال میشود. سیب زمینی ترشی. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Navet= Brassica esculenta.
(2) - Brassica napus.

شلغماب.

[شَ غَ] (اِ مرکب) شلغم پخته در سرکه و آب نهاده و خردل در آن کرده. (یادداشت مؤلف) : دیگر آنکه بیشتر خوردنی ها می پوسانند، پس می خورند چون ترینه (مراد ظاهراً میوه ها است چون هندوانه و خربزه و امثال آن) و چغندراب و شلغماب و غیر آن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). شلغماب را که در ذخیرهء خوارزمشاهی ذکر شده نمی دانم چیست، ولی چغندر را در زمان ما در دوغ کشک [ دوغ پینو ] یا ماست ورق کرده چند روزی می دارند تا ماست یا کشک رنگ چغندر می گیرد و پس می خورند و شاید در بعض ولایات مثلاً در عراق عرب با شلغم نیز همین میکنند. (یادداشت مؤلف). رجوع به شلماب شود.

شلغم با.

[شَ غَ] (اِ مرکب) شلغم وا. آش شلغم. لفتیه. (یادداشت مؤلف).

شلغم وا.

[شَ غَ] (اِ مرکب) آش شلغم. (ناظم الاطباء). شلغم با. رجوع به شلغم با شود.

شلغمی.

[شَ غَ] (ص نسبی) منسوب به شلغم. (یادداشت مؤلف). || به شکل شلغم. شلجمی. (یادداشت مؤلف).
- کلاه شلغمی؛ نوعی کلاه مدور مشابه شکل شلغم : در هر وصلهء زمین هنگامه ای بود مثل نخلبندان بارهای دولت و مسخرگان کلاه روباه و طاس بازان عرقچین و کلاه شلغمی و کنگره زنان... (دیوان نظام قاری ص 154). اگر آنجا شلغم بلغمی است اینجا کلاه شلغمی است. (دیوان نظام قاری ص 9).

شلغه.

[شِ غَ / غِ] (اِ) چنگالی که بدان یونجه و یا غله را دسته کنند. (ناظم الاطباء).

شلف.

[شَ] (ص، اِ) زن فاحشه و بدکار. (از برهان) (ناظم الاطباء) (غیاث). زن بدکار و همانا شلفیه از این مأخوذ است. (آنندراج) (انجمن آرا). زن بدکار و فاحشه. روسپی. (فرهنگ جهانگیری) :
ریش تو در کشاکش آن گنده پیر شلف
سبلت به دست آن جلب کس فروش شنگ.
سوزنی.
آنکه ز حمدان خوشگوار و لطیفش
کنده و شلف آرزو برند و خرانبار.سوزنی.
|| مصاحب بد و اوباش. (ناظم الاطباء).

شلف.

[شَ لِ] (اِخ) دهی است نزدیک تعز که تختگاه یمن است و در آن ده مسجدی است قدیم بنا کردهء نبی (ص). (منتهی الارب).

شلفا.

[شِ] (اِ) شلفه. شلغه. چنگالی که بدان یونجه و یا غله را دسته کنند. (ناظم الاطباء). رجوع به شلغه شود.

شلفتی.

[شُ لُ] (ص) (اصطلاح عامیانه) و ظاهراً صورتی دیگر از چلفتی است بمعنی دست و پا چلفتی و معمولاً این صفت به آدمهای چلمن، پخمه، بی عرضه، گول و بیکاره اطلاق میشود. (فرهنگ لغات عامیانه).

شلفون.

[] (اِخ) یوسف بن فارس بن یوسف الخوری الشلفون. متوفی بسال 1914 م. از نویسندگان نامی بیروت بود و مقدمات ادبیات عرب را در زادگاه خود فراگرفت و سپس نشر روزنامهء (حدیقة الاخبار) کرد و نیز در سال 1857م. چاپخانهء عمومی تأسیس کرد و به نشر و چاپ بیش از شصت کتاب زبان و ادب عربی پرداخت. از اوست:
1- انیس الجلیس، دیوان اشعار او.
2- ترجمان المکاتبة. (از معجم المطبوعات مصر).

شلفه.

[شِ فَ / فِ] (اِ) شلفا. شلغه. (ناظم الاطباء). رجوع به شلفا و شلفه شود.

شلفه.

[شَ فَ / فِ] (اِ) شلفینه. شرم زن. (ناظم الاطباء).

شلفینه.

[شَ / شُ نَ / نِ] (اِ) شلفه. (ناظم الاطباء). شرم زنان را گویند و به ضم اول هم گفته اند. (آنندراج) (برهان). بمعنی شلفیه است. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به شلفه و شلفیه شود.

شلفیه.

[شَ یَ / یِ] (اِ) شرم زن. (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (از برهان). رجوع به شلفه و شلفینه شود. || نام دو تن هرزه کار که در قوت شهوانی مشهور بوده اند. (آنندراج) (انجمن آرا) :
شد ز جان شلفیه غلام او را
نخورد الفیه تمام او را.انوری.

شلق.

[شَ] (از ع، اِ) شلیک. (ناظم الاطباء).
- شلق کردن؛ شلیک کردن و آتش زدن اسلحهء آتشی. (ناظم الاطباء). رجوع به شلیک شود.

شلق.

[شَ] (ع مص) به تازیانه زدن کسی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || جماع کردن. || به درازا شکافتن گوش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || درازا شکافتن بینی را. (از اقرب الموارد). || رها کردن تیر از اسلحهء آتشی. (ناظم الاطباء).

شلق.

[شَ لِ / شِ] (ع اِ) نوعی از ماهی کوچک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || مارماهی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج).

شلقت.

[شِ / شَ قَ] (اِ) به زبان مردم گیلان، بط. غاز. (ناظم الاطباء).

شلقة.

[شِ / شَ قَ](1) (ع اِ) بیضهء سوسمار که می نهد. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).
(1) - فقط در اقرب الموارد به فتح و کسر اول آمده و در بقیه متون به کسر ضبط است.

شلقة.

[شِ قَ] (ع اِ) کارد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شلطاء شود.

شلقة.

[شِ / شَ لَ قَ] (ع اِ) کوبه و میخکوب چوبین. (ناظم الاطباء). کوبه که بدان چیزی را شکنند. (آنندراج) (منتهی الارب). || چابک سوار. (ناظم الاطباء). || کسی که اسب را تربیت کند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شلک.

[شَ] (اِ) زلو. علق. (ناظم الاطباء). زالو. (یادداشت مؤلف). زالو را گویند که از عضو خون بمکد. (آنندراج) (انجمن آرا) (از برهان). شلوک. زلو. دیوچه. (از فرهنگ جهانگیری) :
درازپای(1) چو لکلک سیاه چرده چو شلک
ورا نه مال و نه ملک و ورا نه خویش و تبار.
سوزنی (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به زالو و زلو شود.
(1) - ن ل: به ساق پای.

شلک.

[شِ] (اِ) گل سیاه تیره چسبنده که چون پای در آن بند شود بدشواری برآید. (از فرهنگ اوبهی) (ناظم الاطباء) (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). گل بود سیاه دوسنده و گیرنده. (لغت فرس اسدی). گل تیرهء سیاه را گویند که چسبنده باشد. شل و گل مرادف یکدیگرند و در فارسی شل را مضموم نیز استعمال کنند و آن گلی است سخت نگردیده و شل است، یعنی نرم است و سست است. (انجمن آرا) (آنندراج).

شلک.

[شَ لَ] (اِ) درخت جوان. || شلیک و درکردن توپ. (ناظم الاطباء).

شلک.

[شِلْ لَ] (اِ) آواز چند بندوق که یکبارگی سر دهند و این ترکی است. (آنندراج) (از غیاث) :
شلک رعد شد و برق در آتش بازی(1) است
سایه با آن نسق و ساقی بستان(2) ابر است.
زکی ندیم (از آنندراج).
رجوع به شلیک شود.
(1) - متن: باری.
(2) - متن: بسان.

شلکا.

[شَ] (اِ) بمعنی شلک است که زالو باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). رجوع به زلو، زالو و شلک شود.

شلکا.

[شِ](1) (اِ) گل سیاه تیرهء چسبنده. (آنندراج) (برهان). بمعنی شلک است. (فرهنگ جهانگیری). ظاهراً این کلمه بدین صورت بمعنی شلک با الف اطلاق باشد و از شعر ذیل رودکی به اشتباه افتاده اند. (یادداشت مؤلف) :
چو پیش آرند کردارت به محشر
فرومانی چو خر در جای(2) شلکا.
رودکی (از انجمن آرا).
|| به زبان اهالی تنکابن، انجیر را گویند و انجیر بری در صحراها پیدا شود که آنرا دیوانجیر گویند و آن سمیت دارد و مهلک است. (انجمن آرا) (برهان).
(1) - در آنندراج به گاف ضبط شده است.
(2) - ن ل: بمیان.

شلکبانات.

[شَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی شهرستان فومن. آب آنجا از چشمه های محلی. سکنهء آن 125 تن. محصول عمدهء آنجا برنج و راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شل کردن.

[شُ کَ دَ] (مص مرکب) سست کردن. (ناظم الاطباء). سست کردن چنانکه عنان مرکبی را. (یادداشت مؤلف). رها کردن. سر دادن. گذاردن که بی مانعی روان شود :
چو شل کرده باشی رگ آب دیده
بصر بستهء توتیایی نیابی.خاقانی.
|| رها کردن. از یک لرفقیر شنیدم که خطاب به خدای تعالی میگفت: «نمی تونی [ نمی توانی ]بنده داری کنی شل کن بمرم»؛ یعنی رها کن تا بمیرم. (یادداشت مؤلف). || با آب بیشتری آمیختن: شل کردن گچ را؛ آبکی کردن. (یادداشت مؤلف). || فراخ و گشاده تر کردن چنانکه بند شلوار و تنگ اسب یا شال کمر را. (یادداشت مؤلف).
- سر کیسه را شل کردن؛ پول خرج کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- || رشوه دادن. (فرهنگ فارسی معین).

شلکک.

[شِ کَ] (اِ) سوراخی که در ته دیوارها کنند تا آبهای کثیف و چرکین و آب باران و جز آن از آن بیرون رود. || ناودان. (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء).

شلکی.

[شُ لَ] (ص نسبی) (اصطلاح عامیانه) سست بافته. (یادداشت مؤلف).

شلگاه.

[شُ] (اِ مرکب) شلکا. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به شِلکا شود.

شل گرفتن.

[شُ گِ رِ تَ] (مص مرکب) به نرمی و سستی گرفتن چیزی را. || بی علاقگی نشان دادن. (فرهنگ فارسی معین).

شلگهی بالا.

[شَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول. سکنهء آن 100 تن. آب آن از رودخانهء دز. محصول عمده آنجا غلات و برنج و کنجد. راه آن ماشین رو. صنایع دستی زنان کرباس بافی. ساکنان از عشایر بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شلگهی پایین.

[شَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول. سکنهء 100 تن. آب آن از رودخانهء دز. محصول عمده آنجا غلات و برنج و کنجد است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شلل.

[شَ لَ] (ع مص) مصدر بمعنی شَلّ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شل شود. || مثل، در دعا گویند: لا شلل و لا شلال؛ یعنی تباه مباد دست تو. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). رجوع به شلال شود. || دربارهء کسی که خوش تیر اندازد و خوب نیزه زند، گویند: لا شللاً و لا عمی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

شلل.

[شَ لَ] (ع اِ) داغ جامه که به شستن نرود. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || (اِمص) راندگی. اسم است شل را. (منتهی الارب) (آنندراج). || خشکی دست و تباهی آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شلل.

[شُ لَ / لُ] (ع ص) مرد شتاب و سبک در حاجت و نیکوصحبت خوش ذات. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شلشل شود.

شلل گوش.

[شَ لَ] (ص مرکب، اِ مرکب)سگ شکاری که موی بسیار بر گوش او رسته و گوشهایش فروآویخته باشد. (ناظم الاطباء) (از برهان) (انجمن آرا) (از آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری) :
سه چیزت می برد غم از دل ریش
اگر اهل دلی دست آر و مندیش
سمند گورتاز و باز همدم
شلل گوشی که در خشکان زند نیش.
بندار رازی (از انجمن آرا).

شلم.

[شَ لَ] (اِ) شلغم. (ناظم الاطباء) (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به شلغم شود.

شلم.

[شَ] (اِ) پای افزار مسافر و کفش مسافر. (ناظم الاطباء) (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (از انجمن آرا). || چکمه. (ناظم الاطباء).

شلم.

[شِ لِ / شِ] (اِ) صمغ و انگوم درخت. (ناظم الاطباء). به نظر من به فتح اول و دوم است، زیرا دهی است بدین نام که صمغ کتیرای فراوان دارد و آن را شلم زار نامند. (یادداشت مؤلف). بمعنی صمغ است خواه صمغ عربی باشد و خواه غیر عربی. (از برهان) (از آنندراج). صمغ. (ریاض الادویة) (از فرهنگ جهانگیری): نکعة؛ شلم فتاد. (منتهی الارب). ایدع؛ شلمی است سرخ که از سقطری آرند و در تداوی جراحات بکار برند. (منتهی الارب).

شلم.

[شُ لُ] (اِ) اشتلم. تندی و غلبه و به زور و ستم چیزی گرفتن از کسی. (از برهان) (ناظم الاطباء). اشتلم. (از فرهنگ جهانگیری). رجوع به اشتلم شود.

شلم.

[شِلْ لَ] (ع اِ) شرارهء خشم و غضب و مانند آن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

شلم.

[شَ لَم م / شَ لَ / شَ لِ] (اِخ) اورشلیم و بیت المقدس. (ناظم الاطباء). نام بیت المقدس و در آن لغات است (و آن ممنوع الصرف است از جهت علمیت و عجمة) و آن به عبرانی اورشلیم است. (از منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به اورشلیم و بیت المقدس شود.

شلماب.

[شَ لَ / لْ] (اِ مرکب) شلمابه. آب شلغم. شلغماب. (یادداشت مؤلف) :
خر مرکوب لوطیان قدیم
بی جو و جفر و جوبه و شلماب.سوزنی.
رجوع به شلمابه شود. || آبجو. ماءالشعیر. || نان سودهء جوشانیده با کمی آب و شکر و یا عسل. (ناظم الاطباء). ظاهراً نوعی مسکر مانند فقاع که از گندم کنند و از لغت نامه ها فوت شده است. (یادداشت مؤلف) : از جو فقاع کنند و از گندم شلماب و بجشگان بیشتر بنکوهیده اند این هر دو را و گفته اند سودا کند. (هدایة المتعلمین اخوینی). شلماب که از نان کنند اگر شور باشد تشنگی آرد و عادت چنین رفته است که نمک او بسیار کنند تا زود تباه نشود و لختی نفخ آرد و اندر فصل گرما حرارت را نیک بنشاند و محروران را سود دارد و مرطوب را وجع المفاصل و ضعیفی عصب آرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
سفید و ترشی چو شلماب کهنه
ولی چون فقع کوزه سرد و گرانی.
سراج الدین قمری (از آنندراج).

شلمابه.

[شَ لْ / شَ لَ بَ / بِ] (اِ مرکب)شلغم پخته در آب. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از آنندراج). || آب شلغم. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از آنندراج).

شلماش.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان باسک بخش سردشت شهرستان مهاباد. سکنهء آن 457 تن. آب آن از چشمه. محصول عمده آنجا غلات، توتون و مازوج. صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شلمان.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش لنگرود شهرستان لاهیجان. سکنهء آن 2000 تن. آب آن از رودخانهء شلمان رود. محصول عمده آن برنج، ابریشم و نیشکر و صیفی. راه آن ماشین رو. بنگاه کشاورزی تهیهء خرید پیله و 15 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شلمان رود.

[شَ] (اِخ) رودخانه ای است که به بحر خزر میریزد و محل صید ماهی می باشد. (یادداشت مؤلف). رجوع به شلمان شود.

شلمبه.

[شُ لُ بَ] (اِخ) دهی از دهستان طارم بالا بخش سیردان شهرستان زنجان. سکنهء آن 213 تن. آب آن از چشمه و رودخانه. محصول عمده آنجا غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شلمبیک.

[شَ لَ] (اِ) گیاهی است خودرو که در بعض نقاط مازندران از جمله بابلسر و بهشهر یافت شود. برگ آن بالتمام چون برگ ترب باشد آنرا در آش کنند. (یادداشت مؤلف).

شل محله.

[شُ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی از دهستان لنگا شهرستان شهسوار. سکنهء آن 110 تن. آب آن از رودخانهء کاظمرود. محصول عمده آنجا برنج، چای و مرکبات. راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شل محله.

[شُ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش رامسر شهرستان شهسوار. آب آن از رودخانهء ترکرود. محصول عمده آنجا مرکبات، چای و برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شلمزار.

[شَ لَ] (اِ مرکب) کتیرازار. جایی که در آن کتیرا بسیار است و از این معنی است که قریه ای در چهارمحال اصفهان را بدین نام نامیده اند چه کتیرا در اراضی آن فراوان یافت شود. (یادداشت مؤلف).

شلمزار.

[شَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان کسیار بخش بروجن شهرستان شهرکرد. سکنهء آن 3264 تن. آب آن از قنات و رودخانه و چشمه. صنایع دستی زنان قالیبافی. راه آنجا اتومبیلرو. محصول عمده آنجا غلات و حبوب، لبنیات، گردو، زردآلو، سیب و انگور. دبستان و پاسگاه ژاندارمری و در حدود 20 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

شل مشلی.

[شُ مَ شُ] (ص مرکب)(اصطلاح عامیانه) صفت است برای آدمهای بیحال و وارفته و شل و ول و تنبل. (فرهنگ لغات عامیانه).

شلم شوربا.

[شَ لَ] (اِ مرکب) (اصطلاح عامیانه) شلم شوروا. (یادداشت مؤلف). رجوع به شلم شوروا شود.

شلم شوروا.

[شَ لَ شورْ] (اِ مرکب)(اصطلاح عامیانه) شلغم شوربا. معنی اصلی آن آش شلغم است. (فرهنگ لغات عامیانه). شوربا که شلغم در آن کنند. (یادداشت مؤلف). || کار یا نوشتهء سخت درهم ریخته و بی ترتیب و نظم. (یادداشت مؤلف). چیز درهم ریخته، نامنظم، شلوغ و بی معنی. بی ربط. (فرهنگ لغات عامیانه) :
در تجدید و تجدد واشد
ادبیات شلم شوروا شد.
ایرج میرزا (از فرهنگ لغات عامیانه).

شلم شوفته.

[شَ لَ تَ / تِ] (اِ مرکب)(اصطلاح عامیانه). شلم شوروا. (فرهنگ لغات عامیانه). رجوع به شلم شوروا شود.

شلم صنوبر.

[شَ لَ صَ بَ] (اِ مرکب)راتینج. (ریاض الادویة). رجوع به راتینج شود.

شلمغان.

[شَ مَ] (اِخ) نام قریه ای است از واسط که اکنون خراب است و از آنجاست ابوجعفر محمد بن علی شلمغانی معروف به ابن ابی العزاقر. (از انجمن آرا) (آنندراج) (از خاندان نوبختی ص 222).

شلمغانی.

[شَ مَ ] (اِخ) ابوجعفر محمد بن علی معروف به ابن ابی العزاقر از مردم شلمغان از قرای واسط بود و او از جمله کسانی است که به مخالفت با حسین بن روح و مذهب او پرداخت و خود مذهبی جدید آورد که پیروانش را به نام خود او عزاقریه یا شلمغانیه مینامند. او یکی از کُتّاب بغداد و یکی از مؤلفین و علمای شیعهء امامیه بود و قبل از تأسیس مذهب پیش طایفهء امامیه مقامی بلند داشت و مؤلفاتش مورد رجوع و استفادهء امامیه بود، چنانکه حسین بن روح به محض اینکه به مقام ابوجعفر عمری نشست به خانهء او رفت و در غیبت خود نیز او را به نیابت خویش منصوب کرد و در این مدت او سفیر و رابط بین مردم و حسین بن روح بود و توقیعات حضرت قائم به توسط حسین بن روح به دست شلمغانی صادر می شد و مردم برای رفع حوائج و حل مهمات خود به او مراجعه می نمودند. تاریخ خروج شلمغانی تقریباً از حدود سال 304 - 311 ه . ق. آغاز شده و گویا از ابتدا هم نظر او گرفتن مقام حسین بن روح و «باب» قلم دادن خود به جای او بوده و بعداً کار ادعای او بالا گرفته و دعوی نبوت و الوهیت نیز کرده است. شلمغانی به موصل و بغداد رفت و در آنجا طرفداران و پیروان فراوانی پیدا کرد و مذهب عزاقریه اوج گرفت. از مشاهیر کسانی که بدو گرویدند حسین بن القاسم وزیر مقتدر خلیفه و ابوجعفربن بسطام و ابوعلی بن بسطام از کتاب و بزرگان شیعه بودند. شلمغانی و ابن ابی عون را در سال 322 ه . ق. به امر خلیفه گردن زدند و سپس جسد ایشان را به دار آویختند و نعش آن دو را سوخته و خاکسترشان را به آب دجله دادند. شلمغانی احکام دین خود را در کتابی به نام (الحاسة السادسة) تدوین کرده بود. از تألیفات دیگر اوست: 1- کتاب التکلیف. 2- ماهیة العصمة. 3- المباهلة. 4- المعارف. 5- الایضاح. 6- فضایل العمرتین. 7- الانوار. 8- التعلیم. 9- الزهاد و التوحید. 10- الغیبة. (از خاندان نوبختی صص 231- 222). و رجوع به فهرست همین مأخذ، کامل ابن اثیر ج8 ص 110، فهرست غیبت طوسی، معجم الادبا، نامهء دانشوران ج2 ص 747 و مادهء عزاقریه شود.

شلمغانیه.

[شَ مَ نی یَ] (اِخ) عزاقریه. پیروان محمد بن علی بن ابی العزاقر که عزاقریه نیز نامیده میشوند. رجوع به شلمغانی و عزاقریه شود.

شلمق.

[شَ مَ] (ع ص) گنده پیر کلانسال. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شلمک.

[شَ مَ] (اِ) نام دارویی که شلیم نیز گویند. (ناظم الاطباء). داروی است که چون با گوگرد بر بهق طلا کنند نافع باشد و آنرا شلیم نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) (برهان). ریوان. زوان. شالم. شولم. شلیم. سعیع. (یادداشت مؤلف). گیاهی است(1) از تیرهء گندمیان که دارای خوشه های کوچکی میباشد. نباتی است یکساله و دانه های آن مدت مدیدی قادرند که قوهء نمای خود را حفظ نمایند. شلمک یکی از گیاهان خوب مراتع است و در هر سال سه مرتبه میشود آنرا درو کرد؛ زوان. دنقه. شیلم. چچم. چچن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیلم و مترادفات دیگر کلمه شود.
(1) - Ivraie.

شلمک.

[شَ لِ مُ] (اِخ) دهی از دهستان بندرج بخش دودانگهء شهرستان ساری. سکنهء آن 390 تن. آب آن از چشمه سار. محصول عمده آنجا غلات، لبنیات و در اراضی قرای مجاور برنج کاری دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شلم کلم.

[شَ لَ کَ لَ] (اِ مرکب، از اِتباع)گوشت سپید بسیار لطیف و جنبان و بر هم افتاده بر تن زن و غیره. (یادداشت مؤلف).

شلمنصر.

[شَ مَ نَصْ صَ] (اِخ)(1) اول. (1280 - 1250 ق.م.). از پادشاهان آشور و پادشاهی جنگجو بود و حدود کشور خود را وسعت بخشید و از سمت مشرق به فرات رسانید. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Shalmanassar.

شلمنصر.

[شَ مَ نَصْ صَ] (اِخ) پنجم. (717-722 ق.م.)(1). پادشاه آشور و بابل بود. وی جانشین تیگلات پیلسر 3 گردید، شهر صور را محاصره کرد، ولی نتیجه ای نبرد و سامره را مدت سه سال در حصار گرفت. پس از وی سرجون جانشین او گردید. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در ناظم الاطباء جلوس وی به جای «717» «727» آمده است.

شلمنصر.

[شَ مَ نَصْ صَ] (اِخ) چهارم. (782-772 ق.م.)(1). پادشاه آشور با بابل شمالی و دمشق جنگید. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در ناظم الاطباء تاریخ پادشاهی وی «784 - 783 ق.م.» آمده است.

شلمنصر.

[شَ مَ نَصْ صَ] (اِخ) سوم. (858-824 ق.م.). پادشاه آشور مدتی با پادشاهان دمشق و اسرائیل جنگید. (فرهنگ فارسی معین). پادشاه جنگجوی آشوری که با سوریه و ارمنستان جنگ کرد و از 860 تا 825 ق.م. مدت ملک وی بود. (ناظم الاطباء).

شلمه.

[شَ مِ] (اِ) (اصطلاح عامیانه) در زبان یهودیان ایران بمعنی مزد و پول است. (فرهنگ لغات عامیانه).

شلمی.

[شَ لَ] (ص نسبی) شلغمی. منسوب به شلم. منسوب به شلغم. (یادداشت مؤلف) :
شلمی آش میپزد بی بی.خاقانی.

شلمیز.

[شَ] (اِ) حلبه و تخم شنبلیله. (ناظم الاطباء) (از برهان). حلبه که شنبلیله باشد. (از انجمن آرا) (از آنندراج). به یونانی فریقه خوانند. (برهان). رجوع به شنبلیله و شملیز و حلبه شود.

شلنج.

[شِ لِ] (اِ) سجاده. جانماز. (ناظم الاطباء). بمعنی سجاده آمده است. (از شعوری ج 2 ورق 142). شلیخ.

شلندة.

[شَ لَ دَ] (ع اِ) نوعی کشتی جنگی. (از تاریخ تمدن اسلام جرجی زیدان ج1 ص16).

شلندیة.

[شَ لَ دی یَ] (ع اِ) نوعی از کشتی. (از اقرب الموارد). رجوع به شلندة شود.

شلنگ.

[شِ / شَ لَ] (اِ) ران آدمی و بدین معنی مزید علیه شل است. (آنندراج). || مسافت مابین دو قدم. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). || برجستن. (آنندراج).

شلنگ.

[شَ لَ / شِ لِ / لَ] (اِ)(1) برجستگی و فروجستگی شاطران از برای ورزش. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا). برجستن از جایی به جایی. (غیاث). || (شاید از شاه بمعنی بزرگ و لنگ بمعنی پای از بن ران تا نوک پنجه). گام فراخ. و با انداختن و زدن صرف شود. (یادداشت مؤلف). مشق راه رفتن بسیار بر نهجی که پاشنهء پای به سرین رسد. (از برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). قدم بلند و گام بزرگ. (فرهنگ لغات عامیانه).
- شاه شلنگ؛ قدم بسیار بلند. (یادداشت مؤلف).
|| در بیت ذیل اگر غلط نقل نشده باشد معنی کلمه را نمیدانم. (یادداشت مؤلف) :
بدان مرغک مانم همی که دوش
بر آن شلنگ گلبن همی فنود.
رودکی (از اسدی).
(1) - در انجمن آرا فقط به فتح شین و لام و در فرهنگ لغات عامیانه و نیز آنندراج به نقل از مؤیداللغات به کسر اول و فتح دوم و در ناظم الاطباء هم به فتح اول و دوم و هم به کسر آن دو آمده، ولی در فرهنگ معین به فتح شین و لام آمده و یادآوری شده است که در تداول عوام، به کسر آن دو گفته میشود.

شلنگ انداختن.

[شَ لَ / شِ لِ / لَ اَ تَ] (مص مرکب) دویدن یا راه رفتن سریع با گامهای بلند. (فرهنگ لغات عامیانه). با گامهای بزرگ پای اندازان رفتن. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شلنگ اندازی شود.

شلنگ انداز.

[شَ لَ / شِ لِ / لَ اَ] (نف مرکب) آنکه با گامهای بلند رود. (یادداشت مؤلف).
- شلنگ اندازان رفتن؛ شلنگ انداز رفتن. (یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیب زیر شود.
- شلنگ انداز رفتن؛ با قدمهای بسیار بلند رفتن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شلنگ اندازی و شلنگ انداختن شود.

شلنگ اندازی.

[شَ لَ / شِ لِ / لَ اَ](حامص مرکب) رفتن با گامهای بلند و پای انداز. (از یادداشت مؤلف). رجوع به شلنگ انداختن شود.

شلنگ برداشتن.

[شَ لَ / شِ لِ / لَ بَ تَ] (مص مرکب) شلنگ انداختن. (فرهنگ لغات عامیانه). با قدمهای بسیار بلند رفتن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شلنگ انداختن شود.

شلنگ تخته.

[شَ لَ / شِ لِ / لَ تَ تَ / تِ] (اِ مرکب) (اصطلاح ورزشی) قسمی از مشق کشتی گیری. (ناظم الاطباء). اصلاً نوعی حرکت ورزشی در زورخانه بوده است که به ترتیب خاص بر روی تخته ای که بدین منظور ساخته شده بوده، شلنگ می انداخته اند. اما بعدها رفته رفته با از میان رفتن رسم شاطری و عیاری و دوندگی این نوع ورزش نیز متروک و منسوخ شد. (فرهنگ لغات عامیانه).
- شلنگ تخته یا شلنگ و تخته زدن؛ شلنگ انداختن با قدمهای بلند. (یادداشت مؤلف) :
چنین که بر در مردم شلنگ تخته خواهی زد
ترقی گر کنی آخر تو کشتی گیر خواهی شد.
سیدحسن خالص (از آنندراج).
رجوع به مادهء شلنگ انداختن شود. || در عرف عام بمعنی بالا و پایین جستن و رقص بیقاعده و حرکات مستانه و غیر عادی کردن بکار می رود. (فرهنگ لغات عامیانه).

شلنگرد.

[شَ لَ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان بیزکی بخش حومهء شهرستان مشهد. سکنهء آن 213 تن. آب آن از قنات. محصول عمده آنجا غلات و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شلنگ زدن.

[شَ لَ / شِ لِ / لَ زَ دَ] (مص مرکب) با پا زدن. لگد زدن. شلنگ انداختن :
کدام صاحب آن صاحبی که دور عنانش
به پشتهای فلک میزند شلنگ ستاره.
حکیم زلالی (از آنندراج).
... و در بحر حیرت شلنگ میزدند. (تاریخ گلستانه).
پیک گردون کش ز انجم هست چندین رنگ رز
بر هوای آستانت میزند دایم شلنگ.کاتبی.

شلو.

[شَلْوْ] (ع مص) رفتن. (ناظم الاطباء) (ز منتهی الارب). گردش کردن. (از اقرب الموارد). || برداشتن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شلو.

[شِلْوْ] (ع اِ) اندام با گوشت. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). اندام. (دهار) (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (آنندراج). قد و قامت بدن. (ناظم الاطباء). || تن و جسد از هر چیزی. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || هر سلخ شده و پوست برکشیده ای که آنرا خورده و قدری از آن باقی مانده باشد. ج، اَشلاء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).
- شلوالانسان؛ جسد انسان پس از پوسیدگی آن. (ناظم الاطباء).
|| بقیه از مردم. (منتهی الارب) (آنندراج).

شلوار.

[شَلْ] (اِ مرکب) ازار. پوشاک پاها. تنبان. (از انجمن آرا) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). جامه ای که مردان و گاهی زنان پوشند و آن از کمر تا قوزک پاها را می پوشاند. سراویل. سروال. مئزر. ایزار. (یادداشت مؤلف). ازار. (دهار). بمعنی ازار و مرکب است از شل که بمعنی ران است و وار که کلمهء نسبت است. (غیاث) (از آنندراج) :[ مردم روس ] از صد گز کرباس کمتر یا بیشتر یک شلوار دوزند و اندر پوشند و همه بر سر زانو گرد کرده دارند. (حدود العالم).
هم از شعر پیراهنی لاژورد
یکی سرخ شلوار و مقناع زرد.فردوسی.
پیراهنکی برید و شلواری
از بیرم سبز و از گل حمری.منوچهری.
پیراهنکی بی آستین لیکن
شلوار چو آستین بوعمری.منوچهری.
چه سود این بند سخت دلپسندت
که بی شلوار بد شلواربندت.
(ویس و رامین).
چه بندی بند شلوارت به کوشش
که بی شلوار زو نایدت پوشش.
(ویس و رامین).
بودلف به شلواری و چشم بسته آنجا بنشانده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 171).
تن همان خاک گران و سیه است ار چند
شارهء و آبفت کنی کرته(1) و شلوارش.
ناصرخسرو.
اندر کتاب صورت پادشاهان بنی ساسان گفته است که پیراهن او به دینارها بود و شلوار آسمان گون. (مجمل التواریخ و القصص).
از مکرمت توست که پیوسته نهفته ست
این شخص به درّاعه و این پای به شلوار.
سنایی.
شفیع بسته گریبان و بسته بند ازار
چنان نباشد کآید بر تو بی شلوار.سنایی.
همچو دف کاغذینش پیراهن
همچو چنگش پلاس بین شلوار.خاقانی.
تو قبا می خواستی خصم از نبرد
رغم تو کرباس را شلوار کرد.مولوی.
چادر آن صنم ابر است و قصاره رعدش
آتش برق نموده ست ز گلگون شلوار.
نظام قاری.
برمیکنم به روی میان بند جانماز
لنگوته را معارض شلوار می کنم.نظام قاری.
شلوار سرخ والا منمای ای نگارین
یا دامنی برافکن یا چادری فروهل.
نظام قاری.
عروسانه این نوگل سرمه ای
به پا کرده شلوار فیروزه ای.
ملاطغرا (از آنندراج).
-امثال: شلوار ندارد بند شلوارش را می بندد. (امثال و حکم دهخدا).
- بدشلوار؛ شهوت ران. شهوت پرست. زنباره. (یادداشت مؤلف).
- پاک شلوار؛ عفیف. مقابل بد شلوار.
- پاک شلواری؛ عفت. مقابل شهوت رانی :خاصه ادب نفس و تواضع و پارسایی و راستگویی و پاک شلواری و بی آزاری. (منتخب قابوسنامه ص37).
- شلوار زرد کردن؛ کنایه از ترس و بیم فوق العاده شدید است. (فرهنگ لغات عامیانه).
- شلوار کسی را کندن؛ شلوار او را بیرون کردن.
- || کنایه است از بی آبرو کردن و رسوا ساختن کسی و مغلوب و منکوب کردن او. این لفظ که بصورت دشنام در نزاعها بمیان می آید، معمولاً صورت تهدید دارد. گاه نیز بر سبیل بیان ماوقع ممکن است کسی رفتار سخت و شدید خود را با طرف خود به کندن و درآوردن شلوار طرف تعبیر کند. گاه نیز به جای شلوار لفظ «تنبان» استعمال میشود و در نزاعها گاه عملاً نیز شلوار خصم را پاره میکنند. (از فرهنگ لغات عامیانه).
- شلوارکن کردن؛ شلوار کسی را کندن. (فرهنگ لغات عامیانه). رجوع به ترکیب شلوار کسی را کندن شود.
- کیک در شلوار افتادن (درافتادن)؛ از پیش آمدی سخت ناراحت و آواره گشتن. دچار اضطراب و نگرانی شدن :
کله آنگه نهی که درفتدت
ریگ در موزه کیک در شلوار.سنایی.
|| تنبان پاچه کوتاه. (ناظم الاطباء) (برهان). || پایجامه ای که مسافران پوشند. (ناظم الاطباء). || زیرجامه. (انجمن آرا).
(1) - ن ل: قرطه.

شلوار.

[شَلْ] (اِخ) دهی است از دهستان سلطانیهء بخش مرکزی شهرستان زنجان. آب آن از چشمه و رودخانه. سکنهء آن 213 تن. محصول عمده آنجا غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شلواربند.

[شَلْ بَ] (نف مرکب) آنچه یا آنکه شلوار را بندد. (یادداشت مؤلف). || (اِ مرکب) بند شلوار و بندی که شلوار را بدان محکم بندند. (ناظم الاطباء). بند ازار. بند تنبان. بند شلوار. بند زیرجامه. ازاربند. تکه. (یادداشت مؤلف) (دهار) : از وی [ از شهر طیب به خوزستان ] شلواربند خیزد سخت نیکو هم چون ارمینی. (حدود العالم). و از وی [ از ناحیت روم ] جامهء دیبا و سندس و میسانی و طنفسه و جوراب و شلواربند با قیمت بسیار خیزد. (حدود العالم). از [ طوس ]... سنگ فسان و شلواربند و جوراب خیزد. (حدود العالم). از واسط گلیم و شلواربند و پشمهای رنگین خیزد. (حدود العالم). از وی [ سلماس ] شلواربندهای نیکو خیزد. (حدود العالم). از وی [ خوزستان ] شکر و جامه های گوناگون و پرده ها و سوزن کرده ها و شلواربند و ترنج شمامه و خرما خیزد. (حدود العالم).
چه سود این بند سخت دلپسندت
که بی شلوار بد شلواربندت.(ویس و رامین).
چندان بکشت که پنجاه خروار شلواربند کشتگان از همدان به جانب ری بردند. (مجمل التواریخ و القصص). از بن رانها تا به قدم همی بندند به شلواربندها و نوارهای نرم. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

شل و بریان.

[شُ لُ بِرْ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) شاید از شله بریان، قسمی طعام که از شکمبه سازند. طعامی که از رودگانی و شش پزند. (یادداشت مؤلف).

شلوبین.

[شَ] (اِخ) شهری است به مغرب و از آن شهر است ابوعلی شلوبینی نحوی. (منتهی الارب). ابوعلی عمر... شلوبین یا شلوبینی از علمای بزرگ نحو و ادب بوده و تألیفات بسیاری داشته است و کلمهء شلوبین از ریشهء سالبرنا(1) گرفته شده است که بندری در ایالت غرناطه(2) می باشد. (ترجمهء مقدمهء ابن خلدون ذیل ص 1233).
(1) - Salobrena.
(2) - Grenade.

شلوبینی.

[شَ] (اِخ) ابوعلی عمر بن محمد شلوبینی از دی اشبیلی نحوی؛ متوفای 745 ه . ق. او راست: توطئة فی النحو. (یادداشت مؤلف). رجوع به شلوبین شود.

شل و پر.

[شَ لُ پَ] (ص مرکب، از اتباع)شل و پل. قطعه قطعه. پاره پاره. (یادداشت مؤلف).
- شل و پر کردن؛ قطعه قطعه کردن. از هر جای مجروح کردن. بسیار جراحات وارد کردن. از پا انداختن: پنجاه نفر رعیت با چماق شصت قزاق را شل و پر کردند. (یادداشت مؤلف). له و لورده کردن.

شل و پل.

[شَ لُ پَ] (ص مرکب، از اتباع) شل و پر. و رجوع به شل شود.

شلوپیچ.

[شُ] (اِ مرکب) نام خاری سه پهلو. (ناظم الاطباء). گیاهی است که به ترکی دموردکنی گویند. (از شعوری ج2 ورق 150).

شل و شفته.

[شُ لُ شِ تَ / تِ] (ص مرکب، از اتباع) آبکی. مقابل سفت. مقابل محکم. (یادداشت مؤلف). || طعام درهم نیامیخته. طعام جانیفتاده بر اثر خوب نپختن و این چنین غذا را اصطلاحاً گویند: آبش یک طرف است دانش یک طرف. (یادداشت مؤلف).

شل و شیت.

[شُ لُ] (ص مرکب، از اتباع) طعامی بی مزه. (یادداشت مؤلف).

شلوغ.

[شُ] (ترکی، ص، اِ) جای انبوه از جمعیت. جای باجمعیت انبوه. اجتماع مردم. جایی که در آن جمعیت ازدحام کرده باشد: آب انبار شلوغ کوزهء بسیار شکند. (یادداشت مؤلف). || ناامن شدن جایی و وضع غیر عادی گرفتن آن: وقتی ناصرالدین شاه را کشتند شهر شلوغ شد. (فرهنگ لغات عامیانه). || نامنظم. نامرتب. (یادداشت مؤلف). || جنجالی. پرهیاهو: آدم شلوغی است. (فرهنگ فارسی معین). ندرتاً به صورت صفت برای اشخاص هارت و پورتی و افراطی و بی بند و بار و بریز و بپاش و پر سر و صدا استعمال شود: فلان کس آدم شلوغی است. این کلمه ظاهراً زبان فارسی اصیل نیست و باید از لهجهء ترکی آذری و مانند آن باشد. (فرهنگ لغات عامیانه).
- شلوغ بودن سر کسی؛ کثرت مشغله و گرفتاری. ارباب رجوع فراوان داشتن. در برابر این ترکیب «خلوت شدن ...» بکار میرود. (فرهنگ لغات عامیانه).
|| پرحرف. (فرهنگ فارسی معین). || هرج و مرج. (یادداشت مؤلف). سر و صدا. غوغا. ازدحام :
تو میگویی قیامت هم شلوغ است...
ایرج میرزا.
- شلوغ شدن؛ هرج و مرج و بی نظمی پیش آمدن. (یادداشت مؤلف).
- شلوغ کاری؛ هرج و مرج راه انداختن. ایجاد بی نظمی. ایجاد هیاهو و غوغا. (یادداشت مؤلف).
- || درهم و برهم کردن کارها. (فرهنگ فارسی معین).
- شلوغ کردن؛ هرج و مرج ایجاد کردن. سر و صدا کردن. (یادداشت مؤلف).
- || ازدحام کردن. (فرهنگ فارسی معین).

شلوغ پلوغ.

[شُ پُ] (ص مرکب، از اتباع) در تداول عوام، سخت در هم و برهم. هرج و مرج. سخت آشفته: خوابهای شلوغ پلوغ. جاهای شلوغ پلوغ. (یادداشت مؤلف). جایی که در آن نظم و ترتیبی حکمفرما نباشد. حسینقلی خانی. (فرهنگ لغات عامیانه).

شلوغی.

[شُ] (حامص) (اصطلاح عامیانه) جار و جنجال. هیاهو. آشوب. هرج و مرج. بی نظمی. شورش و بلوا. (یادداشت مؤلف). || ازدحام. (فرهنگ فارسی معین) (فرهنگ لغات عامیانه).

شلوق.

[شُ] (ترکی، ص، اِ) شلوغ. رجوع به شلوغ شود.

شلوک.

[شَ] (اِ) زلو. علق. شلک. شلکا. (ناظم الاطباء). زلو باشد و آن کرمی است که خون از بدن بمکد. (برهان). زلو. علق. (ریاض الادویة). زالو. رجوع به زالو، شلک و شَلکا شود.

شل و کوفته.

[شُ لُ تَ / تِ] (ص مرکب، از اتباع) مطبوخی نه با اجزائی تمام و نه با دقتی در حد پختن آن. پلویی بد پخته که آب بسیار دارد. (یادداشت مؤلف). رجوع به شل و شفته شود.

شلول.

[شَ] (ع ص) تمام سال از زن و ماده شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مرد سبک در حاجت نیکوصحبت خوش ذات. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شلل و شلشل شود.

شلول.

[شَ] (اِخ) نام موضعی در حوالی مدینه. (ناظم الاطباء) (از معجم البلدان).

شلوم.

[شَ] (اِخ) نام پیغمبری که پسر داود (ع) بود و مادرش دختر طالوت است. (حبیب السیر چ سنگی ج1 ص43). نام رسول سوم است از رسل اصحاب قریه که صادق و صدوق و شلوم اند. (منتهی الارب) (آنندراج). || نام چند تن از فرمانروایان رجال در قاموس کتاب مقدس. رجوع به قاموس کتاب مقدس شود.

شلون.

[شَ] (اِ) جانوری از جنس شغال. (ناظم الاطباء) (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج) (انجمن آرا). نام جانوری است. (مهذب الاسماء).

شلون.

[شَ] (ع اِ) در عربی چاروایی را گویند که گرسنه و لاغر باشد و بعضی چاروای فربه را گفته اند و بعضی چاروایی را گویند که نه فربه و نه لاغر باشد. (از فرهنگ جهانگیری) (برهان).

شل و ول.

[شُ لُ وِ] (ص مرکب، از اتباع)پریشان و آشفته و درهم و بی نظم: عمامهء شل و ول، شوریده گوریده. (یادداشت مؤلف). چیزی که اجزای آن کاملاً با یکدیگر ارتباط محکم نداشته باشد. لباسی که برای تن کسی گشاد باشد و بر تن او آویزان شود و نظایر و اشباه آن. (فرهنگ لغات عامیانه). || بی حال. آنکه مواظب درست نگاه داشتن جامه های خود بر تن نیست. (یادداشت مؤلف). سست. وارفته. (فرهنگ فارسی معین).

شلوة.

[شِلْ وَ] (ع اِ) پاره ای از هر چیز. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

شلوه.

[شَلْ وَ] (اِخ) نام دلیری بوده از بزرگان ارمنستان که در فتنهء چنگیزی خروج کرده و با ایوانی نام از اهل آن ولایت معاهده کرده که با سپاه بسیار به آذربایجان آمده بعد از تسخیر ایران ملت اسلام را برانداخته کیش حضرت مسیح را رواج دهند و چون وی به مرند رسید سلطان جلال الدین خوارزمشاه که از هند بازگشته بود با سی هزار کس متوجه گرجستان شد و در کز به ایشان رسید و لشکر ایشان را شکست داد و شلوه و ایوانی را اسیر کرد و آن کافری عظیم الجثه و قوی هیکل بود و گفته بود صاحب ذوالفقار کجاست تا ضرب تیغ آتشبار مرا بیند. چون خبث عقیدهء او بر سلطان روشن گشت به ضرب شمشیری که در دست داشت شلوه را به دو نیم کرد و ایوانی را نیز بکشت و بر گرجستان مظفر شد. (انجمن آرا) (آنندراج).

شلوه.

[شِلْ وِ] (اِخ) دهی است از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل. سکنهء آن 242 تن. آب آن از چشمه. محصول عمده آنجا غلات و حبوب. در دو محل به فاصلهء دوهزار گز بنام شلوهء بالا و شلوهء پایین مشهور. سکنهء شلوهء بالا 135 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شلوهج.

[شَ هَ] (اِ) شلوهک. قسمی از خس. || اشترخار. (ناظم الاطباء). رجوع به اشترخار شود.

شلوهک.

[شَ هَ] (اِ) شلوهج. (ناظم الاطباء). رجوع به شلوهج شود.

شلة.

[شُلْ لَ] (ع اِ) نیت. نیت سفر. || کار دور که می خواهی آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از المنجد) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شلة.

[شِلْ لَ] (ع اِ) جِ شلیل. (منتهی الارب). رجوع به شلیل شود.

شله.

[شَ لَ / لِ] (اِ) کشتن قاتل را گویند در عوض مقتول و به عربی قصاص خوانند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج).
- شله کردن؛ قصاص کردن. قاتل را به عوض مقتول کشتن :
شله کردند مرد را پس از آن
رفت سوی جهنم آن نادان.
سنایی (از جهانگیری).

شله.

[شِلْ لَ / لِ](1) (اِ) پارچهء نخی ساده به رنگ سرخ: مثل شله، مثل شلهء سرخ؛ سرخ شده. و این تشبیه مبتذل را بیشتر در مخملک و سرخک و آبلهء مرغان بر ظاهر بشره کنند. (یادداشت مؤلف). نوعی پارچهء نخی نازک سرخ. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در آذربایجان، به تخفیف لام آورند.

شله.

[شُ لَ / لِ] (اِ) آش. (ناظم الاطباء). نوعی از طعام که برنج را در آبگوشت به طور هریسه می پزند و ناواقفان این دیار آن را شوله گویند و فقیر مؤلف بعضی ثقات را دیده که به ضم و تشدید لام گویند و آن برای معنی مذکور پرمکروه و محض خطاست، زیرا بدان ضبط معانی دیگری دارد. (از غیاث). نوعی از طعام است که آنرا شله پلاو گویند. (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری). آشی که آنرا شله زرد گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). || طعام. (ناظم الاطباء).

شله.

[شَلْ لَ / لِ](1) (اِ) بت. (ناظم الاطباء) (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا). وثن. صنم. (ناظم الاطباء). || زنبیل. (یادداشت مؤلف) : تمامیت آن خلق خوردند و سیر شدند و فراهم آوردند هرچه در زمین مانده بود هفت شله پر کردند. (ترجمهء دیاتسارون ص 124). || تنگنا. جای تنگ. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج) (از انجمن آرا). راه تنگ. (ناظم الاطباء) (از برهان). || کوچه. (ناظم الاطباء). || لخت جامه یعنی یک توپ پارچه. (ناظم الاطباء) (از برهان). رخت بسیار. جامه های بسیاری شسته و برهم نهاده که هنوز آب در آن باشد و به خشک کردن نبرده اند: دیروز یک شله رخت شستم. (یادداشت مؤلف). تخت جامه. (فرهنگ اوبهی) :
دینار کیسه کیسه دهد اهل فضل را
دیباج شله شله بر از طاقت و یسار.عسجدی.
- شله شدن نوغان(2)؛ نوعی فاسد و تباه گشتن پیله. (یادداشت مؤلف). چون کرم ابریشم آفت بیند و پیله نیک نتند پیله را شله پیله یا شله کج گویند. و این پیله را در کارگاه ابریشم کشی بکار نبرند و جداگانه با دوک ریسند. || (ص) بت پرست. (ناظم الاطباء) (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج)(3)(انجمن آرا). وثنی. شمن :
زهی کسایی [ و ] احسنت شعر چونین گوی
به شلّگان بر فریه کن و فراوان کن.کسایی.
(1) - در آنندراج به این دو معنی به ضم اول آمده است.
(2) - در تداول مردم گیلان، با تخفیف لام بکار رود.
(3) - در آنندراج به این دو معنی به ضم اول آمده است.

شله.

[شُلْ لَ / لِ] (اِ) شرم زن. (از ناظم الاطباء) (از برهان)(1) (از غیاث) (از فرهنگ اوبهی) (از فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج) (از انجمن آرا) :
مرا که سال به هفتاد و شش رسید رمید
دلم ز شلهء صابوته و زهرهء تاز.قریع الدهر(2).
کنم من هره را جلوه نکوهم شله را زیرا
که هره درخور جلوه ست و شله درخور جله.
عسجدی.
کوهش بسان هره برآورده سر بهم
دستش بسان شله نهاده زهار باز.
روحی ولوالجی.
شله از مردان به کف پنهان کند
تا که خود را جنس آن مردان کند
گفت یزدان زآن کس مکتوم او
شله ای سازیم در خرطوم او.مولوی.
مدحها در صید شله گفته تو
بی ملالت همچو گل بشکفته تو.مولوی.
|| لتهء حیض. (ناظم الاطباء) (از غیاث) (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج)(3). || آنجای از کوچه که در آن خاکروبه و زبیل ریزند(4). (از برهان) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری). مزبله و زبیل دان.(5) (ناظم الاطباء). سرگین دان. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (از انجمن آرا) :
چون خر رواست پایگهت آخر
چون سگ سزاست جایگهت شله.
خفاف (از اسدی).
|| (ص) سبکسار. (آنندراج) (انجمن آرا).
(1) - در برهان این معنی به فتح اول آمده.
(2) - در یادداشتی به خط مؤلف به کسائی نسبت داده شده است.
(3) - آنندراج به این معنی به فتح اول نیز آورده و برهان فقط به فتح آورده است.
(4) - در ناظم الاطباء به فتح و ضم اول هر دو و در برهان به فتح اول آمده است.
(5) - در ناظم الاطباء به فتح و ضم اول هر دو و در برهان به فتح اول آمده است.

شله.

[شَلْ لَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاه. سکنهء آن 150 تن. آب آن از چاه. محصول عمده آنجا غلات، حبوب و لبنیات می باشد. راه ماشین رو دارد. زمستان گله داران گرمسیر حدود سرقلعه میروند. در آمار این ده را حسن آباد نوشته اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شله بران.

[شَ لِ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر. سکنهء آن 606 تن. آب آن از چشمه. محصول عمده آنجا غلات و حبوب و سردرختی. صنایع دستی زنان فرش و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شله بریان.

[شُلْ لَ / لِ بِ] (اِ مرکب)نوعی غذا. طرز تهیهء آن چنین است: گوشت سینه را با نخود خیس کنند و پوست گیرند و مانند آبگوشت بار کنند. پس از طبخ استخوانهای آنرا کشیده مقداری مساوی گوشت و برنج علاوه کرده مانند دمپخت میپزند. آب آن که تمام شد پیازداغ روی آن داده زیره میپاشند. (فرهنگ فارسی معین).

شله پز.

[شُ لَ / لِ پَ] (نف مرکب) آنکه شله پزد.
- نه نه خانم شله پز؛ زنی مجهول الهویه یا زنی بی سروپا. پست ترین زن: نه نه خانم شله پز هم میتواند [ یا ] نه نه خانم شله پز هم میداند؛ یعنی دانستهء بزرگ و کاری عظیم نیست. (یادداشت مؤلف).

شله پلاو.

[شُ لَ / لِ پَ] (اِ مرکب) نوعی از پلاو. (ناظم الاطباء).

شله زرد.

[شُلْ لَ / لِ زَ] (اِ مرکب) آشی از برنج، شکر، زعفران و روغن. (یادداشت مؤلف). نوعی غذا. طرز تهیهء آن چنین است: (مواد لازم: برنج مثلاً یک کیلو، روغن 250 گرم، شکر یک کیلو، مغز بادام 200 گرم، زعفران 5 گرم و گلاب). برنج را در آب جوشانند و روغن در آن ریزند، سپس شکر را آب کرده با زعفران بدان افزایند. آنگاه مغز بادام را خیس کرده خلال نموده با گلاب در آن میریزند و پس از یک جوش برمیدارند و روی شله زرد دارچین ساییده می پاشند. (فرهنگ فارسی معین).

شله قلمکار.

[شُ لَ / لِ / شُلْ لَ / لِ قَ لَ](اِ مرکب) آشی است که همه احرار بقول و جز آن را در وی کنند و نیز گوشت در وی مهرا کنند. آشی از همه سبزیها و گوشت و برنج. آش امام زین العابدین. (یادداشت مؤلف). نوعی غذا. طرز تهیهء آن چنین است: ماش را می جوشانند و با ریختن آب سرد در آن پوستهایش را با کفگیر می گیرند و نخود پوست گرفته، عدس، لوبیا، گوشت و پیاز اضافه کنند و پزند. پس از پختن گوشت را بیرون آورده استخوانهایش را می کشند و خوب له و نرم می کنند؛ برنج و سبزی را با ترهء زیاد جداگانه بار کنند و همین که نیم پز شد، گوشت و حبوبات دیگر را در آن ریخته، هم می زنند تا گوشتها نخ بدهد و لعاب پیدا کند. نمک و ادویه بقدر کافی زده، پیازداغ روی آن دهند و دم کنند و آتش زیر آن را کم کنند تا ته نگیرد. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به فرهنگ لغات عامیانه شود. || درهم. آشفته. مغشوش: شعر او آش شله قلمکار است. (یادداشت مؤلف).

شله کش.

[شَ لَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چرداول بخش شیردان چرداول شهرستان ایلام. سکنهء آن 150 تن. آب آن از چشمه. محصول عمده آنجا غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شله گاه.

[شُلْ لَ / لِ] (اِ مرکب) هنگام بلوغ دختر. (ناظم الاطباء).

شله ماش.

[شُلْ لَ / لِ] (اِ مرکب) کته ای از ماش و برنج. آش از ماش. (یادداشت مؤلف).

شلهه.

[شَ هِ] (اِخ) دهی است از بخش هویزهء شهرستان دشت میشان. سکنه 600 تن. آب آن از نهر سابله. محصول عمدهء آنجا غلات. راه آن ماشین رو و صنایع دستی زنان حصیربافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شلهه ثوامر.

[شَ هِ ثَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان خسروآباد بخش قصبهء معمرهء شهرستان آبادان. سکنهء آن 500 تن. آب آن از شط العرب. محصول عمده آنجا مختصری یونجه. ساکنان آنجا از طایفهء دریس هستند. راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شلهه حاجی حسین.

[شَ هِ حُ سَ] (اِخ)دهی است از دهستان خسروآباد بخش قصبهء معمرهء شهرستان آبادان. سکنهء آن 500 تن. آب آن از شط العرب. محصول عمده آنجا خرما و یونجه. راه آن ماشین رو. ساکنان آنجا از طایفهء آل ابومصرف است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شلهه رمیله.

[شَ هِ رَ مِ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان خسروآباد بخش قصبهء معمرهء شهرستان آبادان. سکنه 400 تن. آب آن از شط العرب. محصول عمده آنجا خرما و یونجه. ساکنان از طایفهء آل ابومصرف. راه آنجا ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شلهه معاویه.

[شَ هِ مُ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان خسروآباد بخش قصبهء معمرهء شهرستان آبادان. سکنهء آن 700 تن. آب آن از شط العرب. محصول عمده آنجا خرما و یونجه. راه آن اتومبیل رو و ساکنان آنجا از طایفهء آل ابومصرف و تجاخ است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شلی.

[شَ] (حامص) از کار بازماندن دست و پا. شل شدن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شَل شود.

شلی.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان دیرهء بخش گیلان شهرستان شاه آباد. آب آنجا از رودخانهء دیره. محصول عمده آنجا غلات و پنبه و ذرت و لبنیات. تابستان حدود هوکانی و درکه میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شلی.

[شُ] (حامص) حالت و چگونگی شل.

شلی.

[شُ] (اِخ) (اِبرام) یکی از بازیگران تآترهای روی حوضی و مظهر بی عرضگی و ننری و بچه ننه بودن و تنبلی و بیکارگی است. این «پرسوناژ» معمولاً با «سیاه» روی صحنه می آید. سر و وضع و لباسش از باطنش خبر می دهد. معمولاً گیوه یا کفش هایش پیش پای او میرود و با وجود بزرگسالی بادبادکی بدست دارد و آب از دهانش سرازیر است. ابرام شلی را گاه به تمسخر اوس فرزی (استاد فرزی)، یعنی آدم چابک و چالاک و جمع و جور و زبر و زرنگ می خوانند. در زبان عامیانه آدمهای لخت و سست و بیحال و بچه ننه را «ابرام شلی» یا «اوس فرزی» یا «اوس فرزی توی عروسی» می خوانند. (فرهنگ لغات عامیانه).

شلی.

[شِ] (اِخ)(1) پرسی بیش. شاعر غزلسرای انگلیسی (1792-1822م.). وی در خانواده ای نجیب و معروف به جهان آمد و کودکی بشاش و سبکروح بود. بخشی از تعلیمات او را پدرش به عهده داشت و بخش دیگر را ادواردز(2) کشیش متعهد بود. مادرش نیز برای او اشعار انگلیسی می خواند. چون پدر شلی غالباً در منزل با دوستان خود گفتگوهای سیاسی می کرد، روح حساس شلی تحت تأثیر این افکار قرار گرفت و بعدها در اشعارش تجسم یافت. در ده سالگی او را به مدرسه فرستادند. وی با چند تن از همشاگردیان خود دوست شد و برای آنان افسانه می گفت و با ایشان به کتابخانه می رفت. شلی در سال 1804م. به مدرسهء ایتون که عموهایش در آن تدریس می کردند رفت و شش سال در آنجا به تحصیل پرداخت و غالباً با همشاگردیانش نزاع میکرد و همه او را «شلی دیوانه» می خواندند و با وجود این مرتب درس می خواند و جوایز عالی دریافت میکرد. وی بتدریج به انتشار نظم و نثر خود که هزینهء چاپ آنرا پدربزرگش تقبل کرده بود پرداخت. در این ایام چند داستان نوشت. از میان شعرا، وی والتر اسکات و تامس گری را دوست می داشت و به شکار نیز علاقهء فراوانی نشان میداد. هیجده ساله بود که وارد دانشگاه آکسفورد گردید و در آنجا با مردی به نام تامس جفرسن هوک آشنا شد. این مرد در کارهای هنری به شلی راهنماییهای بسیار کرد. بیشتر اشعاری که شلی طی سالهای 1812-13م. سروده بود منتشر نگردید، ولی هاریت معشوقهء شاعر آنها را جمع آوری میکرد. نخستین منظومهء وی ملکهء ماب(3)است که شلی آنرا نزد چند شاعر برجسته از جمله بایرون فرستاد و همه آنرا شعری عالی، محکم و دارای تصوری شگفت انگیز دانستند. شلی چند سفر به ایرلند و ایتالیا رفت و مدتها با لرد بایرون - که از دوستان صمیمی اش بود - گذراند. مصنفات او عبارتند از: ملکهء ماب، آلاستور(4)، شورش اسلام(5)، ساحرهء اطلس(6)، ادونائیس(7)، سنسی(8)، پرومتئوس رها شده(9)، سرود برای جمال معنوی(10)، من بلان(11)، رزالیند و هلن(12)، جولیان و مادالو(13). شلی با چند تن از دوستانش در خلیج اسپزیا(14) در آب غرق شد و جسد بیجانش را چند روز بعد بر ساحل یافتند. بدن او را سوزاندند و خاکسترش را در کلیسای پرتستان شهر رم دفن کردند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Shelley, Percy Bysshe.
(2) - Edwards.
(3) - Queen Mab.
(4) - Alastor.
(5) - Revolt of Islam.
(6) - The Witch of Atlas.
(7) - Adonais.
(8) - The Cenci.
(9) - Prometheus Unbound.
(10) - Hymn to Intellectual Beauty.
(11) - Mont Blanc.
(12) - Rosalind and Helen.
(13) - Julian and Maddalo.
(14) - Spezia.

شلی.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه بخش دودانگهء شهرستان ساری. سکنهء آن 285 تن. آب آن از چشمهء معروف سفیدرود. محصول عمده آنجا غلات و لبنیات. صنایع دستی زنان شال، گلیم و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شلیاق.

[شَ] (اِ) نام آلتی از آلات موسیقی یونانی و رومی ذات اوتار شبیه به چنگ. (مفاتیح).

شلیاق.

[شَ] (اِخ) مجموعهء صورت کواکب چنگ رومی. (ناظم الاطباء). دیگ پایه. سلحفاة. اثافی. یکی از صور فلکیه میان الدجاجة و الجاثی علی رکبتیه است و روشن ترین صورت آن نسر واقع است و به صورت لورا [ چنگ رومی ] یا کرکسی بالها فراهم آورده توهم شده است، و آن مرکب از بیست و یک ستاره است یکی از قدر اول موسوم به نسر واقع که صورت را نیز به نام او خوانند و آنرا یک پایه نامند و عوام سه پایه گویند معرب آن اثافی نیز نامند و اظفار نیز در این صورت است. (از جهان دانش) (یادداشت مؤلف).

شلیته.

[شَ تَ / تِ] (اِ) دامن چین دار که روی نظامی زنانه پوشند: شلیتهء قجری؛ نوعی از آن شلوار است. (یادداشت پروین گنابادی). نوعی دامن کوتاه و گشاد و پرچین که در قدیم زنان روی شلوار می پوشیدند. (فرهنگ فارسی معین).

شلیثا.

[شَ] (اِ) نام دارویی که در فالج و لقوه استعمال می کنند. (ناظم الاطباء). ابهلیهء ذهبیه. معجونی است که از پال و دواهای دیگر کنند و در استرخاء زبان بکار است. (یادداشت مؤلف).

شلیخ.

[شَ] (اِ) صدا. آواز. (ناظم الاطباء) (برهان) (فرهنگ جهانگیری). آواز. (آنندراج) (از انجمن آرا) :
نعره در وی شلیخ موسیقی
ناله در وی نوای موسیقار.رشید وطواط.(1)
|| جانماز، یعنی بساط کوچک و یا حصیری که گسترده و بر روی آن نماز خوانند. (ناظم الاطباء). شلنج.
(1) - این بیت را جهانگیری در لغت شکنج به همین معنی آورده و معلوم است که تصحیف شده. (از انجمن آرا) (از آنندراج).

شلیخا.

[شَ] (اِخ) حواری عیسی (ع). رسول. (فرهنگ فارسی معین). نام یکی از حواریون حضرت عیسی. (از آنندراج) (از برهان) (از غیاث) (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء) :
به بیت المقدس و اقصی و صخره
به تقدیسات انصار و شلیخا.خاقانی.

شلیدن.

[شَ دَ] (مص جعلی) مصدر جعلی از شَل (اشل عربی). لنگیدن. لنگان لنگان رفتن. با یک لنگ پا رفتن. شلان رفتن. (یادداشت مؤلف) :
هیچ نیابی فراز و شیب قران
در غزل و می بطبع چون نشلی.
ناصرخسرو.
رجوع به شلان شلان شود. || چنگ زدن. تشبث کردن. درآویختن به چیزی. (فرهنگ فارسی معین). || در تداول عامه، مردن.
- شلیدن برای کسی؛ بمزاح به جای مردن: بشلم برات؛ بمیرم برات. (یادداشت مؤلف).

شلیر.

[شَ] (اِ) شلیل و نوعی از شفتالو. (ناظم الاطباء). بمعنی شلیل است. (فرهنگ جهانگیری). شبه شفتالو بعضی تمام سرخ و بعضی سفید و زرد. (فرهنگ اوبهی). شفترنگ که شبیه شفتالو است. (از برهان). فرسک. رنگینان. زلیق. تالانک. (یادداشت مؤلف). رجوع به شلیل شود.

شلیشات.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان مینوحی بخش قصبهء معمرهء شهرستان آبادان. سکنهء آن 800 تن. آب آن از شط العرب و لوله کشی. محصول عمده آنجا خرما و انگور. راه آنجا ماشین رو و صنایع دستی زنان حصیربافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شلیک.

[شِلْ لی] (اِ)(1) تخلیهء اسلحهء آتشی و رها کردن تیر آن. (ناظم الاطباء). گشاد. افکندن تیر از سلاحی آتشی چون تفنگ و توپ.
-شلیک کردن؛ گشاد دادن یعنی انداختن تفنگ و توپ و امثال آن. (یادداشت مؤلف).
|| گاه بمعنی حرکت و سر و صدای ناگهانی و شدید خاصه در مورد خنده (شلیک خنده) نیز استعمال میشود. (فرهنگ لغات عامیانه).
- شلیک خنده؛ خندیدن به صدای بلند و ممتد فردی یا جمعی: شلیک خندهء آنها به گوش می رسید.
(1) - در ناظم الاطباء به فتح شین و تخفیف لام نیز ضبط شده است. گویند این کلمه را از ترکی شنلیک بمعنی ابراز مسرت گرفته اند، اما بر اساسی نمی نماید.

شلیل.

[شَ] (اِ) میوهء خوشبو و گوارا و آبدار شبیه به شفتالو. (از غیاث) (از فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (از آنندراج). زلیق. شلیر. شفترنگ. رنگینان. تالانک. فرسک. شفتالوی بی پرز. شبته رنگ. و در شلیر، را به لام بدل شود. (یادداشت مؤلف). درختی است(1) از تیرهء گل سرخیان از دستهء بادامیها که در حقیقت یکی از گونه های هلو محسوب است. میوه اش از هلو کوچکتر و بدون کرک و دارای طعمی مطبوع است. اصل این درخت از آسیا است و بهترین نوع آن در ایران کشت می شود. (فرهنگ فارسی معین). رنگش سفید یا سرخ و یا سرخ و سفید است :
زمین بین که از رنگ معشوق عاشق
گهی سیب بیرون دهد گه شلیل.
خواجه عمید لوبکی (از جهانگیری).
- شلیل دورنگ؛ زردآلو. (ناظم الاطباء).
(1) - Persica Laevis.

شلیل.

[شَ] (ع اِ) پلاسی از پشم یا موی که بر کیمخت شتر پس پالان پوشند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). شال و کفل پوش اسب. (از مهذب الاسماء). || پیراهنچه ای که در زیر زره پوشند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). جامه که در زیر زره پوشند. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (از اقرب الموارد). || زره کوتاهی که در زیر زره بزرگ پوشند. ج، اَشِلّة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از مهذب الاسماء) (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || میان وادی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جای جاری شدن آب وادی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || خطهای دراز از گوشت در پشت. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آب بینی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شلیلة.

[شَ لَ] (ع اِ) کلافه ای از نخ (لغة عراقیة). (ناظم الاطباء).

شلیم.

[شَ] (اِ) نام دارویی که شلمک نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به شلمک شود.

شلیم جاران.

[شَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان مهاباد. سکنهء آن 186 تن. آب آن از رودخانه. صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شلینگ.

[شِ] (انگلیسی، اِ)(1) مسکوکی است در انگلستان. (یادداشت مؤلف). پول انگلیسی معادل یک بیستم لیرهء استرلینگ. (فرهنگ فارسی معین). شیلینگ. رجوع به شیلینگ شود.
(1) - Shilling.

شلینگ.

[شِ] (اِخ) فریدریش ویلهلم یوزف(1) فیلسوف آلمانی (متولد 1775- متوفای 1854 م.). وی پسر کشیشی از اهل وورتمبرگ بود، اما اوقات او همیشه به تدریس و تصنیف می گذشت. وی در سن بیست سالگی دست به تحریر زد و آثارش محل توجه قرار گرفت و عاقبت گوته نسبت به او علاقه پیدا کرد. در سن 23سالگی به معلمی دانشگاه شهر ینا(2) پذیرفته شد و سپس در دانشگاههای مونیخ و برلن استاد شد. او در 30سالگی فیلسوفی معتبر بود ولی از آن ببعد چندان آثاری از خود منتشر نکرد. کتابهای عمدهء او عبارتند از: روح جهان، تحقیق در حقیقت مختاریت انسان، اندیشه ها در فلسفهء طبیعت، بیان فلسفهء من، فلسفه و دین، ادوار جهان، فلسفهء صنعت. این فیلسوف از فلسفهء طبیعت آغاز کرده با مسلک عرفانی به فلسفهء وحی رسید و با وجود افکار مشوش و اغلب تاریک و متناقض شاگردان بسیار داشت. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Schelling, Friedrich Wilhelm Joseph.
(2) - Jena.

شلیة.

[شَ لی یَ] (ع اِ) پاره ای از گوشت. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || حصه ای از شب. || قطعه ای از کوه. (ناظم الاطباء). || بقیهء مال. ج، شلایا. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء).

شلیهه.

[شَ هِ] (اِخ) دهی است از دهستان جزیرهء صلبوخ بخش مرکزی شهرستان آبادان. سکنهء آن 172 تن. آب از شط العرب. محصول عمده آنجا خرما و نارنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شم.

[شَ] (اِ) خوف. ترس. بیم. || دُم. ذنب. دنبال. || فریب. مکر. حیله. نیرنگ. دغا. || دوری. (ناظم الاطباء). نفرت و دوری. (فرهنگ جهانگیری). || مسافت. || کاروانسرا. خانه ای که در آن از مسافران پذیرایی می کنند. (ناظم الاطباء). || خانهء زیرزمینی. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). || جای باش ستور. (ناظم الاطباء). || ناخن. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ فارسی معین) :
چون شاه بگیرد به کف اندر شمشیر
از بیم بیفکند ز کفها شم شیر.عسجدی.
|| (اِمص) آشفته شدن. (فرهنگ فارسی معین). آشفتگی. || فرار. گریز. هزیمت. (از ناظم الاطباء). رمیده شدن. (فرهنگ فارسی معین). رمیدگی. || (ص) شمیده. ترسیده. هراسیده. || آشفته. سرگشته. پریشان. حیران و همیشه به طور ترکیب استعمال میشود. (ناظم الاطباء).

شم.

[شُ] (اِ) چاروق و پای افزاری که زیر آن از چرم و بالای آن از ریسمان بود. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری) :
که را بنده کو بار مردم کشد
گهی شم کشد گه بریشم کشد.نظامی.

شم.

[شُ] (ص) مخفف شوم. شوم. بدیمن. منحوس. (ناظم الاطباء).

شم.

[شَم م](1) (ع اِمص، اِ) حس بینی که درک بویها بدان است. (از اقرب الموارد). یکی از حواس پنجگانه که عمل درک بوها از آن صادر میشود. (ناظم الاطباء). حس شامه و آن در فارسی غالباً به تخفیف میم تلفظ شود مگر در حال اضافه، مانند شر و سل و بر و جز آن. (یادداشت مؤلف) :
گفتم که نفس حسیه را پنج حاسه چیست
گفتا که لمس و ذوق و شم و سمع با بصر.
ناصرخسرو.
ورنه مشک و پشک پیش اخشمی
هر دو یکسان است چون نبود شمی.
مولوی.
|| ادراک. اندریافت: «فلان شم سیاسی دارد». (فرهنگ فارسی معین).
- شم قضائی و یا سیاسی و غیره داشتن؛ در امور قضائی و سیاسی سخت متبحر و صاحبنظر بودن. درک رموز و دقایق و نکات پیچیدهء آن امور کردن. (یادداشت مؤلف).
|| بو. بوی. بوی خوش. رایحه. (فرهنگ فارسی معین) (یادداشت مؤلف) :
رنگِ رخ لاله را از نَد و عود است خال
شمعِ گل زرد را از می و مشک است شم.
منوچهری.
مه و مشکند مهان کهتر چیست
که نه از مه ضو و نز مشک شم است.
خاقانی.
از جگر جیش خان جوش زند جوی خون
عطسهء خونین دهد بینی شیران ز شم.
خاقانی.
- شم یافتن؛ بو بردن به چیزی. درک چیزی :
از خویشتن آزاد زی از هر بلایی شاد زی
هر جا که باشی راد زی چون یافتی از عشق شم.
سنایی.
(1) - در فارسی غالباً به تخفیف حرف «م» بکار رود خاصه در شعر.

شم.

[شَم م] (ع مص) بوییدن. (منتهی الارب)(1) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شَمیم. شِمّیمی(2). (منتهی الارب) (اقرب الموارد). شم ریحان و جز آن؛ گرفت بوی آن به حاسه و شم. (از اقرب الموارد). رجوع بهمین مصادر کلمه شود. || تکبر کردن. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب).(3) || آزموده شدن و فعل آن مجهول آید. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).
(1) - فعل آن از «سمع» و به قول ابوعبید از «نصر» است. (منتهی الارب).
(2) - این وزن منقول از زمخشری است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(3) - در اقرب الموارد شَمَم بدین معنی است.

شم.

[شُم م] (ع ص، اِ) جِ اَشَمّ و شَمّاء. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به اشم و شماء شود.

شم.

[شَ] (اِخ) نام پادشاه کابل جد گرشاسب. (مزدیسنا و ادب پارسی ص 417) :
ز شم زآن سپس اثرط آمد پدید
و زین هر دو شاهی به اثرط رسید.
اسدی (ایضاً).

شم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس بخش صفی آباد شهرستان سبزوار. سکنهء آن 764 تن. آب آن از قنات. محصول عمده آنجا غلات، پنبه، زیره، میوه و ابریشم. صنایع دستی زنان چادرشب و ابریشم بافی و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شما.

[شُ] (ضمیر) ضمیر جمع مخاطب. ضمیر شخصی منفصل دوم شخص جمع. انتم. کم. انتن. (یادداشت مؤلف) :
کدام است مرد از شما نام خواه
که آید پدید از میان سپاه.فردوسی.
دل خرابی می کند دلدار را آگه کنید
زینهار ای دوستان جان من و جان شما.
حافظ.
ای صبا با ساکنان شهر یزد از ما بگو
کای سر حق ناشناسان گوی چوگان شما.
حافظ.
گر شد از جور شما خانهء موری ویران
خانهء خویش محال است که آباد کنید.
ملک الشعراء بهار.
- شما را؛ به شما. (ناظم الاطباء).
- || از برای شما. (ناظم الاطباء).
|| گاه احتراماً مخاطب را به جای تو، شما خطاب میکنند؛ بخصوص آنجا که پایه و مقامی برتر از متکلم داشته باشد و این اصطلاح چنان رواج یافته که اگر برخی از افراد طبقات اجتماع را تو خطاب کنند حمل بر تحقیر و توهین میکند. معمولاً فعل آنرا نیز بر صیغهء جمع مخاطب آورند: شما فرمودید، شما بروید؛ ولی در زبان محاوره گاهی فعل را مفرد آورند: شما که رفتی علی آمد، شما برو من می آیم. در ابیات زیر از حافظ نیز با توجه به ضمایر و افعال جمله ها بنظر می رسد شما بمعنی تو بکار رفته است :
ای فروغ ماه حسن از روی رخشان شما
آبروی خوبی از چاه زنخدان شما
عزم دیدار تو دارد جان بر لب آمده
بازگردد یا برآید چیست فرمان شما
کس بدور نرگست طرفی نبست از عافیت
به که نفروشند مستوری به مستان شما...
با صبا همراه بفرست از رخت گلدسته ای
بوکه بویی بشنویم از خاک بستان شما...
دور دار از خاک و خون دامن چو بر ما بگذری
کاندرین ره کشته بسیارند قربان شما...
میکند حافظ دعایی بشنو آمینی بگو
روزی ما باد لعل شکرافشان شما.حافظ.
- شما را خدا؛ یعنی شما را (ترا) به خدا قسم می دهم.
|| به جای ضمیر مشترک (خود) یا (خویش). (تعلیقات فروزانفر بر فیه ما فیه ص 239) :شاید که زنان شما را با مردمان بیگانه جمع بینید. (فیه ما فیه ص87). حق تعالی میفرماید که اسیران را بگو که شما اول لشکرها جمع کردید... و با خود می گفتید که ما چنین کنیم مسلمانان را چنین بشکنیم و مقهور گردانیم و بر خود قادری از شما قادرتر نمی دیدید و قاهری بالای قهر خود نمی دانستید. (فیه مافیه ص3).

شما.

[شَ] (ص) برهنه. عریان. || (اِ) قرصی از داروهای خوشبو که جهت خوشبو کردن منزل در روی آتش انداخته بخور دهند. شمامه. (ناظم الاطباء). رجوع به شمامه شود.

شما.

[شَ] (ع اِ) شمع. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || موم. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شماء .

[شَمْ ما] (ع ص) مؤنث اشم، زن بلندبینی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به اشم شود.

شمائل.

[شَ ءِ] (ع اِ) جِ شَمال (علی غیر قیاس). (منتهی الارب). || جِ شمال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شمایل. شکل. وضع :
هرنکته ای که گفتم در وصف آن شمائل
هر کس شنید گفتا لله در قائل.حافظ.
رجوع به شمایل شود.
|| (اصطلاح تصوف) امتزاج جمالیات و جلالیات است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

شمائم.

[شَ ءِ] (ع اِ) جِ شمیمة. خوش بوهایی که بوییده شوند. (از آنندراج) (از غیاث).

شماب.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه شاهین بخش سرپل ذهاب شهرستان قصرشیرین. سکنهء آن 200 تن. آب آن از سراب قلعه شاهین. محصول عمده آنجا غلات، برنج، پنبه، مختصر توتون و لبنیات است. به این ده قیطک نیز می گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شمات.

[شَ] (ع مص) شاد شدن به غم دشمن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به شماتت و شماته شود.

شمات.

[شُمْ ما] (ع ص، اِ) شادشوندگان به مکروهی و خرابی کسی، و این جمع شامت است که اسم فاعل از شماتت باشد. (آنندراج) (غیاث).

شمات.

[شِ] (ع ص، اِ) زیانکاران. گویند: رجع القوم شماتاً؛ ای خائبین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شماتت.

[شَ تَ] (ع مص، اِمص) شاد شدن به خرابی کسی. (غیاث). شادی در مکروه و خرابی و غم کسی. (ناظم الاطباء). شاد شدن به غم دشمن. شادمانی از مکروهی که دشمن را رسد. از رنج دشمن شاد گشتن. (یادداشت مؤلف) : صورت نبندد که این سخن به شماتت گفته می آید، سخن تو جد است همه نه شماتت و هزل و مصلحت ما نگاه داری. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 476).
بینم همی شماتت بدخواهان
ورنه ز نیستی نبدی عارم.مسعودسعد.
-امثال: شماتت دشمن به از سرزنش دوست. (امثال و حکم دهخدا).
ملامت دوستان به که شماتت دشمنان. (امثال و حکم دهخدا).
- شماتت کردن؛ شاد شدن از مکروهی که به دشمن رسد :
در کار هیچ دوست منافق نبوده ام
بر مرگ هیچ خصم شماتت نکرده ام.
خاقانی.
- شماتت ورزیدن؛ شماتت کردن. شاد شدن از مکروه و ناملایمی که بر کسی رسد :
حاش لله که شماتت ورزم
چون خزان بینم نیسان اسد.خاقانی.
|| دشمن کامی.(1) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شماتة شود. || سرزنش.(2) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). سرزنش کردن. (فرهنگ فارسی معین). ملامت. سرکوفت. بیغاره. (یادداشت مؤلف) : باز از شماتت اعدا می اندیشم. (گلستان). یکی نقصان مایه و دیگر شماتت همسایه. (گلستان). || غوغا. شور. فریاد. گیرودار. هنگامه. (ناظم الاطباء).
(1) - ظاهراً در فرهنگ فارسی معین در آوردن دشمنکامی، اشتباه شده است؛ زیرا دشمنکامی به معنی بدبختی است و شماتت بمعنی خوشحالی از بدبختی (کسی).
(2) - در عربی به این معنی به کار نمی رود.

شماتت آمیز.

[شَ تَ] (ن مف مرکب)آمیخته به شماتت. توأم با شماتت.

شماتة.

[شَ تَ] (ع مص) مصدر بمعنی شمات. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). شاد شدن به غم دشمن. (منتهی الارب). شاد شدن به خرابی کسی. (آنندراج). شادی کردن به مکروهی که دشمن را رسد. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). رجوع به شمات و شماتت شود. || زشت روی شدن. (المصادر زوزنی).

شماته.

[شَ تَ] (روسی، اِ) شماطه. ساعت زنگی. ساعت زنگی بزرگ. (یادداشت مؤلف). دستگاهی مخصوص در ساعتهای دیواری و رومیزی و بزرگ که با تنظیم کردن آن در لحظهء معین زنگ ساعت به صدا درمی آید یا آوازی مانند آواز ساز بیرون میدهد یا مجسمهء مرغی از داخل ساعت بیرون می آید و نغمه ای سر میدهد اعلام وقت معینی را. رجوع به شماطه شود.

شماتی.

[شَ تا] (ع ص، اِ) زیانکاران. واحد ندارد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شماج.

[شَ] (ع اِ) اندک و حقیر از هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || نان جوین. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || آنچه از انگور و جز آن وقت خوردن براندازند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ماذقت شماجاً؛ نچشیدم چیزی را. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

شماخ.

[شَمْ ما] (ع ص) شامخ. بلند : نهری صحاب و جویی پرآب یافتند و کوهی شماخ و زمینی سنگلاخ. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 355).

شماخ.

[شَ] (اِ) مخفف شاماخ است که پستان بند زنان یعنی پارچه ای که پستانهای خود را بدان بندند. (از برهان) (ناظم الاطباء). مخفف شاماخ که سینه بند زنان باشد. (آنندراج) (از انجمن آرا). رجوع به شاماخ شود.

شماخ.

[شَ / شَمْ ما] (اِخ) نام پهلوانی ایرانی. (از فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ لغات شاهنامه) :
پذیره فرستاد شماخ را
چه مایه دلیران گستاخ را.فردوسی.

شماخ.

[شَ / شَمْ ما] (اِخ) ابن ضرار. نام شاعری تازی. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (منتهی الارب). از شاعران جاهلیت و از قبیلهء قیس است. (یادداشت مؤلف). شماخ بن ضراربن حرملة، از شاعران جاهلی عرب است که اسلام را نیز درک کرد. نام او معقل و لقب او شماخ بود. در زمان خلافت عثمان درگذشت. دیوان او را شیخ احمدبن امین شنقیطی در سال 1317 ه . ق. چاپ کرده است. (از معجم المطبوعات مصر). رجوع به فهرست عقدالفرید، الموشح ص67، 87 و 88، اعلام زرکلی و فهرست المعرب جوالیقی شود.

شماخی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب است به شماخ که نام اجدادی است. (از انساب سمعانی).

شماخی.

[شَ] (اِخ) لقب آن دارالملک است. (از لغت محلی شوشتر نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف). شهری است به اران به یک فرسنگی لشکرگاهی که شروان شاه بدانجا نشیند. (از حدود العالم). نام شهر حاکم نشین شروان. (ناظم الاطباء). شهری معمور از بلاد شروان در طرف اران و صاحب آن شروان شاه و لقب آن دارالسلطنه بود و مطابق عهدنامهء گلستان از ایران مجزا و به روسیه ملحق گردید (1228 ه . ق.). (یادداشت مؤلف). شماخا. سابقاً کرسی ایالت شروان (در قفقازیه) مستقر شروانشاهان بود. (فرهنگ فارسی معین) :
گر دو شود قبله مان نی عجبی بس از آنک
او به شماخی نهاد کعبهء دیگر بنا.خاقانی.
قلعهء گلستان شه قلهء بوقبیس دان
حصن شماخی اش حرم کعبه سرای تازه بین.
خاقانی.
چون به شماخی ترا کرد قضا شهربند
نام شماخی توان مصر عجم ساختن.
خاقانی.
شهر سباست خطهء دربند ز احتشام
بیت المقدس است شماخی ز اقتدار.خاقانی.

شماخی.

[شَ] (اِخ) ابوالعباس احمدبن عثمان بن سعید... شماخی. متوفی به سال 908 ه . ق. او راست: کتاب السیر، دربارهء رجال اباضیة. (از معجم المطبوعات مصر).

شماخی.

[شَ] (اِخ) قاسم بن سعید... شماخی عامری مغربی. او راست: 1- الحکمة، در شرح رأس الحکمة. 2- سردالحجة علی اهل الفصلة فی عقائد الاباضیة و الاخلاق و نحوها. 3- الظهور المحتوم، که به سال 1327 ه . ق. تألیف کرد. 4- القول المتین فی رد علی المخالفین، که به سال 1323 ه . ق. به پایان رساند. (از معجم المطبوعات مصر).

شماذ.

[شَ] (ع مص) آبستن گردیدن ماده شتر و دم خود را دروا داشتن. و رجوع به شمذ شود. || برداشتن ازار خود را. || گشن یافتن خرمابن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پر کردن زن شرم خود را به پارهء رکوی تا زهدان وی بیرون نیفتد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شمار.

[شُ] (اِ) حساب. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) :
چون شمار آید بی رنج بیک ساعت
بر تو بشمارد یک خانه پر از ارزن.فرخی.
نی نی دروغ گفتم این چه شمار باشد
باری نبید خوردن کم از هزار باشد.
منوچهری.
خواجهء بزرگ بوسهل را بخواند با نایبان دیوان عرض و شمارها بخواست از آن لشکر. (تاریخ بیهقی).
چون نکنم جان فدای آنکه به حشر
آسان گردد بدو شمار مرا.ناصرخسرو.
بهرهء تو زین زمانه روزگذاری است
بس کن از او این قَدَر که با تو شمار است.
ناصرخسرو.
ای بار خدای خلق یکسر
با توست به روز حق شمارم.ناصرخسرو.
فذلک شد شمار خدمت من
بر او از جملگی و کیج کیجی.سوزنی.
حاصل عمر تو بود یک رقم کام
آن رقم از دفتر شمار تو کم شد.خاقانی.
ماندم به شمار هجر و وصلت
تا زین دو مرا کدام سوری است.خاقانی.
مرا در دل ز خسرو صد غبار است
ز شاهی بگذر آن دیگر شمار است.نظامی.
یاران بشمار پیش بودند
و ایشان به شمار خویش بودند.نظامی.
به قطره قطره حرامت عذیب خواهد بود
به ذره ذره حلالت شمار خواهد بود.سعدی.
آخر این آمدن به کاری بود
وز برای چنین شماری بود.اوحدی.
-امثال: شمار خانه با بازار راست نیاید. (یادداشت مؤلف) :
هرکه او دارد شمار خانه با بازار راست
چون به بازار اندر آید خویشتن رسوا کند.
منوچهری.
- با کسی شمار داشتن؛ محاسبه و پرسش و حساب داشتن :
دل بردی و تن زدی همان بود
من با تو بسی شمار دارم.سعدی.
- شمار آوردن (اندرآوردن)؛ احتساب. (از المصادر زوزنی). شمردن. شمار کردن. حساب کردن :
گر از کیقباد اندر آری شمار
بر این تخمه بر سالیان شد هزار.فردوسی.
- شمار بسر شدن؛ پایان یافتن حساب. تمام شدن حساب :
بوسهء یک مهه گرد آمده بودم بر دوست
نیمه ای داد و همی خواهم یک نیم دگر
نیم دیگر به تفاریق همی خواهم خواست
تا شمارم نشود یکسره با دوست بسر.
فرخی.
- شمار چیزی از چیزی آمدن؛ بدست آمدن حساب چیزی :
مر آن هر یکی را بها صدهزار
درم بود کز دفتر آمد شمار.فردوسی.
- شمار چیزی را داشتن؛ حساب او را داشتن. عده و شمارهء آنرا در دست داشتن :
از آنکه داشت چو جد و پدر ملک مسعود
به تیغ و نیزه شماری در آن حدود و دیار.
بوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
گر کسی را نبود سیم خط و چک بستان
وقت پیدا کن و به انگشت همی دار شمار.
سوزنی.
- شمار دادن؛ حساب دادن. حساب پس دادن :
که روزی زین شمرده روزگارت
بباید داد ناچاره شماری.ناصرخسرو.
- شمار گیتی؛ حساب اعمال در این جهان :
ولیکن تو از آن ترسی که چون گیتی ترا گردد
شمار گیتی از تو بازخواهد داور سبحان.
فرخی.
|| مؤاخذه. بازپرسی. بازخواست. جزا. (یادداشت مؤلف) :
ای غافل از شمار چه پنداری
کت خالق آفریده پی کاری.رودکی.
اگر خون این مرد تریاک دار
بریزد کسی نیست با او شمار.فردوسی.
چنین خواندم از نامهء کردگار
توانا خداوند داد و شمار.فردوسی.
بتر زین چه باشد به گیتی شمار
که باشد کسی از کسی شرمسار.
(یوسف و زلیخا).
- شمار باریک کردن؛ مناقشه. (فرهنگ فارسی معین).
-فرا شمار کشیدن کسی را؛ مورد بازخواست و بازجویی قرار دادن وی را. حساب کشیدن از وی : بوالقاسم کثیر را که صاحبدیوانی خراسان داده بودند درپیچید و فرا شمار کشید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص367).
|| روز قیامت. روز شمار. روز رستاخیز. (از یادداشت مؤلف). محاسبهء روز قیامت :
بدانی که انگیزش است و شمار
همیدون به پول صراطش گذار.اسدی.
- روز شمار؛ روز حساب که روز قیامت باشد. (ناظم الاطباء). یوم الحساب. یوم المعاد. رستاخیز. رستخیز. روز محشر که در آن به حساب نیک و بد و اعمال مردمان رسند. (یادداشت مؤلف) :
همان کن که پرسد ز تو کردگار
نپیچی سر از شرم روز شمار.فردوسی.
کسی کو نگرود به روز شمار
مر او را تو بادین و دانا مدار.فردوسی.
آنکه کرده ست از کرم با بندگان امروز او
با رسولان کرد خواهد ذوالمنن روز شمار.
فرخی.
رجوع به مادهء روز شمار شود.
|| عده. (دهار) (یادداشت مؤلف). شماره. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا). تعداد. (ناظم الاطباء). شماره. عد. (یادداشت مؤلف) :
شمار سپاهش پدیدار نیست
همین رزم را کس خریدار نیست.فردوسی.
ستاره ست رخشان ز چرخ بلند
که بینا شمارش نگوید که چند.فردوسی.
ندانست موبد مر آن را شمار
شتر خواست از دشت جهرم هزار.فردوسی.
ندانست کس لشکرش را شمار
پذیره شدش نامور شهریار.فردوسی.
همان اسب و اشتر دو ره ده هزار
نویسنده بنوشت آنرا شمار.فردوسی.
ور شمار فضل او را دفتری سازد کسی
هرچه قانون شمار است اندر آن دفتر شود.
فرخی.
پس بفرمود تا بر شمار غلامان پاره کردند، هر یکی را پاره ای بداد. (تاریخ سیستان).
ز ریگ ار فزون مر شما را شمار
ز خون تان برم تا بخارا بخار.اسدی.
که را شده ست مصور شمار ریگ زمین
که را شده ست میسر شمار قطرهء آب.
ادیب صابر.
ز بس خونها که می ریزی به غمزه
شمار کشتگان ناید به یادت.خاقانی.
ز اشک و آه من در هر شماری
بود دریا نمی دوزخ شراری.نظامی.
شمار گوسفندش از بز و میش
در آن وادی شد از مور و ملخ بیش.جامی.
|| شمردگی. محاسبه. (ناظم الاطباء). آمار. آمارگیری. شمارش. اسم مصدر شمردن. (یادداشت مؤلف) :
از شمار دو چشم یک تن کم
وز شمار خرد هزاران بیش.رودکی.
دیدم شمار بوسه ندیدم همی بچشم
بی می مرا از آنچه ندیدم خمار کرد.فرخی.
در شمار هنرش عاجز و سرگشته شوی
گر توانی بمثل قطرهء باران شمری.فرخی.
از بهر سه بوسه که مرا از تو وظیفه ست
هر روز مرا با تو دگرگونه شماریست.
فرخی.
امیر گفت... گوسفندان خاص ما... که از هرات آورده اند وی را باید داد... و در شمار باید که با وی مساهلت رود، چنانکه او را فایده ای تمام باشد. (تاریخ بیهقی).
گهر دادش و چیز و چندین ز گنج
که ماند از شمارش مهندس به رنج.اسدی.
ندانم که یابد بدو دسترس
مرا بهره باری شمار است و بس.اسدی.
به هنگام شمارت عالم کون
به زیر فکر همچون یک سپندان.
ناصرخسرو.
نبید است و نادانی اصل بلایی
که مرد مهندس ندارد شمارش.ناصرخسرو.
گنج دولت می شمردم لاجرم
در هر انگشتی شماری داشتم.خاقانی.
گر ندهی داد من ای شهریار
با تو رود روز شمار این شمار.نظامی.
محاسبه؛ با کسی شمار کردن. (المصادر زوزنی).
- از شمار افکندن؛ الغاء. (سراج اللغة) (منتهی الارب). به حساب نیاوردن. حذف کردن از صورت و لیست.
- از شمار افکنده؛ ملغی. (صراح اللغة). بحساب نیامده.
- اندر شمار رسیدن؛ به شمار آمدن. شمرده شدن. امکان شمارش داشتن :
صدهزار است این فضیلت گر رسد اندر شمار
تا به چپ کردی حساب این فضیلتهای راست.
خاقانی.
- با روزگار کسی را در (اندر) شمار کردن؛کسی را به محاسبه سرگرم کردن. کنایه از مرگ او را نزدیک کردن. (یادداشت مؤلف) :
از بس شمار بوسه که دوش آن نگار کرد
با روزگار کار من اندر شمار کرد.فرخی.
- به شمار آوردن؛ محسوب داشتن. به حساب آوردن. شمردن. جزء جمع گرفتن. (یادداشت مؤلف).
- به شمار برآمدن؛ محسوب شدن. به حساب آمدن :
از هرکه به کوی او فروشد
جز من به شمار برنیامد.خاقانی.
- به شمار رفتن؛ به حساب آمدن. محسوب شدن. (فرهنگ فارسی معین).
- خواجه شمار؛ که در عداد خواجگان شمرده شود. همچون خواجگان. که همانند خواجگان باشد. (یادداشت مؤلف). رجوع به مادهء خواجه شمار شود.
- در شمار آمدن؛ محسوب شدن. به حساب آمدن :
کجا آید سر من در شماری
چه برخیزد ز چون من دلفگاری.نظامی.
چو عمر خوش نفسی گر گذر کنی با من
مرا همان نفس از عمر در شمار آید.سعدی.
- || محدود بودن. متناهی بودن. (یادداشت مؤلف) :
هر آن چیز کآید همی در شمار
سزد گر نخواهی ورا پایدار.فردوسی.
- || پذیرفته شدن. مقبول افتادن. مورد قبول آمدن :
که گر شه گوید او را دوست دارم
بگو کاین عشوه ناید در شمارم.نظامی.
- در شمار بودن؛ به حساب آمدن. در شمار آمدن. اهمیت داده شدن :
چشیدم بسی تلخی روزگار
نبد رنج مهرک مرا در شمار.فردوسی.
بدهای روزگار چه می بشمری همی
چون نیکهای او بر تو در شمار نیست.
مسعودسعد.
عدل تو سایه ای است که خورشید را ز عجز
امکان پیسه کردن او نیست در شمار.
انوری.
چو گویم بوسه ای گویی که فردا
که را فردای گیتی در شمار است.انوری.
- سرهنگ شمار؛ در عداد سرهنگان : این بوالعریان مردی عیار بود از سیستان و از سرهنگ شماران بود و غوغا یار او بودند. (تاریخ سیستان).
- شمار به دست چپ کردن؛ کنایه از شمارر صدها و هزاران، چرا که در حساب عقد انامل مآت و الوف به دست چپ کنند و شمار آحاد و عشرات به دست رراست نمایند. (آنندراج) (غیاث).
- شمار ساختن بدست چپ؛ شمردن بدست چپ، یعنی شمردن به صدها و هزاران:
فضائلش ملک دست راست چندان دید
کجا به دست چپ آنرا شمار می سازد.
خاقانی.
|| عدد. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف) (دهار): از این حروف برجها را علامت کنند و این علامتها هم از شمار ستده است... و این مقدار کفایت کند از حدیث شمار آن کس را که مدخل همی خواهد. (التفهیم ص 55). باب دوم در شمار. و از بهر آنک حکمهای هندسه و خاصه اندر نجوم به شمار بکار برند، خواهیم دید که عددها را صفت کنیم. (التفهیم ص 33).
کجا بیور از پهلوانی شمار
بود در زبان دری ده هزار.فردوسی.
خلق شمارند و او هزار ازیراک
هرچه شمار است جمله زیر هزار است.
ناصرخسرو.
تا واحد است اصل شمار و نه از شمار
دوران بیشمار بشادی همی شمر.انوری.
از کردگار عمر تو باد از شمار بیش
و اعدای ملک جاه تو تا حشر باد خوار.
خاقانی.
یاران به شمار پیش بودند
و ایشان به شمار خویش بودند.نظامی.
|| علم حساب : شمار چیست؟ بکار بردن عدد و خاصیتهای او اندر بیرون آوردن چیزها اما بجمله کردن اما بپراکندن. (التفهیم). دبیری و شمار و معاملات نیکو داند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 374). حسنک حشمت گرفته است و شمار و دبیری نداند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 373). || اندازه. حد. (ناظم الاطباء) :
ز هر چیز گنجی به پیش اندرون
شمارش گذر کرد از چند و چون.فردوسی.
- فزون (افزون) از شمار؛ بی حد. بی حصر. بی شمار. (یادداشت مؤلف) :
دگر آنکه گفتی فزون از شمار
مرا تاج و تخت است و پیل و سوار.
فردوسی.
گچ و سنگ و هیزم فزون از شمار
بیارند چندان که آید بکار.فردوسی.
ز اسب و ز اشتر فزون از شمار
همه فرش و دینار کردند بار.فردوسی.
لطف او لطفی است بیرون از حساب
فضل او فضلی است افزون از شمار.سعدی.
- بی شمار؛ بی حد و اندازه. بی حساب. (از ناظم الاطباء). خارج از اندازهء شمارش و محاسبه. بسیار زیاد :
بی شمارستی مال و خدم و ملکم
گرنه بیمم همه از روز شمارستی.
ناصرخسرو.
|| نمره. (فرهنگ فارسی معین). || شماره. گروه. جماعت. عدهء بسیار. جماعت کثیر. بسیار و متعدد و همیشه بطور ترکیب استعمال میشود، مانند: انجم شمار و لشکر مورشمار. (ناظم الاطباء).
- لشکر مورشمار؛ لشکر بسیار مانند مور. (ناظم الاطباء).
|| عددی که معادل ده میلیون باشد. || عدد برابر. || شبه. نظیر. مثل. مانند. (ناظم الاطباء). شبیه. نظیر. (آنندراج) (برهان) (انجمن آرا). شبیه. مانند. (فرهنگ جهانگیری) :
جانها شمار ذره معلق همی زنند
هر یک چو آفتاب در افلاک کبریا.
مولوی (از جهانگیری).
|| جنس. نوع. گونه. قبیل. گروه. دسته. عداد. قسم. ترتیب. (یادداشت مؤلف).
- از این (از آن یا از یک) شمار؛ از این قبیل. از آن جنس. از یک جنس :
نه من زآن شمارم که از هر کسی
سخنها همی راند خواهم بسی.فردوسی.
همان خز و منسوج و هم زین شمار
یکی جام پرگوهر شاهوار.فردوسی.
ز کشمیر و از کابل و قندهار
روارو سوی سند هم زین شمار.فردوسی.
مبرمی شرط شاعری است ولیک
بنده را زآن شمار نشمارد.انوری.
تا نسبتی ندارد آبی به کوکنار
وین هر دو را نداند از یک شمار دل.
سوزنی.
- از شمار؛ از قبیل. از جنس: او از شمار دوستان من است. (یادداشت مؤلف) :
چنین گفت شاگرد کاین یک تن است
چنان دان که مرغ از شمار من است.
فردوسی.
کنامم نشست آمد و مرغ یار
بدانگه که بودم ز مرغان شمار.(1)فردوسی.
وگر به کنجی یک پاره ناگرفته بماند
هم از شمار گرفته ست ناگرفته مدان.
فرخی.
گشاده شاه خراسان همه ز بهر خدای
چنین نکرد به گیتی کس از شمار بشر.
عنصری.
هر کس که خویشتن نتواند شناخت... وی از شمار بهایم است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 295). طبیبان آنرا ذکاءالحسن گویند و از شمار بیماریها نباشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
شاعران را از شمار راویان مشمر که هست
جای عیسی آسمان و جای طوطی شاخسار.
سنایی.
- || به حساب. به زعم. به گمان. از نظر :
از شمار تو... س طرفه بمهر است هنوز
وز شمار دگران چون در تیم دودر است.
لبیبی.
- از هر شمار؛ از هر نوع. از هر قبیل. از هر جنس. از هر جهت :
ز دیبا بیاراست مهدی ز زر
به مهد اندر از هر شماری گهر.فردوسی.
سیه شد بسی کاغذ از هر شمار
نوشته نشد هم به فرجام کار.فردوسی.
آبرویی کآن شود بی علم و بی عقل آشکار
آتش دوزخ بود آن آبرو از هر شمار.
فرخی.
دلم او همی خواست او را سپردم
همین به که من کردم از هر شماری.فرخی.
پرسید سخن ز هر شماری
جز خامشیش ندید کاری.نظامی.
- در شمار چیزی (کسی)؛ در عداد آن. در حساب آن. در سلک آن. جزء آن. در زمره و در ردیف آن. از جمع آن: او در شمار نیکان است؛ یعنی در عداد آنان است. از آنان است. (یادداشت مؤلف) :
هرکه مرد است از جهان دل با علی دارد مگر
تو که با مردان نباشی در شمار ناصبی.
ناصرخسرو.
در شمار عدوت هرچه غم است
هرچه شادیست در شمار تو باد.مسعودسعد.
بی عمر زنده ام من و زین بس عجب مدار
روز فراق را که نهد در شمار عمر.حافظ.
|| حساب. پنداشت. فرض. تقدیر. جهت. قیاس. تصور. (یادداشت مؤلف).
- به هر (به همه) شمار؛ به هر حساب. به هر جهت. از هر جهت. به هر فرض و تقدیر :
به هر شمار قدرخان از او فزونتر بود
درین سخن نه همانا که کس بود بگمان.
فرخی.
به هر شمار چنین است ور جز اینستی
به هر دل اندر چونین نباشدی شیرین.
فرخی.
یار لاغر نه سبک باشد و فربی نه گران
سبکی به ز گرانی به همه روی و شمار.
فرخی.
جاه بزرگ یافت ولیکن به فضل یافت
با جاه و عز فضل بباید به هر شمار.فرخی.
|| دین. (یادداشت مؤلف). || حقیقت. قانون. قاعده. رسم. (یادداشت مؤلف) :
ندانستند جز شادی شماری
نه جز خرم دلی دیدند کاری.نظامی.
|| اماره. امار. اداره. (یادداشت مؤلف). || درک چگونگی امور با حساب ستارگان. ستاره بینی :
شماریت با من بباید گرفت
بدان تا جهان ماند اندر شگفت
مگر کز شمار تو آید پدید
که نوبت به فرزند(2) من چون رسید.
فردوسی.
چو زین مایه دانش نشاید به بر
چه باید شمار ستاره شمر.فردوسی.
- شمار سپهر (آسمانی)؛ محاسبهء نجومی کردن دربارهء سعد و نحس امور و وقایع :
به ما بر ز دین کهن ننگ نیست
به گیتی به از دین هوشنگ نیست
همه داد و نیکی و شرم است و مهر
نگه کردن اندر شمار سپهر.فردوسی.
چنان آمد اندر شمار سپهر
که دارد بدین کودک خرد مهر.فردوسی.
بدانست رستم شمار سپهر
ستاره شمر بود با داد و مهر.فردوسی.
بر او بر شمار سپهر بلند
همه کرد پیدا چه و چون و چند.فردوسی.
بپرسید از شمار آسمانی
کزو کی سود باشد کی زیانی.
(ویس و رامین).
- شمار سپهر گرفتن (برگرفتن)؛ به محاسبهء نجومی پرداختن برای دریافت سعد و نحس امور و وقایع. بررسی محاسبات فلکی برای درک مساعد یا نامساعد بودن گردش نجوم انجام امری را :
دبیرست و بادانش و هوشمند
بگیرد شمار سپهر بلند.فردوسی.
چهارم شمار سپهر بلند
همی برگرفتی چه و چون و چند.فردوسی.
گرفتند هر یک شمار سپهر
که دارد بدان کودک خرد مهر.فردوسی.
|| محبت. دوستی. (ناظم الاطباء) (برهان) (فرهنگ جهانگیری). مهربانی. (ناظم الاطباء). || زخم کاری که امید زیستن در آن نباشد. (از برهان) (ناظم الاطباء). || معامله. سروکار. اشتغال. نسبت. رابطه. پیوند. (یادداشت مؤلف) :
آنرا که با مکوی و کلابه بود شمار
بربط کجا شناسد و چنگ و چغانه را.
شاکر بخاری.
ای دل خاقانی از سلامت بس کن
عشق و سلامت بهم شمار ندارد.خاقانی.
|| (نف مرخم) شمارنده. تعدادکننده. (ناظم الاطباء). اسم فاعل است مخفف شمارنده و همیشه بصورت مرکب استعمال شود: اخترشمار، انجم شمار، ثانیه شمار، دقیقه شمار، ساعت شمار، قدم شمار، روزشمار، سال شمار، ماه شمار.
- مردم شمار؛ مردم شناس :
گر از کاهلان یار خواهی به کار
نباشی جهانجوی و مردم شمار.فردوسی.
رجوع به هر یک از ترکیبات در جای خود شود.
(1) - در این شاهد بجای: از شمار مرغان، ز مرغان شمار آمده و از نوع اضافهء مقلوب است که روا و جایز است.
(2) - ن ل: که نوبت به گیتی به من.

شمار.

[شَ / شِ](1) (ع اِ) رازیانه (لغت مصری است). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رازیانج. رازیانه. شمر. (یادداشت مؤلف). رازیانه که بادیان باشد. (از برهان). رجوع به رازیانه شود.
(1) - ضبط کلمه در برهان و یادداشتی از مؤلف به کسر و در آنندراج و ناظم الاطباء به فتح شین آمده است.

شمار.

[شِ] (اِ) نام درختی است کوتاه و بسیار سخت که پیشه وران از آن دستهء افزار و دست افزار سازند. (برهان). || انیسون. (یادداشت مؤلف).

شمارافزار.

[شُ اَ] (اِ مرکب) سبحه و تسبیح. (ناظم الاطباء).

شمارخواه.

[شُ خوا / خا] (نف مرکب)آنکه حساب کارها و اعمال طلبد. || (اِخ) خدای تعالی. دیان. (فرهنگ فارسی معین).

شماردن.

[شُ دَ] (مص) شمردن. شماره کردن. شمریدن. شماریدن. تعداد کردن. احصاء. تعداد. حصر. (یادداشت مؤلف) :
زین پیش همی روز شمردی گه آن بود
گاه است که اکنون قدح باده شماری.
فرخی.
که گر زین سو بدان در بنگرد مرد
بدان سو در زمین بشمارد ارزن.منوچهری.
تزویرگر نیم من تزویرگر تو باشی
زیرا که چون منی را تزویرگر شماری.
منوچهری.
رجوع به شمردن شود.
- برشماردن؛ شمردن. برشمردن. به شماره درآوردن :
اگر برشمارد کسی رنج تو
به گیتی فزون آید از گنج تو.فردوسی.
- دم شماردن؛ نفس شمردن. کنایه از عمر گذراندن :
به آسان گذاری دمی می شمار
که آسان زید مرد آسان گذار.نظامی.
|| در عداد آوردن. پذیرفتن. فرض کردن. پنداشتن :
به جز خمارش مشمار ای بصیر بصر
اگرچه او به سر اندر چو تو بصر دارد.
ناصرخسرو.
آنرا که چنین زنیش بفریبد
شاید که خرد به مرد نشمارد.ناصرخسرو.
کسی کو زیان کسان سود خویش
شمارد، مَنِه سوی وی پای پیش.
ناصرخسرو.
دوست مشمار آنکه در نعمت زند
لاف یاری و برادرخواندگی.سعدی.
شمارند اهل دل این نکته را راست
که کج با کج گراید راست با راست.جامی.
- به دست چپ شماردن؛ شمار به دست چپ کردن. کنایه از شمار صدها و هزاران تن. (از آنندراج) :
دل یاد کند فضایل او
چندانکه به دست چپ شمارد.خاقانی.
|| پنداشتن. فرض کردن. گرفتن. حساب کردن. (یادداشت مؤلف) :
گهر گر شماری تو بیش از هنر
ز بهر هنر شد گرامی گهر.ابوشکور بلخی.
ور بشمارید چون ستاره چه باک است
پیش شما ما چو شمس گاه زوالیم.
ناصرخسرو.
چو بینند کاری به دستت درست
حریصت شمارند و دنیاپرست.
سعدی (بوستان).
- به کس نشماردن؛ به کس نشمردن. اعتنا نکردن. ناچیز و حقیر شمردن کسی را :
ز تخمی که هستی فرودآرمت
ازین پس به کس نیز نشمارمت.فردوسی.
- غنیمت شماردن؛ وقت مناسب را از دست ندادن :
وگر کامرانی درآید ز پای
غنیمت شمارند فضل خدای.
سعدی (بوستان).
- فرصت شماردن؛ فرصت شمردن. وقت مناسب را غنیمت دانستن و از دست ندادن :
ز خود بهتری جوی و فرصت شمار
که با چون خودی گم کنی روزگار.
سعدی (بوستان).
|| دادن. بخشیدن. (یادداشت مؤلف) :
بادام تر و سیکی و بهمان و باستار
ای خواجه کن همین و همی بر رهی شمار.
رودکی.
|| گفتن. شرح دادن. بیان کردن. (یادداشت مؤلف) :
سخنهای بیهوده کم می شمار
ترا با سخنهای شاهان چه کار.فردوسی.
|| شناختن. (یادداشت مؤلف).

شمارش.

[شُ رِ] (اِمص) شمار. تعداد. (یادداشت مؤلف) :
خواهی به شمارش ده و خواهی به گزافه
خواهیش به شاهین زن و خواهی به کرستون.
زرین کتاب.
|| (ق) ظاهراً. || مشروحاً. || فرضاً. بالفرض و التقدیر. (ناظم الاطباء). بمعنی فرض و تقدیر باشد و در جایی استعمال کنند که عربان بالفرض و التقدیر گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج).(1)
(1) - معانی قیدی استوار نمی نماید؛ مگر آنکه «شمارش» مرکب از فعل امر «شمار» و ضمیر «ش» بگیریم به فتح «ر» بمعنی شمار آن را یعنی فرض کن آن را، آن هم فقط مربوط به معنی آخر می شود و ربطی به شمارش ندارد.

شمارق.

[شَ رِ] (ع ص) جامهء پاره پاره. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شمارکار.

[شُ] (اِ مرکب) آخرین محکمهء قضاوت. (ناظم الاطباء).

شمار کردن.

[شُ کَ دَ] (مص مرکب)شمردن. حساب کردن. شمارش کردن. محاسبه. برشمردن. حساب. (یادداشت مؤلف). عد. (منتهی الارب) :
چو گنجور با شاه کردی شمار
به هر بدره بودی درم ده هزار.فردوسی.
ز دینار و از گوهر شاهوار
کس آنرا ندانست کردن شمار.فردوسی.
چو کردند با او دبیران شمار
سپه بود شمشیرزن شش هزار.فردوسی.
از بس شمار بوسه که دوش آن نگار کرد
با روزگار کار من اندر شمار کرد.فرخی.
تا نکند کس شمار جنبش چرخ فلک
تا نکند کس پدید منبع جذر اصم.
منوچهری.
نشمرد احوال او مهندس اگر
چند به صد سالیان شمار کند.ناصرخسرو.
بادت بقای خضر که تا خضر از این جهان
صد سال آن جهانت شمار بقا کند.خاقانی.
وگر کردهء چرخ بشمردمی
شمارش سوی دست چپ کردمی.خاقانی.
انعامش از شمار گذشته ست و چون توان
ذرات آفتاب فلک را شمار کرد.خاقانی.
از تو بسی میرود خاک به سر بر چو سیل
تا تو چو گویی کنند روز شمار این شمار.
خاقانی.
ز آمدن مرگ شماری بکن
می رسدت دست حصاری بکن.نظامی.
خورشید جودت ار نکند پشت گرمیی
سرما کند شمار من از کشتگان برف.
کمال الدین اسماعیل.
فضل خدای را که تواند شمار کرد
یا کیست آنکه شکر یکی از هزار کرد
الوان نعمتی که نشاید سپاس گفت
اسباب راحتی که ندانی شمار کرد.سعدی.
- با چرخ شمار کردن؛ از گردش فلکی حساب خوب و بد کارها را معین کردن :
زبان برگشادند با شهریار
که کردیم با چرخ گردان شمار.فردوسی.
- شمار کردن از اختر؛ تعیین کردن سعد و نحس ساعات و اوقات برای کار و وضع کسی یا برای اقدام به امری از روی حساب نجوم. خوب و بد کار را از گردش ستارگان دریافتن :
ببایست کردن ز اختر شمار
بگویی همه مر مرا روی کار.فردوسی.
بیاورد صلاب و اختر گرفت
یکی زیج هندی به بر درگرفت
نگه کرد بر کار چرخ بلند
ز آسانی و سود و درد و گزند
فرستاده را گفت کردم شمار
ز ایران و از اختر شهریار.فردوسی.
- شمار کسی کردن (با کسی شمار کردن)؛ به حساب او رسیدن؛ به حساب کار او رسیدگی کردن. اعمال و کارهای او را بازجویی و بازرسی نمودن : فرمود شمار وی [ ابوسعید سهل ] بباید کرد. (تاریخ بیهقی). خواجه را بازداشتند و به مکافات برسید تا در این روزگار که فرمود تا شمار احمد ینالتگین بکردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 268).
|| حساب کردن. اندازه گرفتن. تعیین مقدار کردن. به حساب رسیدن : بر خداوند گوسفند دعوی کرد که گوسفندان تو آمده اند و زمین مرا ویران کرده اند. داود گفت: بروید و شمار کنید تا چه مقدار زیان کرده اند. (قصص الانبیاء ص155).
نشمرد احوال او مهندس اگر
چند به صد سالیان شمار کند.ناصرخسرو.
- با خویشتن شمار کردن؛ پیش خود حساب کردن. حساب کار و اعمال خود کردن :
با خویشتن شمار کن ای هوشیار پیر
تا بر تو نوبهار چه مایه گذشت و تیر.
ناصرخسرو.
مرد چو با خویشتن شمار کند
دانهء این خرمی شکار کند.ناصرخسرو.

شمارگاه.

[شُ] (اِ مرکب) موقف. مقام. (یادداشت مؤلف). || دفترخانه. (ناظم الاطباء). || دیوان محاسبات. (یادداشت مؤلف). آخرین محکمهء قضاوت. (ناظم الاطباء) : کاشکی تا من خاک بودمی... و مرا به شمارگاه نیاوردندی. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج5 ص 466). رجوع به شمارکار شود. || موقف در قیامت. آنجا که حساب پرسند. (یادداشت مؤلف).

شمارگذاری.

[شُ گُ] (حامص مرکب)شماره گذاری. شماره زدن: ماشین شمارگذاری غله. (یادداشت مؤلف).

شمارگر.

[شُ گَ] (ص مرکب) شمارنده. محاسب. حسیب. حاسب. (یادداشت مؤلف). شمارگیر. || دانشمند حساب و عدد. (یادداشت مؤلف). رجوع به شمارکار و شمارگیر شود.

شمار گرفتن.

[شُ گِ رِ تَ] (مص مرکب)شمردن. آمار گرفتن. شمارش کردن. برشمردن. حساب کردن. به حساب رسیدن. تعداد کردن. (از یادداشت مؤلف) :
کسی کو بدیهات گیرد شمار
فزون آید از گردش روزگار.فردوسی.
یکی نامه با هدیهء شاهوار
که آنرا نشاید گرفتن شمار.فردوسی.
دگر گنج بادآورش خواندند
شمارش گرفتند و درماندند.فردوسی.
زیانی که آمد بر آن کشتمند
شمارش بباید گرفتن که چند.فردوسی.
جزای بد و نیکی روزگار
در امروز و فردا گرفتن شمار.فردوسی.
ز بس که گفت که این دم چو در شمار نبود
که روز هجر مرا چند ره شمار گرفت.
مسعودسعد.
راز جهان جو به جو شمار گرفتن
چون همه هیچ است از این شمار چه خیزد.
خاقانی.
- در شمار گرفتن؛ در ضبط و تسلط آوردن. در عداد مایملک قرار دادن :
ملک آن شهر در شمار گرفت
پادشاهی بر او قرار گرفت.نظامی.
- شمار برگرفتن؛ حساب کردن. شمارش. آمار گرفتن. سرشماری کردن. رسیدن به حساب چیزی. شماره و اندازهء چیزی را بدست آوردن :
هم از لشکرش برگرفتم شمار
فراوان کم است از شنیدن سوار.فردوسی.
سوم یار بایدت هنگام کار
ز هر نیک و بد برگرفتن شمار.فردوسی.
هنوز نایب او با دبیر و مستوفی
خراج مغرب را برگرفته نیست شمار.فرخی.
- شمار کسی را برگرفتن؛ به حساب او رسیدن. رسیدگی کردن به حساب اعمال نیک و بد او :
اگر دوست با دوست گیرد شمار
نباید که باشد میانجی بکار.فردوسی.
با خرد رجوع کن و شمار خود نیکو برگیر تا بدانی که راست میگویم و نصیحت پدرانه می کنم. (تاریخ بیهقی).
- شمار گرفتن با کسی؛ به چگونگی کار او رسیدن و پرداختن از روی محاسبهء نجوم :
شماریت با من بباید گرفت
بدان تا جهان ماند اندر شگفت.فردوسی.
|| به حساب آوردن. محسوب داشتن. در عداد جمع آوردن :
بخشش پیوسته را شمار نگیری
خدمت خدمتگران همی بشماری.فرخی.
|| قیاس کردن. (یادداشت مؤلف). || متنبه شدن. (یادداشت مؤلف). || بازپرسی کردن. مؤاخذه کردن. (یادداشت مؤلف) :
بدو گفت خاقان که هر شهریار
که از نیک و بد برنگیرد شمار
به بد کردن بنده خامش بود
تو او را چنان دان که بیهش بود.فردوسی.

شمارگیر.

[شُ] (نف مرکب) محاسب. (آنندراج). حساب کننده. محاسب. حساب نویس. (ناظم الاطباء). حاسب. (دهار). حساب. شمارگر. (یادداشت مؤلف) :عمر... سایب بن اقرع را که مولای بنی ثقیف بود و دبیر شمارگیر بود بفرستاد او را که اگر ظفر باشد و غنیمت باشد، او قسمت کند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
خوش آن حساب که باشد محاسبش معشوق
خوش آن شمار که باشد شمارگیرش یار.
فرخی.
شمارگیر(1) بیابد شمارهء گردون
کرانهء هنر تو نیابد او به شمار.عنصری.
این سیل بزرگ مردمان را چندان زیان کرد که در حساب هیچ شمارگیر نیاید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 262). رجوع به شمارگر شود. || دوست گیرنده. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: شماره گیر، و در این صورت شاهد ما نیست.

شمارنامه.

[شُ مَ / مِ] (اِ مرکب) نامهء عمل. نامهء اعمال. نامهء اعمال که ملکین نویسند از کارهای خیر و شر آدمی. (یادداشت مؤلف) :
به کف چه دارم از این پنج شمرده تمام
شمارنامه با صدهزار گونه وبال.کیانی.
|| دوسیه. (یادداشت مؤلف). پرونده.

شمارنده.

[شُ رَ دَ / دِ] (نف) محاسِب. حساب کننده. (ناظم الاطباء). حسیب. محصی. آمارگیر. (یادداشت مؤلف) :
برفتند هر یک سوی تخت خویش
یکایک شمارنده بر بخت خویش.فردوسی.
کسی کو کسی را نیاید بکار
شمارنده زو برنگیرد شمار.نظامی.
ذموم؛ بسیار عیب شمارنده مردم را. (منتهی الارب).

شماره.

[شُ رَ / رِ] (اِ) تعداد. اندازه. حساب. (ناظم الاطباء). عدد. عد. شمار. شمارش. (یادداشت مؤلف).
- از شماره برون شدن؛ بی حد و حساب شدن. بیرون از اندازه و حساب گشتن :
فضل ترا همی نبود منتهی پدید
آنرا که از شماره برون شد چه منتهی است.
فرخی.
اگر خواهی سپاهش را شماره
برون باید شد از حد اماره(1).
(ویس و رامین).
- به شماره افتادن نفس؛ بُهر. (یادداشت مؤلف). بُهر در منتهی الارب بمعنی تاسه آمده و یکی از معانی تاسه در برهان چنین است: پی در پی نفس زدن مردم و اسب و حیوان دیگر از کثرت گرما یا تلاش کردن و دویدن همچنین بمعنی صدای نفس کشیدن هست. رجوع به تاس و تاسه و تاسیدن در برهان شود.
- شماره کردن؛ احصاء. (یادداشت مؤلف).
- || حساب کردن. شمردن. (ناظم الاطباء).
|| عداد. شمار. (یادداشت مؤلف). || نمره: شمارهء منزل. شمارهء اتومبیل. (یادداشت مؤلف).
- شمارهء ترتیب؛ نمره ای که به شیئی یا شخصی به ترتیب (تقدم مرتبه، الفبایی نام خانوادگی، زودتر رسیدن و غیره) دهند. نمرهء ترتیب. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - ن ل: فزونتر آید از حد ستاره.
(یادداشت مؤلف).

شماره زن.

[شُ رَ / رِ زَ] (نف مرکب)شماره زننده. || (اِ مرکب) آلتی است فلزی که به وسیلهء آن پس از چاپ کردن اوراق شماره زده میشود. در قسمت بالای آن دستگیره ای فنری است که اگر آنرا با دست به طرف پایین فشار دهیم به وسیلهء شماره های فلزی که در داخل شماره زن قرار داده شده است، شکل یک عدد را به روی کاغذ نقش میکند. شماره های فلزی که در داخل ماشین وجود دارد، بطور خودکار عوض میشوند؛ به این معنی که با هر بار فشار به دستگیره شماره عوض میشود و شمارهء بعد بر روی کاغذ نقش می بندد. (فرهنگ فارسی معین).

شماره زنی.

[شُ رَ / رِ زَ] (حامص مرکب)عمل شماره زدن به وسیلهء شماره زن. (فرهنگ فارسی معین). شماره زدن بر صفحات کتاب و دفتر و جز آن. رجوع به شماره زن شود.

شماره گاه.

[شُ رَ / رِ] (اِ مرکب) شمارگاه. (ناظم الاطباء). رجوع به شمارگاه شود.

شماره گیر.

[شُ رَ / رِ] (نف مرکب)شمارگیر. شماره گر. حاسب. محاسب. حسیب. (یادداشت مؤلف). رجوع به شمارگیر شود.

شماری.

[شُ] (ص نسبی) عددی. (یادداشت مؤلف). || حساب کننده. (ناظم الاطباء). || معدود. معدوده. کوتاه. کم. متناهی. محدود. (یادداشت مؤلف) :
زیرا که همی هر چگونه باشد
هم بگذرد این مدت شماری.ناصرخسرو.
تویی علت عمر جاوید، ارچه
همی خواهی از خلق عمر شماری.
ناصرخسرو.
|| (اِ) سبحه. (ناظم الاطباء). || قطلب. حناالاحمر. قیقب. قیقبان.(1) عصیرالدب. (یادداشت مؤلف). || (حامص) مخفف شمارندگی در ترکیبات: سرشماری. ستاره شماری. (یادداشت مؤلف).
(1) - Arbousier.

شماریج.

[شَ] (ع ص، اِ) جِ شمراج. (ناظم الاطباء). باطلها. (منتهی الارب) (آنندراج). || جِ شُمروج. (اقرب الموارد). رجوع به شمراج و شمروج شود.

شماریخ.

[شَ] (ع اِ) جِ شمراخ. (ناظم الاطباء). || جِ شمروخ. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شمراخ و شمروخ شود. || (اِخ) (اصطلاح فلکی) مجموع ستارگان صورت سبع و صورت قنطورس. (یادداشت مؤلف). ستارگان قنطورس و شیرش را شماریخ خوانند، یعنی خوشه های خرما. (التفهیم).

شماریدن.

[شُ دَ] (مص) تعداد کردن و شمردن. حساب کردن. شمار کردن. اندازه کردن. (ناظم الاطباء). حساب کردن. (آنندراج). شمردن : پس چون لیث علی را به بغداد بردند و سبکری خویشتن را از جملهء بندگان مقتدر شمارید. (تاریخ سیستان). || شمرده شدن. حساب شدن. (ناظم الاطباء). رجوع به شمردن و شماردن شود.

شماریده.

[شُ دَ / دِ] (ن مف) حساب شده. شمارشده. (ناظم الاطباء). رجوع به شمرده شود.

شماریق.

[شَ] (ع ص) جامهء پاره پاره. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به شمارق شود.

شماس.

[شِ] (ع مص)(1) توسنی کردن اسب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). پشت نادادن اسب. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (المصادر زوزنی). توسنی اسب. (ناظم الاطباء) :
رای او از فلک نشاند حرور
حلم او از زمانه برد شماس.مسعودسعد.
رجوع به شموس شود. || پدید کردن دشمنی را برای کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ابا و امتناع کردن. (از اقرب الموارد).
(1) - گویا از چموشی فارسی گرفته شده است. صاحب برهان مینویسد: چَموش اسب و استر لگدزن و بدفعل و معرب آن شموس است.

شماس.

[شَمْ ما] (ع اِ) از مهتران ترسا(1) که موی میانهء سر خود را بتراشد جهت ملازمت بیعت. ج، شَمامِسَة. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از تاج العروس) (از فرهنگ جهانگیری) (از غیاث) (از آنندراج). مهتر ترسایان در بلاد اسلام بطریق است و پس از آن جاثلیق و پس از آن مطران و پس از آن اسقف و پس از آن قسیس و پس از آن شماس. (یادداشت مؤلف). شماس از عبری «شماشا» (شماس، خادم و عابد) مشتق از شمش(2) است بمعنی (خدمت کرد، آفتاب را پرستید، نماز گزارد). شماسها در سازمان کلیسا گروهی از روحانیون بودند که شغل آنان توجه به فقرا بود و بعدها کشیشان را گفتند. (از ذیل برهان چ معین). شماس از زبان آرامیة گرفته شده است. (از نشوءاللغة ص69). شماس از لغت سریانی است بمعنی خادم، و آن مقام دین مسیحی است پایین تر از کشیش. (از اقرب الموارد). عدل ترسایان. (السامی فی الاسامی). شاگرد قسیس بود. (بیان الادیان). شماس در مرتبهء دون قسیس باشد و کلمهء سریانی بمعنی خادم است. (از فرهنگ جهانگیری) :
کنیزک به دادار سوگند خورد
به زنار شماس هفتادگرد.فردوسی.
به زنار شماس و روح القدس
کزین پس مرا خاک در اندلس.فردوسی.
به ناقوس و به زنار و به قندیل
به یوحنا و شماس و بحیرا.خاقانی.
|| یک طبقه از روحانیون مانوی را گفته اند و این کلمه اصلش سریانی است. (از فرهنگ لغات شاهنامه). این کلمه از دورهء آفتاب پرستی مانده و از مانویان است و اصل آن شمس است و سپس مسیحیان آنرا بمعنی نوین نقل داده اند (مقامی پس از بطریق). (یادداشت مؤلف). || معرب از عبری از کلمهء شماشا، خادم معبد آفتاب. (فرهنگ فارسی معین). || خادم معبد و کلیسا. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در منتهی الارب بجای مهتران، مهران آمده و ظاهراً اشتباه است.
(2) - Shamesh.

شماس.

[شَمْ ما] (اِخ) نام کسی که کیش آتش پرستی را وضع کرد. (ناظم الاطباء) (از برهان) (غیاث) (از آنندراج).

شماس.

[شَمْ ما] (اِخ) شماساس. نام یکی از سران سپاه افراسیاب که او را قارن بکشت در زمان کی قباد. (یادداشت مؤلف) :
سپهدار شماس پیش اندرون
سپاهی همه دست شسته به خون.فردوسی.

شماس.

[شَمْ ما] (اِخ) ابن عثمان بن شرید مخزومی از صحابهء حضرت رسول (ص) و از پهلوانان صدر اسلام بود. و در جنگ بدر شرکت داشت و در غزوهء احد شهید شد. حضرت رسول او را به سپر تشبیه کرد، زیرا به چپ و راست نگاه نکرد؛ مگر اینکه شماس را دید که با شمشیر آخته حضرت را محافظت می کند. وقتی که حضرت در جنگ احد غش کرد، شماس خود را برای آن حضرت سپر قرار داد تا کشته شد. (از اعلام زرکلی).

شماس.

[شَمْ ما] (اِخ) خلیل افندی. او راست ترجمهء تاریخ حرب الانکلیز و الحبشه. (از معجم المطبوعات مصر).

شماساس.

[شَ] (اِخ) نام پهلوانی ایرانی. (ناظم الاطباء). نام پهلوانی ایرانی در لشکر سیاوش و شماساش نیز گفته اند. (از برهان).

شماساس.

[شَ] (اِخ) نام پهلوانی تورانی. (ناظم الاطباء). نام مبارزی بوده تورانی که به دست قارن پسر کاوه کشته شد. (انجمن آرا) (آنندراج) (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری). شماس :
شماساس و دیگر خزروان گرد
ز لشکر سواران بدیشان سپرد.فردوسی.
رجوع به شماس شود.

شماسی.

[شَمْ ما] (حامص) صفت و شغل شماس. (یادداشت مؤلف). || (ص نسبی) منسوب به شماس. آنچه به شماس منسوب و مربوط است :
روز شنبه ز دیر شماسی
خیمه زد در سواد عباسی.نظامی.
کمر به عشق بتانی ببسته ای که میان
ببسته اند به زنارهای شماسی.
فلکی شروانی.
|| شخصی که بر دین شماس باشد. (غیاث) (آنندراج). رجوع به شماس شود.

شماسی.

[شَمْ ما] (ص نسبی) منسوب است به دو جا در بغداد، یکی باب الشماسیة است و دومی درب شماس. (از لباب الانساب).

شماسی.

[شَمْ ما] (اِخ) ابومنصور احمدبن محمودبن اسحاق مقری شماسی. او قرآن را نزد ابوحفص کتانی خواند و از او روایت کرد و خطیب ابوبکر قرآن را بر وی خواند. شماسی به سال 430 ه . ق. درگذشت. (از لباب الانساب).

شماسیان.

[شَمْ ما] (اِخ) کسانی که بر کیش شماس آتش پرست می باشند. (ناظم الاطباء) (از غیاث) (از برهان). قومی که کافر باشند. (غیاث). نام جماعتی که دین شماس عدل ترسا داشته باشند و ایشان را به عربی شماسی به تشدید میم گویند و این لغت عربی است. (آنندراج) (انجمن آرا). || کشیشانی که موی میانهء سر خود را میتراشند. (ناظم الاطباء).

شماسیة.

[شَمْ ما سی یَ] (ع اِمص، اِ) جای شماس. مقام و منصب او. (یادداشت مؤلف). || (اِخ) محله ای است به دمشق. (منتهی الارب). || (اِخ) موضعی نزدیک رصافهء بغداد. (منتهی الارب).

شماشم.

[شَ شِ] (ع اِ)(1) خرمای تر که در خوشه باقی ماند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد به ضم اول آمده است.

شماص.

[شِ] (ع مص)(1) توسنی کردن اسب (لغتی است در سین، یعنی شماس). (ناظم الاطباء).
(1) - مأخوذ از چموش فارسی.

شماص.

[شِ] (ع ص) جاریة ذات شماص و ملاص؛ دختر سبک نرم بدن شوخ و ناگاه بی باکانه پیش آینده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شماص.

[شُ] (ع ص) شتابی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِمص) عجله. (اقرب الموارد). تعجیل. (ناظم الاطباء).

شماط.

[شِ] (ع اِ) توابل. دیگ افزار: قدر تسع شاة بشماطها؛ دیگی که وسعت یک گوسپند با دیگ افزار آن دارد. (ناظم الاطباء). رجوع به دیگ افزار، تابل، توابل و شمط شود.

شماطه.

[شَمْ ما طَ / طِ] (از روسی، اِ)زنگی است که در بعضی ساعتها تعبیه کنند و با عقربه و فنر و پیچ خاصی که دارد آنرا طوری قرار دهند که در سر ساعت دلخواه شدید و متوالی و طولانی زنگ بزند و انسان را از فرارسیدن ساعت مورد نظر آگاه سازد. از شماطهء ساعت معمولاً برای بیدار شدن در ساعت مطلوب، چنانکه در سحرهای ماه مبارک رمضان یا ساعتهایی نظیر آن استفاده می شود. (فرهنگ لغات عامیانه). رجوع به شماته و شماطه دار شود.

شماطه دار.

[شَمْ ما طَ / طِ] (نف مرکب)(1) (از: شماطه از کلمهء روسی شومت(2)بمعنی صدا کردن، صدا دادن + دار، مخفف دارنده، علامت صفت فاعلی) و منظور ساعتی است زنگدار که در مواقع معین که خواهند زنگ آن بصدا درآید و اعلام وقت کند یا موجب بیدار شدن خفته شود. شماطه در عربی بدین معنی مستعمل نیست. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به شماطه شود.
(1) - Reveillemation.
(2) - Shumet.

شماطیط.

[شَ] (ع ص، اِ) متفرقه. (منتهی الارب) (آنندراج). جمعی است بی مفرد. (یادداشت مؤلف). || گروه متفرق. || جامهء شکافته و کفته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). || سواران متفرق و پریشان. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جِ شمطاط. || جِ شمطوط. (ناظم الاطباء). || جِ شمطیط. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شمطاط، شمطوط و شمطیط شود.

شماع.

[شَمْ ما] (ع ص، اِ) کسی که شمع می سازد و شغل وی ساختن شمع است. (ناظم الاطباء). آنکه شمعها را بسازد. (آنندراج). شمع ریز. موم ریز. (یادداشت مؤلف) :
سوخت دل از غم شماع به جان می کوشیم
همچو شمعیم که با روغن خود می جوشیم.
سیفی (ازآنندراج).
نمانده پیش شماعی بهائی رشتهء شمعی
مگر از عشق بازان وام گیرد رشتهء جانی.
نعمت خان عالی (از آنندراج)

شماعی.

[شَمْ ما] (حامص) عمل و شغل شماع. (یادداشت مؤلف). حرفهء شمع سازی. شمع ریزی. || (اِ مرکب) دکان شمع ریز. کارخانهء شماع. دکان شماع. (یادداشت مؤلف). دکان یا جایی که در آن به تهیه و ریختن شمع پردازند :
عاشق خوبان بود غافل ز معشوق آفرین
نیست از دکان شماعی خبر پروانه را.
سعید اشرف (ازآنندراج).
|| (ص نسبی) شماع. (آنندراج). کسی که شمع ریزد فارسیان اکثر یای حطی در آخر صیغهء اسم فاعل زیاد کنند. (غیاث) : باب دوم - در ذکر جماعتی که تابع و تابین فراش باشیان میباشند، بدین موجب است: خیمه دوز، لندره دوز، چراغچی، شماعی، فراش، صندوقساز. (تذکرة الملوک ص31).

شماغنده.

[شَ غَ دَ / دِ] (ص، اِ) هر چیز بدبو و متعفن. (از فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (از برهان) :
خطش چو پشت و روش شماغنده و سیاه
کاغذ تباه و ژنده چو کون دریدگان.
پوربهای جامی (از انجمن آرا).
|| زن بدبو. (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از برهان).

شماغیدن.

[شَ دَ] (مص) گندیدن و بدبو شدن. (ناظم الاطباء). متعفن شدن. (آنندراج).

شماگند.

[شَ گَ] (ص) شماگنده. شماغنده. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شماگنده.

[شَ گَ دَ / دِ] (ص) شماگند. شماغند. شمغند. شمغنده. بدبوی. متعفن. || زن بدبوی (خصوصاً). (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شماغنده شود.

شمال.

[شِ] (ع اِ) سرشت. ج، شمائل. (از منتهی الارب). سرشت. طبع. خوی. ج، شمائل. (ناظم الاطباء). طبع. خو. خوی. عادت. خلق. (یادداشت مؤلف). خوی. (دهار). خو. خلق. (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی ص3).(1) || خوبی ذات. سرشت نیکو. (ناظم الاطباء) (برهان). || چپ. ضد یمین. ج، اَشمِلَة، شمائل، شُمُل، شمال (به لفظ واحد). (منتهی الارب). چپ. ضد یمین. (ناظم الاطباء). یسار. مقابل یمین. سوی چپ. مقابل سوی راست. دست چپ. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (ترجمان القرآن ص62) (از غیاث) (مهذب الاسماء) (دهار). دست چپ. (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی ص3) :
من بر این مرکب فراوان تاختم
گرد عالم گر یمین و گر شمال.
ناصرخسرو.
نیست کسی جز من خشنود از او
نیک نگه کن به یمین و شمال.ناصرخسرو.
مدح تو چون تمام کنم گرچه ناصرم
من کز یمین خویش بنشناختم شمال.
ناصرخسرو.
- اصحاب یمین و شمال؛ کسانی که در دست راست و دست چپ واقع شده اند. (ناظم الاطباء).
- خط شمال؛ سمت چپ. سوی شمال :
گر خط شمال خسف گیرد
از مکه روم امان ببینم.خاقانی.
- ذوالشمالین؛ کسی که به هر دو دست کار میکند. (ناظم الاطباء).
|| جوف. (یادداشت مؤلف). || فال بد و شوم. ج، اَشمُل، شمائل، شُمُل. (ناظم الاطباء). شوم. (آنندراج) (غیاث) (منتهی الارب). || ماده شتر شتاب رو. یقال: ناقة شمال. || هر دستهء زراعت که در وقت درو بدست گرفته درو نمایند. || داغ پستان گوسفند. || غلاف پستان گوسپند، یعنی توبره مانندی که در وقت گران شدن پستان بدان بندند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کیسهء پستان. ج، شمائل. (از مهذب الاسماء). || غلاف خرمابن نورس. ج، شمالات. (ناظم الاطباء). غلاف نخل نورس. (از آنندراج) (از غیاث) (منتهی الارب). || جِ شمال که بمعنی طرف چپ و دست چپ باشد. (ناظم الاطباء). جِ شمال (به لفظ واحد). (منتهی الارب). مفرد کلمه و جمع آن در این معنی یک لفظ دارد. || جِ شَملَة. (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء). رجوع به شملة شود.
(1) - در این مأخذ به فتح و کسر شین هر دو آمده است.

شمال.

[شَ / شِ](1) (ع اِ) بادی که از جانب دیار ثمود وزد، او ما استقبلک عن یمینک و انت مستقبل القبلة، یا آنکه مابین مطلع شمس و بنات نعش وزد و این صحیح است یا آنکه از مطلع بنات نعش تا جای سقوط نسر طائر. و شمال هم اسم باشد و هم صفت و به شب کمتر وزد و در آن لغات است. ج، شمالات و شمائل (علی غیر قیاس). (منتهی الارب). بادی که از طرف قطب و بنات النعش وزد. (آنندراج) (از برهان) (غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء). بادی است که مهب آن میان مطلع شمس و بنات نعش یا از مطلع بنات نعش تا مسقط نسر طائر است. اذیب. مریسی. (یادداشت مؤلف) :
ندارد خطر لاجرم مشکلات
سوی من چو زی کوه باد شمال.
ناصرخسرو.
|| بادی که از طرف شمال میوزد. (ناظم الاطباء) :
بر که و بالا چو چه همچون عقاب اندر هوا
بر تریوه راه چون چه، همچو بر صحرا شمال.(2)
شهید بلخی.
ابر سیه را شمال کرده بود بدرقه
بدرقهء رایگان بی طمع و مخرقه.منوچهری.
شمال اندر او گر بجنبد نداند
فراز از نشیبی و از کوه کردر.ناصرخسرو.
چو مستوفی شد اکنون زآن بخواهد
شمال از هر درخت اکنون شماری.
ناصرخسرو.
ز بس سرد گفتارهای شمال
بریده شد از گل دل جویبار.ناصرخسرو.
بر دشت فصاحت مطیر میغم
در باغ بلاغت بَزان شمالم.ناصرخسرو.
بماند خواهد جاوید کز بلندی جای
نه ممکن است که بر وی جهد شمال و صبا.
مسعودسعد.
رود به حجم وی اندر فلک مدار و مسیر
وزد به امر وی اندر هوا جنوب و شمال.
مسعودسعد.
شمال انگیخته هر سو خروشی
زده بر گاوچشمی پیل گوشی.نظامی.
جلوه گر از جملهء گلها شمال
گلشکر از شاخ گیاهان غزال.نظامی.
این شمال و این صبا و این دبور
کی بود از لطف و از انعام دور.مولوی.
با حملهء شمال چه تاب آورد چراغ
با دولت همای چه پهلو زند زغن.
سلمان ساوجی.
هر صبح و شام قافله ای از دعای خیر
در صحبت شمال و صبا می فرستمت.حافظ.
میان جعفرآباد و مصلی
عبیرآمیز می آید شمالش.حافظ.
شمال از جانب بغداد خیزد
گناه مردم شط العرب چیست؟
(منسوب به حافظ).
- شمال شکل؛ همانند باد شمال. مانند باد شمال : صباصفت منازل می برید و شمال شکل مراحل قطع میکرد. (سندبادنامه ص143).
|| آن جهتی که چون شخص رو به مشرق بایستد در دست چپ وی واقع میشود. (ناظم الاطباء). جانب قطب و بنات النعش را نیز مجازاً شمال گویند، چرا که در اصل لغت شمال بمعنی دست چپ است و این جانبی است که به طرف چپ کعبه منسوب است چه عرب کعبه را شخصی قرار داده اند که روی به مشرق است و پشت او به مغرب و به همین سبب دبور را از دبر بمعنی پشت کعبه مسمی کرده اند و همچنین شام را از مشأمه گرفته اند که دست چپ کعبه باشد. (از آنندراج) (از غیاث). طرف دست چپ کسی که رو به مشرق ایستاده باشد. جانب رو به روی کسی که مشرق در جانب راست او قرار گیرد. مقابل جنوب. یکی از جهات اربعه. باختر. اپاختر. (یادداشت مؤلف). جانب راست کسی را گویند که رو به طرف مغرب کرده. (برهان) :
ز البرز بزرگ در شمال ری
هر شب دم دلکش شمال آید
امشب ز نسیم سخت خشنودم
کز سوی شمال بی ملال آید
جنبد به جنوب از شمال آسان
و آزاد به بزم اهل حال آید
باری نکنم نهان که سوی ما
هر فیض که آید از شمال آید.
ملک الشعرای بهار.
- باد شمال؛ نسیم شمال. بادی که از جانب شمال می وزد. (ناظم الاطباء). اَور. (یادداشت مؤلف). رجوع به باد شود.
- بلاد شمال؛ شهرهایی که در قسمت شمالی کرهء زمین یا کشوری واقع شده باشند. (ناظم الاطباء). شهرهایی که در قسمت شمالی کرهء زمین یا کشوری واقع شده باشند. (فرهنگ فارسی معین).
- ریح شمال؛ باد شمال. (ناظم الاطباء).
- قطب شمال؛ آن قطب از کرهء زمین که در محاذات ستارهء قطبی می باشد. (ناظم الاطباء).
- نسیم شمال؛ نسیمی که از جانب شمال می وزد. باد شمال. (ناظم الاطباء).
- || (اِخ) نام روزنامه ای بود که آن را سیداشرف الدین حسینی قزوینی (گیلانی) نویسنده و شاعر پس از مشروطیت و همکار و همرزم دهخدا و ملک الشعراء بهار که از مخالفان سرسخت استبداد، محمدعلی شاه و رضاشاه بود منتشر میکرد و اشعار و مضامین ملی و وطنی در آن موج میزد و عامهء مردم به سبب ارزش و اثر و شهرت روزنامه، مدیر آنرا نیز «نسیم شمال» می نامیدند.
|| امروزه اصطلاحاً به استان گیلان و مازندران که در شمال ایران و در ساحل دریاچهء خزر قرار دارد اطلاق میشود (مخصوصاً از جانب مردم تهران)، و به کسی که به آن استانها مسافرت کند، گویند: فلانی به شمال رفته است یا ماهی شمالی، یعنی ماهی که آنرا از دریاچهء خزر گرفته باشند.
(1) - در آنندراج و غیاث اللغات و برهان تنها به فتح شین آمده است.
(2) - در یادداشتی از مؤلف دو مصراع بصورت مقلوب آمده است.

شمال.

[شِ] (اِخ) آذربادگان. (آثارالباقیه) (مفاتیح).

شمالاً.

[شَ / شِ لَنْ] (ع ق) مقابل جنوباً. از سمت شمال. از طرف شمال. حد شمالی: شما به زمین فروشنده محدود است. (یادداشت مؤلف).

شمالات.

[شَ / شِ] (ع اِ) جِ شَمال و شِمال. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به شمال شود.

شمال رو.

[شَ / شِ / شُ] (ص مرکب)روبروی شمال و مقابل شمال. (ناظم الاطباء).

شمال نما.

[شَ / شِ / شُ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب) نماینده و نشان دهندهء شمال. || (اِ مرکب) قطب نما. (ناظم الاطباء). رجوع به قطب نما شود.

شمالو.

[شَ] (اِ) نبات ادبر. (مهذب الاسماء). سماروغ. نوعی قارچ. (یادداشت مؤلف). فطر. کمات. کما. (مهذب الاسماء): الفقعه؛ شمالو. (دهار). القرحان؛ نوعی است از شمالو. (مهذب الاسماء). رجوع به سماروغ و مترادفات دیگر شود.

شماله.

[شَ لَ / لِ] (اِ) شمع خواه از موم باشد و یا از پیه. (برهان). شمع. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نوعی از برنج. (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (آنندراج) (از برهان). در فرهنگهای دسترس من جز یک شعر بسحاق شاهدی برای شماله نیست، ولی در سروری، شعوری و برهان به این کلمه معنی شمع نیز داده اند و گمان می کنم فرهنگ نویسی بار اول معنی شماله را ندانسته و آنرا صفت گونه برای برنج دانسته بمعنی شمع (در همین شعر). فرهنگ انجمن آرا با این که تذکر نداده گویا ملتفت این خطا بوده و معنی شمع را به شماله نداده است. (یادداشت مؤلف) :
آن شمعها که در دل بسحاق برفروخت
از رهگذار نور برنج شماله بود.
بسحاق اطعمه.

شمالی.

[شَ / شِ / شُ] (ص نسبی)منسوب به شمال. منسوب به جهت شمال. (ناظم الاطباء).
- شمالی پیکران؛ ستارگانی که از شمال طلوع میکنند :
جنوبی طالعان را بیضه در آب
شمالی پیکران را دیده در خواب.نظامی.
- همسایهء شمالی؛ امروز در عرف سیاسی ایران به اتحاد جماهیر شوروی سابق اطلاق میشود که در شمال کشور ایران قرار دارد.
|| امروزه مخصوصاً در تهران اهل گیلان یا مازندران را گویند که در شمال ایران قرار دارند. || سرد و خشک : هرگاه که زمستان شمالی باشد یعنی سرد و خشک بیشتر زنان آبستن را بچه بیفتد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). هرگاه که زمستان خشک و شمالی بود و بهار که پس از او آید گرم و بارنده بود و تابستان نیز بارنده بود، اسهال خون بسیار افتد و همچنین هرگاه که زمستان جنوبی بود و بهار شمالی و کم باران بود، اسهال خون بسیار افتد خاصه زنان را و خداوندان مزاج تر را. و هرگاه زمستان جنوبی و بهار شمالی بود و تابستان گرفته و ابرناک و گاه باران بود، نزله بسیار افتد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

شمالی دهستانی.

[شِ یِ دِ هَ] (اِخ) از گویندگان قرن ششم هجری خراسان و معاصر ادیب صابر بوده و با وی مناظراتی داشته از جمله برای او قطعه ای گفته است که این دو بیت از آن است:
ای شمالی گرم تو نستایی
چون منی ناستوده کی ماند
ابر اگر پیش آفتاب آید
نور او نانموده کی ماند.
ابیات زیر از یکی از قصاید اوست:
لشکر کشید باد صبا سوی بوستان
شد باغ و بوستان همه چون روی دوستان
پر مشک و عنبر است همه دشت و کوهسار
پر زر و گوهر است همه باغ و بوستان
چون روی دوست شاخ شکوفه ست و یاسمن
چون زلف یار شکل بنفشه ست و ضیمران.
(از فرهنگ سخنوران و مجمع الفصحاء ج1 ص309).

شمالیل.

[شَ] (ع ص، اِ) جِ شُملول. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شملول شود. || متفرق. پریشان: ذهبوا شمالیل. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || جامهء شکافته و کفته. (از اقرب الموارد).

شمالیه.

[شَ / شِ لی یَ] (ع ص نسبی)منسوب به شمال. (ناظم الاطباء).
- بلاد شمالیه؛ شهرهایی که در جانب شمال کرهء ارض واقع شده اند. (ناظم الاطباء).

شمام.

[شِ] (ع مص) مُشامَّة. (ناظم الاطباء). همدیگر را بوییدن. || جستن. (منتهی الارب) (آنندراج). || نظر کردن. (منتهی الارب). || نزدیک شدن. (آنندراج) (منتهی الارب). رجوع به مشامة شود.

شمام.

[شَمْ ما] (ع اِ) نوعی از خربزهء کوچک که خطهای سرخ و سبز و زرد دارد و بسیار خوشبو و به فارسی دستنبوی گویند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دستنبو. شمامه. (یادداشت مؤلف). دستنبویه است. (اختیارات بدیعی). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شمام.

[شُ] (اِخ) دهی است از دهستان رستم آباد بخش رودبار شهرستان رشت. سکنه آن 1040 تن. آب آن از رودخانهء شمام. محصول عمده آنجا غلات، بنشن، برنج و لبنیات است. تابستان به ییلاق شمام در 4 هزارگزی آبادی می روند و در آبان ماه برمی گردند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شمامات.

[شَ] (ع اِ) آنچه را از بوی خوشها که بویند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) : اوانی زر و سیم مشحون به شمامات کافور. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 237).

شمامچه.

[شَ چَ / چِ] (اِ مرکب) چیزی خوشبودار که بوییده شود. (آنندراج) (غیاث).

شمامسة.

[شَ مِ سَ] (ع اِ) جِ شَمّاس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شماس شود.

شمامة.

[شَ مَ] (ع مص) بوییدن. (دهار). رجوع به شم شود.

شمامة.

[شَمْ ما مَ] (ع اِ) شمام. دستنبو. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شمامه.

[شَ مَ / مِ] (از ع اِ) بوی خوش که از چیزی بوییده شود. (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) :
غنچهء گل گشاد سرو بلند
بست بر برگ گل شمامهء قند.نظامی.
فرقم ز گلاب اشک تر کن
عطرم ز شمامهء جگر کن.نظامی.
ترا شمامهء ریحان من که یاد آورد
که خلق از آن طرف آرند نافهء مشکین.
سعدی.
ولیک در همه کاشانه هیچ بوی نبود
مگر شمامهء انفاس عنبرین بویم.سعدی.
یارب کی آن صبا بوزد کز نسیم آن
گردد شمامهء کرمش کارساز من.حافظ.
- شمامه صفیر؛ صفیری که بوی خوش دهد. نوای خوشبو و این مبالغهء شعری است :
به باغ مدح تو بلبل شود شمامه صفیر
چو شمه ای گل خلق تو برکشد به مشام.
سعدی.
- معنبرشمامه؛ که بوی خوش عنبر داشته باشد. نسیمی معنبربوی :
خنک نسیم معنبرشمامهء دلخواه
که در هوای تو برخاست بامداد پگاه.
حافظ.
|| گلوله ای بشکل گوی مرکب از خوشبوها که در دست گرفته می بویند. (از آنندراج) (ناظم الاطباء) :
شمامه نهاده بر آن جام زر(1)
ده از نقرهء خام هم پرگهر.فردوسی.
چو چرخ بلند از شبه تاج کرد
شمامه پراکند بر لاجورد.فردوسی.
بدانسته که خذ العیش و دع الطیش داد از دنیای فریبنده بباید ستد و خوش بخورد و خوش بزیست و شمامه پیش بزرگان بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص605).
شمامه با شمایل راز میگفت
صبا تفسیر آیت بازمیگفت.نظامی.
از شمایل شمامه های بهار
بی قیامت ستاره کرده نثار.نظامی.
- خامهء محبت شمامه؛ قلمی که از دوستی و رفاقت خوشبو باشد. (ناظم الاطباء).
- شمامهء عنبر؛ آن است که عنبر را در مشک طلا یا نقره بگدازند و آنرا در دست دارند می بویند. (آنندراج).
- شمامهء کافور؛ دستنبویه که از کافور باشد :و وی می نبشت صد پاره جامه همه قیمتی از هر دستی... و صد شمامه از کافور... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص296). تختی همه از زر بود... هر پاره یک گز درازی و گزی خشکتر پهنا و بر آن شمامه های کافور و نافه های مشک و پاره های عود و عنبر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص550). گرد بر گرد این نرگسدانهای سیم طبق زرین نهاده همه پر عنبر و شمامه های کافور. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص403).
- || آفتاب. (آنندراج) (برهان) (ناظم الاطباء).
- || ماه. (ناظم الاطباء) (برهان).
- || روشنایی روز. (ناظم الاطباء) (از آنندراج).
- || روز. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (برهان).
|| قرصهای خوشبو. (ناظم الاطباء). || دست انبویه. دستنبویه. شمام. (یادداشت مؤلف). دستنبو نیز نامند و آن بتشدید میم است، ولی معمولاً به تخفیف تلفظ کنند. (از نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 6 - 7). دستنبو. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف). هرچه ببویند. (مهذب الاسماء). عنبر. عطر. بوی خوش. (یادداشت مؤلف). نوعی از خربزهء کوچک صحرایی خوشبودار که به فارسی دستنبو گویند و به هندی کچری و سنیده نامند. (غیاث) (آنندراج) : ترنج و شمامه و لیمو و دیگر شمومات بسیار یابند. (فارسنامهء ابن بلخی ص134).
به لطف و خوی تو در بوستان موجودات
شکوفه ای نشکفت و شمامه ای ندمید.
سعدی.
|| سازی که نی با او باشد. (آنندراج) :
شبی که ناله ز شوق شمامچی هوس است
مرا به دست ز انگشتها شمامه بس است
پی شمامه چرا نیشکر نمی کردی
ترا که بر لب شیرین یار دسترس است.
سیفی بدیعی (ازآنندراج).
|| ولف در فرهنگ شاهنامه بمعنی بخور یا شمع اهل دخان آورده (مأخذ این کلمه پیدا نشد مگر اینکه از شم عربی بمعنی بوی بگیریم). (فرهنگ لغات شاهنامه).
(1) - ن ل: نهادند بر جام زر.

شمان.

[شَ] (نف) گریان و نوحه کنان. ناله و زاری کنان. (از انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از برهان). بانگ و غریو کننده. (فرهنگ فارسی معین) :
زآن ملک را نظام و از این عهد را بقا
زآن دوستان به فخر و از این دشمنان شمان.
عنصری.
|| ترسیده. (ناظم الاطباء). ترسنده. (برهان). || آشفته. پریشان گشته. (ناظم الاطباء) (از برهان). || رمیده و نفرت کننده. (ناظم الاطباء). رمنده. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). || دیوانه گشته. || بیهوش شده از تشنگی. (ناظم الاطباء). بیهوش شونده. (از انجمن آرا) (آنندراج). || (اِ) بانگ و گریهء دمادم. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از فرهنگ اوبهی). || گریهء در گلو. (ناظم الاطباء) (از برهان). || تشنگی. (ناظم الاطباء).

شمانیدن.

[شَ دَ] (مص) آشفتن. اضطراب کردن. پریشان کردن. حیران کردن. آشفته کردن. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از انجمن آرا) (آنندراج). || پریشان شدن. (ناظم الاطباء) (از برهان). || بیهوش شدن. (ناظم الاطباء). || بیهوش گشتن. (ناظم الاطباء) (از برهان). || ترسانیدن. (ناظم الاطباء) (ازبرهان) (از انجمن آرا). || نفس نفس زنان گردیدن از تشنگی و دم بدم نفس کشیدن از تشنگی. (ناظم الاطباء) (از برهان). تاسه. به شماره افتادن نفس. بهر.

شمایان.

[شُ] (ضمیر) ضمیر منفصل دوم شخص جمع. امروزه از ضمایر شخصی (ما) و (شما) را در تداول عامه با (ها) جمع بندند: ماها، شماها. ولی به حکم شواهد بدست آمده در زبان ادب قدیم (ما) و (شما) را جمع می بسته اند آن هم با (ان) نه با (ها) به صورت مایان و شمایان :
قوم را گفتم چونید شمایان به نبید
همه گفتند صواب است صواب است صواب.
فرخی.
شمایان را از این اخبار تفصیلی دادم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص57). لشکر را گفت فردا شمایان را مثال داده آید که سوی هرات بر چه جمله باید رفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص47). گفتا بزرگ غلطا که شمایان را افتاده است که اگر قدم شما از خراسان بجنبد هیچ جای بر زمین قرار نباشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص582). شمایان را باید اینجا احتیاط کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص552). رجوع به شما شود.

شمایل.

[شَ یِ] (ع اِ) خویهای مردم. (تفلیسی). شمائل. خصلتها. عادتها. (آنندراج) (غیاث) (از بهار عجم). طبعها. عادتها. خویها. خوها. خلق ها. اخلاق. (یادداشت مؤلف). || خوبیهای ذات. سرشتهای نیکو. خصلتهای پاکیزه. اخلاق پسندیده. (ناظم الاطباء). جِ شمال که به معنی خوبی ذات و سرشت نیکو و خصلتهای پاکیزه و اخلاق پسندیده باشد. (از برهان) :
تویی ظل خدا و نور خالص
به گیتی کس شنیده ست این شمایل.
منوچهری.
او [ امیر سعید ] از پدر خویش عادلتر بود و شمایل او بسیار بوده است که اگر همه را یاد کنیم دراز گردد. (تاریخ بخارای نرشخی ص113).
سخنهای تو در رسایل بدایع
هنرهای تو در شمایل غرایب.
(منسوب به حسن متکلم).
خجسته نایب صدرالخلافه عون الدین
که از شمایلش آبستن است باد شمال.
خاقانی.
از شمایل شمامه های بهار
به قیامت ستاره کرده نثار.نظامی.
باری وزیر از شمایل او در حضرت ملک شمه ای همی گفت. (گلستان). در صحبت آن درویشان از شمایل و فضایل خواجه بسیار می شنودم. (انیس الطالبین ص214). شرح بزرگی ولایت خواجه بهاءالحق والدین قدس الله سره می کردند و از شمایل ایشان بسیار ذکر کردند. (انیس الطالبین ص 142). بر دکان من آمدند و از شمایل سلطان العارفین ابویزید قدس الله روحه العزیز ذکر می کردند. (انیس الطالبین ص 133).
- خجسته شمایل؛ خوشخوی. (ناظم الاطباء).
|| شاخهای نورستهء درخت. (آنندراج) (از برهان) (غیاث) (ناظم الاطباء). || جوی کوچک و جدول آب. || گروه مردم اندک. (از برهان) (ناظم الاطباء). || روی. چهره. شکل. (آنندراج) (از برهان) (غیاث). فارسی زبانان بمعنی صورت و تقطیع و وضع استعمال کنند. (از بهار عجم) (از آنندراج) (از غیاث) :
توان شناخت به یک روز از شمایل مرد
که تا کجاش رسیده ست پایگاه علوم.
سعدی (گلستان).
در وصف شمایلت سخندان
ای کودک خوبروی حیران.سعدی.
بهوش بودم از اول که دل به کس نسپارم
شمایل تو بدیدم نه صبر ماند و نه هوشم.
سعدی.
این چه طلعت مکروه است... و منظر ملعون و شمایل ناموزون. (گلستان). دریغ اگر این بنده با حسن شمایلی که دارد زبان دراز و بی ادب نبودی. (گلستان).
علی الخصوص کسی را که طبع موزون است
چگونه دوست ندارد شمایل موزون.سعدی.
بگذار تا مقابل روی تو بگذریم
دزدیده در شمایل خوب تو بنگریم.سعدی.
ای سرو بلند قامت دوست
وه وه که شمایلت چه نیکوست.سعدی.
شمایل تو لطیف است و صورت تو قبول
مباد جز تو مرا دل به دیگری مشغول.
میرحسن دهلوی (ازآنندراج).
اثر نماند ز من بی شمایلت آری
اَریْ مآثر محیای من محیاک.حافظ.
- بدیع شمایل؛ که چهره ای بدیع دارد. زیباروی :
چشم بدت دور ای بدیع شمایل
یار من و شمع جمع و میر قبایل.سعدی.
- شکل و شمایل؛ ترکیب. صورت. هیکل. منظر. روی. (ناظم الاطباء). قیافه و چهره :
مرد گذرنده چون در او دید
شکلی و شمایلی نکو دید.
نظامی.
گویند که داشت شخص پرویز
شکلی و شمایلی دلاویز.
نظامی.
ای برده دلم را تو بدین شکل و شمایل
پروای کَسَت نیست جهانی به تو مایل.
(منسوب به حافظ).
- شمایل پرست؛ صورت پرست. دوستدار شمایل (زیبا) :
سایهء شمشاد شمایل پرست
سوی دل لاله فروبرده دست.
نظامی.
- قد و شمایل؛ بالا و چهره :
نه عجب گر برود قاعدهء صبر و شکیب
پیش هر چشم که آن قد و شمایل برود.
سعدی.
|| عکس. تصویر: شمایل مولای متقیان؛ شبیه و تصویر آن حضرت.

شمایل ساز.

[شَ یِ] (نف مرکب)شمایل سازنده. نقاشی که تصویر بزرگان دین را نقاشی کند. (از فرهنگ فارسی معین).

شمایل سازی.

[شَ یِ] (حامص مرکب)کشیدن تصویر اکابر دینی. || دکان شمایل ساز. کار شمایل ساز.

شمایل گردان.

[شَ یِ گَ] (نف مرکب)کسی که تصویرهای قاب کردهء بزرگان دین را به معرض نمایش گذارد. (از فرهنگ فارسی معین).

شمایلی.

[شَ یِ] (ص نسبی) طبیعی. جبلی. (ناظم الاطباء).

شمأزیزة.

[شُ مَءْ زَ] (ع اِمص) نفرت. کراهت. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گرفتگی و انقباض. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گرفتگی. (آنندراج). || (ص) زن محجوب و ترسو. (ناظم الاطباء).

شمأل.

[شَ ءَ] (ع اِ) لغتی است در شَمال یا شِمال که بادی است. (منتهی الارب). شمال. ج، شمائل. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شمال شود.

شمباء .

[شَ] (ع ص) دختر پاکیزه دندان شیرین نفس (لغتی است در شنباء). (ناظم الاطباء). شنباء مؤنث اشنب به ابدال نون به میم. (از اقرب الموارد). رجوع به شنباء شود.

شمبلغوره.

[شَ بَ لِ رَ / رِ] (اِ) (اصطلاح عامیانه) اصطلاح «اره و اوره و شمبلغوره» تعبیری تحقیرآمیز است از فرزندان و بستگان کسی که همراه او باشند. (از یادداشت مؤلف). کنایه از بچه خرده و تعبیری، نظیر: «کور و کچل» است و کودکان متعدد مردم عیالوار را در مقام تحقیر «اره و اوره و شمبلغوره» مینامند. (از فرهنگ لغات عامیانه).

شمبلغوز.

[شَ بَ لِ] (اِ) (اصطلاح عامیانه) ظاهراً تحریفی است از همان شمبلغوره. و گاهی آنرا بصورت «چمبلغو» و «چمبلغوز» نیز استعمال می کنند و از آن چیزی را اراده میکنند که هیأتی عجیب و صورتی غیرعادی داشته باشد. مثلاً آدمی که قدش بیش از حد کوتاه یا خمیده باشد یا بر اثر سوختگی و جراحات مختلف و نظیر آن صورتی کریه و عجیب یافته باشد. (فرهنگ لغات عامیانه).

شمبلیت.

[شَ بَ] (اِ) نام گلی است زردرنگ. شنبلید. رجوع به شمبلید شود. || تخم حلبه که به هندی منیهی گویند. (آنندراج) (غیاث).

شمبلید.

[شَ بَ] (اِ) شنبلید. || شمبلیله. گیاهی مأکول که تخم آنرا به تازی حلبه گویند و در خورشها و اشکنه ها تازه و خشک آنرا داخل می کنند. (ناظم الاطباء). شمبلیت. (از غیاث) (از آنندراج). رجوع به شمبلیله و شمبلیت شود.

شمبلیله.

[شَ بَ لی لَ / لِ] (اِ) حلبه. (یادداشت مؤلف). رجوع به حلبه و شمبلید شود.

شمبول.

[شُ] (اِ) ایر. آلت مردی اطفال (در زبان دایگان). (یادداشت مؤلف). چُمبُل. بوبول. دول. دودول. رجوع به ایر شود.

شمپانزه.

[شَ زِ] (فرانسوی، اِ)(1) شامپانزه. گونه ای از میمونهای انسان نما که بدون دم است و در جنگلهای آفریقا میزید. قدش از انسان کوتاهتر و بدنش از موهای بلند پوشیده شده است. فرمول دندانیش شبیه انسان است، ولی آروارهء بزرگ قوی و همچنین دندانهای نیش نمویافته دارد. جمجمه اش کوچک و پیشانی اش عقب رفته است و چون شست پایش در مقابل انگشتان دیگر قرار گرفته از پا نیز مانند دست استفاده می کند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Chimpanze.

شمپورگر.

[شَ گَ] (ص مرکب) آنکه بزور وادار میکند کسی را برای کردن کاری. (ناظم الاطباء). بمعنی قاسر است که فاعل قسر باشد و معنی قسر کسی را به زور و ستم به کاری داشتن است. (انجمن آرا) (آنندراج).

شمپوری.

[شَ] (ص نسبی) جبری. قهری. (ناظم الاطباء). حرکت قسری، نقیض آزادی و طبیعی است. (انجمن آرا) (آنندراج) (از برهان) (از ناظم الاطباء). || زبردست و ظالم. (ناظم الاطباء).

شمت.

[شَمْ مَ] (ع اِ) شمة. شمه. (یادداشت مؤلف). پاره ای و جزیی و بخشی از چیزی :چند نکت دیگر بود. ... و من شمتی از آن شنوده بودم بدان وقت که به نشابور بودم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص104). اکنون شمتی از محاسن عدل که پادشاهان را ثمین تر حلیتی و نفیس تر موهبتی است یاد کرده شود. (کلیله و دمنه). || شم. بوی. عطر :
شمت حزمش اگر باد برد تحفه به ابر
در شود در شکم ابر هوا قطر مطر.
سنایی.

شمتا.

[] (اِخ) نام ملاکی سریانی مسیحی که در کشتن خسروپرویز به دست شیرویه و مریم مادر شیرویه همدستی کرد. (یادداشت مؤلف).

شمتنان.

[شَ تَ] (اِخ) قصبه یا دهی است در اندلس. (از انساب سمعانی).

شمتنانی.

[شَ تَ] (اِخ) احمدبن مسعود ازدی شمتنانی اندلسی. ادیب و شاعر بود و به شمتنان که قصبه یا دهی در اندلس است نسبت داشت. (از لباب الانساب).

شمج.

[شَ مَ / شَمْجْ] (اِ)(1) سرداب. || غار. (ناظم الاطباء).
(1) - ظاهراً تصحیف سمج و سمچ است. رجوع به سم، سمج و سمچه در برهان و حاشیهء آن شود.

شمج.

[شَ] (ع مص) آمیختن. (ناظم الاطباء). (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || شتاب کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). تعجیل و شتابی کردن در کاری. (ناظم الاطباء). || نگنده زدن جامه را. (منتهی الارب). با بخیه های گشاد دوختن جامه را. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). نگنده زدن جامه را یعنی دور به دور بخیه کردن و زدن. (آنندراج). بخیهء دورادور زدن. (المصادر زوزنی) (دهار) (تاج المصادر بیهقی).

شمجرة.

[شَ جَ رَ] (ع مص) مانند ترسیدگان دویدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شمجی.

[شَ جا] (ع ص) ماده شتر تیزرو. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). اشتر زودرو. (مهذب الاسماء).

شمح.

[شَ] (اِ)(1)درختچه ای است که در سواحل عمان، اطراف بندرعباس و چاه بهار وجود دارد. (یادداشت مؤلف). رجوع به جنگل شناسی ساعی ج2 ص134 شود.
(1) - Ochradenus baccadus.

شمحاط.

[شِ] (ع ص) شمحط. شمحوط. بسیار دراز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شمحط.

[شَ حَ] (ع ص) شمحاط. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شمحاط شود.

شمحوط.

[شُ] (ع ص) شمحاط. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). دراز. (مهذب الاسماء). رجوع به شمحاط شود.

شمخ.

[شَ] (ع مص) بلند شدن کوه. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بلند شدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (دهار). سمق (که سین به شین و قاف به خاء تبدیل شده است). (از نشوءاللغة ص20). رجوع به سمق شود. || بینی خود را بالا کشیدن از راه تکبر و غرور. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

شمخ.

[شَ مَ] (ع ص) نیة شمخ؛ نیت دور و بلند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شمخ.

[شُمْ مَ] (ع ص، اِ) جِ شامخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شامخ شود.

شمخاطر.

[] (هندی، اِ) اسم ملح هندی است. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی ص223) (از تحفهء حکیم مؤمن).

شمخال.

[شَ] (اِ) قسمی تفنگ زمخت و سنگین ابتدایی قدیمی نظیر خاندار. (یادداشت مؤلف). حربهء آتشی سرپر که سربازان قدیم به کار می بردند. (فرهنگ فارسی معین).

شمختر.

[شَ مَ تَ] (معرب، ص) ناکس. بداختر. معرب شوم اختر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). منحوس. معرب شوم اختر یعنی منحوس طالع. (از الالفاظ الفارسیة المعربة ادی شیر). || لئیم. (از اقرب الموارد) (الالفاظ الفارسیة المعربة).

شمخر.

[شُمْ مَ] (ع ص، اِ) مرد متکبر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء). ادی شیر می نویسد: گمان میکنم این کلمه هم مأخوذ از شَمَختَر باشد. (الفاظ الفارسیة از ص102) (از یادداشت مؤلف).

شمخرة.

[شَ خَ رَ] (ع اِمص) تکبر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ادی شیر این کلمه را هم از شمختر، مأخوذ دانسته است. (الفاظ الفارسیة ص102). || (مص) تکبر کردن. بزرگ منشی نمودن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شمخزة شود.

شمخز.

[شِ / شُمْ مَ] (ع ص) بلندنظر. || فربه و ستبر از مردم و از شتر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شمخزة.

[شُمْ مَ زَ] (ع اِمص) تکبر. بزرگ منشی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شمخرة شود.

شمخزیزة.

[شُ مَ زَ] (ع اِمص) تکبر. بزرگ منشی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شمخر، شمخره، شمخز و شمخزة شود. || کلانسالی. || بسیاری و تمامی روزگار. (ناظم الاطباء).

شمخط.

[شَ خَ] (ع ص) بسیار دراز. (منتهی الارب). رجوع به شمخاط و شمخوط شود.

شمخوط.

[شُ] (ع ص) بسیار دراز. (منتهی الارب). رجوع به شمخاط و شمخط شود.

شمخی.

[شَ مَ] (اِخ) عبدالله بن مسعودبن غافل بن حبیب بن شمخ. از بزرگان صحابه و فقیهان و منسوب به شمخ بن فاربن مخزوم... بود. (از لباب الانساب).

شمد.

[شَ مَ] (اِ) شمذ. جنسی از نان نیکو و فراخ و سپید بود. (لغت فرس اسدی) (از فرهنگ اوبهی). در عربی سمید و سمیذ آمده بمعنی درمک و عثمانیان سِمِت گویند و گمان میکنم شمذ اصل این دو کلمهء فارسی و ترکی باشد. مصحف سمد است. اسدی شعر رودکی را یک جا برای کشکین مثال آورده و در آنجا سمد را سمین نقل کرده و نیز یک جا برای شمد مثال آورده است. پس همان سمد درست است و شمد و سمین هر دو غلط است. (یادداشت مؤلف) :
نانک کشکینت روا نیست نیز
نان شمد خواهی گرده کلان.
رودکی (از فرهنگ اسدی).

شمد.

[شَ مَ] (اِ) قطیفه و پارچهء نازکی از کتان که در وقت خوابیدن بر روی کشند. (ناظم الاطباء). گاز. پارچهء نازک که در اعتدال هوا به جای لحاف به روی کشند. پارچهء تنک پنبه ای که از آن پشه بند و روپوش تابستانی کنند و نیز خسته بندند. (یادداشت مؤلف).

شمذ.

[شَ] (ع مص) آبستن گردیدن ناقه پس دم را دروا داشتن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). مصدر بمعنی شماذ. (ناظم الاطباء). رجوع به شماذ شود. || برداشتن شتر دنبال را. (المصادر زوزنی). || برداشتن ازار را. || گشن یافتن خرمابن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || پر کردن زن شرم خود را به پارهء رکوی تا زهدان بیرون نیفتد. (منتهی الارب) (آنندراج).

شمذ.

[شَ مَ] (اِ) شمد. نان سفید. (ناظم الاطباء). نان سفید نیکو و به عربی خبز. (از برهان). رجوع به شمد شود. || لاجوردرنگ. (ناظم الاطباء) (از برهان).

شمذ.

[شُمْ مَ] (ع ص، اِ) جِ شامذ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شامذ شود.

شمذار.

[شِ] (ع اِ) سیرشتاب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شمذارة.

[شِ رَ] (ع ص، اِ) کودک شادمان و سبک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || سیرشتاب. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به شمذار شود.

شمذر.

[شَ / شِ ذَ] (ع اِ) سیرشتاب. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شمذار و شمذارة شود.

شمذة.

[شَ مَ ذَ] (ع اِ) هر درختی که شاخهء انگور بر روی آن بالا رود. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شمر.

[شَ مَ] (اِ) حوض خرد و کوچک. (برهان) (ناظم الاطباء). حوض. حوض کوچک و تالاب. (غیاث) (ناظم الاطباء). آبگیر خرد. (آنندراج) (انجمن آرا). آبگیر. آبدان. (فرهنگ اوبهی). آبگیر. غفج. (لغت فرس اسدی). آبگیر خرد و شاید بمعنی آبگیر بزرگ هم اطلاق می شده. (از فرهنگ لغات شاهنامه). ژی. آبکند. (یادداشت مؤلف) :
چو آب اندر شمر بسیار ماند
زهومت گیرد از آرام بسیار.دقیقی.
بحر جایی که کف راد تو باشد شمریست
بلکه پیش کف تو کرد نداند شمری.فرخی.
تو بر کنارهء دریای شور خیمه زده
شهان شراب زده بر کناره های شمر.فرخی.
گر هنر باید هست ار که سخا باید هست
به قیاس عدد قطرهء باران به شمر.فرخی.
ابر پیش کف او همچو بر یم شمر است
زشت باشد که بگویی به شمر باشد یم.
فرخی.
پادشا باش و ولی پرور و بدخواه شکر
پر کن از خون بداندیش و عدو هر شمری.
فرخی.
ز یخ گشته شمرها همچو سیمین
طبقها بر سر سنگین مراجل.منوچهری.
وآنگه که فروبارد باران بقوت
گیرد شمر آب دگر صورت و آثار.
منوچهری.
گردد شمر ایدون چو یکی دام کبوتر
دیدار ز یک حلقه بسی سیمین منقار.
منوچهری.
آن دایره ها بنگر اندر شمر آب
هرگه که در آن آب چکد قطرهء امطار.
منوچهری.
رنگ را اندر کمرها تنگ شد جای گریغ
ماغ را اندر شمرها سرد شد جای شناه.
؟ (از لغت فرس اسدی).
آبی که جز دل و جان آن آب را شمر نیست
جز بر کنار آن آب یاقوت بر شجر نیست.
ناصرخسرو.
آنکه زی دانا دریای خرد خاطر اوست
اوست دریا و دگر یکسره عالم شمر است.
ناصرخسرو.
ز بیم تیغ چو تو بگذری به آذر و دی
زره به روی خود اندرکشند هر شمری.
ناصرخسرو.
هر ساعتی ز عشق تو حالم دگر شود
وز دیدگان کنارم همچون شمر شود.
مسعودسعد.
ز توبهء دل رویم همی کند چون زر
ز آب چشم کنارم همی شمر دارد.
مسعودسعد.
چرخ با قدر او زمین گردد
بحر با طبع او شمر باشد.مسعودسعد.
قدر او چرخ گشت و چرخ زمین
طبع او بحر گشت و بحر شمر.مسعودسعد.
از آتش فراق دل آتشکده شده ست
وز آب این دو دیده کنارم همی شمر.
مسعودسعد.
آب جوی ار ز بحر بازگری
بحر از آن سپس شمر شمری.سنایی.
نبود از عفونتی خالی
آب صافی که در شمر باشد.
(از مقامات حمیدی).
دیدهء چون عبهرش دیدم شمر شد چشم من
گر شمر شد چشم من از بهر آن عبهر سزد.
سوزنی.
در جنب رای روشن و کف جواد تو
خورشید کم ز ذره و دریا کم از شمر.
سوزنی.
گردون بر نتایج کلکت بود عقیم
دریا بر لطائف طبعت بود شمر.انوری.
کرته بر قد غزالان چو قبا بشکافید
چشمه از چشم گوزنان چو شمر بگشایید.
خاقانی.
چه عجب زآنکه گوزنان ز لعابی برمند
که هزبرانش در آب شمر انداخته اند.
خاقانی.
چون دل تو گفته باشم سخن از جهان نگویم
که چو بحر برشماری سخن از شمر نیاید.
خاقانی.
گرنه خزف شد خریف از چه تلف میکند
بر شمر از دست باد سیم و زر بیشمار.
خاقانی.
گفتهء من به فال دارد از آنک
مدد بحر جز شمر نکند.ظهیر فاریابی.
زین راه چو بگذری نشان نیست
چه لایق هر قدم شمر بود.عطار.
- مرغ شمر؛ مرغ آبگیر. مرغابی :
مرغ شمر را مگر آگاهی است
کآفت ماهی درم ماهی است.نظامی.
|| جوی کوچک و خرد. جدول آب. (برهان) (ناظم الاطباء). جوی خرد. (فرهنگ اوبهی). || آب ایستاده در شکافهای سنگ. (ناظم الاطباء) (از برهان). || هر جای که آب ایستاده باشد از زمین و کوه و پای درخت خواه آب باران بود و یا جز آن. (از برهان). || نوردآب و گرداب. || سرشیر و قیماق. (ناظم الاطباء) (از برهان). سرشیر که به هندی ملایی گویند. (از غیاث) (آنندراج). || رازیانه. رازیانج. شمار. (یادداشت مؤلف). رجوع به رازیانه شود.

شمر.

[شُ مَ] (نف مرخم) شمارنده. تعدادکننده و همیشه به صورت مرکب استعمال میگردد. (ناظم الاطباء). شمارنده. (از آنندراج) (از انجمن آرا). مخفف شمار و شمرنده و همیشه بصورت ترکیب آید، چون: ستاره شمر، اخترشمر، دینارشمر. (یادداشت مؤلف).
- ستاره شمر؛ ستاره شناس. منجم. (یادداشت مؤلف) :
به سام نریمان ستاره شمر
چنین گفت کای گرد زرین کمر.فردوسی.
رجوع به مادهء ستاره شمر شود.
|| امر به شمردن. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به شمردن شود.

شمر.

[شَ] (ع مص) خرامیدن در رفتار. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (از غیاث). گشنی کردن در رفتن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). || کوشیدن در رفتار. سرعت نمودن و بشتاب رفتن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || فراهم آوردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درودن خرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). درودن خرما یا چیدن میوهء آن. (از اقرب الموارد). || نفرت نمودن نفس از چیزی که ناخوش دارد آنرا. (منتهی الارب).

شمر.

[شِ] (ع ص) رجل شمر؛ مرد آزموده کار رسا و دانای در امور. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). کارآزموده. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). دانای امور. (از منتهی الارب) (آنندراج). || مرد سخی. (ناظم الاطباء). جوانمرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شمر.

[شِمْ مِ] (ع ص) شر شمر؛ بدی سخت. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بدی شدید. (ناظم الاطباء) (از مهذب الاسماء).

شمر.

[شَمْ مَ] (اِخ) مجموعهء قبایلی که به عرب یمن انتساب دارند و بین آنان و عنزی دشمنی قدیم است. مرکز قبیله های شمر در بلاد «طی» در شمال بلاد عرب، الجزیره، بین النهرین، حوالی دجله و فرات است. مرجع آنها «دیرالزور» است. از شعب شمر «بنوتمیم» می باشد. افراد این قبایل به تعلیمات وهابیه متمایلند. (فرهنگ فارسی معین).

شمر.

[شَ مِ] (اِخ) ابن افریقیس، بانی سمرقند یا اول کسی که آنرا فتح کرده، و قیل انه غزا مدینة السغد فقلعها فقیل شمرکند فعربت سمرقند و اسکان المیم و فتح الراء لحن(1). (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شمربن افریقیس بن ابرهه بن حارث الرایش از ملوک یمن بر ماوراءالنهر استیلا یافت و شهر سمرکند را بنا کرد(2). (حبیب السیر چ سنگی ج1 ص92). چون ناشر بمرد پس از او کشورش به شمربن افریقیس بن ابرهه رسید. وی پانصد هزار سپاه گرد کرد و به عراق اندرشد... وی از عراق به سوی چین رفت و چون در راه به سغد رسید، مردم آن دیار گرد آمدند و در سمرقند متحصن شدند و او ایشان را شهربند کرد از هر سوی... و شهر را ویران کرد و آنرا «شمرکند» نامید، یعنی ویران شدهء شمر و تازیان آنرا معرب کردند و سمرقند گفتند. (از احوال و اشعار رودکی ص124 و 125).
(1) - بر اساسی نیست.
(2) - بر اساسی نیست.

شمر.

[شَ مِ] (اِخ)(1) ابن ذی الجوشن ضبابی کلابی. نام او شرحبیل و کنیت او ابوالسابغه است. از رؤسای هوازن و مردی شجاع بود (مقتول 66 ه . ق. / 686 م.). در صفین در لشکر علی (ع) حضور داشت. سپس در کوفه اقامت کرد و به روایت حدیث پرداخت در واقعهء کربلا شرکت جست و در شمار قاتلان امام حسین (ع) درآمد. عبیدالله او را با سر امام حسین (ع) به شام نزد یزید فرستاد. سپس وی به کوفه برگشت. چون مختاربن ابوعبیدهء ثقفی قیام کرد و شمر از کوفه بیرون رفت، مختار غلام خود را با گروهی به طلب او فرستاد. شمر غلام مختار را بکشت و به «کلتانیه» از قرای خوزستان (بین سوس و صیمره) رفت. جمعی از سپاهیان مختار به سرکردگی ابوعمره بجنگ او رفتند. شمر در این نبرد کشته شد و تن او را نزد سگان افکندند. بعضی از فرزندان او به مغرب رفتند و به اندلس درآمدند. از جملهء آنان کسی که شهرتی دارد نوادهء او صمیل بن حاتم بن شمربن ذی الجوشن است. (فرهنگ فارسی معین) :
من حسین وقت و نااهلان یزید و شِمْر من
روزگارم جمله عاشورا و شروان کربلا.
خاقانی.
-امثال: دیگر حالا شمر جلودارش نمی شود. (یادداشت مؤلف).
(1) - فارسی زبانان شِمر تلفظ می کنند.

شمر.

[شِ] (اِخ) ابن لهیعهء حمیری. ملقب به ذوالجناح. (یادداشت مؤلف): یکی از ملوک یمن که او را شمر ذوالجناح گفتند خروج کرده بود تا ماوراءالنهر گرفته و غارتها کرده و از آنجا به صین رفته و قصهء آن دراز است. (فارسنامهء ابن بلخی ص85).

شمراج.

[شِ] (ع مص) شمرجة. بد دوختن جامهء کسی را. (ناظم الاطباء). بخیهء دورادور زدن و بد دوختن جامه را. (از اقرب الموارد). || خلط کردن در سخن. || نیکو پروردن حاضنه کودک را. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) .

شمراج.

[شِ] (ع ص)(1) کسی که سخن را به دروغ آمیزش دهد. ج، شماریج. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).
(1) - ادی شیر کلمه را معرب شوم راه دانسته. (ص 102).

شمراخ.

[شِ] (ع اِ) سرشاخهء خرمابن که بر آن غوره باشد. || خوشهء انگور. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). شاخ انگور. (دهار). || سرکوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). || سر ابر و اعلای آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || سپیدی پیشانی اسب که تا بتفوز نرسد. ج، شَماریخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). آن سفیدی که بر روی اسب بود اما به لب نرسیده. (مهذب الاسماء). || فرس ذوشمراخ؛ اسبی که بر پیشانی او شمراخ باشد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

شمراخیة.

[شِ خی یَ] (اِخ) فرقه ای از پانزده فرقهء خوارج. (بیان الادیان). گروهی از خوارج اصحاب عبدالله بن شمراخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از مفاتیح) (از بیان الادیان) (از اقرب الموارد). گروهی باشند از خوارج از اصحاب عبدالله بن شمراخ، و در توضیح المذاهب گفته فرقه ای از فرق متصوفهء مبطله اند و گویند چون صحبت قدیم شود امر و نهی از بنده برخیزد. و نیز به آواز طبل و سرود خوشدل شوند و زنا را مباح می دارند و بصورت صلاح و تقوی در اطراف عالم می گردند و افساد می کنند و قتل ایشان مباح است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

شمران.

[شُ مَ] (ق) صفت حالیه، در حال شمردن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شمردن شود.

شمران.

[شِ] (اِخ) شمیران، مخصوصاً در تداول عامه. (یادداشت مؤلف). رجوع به شمیران شود.

شمرت.

[شَ رَ] (ع) گندم گونی. (یادداشت مؤلف).

شمرج.

[شَ مَرْ رَ] (ع اِ) روزی است در عجم که در آن سه بار خراج گیرند و سمرج عربی از آن مأخوذ است. (از المعرب جوالیقی ص184). رجوع به شمره و سمرج شود.

شمرج.

[شُ رُ] (ع اِ) جامه و جل نازک و تنک بافته. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جامهء باریک. (مهذب الاسماء).

شمرجة.

[شَ رَ جَ] (ع مص) مصدر بمعنی شِمراج. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). دورادور و تباه دوختن جامه را. (منتهی الارب). رجوع به شمراج شود. || نیکو پرورش و دایگی بچه. || خلط کردن در سخن. (منتهی الارب) (آنندراج).

شمرخوان.

[شِ خوا / خا] (نف مرکب)آنکه در شبیه خوانی نقش شمربن ذی الجوشن قاتل امام حسین (ع) را دارد. (از یادداشت مؤلف).

شمرخوانی.

[شِ خوا / خا] (حامص مرکب) عمل و شغل شمرخوان. (فرهنگ فارسی معین).

شمرخة.

[شَ رَ خَ] (ع مص) سرشاخ بریدن. || خوشهء انگور چیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). منه: قولهم شمرخ العذق؛ بتراش خوشهء خرما را به داس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شمرد.

[شِ / شُ مَ / مُ] (ن مف مرخم)شمرده. مرخم شمرده. (یادداشت مؤلف). رجوع به شمرده شود.
- ناشمرد؛ ناشمرده. سنجیده نشده. بیحساب. بیمر :
یکی گوی و چوگان به قاصد سپرد
قفیزی پر از کنجد ناشمرد.نظامی.

شمردانیدن.

[شُ مُ دَ] (مص) شمردن کنانیدن و شمردن نمودن. (از ناظم الاطباء). رجوع به شمردن شود.

شمرداة.

[شَ مَ] (ع ص) ماده شتر تیزرو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شمردگی.

[شِ / شُ مَ / مُ دَ / دِ] (حامص)تعداد. شمار. (ناظم الاطباء). || وضوح و روشنی در سخن: با شمردگی سخن می گفت. (از یادداشت مؤلف). رجوع به شمار شود.

شمردل.

[شَ مَ دَ] (ع ص) جوان سبک و شتاب رو از شتر و جز آن(1). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). چست. شتر نیکو و تیزرو. (دهار). چست. نیک رفتار. (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی ص3). || نیکوخلقت. خوب سیرت(2). (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || اشتری نیکوخلق و دراز. (مهذب الاسماء). شمردلة. || مرد جوان باقوت. (دهار). جوان قوی از هرچه باشد. (مقدمهء لغت میرسیدشریف جرجانی ص3). || دراز. (از اقرب الموارد). شمردلی.
(1) - در اقرب الموارد به صورت یک معنی آمده است.
(2) - در اقرب الموارد به صورت یک معنی آمده است.

شمردل.

[شَ مَ دَ] (اِخ) ابن شریک بن عبدالملک، شاعر هجاء عرب متوفا در حدود سال 80 ه . ق. وی از بنی ثعلبة بن یربوع از تمیم بود و قصیده و رجز را نیکو می گفت. (فرهنگ فارسی معین).

شمردل.

[شَ مَ دَ] (اِخ) ابن عبدالله بن رؤبة بن سلمهء لیثی، از شاعران عرب در دورهء اموی متوفای حدود سال 107 ه . ق. و معاصر جریر و فرزدق و ساکن خراسان بود و مرثیه نیکو می سرود. (فرهنگ فارسی معین).

شمردلة.

[شَ مَ دَ لَ] (ع ص) ماده شتر خوب صورت نیکوخلقت. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شمردل شود.

شمردلی.

[شَ مَ دَ لی ی] (ع ص) دراز. (از اقرب الموارد). شمردل. رجوع به شمردل شود.

شمردن.

[شِ / شُ مَ / مُ دَ] (مص) شمار کردن. تعداد نمودن. حساب کردن. (ناظم الاطباء). حَسبان. حُسبان. عدد. شماردن. شمریدن. تعدیه. تعداد. تعداد کردن. احصاء. محاسبه. احتساب. (یادداشت مؤلف). حسب. حَسبان. حساب. حسابة. حسبة. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). حصر. (تاج المصادر بیهقی).عداد. عدة. (دهار) :
بفرمود تا خواسته بشمرند
همه سوی کاخ سیاوش برند.فردوسی.
تو خودکامه را گر ندانی شمار
برو چارصد بار بشمر هزار.فردوسی.
نه تازی چنین کرد، نی پارسی
اگر بشمری سال صد بار سی.فردوسی.
به انگشت بشمر زمان تا دو ماه
که از روم بینی به ایران سپاه.فردوسی.
که این بر من و بر تو هم بگذرد
زمانه دم ما همی بشمرد.فردوسی.
زین پیش همه روزه شمردی گه آن بود
گاه است که اکنون قدح باده شماری.
فرخی.
به گیتی درون جانور گونه گون
بسند از گمان وز شمردن فزون.اسدی.
دانهء ریگ در قعر آن بتوان شمرد. (کلیله و دمنه).
- اختر شمردن؛ ستاره شمردن :
که بر آسمان اختری بشمرد
خم چرخ گردنده را بنگرد.فردوسی.
- || از درد یا غم یا مصیبتی به خواب نرفتن و بیداری کشیدن :
زآن کو به گناه قوم نادان
در حسرت روی ارض موعود
اختر به سحر شمرده یاد آر.دهخدا.
- انفاس یا نفس یا دم کسی را شمردن؛ سخت مراقب گفتار و کردار کسی بودن. او را سخت تحت نظر گرفتن. (از یادداشت مؤلف). مراقب اعمال کسی بودن : طغرل حاجبش را بر وی در نهان مشرف کرده بود تا انفاس یوسف می شمرد و هرچه رود بازمی نماید. (تاریخ بیهقی). سلطان ایشان را بنواخت و امید داد و با ایشان بنهاد که انفاس خداوندان خود می شمرند و هرچه رود با عبدوس می گویند تا وی بازنماید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 219).
- برشمردن؛ شمردن. شمارش کردن. شماردن :
یکایک بر او برشمر هرچه هست
ز گنج و ز تاج و ز تخت نشست.فردوسی.
اگر صفات جمال تو بر تو برشمرم
گمان مبر که کسی را همال خود شمری.
سوزنی.
- || جزء به جزء نقل و حکایت کردن. یکایک قصه کردن. (یادداشت مؤلف). شرح دادن :
فرستاده بهرام را مژده برد
سخنهای مهران بر او برشمرد.فردوسی.
فرستاده برگشت و پاسخ ببرد
سخنها یکایک همه برشمرد.فردوسی.
بر او برشمردند یکسر سخن
که بخت از بدیها چه افکند بن.فردوسی.
بر ایشان همه برشمرد آنچه دید
سخن نیز کز آفریدون شنید.فردوسی.
در میان چند شغلها دیگر فرمودند او را... همه با نام که برشمردن دراز گردد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص274).
به نزدیک یوسف شد و سجده کرد
بر او پوزش بیکران برشمرد.
شمسی (یوسف و زلیخا).
قتلهای ناحق که او [ یزدجرد ] کرده بود و مالهای ناواجب از مردم ستده و از این گونه برشمردند. (فارسنامهء ابن بلخی ص 76). آنچه شیر برای تو می سگالد از این معانی که برشمردی... نیست. (کلیله و دمنه).
از این بیشتر رهنمون ره نبرد
گزافه سخن بر نشاید شمرد.نظامی.
- || دادن. بمجاز به او بخشیدن :
سوی سیستان شد نریمان گرد
بر او شه بسی هدیه ها برشمرد.اسدی.
- ستاره شمردن؛ اختر شمردن :
چنان بینی از من کنون دستبرد
که روزت ستاره بباید شمرد.فردوسی.
رجوع به ترکیب اختر شمردن شود.
- شمرده شدن؛ محسوب شدن. بحساب آمدن :
اگر با خدای عزوجل چنانکه تو با سلطانی، بودمی از جمله صدیقان شمرده شدمی. (گلستان).
|| احتساب. به حساب رسیدن. محاسبه کردن. حساب کردن :
بگوید همه تا بدان می خوریم
غم روز ناآمده نشمریم.فردوسی.
فراوان غم و شادمانی شمرد
چو روز درازش سرآمد، بمرد.فردوسی.
من بندهء مقصر تقصیر بیش دارم
زنهار دل بمشکن تقصیر من بمشمر.فرخی.
آینده و رفته را نگه کن
بشمر که تو در میان چه باشی.خاقانی.
- بر کسی شمردن؛ به حساب وی آوردن :
تیر و بهار دهر جفاپیشه خردخرد
بر تو همی شمرد و تو خود خفته چون حمیر.
ناصرخسرو.
بسیار شمرد بر تو گردون
آذار و دی و تموز و تشرین.ناصرخسرو.
تو سالیانها خفتی وآنکه بر تو شمرد
دم شمردهء تو یک نفس زدن نغنود.
ناصرخسرو.
- شمردن گردش اختران را؛ حساب کردن سیر ستارگان و شناختن آن :
همی خواست کز آسمان بگذرد (کاووس)
همان گردش اختران بشمرد.فردوسی.
|| محسوب داشتن. پنداشتن. فرض کردن. گرفتن. دانستن. تقدیر کردن. انگاشتن. انگاردن. (یادداشت مؤلف) :
بداندیش را خوار مشمر تو هیچ.فردوسی.
جهان پهلوانی به رستم سپرد
همه روزگار بهی زو شمرد.فردوسی.
چهارم کز او کودکان داشت خرد
غم خرد را خرد نتوان شمرد.فردوسی.
قباد آمد و رفت و گیتی سپرد
وز آن پس همه رفته باید شمرد.فردوسی.
هرچه یابی(1) وز آن فرومولی
نشمرند از تو آن به بشکولی.عنصری.
بمزیم آب دهان تو و می انگاریم
دو سه بوسه بدهیم آنگه و نقلش شمریم.
منوچهری.
چنان بود تیرش که زوبین وَران
شمردند هر تیر خشتی گران.اسدی.
نگر جنگ این اژدها سرسری
چنان جنگهای دگر نشمری.اسدی.
چون پیش من خلایق رفتند بیشمار
گرچه دراز مانم رفته شمر مرا.ناصرخسرو.
از تشنگی و گرسنگی دارد راحت
سیری شمرد خیر و همه گرسنگی شر.
ناصرخسرو.
دند و ملک یک شمر و بهره جوی باش
از بدرهء زر ملک و از پشیز دند.
ناصرخسرو.
چگونه آنرا سبب شفا شمرد. (کلیله و دمنه). پس اگر روزی چند صبر باید کرد در رنج عبادت و بند شریعت، عاقل چگونه از آن سر باززند و آنرا خطری بزرگ و کاری دشوار شمرد. (کلیله و دمنه). اصحاب حزم گناه را عقوبت مستور... جایز نشمرند. (کلیله و دمنه).
از خودی سرمست گشته بی شراب
ذره ای خود را شمرده آفتاب.مولوی.
دانی که چه گفت زال با رستم گرد
دشمن نتوان حقیر و بیچاره شمرد.سعدی.
- از چیزی شمردن؛ از آن چیز دانستن. جزء آن به حساب آوردن. در عداد آن دانستن :
آن سال خوش نخسبد و از عمر نشمرد
کز جمع کافران نکند صدهزار کم.فرخی.
- بد شمردن؛ بد پنداشتن و پسند ناکردن. (ناظم الاطباء).
- به چیزی نشمردن؛ اهمیت ندادن. کوچک شمردن :
اگر یار باشد روان با خرد
به نیک و به بد روز را نشمرد.فردوسی.
- به مردم نشمردن؛ آدم حساب نکردن. کسی ندانستن. ارج و ارزی قائل نبودن :
ز برگ گیاهان کوهی خورد
چو ما را به مردم همی نشمرد.فردوسی.
دل برد و مرا نیز به مردم نشمرد
گفتار چه سود است که ورغ آب ببرد.
فرخی.
- به هیچ نشمردن؛ هیچ نگرفتن. هیچ فرض کردن. وقع و ارجی ننهادن. (یادداشت مؤلف).
- سهل شمردن؛ سهل انگاشتن. بی اهمیت گرفتن : اگر از آن جهت رنجی تحمل باید کرد سهل شمری. (کلیله و دمنه).
- شمردن کسی را از گروهی یا کسانی؛ از آن گروه دانستن. جزو آن کسان بشمار آوردن. در عداد آنان دانستن. (یادداشت مؤلف) :
ای خداوند به کار من از این به بنگر
مر مرا مشمر از این شاعرک داس و دلوس.
ابوشکور.
دلش کور باشد سرش بی خرد
خردمندش از مردمان نشمرد.فردوسی.
بدو گفت گودرز کای کم خرد
ترا مردم از بِخْردان نشمرد.فردوسی.
هر آن کو گذشت از ره مردمی
ز دیوان شمر مشمرش ز آدمی.فردوسی.
پسر کو ز راه پدر بگذرد
دلیرش ز پشت پدر نشمرد.فردوسی.
به خواهر چنین گفت بهرام گرد
که او را ز شاهان نباید شمرد.فردوسی.
ز جملهء ثنوی زادگانش می شمرند
اگر بود نه عجب هم عجب اگر نبود.
ناصرخسرو.
- غنیمت شمردن؛ غنیمت دانستن. فرصت شمردن. وقت و فرصت را از دست ندادن.
- فرصت شمردن؛ وقت مناسب را از دست ندادن و یافتن. (ناظم الاطباء).
- کسی را به چیزی شمردن؛ او را به حساب آوردن و محسوب داشتن. (از فرهنگ فارسی معین).
- کسی را به کس نشمردن؛ اعتنا نکردن بدو. بی ارج و ارز انگاشتن وی را. (از یادداشت مؤلف) :
گرامی یکی دخترش بود و بس
که نشمردی او مهتران را به کس.فردوسی.
ز دیدار من گوی بیرون برد
از این انجمن کس به کس نشمرد.فردوسی.
به ما گفت یکسر همه مهترند
نگر تا کسی را به کس نشمرند.فردوسی.
که او راه تو دادگر نسپرد
کسی را ز گیتی به کس نشمرد.فردوسی.
نباشد شگفت ار همه بنگرد
کسی را به خوبی به کس نشمرد.فردوسی.
این پادشاه... چنان دانستی که هیچ مهندس را به کس نشمردی. (تاریخ بیهقی). رجوع به ترکیب های «به مردم نشمردن» و «به هیچ نشمردن» شود.
|| گفتن. بازگفتن. بازگو کردن. سخن راندن. شرح دادن. نقل کردن. بر زبان راندن. بر زبان آوردن. (از یادداشت مؤلف) :
بر ایشان درود سکندر ببرد
همه کار دارا بر ایشان شمرد.فردوسی.
از آن شارسان شان بدل نگذرد
کس از یاد کردن سخن نشمرد.فردوسی.
بیامد به درگاه و او را ببرد
بسی زشت بر روزبانان شمرد.فردوسی.
درم برد و با هدیه ها نامه برد
سخنها بر شاه گیتی شمرد.فردوسی.
نه همی(2) گویم شاها که نبایست چنین
نه همی(3) خدمت خویش ای شه بر تو شمرم.
فرخی.
درین هر طریقی که بر تو شمردم
سواران جلدند و مردان فراوان.ناصرخسرو.
هرکه عیب دگران پیش تو آورد و شمرد
بیگمان عیب تو پیش دگران خواهد برد.
سعدی.
- از کسی برشمردن؛ بدیها و خوبیهای وی را بیان کردن و تعداد آنها را ذکر کردن :
همانا که آن سگزی جنگجوی
که چندان همی برشمردی تو زوی.
فردوسی.
- سخن بر کس شمردن؛ مو بمو برای وی بازگفتن :
کنون رنج در کار بهمن برم
گذشته سخن بر تو بر بشمرم.فردوسی.
رجوع به ترکیب «برشمردن» ذیل معنی دوم شود.
|| بد گفتن. سخنهای سرد گفتن. سخن ناملایم و درشت بر زبان راندن. (از یادداشت مؤلف). استهزاء. (فرهنگ لغات و لف).
- برشمردن کسی را؛ دشنام دادن بدو. بدگفتن. استهزاء کردن. (یادداشت مؤلف) :
سوی خانهء آب شد آب برد
همی در نهان شوی را برشمرد.فردوسی.
وز آن پس خروشید سهراب گرد
همه شاه کاووس را برشمرد.فردوسی.
به دشنام چندی مرا برشمرد
به پیش سپه آبرویم ببرد.فردوسی.
|| لقب دادن. لقب کردن. ملقب داشتن. (یادداشت مؤلف) :
چو خلعت بدان مرد دانا سپرد
ورا مهتر پهلوانان شمرد.فردوسی.
|| دادن. (ناظم الاطباء) (آنندراج). تحویل دادن. بمجاز دادن. (یادداشت مؤلف) :
سراسر به نعمان منذر سپرد
جوانوی رفت و بدیشان شمرد.فردوسی.
چو آخر به دشمن بباید سپرد
همه سربسر باد باید شمرد.فردوسی.
هم اندر زمان لشکر او را سپرد
ز گیتی دو بهره مر او را شمرد.فردوسی.
- بازشمردن؛ دادن. تسلیم داشتن. (یادداشت مؤلف) :
ملک العرش همه ملک به مسعود سپرد
کشور عالم هر هفت بر او بازشمرد.
منوچهری.
|| شناختن: مردم شمر. ستاره شمر. (یادداشت مؤلف).
|| گذرانیدن. (یادداشت مؤلف) :
به نخجیر گور و به می دست برد
از این گونه یک چند خورد و شمرد.
فردوسی.
ز فرمان و پیمان او نگذرد
دم خویش بی رای او نشمرد.فردوسی.
میان بز و گاومیش و ستور
شمردم شب و روز گردنده هور.فردوسی.
بدو گفت شاه ای جوانمرد گرد
یک امروز نیزت بباید شمرد(4).فردوسی.
چو بشمرد چندی بدین گونه شاه
گهی بزم و باده گه آرامگاه
وز آن پس همی جست بیگاه و گاه
یکی روز فرخ که راند سپاه.فردوسی.
- روز شمردن؛ روز گذراندن. روزگار سپری کردن :
نهد گنج و فرزند گرد آورد
بسی روز بر آرزو بشمرد.فردوسی.
همه آرزوها سپردم بدوی
بسی روز فرخ شمردم بدوی.فردوسی.
ز خوبی و از مردمی کرده ام
به پاداش آن روز نشمرده ام.فردوسی.
هم اکنون شتر زیر بار آورید
به بیهودگی روز را مشمرید.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| (اصطلاح حساب). عاد کردن. (یادداشت مؤلف) : مشترک آن باشد که عددی ایشان را بشمرد 15، 25، 30 که هم ایشان را بشمرد. (التفهیم). عدد اول کدام است؟ این آن است که او را جز یکی نشمرد. (التفهیم).
(1) - ن ل: تانی.
(2) - ن ل: تا همی.
(3) - ن ل: تا همی.
(4) - ولف در فهرست شاهنامه از شمردن در بیت بالا معنی تسلیم نمودن استنباط کرده است.

شمردنی.

[شِ / شُ مَ / مُ دَ] (ص لیاقت)قابل شمردن. قابل شمارش. شایستهء شمار و محاسبه. معدود، چون: گردو، خیار و بادنجان. (یادداشت مؤلف).

شمرده.

[شِ / شُ مَ / مُ دَ / دِ] (ن مف / نف)تعدادشده. حساب شده و در حساب آمده. (ناظم الاطباء). مخفف شمارده که بمعنی شمار کرده و معدود است. (آنندراج). معدود. (دهار).
- دم شمرده؛ معدود. نفس قابل شمارش :
تو سالیانها خفتی و آنکه بر تو شمرد
دم شمردهء تو یک نفس زدن نغنود.
ناصرخسرو.
- سرای شمرده؛ خانه ای که در آن خراج را جمع آوری می کردند : آن سرای که خراج اندر او ستانند آنرا سرای شمرده نام کردند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). رجوع به شمره، سمره و شمرج شود.
- ناشمرده؛ شمارش نشده. بیمر. بیحساب. سنجیده نشده :
همان کنجد ناشمرده فشاند
کزین بیش خواهم سپه بر تو راند.نظامی.
|| محسوب. در شمار آمده. حساب شده. (یادداشت مؤلف). || متعدد. (فرهنگ لغات ولف) :
ز زر و زبرجد نثاری گران
شمرده ز هر گونه ای گوهران.فردوسی.
که افراسیاب آمد و صدهزار
گزیده ز ترکان شمرده سوار.فردوسی.
|| روشن. واضح. آشکار: شمرده گفتن؛ واضح گفتن. شمرده حرف میزند؛ روشن حرف میزند. (یادداشت مؤلف).
- شمرده خواندن؛ پیدا خواندن. هموار خواندن. آرمیده خواندن. ترتیل. (یادداشت مؤلف). کلمات را کامل و غیر شکسته خواندن به تأنی.
|| حزم. احتیاط. (آنندراج).
- شمرده خوردن ساغر؛ با حزم و احتیاط خوردن شراب. حساب شده و به اندازه خوردن :
در روز ابر باید ساغر شمرده خوردن
یعنی بود برابر با قطره های باران.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
- شمرده زدن قدم؛ با احتیاط گام برداشتن. (از آنندراج) :
قدم شمرده زند حسن در قلمرو خط
چو عاملی که بپای حساب می آید.صائب.
- شمرده زدن نفس؛ با حزم و احتیاط نفس زدن. (از آنندراج) :(1)
نفس شمرده زن ای بلبل نواپرداز
که رنگ گل به نسیم بهار برخیزد.صائب.
نفس شمرده زدن ذکر اهل عرفان است.
صائب.
- گریهء شمرده؛ گریه ای که از روی حزم و احتیاط باشد. (از آنندراج) :
از گریهء شمردهء من شد جهان خراب
ای وای اگر به آبله ای نیشتر زنم.
صائب (از آنندراج).
|| تمام. کامل. آزگار. معین. (یادداشت مؤلف) :
سه ماه شمرده نبرد نام و نشانشان
داند که بدان خون نبود مرد گرفتار.
منوچهری.
عمر شمرده را فدای طاعت و بندگی او کردند. (بهاءالدین ولد).
(1) - گویا کنایه از مغتنم شمردن وقت و با تأنی و آرامی و بی شتاب گذرانیدن زندگی است.

شمردی.

[شَ مَ دا] (ع اِ) نام گیاهی یا درختی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شمرذاة.

[شَ مَ] (ع ص) ماده شتر شتاب رو. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). بمعنی و وزن شمرداة است. (از اقرب الموارد). رجوع به شمرداة شود.

شمرذل.

[شَ مَ ذَ] (ع ص) لغتی است در شمردل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شمردل. (ناظم الاطباء). مرد جوان قوی. (مهذب الاسماء). رجوع به شمردل شود.

شمرذی.

[شَ مَ ذا] (ع ص) شتر تیزرو. (ناظم الاطباء). لغتی است در شَبَرذی معناً و وزناً. (از منتهی الارب). بوزن و معنی شمردی است. (از اقرب الموارد). رجوع به شمردی شود.

شمرزاد.

[شَ مِ] (اِخ) نام دهی در سمنان. (ناظم الاطباء).

شمرس.

[شَ رَ] (ع اِ) قسمی خار. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شمرش.

[شُ مَ رِ] (اِمص) شمردن. (ناظم الاطباء). شمارش.

شمرضاض.

[شَ مِ] (ع اِ) نام درختی در جزیره. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شمرطل.

[شَ مَ طَ] (ع ص) شمرطول. مرد دراز و مضطرب خلقت. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شمرطول.

[شَ مَ] (ع ص) شَمَرطَل. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به شمرطل شود.

شمرنده.

[شِ / شُ مَ / مُ رَ دَ / دِ] (نف)شمارنده. حساب کننده. (یادداشت مؤلف). شمارگیر. رجوع به شمارنده و شمردن شود.

شمروج.

[شُ] (ع اِ) جامهء نازک تنک. (منتهی الارب). || جل نازک و تنک بافته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شمروخ.

[شُ] (ع اِ) سرشاخهء خرما که بر آن غوره باشد. || خوشهء انگور. ج، شَماریخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شمراخ شود.

شمرة.

[شَ / شُ رَ] (ع اِ) رازیانه. (ناظم الاطباء). رازیانج. (از اقرب الموارد). رجوع به رازیانه، رازیانج و شمر شود.

شمرة.

[شِ رَ] (ع اِ) رفتار مرد فاسد و تباهکار. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شمره.

[شُ مَ رَ] (اِ)مأخوذ از شمار. شماره: و کسری انوشروان بفرمود تا به سه دفعه بستانند [ خراج را ] و در سرایی که آن را سرای سمره گفتندی جمع کنند و مراد به سمره، سه نجم و دفعات است و بعضی دیگر گویند که آن سرای را شمره(1) می گفتند مأخوذ از شمار از سخن اهل عجم که آن حساب و شمار است. (ترجمهء تاریخ قم ص180). رجوع به شمرج شود.
(1) - در بلعمی «شمرده» است. رجوع به شمرده شود.

شمری.

[شَمْ مَ ری ی / شِمْ مَ ری ی] (ع ص) مرد رسا و آزموده کار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جلد و چابک خویشتن ورچیده. (منتهی الارب).

شمری.

[شَ مَ / شِ مِ / شُ مُ ری ی] (ع ص) مرد هشیار کارگزار کارآزمودهء جلد و چابک. (ناظم الاطباء). آزموده کار دانای امور. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شِمر شود.

شمری.

[شَمْ مَ] (اِخ) جرنفش شاعر. ابن عبدة بن امرؤالقیس بن زید. منسوب است به شمربن عبد جذیمة... و آن بطنی است از بطنهای طی ء. (از الانساب سمعانی).

شمری.

[شِ] (اِخ) نام فرقه ای است منسوب به شمرالمرجی ء و از فرق مرجئهء قدریه بشمارند. به عقیدهء آنان ایمان عبارت است از معرفت به خدا، محبت و فروتنی نسبت بدو با قلب و اقرار به اینکه او یکی است و همتا ندارد و اینکه پیغمبران دلیل آوردند اقرار بدانها و تصدیق آنها واجب و از ایمان است، ولی معرفت بدانچه از سوی خدا آمده است داخل در ایمان نیست. و هر خصلتی از خصائل ایمان نه کل ایمان است و نه جزء آن. (از لباب الانساب). رجوع به شمریه و مرجئة شود.

شمریدن.

[شِ / شُ مَ / مُ دَ] (مص)شمردن. شماردن. شماریدن. (یادداشت مؤلف). شمار کردن. رجوع به شمردن، شماردن و شماریدن شود.

شمریدن.

[شَ دَ] (مص) ترسیدن. ترسیده شدن. || آه کشیدن. || ناله کردن به آواز بلند. (ناظم الاطباء).

شمریدن.

[شَ مَ دَ] (مص) ستایش کردن. تمجید کردن. (ناظم الاطباء).

شمریر.

[شَ] (ع اِ) به لغت اهالی مراکش، کلاه. (ناظم الاطباء).

شمریة.

[شَ مَ / شُ مُ / شِ مِ / شِ مَ ری یَ](ع ص) ناقة شمریة؛ ماده شتر تیزرو شتاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شمر و شمری شود.

شمریه.

[شَمْ مَ ری یَ] (ع ص) زن مجربه. زن آزموده. (یادداشت مؤلف). || زن چابک و چالاک و سبک شتابنده. (یادداشت مؤلف).

شمریه.

[شِ ری یَ] (اِخ) یکی از شش فرقهء مذهب مرجئه و پنج فرقهء دیگر عبارتند از: رزامیه، غیلانیه، تومنیه، صالحیه، جهمیه. (از بیان الادیان و غزالی نامه ذیل ص80). رجوع به مرجئه و شمری شود.

شمز.

[شَ] (مص، اِمص) نفرت نفس از چیزی که ناخوش دارد آنرا. (از آنندراج) (ناظم الاطباء). دوری کردن از چیزی به سبب ناخوش داشتن آن. (از اقرب الموارد).

شمزی.

[شِ مَ] (اِخ) عمر بن ابی عثمان شمزی. یکی از متلکمان معتزله است و از عمروبن عبید و واصل بن عطا روایت کرد و اسماعیل بن ابراهیم عجلی از او روایت دارد. (از لباب الانساب).

شمس.

[شَ] (ع مص) آفتابناک شدن روز. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). با آفتاب شدن روز. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || دشمنی برآوردن کسی را: شمس له. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شمس.

[شَ مَ] (ع مص) آفتابناک شدن روز. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به شَمس شود.

شمس.

[شُ] (ع ص، اِ) جِ شامِس. (ناظم الاطباء). || جِ شموس. (از اقرب الموارد). رجوع به شامس و شموس شود.

شمس.

[شُ مُ] (ع ص، اِ) جِ شَموس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شموس شود.

شمس.

[شَ] (ع اِ) نوعی از گلوبند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). نوعی از گردن بند. (از اقرب الموارد). || نوعی از شانه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (اصطلاح کیمیا) کنایه از ذهب و طلا. (از مفاتیح) (ناظم الاطباء). (اصطلاح اکسیریان) ذهب. طلا. زر، همانگونه که ماه نقره را گویند. (یادداشت مؤلف). (اصطلاح اکسیریان) ذهب است. (تحفهء حکیم مؤمن). || در علم احکام نجوم، رب روز یکشنبه باشد. (یادداشت مؤلف). || (اصطلاح تصوف) عبارت است از نور یعنی حق سبحانه. (از کشاف اصطلاحات الفنون) :
شمس در خارج اگرچه هست فرد
مثل او هم میتوان تصویر کرد
لیک شمسی که از او شد هست اثیر
نَبْودش در ذهن و در خارج نظیر
در تصور ذات او را گنج کو
تا درآید در تصور مثل او.مولوی.
|| (اصطلاح عرفان) کنایه از روح است زیرا که روح در بدن به منزلهء آفتاب است و ماه به منزلهء ماهتاب؛ از این سبب گفته اند که این نور روح است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

شمس.

[شَ] (ع اِ) آفتاب. مؤنث است. ج، شموس: کأنّهم جعلوا کل ناحیة منها شمسا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). آفتاب و آن مؤنث است و مصغرش شُمیسه است. (از اقرب الموارد). ستارهء تابان درخشان روز است. (از تعریفات جرجانی). آفتاب. (ترجمان القرآن ص 63). خورشید. (مهذب الاسماء). ام انوار السماء. ام سمامه. ام النجوم. بنت السماء. (مرصع). هور. خور. خورشید. مهر. شارق. شرق. آفتاب. شید. ذکاء. ذکا. بیضا. بوح. یوخ. لوح. جاریة. آف. چشمه. شیر. غزاله. لیو. عجوز. مهات. الاهة. بتیراء. اختران شاه. ابوقابوس. ارنه. ملک النجوم. پادشاه ستارگان. کالملک. قندیل ستاره ها. سلطان آسمان. و آن در فلک چهارم و خانهء برج اسد است و شرف آن در نوزدهمین درجهء حمل است. (یادداشت مؤلف) :
بچگانمان همه مانندهء شمس و قمرند
زآنکه همسیرت و همصورت هر دو پدرند.
منوچهری.
اذا طلعت فلا شمس و لا قمر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص122).
شمس چون پیدا شود آفاق ازو روشن شود
مرد چون دانا شود دل در بَرَش دریا شود.
ناصرخسرو.
امتحان کردن نیاید در جوانمردی ترا
شمس را در روشنایی کس نکرده ست امتحان.
امیرمعزی.
من مه چارده بودم مه سی روزه شدم
نه شما شمس من و مهر سمایید همه.
خاقانی.
دوستانم قطب و شمس و نجم و بوالبدر و شهاب
رفته و من چون سها در گوشه تنها مانده ام.
خاقانی.
کوه را در هوا نداشته اند
شمس را بر قمر ندوخته اند.خاقانی.
چندان بمان که ماه نو آید عیان ز شرق
وز سوی غرب شمس تلالا برافکند.خاقانی.
شمس ملک آمد و ظلال ملوک
عید گوهر شد و هلال تبار.خاقانی.
شمس نزد اسد رَوَد مادام
روح سوی جسد رَوَد هموار.خاقانی.
نه روح را پس ترکیب صورت است زوال
نه شمس را ز پس صبح صادق است ضیا.
خاقانی.
شمس در خارج اگرچه هست فرد
مثل او هم میتوان تصویر کرد.مولوی.
سایه خواب آرد ترا همچون سمر
چون برآید شمس انشق القمر.مولوی.
شمس و قمر در زمین حشر نباشد
نور نتابد مگر جمال محمد.سعدی.
آنکه منظور دیده و دل ماست
نتوان گفت شمس یا قمر است.سعدی.
-امثال: شمع در پیش شمس نفروزد.
سنایی (از امثال و حکم).
- شمس زر؛ شمسهء زر. تصویر آفتاب. خورشید از زر که روی حلقهء کمربندها نصب می کردند :
بر میانشان حلقهء بند کمرها شمس زر
زیر رانشان جمله زرین مرکبان راهوار.
فرخی.
- شمس فلک؛ خورشید. خورشید فلکی :
شمس فلک ز بیم اذاالشمس درگریخت
در ظل شمس دین که شود چاکر سخا.
خاقانی.
- عبدشمس؛ پدر قبیله ای که آفتاب را می پرستیدند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به عبد شود.
- قرص شمس؛ قرص خورشید. آفتاب :
مثال بنده و تو ای نگار دلبر من
به قرص شمس و به ورتاج سخت می ماند.
آغاجی.
رجوع به قرص شود.

شمس.

[شَ] (اِخ) نام بتی در قدیم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شمس.

[شَ] (اِخ) نام پدر بطنی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شمس.

[شَ] (اِخ) سورهء نود و یکمین از قرآن کریم. مکیه و آن شانزده آیت است پس از سورة بلد و پیش از سورهء لیل و با این آیه شروع شود: والشمس و ضحیها. (یادداشت مؤلف).

شمس.

[شَ] (اِخ) طبسی. شمس الدین محمد بن عبدالکریم طبسی، شاعر و فاضل معروف ایرانی اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری و ممدوح وی نظام الملک تاج الدین (صدرالدین) محمد وزیر سمرقند است، ولی گروهی دیگر مانند سعدالدین سعید قتلغ غازی و جز وی را هم مدح گفته است. دیوان او شامل قصاید، مقطعات، غزلیات و رباعیات و در حدود 2000 بیت است و نسخی از آن در دست است. برخی از قصاید او در دیوان ظهیر فاریابی به خطا چاپ شده. وفات وی ظاهراً پیش از 618 ه . ق. اتفاق افتاده. شمس به سبک شاعران اواخر قرن ششم هجری مخصوصاً انوری شعر می سروده است. (فرهنگ فارسی معین). وی قاضی شهر هرات بوده و اشعاری سروده است. وفات وی به سال 626 ه . ق. اتفاق افتاده. (از ریاض العارفین ص211). رجوع به فرهنگ سخنوران شود.

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) نام آبادیی بوده که ملک شمس الملک طمغاج در بخارا ساخته بود. نرشخی گوید: «شمس الملک به دروازه ابراهیم ضیاعهای بسیار خرید و بوستانها ساخت بغایت نیکو... و آنرا شمس آباد نام نهاد. چون ملک شمس الملک از دنیا رفت، برادر او خضرخان به ملک نشست و این شمس آباد را عمارتهای زیادت فرمود و بغایت بانزهت بود. (تاریخ بخارا صص35-34).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) محله ای است در جنوب غربی شهر اصفهان. (یادداشت مؤلف).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان رستاق بخش خمین شهرستان محلات. سکنهء آن 175 تن و آب آن از قنات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش زرند شهرستان ساوه. سکنهء آن 635 تن. آب آن از قنات. راه آنجا ماشین رو است. (سر راه ساوه به تهران واقع است). (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان بهنام عرب بخش ورامین شهرستان تهران. سکنهء آن 187 تن. آب آن از قنات و راه آنجا ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان فشافویهء بخش ری شهرستان تهران. سکنهء آن 242 تن. آب آن از قنات و راه ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان قره کهریز بخش سربندان شهرستان اراک. سکنهء آن 450 تن و آب آن از قنات است. راه آنجا ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان فراهان بالا بخش فرمهین شهرستان اراک. سکنهء آن 259 و آب آن از قنات و راه ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان استرآبادرستاق بخش مرکزی شهرستان گرگان. سکنهء آن 259 تن و آب آن از قنات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان دامغان. سکنهء آن 280 تن و آب آن از چشمهء علی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان ایردی موسی بخش مرکزی شهرستان اردبیل و سکنهء آن 630 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان خلخال. سکنهء آن 485 تن و آب آن از دو رشته چشمه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی شهرستان دزفول. سکنهء آن 300 تن. راه آنجا ماشین رو. آب آن از رودخانهء دز. ساکنان از عشایر بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. سکنهء آن 202 تن. راه ماشین رو دارد. آب آن از قنات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیضا بخش اردکان شهرستان شیراز. سکنهء آن 141 تن و آب آن از چشمه و قنات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان رونیزجنگل بخش مرکزی شهرستان فسا. سکنهء آن 119 تن. راه مالرو (فرعی) دارد. آب آن از قنات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز. سکنهء آن 239 تن. آب آن از قنات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان شاهیجان بخش داراب شهرستان فسا. سکنهء آن 199 تن. راه آنجا ماشین رو و آب آن از چشمه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش راور شهرستان کرمان. سکنهء آن 1000 تن. آب آن از قنات و راه آنجا اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش بمپور شهرستان ایرانشهر. سکنهء آن 750 تن. آب آن از رودخانهء بمپور و راه آنجا ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودخانهء بخش میناب شهرستان بندرعباس. سکنهء آن 550 تن. آب آن از رودخانه و قنات. مزارع زیارت شاه صالح، باغ شاه بارانی و کریم آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان نوق شهرستان رفسنجان. سکنهء آن 160 تن. آب آن از قنات و راه آنجا ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان عزیزآباد بخش فهرج شهرستان بم. سکنهء آن 100 تن و آب آن از قنات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه عسکر بخش مشیز شهرستان سیرجان. سکنهء آن 100 تن و آب آن از رودخانه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان فیض آباد بخش فیض آباد محولات شهرستان تربت حیدریه. سکنهء آن 368 تن. آب آن از قنات و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند. سکنهء آن 160 تن. آب آن از قنات. مزرعهء کربلائی غلام و حسن غلام جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان نقاب بخش جغتای شهرستان سبزوار. سکنهء آن 616 تن. آب آن از قنات و راه آنجا ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان براکوه بخش جغتای شهرستان سبزوار. سکنهء آن 111 تن. آب آن از قنات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان تحت جلگه بخش فدیشهء شهرستان نیشابور. سکنهء آن 147 تن و آب آن از قنات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومه شهرستان نیشابور. سکنهء آن 246 تن. آب آن از قنات. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).
شمس آباد.
[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان فرعی بخش ششتمند شهرستان سبزوار. سکنهء آن 455 تن. آب آن از قنات و راه آنجا ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان لار بخش حومهء شهرستان شهرکرد. سکنهء آن 1175 تن. آب آن از چشمه و رودخانه. محصول عمدهء آن غلات، پشم و روغن. راه ماشین رو است. یک قلعهء قدیمی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان جی بخش حومهء شهرستان اصفهان. سکنهء آن 1157 تن. آب آن از زاینده رود، چاه و قنات. راه آنجا ماشین رو. پست بهداری و در حدود 8 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

شمس آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان عقدا بخش اردکان شهرستان یزد. سکنهء آن 209 تن. آب آن از قنات. راه ماشین رو دارد (فرعی). (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

شمس آبادبرزو.

[شَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرودشت بخش زرقان شهرستان شیراز. سکنهء آن 695 تن. آب آن از رودخانهء سیوند است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شمس آبادتخت.

[شَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرودشت بخش زرقان شهرستان شیراز. سکنهء آن 585 تن. آب آن از رودخانهء سیوند. صنایع دستی زنان قالیبافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شمس آباد چهارطاق.

[شَ دِ چَ] (اِخ)دهی است از دهستان مرودشت بخش زرقان شهرستان شیراز. سکنهء آن 210 تن. آب آن از قنات و راه آنجا ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شمس آباد حاجی رئیس.

[شَ دِ رَ](اِخ) دهی است از دهستان غار بخش ری شهرستان تهران. سکنهء آن 143 تن. آب آن از قنات و رود کرج و راه آنجا ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شمس آباد قرق.

[شَ دِ قُ رُ] (اِخ) دهی است از دهستان بیضا بخش اردکان شهرستان شیراز. سکنهء آن 115 تن. آب آن از قنات. این قریه را قره گوزلو نیز گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

شمس آباد کدخدا حسین.

[شَ دِ کَ خُ حُ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان غار بخش ری شهرستان تهران. سکنهء آن 350 تن. آب آن از قنات. راه آنجا اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شمس آباد گائینها.

[شَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان قمرود بخش حومهء شهرستان قم. سکنهء آن 122 تن. آب آن از رود قره چای. ایلات از طایفهء گائینی و شاهسون هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شمس آباد ناصری.

[شَ دِ صِ] (اِخ)دهی است از دهستان قنوات بخش حومهء شهرستان قم. سکنهء آن 300 تن. آب آن از قنات. محصول عمدهء آنجا غلات، پنبه، میوه و انجیر. مزارع قنات نو، میرزا ابوالحسن، قنات محمدذکی، قنات مشهدی حسین، قنات حاجی هاشم جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شمس آباد وسط.

[شَ دِ وَ سَ] (اِخ)دهی است از دهستان بهنام وسط بخش ورامین شهرستان تهران. سکنهء آن 134 تن. آب آن از قنات. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شمسا.

[شَ] (هزوارش، اِ)(1)به لغت زند نور و روشنایی و پرتو آفتاب و ماه و چراغ و آتش و جز آن. (از برهان) (ناظم الاطباء). || بمعنی نور باشد که آن روشنایی معنوی است. (برهان).
(1) - هزوارش shamsya، پهلوی xvar، خورشید. (از ذیل برهان چ معین).

شمسات.

[شَ مَ] (ع اِ) نمایشهای آفتاب. (ناظم الاطباء).

شمسان.

[شَ] (اِخ) دو آبکست(1) در زمین هموار نرم و آن سرکوهی است نرم دراز به طرف بنی غافرة. (از منتهی الارب) (از تاج العروس).
(1) - در منتهی الارب «در آبکیست» آمده و ظاهراً غلط است.

شمسایی.

[شَ] (اِ) نوعی خرمای خوب در شهداد. (یادداشت مؤلف).

شمس ادبا.

[شَ سِ اُ دَ] (اِخ) میرزا سیدمحمد پسر حاجی سیدرضی لاریجانی. حکیم و عارف. به سال 1253 ه . ق. در اصفهان به دنیا آمد. از دوستان هدایت مؤلف مجمع الفصحا بود و مدیحه ای دربارهء وی و تذکره اش پرداخت. ابیات زیر از قصیدهء توحیدیهء اوست که به فارسی سره ساخته و کلمهء تازی و جز آن بکار نبرده است:
پدیدآرندهء هستی و آرایشگر کیهان
که بودش را نخستین نی چنان کش نیستش پایان
نه بر بخرد بود پیدا که چون گسترد این پهنا
به بر دانا هویدا آنکه چون افراخت این ایوان
کجا اندیشه یابد ره ز چون و چند این بنگه
که چون آراست مهر و مه گهی پیدا گهی پنهان
درین دشت و درین هامون چو پرگارند سرگردان
ارسطالیس و افلاطون و بطلیموس و بوریحان
که چون بر یک روش آرد هماره چنبر گردون
چه سان یک کالبد بسرشته از این چار اخشیجان
گهی از ابر آراید چمن چون دامن مینو
گهی از باد پیراید سمن چون زلف مهرویان.
(از مجمع الفصحاء ج2 صص212-213).
رجوع به همین مأخذ شود.

شمس الائمه.

[شَ سُلْ اَ ءِمْ مَ] (ع اِ مرکب)آفتاب امامان. (یادداشت مؤلف).

شمس الائمه.

[شَ سُلْ اَ ءِمْ مَ] (اِخ) لقب اسماعیل بن حسن بن علی غازی بیهقی. رجوع به اسماعیل... شود.

شمس الائمه.

[شَ سُلْ اَ ءِمْ مَ] (اِخ) لقب امام محمد بن احمدبن ابی سهل سرخسی حلوانی متوفا به سال 483 ه . ق.. (یادداشت مؤلف). رجوع به محمد بن احمدبن ابی سهل سرخسی شود.

شمس الائمه.

[شَ سُلْ اَ ءِمْ مَ] (اِخ) لقب عبدالعزیزبن احمدبن حلوانی بخاری. (یادداشت مؤلف). رجوع به عبدالعزیز شود.

شمس الائمه.

[شَ سُلْ اَ ءِمْ مَ] (اِخ) لقب عبدالغفاربن لقمان کردری. (یادداشت مؤلف).

شمس الاسلام.

[شَ سُلْ اِ] (اِخ) کیا الهراسی یا کیای هراسی متوفا به سال 504 ه . ق. از دانشمندان نامی قرن پنجم و ششم هجری و از شاگردان ابوالمعالی و همدرس امام محمد غزالی بود که بسبب آمدن لفظ (کیا) با اسم او که با نام بعضی از پادشاهان اسماعیلیه موافق می افتاد، مورد اتهام قرار گرفت و مدتی گرفتار بود. (از غزالی نامه ص 4 و 30 و 33 و 139).

شمس الاعالی.

[شَ سُلْ اَ] (اِخ) لقب ابوالمعالی علی بن اسد امیر بدخشان. (جامع الحکمتین).

شمس الحکماء .

[شَ سُلْ حُ کَ] (اِخ)ابراهیم سامری. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابراهیم سامری شود.

شمس الدوله.

[شَ سُدْ دَ لَ] (ع اِ مرکب)آفتاب دولت. (فرهنگ فارسی معین).

شمس الدوله.

[شَ سُدْ دَ لَ] (اِخ)ابوطاهربن فخرالدوله. از دیالمه (آل بویه) که در همدان و کرمانشاه حکومت داشت. (387 ه . ق.). (فرهنگ فارسی معین). پنجمین از دیالمهء ری و همدان که از 387 تا 412 ه . ق. حکم راند. (یادداشت مؤلف).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (ع اِ مرکب)آفتاب دین. (فرهنگ فارسی معین).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ)چشمه ای است از بلوک سرحد شش ناحیه نیم فرسخ مغربی خان میرزا. (فارسنامهء ناصری).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) ابراهیم شاه شرقی بن مبارک شاه. سومین از سلاطین شرقی جونپور از 803 تا 844 ه . ق. (یادداشت مؤلف).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) ابن اللبودی. امام ابوعبدالله محمد بن عبدان بن عبدالواحدبن اللبودی. علامهء زمان و افضل معاصران در حکمت و پزشکی بود. از شام به کشور ایران مسافرت کرد و فلسفه را در پیش نجیب الدین اسعد همدانی و پزشکی را از یکی از اطباء بزرگ ایران آموخت. وی همتی بلند و سرشتی نیکو و هوشی سرشار و حرصی شگفت انگیز برای تحصیل علم داشت و در مناظره و جدل مقامی بلند یافت. در فلسفه و طب یکی از مراجع بزرگ بشمار است. در حلب به خدمت ملک غیاث الدین قاضی رسید و در طبابت مورد اعتماد سلطان بود. پس از مرگ وی به سال 613 به دمشق آمد و در آنجا به تدریس طب و در بیمارستان کبیرالنوری به معالجه پرداخت تا در سال 621 در دمشق درگذشت. از تألیفات اوست: الرأی المعتبر فی معرفة القضاء و القدر. (از عیون الانباء ج2 صص184- 185).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) ابن حمزه از سلاطین آل الیاس بنگاله (جلوس 809 ه . ق.). (فرهنگ فارسی معین).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) ابن فخرالدین. رجوع به شمس فخری شود.

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) ابن محمود اول بن حسن گانگو. از سلاطین بهمنی دکن بود. (جلوس 799 - 800 ه . ق.). (فرهنگ فارسی معین).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) یوسف شاه بن باربک. از سلاطین آل الیاس بنگاله بود. (جلوس 879-886 ه . ق). (فرهنگ فارسی معین).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ)ابوالفرج ابن جوزی. سعدی در گلستان آرد :چندانکه مرا شیخ اجل شمس الدین ابوالفرج بن جوزی علیه الرحمه به ترک سماع و صحبت فرمودی و... در سمع قبول من نیامدی. (گلستان). رجوع به ابوالفرج... شود.

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ)ابوالنصر مظفرشاه. از سلاطین بنگاله، از خاندان حسین شاه (جلوس 896 - 899 ه . ق.). (فرهنگ فارسی معین).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) احمد شاه بن محمد. از آل راجه گانس (از سلاطین بنگاله، جلوس 835). (فرهنگ فارسی معین).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) الپ ارغوبن هزاراسپ بن ابوطاهر از امرای هزاراسپی از اتابکان لر بزرگ (لرستان) (جلوس 657-672). (فرهنگ فارسی معین).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ)التتمش. از سلاطین مملوک (غوریان) دهلی (هند) (جلوس 607 - 633 ه . ق.). وی بزرگترین فرد سلاطین مملوک دهلی است و حکمران سند، یعنی ناصرالدین قباجه را مغلوب ساخت و حاکم بنگاله را به شناختن سیادت سلاطین دهلی واداشت و درخواست یلدز را در احیای دولتی که خوارزمشاه آنرا در غزنه برانداخته بود در هندوستان رد کرد و با تقاضای سلطان جلال الدین منکبرنی خوارزمشاه که از جلو مغول به هند گریخته و خیال حکومت بر هند داشت، موافقت نکرد. از خوشبختی مردم هندوستان، مغول چندان مدتی در کنار سند نماندند، فقط چند سالی بوسیلهء تعرضاتی موجب وحشت سکنهء آن حدود بودند. التتمش با کمال قدرت ناحیهء واقعه در شمال جبال و ینضیا را تحت فرمان خود نگه داشت و خلیفهء عباسی بغداد فرمان رسمی سلطنت را بنام التتمش که اولین دولت مستقل مسلمان را در هند تشکیل داده بود، صادر نمود. (فرهنگ فارسی معین).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ)الیاس شاه. از سلاطین آل الیاس در بنگاله (جلوس 740-746 ه . ق.). وی به بنگالهء غربی قناعت کرد. (فرهنگ فارسی معین).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) امام محمد سهروردی. مؤلف تاریخ حکما است و آدم و شیث و ادریس علیهم السلام را داخل اهل حکمت داشته و افتتاح به ذکر ایشان فرموده است. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص157).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) شمس اوزجندی. قاضی شمس الدین منصوربن محمود از شعرا و فضلای مشهور زمان خود بود و به صدرالشریعه شهرت داشت. از اشعار اوست:
برخیز که شمع است و شراب است و من وتو
آوازهء مرغ سحری خاست ز هر سو
برخیز که برخاست پیاله به یکی پای
بنشین تو که بنشست صراحی به دو زانو
می نوش از آن پیش که معشوقهء شب را
با روز بگیرند و ببرند دو گیسو
در ساغر مینا می رنگین خور و انداز
سنگی دو درین شیشهء گردندهء مینو.
(مجمع الفصحاء ج1 ص306).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) اول، محمد از پادشاهان آل کرت (جلوس 643-676 ه . ق.). ملک رکن الدین پادشاه کرت دخترزادهء خویش شمس الدین محمد را ولیعهد خود قرار داد و پادشاه اخیر در حقیقت سرسلسلهء آل کرت به شمار میرود. شمس الدین در سال بعد به همراهی یکی از سرکردگان مغول در حمله به ولایت سند شرکت کرد و از جانب او با حکام لاهور و مولتان داخل مذاکره برای گرفتن ایلی از ایشان شد و چون در این مذاکرات توفیق یافت و حکام مزبور را با گرفتن خراجی وافی مطیع مغول کرد، از طرف ایشان به حکومت لاهور منصوب گردید؛ ولی سران سپاهی مغول بر او حسد بردند و ملک شمس الدین به همدستی با مسلمانان هند متهم شد، اما ملک شمس الدین به طایر بهادر فرمانده کل قوای مغول در ایران پناه برد و او شمس الدین را تحت حمایت خود گرفت و پس از مرگ طایر بهادر که در سال 45 اتفاق افتاد، رؤسای مغول ملک شمس الدین را به حضور جغتای فرستادند تا آن شاهزاده او را به یرغو بنشاند؛ ولی در همین اوان جغتای وفات یافت و ملک شمس الدین به همراهی پسر جغتای به اردوی خان مغول روانه شد و او مقارن قوریلتایی که جهت انتخاب منگوقاآن تشکیل یافت به اردو رسید. گروهی از رؤسای مغول شمس الدین را به وجهی خوش به منگوقاآن معرفی کردند و خدمات سابق او و خاندانش را نسبت به مغول در خدمت خان تقریر نمودند. منگوقاآن هم به پاس این سوابق حکومت تمام ولایات هرات، جام، باخرز، پوشنگ، غور، خیسار، فیروزکوه، غرجستان، مرغاب، مروالرود و فاریاب را تا کنار سیحون، اسفزار، فراه، سیستان، کابل و قسمتی از افغانستان شرقی را تا کنار سند به ملک شمس الدین واگذاشت و او از این تاریخ که مقارن سال 648 است حکمران مستقل ممالکی با این وسعت شده و علاوه بر التفات منگوقاآن به او یرلیغ و پایزه و خلعت داد و او را پیش ارغون آقا حکمران کل خراسان فرستاد تا در مساعدت او سعی نماید و پنجاه تومان نقداً بدو تأدیه کند. ملک شمس الدین از قراقروم بخراسان پیش ارغون آقا آمد و یرلیغ و پایزه را بدو نشان داد و از جانب او مورد نوازش قرار گرفته مسؤولش اجابت شد و با قدرت تمام به هرات برگشت. وی پس از اطمینان خاطر از جانب مغول به دفع دشمنان داخلی پرداخت. ابتدا در سال 647ه . ق. ملک سیف الدین حکمران غرجستان را که از شناختن حکومت او بر آن ناحیه استنکاف ورزیده بود مغلوب کرد و ملک سیف الدین که به پناه ارغون آقا بخراسان رفت بتوسط او مقیداً پیش ملک شمس الدین فرستاده شد و شمس الدین او را بکشت. سپس ملک نصیرالدین حکمران سیستان را از میان برداشت و آن نواحی را کاملاً مطیع خود کرد و تا ایامی که هلاکو به قصد اسماعیلیان لشکر به خراسان آورد، ممالکی را که منگوقاآن بدو واگذاشته بود در قبضهء اقتدار خویش درآورد و بدین شکل حکومت غیرمستقیم مغول را در آن بلاد استوار کرد. در موقع حرکت هولاکو بسوی ایران از اولین کسانی که به استقبال او شتافتند، ملک شمس الدین بود که در نزدیکی سمرقند خدمت خان رسید و هولاکو در موقع تسخیر قلاع اسماعیلیهء قهستان ملک شمس الدین را از طوس برای گرفتن ایلی از محتشم آن ولایات، یعنی ناصرالدین عبدالرحیم پیش او روانه کرد و او ناصرالدین را پیش هولاکو آورد و به دستیاری وی سردار مغول بسهولت بر قلاع قهستان دست یافت. شمس الدین تا آخر حیات هولاکو در خدمتگزاری مغول بود و چون او وفات کرد و اباقاخان به ایلخانی رسید، شمس الدین همچنان معزز و محترم بود تا سال 667 یعنی موقعی که براق خان خراسان را مورد تعرض قرار داد، ملک شمس الدین مقدم براق را استقبال کرد و در خدمت او داخل شد، ولی کمی بعد مصلحت خود را در ترک او دیده در قلعهء خیسار متحصن گردید و تا براق بدست لشکریان اباقاخان منهزم شد در آن قلعه بود، و چون براق منهزم گردید، جماعتی از حاسدان ملک شمس الدین را در کار پیشرفت مغولان جغتایی ذی دخل قلمداد کردند و اباقاخان تصمیم به تخریب هرات گرفت، ولی خواجه شمس الدین محمد صاحب دیوان و بعضی دیگر اباقاخان را از این خیال منصرف نمودند و گفتند صلاح آن است که ابتدا ملک شمس الدین را دستگیر کنیم، سپس به فکر هرات بیفتیم. اباقاخان این مصلحت اندیشی را پذیرفت و جمعی از لشکریان را به محافظت هرات گماشت. خواجه شمس الدین در این ضمن مراسله ای بملک شمس الدین نوشت و او را به اردو خواست، ولی ملک شمس الدین از ترس دشمنان به اردو نیامد و در قلعهء خیسار گوشه گیری کرد تا آنکه در سال 674 بار دیگر اباقاخان فرمان ایالات سابق را به نام او صادر نمود و بدو زینهار داد. ملک شمس الدین نیز از قلعه به زیر آمده در هرات مستقر گردید و کمی بعد به درخواست بعضی از امرای ایلخانی از هرات به اصفهان آمد و به مصاحبت خواجه بهاءالدین جوینی به عزم تشرف به خدمت اباقاخان به تبریز رفت، ولی منظور نظر اباقاخان نشد و ایلخان او را در آن شهر نگاه داشت و پسر و برادرش را به شروان و دربند روانه کرد و ملک شمس الدین در تبریز مقیم بود تا در شعبان 676 مسموم گردید. (فرهنگ فارسی معین).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) ایلدگز. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ایلدگز شود.

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) بردعی. متخلص به حمدی و مشهور به ملازاده و بردعی زاده از فرزندان مولانا محمد بردعی است که حاشیهء او بر شرح ایساغوجی مشهور است. شمس الدین نیز مانند پدر خود دانشمند بود و بر کتبی چون تفسیر قاضی و شرح هدایهء حکمت حاشیه نوشته. وی در سال 917 ه . ق. از خراسان به روم رفت و مورد احترام سلطان سلیم خان واقع شد. از قصیدهء اوست در ستایش سلطان سلیم شاه:
ای تاج و تخت ملک به ذات تو پایدار
سرهای دشمنان تو بادا به پای دار
می بیزد از سلام تو گلهای مکرمت
می ریزد از کلام تو ملهای خوشگوار
از مویه همچو موی شدم از غم حبیب
از ناله همچو نال شدم از فراق یار
شاه بلندمرتبه سلطان سلیم شاه
کش در سم سمند بود چرخ خاکسار.
(از مجالس النفائس صص370-372).
رجوع به رجال حبیب السیر صص 210 - 213 شود.

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) بغدادی یا بخارایی(1) محمد بن مؤید الحداد، و او را شمس خاله یا شمس الدین خاله گویند. با ضیاءالدین فارسی خجندی و کمال الدین خجندی معاصر و معاشر بود. ابیات زیر از اوست که در مدح کمال خجندی سروده:
به دفع کردن عین الکمال دشمن سوز
که یک حسود به آتش به از هزار سپند
خجند ملک معانی ز ذکر فضل تو یافت
چنانکه نام حسن یافت از حسن میمند
به عرش و کرسی یعنی به آستانهء تو
که آستان توام هست بهترین سوگند.
(از مجمع الفصحاء ج1 صص308-309).
محمدبن مؤید حدادی معروف به «خاله» از گویندگان معاصر سلطان سنجر سلجوقی بود. از اشعار اوست:
گر درد کند پای فلک پیمایت
سریست درین عرضه کنم بر رایت
چون از سر دشمنت بجان آمده بود
آمد به تظلم که فتد در پایت.
(از آتشکدهء آذر چ شهیدی ص329 و فرهنگ سخنوران). رجوع به فرهنگ سخنوران شود.
(1) - در مجمع الفصحاء به جای بغدادی، بخارایی آمده است.

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ)تبریزی. شمس تبریزی. رجوع به شمس تبریزی شود.

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) جوینی. جد خواجه شمس الدین محمد جوینی وزیر اباقاخان بود. رباعی زیر از اوست:
چون بی رخ دلبر است ایام بهار
عیشم به چه دل باشد و شادی به چه کار
از باغ به جای سبزه گو تیغ بروی
از ابر بجای قطره گو تیر ببار.
(از مجمع الفصحاء ج1 ص304 و آتشکدهء آذر چ بمبئی ص77).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) جوینی صاحب دیوان. رجوع به صاحب دیوان شود.

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ)خراسانی. امیر شمس الدین خالد در زمان سلطان طغرل سلجوقی منصب امارت داشته و در فن شعر شاگرد سوزنی سمرقندی است. از اشعار اوست:
در هوای ملک چرخ کامران آمد پدید
وز محیط عدل ابر دُرْفشان آمد پدید
حافظ اسلام سلطان سنجر سلطان نشان
آنکه از چرخ بلندش آستان آمد پدید.
(از مجمع الفصحاء ج1 ص312).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) داود. از امرای خاندان ارتقیهء ماردین (حدود 691 - 693 ه . ق.) (فرهنگ فارسی معین).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) دوم، ابن غیاث الدین. از پادشاهان آل کرت (جلوس 730-729). (فرهنگ فارسی معین).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) سوزنی. رجوع به سوزنی... شود.

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) طبسی. رجوع به شمس (طبسی) شود.

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) عبیدی. در سلک اعاظم علمای عهد غازان خان انتظام داشت و تألیفاتی دارد از آن جمله است: 1- متن اقلیدس 2- رسالهء حساب. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص191).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) علی چشمی. از سربداران خراسان (جلوس 749-753 ه . ق.). شمس الدین فضل الله زمام امور امارت سربداران را تسلیم خواجه شمس الدین علی- که پس از قتل امیر مسعود رئیس واقعی سربداران محسوب میشد- واگذاشت. این خواجه که از مردم قریهء چشم بود به فراست، دانایی و کفایت اشتهار داشت و او بار دیگر سبب رونق حکومت سربداران شد. وی با طغاتیمورخان صلح کرد و ولایاتی را که امیر مسعود از او گرفته بود به طغاتیمور مسترد داشت. در سبزوار به آبادی و رفع فحشا و فساد مشغول گردید. عامه را مرفه کرد و مملکت را در ضبط آورد. او عاملی داشت متصدی تمغای وی به نام «حیدر قصاب»که محکوم به پرداخت مبلغی از بابت بقایای خود شد و چون خواجه شمس الدین در مطالبهء این مبلغ با او بدرشتی سخن گفت و او را دشنام داد، حیدر به مصلحت دید یکی از مقربان امیرمسعود که خواجه یحیی نام داشت خواجه شمس الدین را در سال 753 ه . ق . بعد از چهارسال و نه ماه حکومت به قتل رسانید و خواجه یحیی بجای او نشست. (فرهنگ فارسی معین).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ)فضل الله. از سربداران خراسان (جلوس و استعفا 749 ه . ق.). بعد از قتل کلواسفندیار، مردم خواستند لطف الله پسر امیر مسعود را به امارت انتخاب کنند، ولی خواجه شمس الدین علی به مناسبت آنکه او طفل بود این کار را مصلحت ندید و خواجه فضل الله برادر امیر مسعود را به ریاست رسانید و او را نایب لطف الله قرار داد. شمس الدین هفت ماه ریاست کرد و چون مردی درویش مسلک و گوشه گیر بود، پس از هفت ماه قریب به چهارهزار خروار ابریشم از خزانهء سربداران برداشته خود را از سلطنت خلع نمود و چون شنید طغاتیمورخان مصمم کشیدن انتقام از سربداران است بکلی از کار کناره گرفت. (فرهنگ فارسی معین).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ)فیروزشاه. از حکام بنگاله (جلوس 702-718 ه . ق.). (فرهنگ فارسی معین).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) قاضی شمس الدین نسوی. از گویندگان نیشابور و عالِمی است یگانه و فاضلی است فرزانه. از اشعار اوست:
دلدار همه گرد دل و دین گردد
وآنگه که ببرد خویشتن بین گردد
گفتم سخن تلخ مگو گفت خموش
چون بر لب من رسید شیرین گردد.
(از آتشکدهء آذر چ شهیدی ص138).
رجوع به فرهنگ سخنوران شود.

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) قمی. از گویندگان قم بود. ابیات زیر از هجویه ای است که او گفته:
در خدمتت ای صدر فلک مرتبه دزدیست
کو زهر به سحر از دهن مار بدزدد
گر حبس کنندش به یکی خانهء تاریک
چون کاهربا کاه ز دیوار بدزدد
آویختنش سخت ثوابست ولکن
می ترسم از آن کو رسن و دار بدزدد.
(از آتشکدهء آذر چ شهیدی ص238). رجوع به فرهنگ سخنوران شود.

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) کاشی. شاعر و مداح خواجه بهاءالدین صاحب دیوان جهانگشای جوینی بود و تاریخ غازان خان را نظم کرد. (از تاریخ گزیده ص821 و حبیب السیر چ خیام ج3 ص191). رجوع به فرهنگ سخنوران شود.

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ)محمدبن احمد ذهبی، مکنی به ابوعبدالله. از مشاهیر مورخان و محدثان شافعی بود. (یادداشت مؤلف). رجوع به ذهبی شود.

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ)محمدبن فخرالدین مسعودبن عزالدین حسین دوم از ملوک شنسبانیهء بامیان است. وی برادر حسام الدین علی است. سال وفاتش معلوم نشد، ولی آنچه محقق است تا سنهء 586 در حیات بوده است، زیرا در همین سال بود که سلطانشاه بن ایل ارسلان بن اتسز خوارزمشاه با سلطان غیاث الدین و معزالدین غوری جنگ نمود و شمس الدین محمد مذکور لشکر بامیان و طخارستان را به خدمت دو سلطان غوری آورد. (از حواشی چهارمقاله ص2).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ)محمدبن عمر بن عبدالعزیز. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به محمد بن عمر بن عبدالعزیز شود.

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) محمد. لقب خواجه حافظ، شاعر بزرگ و نامدار ایران. رجوع به حافظ شود.

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ)محمدبن قیس رازی. معروف به شمس قیس رازی. دانشمند و ادیب قرن هفتم هجری (وفات پس از 628). وی از مردم ری بود و مدتی دراز در ماوراءالنهر و خراسان اقامت داشت. در 601 تا پنج شش سال بعد در بخارا و در 614 در مرو بود. در سال اخیر که سلطان محمد خوارزمشاه به قصد فتح عراق و تسخیر بغداد و قهر و قمع خلیفه ناصر از خوارزم حرکت کرد، چون آوازهء خروج مغول به قصد ولایات غربی از همان اوان در افواه منتشر بوده، شمس هم مانند دیگر اغنیای خوارزم و خراسان و هر کس که استطاعت جلای وطن داشته، از خوارزم و خراسان هجرت کرد و در رکاب سلطان به عراق آمد. از این تاریخ که بحبوحهء فتنهء مغول و بحران آشوب و انقلاب در سراسر ایران بود تا مدت هفت هشت سال شمس در شهرهای مختلف عراق بسر برد و اکثر اوقات از ترس جان از شهری به شهر دیگر میرفت و قتل و غارت هولناک مغول را در چند شهر به چشم خود مشاهده کرد و خود نیز یک دو بار در ری اسیر شحنگان شد. در سال 617 که سلطان محمد خوارزمشاه از مقابل دسته ای از لشکر مغول- تحت فرمان سبتای نوین و یمه نوین - که به تعاقب او مأمور بودند شهر به شهر فرار میکرد، شمس قیس هم از جملهء ملازمان رکاب سلطان بود و نیز هنگامی که در پای قلعهء فرزین سلطان و حَشَمَش از لشکر مغول شکست خوردند و به سبب آنکه مغول سلطان را نشناختند وی زنده جان بدر برد، شمس قیس در رکاب سلطان بود و مسودات کتاب المعجم او با دیگر کتب نفیس که همیشه همراه داشت، در این حمله بکلی ضایع و تلف گردید. پس از گسیخته شدن شیرازهء امور خوارزمشاهیان شمس در حدود 623 از عراق به فارس مهاجرت کرد و به خدمت اتابک سعدبن زنگی بن مودود از اتابکان سلغری (599-628 ه . ق.) رسید. اتابک حرمت او را منظور داشت و وی را از جملهء اصحاب و ندیم خاص گردانید. وی تا پنج سال، یعنی تا پایان عمر اتابک مزبور در کنف حمایت او بسر میبرد و پس از وفات وی و جلوس پسرش اتابک ابوبکربن سعد باز در مرتبت خود باقی بود. از مؤلفات اوست: المعجم فی معاییر اشعار العجم، المعرب فی معاییر اشعار العرب در فنون ادب عرب، الکافی فی العروضین و القوافی، حدائق المعجم (گویا مختصرالمعجم فی معاییر اشعارالعجم باشد). بجز کتاب اول، بقیه در دست نیست. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مقدمهء المعجم فی معاییر اشعارالعجم چ قزوینی، فهرست هر سه جلد سبک شناسی، از سعدی تا جامی ص383 و غزالی نامه ص204 شود.

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ)محمدبن مکی بن حامدبن احمد دمشقی نبطی عاملی جزینی. ملقب به شمس الدین و مکنی به ابوعبدالله و معروف به شهید اول. از علمای بزرگ شیعهء امامیه (مقتول 786 ه . ق.) بود. (یادداشت مؤلف).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) محمد سورغازی شاه. از سلاطین بنگاله (جلوس 960-962 ه . ق.). (فرهنگ فارسی معین).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) محمد علی وابکنوی. دانشمند و منجم قرن هفتم هجری. وی از مردم حوالی بخارا است و به رصد کواکب مشغول بوده و نتیجهء تحقیقات خود را در «زیج سلطانی» جمع آورده است. علمای ریاضی در مؤلفات خود به اقوال او استناد کرده اند. «زیج سلطانی» مذکور را با «زیج الغ بیگی» - که آن هم مشهور به «زیج سلطانی» است - نباید اشتباه کرد. (فرهنگ فارسی معین).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) محمد لطیفی. پسر قاضی شیخ کبیر که به قاضی زادهء اردبیلی معروف می باشد و لطیفی که فرزند اوست صفات حمیده، طبع استوار و دلپذیر داشت. در اواخر عمر درویشی اختیار کرد. ابیات زیر از اوست که در آن خیمه و سایه را التزام داشته:
سحر ز خیمه برون رفت و سایه زد به چمن
بسان خیمهء گل سرو سایه پرور من
چو خیمه کاکل او سایه بان شده بر گل
ز سایه خیمه زده سنبلش به روی سمن
دلا چو سایه مشو زیر خیمهء گردون
بکش ز خیمهء گردون و سایه اش دامن
به زیر سایهء دل شو که خیمه ای است ز نور
سری چو سایه فروبر به زیر خیمهء تن
بجوی سایهء خیمه که زیر دلق بس است
برای سایهء درویش خیمه پیراهن
مرو به سایهء خیمه که از شکوفهء باغ
درخت خیمه شد و سایه کرد بر گلشن.
(از مجالس النفائس ص396).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ)میرشمس الدین شاه جهان آبادی. از گویندگان قرن دوازدهم هجری و فاضلی فقیرمنش و شاعری نیکوروش بود و خود را از بنی عباس می دانست. آخر به لباس فقر ملبس گشت. بیت زیر از اوست:
نالهء مرغ قفس می برد از کار مرا
که از این پیش دلی بود گرفتار مرا.
(از آتشکدهء آذر چ شهیدی ص386 و فرهنگ سخنوران). رجوع به همان دو مأخذ شود.

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) محمد کرمانی یا میرشمس الدین محمد. از گویندگان قرن دهم هجری و از اهالی قصبهء خبیص کرمان و بسیار باذوق و خوش طبع بود. از اشعار اوست:
در میکدهء عشق شرابی دگر است
در شرع محبت احتسابی دگر است
مستان تو فارغند از روز حساب
زین طایفه در حشر حسابی دگر است.
دلگیر شدیم ازین وجود نابود
داریم هوای عدم از ننگ وجود
صد گونه فراغت است در ملک عدم
جاییست که هرکه رفت آنجا آسود.
(مجمع الخواص ص45).
رجوع به ریاض العارفین ص98 و فرهنگ سخنوران شود.

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) هروی. شاگرد مولانا معروف خطاط بود و به یمن تربیت میرزا بایسنقر در حسن خط به مرتبه ای ترقی نمود که بسیاری از خطوط خویش را به نام یاقوت مستعصمی کرد و مبصران نکته دان این معنی را قبول فرمودند. (از رجال حبیب السیر ص116).

شمس الدین.

[شَ سُدْ دی] (اِخ) یوسف. معروف به ابن الجوزی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ابن الجوزی شود.

شمس الدین وند.

[شَ سُدْ دی وَ] (اِخ)نام ایلی کرد از طوایف پشتکوه. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص70).

شمس الشرق.

[شَ سُشْ شَ] (اِخ)محمودبن عزیز. معروف به جاحظ ثانی از دانشمندان قرن چهارم و پنجم هجری. در خوارزم به دنیا آمد و به سال 521 ه . ق. درگذشت. (از دانشمندان خراسان ص246).

شمس الشعراء .

[شَ سُشْ شُ عَ] (ع اِ مرکب) شمس شعرا. آفتاب گویندگان. (فرهنگ فارسی معین).

شمس الشعراء .

[شَ سُشْ شُ عَ] (اِخ)سروش اصفهانی. رجوع به سروش شود.

شمس الشعراء .

[شَ سُشْ شُ عَ] (اِخ)شاهزاده رضوان، سام میرزا ( 1236 - 1309 ه . ق.). از شاعران قرن سیزدهم هجری بود و به سال 1288 به لقب مزبور ملقب گردید. (فرهنگ فارسی معین).

شمس الضحی.

[شَ سُضْ ضُ حا] (ع اِ مرکب) آفتاب چاشتگاه. آفتاب صبحگاهی که جهان را روشن سازد. آفتاب اوایل روز که نور پاشد :
از بر اهل زمین و ز بر تخت پدر
هست چو شمس الضحی هست چو بدرالظلم.منوچهری.
بر جان من چو نور امام زمان بتافت
لیل السراء بودم و شمس الضحی شدم.
ناصرخسرو.
نه عیسی صفت زین خرابات ظلمت
در ایوان شمس الضحی می گریزم.خاقانی.
بهر مزدوران که محروران بدند از ماندگی
قرصهء کافور کرد از قرصهء شمس الضحی.خاقانی.
هر کجا تاریکی آمد ناسزا
از فروغ ما شود شمس الضحی.مولوی.

شمس العرفاء .

[شَ سُلْ عُ رَ] (ع اِ مرکب)شمس عرفا. آفتاب عارفان. (یادداشت مؤلف).

شمس العرفاء .

[شَ سُلْ عُ رَ] (اِخ)سیدحسین حسینی بن سیدمحمدرضا عارف ایرانی (متولد 1288 ه . ق. و متوفای 1353 ه . ق. / 1313ه .ش.). در عنفوان جوانی به تحصیل علوم شرعی پرداخت و مرید شیخ عبدالقدوس کرمانشاهی شد. پس از وفات مرشد به زیارت عتبات رفت و مدتی در کوفه و نجف به اربعینات مشغول بود. سپس به ریاضتگاهی که در قبرستان وادی السلام نجف به شیخ عبدالکریم عریان شیرازی تعلق داشت شتافت و به حضور شیخ بار یافت و از او بهره ها برد. آنگاه به ایران بازگشت و در بسیاری از نواحی کشور سیاحت کرد و سفری هم پیاده از تهران به زیارت آستان قدس رضوی رفت و از راه روسیه به تبریز آمد. شمس متأهل بود ولی فرزندی نداشت. شعبه ای از سلسلهء نعمة اللهیه بدو انتساب دارند.خانقاهش در جنب سقاخانهء نوروزخان نزدیک مسجد شاه تهران است. عارفی خوشخو و نیک محضر بود. از آثار او رساله ای است به نام «شمسیه» در سیر و سلوک (مؤلف به سال 1345). وی دیوان وحدت را به چاپ رسانیده و مقدمه ای بر آن نوشته است و نیز مرصادالعباد نجم الدین رازی را تصحیح و طبع کرده و قریب پنجاه سال در مسند ارشاد نشسته بود، در پایان پس از عارضه ای مختصر درگذشت و جنازهء او را در امامزاده عبدالله (شهر ری) دفن کردند. سلسلهء تصوف شمس از این قرار است: شمس العرفا، شیخ عبدالقدوس کرمانشاهی، میر علم شاه هندی، شاه کلال لکناهوری، سیدحسین استرآبادی، حاج محمدجعفر کبودرآهنگی (مجذوب علی شاه)، حسین علی شاه اصفهانی، نورعلی شاه اصفهانی، سید معصوم علی شاه دکنی. (فرهنگ فارسی معین).

شمس العلماء .

[شَ سُلْ عُ لَ] (ع اِ مرکب) شمس علما. آفتاب دانشمندان. (فرهنگ فارسی معین).

شمس العلماء .

[شَ سُلْ عُ لَ] (اِخ) حاج میرزا محمدحسین قریب. ملقب به شمس العلماء و متخلص به ربانی (متولد گرکان از توابع آشتیان، 1222 متوفای 1305 ه .ش.). وی مقدمات علوم را در زادگاه خود گرکان آموخت. سپس برای تکمیل تحصیلات به قم شتافت و در آنجا به تحصیل فقه، اصول، حدیث، تفسیر و ضمناً به تتبع در ادبیات فارسی و عربی پرداخت. از آنجا سفری به عتبات کرد و سه سال در محضر میرزای شیرازی و دیگر علمای عصر به تحصیل و تکمیل علوم دینی اشتغال داشت و بعد از مراجعت به ایران مدتی نیز نزد میرزا علی محمد صفا که از خطاطان معروف آن زمان بود به تعلیم خط اشتغال داشت و خط نستعلیق را به شیوهء استاد خود می نوشت. در سال 1266 ه .ش. برای تعلیم زبان و ادبیات فارسی به آقاخان (سوم) از ایران یک تن استاد خواستند. شمس العلماء بدین خدمت نامزد گردید و به هندوستان (بمبئی) رفت. از سال مزبور تا سال 1275 ه .ش. در آنجا به تعلیم و تربیت آقاخان و ترویج دیانت اسلام مشغول بود. در سال اخیر بسبب ناسازگاری آب و هوا و علاقه به موطن خود به ایران بازگشت و بنابه دعوت مخبرالسلطنه هدایت در مدرسهء علمیه و مدرسهء نظام سابق و سپس در مدرسهء علوم سیاسی به تدریس زبان و ادب فارسی پرداخت. در سال 1284 با کسب اجازه از وزارت معارف به ترکستان و استانبول و قفقاز مسافرت کرد و به زیارت بیت اللهالحرام مشرف گردید و پس از مراجعت به ریاست مدرسهء علمیه منصوب شد. ضمناً چند ساعت در مدرسهء علوم سیاسی و دارالفنون به تدریس فارسی و عربی اشتغال داشت و تا پایان عمر از تدریس دست نکشید. از سال 1283 تا 1288 ه . ش. به تألیف کتاب «ابدع البدایع» در فن بدیع مشغول بود و آن به طبع رسیده. در سال 1293 به عضویت دیوان عالی تمیز (دیوان کشور) منصوب شد و در 83سالگی وفات کرد. وی به فارسی و عربی شعر می سرود و کتابهایی در معانی و بیان و منظومه ای در فقه و اصول پرداخته که تاکنون به طبع نرسیده و کتابی هم به نام ساز و آهنگ باستان دارد که چاپ شده است. جنازهء وی را در (ابن بابویه) دفن کرده اند. (از فرهنگ فارسی معین).

شمس العلماء .

[شَ سُلْ عُ لَ] (اِخ)شیخ محمد مهدی بن (ملا) غلامعلی. مشهور به حاجی آقاخوندبن حسن بن رضابن خدابنده بن رضابنده (متوفای 1331 ه . ق). پدر وی در عبدالرب آباد قزوین ساکن و در آن حدود مشهور و صاحب ریاست دینی بود. محمدمهدی مقدمات علوم را در قزوین نزد علمای مشهور آن شهر فراگرفت، سپس به تهران آمد و چند سالی در مدرسهء دوستعلی خان معیرالممالک به تکمیل تحصیلات خود پرداخت. و در سال 294 ه . ق. بر حسب انتخاب اعتضادالسلطنه وزیر علوم به سمت یکی از مؤلفان چهارگانهء (نامهء دانشوران ) در ادارهء دارالتألیف پذیرفته شد. مؤلفان کتاب مزبور تا آخر عمرِ اعتضادالسلطنه (1298 ه . ق.). تحت نظر وی برای جلد اول کار کردند و پس از وفات آن شاهزاده آن اداره و همهء متعلقات آن به حکم ناصرالدین شاه به اعتمادالسلطنه منتقل گردید و وی فضلای عضو ادارهء دارالتألیف یا دارالترجمه را وامی داشت کتابهایی که خود او موضوع آنها را اقتراح میکرد تألیف کنند و سپس خود وی آنها را به اسم خویش منتشر می کرد، مثلاً کتاب «المآثر و الاَثار» به قلم شمس العلماء صاحب ترجمه است و دیگر جزو اعظم سه جلد «مطلع الشمس» نیز عیناً به انشای اوست (مگر شرح احوال شعرای فارسی). وی از دوستان و همکاران صمیمی عبدالوهاب قزوینی (پدر علامهء فقید محمد قزوینی) بود و در سنی قریب 70 سالگی درگذشت. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به سبک شناسی ج3 ص371، فهرست کتابخانهء مدرسهء سپهسالار ج2 ص241 شود.

شمس العمارة.

[شَ سُلْ عِ رَ] (ع اِ مرکب)آفتاب ساختمانها. (فرهنگ فارسی معین).

شمس العماره.

[شَ سُلْ عِ رَ / رِ] (اِخ)یکی از بناهای دورهء ناصرالدین شاه قاجار که در خیابان ناصریه (ناصرخسرو کنونی) در ضلع شرقی کاخ گلستان واقع است و سابقاً منظرهء زیباتری داشت. (از فرهنگ فارسی معین). عمارت شمس العماره و تکیهء دولت در مدت دو سال در شرق حیاط کاخ گلستان و به دستیاری دوستعلی خان نظام الدولهء معیرالملک ساخته شده است و غرض ناصرالدین شاه از ساختن آن این بوده است که عمارتی مشرف بر شهر داشته باشد. سردر این عمارت مقابل میدان مروی در خیابان ناصرخسرو (ناصریهء سابق) واقع و آن زمان این میدان دارای حوض بزرگ و فواره و باغچه ها بوده است.

شمس الکفاة.

[شَ سُلْ کُ] (اِخ) لقب ابوالقاسم احمدبن حسن میمندی. وزیر نامی سلطان محمود غزنوی. (یادداشت مؤلف). رجوع به احمدبن حسن... شود.

شمس المشرق.

[شَ سُلْ مَ رِ] (اِخ) لقب ابوالقاسم محمودبن عزیز عارضی خوارزمی. (یادداشت مؤلف). رجوع به محمودبن ... شود.

شمس المعالی.

[شَ سُلْ مَ] (ع اِ مرکب)آفتاب بلندیها. (فرهنگ فارسی معین).

شمس المعالی.

[شَ سُلْ مَ] (اِخ) لقب قابوس بن وشمگیر. رجوع به قابوس... شود.

شمس الملوک.

[شَ سُلْ مُ] (ع اِ مرکب)خورشید شاهان. (فرهنگ فارسی معین).

شمس الملوک.

[شَ سُلْ مُ] (اِخ)اسماعیل بن طغتگین. سومین از اتابکان دمشق از آل بوری. (جلوس 526-529 ه . ق.). (فرهنگ فارسی معین).

شمس الملوک.

[شَ سُلْ مُ] (اِخ) نصر دوم ابن طفغاج. از پادشاهان ایلک خانی ترکستان (متوفای 472 ه . ق.). (فرهنگ فارسی معین).

شمس تبریزی.

[شَ سِ تَ] (اِخ)محمدبن علی بن ملک داد. ملقب به شمس الدین. عارف معروف (متولد 582 و متوفای پس از 645 ه . ق.). خاندان وی از مردم تبریز بودند. شمس ابتدا مرید شیخ ابوبکر زنبیل باف (سله باف) تبریزی بود. شمس به گفتهء خود جمله ولایتها از او یافته، لیکن مرتبهء شمس بدانجا رسید که به پیر خود قانع نبود و در طلب اکمل سفری شد و در اقطار مختلف به سیاحت پرداخت و به خدمت چند تن از ابدال و اقطاب رسید. بعضی او را از تربیت یافتگان باباکمال خجندی نوشته اند. وی در ضمن سیر و سلوک گاهی مکتب داری میکرد و اجرت نمیگرفت. چهارده ماه در شهر حلب در حجرهء مدرسه ای به ریاضت مشغول بود و پیوسته نمد سیاه می پوشید. وقتی در اثنای سیاحت به بغداد رسید و شیخ اوحدالدین کرمانی که شیخ یکی از خانقاه های بغداد بود و عشق زیباچهرگان را اصل مسلک خود قرار داده بود و آنرا وسیلهء نیل به جمال و کمال مطلق میشمرد، دیدار کرد، پرسید که «در چیستی؟» گفت: «ماه را در آب طشت می بینم»، فرمود که «اگر در گردن دنبل نداری، چرا در آسمان نمی بینی؟» مراد اوحدالدین آن بود که جمال مطلق را در مظهر انسانی که لطیف است می جویم، و شمس الدین بر وی آشکار کرد که اگر از غرض شهوانی عاری باشی همهء عالم مظهر جمال کلی است و او را در همه و بیرون از مظاهر توانی دید. اوحدالدین به رغبت تمام گفت که بعدالیوم می خواهم در بندگیت باشم. گفت به صحبت ما طاقت نیاری. شیخ بجد گرفت. فرمود به شرطی که علی ملاالناس در میان بازار بغداد با من نبیذ بنوشی. گفت نتوانم. گفت: وقتی من نوش کنم با من توانی مصاحبت کردن؟ گفت نه نتوانم. شمس الدین بانگی بزد که «از پیش مردان دور شو!». از این حکایت و روایات دیگر برمی آید که شمس الدین به حدود ظاهر بی اعتنا و به رسوم پشت پا زده بود و غرض وی از این سخنان آزمایش اوحدالدین بود. روزی در خانقاه نصرة الدین وزیر اجلاس عظیم بود و بزرگی را به شیخی تنزیل می کردند و شیوخ، علماء، عرفا، امرا و حکما حاضر بودند و هر یکی در انواع علوم و حکم و فنون کلمات می گفتند و بحثها می کردند مگر شمس الدین در کنجی مراقب گشته بود. ناگاه برخاست و از سر غیرت بانگی بر ایشان زد که تا کی از این حدیثها می نازید؟ یکی در میان شما از حدثنی قلبی عن ربی خبری نگویید. این سخنان که می گویید از حدیث، تفسیر، حکمت و غیره سخنان مردم آن زمان است که هر یکی در عهدی به مسند مردی نشسته بودند و از درد حالات خود معانی می گفتند و چون مردان این عهد شمایید، اسرار و سخنان شما کو؟ شمس بامداد روز شنبهء 26 جمادی الاَخر سال 642 ه . ق. به قونیه رسید. دربارهء برخورد مولوی بدو روایات مختلف است. به هر حال مولوی مجذوب او گردید و از سر مجلس درس و بحث و وعظ درگذشت. یاران مولانا و مردم قونیه قصد شمس کردند و او را ساحر خواندند. شمس رنجیده خاطر گشت، سر خویش گرفت و برفت (21 شوال 643 ه . ق.). مولانا به طلب شمس به قدم جد ایستاد، ولی اثری پیدا نشده در آخر خبر یافت که وی در دمشق (شام) است، نامه و پیام (بصورت غزلهای لطیف) متواتر کرد و پیک در پیک پیوست. عاقبت دل شمس نرم شد. یاران مولانا نیز از در اعتذار درآمدند و مولانا عذرشان بپذیرفت و فرزند خود سلطان ولد را به طلب شمس روانهء دمشق کرد و او با 20 تن از یاران سفر کرد تا در دمشق شمس را دریافت و ره آوردی که به امر پدر از نقود با خود آورده بود نثار قدم وی کرد و پیامها بگزارد. شمس خواهش مولانا بپذیرفت و عازم قونیه گردید (سال 644 ه . ق.). سلطان ولد بندگیها نمود و بیش از یک ماه از سر صدق و نیاز پیاده در رکاب شمس راه می سپرد تا به قونیه رسید و خاطر مولانا شکفته گردید و چندی با او صحبت داشت. باز مردم قونیه و مریدان بخشم درآمدند و بدگویی شمس آغاز کردند. مولانا را دیوانه و شمس را جادو خواندند. فقیهان و عوام قونیه بشوریدند. از این رو شمس دل از قونیه برکند و مولانا دو سال در طلب شمس بود و دو بار به دمشق سفر کرد، ولی اثری از او پیدا نشد و انجام کارش پیدا نیست. سال غیبتش را 645 ه . ق. دانسته اند. از آثار اوست کتابی بنام «مقالات» (مجموع آنچه که شمس در مجالس بیان کرده و سؤال و جوابهائی که میانهء او و مولانا یا مریدان و منکران رد و بدل شده) (نسخهء آن در کتابخانهء قونیه محفوظ است)، «ده فصل» از معارف و لطایف اقوال وی که افلاکی در مناقب العارفین نقل کرده است. این هر دو یادداشتهایی است که مریدان از سخنان شمس فراهم و تدوین کرده اند. (فرهنگ فارسی معین) :
شمس تبریزی که نور مطلق است
آفتاب است و ز انوار حق است.مولوی.
روز سایه آفتابی را بیاب
دامن شه شمس تبریزی بتاب.مولوی.
رجوع به مجمع الفصحاء ج1 ص286، فهرست فیه ما فیه و دیوان کبیر شمس تبریزی شود.

شمس حاجیان.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیه. آب آن از باراندوزچای. سکنهء آن 172 تن. راه آنجا ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شمسدر.

[شِ مَ دَ] (اِ) بلغت زند: سیر و ثوم. (ناظم الاطباء).

شمسر.

[شَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان کنارک بخش شهرستان چاه بهار. سکنهء آن 350 تن. آب آنجا از چاه و باران. محصول عمده آنجا غلات، ذرت، خرما و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شمس سیستانی.

[شَ سِ سی] (اِخ)شمس الدین محمد بن نصر(نصیر) سگزی. معاصر ملک تاج الدین و از شعرا و فضلای زمان خود بود و کتب متعدد تألیف کرده از آن جمله «مجمع البحرین» است. دو رباعی زیر از اوست:
شاها باید کز تو دلی کم شکند
لطف تو هزار لشکر غم شکند
اندیشه بکار دار کاندر سحری
یک آه هزار ملک درهم شکند.
این قطرهء خون سیه قلب لقب
گفتا که منم محرم اسرار طلب
غم گفت که در خون کَشَمَشْ اول بار
تا هر قلبی به لاف نَگْشاید لب.
(از ریاض العارفین ص98).
رجوع به فرهنگ سخنوران شود.

شمسعلی.

[شَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان شاندیز بخش طرقبهء شهرستان مشهد. سکنهء آن 150 تن. آب آن از رودخانه. محصول عمده آنجا غلات و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شمسعلی.

[شَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان قره قویون بخش حومهء شهرستان ماکو. سکنهء آن 119 تن. آب آنجا از قنات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شمس فخری.

[شَ سِ فَ] (اِخ)شمس الدین بن فخرالدین اصفهانی. ادیب و شاعر اواسط قرن هشتم هجری بود. وی معاصر اتابک نصرة الدین احمدلر و خواجه غیاث الدین محمد رشیدی و شیخ ابواسحاق اینجو است. پدرش فخرالدین نیز شاعر و ادیب بود. شمس فخری در عنفوان شباب به لرستان رفت و در آنجا کتابی مختصر در فن عروض و قوافی به اسم (معیار نصرتی) به نام اتابک نصرة الدین احمد تألیف کرد. سپس در عهد وزارت خواجه غیاث الدین به عراق آمد و در 732 ه . ق. در قم مقیم شد و در آنجا قصیدهء مصنوع بزرگی به نام «مخزن البحور و مجمع الصنائع» در صنایع بدیعی و اوزان عروضی در مدح خواجهء مزبور ساخت و پس از برافتادن دولت خواجه به فارس رفت و در سلک ملازمان امیر شیخ جمال الدین ابواسحاق اینجو درآمد و در آنجا به سال 744 یا 745 ه . ق. درگذشت. وی «معیار جمالی و مفتاح ابواسحاقی» را بنام شاه ابواسحاق تألیف کرده است. (فرهنگ فارسی معین). صاحب لغت نامه ای منظوم است و این لغت نامه چون شواهد از شعر خود اوست، یعنی مدعی و گواه هر دو یکی باشند ارزش فنی ندارد. خاصه که عده ای از لغات را هم غلط خوانده و از لغات فارسی اطلاع کافی هم نداشته است. (یادداشت مؤلف). رجوع به از سعدی تا جامی ص382 شود.

شمس قیس.

[شَ سِ قَ] (اِخ) شمس الدین محمد بن قیس رازی. رجوع به شمس الدین... شود.

شمس کاشی.

[شَ سِ] (اِخ) از گویندگان بنام قرن ششم هجری بود و در سال 602 ه . ق. در تبریز درگذشت و در مقبرة الشعراء سرخاب مدفون شد. دیوان ظهیر فاریابی را او جمع کرده است. (از تاریخ گزیده ص821).

شمس کلایه.

[شَ کَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین. سکنهء آن 550 تن. آب آن از چشمه سار و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شمسل.

[شِ سِ] (ع اِ) فیل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به شمشل شود.

شمس وار.

[شَ] (ص مرکب، ق مرکب)خورشیدوار. مانند آفتاب. سخت تابان و رخشان بسان آفتاب :
پیش فکر او که رخشد شمس وار
شمس گردون را به حربایی فرست.خاقانی.

شمس وزیر.

[شَ سِ وَ] (اِخ) قهرمان نیکونهاد داستان «امیر ارسلان، مقابل قمر وزیر و در تداول به هر شخص خوش طینت اطلاق شود، در مقابل قمر وزیر. (فرهنگ فارسی معین).

شمسون.

[شَ] (اِخ) رومی عابد. از نسل دان بن یعقوب؛ از کسانی که مردم مصر را به دین حضرت ابراهیم (ع) دعوت کرد. وی مردی صاحب قوت بود و کسی در آن عصر با وی به قوت بسنده نبود. چون مردم شهر دعوت او را اجابت نکردند، او با ایشان به جنگ پرداخت و سلاح او استخوان شتری بود و خداوند از آن استخوان طعام و شراب مهیا می کرد. اهل شهر به دستیاری زنش او را بند کردند، ولی خدا او را خلاص داد و بر دشمنان پیروز گردانید. (از تاریخ گزیده ص66 و 79). رجوع به فهرست مجمل التواریخ و القصص شود.

شمسة.

[شَ سَ] (از ع، اِ) شمسه. آفتاب. (ناظم الاطباء) :
یاد باد آن شب کآن شمسهء خوبان طراز
به طرب داشت مرا تا به گه بانگ نماز.
فرخی.
شمسهء گوهر و شمع دل سرگشتهء من
که زوال آمدش از طالع برگشتهء من.
خاقانی.
شیر میدان و شمسهء مجلس
قرة العین جان ابوالفارس.خاقانی.
شمسهء نه مسند هفت اختران
ختم رسل، خاتم پیغمبران.نظامی.
در قالب خاک تیره خشتند
یا شمسهء مسند بهشتند.نظامی.
به خدمت شمسهء خوبان خَلُّخ
زمین را بوسه داد و داد پاسخ.نظامی.
- شمسة کرم؛ آفتاب رز. کنایه از شراب :
صبا عبیرفشان گشت ساقیا برخیز
و هات شمسة کرم مطیب زاکی.حافظ.
|| تصویر آفتاب. || بت. صنم. || نقش. نگار. تصویر. (ناظم الاطباء).

شمسه.

[شَ سَ / سِ] (از ع، اِ) نارنج. || لیمو. || هر تصویر مدور و منقش. (ناظم الاطباء) :
مزین در او صفه های مربع
منقش در او شمسه های مدور.ازرقی.
|| قرص منقش و زراندودی که در مساجد و بالای عماری و کنگره ها و جز آن نصب کنند. (ناظم الاطباء). قرص زراندود که در قبه معین کلس می باشد. (آنندراج) (از غیاث) :
دهان پرشکرت را مثل به نقطه زنند
که روی چون قمرت شمسه ای است پرگاری.
سعدی.
|| شاید آینه یا قطعاتی از آینه که پشت شعلهء چراغ می نهاده اند تا نور را به اضعاف کند. (یادداشت مؤلف) :
در شب تاری ز عکس شمسهء ایوان تو
ذره ها را در هوا یک یک شمردن می توان.
سلمان ساوجی.
|| اشکال و تصاویری که با ابریشم می سازند. (ناظم الاطباء). || دگمه هایی که بر سربند تسبیح بند می کنند. (ناظم الاطباء). || تابدان. (آنندراج) (غیاث). || قرص نان. || (ص) مدور. (ناظم الاطباء).

شمسه.

[شَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان تیلکوه بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. سکنهء آن 340 تن. آب آنجا از چشمه و رودخانه و راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شمسی.

[شَ] (ص نسبی) نسبت به عبد شمس. (منتهی الارب). || منسوب به شمس که آفتاب بود. (ناظم الاطباء).
- حروف شمسی؛ حروفی هستند که وقتی در اول کلمه می آیند با آوردن حرف (ال) به اول آنها حرف لام تلفظ نمی شود و آن حروف مشدد خوانده می شوند، چون شمس با حرف (شین) شروع شده و شین خود از آن دسته حروف است لذا آنها را حروف شمسی نامیده اند، حروف شمسی 14 تا هستند و عبارتند از: ت، ث، د، ذ، ر، ز، س، ش، ص، ض، ط، ظ، ل، ن. مقابل حروف قمری. (از یادداشت مؤلف).
- سال شمسی؛ سال خورشیدی. سالی که بر حسب حرکت زمین به دور خورشید حساب می شود، یعنی دوازده ماه یا سیصد و شصت و پنج روز و پنج ساعت و 48 دقیقه و 46 ثانیه یک دور حرکت انتقالی زمین به دور خورشید (از اول فروردین تا آخر اسفند). مقابل سال قمری، که بر حسب گردش ماه است. (یادداشت مؤلف).

شمسی.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان رستاق بخش اشکذر شهرستان یزد. سکنهء آن 1075 تن. آب آن از قنات. راه آن ماشین رو. دبستان، پاسگاه ژاندارمری و یک گنبد قدیمی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

شمسی.

[شَ] (اِخ) از گویندگان معاصر سلطان سعید و مداح اوست. ابیات زیر از اوست:
کشیدی خنجر و آیینهء رخسار خود کردی
به چشم عاشقان نظارهء دیدار خود کردی.
ز رویم آن زمان اشک ندامت پاک خواهد شد
که سر در راه آن سرو خرامان خاک خواهد شد.
(از مجالس النفائس ص306).

شمسی.

[شَ] (اِخ) بدخشانی. شاعری شوخ طبع و بذله گو و از معاصران مولانا جامی در قرن نهم هجری بود. از اشعار او است:
چشمان من به رویت در عاشقی چنانند
کز رشک یکدگر را دیدن نمی توانند.
(از مجالس النفائس ص118).
رجوع به فرهنگ سخنوران شود.

شمسی.

[شَ] (اِخ) بغدادی. از گویندگان قرن دهم هجری و شیعهء متعصب است و اشعار فراوانی دارد، از آن جمله است:
گر چنین صابون پیاپی آید از شهر حلب
ضامن صابون از اینجا خیمه بیرون می زند.
(از مجمع الخواص ص296 و فرهنگ سخنوران).

شمسیر.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان خیاو. سکنهء آن 155 تن و آب آن از چشمه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شمسی قمری.

[شَ قَ مَ] (اِ مرکب) انعامی که رؤسای دولتی بواسطهء تفاوت سال قمری با شمسی اخذ کرده اند به دوران قاجاریه. (ناظم الاطباء). || مدت سه چهار روز در هر ماه که کنیز از خانم خانه اجازهء رفتن به خانهء خود حاصل می کند. (ناظم الاطباء).

شمسین.

[شَ سَ] (ع اِ) تثنیهء شمس: خورشید و ماه. ماه و هور. (یادداشت مؤلف). رجوع به شمس شود.

شمسیة.

[شَ سی یَ] (ع ص نسبی)شمسیة. شمسی. منسوب به شمس. (ناظم الاطباء). منسوب به شمس بمعنی خورشید. || منسوب به شمس الدین و شمس العرفاء. (یادداشت مؤلف). || منسوب به کلمهء شمس.
- حروف شمسیه؛ حروف شمسی. رجوع به ترکیب حروف شمسی شود.
|| (اِ) چتر. (ناظم الاطباء).

شمسیه.

[شَ سی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور. سکنهء آن 175 تن. آب آن از قنات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

شمسیه.

[شَ سی یَ / یِ] (اِخ) شعبه ای از صوفیهء نعمة اللهیه منسوب به شمس العرفاء. (فرهنگ فارسی معین).

شمش.

[شُ / شِ] (اِ)(1) طلا و نقرهء گداخته و در ناوچهء آهنین ریخته که شفشه نیز گویند. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از برهان). خفچه. سوفچه. سبیکه. شوش. شوشه. اسروع. (یادداشت مؤلف). قطعهء فلزی که هنوز چیزی با آن ساخته نشده و معمولاً به شکل میلهء دراز یا مکعب است. (لغات فرهنگستان) : آنچه از شمش قطع شده به جهت عباسی و پنج شاهی پهن می نمایند. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص22). رجوع به مترادفات کلمه شود.
- شمش زر؛ شمشهء زر. شوشهء طلا. (یادداشت مؤلف) :
بر میانشان حلقهء بند کمرها شمش زر
زیر ران با ساز زرین مرکبان راهوار.
فرخی (دیوان ص58).
- شمش نقره؛ شوشهء نقره. شفشهء نقره. (یادداشت مؤلف).
(1) - در فرهنگ فارسی معین فقط به کسر شین آمده است.

شمش.

[شَ مَ] (اِخ) رب النوع آفتاب که معبد محتشمی داشته مشتمل بر سیصد تالار و اتاق. (از ایران باستان ج1 ص54) : پس در حقیقت مغان عهد ساسانی... مهر را ستایش می کرده اند و این مهر همان میثرا است که در یشت های عتیق ذکر شده است و همان است که بابلیان آنرا با شمش، خدای آفتاب خودشان یکی دانسته اند. (از ایران در زمان ساسانیان ص165). [ در زبان کاسی قفقازی ]سر که همان شمش بابلی است. (تاریخ کرد ص38). آن کس که این نقوش و این لوح را محو کرد به نفرین و لعنت آنو و آنوتوم... و شمش... گرفتار بود. (تاریخ کرد ص25). تا ردونی پسر ایکی که کتیبه ای به زبان و خط گادی دارد از خدایان بابل شمش و اداد یاری می طلبد. (تاریخ کرد ص27).

شمشاد.

[شَ / شِ] (اِ)(1) درختی همیشه سبز و چوب آن در غایت سختی و نرمی. (ناظم الاطباء). اسم فارسی بقس است. (تحفهء حکیم مؤمن) (از برهان).(2) بقس. بقسیس. (نشوءاللغة ص96). درخت معروف که از چوب آن شانهء موی سازند و محاسن و زلف را بدان شانه کنند. (انجمن آرا) (آنندراج). نام درختی است که بلند باشد و چوب آن نهایت محکمی دارد، چون درختش خوشنما باشد؛ لهذا آن را از اقسام سرو دانند. و برگهایش به سبب باریکی و هجوم (؟) به موی خوبان مشابهت دارد. (از غیاث). بکسیس. بقش. بقس. قتم. کتم. عثق. کیش. شار. شوشار. شیشار. شر. شهر. این درخت در نواحی ساحلی و قسمتهای سفلی و قلیل الارتفاع جنگلهای شمال ایران است از آستارا تا میاندرهء گرگان و آن سبز خوش رنگ است و آن را در لاهیجان کیش و در شیرگاه، شار نامند. (یادداشت مؤلف). درختی است از راستهء دولپه ای های جداگلبرگ که تیرهء خاصی به نام تیرهء شمشادها را به وجود می آورد. تیرهء شمشادها جزو تیره های بسیار نزدیک به فرفیونیان است. میوه اش کمی با فرفیون اختلاف دارد. برگهای این درخت دایمی است و آن دارای چوب سختی می باشد. برگها دارای مادهء سمی مسهلی است. درخت مذکور در همهء جنگلهای شمالی ایران فراوان است و به عنوان زینت هم در باغها و باغچه ها کشت میشود. بَقْس. عَثَق. شمشاد اناری. شمشاد نعناعی. شمشاد فرنگی. کیش. شجرة البقس. شمشاد باغ. این شمشاد است که شاعران قد معشوق را بدان تشبیه کنند. (فرهنگ فارسی معین) : از وی [ از آمل طبرستان ] چوب شمشاد خیزد که به همهء جهان جای دیگر نبود. (حدود العالم).
همه خار آن شهر شمشاد گشت
گیا در چمن سرو آزاد گشت.فردوسی.
فری آن قد و زلفینش که گویی
فروهشته ست از شمشاد شمشار.زینبی.
طمع چون کردی از گمره دلیلی
نروید هرگز از پولاد شمشاد.ناصرخسرو.
شمشاد و سرو را ز تموز و خزان چه باک
کز گرم و سرد لاله و گل را رسد زیان.
خاقانی.
دستارچه بین ز برگ شمشاد
طوق غبب سمنبران را.خاقانی.
چه می گویم من این بیهوده گفتار
چه می جویم من از شمشاد گلنار.نظامی.
ختن خاتون چنین گفت از سر هوش
که تنها بود شمشادی قصب پوش.نظامی.
شمشاد معروف است چوبش به عمارتها بکار برند و بتخصیص شانه از آن سازند. (نزهة القلوب).
- شانهء شمشاد؛ شانه ای که از چوب شمشاد سازند :
سوسن بسان شانهء شمشاد راست کرد
در شکر و نعمت و کرم مرزبان زبان.
فریدالدین احول اصفهانی (از آنندراج).
- شمشاد اناری؛ قسمی از شمشاد با شاخهای متفرق و برگهای خرد چون برگ انار. (یادداشت مؤلف).
- شمشادتن؛ آنکه اندامی مستقیم و موزون چون شمشاد دارد :
من بندهء بالای تو شمشادتنم
فرهاد تو شیرین دهن خوش سخنم.سعدی.
سخنهای دانای شیرین سخن
گرفت اندر آن هر دو شمشادتن.(بوستان).
- شمشاد رسمی؛ (اصطلاح گیاه شناسی) یکی از گونه های درخت گوشوارک و جزو تیره های شمشیریان است و آن در جنگلهای شمال ایران فراوان است و به نام شمشاد یا شمشاد ژاپنی نیز خوانده می شود. برگهایش بیضی شکل، سبز تیره و بزرگ و تا حدی گوشت دار و ضخیم و گلهایش گرد و کوچک و میوه هایش قرمز است. این درخت چون مانند شمشاد نعناعی همیشه سبز است، در حاشیهء خیابانها جهت زینت کشت می شود. از چوب آن زغالی جهت نقاشی تهیه می کنند. این شمشاد را با شمشاد نعناعی که شمشاد اصلی است نباید اشتباه کرد. (فرهنگ فارسی معین).
- شمشاد ژاپنی؛ شمشاد رسمی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ترکیب شمشاد رسمی شود.
- شمشاد شمایل پرست؛ درخت شمشادی که از وزیدن باد شمال حرکت کند. (از ناظم الاطباء). شمشاد که به تصویر و شمایل دلبستگی دارد :
سایهء شمشاد شمایل پرست
سوی دل لاله فروبرده دست.نظامی.
- شمشاد فرنگی؛ شمشاد. شمشاد نعناعی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ترکیب شمشاد نعناعی شود.
- شمشاد نَعناعی؛ شمشاد. شمشاد فرنگی. (فرهنگ فارسی معین). شمشاد پاکوتاه، که بوتهء آن شباهتی به بوتهء نعناع دارد و برای تزیین دور باغچه ها کاشته می شود.
- مثل شاخ شمشاد؛ با قدی رشیق و موزون. با قامتی موزون و راست. (یادداشت مؤلف).
- مثل شاخ شمشاد واایستادن؛ امروزه گاهی آنجا که می خواهند حضور کسی را به کسی یادآور شوند، با لحنی شوخی و تمسخر آمیز گویند آها ببین! مثل شاخ شمشاد واایستاده.
|| بعضی مورد دانسته اند که برگهای سبز مرتب ریزه دارد. (آنندراج) (انجمن آرا). || شمشاد رسمی، گونه ای از گوشوارک و پایگاه این درخت ژاپن است و در باغهای ایران غرس کنند. (یادداشت مؤلف). || هر درخت راست و بلند. (ناظم الاطباء). || ریحان. (از آنندراج) (از انجمن آرا) (از غیاث). || مرزنجوش. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ اوبهی). شمشاد مرزنجوش است که آنرا مرده نیز گویند و گیاهی است خوشبوی. (از آنندراج) (از انجمن آرا). مرزنگوش را گویند. (فرهنگ جهانگیری) (از غیاث). مرزنگوش را گویند. همین شمشاد است که شاعران زلف و طره را بدان تشبیه کنند. (فرهنگ فارسی معین) :
دو برگ گلش سوسن می سرشت
دو شمشاد عنبرفروش از بهشت.فردوسی.
دست و پایش ببوس و مسکن کن
زیر آن زلفکان چون شمشاد.فرخی.
تا درخت نار نارد عنبر و کافور بر
تا درخت گل نیارد سنبل و شمشاد بار.
فرخی.
چو بینی عارض ایشان تو گویی
همی شمشاد روید بر معصفر.عنصری.
گلنار چو مریخ و گل زرد چو ماه
شمشاد چو زنگار و می لعل چو زنگ.
منوچهری.
شمشاد به رنگ زلفک خاتون شد
گلنار به رنگ توزی و پرنون شد.
منوچهری.
شمشاد نگر بدان نکوزلفی
گلنار نگر بدان نکوچهری.منوچهری.
زیادی خرم و خرم زیادی
میان مجلس شمشاد و سوسن.منوچهری.
لاله به شمشاد برآمیختند
ژاله به گلزار درآویختند.منوچهری.
همی ستیزه برد زلف یار با شمشاد
شگفت نیست گر از وی همیشه باشم شاد.
قطران.
طمع چون کردی از گمره دلیلی
نروید هرگز از پولاد شمشاد.ناصرخسرو.
صفت چند گویی ز شمشاد و لاله
رخ چون مه و زلفک عنبری را.
ناصرخسرو.
گر درشوی به خانه ش بر خاکت
شمشاد و لاله روید و سیسنبر.ناصرخسرو.
ای شکفته سنبل و شمشاد تو بر ارغوان
ای نهفته آهن و پولاد تو در پرنیان.
امیرمعزی.
بی سرو قد تو جعد شمشاد
بر جبهت بوستان مبینام.خاقانی.
اگر خار و خسک در ره نماند
گل و شمشاد را قیمت که داند.نظامی.
به سرسبزی بر آن سبزه نشستند
گهی شمشاد و گه گل دسته بستند.نظامی.
یاد از این مرغ گرفتار کنید ای مرغان
چون تماشای گل و لاله و شمشاد کنید.
ملک الشعراء بهار.
ندانستم گذار شانه بر زلف تو می افتد
وگرنه تا قیامت خدمت شمشاد می کردم.
؟ (از انجمن آرا).
- شمشادِ پیچ؛ پیچ امین الدوله. (فرهنگ فارسی معین).
- شمشادگون؛ مانند شمشاد. کنایه از معطر و خوشبوی و پرشکن :
بپیچم چون به یاد آرم جفایت
چو آن شمشادگون زلف دوتایت.
(ویس و رامین).
- شمشاد نسیم؛ کنایه از معطر و خوشبوی. چون نسیم بهاری که با گذشت بر گلها و شکوفه ها عطر می پراکند :
شمشاد نسیم و ارغوان خد
سیماب سرین و خیزران قد.نظامی.
|| قامت خوب. (ناظم الاطباء). کنایه از قامت خوبان است. (برهان). قامت خوبان. (یادداشت مؤلف). || معشوق. دلبر. (ناظم الاطباء).(3) || موی خط که بر عذار خوبان پیدا شود. (غیاث) (از سراج اللغة) : چون لختی شمشاد با رخان گلنارش آشنایی گرفت و یال برکشید کارش به سالاری لشکرها کشید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص418). || گاهی به زلف و طره تشبیه کنند و آن مجاز خواهد بود. (از غیاث) (از سراج اللغة). زلف خوبان. (فرهنگ فارسی معین).
- شمشاد بوینده؛ زلف معطر. موی خوشبوی یار :
به شمشاد بوینده عنبرفروش
به یاقوت گوینده گوهرفروش.اسدی.
- شمشاد پرتاب؛ زلف پر از جعد و شکن :
ز گل کنده شمشاد پرتاب را
بدو رسته در خسته خوشاب را.اسدی.
- لالهء شمشادپوش؛ لاله ای که شمشاد آنرا بپوشد. مراد روی معشوق است که زلف وی آنرا بپوشد :
تو لاله دیدی شمشادپوش و سنبل تاج
بنفشه دیدی عنبرسرشت و مشک آگین.
فرخی.
(1) - Buxus Sempervirens, Buis. (2) - پهلوی shamshar، طبری shushar. (از حاشیهء برهان چ معین).
(3) - در ناظم الاطباء به سه معنی اخیر به فتح شین آمده است.

شمشادبالا.

[شَ / شِ] (ص مرکب)راست قد و بلند بالا. (ناظم الاطباء).

شمشادبوی.

[شَ / شِ] (ص مرکب) که بوی و عطر مرزنجوش دارد. شمشاد که امروز ما می شناسیم بوی ندارد؛ ولی مرزنجوش یکی از ریاحین است، یعنی اسپرمها و معطر است که از اینجا می توان حدس زد که شمشاد همانگونه که بعضی نوشته اند دو معنی دارد: شمشاد معروف و مرزنجوش. و در شعر زینبی نیز در مصراع دوم کلمه شمشاد باشد نه شمشار و اینکه شعرا موی خوبان را به شمشاد تشبیه می کنند از همین معنی مرزنگوش است شاید به تقلید عرب. (یادداشت مؤلف) :
دِرْع بُش آتش جبین گنبدسُرین آهن کَتِف
مُشک دم عنبرنفس گلبوی خوی شمشادبوی.
منوچهری.

شمشادرنگ.

[شَ / شِ رَ] (ص مرکب)سبز خوشرنگ مانند شمشاد. (ناظم الاطباء) :
شه از بهر آن سرو شمشادرنگ
چنان سوخت کز تاب آتش خدنگ.نظامی.

شمشادسرا.

[شَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان رحیم آباد بخش رودسر شهرستان لاهیجان. سکنهء آن 95 تن. آب آن از چشمه سار. محصول عمده آنجا پشم و لبنیات. اهالی عموماً در تابستان به ییلاق می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

شمشادقد.

[شَ / شِ قَ] (ص مرکب)راست قد و بالا. (ناظم الاطباء). آنکه چون شمشاد قامتی راست و بلند دارد :
روزها رفت که دست من مسکین نگرفت
زلف شمشادقدی سایهء سیم اندامی.حافظ.
شاه شمشادقدان خسرو شیرین دهنان
که به مژگان شکند قلب همه صف شکنان.
حافظ.
رجوع به شمشادبالا شود.

شمشار.

[شِ] (اِ) شاخه های کوچک. (ناظم الاطباء) (آنندراج). شاخه های کوچک تازه را گویند که از درخت شمشاد برآید و برگ آن در نهایت سبزی، لطافت و نزاکت باشد و از غایت نازکی میل به جانب زمین کند، لهذا شعرا آنرا به زلف خوبان تشبیه کرده اند. (برهان) :(1)
فدای آن قد و زلفش که گویی
فروهشته ست از شمشاد شمشار.زینبی.
|| اهل شام شمشاد را گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). چوبی است که درختش بسیار بلند نباشد و پیوسته سبز باشد و چوبی سخت باشد. (از فرهنگ اوبهی) (از لغت فرس اسدی). بوقیس. بوئیس(2). بقس. (یادداشت مؤلف). نامی است که مردم شام به بقس دهند. (از تذکرهء ابن البیطار). بقس است، یعنی درخت شمشاد. (اختیارات) بدیعی). بعضی گویند درختی است مانند شمشاد و همیشه سبز و خرم و بعضی دیگر گویند شمشاد و شمشار هر دو یکی است، اختلاف در دال و راء شده است. (از برهان). رجوع به شمشاد شود. || درخت سرو. || درخت مصطکی. (ناظم الاطباء).
(1) - مرحوم دهخدا در فیشی احتمال داده اند که شمشار ساختگی فرهنگها باشد، ولی این کلمه در پهلوی و در لهجهء طبری نیز با راء است.
(2) - Buis.

شمشاط.

[شَ] (اِخ) نام موضعی است. (از ناظم الاطباء). شهری است از آن شهر است ابوالربیع محمد بن زیاد شمشاطی محدث. (منتهی الارب). شمشاط از اقلیم پنجم است [ از بلاد روم ] طولش از جزایر خالدات عب له و عرض از خط. (نزهة القلوب ج3 ص96). چون به شمشاط و ملطیه رسد قالبقلا خوانند و چون به انطاکیه و مصطبه رسد لکام گویند. (نزهة القلوب ج3 ص192). شام از اقلیم سیم و چهارم است و دارالملکش شهر دمشق... و دیگر بلاد بزرگش حمص و حماة... و شمشاط و بلقا و... (نزهة القلوب ج3 ص268). پس از آن پارتیها قلعهء آرسام ساتا را که اکنون معروف به شمشاط می باشد و پناهگاه زن و اولاد پتوس بود محاصره کردند. رومیها در این احوال می خواستند جنگ کنند... ولی بزودی آشکارا گفتند که باید قلعه را تسلیم کرد. (ایران باستان ج3 ص2445). شهری است در روم در کنار فرات از اعمال خرت برت و غیر از سمیاط واقع در ناحیهء شام می باشد. (از یادداشت مؤلف). رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص373 و 480 شود.

شمشدر.

[شِ مَ دَ] (هزوارش، اِ)(1) به لغت زند: سیر و ثوم. (ناظم الاطباء). به لغت زند و پازند سیر برادر پیاز را گویند. (آنندراج) (برهان). رجوع به شمسدر شود.
(1) - هزوارش shem(a)sh(a)dar (و نظایر آن)، پهلوی padac ، پیاز. (از ذیل برهان چ معین).

شمشرا.

[شَ شَ] (اِ) گیاهی معطر که آن را مرزنگوش و به تازی آذان الفار گویند. (ناظم الاطباء) (برهان). مرزنجوش است. (از اختیارات بدیعی). رجوع به آذان الفار شود.

شمشقة.

[شِ شِ قَ] (ع اِ) شِقشِقة. (ناظم الاطباء). ریه مانندی که شتر به وقت مستی از دهان برآرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شقشقة شود.

شمشک.

[شِ مَ] (هزوارش، اِ)(1) به لغت زند: کنجد. (ناظم الاطباء). به لغت زند و پازند کنجد را گویند و آن دانه ای باشد معروف و از آن روغن گیرند. (آنندراج) (برهان).
(1) - مصحف هزوارش sh(i)m(a)g و shimagh ، پهلوی kunjed ، کنجد. (از ذیل برهان چ معین).

شمشک.

[شِ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبار قصران بخش افجهء شهرستان تهران. محصول عمده آنجا غلات و قلمستان. سکنهء آن 1465 تن. آب آن از چشمه و رودخانه. شمشک از چهار محل تشکیل شده است. چند دکان و چندین معدن زغال سنگ دارد که استخراج می شود و در حدود 1200 تن کارگر در معدن زغال سنگ کار می کنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1). شمشک امروز از ییلاقها و تفرجگاههای ساکنان تهران در فصل تابستان و محل بازیهای اسکی در زمستان می باشد. (یادداشت مؤلف). شمشک از توابع تهران و دارای معدن زغال سنگ است. منطقهء زغال سنگی شمشک و توابع آن که در شمال غربی تهران واقع گردیده، بیشتر از ده فرسخ امتداد داشته و از سمت مغرب به مشرق ممتد و کلیهء طبقات زغال سنگی این ناحیه از دو طرف معین از بالا و پایین محدود است به دو طبقه از نمکهای ضخیم و معین و معلوم که طبقهء تحتانی آن در کلیهء طول خط از اقسام احجار گل رسی و شنی می باشد و طبقهء فوقانی عبارت است از احجاری که با احجار آهکی مخلوط می باشد. طبقهء زغال سنگی به انضمام طبقات فوقانی و تحتانی آن در طول خط به واسطهء رودخانه ها و دره ها قطع می شود. طبقاتی که فع در شمشک موجود است، با تعیین قطر به قرار ذیل است: 1- طبقهء عسلی اعظم به قطر 79 سانتیمتر. 2- طبقهء توسرگانی به قطر یک متر. 3- طبقهء شاهرگ به قطر دو متر. 4- طبقهء بدون اسم به قطر 88 سانتیمتر. 5- طبقهء روی نهر به قطر یک متر. 6- طبقهء بدون اسم به قطر 76 سانتیمتر تا یک متر. 7- طبقهء لازیس به قطر یک متر الی 14 متر. 8- طبقهء لازیس به قطر 75 سانتی متر. 9- طبقهء بدون اسم به قطر یک متر. 10- طبقهء بدون اسم به قطر یک متر. چهار طبقهء دیگر دنبالهء این طبقات واقع شده و اسامی آنها به قرار ذیل است: احمدی، اسدی، شوراب که خود دو طبقه است. معادن شمشک دارای اهمیت زیاد و جنس زغال آن خوب است و آن را بطریق علمی استخراج می کنند و زغال آن در شهر تهران به مصرف سوخت و کارخانه ها می رسد. (از جغرافیای اقتصادی کیهان).

شمشل.

[شِ شِ] (معرب، اِ) معرب از فیل فارسی که جزء لغات مجهول یا فراموش شده است. (از نشوءاللغة ص94).(1) فیل. (از اقرب الموارد). رجوع به فیل و نیز شمسل شود.
(1) - بر اساسی نیست.

شمشلیق.

[شَ شَ] (ع ص) گنده پیر فروهشته اعضا. || شتاب رو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

شمشور.

[شُ] (اِ) گیاهی خوشبو و برگ آن مانند برگ آویشن و در آش داخل کنند. (ناظم الاطباء). به لغت گیلانی رستنیی باشد که برگ آن به برگ سعتر ماند و در آشهای ترش داخل کنند و روغن آن درد گوش را نافع است. (آنندراج).

شمشون.

[شَ] (اِخ) قاضی عبرانیان. وی مردی زورمند و دلیر بود و رمز شجاعت او را در موهایش می دانستند. بعدها زنی زیبا بنام دلیله به اغوای فلسطینیان این راز را کشف کرد و شب هنگام که او در خواب بود موهای او را تراشیدند و سپس وی را دستگیر کردند. شمشون مدت بیست سال در میان قوم اسرائیل قضاوت می کرد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شمسون شود.

شمشه.

[شِ شَ / شِ] (اِ) شوشه. شفشه. شمش. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات کلمه شود. || ابزاری چوبین مانند خط کش به درازی یک یا دو متر که برای تراز کردن آجرها بکار رود. (فرهنگ فارسی معین). چوبی چون سطاره ای بلند و بزرگ که بنایان بدان اندازه ها راست کنند. (از یادداشت مؤلف).
- شمشه کاهگل؛ کاهگل بدنهء دیوارهای اطاق از دو سوی محدود به دو پیش آمدگی که ساخته از گچ باشد؛ بدین شرح که برای کاهگل کردن سطح دیوارها ابتدا با شمشهء آلت بنایی و در دو طرف هر بدنهء دیوار از زیر سقف تا سطح زمین به قطر همان شمشه برآمدگی یکدست و تراز از گچ می مالند و سپس سطح میان این دو برآمدگی گچی را کاهگل می مالند و بدین ترتیب سطحی صاف، تراز و بدون فرورفتگی و برآمدگی بوجود می آورند.

شمشه.

[شُ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت پایین بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه. سکنهء آن 100 تن. آب آن از چشمه سار. محصول عمده آنجا غلات، حبوب و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شمشه خیار.

[شِ شَ / شِ] (اِ مرکب)شوشه خیار. خیار چنبر. خیار زه. خیار شمش. (یادداشت مؤلف).

شمشه ملاط.

[شِ شَ / شِ مَ] (اِ مرکب)(اصطلاح بنایان) قسمی شمشه که یک سوی لبهء آن برجستگی سرتاسری دارد. (از یادداشت مؤلف).

شمشیر.

[شِ / شَ] (اِ) سیف. سلاحی آهنین و برنده که تیغهء آن دراز و منحنی و داری یک دمه است. تیغ. (ناظم الاطباء). وجه تسمیهء آن شم شیر است که دم شیر و ناخن شیر است چه شم بمعنی دم و ناخن هر دو آمده است. (از غیاث) (برهان).(1) صاحب آنندراج گوید: مرکب است از شم و معنی آن ناخن و شیر، زیرا که این سلاح مانا است به ناخن شیر و شم بمعنی دم آمده چون سلاح مذکور به دم شیر مشابهتی دارد به این اسم موسوم گشت و خون آشام از صفات و دندان، ناخن، مد، بسم الله، نهنگ و طاق مصر از تشبیهات اوست و با لفظ زدن، افکندن، خواباندن و نهادن مستعمل است و شمشیر در نیام کردن، شمشیر برآهیختن، آختن، کشیدن، از نیام کشیدن، از نیام برآوردن، هوا کردن و علم کردن از ترکیبات اوست و با لفظ خوردن نیز مستعمل، مثل تیغ خوردن و خنجر خوردن. (آنندراج). حربهء آهنین و فولادین که دارای سینه ای بلند، منحنی و دمه ای برنده است. (فرهنگ فارسی معین). تیغ ابیض. ابوالصلت. حربهء آهنین و بلند و خمیده یا مستقیم که سرتاسر یک سوی آن تا نوک برنده و بر آن دسته تعبیه باشد، برای بدست گرفتن که آنرا قبضه یا مشته گویند. شمشیرهای مستقیم گاه پهن و گاه باریک و با نوک تیز است و نزد اقوام مختلف گوناگون بوده است. (یادداشت مؤلف). رداء. سباب العراقیب. سلاح. سمیدع. سمیذع. شجیر. (از منتهی الارب). سیف. (از منتهی الارب) (دهار). شطب. ضریبة. صیلم. عطاف. صیقل. عقنقل. عضب. علق. غدیر. قرن. قضم. قرطبی. لج. مضربة. مضرب. ماضی. معطف. وشاح. (المنجد). وشاحة. (منتهی الارب) (المنجد) :
به شمشیر باید گرفتن مر او را
به دینار بستنش پای ار توانی.دقیقی.
که را بخت و شمشیر و دینار باشد
و بالا و تن تهم و نسبت کیانی.دقیقی.
بود زخم شمشیر و خشم خدای
نیابیم بهره به هر دو سرای.فردوسی.
مر آن را به شمشیر نتوان شکست
به گنج و به دانش نیاید به دست.فردوسی.
بیفشرد شمشیر بر دست راست
به زور جهاندار برپای خاست.فردوسی.
به کف آنکه شمشیر بار آورد
سر سرکشان در کنار آورد.فردوسی.
سپه بر سپرها نبشتند نام
بجوشید شمشیرها در نیام.فردوسی.
به شمشیر بستانم از کوه تیغ
عقاب اندرآرم ز تاریک میغ.فردوسی.
چنین نماید شمشیر خسروان آثار
چنین کنند بزرگان چو کرد باید کار.
عنصری.
چون شاه بگیرد به کف اندر شمشیر
از بیم بیفکند ز کفها شم شیر.عسجدی.
رسم محمودی کن تازه به شمشیر قوی
که ز پیغام زمانه نشود مرد خصیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
قاید بر میان سرای رسیده بود و شمشیر و ناچخ و تبر اندرنهادند و وی را تباه کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص328). احمد گفت خداوند من حلیم و کریم است و اگر نی سخن به چوب و شمشیر گفتی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص328). اگر حرمت این مجلس عالی نیستی، جواب این به شمشیر باشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص324). در عقب این فذلک آن بود که عمامه پیش آوردند و شمشیر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص377). غلامان را فرمودی تا درآمدندی و به شمشیر و ناچخ پاره پاره کردندی. (تاریخ بیهقی). سیاف شمشیر برهنه بدست ایستاده... و منتظر تا بگوید تا سرش بیندازد. (تاریخ بیهقی). مترس و دلیر باش که شمشیر کوتاه به دست دلاوران دراز گردد. (قابوسنامه).
شاه حبش چون تو بود گر کند
شمشیر از صبح و سنان از شهاب.
ناصرخسرو.
شمشیر اوست آینهء آسمان نمای
آن آینه که هست به رویش نشان آب.
خاقانی.
از کف شمشیر توست معتدل ارکان ملک
زین دو اگر کم کنی ملک شود ناتوان.
خاقانی.
بر سرم شمشیر اگر خون گریدی
در سرشک خنده جان افشاندمی.خاقانی.
دست و شمشیرش چنان بینی بهم
کآفتاب و آسمان بینی بهم.خاقانی.
طوفان شود آشکار کز خون
شمشیر تو سیل ران ببینم.خاقانی.
شمشیر اگرچه به بأس شدید و حد حدید موصوف است، مأمور امر و محکوم حکم تقدیر است. (ترجمهء تاریخ یمینی ص411).
شمشیر قوی نیاید از بازوی سست
یعنی ز دل شکسته تدبیر درست.سعدی.
شمشیر نیک ز آهن بد چون کند کسی
ناکس به تربیت نشود ای حکیم کس.سعدی.
سنگ حلمت گرنه در دندان شمشیر آمدی
از مخالف در جهان نگذاشتی یک جانور.
جمال الدین سلمان (از آنندراج).
مد بسم الله دیوان بقا شمشیر است
ساحل بحر پرآشوب فنا شمشیر است.
صائب تبریزی.
هلاک زخم تو کردم که رسم جانبازی
ز کشتهء تو به طاق بلند شمشیر است.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
معنی مرد تمام از تیغ می آید برون
مصرعهء شمشیر را خود مصرعی در کار نیست.
منوچهرخان (از آنندراج).
ای ز علم کار ظفر کرده راست
ناخن شمشیر تو کشورگشاست.
مخلص کاشی (از آنندراج).
شمشیر عشق بر سر سنگ مزار ما
ما عاشقیم و کشته شدن افتخار ما.؟
-امثال: با شمشیر چوبین جنگ نتوان کرد. (امثال و حکم دهخدا).
با شمشیر و قرآن پیش کسی رفتن. (از امثال و حکم دهخدا).
با شمشیر و کرباس پیش کسی رفتن. (از امثال و حکم دهخدا). بز و شمشیر هردو در کمرند. (امثال و حکم دهخدا).
به شمشیر باید گرفتن جهان.
فردوسی (از امثال و حکم دهخدا).
جهان زیر شمشیر تیز اندر است.
فردوسی (از امثال و حکم دهخدا).
شمشیر تیزی را که صیقل نزنند زنگ گیرد. (از امثال و حکم دهخدا).
شمشیر خطیب. (از امثال و حکم دهخدا).
شمشیرش به ابر می رسد. (از امثال و حکم دهخدا).
شمشیر مرتضی بجز از آهنی نبود پشتی دین حق لقبش ذوالفقار کرد.
ظهیر فاریابی (از امثال و حکم).
کار شمشیر می کند نه غلاف. (از امثال و حکم دهخدا).
من جز به شخص نیستم آن قوم را پناه شمشیر جز به رنگ نماند به گندنا.
سنایی (از امثال و حکم).
اصمع؛ شمشیر بران و بر اشرف مواضع برآینده. اصلیت؛ شمشیر زدودهء بران آهیخته. (از منتهی الارب). صارم؛ شمشیر تیز. (دهار). عراص؛ شمشیر لرزان. (منتهی الارب). دلق؛ شمشیر از نیام برآوردن. (تاج المصادر بیهقی). خشیب؛ شمشیر بساخت نخستین که هنوز سوهان و صیقل نکرده باشند آنرا. ذملق؛ شمشیر تیز. فرند؛ شمشیر جوهردار. ذری؛ شمشیر بسیارآب. رسب، مرسب؛ نام شمشیر نبی (ص). اسلیل؛ شمشیر برکشیده شده. صفیحه؛ شمشیر پهناور. ضیع؛ شمشیر زدودهء آزموده. صلت؛ شمشیر صیقل و بران و برهنه. عابس؛ شمشیر عبدالرحمان بن سلیم کلبی. سقاط؛ شمشیر گذارهء برنده که پیش از مقطوع بر زمین افتد. مسافع؛ شمشیر زننده. مسلول؛ شمشیر برکشیده. معجوف؛ شمشیر زنگ گرفتهء بی صیقل مانده. صموت؛ شمشیر گذرنده. قشیب؛ شمشیر نو. زنگ زدوده و شمشیر زنگ ناک (از اضداد است). (منتهی الارب). شرخ؛ شمشیر آب داده. (دهار). صراط؛ شمشیر دراز. (منتهی الارب).
- به شمشیر دست بردن؛ شمشیر کشیدن برای جنگ و حمله :
کنون کردنی کرد جادوپرست
مرا برد باید به شمشیر دست.فردوسی.
- خداوند شمشیر؛ شمشیرزن. جنگی و زورآزما. فرمانده سپاه. کنایه از صاحب زور و قدرت و نیرو : با این همه زبان در خداوندان شمشیر دراز می کرد [ بوسهل ] . (تاریخ بیهقی چ ادیب ص334).
- دو دستی شمشیر زدن؛ با دو دست شمشیر گرفتن و جنگ کردن. کنایه از شجاعت، لیاقت و قدرت نشان دادن است. (یادداشت مؤلف).
- شمشیر آبدار؛ شمشیر درخشنده و تیز و برنده. (ناظم الاطباء).
- شمشیر از نیام برکشیدن؛ شمشیر از غلاف برآوردن. (یادداشت مؤلف). امتسال. امتساح. (منتهی الارب). امتخاط. اختراط. انتضاء. (تاج المصادر بیهقی). معط. (منتهی الارب). امتلاح. (المصادر زوزنی). تمثیل. (از منتهی الارب). رجوع به ترکیب شمشیر از نیام کشیدن (برآوردن) شود.
- شمشیر از نیام یا ز نیام کشیدن یا برآوردن؛بیرون آوردن شمشیر از غلاف برای حمله یا زدن و کشتن کسی یا حیوانی را :
امید صائب از همه کس چون بریده شد
شمشیر آه را ز نیام سحر کشید.صائب.
من گرفتم برنیارد موج شمشیر از نیام
از هوای خود خطر دارد حباب زندگی.
صائب (از آنندراج).
- شمشیر افکندن بر کسی یا گروهی یا -عضوی یا چیزی؛ با شمشیر زدن. فرودآوردن شمشیر بر... :
حریصی را که شمشیر افکنی بر ترک و بر تارک
سزد مغفر چو مرغش ز آشیان سر بپرانی.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
- شمشیربازی؛ شمشیرکشی. شمشیر کشیدن :
گر او قصد شمشیربازی کند
زبانم به شمشیر یازی کند.نظامی.
- شمشیر بران؛ شمشیری که سخت تیز و برنده باشد. (یادداشت مؤلف). خاشف. (منتهی الارب). حسام. (دهار). خشوف. خشیف. خضم. جراز. سیف سراطی. (منتهی الارب). صمصام. (دهار). سراط. صل. ضارم. سیف مقصع. مخصل. عضب. قرضوب. قاضب. قضاب. قضابة. سیف قاصل و قصال و مقصل. (منتهی الارب).
- شمشیر برکشیدن؛ شمشیر آختن. شمشیر کشیدن. بیرون آوردن شمشیر از غلاف زدن را. (یادداشت مؤلف). امتیار. امتغاظ. (منتهی الارب). نضو. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). امتساخ. امتشاق. امتشال. امتحاط. امتشان. (منتهی الارب) : شمشیر برکشید و گفت زنادقه و قرامطه را بر باید انداخت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص377). شمشیر برکشد و هر کس که وی را بازدارد، گردن وی بزند. (تاریخ بیهقی).
- شمشیر پهن؛ شمشیری که تیغهء آن پهن و عریض باشد. (ناظم الاطباء).
- شمشیر جوشن گداز؛ شمشیری که زره را ببرد و بگدازد :
نهنگان شمشیر جوشن گداز
به گردن کشی کرده گردن فراز.
نظامی (از آنندراج).
- شمشیر چوبین؛ مخراق. بلونک. (یادداشت مؤلف). شمشیر که از چوب باشد. شمشیر که بچه ها از چوب سازند و در بازی بکار برند :
جمله با شمشیر چوبین جنگشان
جمله در لاینبغی آهنگشان.مولوی.
- شمشیر حمایل بستن؛ شمشیر بر کمر بستن. شمشیر بر میان بستن : امیر ببوسید و کلاه برداشت و بر سر نهاد و لوا بداشت بر دست راستش و شمشیر حمایل بست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص378).
- شمشیر حوالهء (فرق) کسی کردن؛ شمشیر بر (سر) او زدن. (فرهنگ فارسی معین). شمشیر را بجانب سر به حرکت درآوردن و آهنگ فرودآوردن به سر او کردن.
- شمشیر خواباندن؛ فرودآوردن شمشیر. با شمشیر زدن کسی یا حیوانی یا چیزی را :
می زند چون گل دو عالم موج آغوش امید
تا کجا شمشیر خواباند خم ابروی تو.
صائب (از آنندراج).
- شمشیرِ داد؛ کنایه از نیروی عدالت. قدرت دادگستری :
هر آن گنج کآن جز به شمشیر داد
فرازآید از پادشاهی مباد.فردوسی.
- شمشیر در بغل خوابیدن؛ با کمال احتیاط خوابیدن مثل ترکش بسته خوابیدن. (آنندراج).
- شمشیر در غلاف کردن؛ در غلاف گذاشتن شمشیر. مقابل شمشیر کشیدن و شمشیر برآهیختن.
- || کنایه از ترک مخاصمه و پیکار کردن. رجوع به ترکیب شمشیر در نیام کردن شود.
- || کنایه از روگردان شدن از کار یا تصمیمی که بیشتر به سبب ترس از کسی یا چیزی صورت می گیرد.
- شمشیر در میان کردن؛ شمشیر در نیام کردن. غلاف کردن شمشیر را :
از نوک غمزه تا کی خونها کنی دمادم
شهری بکشتی اکنون شمشیر در میان کن.
میرخسرو دهلوی (از آنندراج).
- شمشیر در نیام کردن؛ شمشیر در غلاف کردن. (یادداشت مؤلف). اشلات. (المصادر زوزنی). اقراب. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). شیم. (دهار) (تاج المصادر بیهقی) :
خط سیاه دل از تیغ رو نگرداند
بگو به غمزه که شمشیر در نیام کند.
امیرحسن دهلوی (از آنندراج).
رجوع به ترکیب شمشیر در غلاف کردن شود.
- شمشیر دورویه؛ شمشیر دولبه. شمشیر که از دو سوی ببرد. شمشیر که هر دو لبهء آن تیز و بران باشد :
اینجا به رسول و نامه برناید کار
شمشیر دورویه کار یک رویه کند.
سلطان شاه بن الب ارسلان.
- شمشیر صبح؛ کنایه از خورشید است. (یادداشت مؤلف) :
محتاج نیست طلعت زیبای تو به تاج
شمشیر صبح را نبود حاجت فسان.
ظهیر فاریابی.
- شمشیرِ غازی؛ شمشیر جنگ آور و در اینجا کنایه از قدرت بیان است :
چو باشد نوبت شمشیربازی
خطیبان را دهد شمشیر غازی.نظامی.
- شمشیرفروش؛ سیاف. آنکه کار فروختن شمشیر دارد. تیغ فروشنده. (یادداشت مؤلف).
- شمشیرگذار؛ شمشیرزن. آشنا به فنون شمشیرزنی. کنایه از جنگاور و شجاع. (یادداشت مؤلف).
- شمشیر گران؛ شمشیر بزرگ. شمشیر بلند و سنگین :
رای کرده ست که شمشیر زند چون پدران
که شود سهل به شمشیر گران شغل گران.
منوچهری.
- شمشیر گوشتین؛ کنایه از زبان باشد. (انجمن آرا) (از مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء) (از برهان).
- شمشیر نهادن در کسانی یا گروهی؛ کشتن آن کسان یا گروه. از دم شمشیر گذراندن آنان را :
دلاور دلیران شمشیرزن
نهادند شمشیر در مرد و زن.
ملا عبدالله هاتفی (از آنندراج).
- شمشیر هندی؛ سیف مهند. مهند. هندوانی. هندی. (یادداشت مؤلف) :
ز اسبان تازی به زرین ستام
ز شمشیر هندی به زرین نیام.فردوسی.
به شمشیر هندی بزد گردنش
به آتش بینداخت بی سر تنش.فردوسی.
جهاندیده هندو زمین بوسه داد
زبانی چو شمشیر هندی گشاد.نظامی.
موحد چه در پای ریزی زرش
چه شمشیر هندی نهی بر سرش.(گلستان).
- شمشیر هواکرده؛ شمشیر کشیده. شمشیر آخته. تیغ برکشیده. شمشیر برهنه در دست :
هر بار همی آیی شمشیر هواکرده
آن کن که ترا باید من بنده هواخواهم.
امیرحسن دهلوی (از آنندراج).
- مرد شمشیر؛ جنگاور و شمشیرزن. سرباز جنگی :
هزار و چهل مرد شمشیر داشت
که دیبا ز بالا زره زیر داشت.فردوسی.
- نرم شمشیر؛ کنایه از شخص ملایم و باگذشت. مقابل لجوج و ستیزه جو و انتقام جو :
به کین خواستن نرم شمشیر بود.نظامی.
|| روشنایی صبح. || روشنایی آفتاب. (ناظم الاطباء). || مجازاً مرد جنگی. سرباز. (یادداشت مؤلف) : این اندر سیر ملوک نبشتند که به یک لفظ قلم پنجاه هزار شمشیر هزیمت شد. (نوروزنامه). || کنایه از زور و قدرت و توانایی. نیروی نظامی و جنگ و نبرد. (از یادداشت مؤلف). قدرت رزمی : روی به ترکمانان نهند تا ایشان را از خراسان رانده کرده آید به شمشیر(2) که از آنها راستی نخواهد آمد. (تاریخ بیهقی). مثال داد تا قهندز را در پیچیدند و به قهر و شمشیر(3) بستدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص348). حصار به شمشیر(4)بستدند و بسیاری از غوریان بکشتند. (تاریخ بیهقی).
آنکه بیش از دگران بود به شمشیر و به علم
وآنکه بگزید و وصی کرد نبی بر سر ماش.
ناصرخسرو.
-امثال: قلم از شمشیر بُرنده تر است؛ نیروی قلم از نیروی شمشیر بیشتر است.
(1) - پهلوی shamsher ، در اوراق مانوی (پهلوی) shypshyr و shfshyr . (از ذیل برهان چ معین).
(2) - بمعنی لغوی نیز ایهام دارد.
(3) - بمعنی لغوی نیز ایهام دارد.
(4) - بمعنی لغوی نیز ایهام دارد.

شمشیر.

[شَ] (اِ) درختچه ای است از نوع گوشوارک و در جنگل ارسباران دیده می شود. (گااوبا). قاقلة الصغیرة. شوشمیره. (یادداشت مؤلف). درختچه ای است از تیرهء شمشیریان(1) جزو ردهء دو لپه ای های جداگلبرگ که در جنگلهای شمال ایران فراوان است. شیمشیر. تقیة الراهب. شجرة الفهم. (فرهنگ فارسی معین). قاقلة. (تذکرهء داود ضریر انطاکی). شوشمر گویند و آن قاقلهء صغار بود. (اختیارات بدیعی).
(1) - Evonymus vulgaris.

شمشیر.

[شَ] (اِخ) نام محلی کنار راه کرمانشاه به پاوه میان گردنهء شمشیر و امامزاده در 121 هزارگزی کرمانشاه. (یادداشت مؤلف). دهی است از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج. سکنهء آن 456 تن. آب آن از چشمه و رودخانه. محصول عمده آنجا غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

شمشیرالملک.

[شَ رُلْ مُ] (اِ مرکب)سیف الملک، از القاب هندی است. (ناظم الاطباء).

شمشیرباز.

[شِ / شَ] (نف مرکب) کسی که در مشق شمشیر و بکار بردن آن مهارت دارد. (ناظم الاطباء). آنکه شمشیربازی کند. رجوع به شمشیربازی شود.

شمشیربازی.

[شِ / شَ] (حامص مرکب)مشق شمشیر و طریقهء به کار بردن شمشیر. (ناظم الاطباء). نوعی ورزش با شمشیر که دو تن انجام دهند و هر یک با شمشیر به دیگری حمله کند و دیگری باید بکوشد که مورد ضربهء حریف قرار نگیرد. (فرهنگ فارسی معین). مسایفه. (یادداشت مؤلف) :
چو خسرو دید(1) ناز آن نیازی
سپر بفکند از آن شمشیربازی.نظامی.
درآمد به شمشیربازی چو برق
ز سر تا قدم زیر پولاد غرق.نظامی.
چو باشد نوبت شمشیربازی
خطیبان را دهد شمشیرِ غازی.نظامی.
تو خود دانی که در شمشیربازی
هلاک سر بود گردن فرازی.نظامی.
درین مجلس چنان کن پرده سازی
که ناید شحنه در شمشیربازی.نظامی.
(1) - ن ل: ملک چون دید.

شمشیربند.

[شِ / شَ بَ] (نف مرکب)آنکه به خود شمشیر بندد. (یادداشت مؤلف). که شمشیر بر کمر دارد. || (اِ مرکب) بند شمشیر. حمالهء سیف. (یادداشت مؤلف) :
در مصاف قضا به خون عدوش
تا به شمشیربند گلگون باد.انوری.

شمشیربهادر.

[شِ / شَ بَ دُ] (اِ مرکب)شخص بیفایده و بی مصرف و نالایق. (ناظم الاطباء).

شمشیرجوی.

[شِ / شَ] (نف مرکب)جویندهء شمشیر. کنایه از جنگجو و رزم آور :
بر و بازوی شیر و خورشیدروی
دل پهلوان دست شمشیرجوی.فردوسی.

شمشیرخانه.

[شَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیجوجین بخش مرکزی شهرستان اردبیل. سکنهء آن 126 تن. آب آن از رودخانهء شمشیرخانه. محصول عمده آنجا غلات و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شمشیردار.

[شِ / شَ] (نف مرکب) دارندهء تیغ. (فرهنگ لغات ولف). سائف. سیاف. (دهار). سپاهیی که به شمشیر مسلح باشد. در برابر نیزه دار و گرزدار و جز اینها. || نگاهدارندهء شمشیر. مأمور حمل و نگاهداری شمشیر : در دستگاه سلطنت غلامی که وی را قماش گفتندی و شمشیردار بود و در دیوان او را جاندار گفتندی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص121).

شمشیردنبه.

[شِ / شَ دُمْ بَ / بِ] (اِ مرکب) عکه. عقعق. کلاژه. زاغچه. زاغی. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شمشیر زدن.

[شِ / شَ زَ دَ] (مص مرکب)تیغ زدن. کنایه از با شمشیر کشتن. جنگ کردن با شمشیر. (یادداشت مؤلف). با شمشیر بریدن. (ناظم الاطباء). جلع. (دهار). سیف. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). معج. (منتهی الارب). هک. (تاج المصادر بیهقی). فرودآوردن تیغ بر سر کسی. تیغ در میان کسان نهادن :
رای کرده ست که شمشیر زند چون پدران
که شود سهل به شمشیر گران شغل گران.
منوچهری.
چون راست نمی کنید کاری
شمشیر زدن چراست باری؟نظامی.
چون دلاَرام می زند شمشیر
سر ببازیم و رخ نگردانیم.سعدی.
آشنایان را جراحت مرهم است
زآنکه شمشیر آشنایی می زند.سعدی.
گر خود بجای مروحه شمشیر می زند
مسکین مگس کجا رود از پیش قند او.
سعدی.
شمشیر که می زند سپر باش
دشنام که می دهد دعا کن.سعدی.
-امثال: هرکه شمشیر زند خطبه بنامش خوانند.
- با کسی شمشیر زدن؛ جنگ کردن با او :
نه دل دهدش که با تو شمشیر زند
نه صبر که از تو روی برگرداند.سعدی.
تسایف، مسایفه؛ با هم شمشیر زدن. (منتهی الارب). || جنگ کردن با شمشیر. (ناظم الاطباء).

شمشیرزن.

[شِ / شَ زَ] (نف مرکب) زنندهء شمشیر. آنکه در شمشیر زدن مهارت دارد. (فرهنگ فارسی معین). دلاور. بهادر. جنگی. جنگ آزموده. پهلوان. غازی. (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء) :
نشسته به کابل یل پیلتن
گرفته جهان ترک شمشیرزن.فردوسی.
ابا لشکری گشن و شمشیرزن
به بیداد بگرفت شهر یمن.فردوسی.
بجای جوانان شمشیرزن
چهل سالگان خواستی ز انجمن.فردوسی.
هر آن کس که بود اندر آن انجمن
ز شمشیرزن مرد و از رای زن.فردوسی.
سپه بود شمشیرزن سی هزار
همه رزمجوی و همه نامدار.فردوسی.
هر ساعتی زنهار خواهد همی
از کلک او شمشیر شمشیرزن.فرخی.
سواری سپردار و شمشیرزن.اسدی.
بخانه نشستن بود کار زن
برون کار مردان شمشیرزن.اسدی.
عیب تو جامه ت نپوشد تیغ پوشد یا قلم
گر نیی زن یا قلمزن باش یا شمشیرزن.
ناصرخسرو.
چون جد خود شمشیرزن ابر بلا اندر وغی.
ناصرخسرو.
ای جهان از سر شمشیر تو دریای بجوش
جوش دریای تو شمشیرزن و جوشن پوش.
سوزنی.
ز پولادخایان شمشیرزن
کمربسته بودی هزار انجمن.نظامی.
برون از کنیزان چابک سوار
غلامان شمشیرزن سی هزار.نظامی.
دلیران شمشیرزن سی هزار
به مردم گزایی چو پیچنده مار.نظامی.
ز صد شمشیرزن رای قوی به
ز صد قالب کلاه خسروی به.نظامی.
نه خطا گفتم خطا، کو غازی شمشیرزن
تا به پیش او صفات نفس کافر گویمی.
عطار.
وقت کار از خرد تا بزرگ شریف تا وضیع همه شمشیرزن و تیرانداز و نیزه گذار باشند. (تاریخ جهانگشای جوینی).
قلمزن نگهدار و شمشیرزن
نه مطرب که مردی نیاید ز زن.
سعدی (بوستان).
سپهدار و گردنکش و پیلتن
نکوروی و دانا و شمشیرزن.
سعدی (بوستان).
خرابی کند خصم شمشیرزن
نه چندان که دود دل پیرزن.
سعدی (بوستان).
به خیمه درون مرد شمشیرزن
برهنه نخسبد چو در خانه زن.
سعدی (بوستان).
مخنث به از مرد شمشیرزن
که روز وغا سر بتابد چو زن.
سعدی (بوستان).
دلاور دلیران شمشیرزن
نهادند شمشیر در مرد و زن.
ملا عبدالله هاتفی (از آنندراج).

شمشیرزنی.

[شِ / شَ زَ] (حامص مرکب)صفت و عمل شمشیرزن. جنگجویی. رزم آوری. شجاعت. دلاوری. (یادداشت مؤلف) :
مردی نه به قوت است و شمشیرزنی
آن است که ظلمی بتوانی نکنی.سعدی.
رجوع به شمشیرزن شود.

شمشیرساز.

[شِ / شَ] (نف مرکب)شمشیرگر. کسی که شغل و پیشهء او ساختن شمشیر است. (ناظم الاطباء). رجوع به شمشیرسازی و شمشیرگر شود.

شمشیرسازی.

[شِ / شَ] (حامص مرکب)صنعت ساختن شمشیر. (ناظم الاطباء). طباعة. (منتهی الارب). رجوع به شمشیرساز شود.

شمشیرکش.

[شِ / شَ کَ / کِ] (نف مرکب م) شمشیرکشنده. تیغ کش. (فرهنگ لغات ولف). شمشیرزن. دلاور. جنگجو. رزم آور :
به پیروزی اندر سرت گشت کش
از آن نامداران شمشیرکش.فردوسی.
جهاندار محمود خورشیدفش
به رزم اندرون شیر شمشیرکش.فردوسی.
|| (ن مف مرکب) با شمشیر کشیده. با تیغ آخته: شمشیرکش بر او تاخت. رجوع به مادهء شمشیرزن و شمشیرکشیدن شود.

شمشیر کشیدن.

[شِ / شَ کَ / کِ دَ](مص مرکب) آهیختن و شمشیر از غلاف برآوردن. (ناظم الاطباء). امتخاط. (منتهی الارب): سل سیف؛ بیرون آوردن شمشیر از نیام حمله و جنگ را. حمله کردن با شمشیر. (یادداشت مؤلف). آختن تیغ. تیغ از نیام برآوردن :
عکس خود را او عدوی خویش دید
لاجرم بر خویش شمشیری کشید.مولوی.
قلاب تو در کس نفکندی که نبُردی
شمشیر تو بر کس نکشیدی که نکُشتی.
سعدی.
شمشیر کشیده ست نظر بر سر مردم
چون پای بدارم که ز دستم سپر افتاد.
سعدی.
شمشیر کشیدی و بخونم ننشاندی
افسوس که آغاز تو انجام ندارد.صائب.
شمشیر کشیدی و نکشتی
فریاد ز لطف ناتمامت.؟
- شمشیر کشیدن بر روی یا بروی کسی یا -کسانی؛ شوریدن. قیام کردن و برای جنگ با او یا آنان آماده شدن : گرگانیان به روی خداوند خویش شمشیر کشیدند و عاصی شدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص468).
- || تصویر کردن شمشیر. بر صفحه نقش شمشیر تصویر کردن. بیت ذیل شاهد هر دو معنی است :
بعد چشم تو مصور چو به ابرو پرداخت
شد چنان مست که بر روی تو شمشیر کشید.؟
- شمشیر کشیدن خورشید؛ کنایه از سر زدن خورشید. طلوع آن :
چو خورشید شمشیر رخشان کشید
شب تیره را گشت سر ناپدید.فردوسی.

شمشیرگر.

[شِ / شَ گَ] (ص مرکب)کسی که شغل و کار او ساختن شمشیر است. (ناظم الاطباء). شمشیرساز. سیاف. طباع. (یادداشت مؤلف). رجوع به شمشیرساز شود.

شمشیرگری.

[شِ / شَ گَ] (حامص مرکب) عمل و شغل شمشیرگر. ساختن شمشیر. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ مرکب) محل و دکان شمشیرگر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شمشیرگر شود.

شمشیرگیر.

[شِ / شَ] (نف مرکب) که شمشیر گیرد رزم را. که شمشیر بردارد جنگ را. آشنا به شمشیرزنی. شمشیرزن. کنایه از دلاور و جنگجو. (یادداشت مؤلف) :
به سهراب گفت ای یل شیرگیر
کمندافکن و گُرد شمشیرگیر.فردوسی.
تو شمشیرگیری و او جام گیر
تو بر سر نشینی و او بر سریر.نظامی.
رجوع به شمشیرزن شود.

شمشیرگیری.

[شِ / شَ] (حامص مرکب)عمل و صفت شمشیرگیر. دلاوری. جنگجویی. (یادداشت مؤلف) :
کجا آن شیر کز شمشیرگیری
چو مستان کرد با ما شیرگیری.نظامی.
رجوع به شمشیرگیر شود.

شمشیرماهی.

[شِ / شَ] (اِ مرکب)(اصطلاح جانورشناسی)(1) گونه ای ماهی که در جلو آروارهء بالایی دارای زایدهء استخوانی طویل و تیز برنده جهت دفاع از خود و شکار دارد. سیف. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Espadon.

شمشیری.

[شِ / شَ] (ص نسبی) منسوب به شمشیر. || (اِ) قسمی گل. قسمی گیاه زینتی.(1) (یادداشت مؤلف).
-شمشیریان؛ تیره ای جزو ردهء دو لپه ای های جداگلبرگ است. شیمشیر. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Stapelie.

شمص.

[شَ] (ع مص) بنرمی و یا بدرشتی راندن ستور را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بدرشتی راندن ستور را. (اقرب الموارد). || زدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || به شتاب واداشتن: شمصتنی حاجتک؛ ای اعجلتنی. (از اقرب الموارد). || ناگوار شدن اسب از خوردن سپست تر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || درخستن ستور را به چوب تا تیز رود. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شمص.

[شَ مَ] (ع اِمص) شتابزدگی در سخن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). || (مص) شتاب کردن در سخن راندن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شمص.

[شُ] (ع ص، اِ) جِ شامِص. (ناظم الاطباء). رجوع به شامِص شود.

شمص.

[شُ مُ] (ع ص، اِ) جِ شَموص. (ناظم الاطباء). رجوع به شَموص شود.

شمصرة.

[شَ صَ رَ] (ع مص) تنگ گرفتن بر کسی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شمط.

[شَ مَ] (اِ) شمد. (یادداشت مؤلف). نهالی منقش. (لغتنامهء دیوان نظام قاری) :
به کتان و شمط برافرازیم
علم از بام این کبود حصار.نظام قاری.
خوشا آن شمطها و آن صاحبی ها
که آرند سوغات ما را صواحب.نظام قاری.
قسم بداد به سی پارهء درزیان شمط
که گر عزا بودت پیش زین غزا مگذر.
نظام قاری.

شمط.

[شَ] (ع مص) درآمیختن چیزی را به چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پر کردن آوند را. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). پر کردن ظرف را. (از اقرب الموارد). || برافتادن غورهء خرمابن. || فشانده شدن برگهای درخت. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شمط.

[شَمْ / شِمْ / شَ مَ] (ع اِ) توابل و دیگ افزار را گویند: قدر تسع شاة بشمطها؛ یعنی وسعت یک گوسفند با دیگ افزار دارد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تابل. ج، شِماط، اشماط. (از اقرب الموارد). رجوع به شماط و تابل شود.

شمط.

[شُ] (ع ص، اِ) جِ اشمط و شمطاء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به اشمط و شمطاء شود.

شمط.

[شَ مَ] (ع اِ) سپیدی موی به سیاهی درآمیخته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شمط.

[شَ مَ] (ع مص) سپید سیاه موی شدن مرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شمطاء .

[شَ] (ع ص) مؤنث اَشمَط. زن دوموی. ج، شُمط، شُمطان. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). زن دوموی. (منتهی الارب) (از آنندراج). رجوع به اشمط شود.

شمطاط.

[شِ] (ع اِ) گروه از مردم و جز آن. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از آنندراج). || کفتگی جامه. ج، شَماطیط. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شمطالة.

[شُ لَ] (ع اِ) گوشت پارهء پیه ناک. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شمطان.

[شُ] (ع ص، اِ) جِ اَشمَط و شَمطاء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به اشمط و شمطاء شود.

شمطانة.

[شُ نَ] (ع اِ) غورهء خرمای به رسیدن درآمده و یا نیمهء آن رطب شده. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

شمطری.

[شَ طَ را] (اِخ) نام جزیرهء سوماترا. (یادداشت مؤلف): و هذا الحیوان ای زباد لایعیش غالباً الا بالبلاد الحارة کالحبشة و اطراف الصین و اجوده الموجود بشمطری... و ارفع انواع الزباد الشمطری. (تذکرهء داود ضریر انطاکی ص179).

شمطوط.

[شُ] (ع ص) دراز. طویل. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || (اِ) گروه از مردم و جز آن. ج، شماطیط. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شمطة.

[شَ طَ] (اِخ) یوم شمطة. نام جنگی از عرب و آن از جنگهای فجار است و میان بنی هاشم و بنی عبد شمس بوده است. خداش بن زهیر دربارهء این جنگ گفته است :
بانّا یوم شمطة قد اقمنا
عمود المجدان له عموداً.
(از مجمع الامثال میدانی ص758).
|| جایگاهی است که وقعه ای از وقعات الفجار به این محل مربوط است. (یادداشت مؤلف).

شمطیط.

[شِ] (ع اِ) گروه از مردم و جز آن. ج، شماطیط. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یکی شماطیط. (از منتهی الارب). رجوع به شمطوط و شماطیط شود.

شمطیه.

[شَ طی یَ] (اِخ) شمطیة. صنفی از فرقهء امامیه از مذهب شیعه، منسوب به یحیی بن اشمط. (مفاتیح).

شمظ.

[شَ] (ع مص) آمیختن سخن نرم را با سخن درشت. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || برانگیختن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || نرم جنبانیدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || آمیختن. || بازداشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شمع.

[شَ] (ع مص) بازی و مزاح کردن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). بازی کردن. (از تاج المصادر بیهقی) (دهار). || پریشان و متفرق شدن چیزی. || ترک دادن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شمع.

[شَمْ / شَ مَ] (ع اِ)(1) موم شمع (و آن مولد است). (منتهی الارب). موم عسل که از آن برای روشنایی استفاده کنند. (از اقرب الموارد). موم. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از غیاث) (دهار) (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). ابومونس. (از منتهی الارب) (دهار). بومونس. (یادداشت مؤلف). شما. عسو. (از منتهی الارب). به فارسی موم نامند، زرد و سرخ او را به تکرار گداختن و در آب سرد ریختن و آویختن در ماهتاب سفید میکنند و استعمال طبی دارد. (از تحفهء حکیم مؤمن). او را به رومی فاروس، فیرین و فیرونا هم گویند و به هندی بکن و به فارسی موم گویند و بهترین نوع موم آن است که رنگ او به سرخی مایل باشد و نیک چرب بود و بوی عسل از او به مشام آید. (از صیدنهء ابوریحان بیرونی). || آنچه برای روشنی سوزند. (منتهی الارب). آنچه برای روشنایی سوزند و گفته اند شمع (به تحریک) کلام عرب است و شمع (به سکون) از لغات مولده می باشد. (آنندراج) (از غیاث) (ناظم الاطباء).
|| شماله. آن چیز که از موم و یا پیه ساخته برای روشنایی می سوزانند. (ناظم الاطباء). در فارسی به سکون میم مستعمل است بمعنی چیزی که از موم یا از پیه ساخته روشن می کنند و این مجاز است از قبیل تسمیة الشی ء باسم مادته و آن را به فارسی شماله گویند. (غیاث) (آنندراج) (بهار عجم). آتشین جولان، مهر فروغ، شب افروز، گدازیافته، جان سوز، نیم سوز، ماتم زده از صفات؛ و انگشت، دست، قلم، کلک، علم، الف، مصرع، خوشه، شاخسار، عروس، از تشبیهات اوست. (آنندراج). وسیلهء روشنایی از پیه گداخته به قطر انگشتی و بیشتر و کم و بیش به درازی دو انگشت و فتیله ای در میان. چیزی از پیه گداخته به قطر انگشتی کرده که روشنایی را سوزند. قسم عادی آن را شمع پیهی و قسم اعلای آنرا شمع کافوری نامند و امروزه برای سوزاندن در مساجد و تکایا از مواد کم بها سازندش. با افروختن و روشن کردن، کشتن، مردن، خاموش کردن، خاموش شدن و زدن مستعمل است. (یادداشت مؤلف) :
گر چراغی ز پیش ما برداشت
باز شمعی بجای او بنهاد.ابوالعباس ربنجنی.
ای مه آزادگان و تاج بزرگان
شمع جهان و چراغ دوده و نوده.دقیقی.
طلایه ندارند شمع و چراغ
یکی سوی دشت و یکی سوی راغ.
فردوسی.
تو گفتی که شمع است سیصدهزار
بیاویخته ز آسمان حصار.فردوسی.
چو هنگام شمع آمد از تیرگی
سر مهتران تیره از خیرگی.فردوسی.
چو هشتاد در پیش و هشتاد پس
پس شمع یاران فریادرس.فردوسی.
نبشته شد و شمع برداشتند
شب تیره به اندیشه بگذاشتند.فردوسی.
شمع داریم شمع پیش نهیم
گر بکشت آن چراغ ما را باد.فرخی.
به نور شمع کی خرسند باشد
کسی کآگه شد از خورشید ازهر.عنصری.
صد شمع و چراغ اوفتدش بر لب و دندان
گل بیند چندان و سمن بیند چندان.
منوچهری.
آن شب نشابور چون روز شده بود از شمعها و مشعلها. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص401)0
چو شمعی بود کو کم و بیش را
دهد نور و سوزد تن خویش را.اسدی.
دل من شمع خدایست چه چیزی تو
جز بر شمع فروزنده یکی تاری.
ناصرخسرو.
خصم تو چون شمع باد بر گذر تندباد
بر کف تو چون چراغ بادهء انگور تند.
سوزنی.
که در آن روضه چو پروانهء شمع
مست جولان شوم ان شاءالله.خاقانی.
آه تو شمع است و اشکت شکر است
شمع و شکر رسم هرجایی فرست.خاقانی.
شمعی ولی هر شب مرا از لرز زلفت تب مرا
عمری به میگون لب مرا سرمست و شیدا داشته.
خاقانی.
چون شمع و قلم به صورت او را
جز زرد و سیه زبان مبینام.خاقانی.
رشتهء جان سیه کنی چون شمع
عاشقی را که شمع وار کشی.خاقانی.
در ظلمت معرکه به مشاعل سلاح و شمعهای سنان استضائت نمودند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص267).
بر صفت شمع سرافکنده باش
روز فرومرده و شب زنده باش.نظامی.
هر شکر پاره شمعی اندر دست
شکر و شمع خوش بود پیوست.نظامی.
ای صبح مدم که عمر شب خوش دارم
زیرا که چو شمع زنده تا روز منم.عطار.
محفل بی شمع را هیچ نباشد فروغ
مجلس بی دوست را هیچ نباشد نظام.عطار.
تو بکنجی بنشان خود را چون شمع بسوز
زآنکه با سیمبران کار تو بی سیم هباست.
اثیر اومانی.
شمع تاجر آنگه ست افروخته
که بود رهزن چو هیزم سوخته.مولوی.
شمع شد جمله زبانه پای و سر
سایه را نبود بگرد او گذر.مولوی.
شمعی که بود ز روشنی دور
ندهد به چراغ دیگری نور.
امیرخسرو.
گرچه از سرما ز سر تا پای شمع افسرده شد
شب از آن زنده ست کاندر تنش آب از آتش است.
ابن یمین.
چو شمع هرکه به افشای راز شد مشغول
بسش زمانه چو مقراض در زبان گیرد.
حافظ.
شمعی و نور از تو رسد جمع را
پشتی و رویی نبود شمع را.جامی.
خوشهء شمع است بار کشتهء امید ما
آب و رنگی دارد اما خوشهء بیدانه است.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
ظلمت برون نرفت دمی از دیار ما
زخمی ز تیغ شمع فتد شام تار ما.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
عشق تا نیست خرد تیغ زبانی دارد
صبح چون شد علم شمع نگونسار شود.
صائب (از آنندراج).
خودستایی نیست کار شمع ورنه دست شمع
بهر دامن گیری پروانهء ما شد بلند.
صائب (از آنندراج).
در دیار عشق کس را دل نمی سوزد به کس
از تب گرم است اینجا شمع بالین خسته را.
صائب (از آنندراج).
شود از پرده پوشی درد و داغ عشق رسواتر
ز شمع زیر دامن از گریبان دود می خیزد.
صائب (از آنندراج).
آسمان صائب عبث خم در خم من کرده است
من همان شمعم که پنهان زیر سرپوشم کنند.
صائب (از آنندراج).
از شاخسار شمع شرروار می پرد
پروانه ای که گرد تو یک بار می پرد.
صائب (از آنندراج).
شمع را بهره چیست از صرصر
بجز این کز سرش برد افسر.کاشف شیرازی.
ثبت است بر سفینهء پروانه راز من
یک مصرع است شمع ز سوز و گداز من.
ملا مفید بلخی (از آنندراج).
ز لب مکیدن شمع این دقیقه روشن شد
که حسن تشنه لبی لعل آبدار خود است.
بیدل (از آنندراج).
بهوش باش که چندین هزار شمع اینجا
مکیده اند لب خامشی و مدهوشند.
بیدل (از آنندراج).
ز گرمی کلک شمع راست رشته
برات شعله را بر یخ نوشته.
حکیم زلالی (از آنندراج).
پر پروانه در دشت طرب ریگ روان گردد
عروس شمع گر در هودج فانوس بنشیند.
میرزا معز فطرت (از آنندراج).
ای شوق رخت سوخته مغز قلم شمع
نزدیک به مردن ز غمت دمبدم شمع.
سلیم (از آنندراج).
گر چراغ حسن او روشن شود در انجمن
در دهان انگشت شمع از شرم می گیرد لبن.
ملا طاهر غنی (از آنندراج).
-امثال: پای شمع تاریک است. (یادداشت مؤلف).
حال دل شمع ز پروانه پرس.
خواجوی کرمانی.
شمع از سوزش پروانه چه پروا دارد. کمالی.
شمع در پیش شمس نفروزد. سنایی.
شمع در هنگام مردن خانه روشن می کند.
؟ (از امثال و حکم دهخدا).
شمع را از دو طرف نسوزانند. (از امثال و حکم دهخدا).
شمع را پشت در گذاشت. (از امثال و حکم دهخدا).
شمع را پشت و رو نمی باشد. (از امثال و حکم دهخدا).
شمع را که سر گیرند روشن تر شود. (از امثال و حکم دهخدا).
هر جا باد باشد شمع را پنهان برند. کاتبی.
- رخشنده شمع؛ شمع رخشنده. شمع فروزان. شمع رخشان. رجوع به رخشنده و شمع رخشان شود.
- زبانهء شمع؛ فتیلهء درون شمع که سوزد :
فقر فخری را فنا پیرایه شد
چون زبانه ی شمع او بی سایه شد.مولوی.
- شمع آسمان؛ کنایه از آفتاب است. (دیوان حافظ چ محمد قزوینی ص قکح) :
چه پرتو است که نور چراغ صبح دهد
چه شعله ست که در شمع آسمان گیرد.
حافظ.
- شمع آسیا؛ شمع ضعیف و کورسویی که در آسیابها فروزند :
هزار بار فزون شمع آسیا کرده ست
غبار خاطر من آفتاب تابان را.
صائب تبریزی (از آنندراج).
- شمع آفتاب؛ پرتو و نور آفتاب. روشنایی آفتاب :
ز روی دوست دل دشمنان چه دریابد
چراغ مرده کجا شمع آفتاب کجا.حافظ.
- شمع الهی؛ قرآن مجید. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- || شریعت مطهر اسلام. (ناظم الاطباء).
- || آفتاب. (ناظم الاطباء) (از کشاف اصطلاحات الفنون) (آنندراج).
- || ماه. (ناظم الاطباء) (از کشاف اصطلاحات الفنون). مهتاب. (آنندراج).
- شمع انگوری؛ شراب. (آنندراج) :
شمع کافوری به عالم شهرتی دارد ولی
گر ز من کس راست پرسد شمع انگوری به است.
مسیح کاشی (از آنندراج).
- شمع اَیْمَن؛ آنچه موسی علیه السلام در وادی ایمن بر درختی تجلی نور حق تعالی دیده بودند. (غیاث) (آنندراج).
- شمع برپای کردن؛ قرار دادن شمع در لگن برای روشن کردن. شمع افروختن :
چو می خورده شد خواب را جای کرد
به بالین او شمع برپای کرد.فردوسی.
- شمع بر سر زدن؛ از عالم (از قبیل) گل بر سر زدن. (آنندراج) :
از فرنگی نرگسی تیر نگاهی خورده ایم
شمع سبزی بر سر(2) لوح مزار ما زنند.
میرزا جلال اسیر (از آنندراج).
- شمع پیهی؛ شمع که از پیه سازند. (یادداشت مؤلف).
- شمع جمع و شمع اصحاب؛ شمع که در میان جمع و محفل بسوزد.
- || آنکه رونق بخش محفل انس است. (فرهنگ فارسی معین). که چون شمع در جمع بدرخشد. که شمع وار جمع دوستان را روشن سازد :
آنان که محیط فضل و آداب شدند
در جمع کمال شمع اصحاب شدند.خیام.
سخن به اوج ثریا رسد اگر برسد
به سمع صاحب دیوان و شمع جمع کبار.
سعدی.
- || معشوق. (یادداشت مؤلف) :
چشم بدت دور ای بدیع شمایل
یار من و شمع جمع و میر قبایل.سعدی.
به خنده گفت که من شمع جمعم(3) ای سعدی
مرا از آنچه که پروانه خویشتن بکشد.
سعدی.
- شمع چگل؛ معشوق. شمع جمع. (یادداشت مؤلف). زیباروی اهل شهر چگل :
عاشق برت ای شمع چگل بازآمد
مسکین چه کند ز دست دل بازآمد.
بدایع الازمان.
سوختم در چاه صبر از بهر آن شمع چگل
شاه ترکان فارغ است از حال ما، کو رستمی.
حافظ.
- شمع حق؛ شمع خدا :
شمع حق را پف کنی تو ای عجوز
هم تو سوزی هم سرت ای گنده پوز.مولوی.
- || عارف ربانی. مرشد کامل. (یادداشت مؤلف).
- || کنایه از خورشید. (یادداشت مؤلف).
- شمع خاموش؛ شمع کشته. شمع مرده. مثل آتش خاموش که شعله نداشته باشد. (از آنندراج). رجوع به مترادفات کلمه در ذیل همین ماده شود.
- شمع خدا؛ شمع الهی. شمع افروخته به فرمان خدای :
هرکه بر شمع خدا آرد پفو
شمع کی میرد بسوزد پوز او.مولوی.
- || کنایه از خورشید. (یادداشت مؤلف).
- || مرشد کامل. عارف ربانی. (یادداشت مؤلف).
- شمع دامن کشته؛ شمع خاموش. شمع کشته. (آنندراج) :
صحبت افسرده را نادیدن از دیدن به است
شکوه از دامن نباشد شمع دامن کشته را.
صائب (از آنندراج).
رجوع به مترادفات کلمه شود.
- شمع درخشان؛ شمع رخشان. شمع فروزان :
ستون سپاهی به هنگام رزم
چو شمع درخشان گه بار و بزم.فردوسی.
رجوع به ترکیب های شمع رخشان شود.
- شمع راه؛ شمعی که برای روشن ساختن راه روندگان برافروزند :
وگر مهره باشد مرا شمع راه
به تاریکی اندرشوم با سپاه.فردوسی.
- شمع رخشان؛ شمع فروزان و درخشان. شمع افروخته.
- || کنایه از چشم :
نهادند پس داغ بر چشم شاه
شد آن شمع رخشان هم آنگه سیاه.
فردوسی.
- شمع زرکاری لگن؛ کنایه از خورشید است. شمع زرین لگن :
باد رایت در مقامی کز چراغ مجلست
هر صباحی برفروزد شمع زرکاری لگن.
خواجه سلمان (از آنندراج).
رجوع به ترکیب شمع زرین لگن شود.
- شمع زرین لگن؛ آفتاب. (ناظم الاطباء). کنایه از خورشید است. (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از برهان). رجوع به ترکیب شمع زرکاری لگن شود.
- شمع ساختن؛ آماده کردن شمع :
چو سازندگان شمع و می ساختند
ز بیگانه ایوان بپرداختند.فردوسی.
- || درست کردن شمع :
زآنکه امروز آب و آتش عاجز از اعجاز اوست
گر بخواهد ز آب سازد شمع و ز آتش آسیا.
خاقانی.
- شمع سپهر (گردان سپهر)؛ کنایه از خورشید :
همی بود تا شمع گردان سپهر
دگرگونه تر شد به آیین و چهر.فردوسی.
- شمع سحر؛ کنایه از عمود صبح. (ناظم الاطباء) (برهان).
- || صبح کاذب. (ناظم الاطباء). کنایه از صبح کاذب است. (انجمن آرا) (آنندراج) (برهان).
- || آفتاب. (ناظم الاطباء). کنایه از آفتاب است. (آنندراج) (از برهان) :
شمع سحر ز خیرگی لاف ز عارض تو زد
خصم زبان دراز شد خنجر آبدار کو.حافظ.
-شمع سربریده؛ شمعی که موم اطراف سر فتیلهء آن را ببرند و فتیله را برای سوختن از موم بیرون کنند :
در دستت اوفتادم چون مرغ پربریده
در پیشت ایستادم چون شمع سربریده.
خاقانی.
- شمع شب افروز؛ چراغ روشن. (ناظم الاطباء).
- || زیباروی. آنکه چهرهء روشن و تابان دارد :
یارب این شمع شب افروز ز کاشانهء کیست
جان ما سوخت بگویید که جانانهء کیست؟
حافظ.
- شمع شب افروز چرخ؛ کنایه از ماه است. (یادداشت مؤلف).
- شمع صباح؛ آفتاب. (ناظم الاطباء). کنایه از خورشید عالم آراست. (آنندراج) (برهان).
- شمع صبحی؛ آفتاب. (ناظم الاطباء). بمعنی شمع صباح است که کنایه از آفتاب باشد. (برهان) (از آنندراج).
- شمع ضیاء؛ کنایه از خورشید است. (از انجمن آرا).
- شمع عالمتاب؛ شمع صباح. شمع صبحی. کنایه از خورشید. (از برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا). رجوع به مترادفات شود.
- شمع عنبر؛ شمعی که برای خوشبویی بدان عنبر درمی آمیختند :
هر آنگه که رفتی همی سوی باغ
نبردی جز از شمع عنبر چراغ.فردوسی.
- شمع غیبی؛ شمع که از عالم غیب باشد :
شمع غیبی به پیش کور مسوز
تیغ عقلی به دست مست مده.خاقانی.
- شمع فلک؛ آفتاب. (ناظم الاطباء) (از مهذب الاسماء). کنایه از آفتاب است. (آنندراج) (انجمن آرا) :
اگرنه شمع فلک نور یافتی ز کفت
چو جان گبر شدی تیره بر مسیح وثاق.
خاقانی.
رجوع به ترکیب شمع آسمان شود.
- || ماه. (از مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). کنایه از ماه باشد. (برهان) (آنندراج).
- || ستاره ها. (ناظم الاطباء) (از مهذب الاسماء). کنایه از جمیع کواکب. (آنندراج) (برهان).
- شمع قدی؛ شمع بلند به قامت آدمی که به منبرها نذر می کردند و به شب عاشورا بر منبر می افروختند. (یادداشت مؤلف).
- شمع کافوری؛ شمعی که برای زیبایی و عطر کافور بدان درمی آمیختند و مخصوص بزرگان بود :
ابلهی کو روز روشن شمع کافوری نهد
زود باشد کش به شب روغن نماند در چراغ.
سعدی (گلستان).
شمع کافوری به عالم شهرتی دارد ولی
گر ز من کس راست پرسد شمع انگوری به است.
مسیح کاشی (از آنندراج).
-امثال: بجای شمع کافوری چراغ نفت می سوزد. (از امثال و حکم دهخدا).
- شمع کشتن؛ خاموش کردن آن. نشاندن آن. (یادداشت مؤلف) :
شمع را باید ازین خانه برون بردن و کشتن
تا که همسایه نداند که تو در خانهء مایی.
سعدی.
به صحن کعبه مرا کشت عشق در عهدی
که بی گنه نتوان شمع در شبستان کشت.
طالب آملی (از آنندراج).
گمان مبر که تو چون بگذری جهان بگذشت
هزار شمع بکشتند و انجمن باقی است.
محمد عرفی (از آنندراج).
- شمع کشته؛ شمع خاموش. (آنندراج). شمعی که آنرا خاموش ساخته باشند :
تعجب نیست گر پروانه در بیرون در سوزد
که شمع کشته روشن در شبستان تو می گردد.
صائب (از آنندراج).
رجوع به ترکیب شمع خاموش شود.
- شمع کیان؛ شمع پادشاهان. شمع سلسلهء کیان. آنکه در جمع پادشاهان چون شمع می درخشد :
از لفظ من گاه بیان در مدحت ای شمع کیان
گنجی است از سمع الکیان در سمع دانا ریخته.
خاقانی.
- شمع گچی؛ نوعی شمع کم بها است که از پیه سازند.
- شمع گردون؛ کنایه از خورشید است :
شمع گردون ضعیف و اندک نور
بر مثال چراغ دزدان است.کمال اسماعیل.
رجوع به ترکیب شمع فلک شود.
- شمع گشتن؛ به صفت شمع در آمدن. چون شمع سوزان و فروزان و رخشان بودن :
اول چراغ بودی آهسته شمع گشتی
آسان فراگرفتم در خرمن اوفتادی.سعدی.
- شمع گیتی فروز (افروز)؛ کنایه از خورشید است. (یادداشت مؤلف) :
چو پیراهن شب بدرید روز
پدید آمد آن شمع گیتی فروز.فردوسی.
- || کنایه از چشم است. (یادداشت مؤلف) :
حکایت به شهر اندرافتاد و جوش
که بی دیده ای دیده برکرد دوش...
که برکردت این شمع گیتی فروز
بگفت ای ستمکار آشفته روز.(بوستان).
- شمع ماتم؛ شمعی که در عزا افروزند. (آنندراج).
- شمع محراب؛ آن شمع که در محراب برافروزند :
از فروغ معرفت پاک از تو وحدت خانه ام
زردی رخسارهء من شمع محراب من است.
صائب (از آنندراج).
- شمع محفل (انجمن یا بزم)؛ شمعی که در محفل برمی افروزند. شمعی که بزم دوستی و صفا را روشن سازد.
- || کنایه از کسی که صفابخش و روشنگر بزم و محفل است. معشوق. (یادداشت مؤلف) :
بودیم شمع محفل روشندلان رهی
رفتیم و داغ خویش به دلها گذاشتیم.
رهی معیری.
رجوع به ترکیب شمع جمع شود.
- شمع مرده؛ شمع خاموش. (از آنندراج) :
به نور عشق دل را زنده کن مپسند از غفلت
که شمع مرده در بالین خواب زندگی باشد.
صائب (از آنندراج).
ای مرغ سحر چو این شب تار
بگذاشت ز سر سیاهکاری
وز نفخهء روح بخش اسحار
رفت از سر خفتگان خماری...
یاد آر ز شمع مرده یاد آر.علی اکبر دهخدا.
رجوع به ترکیب شمع خاموش شود.
- شمع مزار؛ شمعی که بر سر قبر کسی افروزند :
سالها بیهوده چون شمع مزار بیکسان
سوختیم و پرتو ما محفلی روشن نکرد.
عبدالرزاق فیاض (از آنندراج).
چنان کز شعلهء حسن تو عشق افروخت جانم را
همان شمع مزار خویش سازد استخوانم را.
ملا قاسم مشهدی (از آنندراج).
-شمع مزعفر؛ آفتاب. (ناظم الاطباء). کنایه از آفتاب است. (انجمن آرا) (از آنندراج) (از برهان).
- شمع نیم سوز؛ شمعی که نیمی از آن سوخته باشد :
اشک چون شمع نیم سوز فشاند
خفته تا وقت نیم روز بماند.نظامی.
- شمع نیم مرده؛ شمع کورسو. شمع کم نور اندک سوز. (یادداشت مؤلف).
- شمع هدی؛ پیغامبر اسلام (ص). (فرهنگ فارسی معین).
- شمع هفت چرخ؛ کنایه از آفتاب است. (یادداشت مؤلف) (از ناظم الاطباء).
- شمع هفتگانه یا هفتگانه شمع؛ هفت کوکب. رجوع به ترکیب های هفت شمع و هفتگانه شمع شود.
- شمع یهودی وش؛ شراب لعلی. می سرخ. (ناظم الاطباء). کنایه از شراب است. (از مهذب الاسماء) (انجمن آرا) (از برهان) (از آنندراج).
- کشتن شمع؛ خاموش ساختن آن :
کشتن شمع چه حاجت بود از بیم رقیبان
جلوهء روی تو گوید که تو در خانهء مایی.
سعدی.
- کشته شدن شمع؛ خاموش گردیدن آن :
کشته شدت شمع دین به باد جهالت
گمره از آن مانده ای و خیره چو شمعون.
ناصرخسرو.
- گل شدن شمع؛ خاموش گشتن آن. مردن آن. (از آنندراج) :
بال رنگم واضحا بر شعلهء دل دامن است
از پر پروانه شمع آرزو گل می شود.
ارادت خان واضح (از آنندراج).
-گل کردن شمع؛ خاموش کردن و کشتن و نشاندن آن. (از آنندراج).
- مردن شمع؛ خاموش شدن آن. گل شدن آن. (از آنندراج) :
شب از روز رخشنده چون گوی برد
چراغی بیفروخت شمعی بمرد.نظامی.
هرکه بر شمع خدا آرد پفو
شمع کی میرد بسوزد پوز او.مولوی.
رجوع به ترکیب های شمع کشتن، شمع مرده و گل شدن شمع شود.
- نشستن شمع؛ نشانده شدن آن. لازم نشاندن. (از آنندراج). قرار گرفتن آن. رجوع به مادهء شمع نشاندن شود.
- || خاموش شدن آن. مردن آن. (از آنندراج).
- هفت شمع؛ شمع هفتگانه. کنایه از هفت کوکب :
وز پی افروزش بزم جلالش دان و بس
نورها کاین هفت شمع بی دخان افشانده اند.
خاقانی.
- هفتگانه شمع؛ هفت کوکب. هفت شمع :
این هفتگانه شمع بر این منظر ای پسر
از کردگار ما بسوی ما پیمبرند.ناصرخسرو.
رجوع به ترکیب هفت شمع شود.
|| قندیل. چراغ. || هر چیز که برای روشنایی می سوزانند. (ناظم الاطباء). || کنایه از ستارگان است :
تا چند بنگرند و بگردند گرد ما
این شهره شمعها که بر این سبزمنظرند.
ناصرخسرو.
|| در اتومبیل آلتی است برای انتقال جرقه های متناوب برق داخل سیلندرها که در انتهای سیلندر و روی سرسیلندر در موتور اتومبیل نصب می شود و برق موتور که با حرکت متناوب دلکو به سر شمعها می رسد؛ طوری تنظیم شده که به هنگام فشردگی بخار بنزین در انتهای سیلندر جرقه ای از انتهای شمع ساطع شده، باعث انفجار بنزین و حرکت موتور می گردد. (فرهنگ فارسی معین). || در تداول عامه، ستونهای چوبین که در بنا بکار برند. تیر که به زیر سقف یا دیواری شکست خورده زنند تا نیفتد و یک سر آن بر دیوار استوار شده و سر دیگر بر زمین محکم است. پادیر. دیرک. پازیر. فانه. (یادداشت مؤلف). || در تداول گناباد خراسان، مواد پیرامون تخم خربزه. (یادداشت پروین گنابادی). || (اصطلاح تصوف) عبارت است از نور الهی. || (اصطلاح عرفان) اشارت از پرتو نور الهی است که می سوزاند دل سالک را و به اطوار می نماید و نیز اشارت از نور عرفان است که در دل عارف صاحب شهود افروخته می گردد و آن دل را منور کند. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- شمع خزائن ملکوت؛ کنایه از نور معرفت و تابش حقایق عرفانی :
دل تابخانه ای است که هر ساعتی در او
شمع خزائن ملکوت افکند ضیا.خاقانی.
(1) - Bougie, Chandelle. (2) - این سر بمعنی بالای یا روی است نه سر آدمی و گویا ترکیب چنین است:
«بر سر لوح مزار ما شمع سبزی زنند»
و شمع زدن بمعنی شمع گذاشتن باشد نه شمع بر سر زدن.
(3) - بمعنی لغوی نیز ایهام دارد.

شمع آجین.

[شَ] (حامص مرکب)فروبردن و افروختن شمعهایی در تن کسی. (یادداشت مؤلف).
- شمع آجین کردن کسی یا مقصری را؛شمع ها در تن او فروبرده افروختن. جای جای سوراخ کردن تن گناهکار و شمع ها فروبردن و افروختن در همان حال. (یادداشت مؤلف).

شمعا کیانا.

[شَ] (اِ مرکب) به لغت سریانی سمع الکیان. (مفاتیح). فن طبیعی (سماع طبیعی) از آن جهت که اول چیزی است که از وجود آموخته شود و به گوش رسد. (یادداشت مؤلف). رجوع به سمع الکیان شود.

شمعان.

[شَ] (اِخ) مؤمنی بود از آل فرعون. (منتهی الارب). از خدام فرعون که موسی را اخبار نمود به قصد قصاص فرعون. (از حبیب السیر چ سنگی ج1 ص31). یک تن از سه تن آل فرعون که پنهانی به موسی ایمان آوردند. (یادداشت مؤلف).

شمع افروختن.

[شَ اَ تَ] (مص مرکب)شمع برافروختن. شمع روشن کردن. شمع سوختن. (یادداشت مؤلف) : بسیار شمع و مشعل افروختند تا عروس را ببرند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص249).
- افروختن از شمع چیزی را؛ با شمع چیزی را روشن کردن :
آموختن توان ز یکی خویش صد ادب
افروختن توان ز یکی شمع صد چراغ.
قطران.
- افروختن شمع چیزی را؛ روشن کردن آن :
شمع بختش جهان چنان افروخت
که فلک دودی از زبانهء اوست.خاقانی.
|| افروخته شدن شمع. روشن شدن شمع :
شمع اقبال شه چنان افروخت
که فلک بر زبانه می نرسد.خاقانی.
شمع باشد هنر که چون افروخت
زآن یکی صد چراغ بتوان سوخت.
امیرخسرو.

شمع بالا.

[شَ] (ص مرکب) برافراخته شده مانند شمع. (ناظم الاطباء). با قامتی چون شمع آخته. || از اسمای محبوب است. (آنندراج) :
ز سوز سینهء من شمع بالایی خبر دارد
که از بال و پر پروانه دستی بر کمر دارد.
ملا قاسم مشهدی (از آنندراج).
رجوع به شمع قد شود.

شمع برافروختن.

[شَ بَ اَ تَ] (مص مرکب) شمع برفروختن. شمع روشن کردن. سوزاندن شمع روشنایی را. (یادداشت مؤلف) :
هر آن شمعی که ایزد برفروزد
هر آن کس پف کند سبلت بسوزد.
ابوشکور بلخی.
زرد گلان شمع برافروختند
سرخ گلان یاقوت اندوختند.منوچهری.
آواز داد به خدمتکاران تا شمع برافروختند و به گرمابه رفتم. (تاریخ بیهقی).
لاله در بزم چمن شمع معنبر برفروخت
بهر شمعش نرگس از زر شمعدان می آورد.
خواجه سلمان (از آنندراج).
رجوع به شمع فروختن شود. || روشن شدن. زرد شدن. روشنایی زردگونه یافتن.

شمع برکردن.

[شَ بَ کَ دَ] (مص مرکب) شمع افروختن. شمع بفروختن. شمع برافروختن. روشن ساختن شمع. (یادداشت مؤلف) :
برکنم شمع و وفا را به خراسان طلبم
کآن کلید در رضوان به خراسان یابم.
خاقانی.
ز آتشی کافتاد از حراق شب
شمع در صحرای جان برکرد صبح.خاقانی.
تا درین ایوان مینا هر شبی برمی کنند
شمع ناهید و چراغ ماه و قندیل پرن.
خواجه سلمان (از آنندراج).
رجوع به مترادفات کلمه شود.

شمع پرتو.

[شَ پَ تَ / تو] (ص مرکب) که پرتوی چون شمع داشته باشد. که چون شمع بتابد و بدرخشد. (یادداشت مؤلف) :
صبح است شراب شمع پرتو در ده
زو هر جو جوهری است جوجو در ده.
خاقانی.

شمع پیکر.

[شَ پَ / پِ کَ] (ص مرکب)که پیکری چون شمع دارد :
دزدان شبرو در طلب از شمع ترسند ای عجب
تو شمع پیکر نیمشب دل دزد ازین سان تا کجا.
خاقانی.

شمع جاران.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان خیررود کنار بخش مرکزی شهرستان نوشهر. آب آن از رودخانه. محصول عمده آنجا برنج و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شمع جهان.

[شَ عِ جَ] (اِخ) نام برادر محمدخان، خان کاشغر. در اوایل قرن نهم هجری می زیست. (یادداشت مؤلف).

شمعچه.

[شَ چَ / چِ] (اِ مصغر) شمع خرد استصباح را. (یادداشت مؤلف). || تیر کوچک که زیر دیوار یا سقف شکسته نهند نیوفتادن آنرا. (یادداشت مؤلف). رجوع به شمع شود. || کبریت که به جای چوب مادهء شمعی دارد. شمع سخت خرد که بر سر آن گوگرد باشد و چون کبریت بکار برند. (یادداشت مؤلف).

شمعدان.

[شَ] (اِ مرکب)(1) معرب آن نیز شمعدان است و به صورت شمعدانات و شماعدین جمع بندند. ظرفی که در آن شمع قرار گیرد. (فرهنگ فارسی معین) (از اقرب الموارد). ظرفی که در آن شمع چراغ را می گذارند. قندیل. کبه دان. (ناظم الاطباء). آنچه در آن شمع نهند سوختن و روشنی دادن را، مانند پیه سوز که پیه در آن نهند همین مقصود را. (یادداشت مؤلف). از قبیل چراغدان. (آنندراج). استوانهء کوتاه دیواره به قطر شمعی که بر پایه ای نصب باشد و بن شمع در آن استوانه نهند و چون گیرد شمع را در استوانهء بلورین قرار دهند و آن را لاله گویند :
اشک نیاز ریخته چشم تو شمع وار
وز سوز روضهء نبوی شمعدان شده.خاقانی.
لاله در بزم چمن شمع معنبر برفروخت
بهر شمعش نرگس از زر شمعدان می آورد.
خواجه سلمان (از آنندراج).
امید هست که روشن بود بر او شب کور
که شمعدان مکارم ز پیش بفرستاد.سعدی.
|| لگن. (یادداشت مؤلف) (تفلیسی) (زمخشری). لقن. (یادداشت مؤلف).
(1) - Chandelier.

شمعدانی.

[شَ] (اِ مرکب) (اصطلاح گیاه شناسی)(1) نام گلی است زینتی. سنجاقک. (یادداشت مؤلف). گیاهی است از ردهء دولپه ای های جداگلبرگ که تیرهء خاصی به نام شمعدانی ها را بوجود می آورد. گلهایش منظم و دارای پنج کاسبرگ است که گاهی تا وسط به هم چسبیده اند. جام شمعدانی رنگین و تعداد پرچمها 5 و در بساک آنها دو کیسهء گرده موجود است. گلهایش به رنگهای قرمز، صورتی، سفید و ارغوانی دیده میشود. این گیاه دارای گونه های متعدد است و به عنوان گیاه زینتی در اکثر باغچه ها و باغها کشت می شود. برای ازدیادش معمولاً از قلمه استفاده می کنند: گل شمعدانی. شمعدانی باغی. شمعدانی گلدانی. الغرنوقی. اَلعثر. (فرهنگ فارسی معین).
- شمعدانی پیچ(2)؛ گونه ای شمعدانی که ساقه اش به تکیه گاهها می پیچد. (فرهنگ فارسی معین).
- شمعدانی ترمه ای؛ نوعی شمعدانی.
- شمعدانی خونی؛ نوعی شمعدانی.
- شمعدانی دهن (دهان) اژدر؛(3) گونه ای شمعدانی که دارای گلهای خوشه ای است و در تابستان گل میدهد و پایا است. تعداد گلهایش بر روی هر پایه 2 یا 3 عدد است. (فرهنگ فارسی معین).
- شمعدانی عطری(4)؛ گونه ای شمعدانی که دارای برگهای بسیار معطر است و این بوی مطبوع عطر مخصوصاً با لمس برگها بیشتر استشمام می شود. گیاه مزبور هم مانند شمعدانی جزو گیاهان زینتی است و در گلدانها کشت می شود. گل عطری. عتر. مسیکه. غرنوقی. جرانیون. غرانیون. (فرهنگ فارسی معین).
- شمعدانی گردبرگ(5)؛ گونه ای شمعدانی که برگهایش از گونه های دیگر بریدگیهای کمتری دارد و تقریباً گرد است. گلهای این گونه قرمز، درشت و اندام های گیاه کرک دار است. غارانیون. (فرهنگ فارسی معین).
- شمعدانی گل درشت(6)؛ گونه ای شمعدانی که دارای گلهای درشت است و به همین جهت از انواع دیگر مرغوبتر است. شمعدانی درشت گلدانی. (فرهنگ فارسی معین).
- شمعدانی هرزه؛ گونه ای شمعدانی.
.(لاتینی)
(1) - Pelargonium .(لاتینی)
(2) - Geranium- lierre .(لاتینی)
(3) - Pelargonium roseum .(لاتینی)
(4) - Geranium moschatum .(لاتینی)
(5) - Geranium rotundifolium
(6) - Geranium grandiflorum.

شمع دزد.

[شَ دُ] (ص مرکب) سارق شمع. که شمع دزد. || تعبیری طنزآمیز از خادم مزار امام یا امامزاده ای. (یادداشت مؤلف).

شمع رخ.

[شَ رُ] (ص مرکب) شمع رو. آنکه روی وی مانند شمع تابان و درخشان باشد. (ناظم الاطباء).

شمع رو.

[شَ] (ص مرکب) شمع رخ. (ناظم الاطباء) رجوع به شمع رخ شود.

شمع ریختن.

[شَ تَ] (مص مرکب)ساختن شمع. (از آنندراج) :
چشم مخمور ترا تا دیده نرگس از قلم
شمع می ریزد که بر بالین بیمار آورد.
محسن تأثیر (از آنندراج).
رجوع به شمع ریز شود.

شمع ریز.

[شَ] (نف مرکب) آنکه شمع ها را بسازد و شمع ریختن مصدر این است. (آنندراج). آنکه شمع افروختنی ریزد. شماع. (یادداشت مؤلف). رجوع به شمع ریختن شود.

شمع ریزی.

[شَ] (حامص مرکب) کار شمع ریز. شغل شمع ریز. شماعی. (یادداشت مؤلف). || (اِ مرکب) محل ریختن شمع. رجوع به شمع ریز شود.

شمع زدن.

[شَ زَ دَ] (مص مرکب)گذاشتن شمع بر جایی [ و ] بعد روشن کردن. (آنندراج) :
خون شدم بر بیکسی های شهیدان مژه
بر مزارش خواستم شمعی زنم خنجر زدم.
حکیم بیگ خان حاکم (از آنندراج).
|| دعامه. ستونی زیر دیوار یا سقفی افتان استوار کردن تا خراب نشود. (یادداشت مؤلف). رجوع به شمعچه و شمع شود. || ساقه بالا بردن گیاه برای گل و تخم مانند کاهو، اسفناج، ترب و امثال آن. (یادداشت مؤلف).

شمع ساز.

[شَ] (نف مرکب) شماع. کسی که شمع می سازد و می فروشد. (ناظم الاطباء). مرادف شمع ریز. (آنندراج) :
چراغی که می سازی از جام مل
نمی آید از شمع سازان گل.
ملا طغرا (از آنندراج).
رجوع به شمع ریز شود.

شمع سان.

[شَ] (ص مرکب، ق مرکب)مانند شمع. چون شمع :
شاهدان را همه چون موم توان کردن نرم
شمع سان با تو اگر سیم و زری مستوفاست.
اثیر اومانی.
رجوع به ماده های شمع صفت و شمع وش شود.

شمعستان.

[شَ عِ] (اِ مرکب) جایی که در آن شمعهای افروخته بسیار باشد. (ناظم الاطباء). آنجا که شمع فروزان بسیار باشد از عالم (از قبیل) شررستان. (از آنندراج).

شمع سوختن.

[شَ تَ] (مص مرکب)شمع برافروختن. شمع افروختن. شمع روشن کردن. برافروختن شمع :
به مازندران آتش افروختند
به هر جای شمعی همی سوختند.فردوسی.
اگرچه شمع کافوری خرد در خانه می سوزد
چراغ از چشم شیران بر سر ویرانه می سوزد.
صائب (از آنندراج).

شمع صفت.

[شَ صِ فَ] (ص مرکب)شمع سان. همچون شمع. مانند شمع. که چون شمع فروزان و درخشان و سوزان باشد :
در پس هر ذره ای سوخته ای بهر او
شمع صفت تا به صبح بر قدم انتظار.خاقانی.
آرزو می کندم شمع صفت پیش وجودت
که سراپای بسوزند من بی سر و پا را.
سعدی.
رجوع به مادهء شمع سان شود.

شمع فروختن.

[شَ فُ تَ] (مص مرکب)کار فروش شمع. شمع فروشی. || مخفف شمع افروختن. شمع روشن کردن :
بفرمود تا شمع بفروختند
به هر سوی ایوان همی سوختندفردوسی.
به طیبت کردن ار شمعی فروزی
از آن طیبت چو شمعی هم بسوزی.عطار.
رجوع به شمع برافروختن شود.

شمع قد.

[شَ قَ] (ص مرکب) راست بالا مانند شمع. (ناظم الاطباء). شمع بالا. از اسمای محبوب است. (آنندراج) :
شهید جلوهء آن شمع قد گل پوشم
دماغ بلبل و پروانه بر مزارم سوخت.
سراج المحققین (از آنندراج).
رجوع به شمع بالا شود.

شمعک.

[شَ عَ] (اِ مصغر) شمع کوچک. (فرهنگ فارسی معین). شمعچه. || ستونی کوچک که برای محافظت بنا یا دیوار مشکوکی که بیم خرابی آن رود. (فرهنگ فارسی معین). شمعچه. رجوع به شمع و شمعچه شود.

شمع کردن.

[شَ کَ دَ] (مص مرکب)شمع ساختن. شمع ریختن. شمع درست کردن : نه از لعاب مگس انگبین که چرب است شمعی می کنند، اگر از لعاب محمد مصطفی چراغی کنند چه عجب. (راحة الصدور راوندی ص15).
- خود را شمع مجلس کردن؛ چون شمع سوختن و برفروختن و روشنایی بخشیدن به مجلس. شمع جمع بودن :
چو خود را به هر مجلسی شمع کرد
تو دیگر چو پروانه گردش مگرد.(بوستان).

شمعل.

[شَ عَ] (ع ص) شمعلة. ماده شتر بانشاط و شادمان. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شتر مادهء بانشاط. (منتهی الارب) (آنندراج). || شتر زودرو. ج، شماعل. (مهذب الاسماء).

شمعلة.

[شَ عَ لَ] (ع ص) شمعل. (ناظم الاطباء). شتر مادهء بانشاط. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شمعل شود.

شمعلة.

[شَ عَ لَ] (ع مص) متفرق شدن قوم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پراکنده گشتن. (ناظم الاطباء).

شمعلة.

[شَ عَ لَ] (اِخ) ابن الاخضربن هبیرة الضبی. شاعر نامدار دورهء جاهلی. از حماسه سرایان عرب بود و از وی قصاید حماسی بجای مانده است. (از اعلام زرکلی). وی از شاعران عرب است. (از منتهی الارب).

شمعلة.

[شَ عَ لَ] (اِخ) ابن طیسلة بن جبار. از طایفهء بنی نویرة بن مالک، و از غطفان است. او از شاعران نامدار قرن اول هجری است و اشعاری در مدح محمد بن ولیدبن عبدالملک دارد. درگذشت شمعلة به سال 100 ه . ق. می باشد. (از اعلام زرکلی). وی از گویندگان عرب است. (منتهی الارب).

شمع نشاندن.

[شَ نِ دَ] (مص مرکب)شمع گذاشتن. شمع نهادن. (از آنندراج). قرار دادن شمع در جایی سوختن را :
چون شمع به هر جا که نشانند نشینم
با هیچ کسم گفت و شنو بر سر جا نیست.
کلیم (از آنندراج).
|| شمع کشتن. گل کردن شمع. خاموش کردن آن. (آنندراج). فرونشاندن شمع. خاموش ساختن آن.

شمع نهادن.

[شَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)گذاشتن شمع و روشن ساختن آن. نصب شمع و افروختن آن :
نهادند شمع و برآمد به تخت
همی بود لرزان چو شاخ درخت.فردوسی.
در بابل اگر نهند شمعی
زینجا بکنم به باد سردش.خاقانی.
هر آن شمعی که در مجلس نهی با روی او ساقی
چو خود را در میان بیند روان برخیز و بنشانش.
حافظ (از آنندراج).

شمع وار.

[شَ] (ص مرکب، ق مرکب)شمع سان. شمع وش. همچون شمع فروزان و سوزان و درخشان. گدازان و اشک ریزان چو شمع :
اشک نیاز ریخته چشم تو شمع وار
وز نور روضهء نبوی شمعدان شده.خاقانی.
خواست کز کار او بپردازد
شمع وار از تنش سر اندازد.نظامی.
شمع وارت چو تاج زر باید
گریه از خنده بیشتر باید.نظامی.
خویشتن سوزیم و جان بر سر نهاده شمع وار
هر کجا در مجلسی شمعیست ما پروانه ایم.
سعدی.
پرده برانداز شبی شمع وار
تا همه سوزیم به پروانگی.سعدی.
هرکه به شب شمع وار در نظر شاهد است
باک ندارد به روز کشتن و آویختن.سعدی.
رجوع به شمع سان و شمع وش شود.

شمع وش.

[شَ وَ] (ص مرکب، ق مرکب)شمع وار. شمع سان. چون شمع سوزان و فروزان و رخشان :
شمع وش پیش رخ شاهد یار
دمبدم شعله زنان می سوزم.سعدی.
رجوع به شمع سان و شمع وار شود.

شمعون.

[شَ] (اِخ) پدر ماریهء قبطیه است مادر ابراهیم فرزند حضرت رسول (ص). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). پدر یکی از دو سُرّیهء رسول الله (ص). نام پدر زوجهء حضرت رسول (ص) مادر ابراهیم، و او را مقوقس به رسول (ص) هدیه فرستاد و او در خلافت عمر وفات کرد. (یادداشت مؤلف). پدر ماریهء قبطیه و به قول بعضی پدر ریحانه زوجهء آن حضرت. (از حبیب السیر چ سنگی ج1 ص148 و 151).

شمعون.

[شَ] (اِخ) ابن زیدبن خنافه، مکنی به ابوریحانة. صحابی انصاری است پدر ریحانه، سُرّیهء نبی (ص) و سمعون نیز روایت شده است. (از منتهی الارب) (از آنندراج).

شمعون.

[شَ] (اِخ) مرد متقی و پرهیزکاری که در اورشلیم سکونت داشت و وحی بدو رسید که نخواهد مرد تا مسیح را ببیند. (از قاموس کتاب مقدس). نام یکی از انبیای بنی اسرائیل. (یادداشت مؤلف).

شمعون.

[شَ] (اِخ) نام برادر عیسی مسیح (ع). (از قاموس کتاب مقدس).
- برادر شمعون؛ مراد حضرت مسیح (ع) است :
آب خدا آنکه مرده زنده بدو کرد
آن پسر بی پدر برادر شمعون.
ناصرخسرو.

شمعون.

[شَ] (اِخ)(1) نام یکی از حواری عیسی علیه السلام. (منتهی الارب) (از یادداشت مؤلف) (از غیاث) (المدهش ابن جوزی). شمعون بر دین عیسی بود و دعوت دین عیسی کرد. (تاریخ گزیده ص 68). نام یکی از سه اصحاب خاص و نیز یکی از دوازده تن حواریون حضرت عیسی (ع) که نخستین بار در دشت به توسط اندریاس با حضرت مسیح (ع) ملاقات کرد. و حضرت نام او را کیفاس نامید که به زبان سریانی همان پطرس است.(2) (قاموس کتاب مقدس) :
تأویل در سیه شب ترسایی
شمع و چراغ عیسی و شمعون است.
ناصرخسرو.
(1) - Simon. (2) - بدین ترتیب نام دو تن از حواریون حضرت عیسی (ع) شمعون بوده است یکی همین و دیگری شمعون قانوی.

شمعون.

[شَ] (اِخ) شمعون قانوی، شمعون القنانی(1). نام یکی از دوازده تن حواریون عیسی علیه السلام. (ابن شحنه)(2). شمعون قانوی همان شمعون غیور و یکی از جملهء دوازده حواری بود و لفظ قانوی اشاره به موطن او نیست، بلکه لفظ کلدانی و اشاره به غیوری اوست. (از قاموس کتاب مقدس). شمعون یا شمعون الصفابن توما معروف به سمعان قانوی منسوب به قاناالجلیل که کوهی است در نزدیکی دمشق، و او از حواریون و شاگردان حضرت مسیح (ع) و استاد مرقس هارونی و صاحب انجیل مرقس بود، و می گویند شمعون انجیل را تألیف کرد؛ ولی نام خود را از اول آن برداشت و به شاگردش نسبت داد و به نام او کرد و گویند شمعون بسوی مصر آمد و بعد به کشورهای آفریقا و سپس به ایران رفت و در ایران یهودا بدو پیوست و با هم به تبلیغات مسیحی پرداختند. کاهنان یهود مردم را بر ضد آن دو شورانیدند، پس شمعون را با اره دو نیم کردند و یهودا را سر بریدند. (از ملل و نحل ج2 ذیل ص35). دربارهء حضرت مسیح (ع) اختلاف فراوانی هست، گروهی می گویند: پیش از روز قیامت بر زمین فرودمی آید، چنانکه اسلام نیز بر آن عقیده است و گروهی می گویند تا روز رستاخیز نمی آید زیرا پس از اینکه او را کشتند و به دار آویختند به زمین نازل شد و شمعون صفا او را دید و حضرت با وی سخن گفت و بدو وصیتها کرد، سپس از زمین جدا شد و بسوی آسمان صعود کرد و شمعون صفا وصی او بود. شمعون برترین حواریون بود از لحاظ علم، زهد و ادب، جز اینکه فلوس کار او را خراب کرد و خود را شریک وی قرار داد و اوضاع علم او را دگرگون ساخت و آن را با سخن فلاسفه درآمیخت و خاطر او را وسوسه کرد. (از ملل و نحل ج2 صص34 - 35) :
از جهل خویشتن چو خودآگاهی
پس سوی خویش فتنه و شمعونی.
ناصرخسرو.
کشته شدت شمع دین به باد جهالت
گمره از آن مانده ای و خیره چو شمعون.
ناصرخسرو.
ای خردمند مخر خیره خرافاتش
که تو باری نه چنو خربط و شمعونی.
ناصرخسرو.
- شمعون شدن؛ گمراه شدن. مانند شمعون قانوی که به تشویق فلوس نامی مسائلی به احکام دین مخلوط کرد دستورات دین را با نظر شخص آمیختن :
هرکه به شمع خرد ندید رهت
پیش تو مدهوش گشت و شمعون شد.
ناصرخسرو.
- شمعون کردن؛ گمراه ساختن چون شمعون قانوی :
ور نخواهد ماند با تو باغ و خانه خیرخیر
خویشتن را رنجه چون داری و چون شمعون کنی.
ناصرخسرو.
رجوع به ترکیب شمعون شدن شود.
(1) - Simon le cananeen. (2) - ابن شحنه آنرا «شمعون القنانی» و صاحب قاموس مقدس «شمعون قانوی» آورده است و این غیر از شمعون (پطرس) است که او نیز یکی از دوازده حواری است.

شمعون.

[شَ] (اِخ) شمعون الصفا. نام یکی از برادران یوسف علیه السلام که به قتل یوسف مشورت کرده بود. (غیاث) (یادداشت مؤلف). رجوع به شمعون الصفا شود.

شمعون الراهب.

[شَ نُرْ را هِ] (اِخ)معروف به طیبویه. نام طبیبی است که ابن البیطار از او روایت دارد، از جمله در کلمهء دهن الکادی. (یادداشت مؤلف). رجوع به عیون الاخبار ص 109شود.

شمعون الصفا.

[شَ نُصْ صَ] (اِخ) برادر یوسف پیغمبر علیهماالسلام. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به شمعون شود. || حواری عیسی. رجوع به شمعون صفا شود.

شمعون القنانی.

[شَ نُلْ قَنْ نا / قُنْ نا](اِخ) شمعون قانوی. شمعون. رجوع به شمعون شود.

شمعون صفا.

[شَ نِ صَ] (اِخ)(1)شمعون الصفا. شمعون. پسر یونا یکی از دوازده حواری عیسی علیه السلام و ذکران او 22 اکتبر است. (یادداشت مؤلف). یکی از دوازده نفر حواریون حضرت عیسی (ع). (از حبیب السیر چ سنگی ص51 و 52 و 53 و 181 ج1). رجوع به شمعون و تتمهء صوان الحکمة ص31 شود.
(1) - Saint Simon.

شمعة.

[شَ عَ] (ع اِ) واحد شمع. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). یکی شمع. شمع. (منتهی الارب). یک پاره موم. (یادداشت مؤلف).

شمعی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به شمع. (ناظم الاطباء). || قسمی رنگ و آن سبز تیره است. (یادداشت مؤلف). رنگی است سبز مایل به سیاهی و این از اهل زبان به تحقیق پیوسته که آن را در عرف هند مونگیه گویند. (آنندراج).
- لباس شمعی (شمعی لباس)؛ جامه ای که سبز تیره باشد :
تنم ز آتش می خواست جامه درپوشد
لباس شمعی را از دکان شمع گرفت.
حکیم زلالی (از آنندراج).
عاشق کسی بود که برآید به رنگ دوست
شمعی لباس در بر پروانهء من است.
سالک یزدی (از آنندراج).
|| مروارید که رنگ او میانهء زردی و سبزی بود و شفاف نباشد. (جواهرنامه). || (حامص) شمع بودن. شمع صفتی :
من آن خاکم که مغزم دانهء توست
بدین شمعی دلم پروانهء توست.نظامی.

شمعی.

[شَ] (اِخ) تخلص شاعری است باستانی و یک بار به بیت ذیل از او در لغت نامهء اسدی استشهاد شده است:
چو باد از کوه و از دریاش راند بر هوا ماند
بکوشان پیل و کرگندن بجوشان شیر و اژدرها.
(یادداشت مؤلف).

شمعی.

[شَ] (اِخ) شاعر و ادیب ترک و او غیر شارح مثنوی است. وی را دیوانی است به ترکی و وفات او در سال 926 ه . ق. بوده است. (یادداشت مؤلف).

شمعی.

[شَ] (اِخ) شاعر ترک. متوفا به سال یکهزار هجری و او تعداد بسیاری از متون فارسی را به ترکی ترجمه و شرح کرده که از آن جمله است: 1- دیوان حافظ. 2- بوستان سعدی. 3- تحفة الاحرار جامی. 4- پندنامهء عطار به ترکی موسوم به سعادتنامه. 5- مثنوی مولوی در شش جلد. 6- منطق الطیر عطار. 7- مخزن الاسرار نظامی گنجوی. 8- گلستان سعدی. (یادداشت مؤلف).

شمعی.

[شَ] (اِخ) عبدالله بن عباس جبرئیل. از محدثان است. (منتهی الارب). عبدالله بن عباس... وراق شمعی از راویان است و از علی بن حرب روایت دارد و دارقطنی و ابن شاهین و جز آن دو از وی روایت کرده اند. مرگ او به سال 326 ه . ق. اتفاق افتاد. (از لباب الانساب).

شمعی.

[شَ مَ / شَ] (اِخ) نام چند تن از محدثان، از آن جمله است: عثمان بن محمد بن جبرئیل شمعی، محمد بن برکت شمعی و احمدبن محمود شمعی. (منتهی الارب).

شمعی پیرهن.

[شَ رَ هَ] (اِ مرکب) قسمی از شمد زردرنگ. (ناظم الاطباء).

شمعی رنگ.

[شَ رَ] (ص مرکب) هر چیز که به رنگ شعله باشد. (ناظم الاطباء). || رنگ شمعی که سبز تیره است. رجوع به شمعی شود.

شم غازان.

[شَ] (اِخ) شنب غازان. شام غازان. رجوع به شنب غازان شود.

شمغند.

[شَ غَ] (ص) زن بدبوی و گنده و متعفن. (ناظم الاطباء) (از برهان). زن بدبو و پیر و آنرا شماغند و شماغنده نیز گفته اند. (انجمن آرا) (از آنندراج). شماگند. لخناء. (یادداشت مؤلف) :
زن پیر و دراز و زشت و شمغند
کند یکدم چو کاهی کوه الوند.راجی.
رجوع به شماغند، شماغنده و شمغنده شود. || متعفن و بدبوی از آدمی و غیره. (انجمن آرا) (آنندراج). متعفن. || زشتروی. || لباس چرکین و ناپاک. || (اِ) ناپاکی. پلیدی. چرکینی. (ناظم الاطباء).

شمغندان.

[شَ غَ] (ص) زشت و بدبوی. متعفن. (ناظم الاطباء).

شمغنده.

[شَ غَ دَ / دِ] (نف) گندیده. بدبوی. متعفن. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). بمعنی شماغنده است. (فرهنگ جهانگیری). شخصی که از او بوی بد آید. (برهان). رجوع به شمغند و شماغنده شود. || مدهوش گشته از ترس و بیم. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از آنندراج). || در مجمل اللغة در مادهء لخن می نویسد: اللخن شمغنده؛ یعنی ختنه ناکرده و امرأة لخناء؛ زنی گنده فرج. در فرهنگ های فارسی، شمغنده را بمعنی دیگر مادهء لخن می آورند که گندگی باشد. (یادداشت مؤلف).

شمغندیدن.

[شَ غَ دی دَ] (مص) فاسد شدن. متعفن شدن. (ناظم الاطباء).

شمغنگ.

[شَ غَ] (ص) السهک؛ شمغنگ شدن. (تاج المصادر بیهقی). صاحب اقرب الموارد آرد: سهک الرجل سهکاً؛ کان سهکاً السهک ریح کریهة تجد ممن عرق و خبث رائحة اللحم الخنزیر و ریح السمک و صداء الحدید. این کلمه را برهان «شمغند» ضبط می کند. (یادداشت مؤلف). رجوع به شمغند شود.

شمغیدن.

[شَ دَ] (مص) دارای بوی ناخوش و ناپسند شدن. (ناظم الاطباء).

شمق.

[شَ مَ] (ع اِمص) شادمانی و فرح دیوانگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شمق.

[شَ مَ] (ع مص) شادمان شدن به نشاط دیوانگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شمق.

[شِ مِق ق] (ع ص) مرد طویل و دراز. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). دراز. (منتهی الارب).

شمقمق.

[شَ مَ مَ] (ع ص) دراز. || شادمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شمقة.

[شِ مِقْ قَ] (ع ص) مؤنث شمق. زن دراز. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شمق شود.

شمکان.

[شَ] (اِخ) شهرکی است به ناحیت پارس اندر میان کوه نهاده، سردسیر و جایی آبادان و با کشت و برز و نعمت بسیار و مردم بسیار. (حدود العالم).

شمکور.

[شَ] (اِخ) نام شهری نزدیک گنجه از اران. (ناظم الاطباء) (از برهان). شهری است به اقلیم پنجم در ارانات و به آن منسوب است صحرای شمکور و آن را شمکوره نیز گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج). قلعه ای است در نواحی اران از آن تا گنجه یک روز راه است و از آنجا است ابوالقاسم المجمع... شمکوری. (از انساب سمعانی). نام شهری به ارمینیه و آن را متوکلیه نیز نامند. (دمشقی). شهری است [ به اران ] با کشت و برز بسیار آبادان و بانعمت و از وی جامه های پشمین خیزد از هرگونه. (حدود العالم). از گنجه تا شمکور که اکنون خراب است دو فرسنگ از او تا یورت شاداق بان سه فرسنگ. (نزهة القلوب ج3 ص181). رجوع به نزهة القلوب ص218 و تاریخ سیستان ص78شود.

شمکوری.

[شَ] (اِخ) ابوالقاسم المجمع بن یحیی شمکوری از راویان بشمار است و از ابوالحسن علی بن عدنان مقری روایت کند و ابراهیم از او روایت دارد. (از لباب الانساب).

شمگیر.

[شَ] (اِخ) نام سرداری مشهور. (ناظم الاطباء). نام سرلشکری است. (آنندراج). (کذا و شاید منظور وشمگیر معروف است). (یادداشت مؤلف).

شمل.

[شَ مَ] (اِ) (اصطلاح عامیانه) باباشمل. سردمدار. باباماما. کیمسن. رجوع به فرهنگ لغات عامیانه شود.

شمل.

[شَ مَ / شَ] (ع اِ) باد شمال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). لغتی است در شَمال (شِمال) که بادی است. (منتهی الارب). || کار فراهم آمده، گویند: فرق الله شملهم؛ پریشان گرداند خدای کار فراهم شدهء ایشان را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). کارهای جمع شده. جمعیت. (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری). جمع شدن. (غیاث) (آنندراج). جمعیت. اجتماع. (یادداشت مؤلف) : پیش از انتظام شمل و استقامت حال او به دست باید آورد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص290). || کار پریشان، گویند: جمع الله شملهم؛ فراهم آورد خدای کار ایشان را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).(1) پراکندگی (از اضداد است). (برهان) (یادداشت مؤلف) (فرهنگ جهانگیری). پریشان و پراکنده شدن. (غیاث) (از آنندراج). افتراق کارهای پراکنده. (فرهنگ جهانگیری) (برهان). || گروه. جماعت. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): دخل فی شملهم؛ درآمد در جماعت و محل ازدحام آنها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گروه از مردمان. (دهار).
(1) - در این دو معنی (کار پریشان، کار فراهم آمده) در ناظم الاطباء فقط به سکون میم آمده است.

شمل.

[شَ] (ع مص) رسیدن کار به همه و فراگرفتن ایشان را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). فراگرفتن. (برهان) (غیاث) (فرهنگ جهانگیری). || به چپ رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || به چپ گرفتن کسی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || تغییر کردن باد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آرمیدن با زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). || برچیدن از خرما آنچه بر درخت بود. || در باد سرد نهادن می را تا سرد شود. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || در غلاف گرفتن پستان گوسپند را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). پستان گوسفند در غلاف نهادن. (تاج المصادر بیهقی). || شمال ساختن برای گوسفند. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شمال شود. || شمال بستن بر خوشهء خرمابن. (ناظم الاطباء). خوشهء خرما در غلاف نهادن. (از اقرب الموارد). || پوشانیدن چیزی را (ناظم الاطباء). به چادر پوشیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).(1)
(1) - در اقرب الموارد به فتح شین و میم آمده است.

شمل.

[شَ / شِ / شِ مِل ل] (ع اِ) خوشهء خرما پربار و یا کم بار. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). باقی خرما بعد از چیدن. (مهذب الاسماء).

شمل.

[شَ مَ] (ع اِ) باد شمال. (از اقرب الموارد). باران || اندک از مردم و از شتر و از و از خرما(1). ج، اَشمال: ما علی النخلة الا شمل؛ نیست بر آن خرمابن مگر کمی از خرما. و رأیت شملا من الناس، و من الابل؛ دیدم کمی از مردمان و یا از شتران و اصابنا شمل من المطر؛ ای قلیل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شانه(2). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کتف. چنین است در نسخی ولی صحیح آن کنف است، گویند: نحن فی شملکم؛ ای فی کنفکم. حفظ و حرز. (از تاج العروس). کنف. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || توشه دان شبان(3). (ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد سه معنی (اندک از خرما و از باران و از مردم) مستقل آمده است.
(2) - همانطور که صاحب تاج العروس نیز متعرض شده، به نظر می رسد که اصل کنف است و کتف محرف آن است.
(3) - ناظم الاطباء ضبط «کنف» و «کتف» هر دو را دیده و از این رو نوشته: «شانه و کتف یا توشه دان شبان» و کنف را که به تصریح و تمثیل تاج العروس اینجا بمعنی حرز و پناه است بمعنی دیگر آن (توشه دان شبان) گرفته است.

شمل.

[شَ مَ] (ع مص) باد شمال رسیدن چیزی یا کسی را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || رسیدن کار به همه افراد و فراگرفتن ایشان را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رسیدن خیر و شر (از باب سمع است). رسیدن خیر شمل باشد و رسیدن شر از باب افعال «اشمال». (منتهی الارب). || قبول کردن ماده شتر بار را و آبستن شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آبستن شدن شتر. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). || پنهان کردن شتران شتر کسی را و درآمدن آن شتر در آن گله. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شمل.

[شَ مَ] (اِ) کفش روستایی. (ناظم الاطباء). پای افزار چرمین باشد و یا پای افزاری را گویند که زیر آن از چرم خام و رویش از ریسمان باشد و آنرا چاروق گویند. (برهان). پای افزار باشد و آنرا شمم نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به شمم شود.

شمل.

[شُ مُ] (ع اِ) جِ شِمال و شَمال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شمال شود.

شملات.

[شَ مَ] (ع اِ) جِ شَملَة. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شملة شود.

شملال.

[شِ] (ع ص) ناقة شملال؛ ماده شتر سبک شتاب رو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). اشتر که بشتاب رود. (از مهذب الاسماء). شتر شتابرو. (از اقرب الموارد). || (اِمص) برابری. مساوات. || (اِ) دست چپ. (ناظم الاطباء). || خو. عادت. ج، شمالیل. (یادداشت مؤلف). رجوع به شمال شود. || چپ. ضد یمین. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شملتین.

[شَ لَ تَ] (ع اِ) به صیغهء تثنیه، دو شملة. رجوع به شملة شود. || لباس دولا. (ناظم الاطباء).

شملخ.

[شَ لَ / شَ مَ لَ] (اِ) شلغم. (از برهان) (ناظم الاطباء). شلغم. (از تحفهء حکیم مؤمن) (از فرهنگ اوبهی). تقلیب و تبدیل شلغم است. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به شلغم شود.

شملغ.

[شَ لَ] (اِ) شلغم. (از برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به شلغم شود.

شملق.

[شَ لَ] (ع ص) گنده پیر کلانسال. (منتهی الارب). زن گنده پیر کلانسال. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). گویند آن با سین (سملق) است. (از اقرب الموارد).

شملکان.

[شَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیه. آب آن از شهرچای و چشمه. محصول عمده آنجا غلات، توتون و حبوبات. صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شمللة.

[شَ لَ لَ] (ع مص) دامن برزدن و سرعت نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شتاب کردن. (از اقرب الموارد). || برچیدن از خرما آنچه بر درخت باشد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

شملول.

[شُ] (ع اِ) مقدار اندک. ج، شَمالیل. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مقدار اندک از خرما و باران و مردم و جز آن. ج، شمالیل. (از اقرب الموارد). || شانه و کتف. (ناظم الاطباء). رجوع به شِمل شود. || شاخ پریشان سر: ذهبوا شمالیل؛ ای متفرق و پریشان. (منتهی الارب).

شملة.

[شَ لَ] (ع اِ) نوعی از چادر کوتاه که بر خود پیچند. ج، شملات، شِمال. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). گلیم خرد که به خود درکشند. (یادداشت مؤلف).
- ام شملة؛ دنیا. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
- || می. شراب. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
- || خورشید. (از اقرب الموارد).

شملة.

[شِ لَ] (ع اِ) هیأت در خودپیچیدگی جامه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).
- شملة الصماء؛ نوعی از چادر بخود پیچیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شملة.

[شَ مَ لَ] (ع اِ) اندک از خرما و از باران و مانند آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

شملة.

[شِ مِلْ لَ] (ع ص) ناقة شملة؛ ماده شتر سریع و شتابرو. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شمله.

[شَ لَ / لِ] (اِ) شالی که بر دوش اندازند و یا بر سر مانند دستار پیچند. (از برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از انجمن آرا) :
اوصاف شمله بر علم زر نوشته اند
القاب بندقی به سراسر نوشته اند.نظام قاری.
شمله کاین عزتم ز دولت اوست
گردنم زیر بار منت اوست.نظام قاری.
خرم آن شمله که با ریشه خیالی دارد
خوشدل آن خرقه که با وصله وصالی دارد.
نظام قاری.
امیدوارم که عاطفت آن حضرت چون شمله شامل حال این تنگ لباس گشته بفرمایید. (نظام قاری ص148). || علاقهء دستار. تحت الحنک. شاشوله. شاغوله. (ناظم الاطباء). علاقهء دستار. (از برهان).
- شملهء دستار؛ ریشه و طره و علاقه و دنبوقه و فش پایان آن که زینت دستار است و آن تارهای آن است بی پود. (یادداشت مؤلف): غذبة؛ شملهء دستار. سمط؛ شملهء دستار بر سینه و هر دو کتف افتاده. (منتهی الارب).
|| دم. دنباله. دنبال. (یادداشت مؤلف).

شمله.

[شُ لَ / لِ] (اِ) تیر شهاب. (از برهان) (ناظم الاطباء). روشنایی در شبها در آسمان که از جانبی به جانب دیگر رود. (ناظم الاطباء). رجوع به تیر شهاب شود.

شملی.

[شَ] (اِخ) نام یکی از مترجمان و نقلهء کتب از زبانهای دیگر به عربی. (ابن الندیم). او راست نقل مقالهء لام کتاب الحروف ارسطو، از تفسیر ثامسطوس و نقل کتاب الکیسوس جالینوس به عربی. (از یادداشت مؤلف).

شملیت.

[شَ] (اِ) شملید. حلبه و شمبلیله. شلمیز. (ناظم الاطباء). اسم هندی حلبه است. (تحفهء حکیم مؤمن). رستنیی باشد که آن را به عربی حلبه گویند. شملید. (از برهان) (آنندراج). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شملید.

[شَ] (اِ) شملیت. شلمیز. حلبه و شمبلیله. (منتهی الارب). رستنی باشد که آن را به عربی حلبه گویند. (از برهان) (آنندراج). حلبه. (نصاب الصبیان). شملیز. شنبلیت. شنبلید. شمبلید. حلبة. شنبلیله. (یادداشت مؤلف). رجوع به شملیت و مترادفات دیگرشود. || گلی زرد و خوشبو. (منتهی الارب) (از برهان).

شملیز.

[شَ] (اِ) شملید. (آنندراج) (ناظم الاطباء). بمعنی شملید است که حلبه و شنبلیله باشد. (برهان). حلبه. شملید. شنبلید. شنبلیت. سملیت. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شملیل.

[شِ] (ع ص) ناقة شملیل؛ ماده شتر سبک و شتابرو. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جمل شملیل؛ شتر شتابرو. (از اقرب الموارد). رجوع به شِمِلَّة شود.

شمم.

[شَ مَ / شُ مَ] (اِ) کفش روستایی. (ناظم الاطباء). پای افزاری است که آنرا به آذربایجان بسیار دارند و آن یکتا چرم بود و رشته دراز بدو برکشند بیشتر مسافران و دهقانان دارند. (فرهنگ اوبهی). چارق. رجوع به شمل و چارق شود.

شمم.

[شَ مَ] (ع اِ) بلندی کوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بلندی نای بینی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || خوبی و راستی بالای بینی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || درازی بینی. || باریکی سر بینی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || فروهشتگی سر بینی. || نزدیکی. || دوری و از اضداد است. || (ص) دور. وقتی خانهء کسی نزدیک یا دور باشد گویند: داره شمم. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || نزدیک. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

شمم.

[شُ مَ] (اِ) فرار. گریز. هزیمت. || میل و رغبت به فرار. (ناظم الاطباء). || دوری و نفرت. (فرهنگ اوبهی). دوری و بعد. (ناظم الاطباء).

شمن.

[شَ مَ] (اِ) بت پرست را گویند. (غیاث) (از فرهنگ اوبهی) (آنندراج). صنم پرست. وثنی. عابد صنم. پرستندهء صنم و بت. (یادداشت مؤلف). این لغت از سنسکریت سرمن(1) مشتق شده و در زبان اخیر از برای روحانیان استعمال می شده است و «سرمن» کسی است که خانه و کسان را ترک گوید و در خلوت به عبادت و ریاضت گذراند. بعبارت دیگر سرمن، یعنی زاهد و تارک الدنیا. (از یشتها ج2 ص36 و 37) :
بت پرستی گرفته ایم همه
این جهان چون بت است و ما شمنیم.
رودکی.
بسته کف دست و کف پای شوغ
پشت فروخفته چو پشت شمن.کسایی.
از ایران یکی کهترم چون شمن
پیام آوریده به شاه یمن.فردوسی.
اگر تاج ایران سپارد به من
پرستش کنم چون بتان را شمن.فردوسی.
خم آورده از بار شاخ سمن
صنم شد گل و گشته بلبل شمن.فردوسی.
شمن گر ببیند چو ایشان به چین
گسسته بود بر بتان آفرین.فردوسی.
همیشه خرم و آباد باد ترکستان
که قبلهء شمنان است و جایگاه بتان.بهرامی.
بخت پرستیدن خواهد ترا
همچو وثن را بپرستد شمن.فرخی.
ز ایران را مثل نماز برد
چو شمن در بهار پیش وثن.فرخی.
این قیاس است ورنه زایر او
نه وثن باشد و نه خواجه شمن.فرخی.
چونانکه دستش را پرستد سخا
بت را پرستیدن نیارد شمن.فرخی.
مرا جز پرستیدنش کار نیست
بلی بت پرستی است کار شمن.فرخی.
اندیشهء رعیت چندانکه او کند
اندیشهء وثن نه همانا کند شمن.فرخی.
بوستان گویی همچون بت فرخار شده
مرغکان چون شمن و گلبچگان چون وثنا.
منوچهری.
تا همی گریی همی خندی و این بس نادر است
هم تو معشوقی و عاشق هم بتی و هم شمن.
منوچهری.
بت من جانور آمد سمنش بی دل و جان
منم او را شمن و خانهء من فرخار است.
بوالمثل.
این یکی ماند چو بر چهر شمن روی صنم
وآن دگر ماند چو بر چهر صنم اشک شمن.
قطران.
خلق یکسر بت پرستان گشته اند
جانهاشان چون شمن بتشان بدن.
ناصرخسرو.
باد اقبال در پرستش او
تا شمن در پرستش صنم است.مسعودسعد.
تا ز چرخ و فلک سجود آرند
پیش تو چون شمن به پیش صنم.
مسعودسعد.
عالم چه باشد ار نبود چون تویی در او
بت چیست گر بدو نبود رغبت شمن.
ادیب صابر.
آرزو خوردن دگر دان آرزو کردن دگر
هر دو با هم کرد نتوان یا وثن شو یا شمن.
سنایی.
هرگز شمنان چین باشند چو ما از تو
از روی بتان خود در هر نظری گلچین.
سوزنی.
بتی پری رخ و آهن دلی، ولی رخ تو
چنین پری زده کردار و شیفته ست شمن.
سوزنی.
تا سجده برد هیچ شمن هیچ صنم را.
انوری (از آنندراج).
هم نمودار سجود صمد است
شمنان را که هوای صنم است.خاقانی.
بنگر آخر در من و در رنگ من
یک صنم چون من ندارد خود شمن.مولوی.
یاد می کن آن زمانی را که من
چون صنم بودم تو بودی چون شمن.
مولوی.
هیچ گرد خود نمی گردد که من
کژروی کردم چو اندر دین شمن.مولوی.
چونکه جفت احولانیم ای شمن
لازم آمد مشرکانه دم زدن.مولوی.
|| خادم بتکده. (از یادداشت مؤلف) :
یکی خادم از پیش هر بت شمن
بر آتش دمان مشک و عنبر به من.اسدی.
در آن خانه دید از شمن مرد شست
میانه یکی پیر شمعی به دست.اسدی.
شمن هرچه بد گرد آتش فراز
ستادند با نیزه های دراز.اسدی.
بر او مردم شهر پاک انجمن
زده حلقه انبوه و چندی شمن.اسدی.
دگر ره شمن گفت کای نیکنام
خدای تو چند است و دینش کدام.اسدی.
بتان را به خاک اندر افکنده تن
به خون غرقه پیش بت اندر شمن.اسدی.
به شهری دگر دید بتخانه ای
شمن مر ورا هرچه فرزانه ای.اسدی.
چو رخسار شمن پرگرد و زردست
همان چون بتستانی بوستانست.ناصرخسرو.
|| گاهی به خود بت هم گفته اند. (فرهنگ لغات شاهنامه). بت است که به عربی صنم گویند. ج، شمنان. (انجمن آرا). || لقب روحانی هندی است. (فرهنگ لغات شاهنامه). راهب بودایی یا برهمایی. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Saramana.

شمن.

[شَ مَ] (اِخ) نام دهی به استرآباد و ابوعلی حسین بن جعفر شمنی از آنجا است. (یادداشت مؤلف) (منتهی الارب).

شمنان.

[شَ مَ] (ص) کسی که به سبب دویدن یا تشنگی و بار برداشتن نفس به تنگی زند. (انجمن آرا) (آنندراج) (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری). بانگ و نعرهء دمادم باشد از تشنگی و غیره. (فرهنگ اوبهی). اما به این معنی مصحف شمان است. (حاشیهء برهان). || (اِ) فراش و بساط بزرگ را گویند. (برهان) (از فرهنگ اوبهی).

شمند.

[شَ مَ] (ص) بیهوش. (برهان) (آنندراج). ممکن است صورتی از شمنده یا شمیده باشد. رجوع به مصدر شمیدن شود. || (اِ) بیهوشی. (برهان) (فرهنگ اوبهی). || بهبود. (از برهان) (آنندراج). || شمن. این کلمه را به معنی ترسناک و افغان و نوحه کننده نوشته اند و بیت ذیل را از ناصرخسرو شاهد آورده اند :
برهمندی را بدل در جای کن
گر همی ز ایزد بترسی چون شمند.
در دیوان ناصرخسرو هم همین معنی را آورده اند، اما همانطور که در این بیت «برهمند» مزیدعلیه «برهمن» است، به نظر میرسد که «شمند» هم مزید علیه «شمن» باشد، یعنی همانطور که شمن (روحانی بت پرست) از بت خود می ترسد تو نیز از ایزد بترس. (قیاس چمند، چمن). (فرهنگ فارسی معین).

شمندر.

[شَ مَ دَ] (معرب، اِ) شمندور. معرب چغندر و به همان معنی. (یادداشت مؤلف). رجوع به چغندر و شمندور شود.

شمن د فر.

[شُ مَ دُ فِ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1) راه آهن. (یادداشت مؤلف). || قسمی قمار با ورق. قسمی بازی ورق. (یادداشت مؤلف).
(1) - Chemin de fer.

شمندور.

[] (معرب، اِ) شمندر. معرب چغندر و به همان معنی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شمندر و چغندر شود.

شمنده.

[شَ مَ دَ / دِ] (نف) مردم شجاع و دلاور. (از برهان) (آنندراج). || آشفته شونده. (فرهنگ فارسی معین). || پوینده. || بیهوش شده. (برهان). بیهوش. (آنندراج) (انجمن آرا). || بانگ و غریو برآورنده (از تشنگی و گرسنگی). (فرهنگ فارسی معین). || بیم زده. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) :
شمنده مرغ بدان برج برفشاند پر
رمنده رنگ بر آن سنگ برگذارد گام.
عنصری.

شمنصیر.

[شَ مَ] (اِخ) کوهی مر هذیل را. (منتهی الارب). کوه یلملم که هیچکس به بالای آن صعود نکرده. (از معجم البلدان).

شمنی.

[شَ مَ] (حامص) بت پرستی. || (ص نسبی) منسوب به شمن. || پیرو شمن : و بیشتر از ایشان [ از مردم چین ] دین مانی دارند، ملک ایشان شمنی است. (حدود العالم).

شمنی.

[شَ مَ] (اِخ) ابوالعباس تقی الدین احمدبن محمد بن حسن... شمنی حنفی. در اسکندریه بدنیا آمد و به سال 872 ه . ق. در قاهره درگذشت. او راست: شرح الفیه موسوم به منهج المسالک (یا اوفق المسالک الی الفیة ابن مالک). (از معجم المطبوعات مصر و یادداشت مؤلف).

شمو.

[شُ مُوو] (ع اِمص) رفعت. بلندی. (ناظم الاطباء). علو. بلندی. عز. (یادداشت مؤلف).

شمو.

[شُ مُوو] (ع مص) بلند شدن امر کسی. (منتهی الارب). بالا گرفتن کار. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). بلند شدن. (دهار). (یادداشت مؤلف). || تکبر کردن. (یادداشت مؤلف).

شموئیلا.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان گورک سردشت بخش سردشت شهرستان مهاباد. سکنه آن 249 تن. آب آن از رودخانهء سردشت. محصول عمده آنجا غلات، توتون و حبوب. صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

شموخ.

[شُ] (ع اِمص) بلندی. ارتفاع. (یادداشت مؤلف). تشامخ. (یادداشت مؤلف).

شموخ.

[شُ] (ع مص) شمخ است. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بلند شدن کوه. (منتهی الارب) (آنندراج). بلند شدن. (ترجمان القرآن جرجانی ص62) (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). رجوع به شمخ شود. || تکبر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). تکبر. (یادداشت مؤلف).

شموخ.

[شَ] (ع ص) مفازة شموخ؛ بیابان دور و دوراطراف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شموذ.

[شُ] (ع مص) شمذ. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آبستن گردیدن ناقه پس دم دروا داشتن. (آنندراج). رجوع به شمذ شود.

شمور.

[شَمْ مو] (ع اِ) الماس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شموس.

[شَ] (ع اِ) می. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). شراب. (ناظم الاطباء). شراب مسکر و تند. (یادداشت مؤلف). به عربی خمر است. (تحفهء حکیم مؤمن). || (ص) یوم شموس؛ روز آفتابی. (از اقرب الموارد).

شموس.

[شَ] (معرب، ص) فرس شموس؛ اسب توسن و چموش. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). اسب توسن. (آنندراج). اسب که پشت ندهد. (مهذب الاسماء). شارد. توسن. جموح. سرکش. حرون. شموص. معرب چموش و به همان معنی. ستور نافرمان که رکاب ندهد. (یادداشت مؤلف) : شاپور بفرمود تا اسبی بیاوردند توسن و شموس و موی آن زن به دنب آن اسب دربستند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
ساحت سینه های مشتاقان
ز آرزوی تو شد بدور شموس.سنایی.
عدم بگیرد ناگه عنان دهر شموس
فنا درآرد در زیر ران خیال حرون.
جمال الدین عبدالرزاق.
ریذویه بفرمود تا استری شموس بیاوردند. (ترجمهء تاریخ قم ص72).
- اسب یا مادیان شموس؛ اسب چموش. اسب سرکش و بدرام :
گهی بخت گردد چو اسب شموس
به نعم اندرون زفتی آردت بوس.فردوسی.
مادیانان گشن و فحل شموس
شیرمردی جوان و هفت عروس.نظامی.
- سبز خنگ شموس؛ اسب سبزرنگ بدرام.
- || کنایه از آسمان و دهر است :
منه دل بر این سبز خنگ شموس
که هست اژدهایی به رخ چون عروس.
نظامی.
که چون خسرو از چین درآمد بروس
کجا بردش این سبز خنگ شموس.نظامی.
رجوع به چموش شود.
|| خوی درشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سرکش. لجوج. عنود. تندخو. (از اقرب الموارد). بدخوی. بدخلق. بدعنق. طاغی. (یادداشت مؤلف). سرکش. (غیاث) (آنندراج). بدخو. (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی ص3) :
عروسک زنانی چو دیوان شموس
خجل گشته زآن قلعهء چون عروس.نظامی.
- شموس شدن؛ سرکش شدن. طاغی گشتن. نافرمان شدن :
ز فرمانبران ملک قیلقوس
نشد کس در آن شغل با وی شموس.نظامی.

شموس.

[شُ] (ع مص) مصدر بمعنی شماس. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). توسنی کردن اسب. (منتهی الارب) (آنندراج). پشت نادادن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || پدید کردن دشمنی را برای کسی. (از منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به شماس شود.

شموس.

[شُ] (ع اِ) جِ شَمس. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جِ شمس که بمعنی آفتاب است. (غیاث) (آنندراج): السلام علیک یا شمس الشموس و انیس النفوس. (یادداشت مؤلف). رجوع به شمس شود. || جِ شَموس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شَموس شود.

شموشک.

[شُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان سدن بخش مرکزی شهرستان گرگان. سکنهء آن 700 تن. آب آن از رودخانهء شموشک. محصول عمده آنجا برنج، غلات، توتون، سیگار و لبنیات. صنایع دستی زنان آنجا بافتن پارچه های نخی و کرباس است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

شموص.

[شُ] (ع مص) شماص. (ناظم الاطباء). رجوع به شماص شود.

شموص.

[شَ] (ع ص) سریع. شتاب. (ناظم الاطباء). سریع. (آنندراج) (منتهی الارب). || شادمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || زن بازی کن و خندان. (مهذب الاسماء). || از حیث لفظ و معنی مانند شموس است (ستور سرکش و بدرام). (از اقرب الموارد). چموش. رجوع به شموس شود.

شموع.

[شَ] (ع ص) مرد یا زن بسیار لاغ و بسیار بازیگر و خندان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زن سخت شوخ و خوشرو و بازیگر. (از اقرب الموارد).

شموع.

[شُ] (ع مص) شمع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). بازی کردن. (مهذب الاسماء) (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). مزاح و بازی کردن. (آنندراج). رجوع به شمع شود. || پریشان و متفرق شدن چیزی. (آنندراج). رجوع به شمع شود.

شموع.

[شُ] (ع اِ) جِ شمع. (غیاث) (یادداشت مؤلف) (از اقرب الموارد). رجوع به شمع شود. شمعها. قندیلها. چراغها. (ناظم الاطباء).

شمول.

[شَ] (ع اِ) نامی است می را. (مهذب الاسماء). می سرد. (ناظم الاطباء). می، بدان جهت که درمی گیرد مردم را به بوی یا آنکه بلا و شدت دارد، مانند: بلا و شدت باد شمال یا می سرد باد شمال وزیده. (منتهی الارب) (آنندراج). خمر. (تحفهء حکیم مؤمن) :هر یک از وصف شراب شمول لول. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 448). || لغتی است در شَمال (شِمال) که بادی است. (منتهی الارب). باد شمال. (ناظم الاطباء). بادی که از طرف قطب می وزد. (منتهی الارب) (آنندراج).

شمول.

[شُ] (ع اِمص) شراکت. (ناظم الاطباء).

شمول.

[شُ] (ع مص) سوی دست چپ برگشتن باد و وزیدن آن بسوی کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || برچیدن از درخت خرما آنچه بر درخت بود. (منتهی الارب). || همه را فرارسیدن. (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی ص3) (تاج المصادر بیهقی) (دهار). همه را فراگرفتن. احاطه کردن. (فرهنگ فارسی معین). (از اقرب الموارد). فراگرفتن چیزی را و محیط شدن بر چیزی. (آنندراج) (غیاث). شامل شدن. در بر گرفتن. (یادداشت مؤلف) : با آنچه ملک عادل انوشیروان کسری بن قباد را سعادت ذات و شمول عدل حاصل است، می بینیم که کارهای زمانه میل به ادبار دارد. (کلیله و دمنه).
- شمول داشتن؛ فروگرفتن. (زمخشری) (یادداشت مؤلف). شامل شدن. فراگرفتن. (یادداشت مؤلف).
|| با باد شمال گردیدن. (تاج المصادر بیهقی). جستن از باد شمال. (المصادر زوزنی). || در باد سرد نهادن می را تا سرد شود. || آرمیدن با زن. (از منتهی الارب). || به چادر پوشیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || قبول کردن شتر ماده بار گرفتن را و آبستن شدن. || پوشیدن شتران کسی شتران دیگری را و درآمدن در گلهء وی. (از منتهی الارب). رجوع به شمل شود.

شمول.

[شَ] (اِ) جمعیت و سامان. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (برهان). جمعیت. (فرهنگ جهانگیری) :
نریمان بشد شاد گفتا بمول
همه کارهای جهان شد شمول.
اسدی (از جهانگیری).

شمولاً.

[شُ لَنْ] (ع ق) به تبع و به پیروی دیگران.
- شمولاً و استقلالاً؛ استقلالاً کنایه از کردن کاری به ذات خود بی اتباع و رفاقت دیگران و شمولاً، یعنی بالتبع و به پیروی دیگری بکاری درآمدن چنانچه پادشاهی تابع پادشاهی شود جمیع امراء همراهش نیز مطیع آن پادشاه غالب شوند و نصب لفظ شمول و استقلال به جهت آن است که به محل خود در ترکیب حال واقع شده. (غیاث) (آنندراج).

شموم.

[شَ] (ع ص) خوشبو. معطر. بوی خوشدار. (ناظم الاطباء). سخت خوشبو و معطر. (از اقرب الموارد). || آنچه بوییدنی است از گل و سپرغم و مانند آن. بوییدنی. ج، شمومات. (یادداشت مؤلف). چیز بوییدنی. (آنندراج). || دارویی باشد که ببویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

شمومات.

[شَ] (ع اِ) جِ شَموم. بوییدنیها. (یادداشت مؤلف) : ترنج و شمامه و لیمو و دیگر شمومات بسیار یابند [ در خیر ] . (فارسنامهء ابن بلخی ص134). رجوع به شموم شود.

شمونه.

[شَ نَ] (اِخ) شمونة. قریه ای است از اعمال شهر سالم در اندلس. (از معجم البلدان). شهری است به اندلس. (منتهی الارب). رجوع به حلل السندسیه ج2 ص87 و روضات ص330 شود.

شموییل.

[شَ] (اِخ) شموئیل. اشموئیل بن ناقی علیه السلام نبی بود، از اولاد لاوی بن یعقوب علیه السلام. (منتهی الارب). رجوع به اشموئیل، مجمل التواریخ و القصص ص 143 و 207 و تاریخ بلعمی شود.

شمة.

[شَمْ مَ] (ع اِ) واحد شم. (ناظم الاطباء). یک بار بوییدن. (غیاث) (آنندراج). رجوع به شم شود.

شمه.

[شِ مَ / مِ] (اِ) سرشیر. قیماق. (از برهان) (ناظم الاطباء) (از غیاث) (از فرهنگ جهانگیری). سرشیر. (فرهنگ فارسی معین). || اولین شیری که از گاو یا گوسفند پس از زاییدن دوشند و غلظتی دارد. کال. || شیری که بخودی خود و بدون دوشیدن از پستان بچکد. (از انجمن آرا) (از برهان) (ناظم الاطباء) (از آنندراج).

شمه.

[شِ مِ / شِمْ مِ] (اِ) چربی شیر و پنیر. (ناظم الاطباء). چربی سرشیر و چربی پنیر و ماست. (انجمن آرا) (آنندراج).

شمه.

[شَمْ مَ / مِ] (ع اِ) بوی. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری). مطلق بوی باشد خواه بوی گل و خواه بوی چیز دیگر. (از برهان). || بوی خوش. (ناظم الاطباء). عطر. بوی دلاویز. (یادداشت مؤلف) :
شمهء خلق توست آنک او را...سوزنی.
ای امیری که شمهء خلقت
به همه خلق مشکبوی رود.سوزنی.
قوت روان خسروان شمهء خاک درگهش
چون غذی ملائکه باد ثنای ایزدی.خاقانی.
شمه ای از خاطرش گر بدمد صبح وار
مهرهء نوشین کند در دم افعی لعاب.خاقانی.
شمه ای از سر دل حاصل خاقانی است
کز سر آن شمه خاست جنبش ایمان او.
خاقانی.
صبح خیزان به یمن کز پی من خوان فکنند
شمهء لذت آن خوان به خراسان یابم.
خاقانی.
تا معطر کنم از لطف نسیم تو مشام
شمّه ای از نفحات نفس یار بیار.حافظ.
- شمه یافتن؛ بوی بردن. ملتفت شدن. درک کردن : در خود فروشده بود [ امیر یوسف ]سخت از حد گذشته که شمه ای یافته از مکروهی که پیش آمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص252). غلامان گردن آورتر از مرگ خوارزمشاه شمه ای یافته بودند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص358).
|| مقدار بسیار اندک از بوی خوش. (ناظم الاطباء). بوی اندک. (آنندراج) (از غیاث). || کم. اندک. (ناظم الاطباء) (از برهان). اندک را گویند. (فرهنگ جهانگیری). بمعنی اندک که مشهور است لفظ عربی باشد مأخوذ از شم بمعنی بوییدن، مجازاً در فارسی بمعنی اندک و کم مستعمل شده. (از سراج اللغة) (غیاث) (از آنندراج). نمونه. (یادداشت مؤلف) :
خم زلف تو دام کفر و دین است
ز کارستان او یک شمه این است.حافظ.
- شمه ای؛ اندکی. (فرهنگ فارسی معین). کمی. برخی. فصلی. قسمتی. بخشی. قدری. (یادداشت مؤلف) : اگر شمه ای از احوال او درج کرده شود دراز گردد. (کلیله و دمنه). آنچه واجب الوجود در نهاد او موجود گردانیده بود از حلم و عفو و داد و جود و تربیت این معبود شمه ای تقریر داد. (تاریخ جهانگشای جوینی). در مقدمه شمه ای از این معانی تقریر رفته است. (تاریخ جهانگشای جوینی).
بعد از آن برخاست عزم شاه کرد
شاه را زآن شمه ای آگاه کرد.مولوی.
گر بگویم شمه ای زآن زخمه ها
جانها سر برزند از دخمه ها.مولوی.
وزیر اندرین شمه ای راه برد
به خبث این حکایت بر شاه برد.(بوستان).
شمه ای از نعت او شنیدی. (گلستان). از حسن شمایل او شمه ای در حضرت ملک همی گفت. (گلستان).
شمه ای از داستان عشق شورانگیز ماست
آن حکایتها که از فرهاد و شیرین کرده اند.
حافظ.
حکایت شب هجران نه آن حکایت حالیست
که شمه ای ز بیانش به صد رساله برآید.
حافظ.
رجوع به شمت شود.
|| عادت. طبیعت. خوی. || رسم. طور. طریقه. || ذره. ریزه. || گرفتگی گل شمع و چراغ یا گل گیر. (ناظم الاطباء).

شمهار.

[] (اِخ) قریه ای است در کوههای مارن در دیلم. (از معجم البلدان).

شمهذ.

[شَ هَ] (ع اِ) آهن. حدید. (ناظم الاطباء). || ابزار آهنی. (از اقرب الموارد). || (ص) تیز از هر چیزی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سگ سبک تیزدندان. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شمهذة.

[شَ هَ ذَ] (ع ص) شمهذ. سگ سبک تیزدندان. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به معانی شهمذ. (منتهی الارب). رجوع به شمهذ شود.

شمهذه.

[شَ هَ ذَ] (ع مص) تیز کردن کارد و مانند آن را. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || تیز کردن آهن. (از منتهی الارب). || نازک کردن آهن را. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شمی.

[] (اِخ) در هفت فرسنگی مالامیر ناحیهء کوهستانی است و مجسمهء برنزی در آنجا یافت شده و معبدی از زمان پارتها در آن مکان کشف گردیده که تقریباً در ایران بی سابقه است. این مکان در میان کوههای بلند واقع است و مردم بختیاری چندین مجسمهء بزرگ و کوچک از آن بیرون آورده اند. این جلگه تا ده شمی پنج میل مسافت دارد. (از جغرافیای غرب ایران ص313).

شمیا.

[شَ] (اِ) آسمان. سماء. (ناظم الاطباء).

شمیاء .

[شَ] (ع اِ) (به میم از سیبویه) بمعنی شنباء. (منتهی الارب). رجوع به شنباء شود.

شمیانه.

[شَ نَ / نِ] (ص نسبی، اِ) شامیانه. (ناظم الاطباء). رجوع به شامیانه شود.

شمیت.

[شَ] (از ع، اِمص، اِ) ملامت و شماتت. || فتنه. غوغا. (ناظم الاطباء).

شمید.

[شَ] (مص مرخم، اِمص) شمیدن. (ناظم الاطباء). رجوع به شمیدن شود. || آشفتگی. سرگردان شدگی. شمیدگی. || هراسیدگی. || حیرانی. سرگشتگی. || (ص) مدهوش از عشق و از اندوه و اضطراب. (ناظم الاطباء). بمعنی بیهوش باشد. (برهان) (آنندراج) (از لغت فرس اسدی) (از انجمن آرا). || متنفر. رمیده. (ناظم الاطباء).

شمیدت.

(اِخ)(1) اشمیدت. دکتر شمیدت از خاورشناسان است و در سال 33-1931م. به خرج دارالعلوم فیلادلفیا در تپه حصار مشغول حفریات و کاوشهایی شد؛ با این مقصود که شهر صددروازه را کشف کند و در جنوب دامغان در 8 میلی این شهر خیلی کار کرد، بی آنکه اثری از این شهر ظاهر گردیده باشد. (ایران باستان ج3 صص4645-2646). رجوع به ص1621 همان مأخذ و تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ص47 شود.
(1) - Schmidt.

شمیدن.

[شَ دَ] (مص) بیهوش گردیدن. (ناظم الاطباء) (برهان). بیهوش شدن. (غیاث) (آنندراج) :
پیشت بشمند و بی روان گردند
شیران عرین چو شیر شادروان.منجیک.
|| آشفته شدن. پریشان گشتن. (ناظم الاطباء) (برهان). پریشان شدن. (غیاث) (آنندراج) :
تو ایدری و شم زلف تو رسیده به شام
رواست گر شمنان پیش زلف تو بشمند.
رودکی.
و اکنون که خوانده اند و تو لبیک گفته ای
در کار خود چو مرد پشیمان چرا شمی.
ناصرخسرو.
|| ترسیدن. هراسیدن. هراسیده شدن. (ناظم الاطباء). ترسیدن. (غیاث) (برهان) (آنندراج). هراسیدن. (برهان) :
خم چشمهء آب زندگانیست
زین چشمه نبایدت شمیدن.نزاری قهستانی.
|| رمیدن. (برهان) (آنندراج). رمیدن و اجتناب کردن از تنفر. (ناظم الاطباء) :
ز بیم ایشان از مغزها رمیده خرد
ز هول ایشان از چشمها شمیده بصر.
عنصری.
شمید و دلش موج برزد ز جوش
ز دل هوش و از جان رمیده خروش.
عنصری.
گر آهویی بتاز کنار منت حرم
آرام گیر با من و از من چنین مشم.خفاف.
سمندش چو آن زشت پتیاره دید
شمید و هراسید و اندردمید.اسدی.
الاغراق فی الصفة، پارسی وی دررفتن بود اندر صفت، چنانکه خرد اندرپذیرفتن وی بشمد. و چنین گفته: الشعرا کذبه اعذبه. (ترجمان البلاغهء رادویانی).
|| متنفر شدن. نفرت کردن. || نوحه و افغان کردن. (برهان) (ناظم الاطباء). افغان کردن. (فرهنگ لغات شاهنامه). آه و ناله کردن. (فرهنگ لغات ولف). || گریستن. (ناظم الاطباء) (برهان). گریهء با غریو. (فرهنگ اوبهی). با های های گریستن. (فرهنگ لغات ولف).
- اندرشمیدن؛ گریه و زاری کردن :
چو کیخسرو آن گفت ایشان شنید
زمانی بیاسود و اندرشمید(1).فردوسی.
|| پی در پی نفس زدن از تشنگی یا خستگی و غیره. (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (از انجمن آرا). || پیچیدن. (فرهنگ اسدی در ذیل کلمهء شم).
(1) - در انجمن آرا چنین است:
سمندش چو آن زشت پتیاره دید
شمید و رمید و سر اندرکشید.

شمیدن.

[شَ دَ] (مص) (از: شم عربی + یدن، علامت مصدر فارسی) بوییدن. و این از جملهء لغات عربیه است که فارسیان در آن تصرف کرده تصریف نموده اند از عالم طلبیدن و فهمیدن، زیرا که مأخوذ است از شم بمعنی بوییدن؛ لیکن بعد نوشتن به تحقیق پیوست که شمیدن بمعنی بو کردن نیامده، بلکه به این معنی شنیدن به نون است و به میم تحریف. (غیاث) (از سراج اللغة) (از آنندراج). نکه. (منتهی الارب). بمعنی بوییدن یا مصدری بالتمام فارسی است یا مانند رقصیدن و فهمیدن مصدر فارسی منحوت از عربی است. بوی کردن. (یادداشت مؤلف) : اگر آن بوی نشمیدی بدین میخانه نرسیدی. (لوامع جامی).
خوش وقت کسی که بوی میخانه شمید
رفت از پی آن بوی و به میخانه رسید.
جامی (لوامع).
بسیار شامهء استعداد باید تا بویی از گلهای معانی رنگینش تواند شمید. (تذکرهء مرآة الخیال).

شمیده.

[شَ دَ / دِ] (ن مف) بوییده. (برهان). بوییده. مشموم. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شمیدن شود.

شمیده.

[شَ دَ / دِ] (ن مف / نف) رمیده. (ناظم الاطباء) (از برهان) (فرهنگ اوبهی) :
سپاه جاودان از تو رمیده
نگار چینیان از تو شمیده.(ویس و رامین).
اگر شمیده بود عقل خصم او نشگفت
بلی شمیده بود عقل در دماغ سقیم.
ابوالفرج رونی.
خرد جز در دماغ او شمیده
سخن جز در دعای او مزور.انوری.
|| ترسیده. هراسیده. ترسان. (ناظم الاطباء) (از برهان). وحشت کرده. (انجمن آرا) :
شمیده من در آن میان بادیه
ز سهم دیو و بانگ های های او.منوچهری.
- شمیده گردیدن (گشتن)؛ بیم زده و مدهوش گشتن. (یادداشت مؤلف) :
ملک سپاه به راهی برد که دیو در آن
شمیده گردد و گمراه و عاجز و مضطر.
فرخی.
- || خشکیدن :
ور گشت شمیده گلبن زرد
داده ست به سیب گونه و شم.ناصرخسرو.
|| متنفر گردیده. (ناظم الاطباء) (برهان). || خشکیده از بی آبی. خوشیده. (فرهنگ فارسی معین). خوشیده از تشنگی. || پیوسته نفس زننده از تشنگی. (ناظم الاطباء). || کسی که دل وی از گریه کردن و یا دویدن بطپد. (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (از آنندراج) (از برهان) (از فرهنگ اوبهی). || گریان و نوحه کنان. (ناظم الاطباء). افغان کننده. (انجمن آرا). گریه و نوحه کرده و افغان نموده. (برهان) :
ز غمزهء تو مبادم امان چو جان اثیر
اگر چو چشم تو بی چشم تو شمیده نیم.؟
شبهای تیره را به سر آورده ام چو شمع
زآن همچو شمع زار و نزار و شمیده ام.
سیف اسفرنگ.
|| آشفته. سرگردان. مدهوش. سرآسیمه. سرگشته. (ناظم الاطباء). بیهوش. (از آنندراج) (برهان). بیهوش و آشفته گردیده. (از برهان). بیهوش و پریشان. (غیاث).
- شمیده دل؛ آشفته خاطر. پریشان دل. مضطرب و پریشان خاطر :
دریده جوشن و خسته تن و گسسته امید
شکسته تیغ و شمیده دل و فکنده سپر.
عنصری.
شمیده دل همی گشت اندر آن باغ
زبانش ویس گو و دل پر از داغ.
(ویس و رامین).
|| شیر شرزه و خشمگین. (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از برهان).

شمیدیزگی.

[شَ زَ / زِ] (ص نسبی)منسوب است به شمیدیزه که دیهی است از دیه های سمرقند. (از انساب سمعانی).

شمیدیزگی.

[شَ زَ] (اِخ) ابونصر محمد بن احمدبن حسن شمیدیزگی ازدی. از حسن بن علی خلال و محمد بن ابی عمر عدنی و جز آن دو روایت دارد و عبدالرحمن بن ابوالفتح سراج و جز وی از او روایت کرده اند. او حسن الحدیث است. (از لباب الانساب).

شمیدیزه.

[شَ زَ] (اِخ) نام دهی است از ده های سمرقند. (از انساب سمعانی).

شمیذر.

[شَ مَ ذَ] (ع ص) شتر شتاب رو. || کودک شادمان و سبک و چست سیر و شتاب. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شمیذرة.

[شَ مَ ذَ رَ] (ع ص) مؤنث شمیذر. ماده شتر شتاب رو. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شمیذر شود.

شمیر.

[شِمْ می] (ع ص) دانای امور. آزموده کار. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). مرد جلد خویشتن ورچیده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || ماده شتر تیزرو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شمیرا.

[شُ] (اِخ) نام عمهء شیرین است و در فرهنگها به غلط سمیرا ضبط شده، ولی در تمام نسخ تازه و کهن نظامی به شین آمده است و شاید فرهنگ نویسی از یک نسخهء مغلوط به اشتباه افتاده است. (از یادداشت مؤلف و حاشیهء وحید بر خسرو و شیرین ص49) :
شمیرا نام دارد آن جهانگیر
شمیرا را مهین بانوست تفسیر.نظامی.

شمیران.

[] (اِخ) قصبهء ولایت طارم است و به کنار شهر قلعه ای بلند بنیادش بر سنگ خاره نهاده است و سه دیوار بر گرد او کشیده و کاریزی بمیان قلعه فروبرده تا کنار رودخانه. (سفرنامهء ناصرخسرو). نام قلعه ای. حمدالله مستوفی گوید: دوم به طارم سفلی توابع قلعهء شمیران پنجاه پاره دیه و مزرعه بوده است. الون، خورنق، شرزورلرد و کلچ از معظمات آن است. (نزهة القلوب ج3 ص65). رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ذیل ص373 شود.

شمیران.

[شَ / شِ] (اِخ) احمد کسروی دربارهء کلمهء شمیران آرد: شمیران که خود نام چند دز و آبادی است و همچنین سمیرم که دزی استوار میانهء سپاهان و فارس بوده و شمیرم که باز دزی بوده در هرات و دیهی بوده در ساوه و سمیران که دزی و کوره ای بوده در فارس و نیز شمیران ایران را در برخی از کتابهای عربی سمیران و در کتابهای ارمنی شمیرام می نویسند و شمیلان که دزی بوده در نزدیکی طوس و یاقوت حموی از آن نام می برد؛ اگرچه در ظاهر اندک اختلافی با هم دارند، ولی همگی یک کلمه اند و این تفاوت ظاهراً از اختلاف لهجه برخاسته است، زیرا تبدیل یافتن میم و نون به یکدیگر و سین و شین به یکدیگر و افتادن الف از کلمه ها و یا تبدیل آن به واو در زبانهای ایران بسیار عادی و شایع می باشد. باید دانست که هر کدام از این نامها از دو کلمه ترکیب می یابد که کلمهء نخستین (شمی) یا (سمی) و کلمهء دومین (ران) یا (رام) یا (لان) یا (رم) می باشد. این مطلب را به چند دلیل می توان ثابت کرد: 1- (شمی) در «شمیدیزه» و «شمیهن»، (ران) [ و رام ] در «لنکران»، «خیلام» و «پارام» نیز آمده. 2- بیشتر نامهای آبادیهای ایران از دو کلمه ترکیب یافته اند، مانند: اردبیل، مارالان، دماوند و جز آن. کلمهء (ران) که علاوه بر موارد بالا به صورت (اران) یا (آران) در کلمه های بسیاری مانند: خابران، و به صورت (الان) در (مارالان) و (سبلان) و غیره دیده میشود از روی قاعدهء زبانشناسی بی تردید (ران) و (اران) و (الان) همگی یک کلمه و به یک معنی است و چنانکه در کلماتی از قبیل (نمکلان) که بمعنی نمکزار است و (لانه) را هم می دانیم که از معنی جایگاه خالی نیست و (اران) نیز در زبان ارمنی معنی (دان) فارسی را در آخر کلمه ها دارد، مانند: (قراق اران) که بمعنی منقل و آتشدان است؛ از اینجا درمی یابیم که در نامهای آبادیها نیز این دو کلمه را بمعنی (دز) و (شهر) و (دیه) می توان گرفت، زیرا دربارهء نام آبادیهایی که از دو کلمه ترکیب یافته اند می دانیم که کلمهء دومی در بیشتر آنها بمعنی جا، سرزمین، بوم، شهر و دیه است و از اینجا برای «مادران» و «مارلان» معنایی جز معنی دز یا دیه مادان (قوم ماد) نمی توان پنداشت؛ ولی برای «شمی» در هیچیک از زبانهای باستانی یا لهجه های بومی معروف معنایی به دست نمی آید، اما (شمیرانها) را که می شناسیم می دانیم عموماً در نقاط سردسیر قرار دارند؛ از اینجا می توان گفت که (شمی) به معنی سرد و شمیران بمعنی سردستان یا سردگاه است و چنانکه می دانیم (زم) در کلمهء زمستان و زمهریر به معنی سرما است و (زمی) با اندک اختلافی در اغلب زبانهای سنسکریت، یونانی، لاتینی، ارمنی و روسی بمعنی زمستان است. در سنسکریت «هیما»، در لاتین hiems، در یونانی «خیمون»، در ارمنی «جمیر» و در روسی «زیما» است و «هیما» در سنسکریت بمعنی برف نیز هست و این خود دلیل دیگری است بر اینکه زمی جز بمعنی سرد نمی باشد و هرگز نمی توان پنداشت که این همه نامها برای زمستان اتفاقی باشد و مناسبت معنی در کار نباشد. این نیز یقین است که (شمی) یا (سمی) در شمیران و سمیرم و غیره با آن کلمه ها یکی است چه تبدیل سین و شین به همدیگر و زا و جیم به همدیگر و سین و ها به همدیگر از امرهای عادی زبانهای هند و ایرانی است، پس نتیجه می گیریم که (زمی) بمعنی سرد است و (شمی) نیز شکل دیگر آن می باشد و (ران) و جز آن نیز بمعنی آبادی و دیه و دز و در نتیجه معنی همهء آنها (سردستان) یا (سردگاه) است. (از نامهای شهرها و دیه های ایران تألیف کسروی صص15-16). ناحیتی است کوهستانی به شمال تهران با هوای ییلاقی دارای قرایی چند، از جمله تجریش، قلهک، دزآشوب، نیاوران، حصار بوعلی، سلطنت آباد و رستم آباد و امامزاده قاسم و جماران، ونک، درکه و غیره، و مرکز آن تجریش است. حد شمالی: لواسانات و رودبار. شرقی: لواسانات. جنوبی: غار و حومهء تهران. غربی: کن. طول آن از مشرق به مغرب (از گردنهء جاجرود تا فرحزاد) 25هزار گز و عرض آن از شمال به جنوب (از قلعهء توچال تا قصر) 12هزار متر است. در شمال آن کوه شمیران تشکیل قوسی داده که دیه های مختلف شمیران در دره های آن کوه واقع شده و درهء مرکزی پرجمعیت تر است. عدهء قرای شمیران 84 است و تقریباً همهء آن قراء گردشگاه و تفرجگاه مردم تهران در تابستان است. (از یادداشت مؤلف). دره های شمیران از مغرب به مشرق عبارت است از: 1- درهء فرحزاد که دیه مهم آن فرحزاد است. 2- درهء درکه که روستاهای آن درکه و اوین و در جنوب آنها ونک است. 3- درهء پس قلعه و دربند که مهمترین قرای آن تجریش - مرکز حکومت شمیرانات - و قصر ییلاقی سلطنتی سعدآباد در این دره واقع است و دیه های دیگر آن زرگنده و قلهک می باشد. 4- درهء امامزاده قاسم که در سرپل تجریش به درهء دربند متصل می شود و قریهء مهم آن امامزاده قاسم است. 5- درهء دارآباد که آبهای سیلاب آن از مشرق تهران می گذرد و روستاهای مهم آن دارآباد است، بین امامزاده قاسم و دارآباد قرای دزاشیب، رستم آباد، نیاوران، دروس و ضرابخانه واقع است و قصر سلطنتی صاحبقرانیه در نیاوران قرار دارد. جاده های بسیاری آبادیهای شمیران را به تهران متصل می سازد. (از جغرافیای سیاسی کیهان صص362 - 363). ناحیه ای از ولایت ری که در دامنهء کوه البرز واقع شده. (ناظم الاطباء). امروزه با توسعهء تهران از سمت شمال قسمتهای زیادی از آبادیها و زمینهای شمیران جزء شهر تهران شده است و نیز در تداول مردم تهران غالباً از مرکز بخش به جای تجریش با کلمهء شمیران نام می برند، یعنی نام بخش را به مرکز آن اطلاق می کنند.

شمیران.

[شَ] (اِخ) نام ناحیه ای در جانب شمال ولایت هرات. (ناظم الاطباء). دهی است به مرو. (منتهی الارب). دیهی بود در هشت فرسخی مرو که غزها ویرانش کردند و بعد آباد شد. و بدانجا منسوب است ابوالمظفر محمد بن عباس... شمیرانی شاوانی. (از انساب سمعانی) :
شمیران و روئین دژ و رادکوه
کلات از دگر دست و دیگر گروه.فردوسی.
رجوع به شمیرانی شود.

شمیران.

[شَ] (اِخ) نام یکی از قنوات شهر تهران، در سمت شمال است و مقدار آب آن سه سنگ و مسافت مادرچاه تا شهر 3 فرسنگ است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص363).

شمیران.

[شَ] (اِخ) شهری است به ارمینیه. (منتهی الارب).

شمیران.

[شَ] (اِخ) نام حاکم شکن که افراسیاب او را به یاری پیران ویسه در جنگ طوس فرستاد. (ناظم الاطباء). (فرهنگ فارسی معین). نام یک سردار تورانی. (فرهنگ لغات ولف) :
شمیران و شکنی سرافراز دهر
پراکنده بر نیزه و تیغ زهر.فردوسی.

شمیران.

[شَ] (اِخ) شمیران شاه. نام پادشاه هرات در زمان جمشید، و در نوروزنامه آمده که شراب را اول بار او شناخته است و فردوسی از زبان بهرام گور گوید :
ز مادر نبیره ی شمیران شهم
ز هم گوهری با خرد همرهم.
(یادداشت مؤلف).
نام جد مادر بهرام گور. (فرهنگ لغات ولف). اندر تواریخ نبشته اند که به هرات پادشاهی بود کامگار و فرمانروا با گنج و خواستهء بسیار و لشکری بیشمار و هم خراسان در زیر فرمان او بود و از خویشان جمشید بود نام او شمیران و این دز شمیران که به هرات است و هنوز بر جای است آبادان او کرده است... روزی شاه شمیران بر منظره نشسته بود و بزرگان پیش او و پسرش باذام پیش پدر؛ قضا را همایی بیامد و بانگ می داشت و برابر تخت پاره ای دورتر به زیر آمد و بر زمین نشست، شاه شمیران نگاه کرد ماری دید در گردن همای بپیچیده... باذام... تیری بینداخت، چنانکه سر مار در زمین بدوخت. قضا را در سال دیگر همین روز شاه شمیران بر منظره نشسته بود آن همای بیامد چیزی از منقار بر زمین نهاد... شاه نگاه کرد دانه ای سخت دید، پس شاه تخم را به باغبان خویش داد و گفت در گوشه ای بکار... باغبان چنین کرد... نوروز ماه بود تا شاخکی از این تخمها برجست و خوشه خوشه به مثال گاورس از او درآویخت. چون خوشه بزرگ کرد و دانه های غوره به کمال رسید... همانجا در باغ خمی نهادند و آب انگور بگرفتند و خم پر کردند... شاه شمیران را معلوم شد شراب خوردن و بزم نهادن آیین آورد. (از نوروزنامه صص65-70 از سبک شناسی ج2 صص169-172). رجوع به مزدیسنا و ادب پارسی صص270 و 272 شود.

شمیرانات.

[شَ] (اِخ)(1) شمیران. ناحیهء شمیران. شمیران تهران و نواحی اطراف آن. نام عمومی همهء آبادیهای ناحیهء شمیران. رجوع به شمیران شود.
(1) - از نوع جمع باغات و مانند آن: لواسانات و اصطهبانات و لمغانات و شامات و قائنات.

شمیرانی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب است به شمیران که دیهی است در هشت فرسخی مرو. (از انساب سمعانی).

شمیرانی.

[شَ] (اِخ) ابوالمظفر محمد بن عباس... شمیرانی شاوانی. از راویان است و از ابوبکر احمدبن ... نسوی الحافظ خبر شنید و ابوجعفر محمد بن ابی علی همدانی و جز وی از او روایت دارند. به سال چهارصد و نود درگذشته است. (از لباب الانساب).

شمیرم.

[شَ رُ] (اِخ) نام قلعه ای بوده است به هرات. حمدالله مستوفی گوید: در آنجا [ در هرات ] قلعهء محکمی است و آن را شمیرم خوانند. (نزهة القلوب ج3 ص152).

شمیری.

[شَ] (ص نسبی) منسوب است به شمیران که بطنی است از خولان. (منتهی الارب).

شمیز.

[شَ] (ص، اِ) کشتکار. زارع. زراعت کننده. کشاورز. (ناظم الاطباء). مُزارع. زراعت کننده. (از برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج).

شمیز.

[شُ] (اِ) زمینی که برای زراعت و کشاورزی آراسته باشند. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا).

شمیز.

[شُ] (فرانسوی، اِ)(1) پوشه. (لغات فرهنگستان). لفافهء کاغذی که نوشته های اداری را در آن گذارند. پوشه. (فرهنگ فارسی معین). در فرانسه بمعنی پیراهن است و سابقاً در فارسی پوشه را می گفتند. (از لغات فرهنگستان). رجوع به مادهء پوشه شود. || نوعی صفحات کاغذی ضخیم تر از ورق کاغذ و نازکتر از مقوا و از آن جلد کتاب کنند.
(1) - Chemise.

شمیسا.

[شَ] (سریانی، اِ) نور. روشنایی. (ناظم الاطباء). بمعنی نور باشد که روشنایی معنوی است. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا).

شمیستان.

[شُ مَ سَ] (ع اِ) به صیغهء تثنیه، نام دو جنت در مقابل فردوس. (آنندراج) (از معجم البلدان) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شمیسة.

[شُ مَ سَ] (ع اِ مصغر) مصغر شمس، یعنی آفتاب کوچک. (ناظم الاطباء).

شمیشاط.

[] (اِخ) شهرکی است به شام بر لب رود نهاده بسیارنعمت. (حدود العالم). شهرکی است [ از جزیره ] بر لب رود فرات نهاده و به حدود شام پیوسته. (حدود العالم). در معجم البلدان سمیساط (دوسین) آمده است. رجوع به معجم البلدان شود.

شمیط.

[شَ] (ع ص، اِ) درآمیخته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). مخلوط. (از اقرب الموارد). || صبح، بدان جهت که سپیدی آن به سیاهی مخلوط است. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). صبح. (ناظم الاطباء) (دهار). || روشنایی به سیاهی آمیخته. (ناظم الاطباء). || اولاد مرد که نیمه ای نر و نیمه ای ماده باشند. || گیاه خشک و تر با هم آمیخته. || گرگ سیاه سپید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).
- طائر شمیط الذنب (ذنابی)؛ مرغ سپید سیاه دم. || شیری که از خوشمزگی ترشی و تازگی آن معلوم نشود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شمیط.

[شُ مَ] (اِخ) قلعه ای است به اندلس. (منتهی الارب).

شمیط.

[شَ] (اِخ) ابن بشیر. محدث است. (منتهی الارب).

شمیطة.

[شُ مَ طَ] (اِخ) ابن عجلان، مکنی به ابوعبدالله و گفته اند ابوهمام. از محدثان است. (از منتهی الارب) (از صفة الصفوة ج3 ص258). صاحب صفة الصفوة سخنانی پندآمیز از وی نقل کرده، از آن جمله است: هر کس مرگ را نصب عین قرار دهد نه به تنگی دنیا اهمیتی می دهد و نه به گشایش و فراخی آن. سرمایهء مؤمن دین اوست، هر وقت دینش زایل شد، شخصیت او زایل می شود. در مسافرتها از او جدا نمی شود و مؤمن از آن برای دیگران استفاده نمی کند. خداوندتعالی جهان را با دلتنگی و وحشت نشان گذاشت تا انس مؤمنان و پیروان خدا با خدا باشد. (از ج3 صص258 - 259).

شمیطیة.

[شَ طی یَ] (اِخ) نام قبیله ای از تازیان. (ناظم الاطباء).

شمیکان.

[شُ / شَ] (اِخ) محله ای است از اصفهان و جعفربن ناجیهء شمیکانی اصفهانی بدانجا منسوب است. (از انساب سمعانی).

شمیکانی.

[شُ / شَ] (اِخ) جعفربن ناجیة شمیکانی اصفهانی. از راویان است و تابعان را درک کرد و نعمان بن عبدالسلام از او روایت دارد. (از لباب الانساب).

شمیل.

[شَ] (ع اِ) شمال. (ناظم الاطباء). لغتی است در شَمال (شِمال) که بادی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شمال شود.

شمیل.

[شَ] (اِخ) دهی مرکز دهستان شمیل بخش مرکزی شهرستان بندرعباس. سکنهء آن 2552 تن. آب آن از رودخانه. محصول عمده آنجا غلات، لبنیات و خرما. صنایع دستی زنان پارچه بافی. دارای راه فرعی به بندرعباس و میناب. دبستان و پاسگاه ژاندارمری دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

شمیل.

[شَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش مرکزی شهرستان بندرعباس، واقع در خاور بندرعباس. حدود: شمال: دهستان سیاهو و احمدی. خاور: بخش میناب. جنوب: دریای عمان. باختر: دهستان ایسین. موقعیت: جلگه و گرم و مرطوب. آب: از رودخانه، چاه و قنات. محصول عمده: غلات و خرما. آبادی: 144. جمعیت: حدود 18 هزار تن. مرکز دهستان: قریهء شمیل. دیه های مهم: حسن لنگی، جلابی، قلعه قاضی، تخت سردره و زیارت. راه شوسهء بندرعباس به میناب از این دهستان می گذرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8). از بلوکات ناحیهء عباسی. طول و عرض: 36 هزار گز. حد شمالی: برودان احمدی. شرقی: میناب. جنوبی: خلیج فارس. غربی: ایسین. مرکز آن قصبهء شمیل است و 17 قریه دارد. (از جغرافیای سیاسی کیهان).

شمیل.

[] (اِخ) امین بن ابراهیم. در ده کفرشیما از قرای لبنان بدنیا آمد و مبادی نحو، حساب، ادبیات و زبان انگلیسی را در دانشگاه آمریکایی بیروت آموخت. بعد در سال 1854م. به انگلستان سفری کرد، سپس به تجارت پرداخت و ثروتی فراوان به دست آورد؛ ولی بعد به سبب ناسازگاری مزاجش تجارت را ترک کرد و به مصر رفت و در آنجا در شمار قضات پاکدامن، راستگو و موثق معروف شد و در سال 1886م. روزنامهء حقوق را منتشر ساخت و در عین حال به تألیف کتب و نوشتن مقالات و انشاء اشعار و قصاید بلند پرداخت. از آثار اوست: 1- السدرة الجلیه فی الاحکام القضائیه چ مصر 1885م. 2- المبتکر چ بیروت 1869م. 3- النظام الشوری چ اسکندریه 1879م. 4- الوافی چ اسکندریه 1879م. (از معجم المطبوعات مصر).

شمیل.

[شُ مَ] (اِخ) ابن جنبار. شاعری است از عرب. (یادداشت مؤلف).

شمیله.

[] (اِخ) محمد بن حسن بن سهل، برادر ذوالریاستین فضل بن سهل. این مرد از طرفداران علوی صاحب زنج بود و بعد تسلیم خلیفه شد و در خفا برای علویان دعوت کرد و به سال 286 ه . ق. کشته شد. (مروج الذهب ج2 ص333). ... در عهد معتضد از وی سعایت کردند که از برای مرد گمنامی دعوت می کند و گروهی از لشکریان را فاسد کرده است و معتضد او را با عبدالله بن المهتدی بگرفت و هرچه از شمیله پرسیدند به چیزی اقرار نکرد. پس او را به خشبهء خیمه بستند و آتش برافروختند و شمیله را بر آن آتش کباب کردند... و اقرار نکرد تا سرش ببریدند. (از مجمل التواریخ و القصص ص367).

شمیم.

[شَ] (ع مص) شم. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). بوییدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (صراح اللغة) (غیاث) (المصادر زوزنی). انبوییدن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). رجوع به شم شود.

شمیم.

[شَ] (ع اِ) بوی خوش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). عطر. بوی خوش. بوی. بوی عطر. (یادداشت مؤلف). بوی خوش آمیخته. (ناظم الاطباء) :
بی زحمت پیرهن همه سال
از یوسف خویش با شمیمم.خاقانی.
بید را گر بپرورند چو عود
برنیاید شمیم عود از بید.ابن یمین.
شمیم گلشن کوی حسین می آید
به حیرتم ز که بوی حسین می آید!؟
- شمیم ناک کردن؛ معطر ساختن. خوشبوی کردن. (یادداشت مؤلف): فعم؛ شمیم ناک کردن مشام را. (منتهی الارب).
- گل عنبرشمیم؛ گلی که بوی عنبر دهد. (ناظم الاطباء).
- نسیم عبهرشمیم؛ نسیمی که بوی یاسمن دهد. (ناظم الاطباء).
|| باد به بوی خوش برآمیخته. (غیاث). || درخت بدان جهت که ستور می بوید آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (ص) بلند. مرتفع. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). بلند. (منتهی الارب) (آنندراج). || پالان بلند. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (دهار).

شمیم.

[شَ] (اِخ) اصفهانی. میرزامحمد حسین فرزند میرزاعبدالکریم. از گویندگان قرن دوازده هجری بود و اجدادش از شیراز به اصفهان آمدند. وی خط شکسته نیکو می نوشت و چندی از طرف نادرشاه به منصب قضای لشکر منصوب گشت و پس از آن کلانتر اصفهان شد و هم در آن سال (1159) به حکم نادرشاه کشته شد. از اشعار اوست:
ز سوز عشق تو آنرا که نیم جانی هست
چو شمع تا نفس آخرش زبانی هست.
(از آتشکدهء آذر و فرهنگ سخنوران).

شمیم.

[شَ] (اِخ) حلی حلبی نحوی، علی بن حسن. متوفای سال 601 ه . ق. او راست: 1- انیس الجلیس فی التجنیس. 2- حماسه. (یادداشت مؤلف). و رجوع به علی شمیم شود.

شمیمه.

[شَ می مَ] (ع ص) به بوی خوش آمیخته و معطر. (ناظم الاطباء).

شمیمی.

[شِمْ می ما] (ع مص) شم. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بوییدن. (منتهی الارب). رجوع به شم شود.

شمین.

[شَ] (ص نسبی) (از: شم عربی + ین نسبت فارسی) خوشبو. (یادداشت مؤلف) :
چرب و شیرین و شرابات شمین
دادش و پس جامهء ابریشمین.مولوی.

شمین.

[شَ] (اِخ) دیهی است در دوفرسنگی مرو. (از لباب الانساب).

شمیهن.

[شَ هَ] (اِخ) از دیه های مرو است و محمد بن عبدالله... شمیهنی بدانجا منسوب است. (از انساب سمعانی).

شمیهنی.

[شَ هَ] (اِخ) محمد بن عبدالله بن قهزاد شمیهنی. امام متقن راویان است و از نصربن شمیل و جز وی روایت کرد و مسلم بن حجاج در کتاب صحیح خود از او روایت دارد. مرگ وی به سال 262 ه . ق. اتفاق افتاده است. (از لباب الانساب).

شن.

[شَ] (اِ) ناز و کرشمه را گویند. (برهان) (جهانگیری) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
چه جان گر نیستی و چشم پرشن
جهان بر من نبودی(1) چشم سوزن.عطار.
|| نام گیاهی است که از پوست آن ریسمان بتابند. (برهان)(2) (آنندراج). گیاه کنو که از پوست آن ریسمان تابند. (از ناظم الاطباء). || شونگ و سفیدال. یک نوع درختی است در لرستان. نامی است که در نور و کجور و زیارت گرگان به شونگ دهند. (یادداشت مؤلف). نام درخت پلاخور است و آن درختچه ای است از جنس لنی سرا(3) که در جنگلهای کرانهء دریای مازندران و ارسباران و بجنورد یافت میشود و شش گونهء آن را نام برده اند و این درختچه جزء درختهای زینتی و دارای گلهای خوشبو و روشنایی پسند است و در هر خاکی میروید و برگهای آن را دام دوست میدارد. میوهء آن سمی است و برای کودکان مخصوصاً خطرناک است. این درخت بوسیلهء قلمه و خوابانیدن زیاد میشود. (جنگل شناسی ج2 ص265). رجوع به شونگ شود.
(1) - ن ل: نمودی.
(2) - پهلوی shan (بتهء شاهدانه، کنف). شن در نور و کجور و زیارت = شونگ. (حاشیهء برهان چ معین).
(3) - Lonicera.

شن.

[ـِشْ] (پسوند) پسوند اسم مصدر در پهلوی که در چند کلمهء فارسی عیناً باقی مانده و در موارد دیگر تنها «ش» آن بجای مانده است و آن به دوم شخص امر حاضر می پیوندد: کُنِشْن، رَوِشْن، بوِشْن، دَهِشْن، گوارِشْن. کلمهء پاداشن از همین قبیل است با تصرف جزئی. (از فرهنگ فارسی معین).(1)
(1) - در پهلوی اسم مصدر مختوم به «ـِشْن» وجود داشته و معادل آن در پازند «ـَشْن»، «ـِشْن»، «یشن» است. چنانکه ملاحظه می شود در پهلوی ماقبل «ـِشْن» مکسور است و خود حرف «ش» ساکن، در فارسی نیز ماقبل «شن» غالباً مکسور تلفظ شود و خود «ش» ساکن، بجز دو کلمهء «داشن» و «پاداشن» (که دوم ترکیبی است از اولی) که غالباً (مخصوصاً در شعر) «ش» مفتوح تلفظ شود. این علامت را «شن» اسم مصدر و اسم مصدر مختوم بدان را اسم مصدر شنی میتوان نامید. (اسم مصدر، حاصل مصدر تألیف معین ص15).

شن.

[شَ] (پسوند) در برخی از کلمات مثل این است که معنی جای میدهد: گلشن، جوشن، «گوشن»، روشن، اشن، پشن، اوشن، آبشن، دوشن، در گلشن و تبشن (به معنی آب گرم معدنی). (یادداشت مؤلف).

شن.

[شَن ن] (ع اِ) مشک کهنهء دریده. ج، شِنان. (منتهی الارب). مشک کهنهء کوچک که آب در آن سردتر باشد از دیگر مشکها. (از اقرب الموارد). مشک کهن. (مهذب الاسماء). خیک کهنه. (برهان). مشکیزهء کهنه. (یادداشت مؤلف).

شن.

[شَن ن] (ع مص) پاشیدن آب بر شراب و پراکنده کردن. (از منتهی الارب). پاشیدن آب بر شراب بطور پراکنده. (از اقرب الموارد). ریختن بعنف. (تاج المصادر بیهقی). || فروریختن اشک چشم. (از اقرب الموارد). || از هر طرف ریختن و غارت کردن و منه: شَنَّ الغارة علیهم؛ یعنی پریشان و از هر طرف ریختن غارت را بر ایشان و اَشَنَّ نیز به همین معنی است. (از منتهی الارب). غارت کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). || خشک شدن مشک. || خشک و تکیده و لاغر شدن شتر از تشنگی. (از اقرب الموارد).

شن.

[شِ] (اِ) سنگ ریزهء خردتر از ریگ و درشت تر از ماسه. (یادداشت مؤلف). ریگهای بسیار ریزه که در کنار دریا و رود بسیار است. ماسه. (حاشیهء برهان چ معین). خرده سنگها که از ریگ نرم تر است و معمولاً جهت فرش کردن خیابانهای شنی بکار میرود و گاه با قیر مخلوط و پخته شود آسفالت را. درشتی دانه های شن معمو از نیم سانتیمتر مکعب تجاوز نکند و تا خردی دانه های گندم و ارزن رسد و از این حد کوچکتر را ماسه گویند. سنگریزه. (از فرهنگ فارسی معین). رمل.

شن.

[شُ] (اِ) از مقادیر و مقیاسهای طول در عهد قدیم ایران است، مساوی 5985 گز = 5985 متر. (تاریخ ایران باستان ص 166).

شن.

[شَن ن] (اِخ) ناحیه ای است در سراة و عبارت است از کوههای متصل بهم بین تهامه و یمن. (از معجم البلدان).

شنآن.

[شَنْ / شَ نَ] (ع مص) بالفتح و یحرک و هو الاکثر بلا همزة، دشمن داشتن کسی را و دشمنی کردن و دشمن داشته شدن. (از منتهی الارب). دشمنی. و رجوع به شن ء شود.

شنآنة.

[شَنْ آ نَ] (ع ص) شَنْأی. (از اقرب الموارد). مؤنث شنآن. یقال: امرأة شنآنة؛ زن دشمنی کننده و مخالفت کننده. (ناظم الاطباء). || زن دشمن داشته شده و نفرت کرده شده و قولهم: لاباً لشنآنتک؛ ای لمبغض و قیل هی کتابة عن قولهم لا اباً لک. (ناظم الاطباء).

شنا.

[شِ] (اِ)(1) شناوری و آب ورزی باشد. (برهان). حرکت انسان یا جانور بر روی آب بوسیلهء تحرک بازوان و پاها. سباحت. (فرهنگ فارسی معین). دست و بغل در تداول شوشتر. شناوری و دست و پا زدن در آب و با لفظ کردن مستعمل و بمعنی شناور و شناگر مجاز است. (آنندراج). شناه. شناب. یعنی شناوری و بر این قیاس شناگر و شنابر و شناور :
گرد گرداب مگرد ارت نیاموخت شنا(2)
که شوی غرقه چو ناگاهی ناغوش خوری.لبیبی.
همه الغریق الغریق است بانگم
که من غرقه ام در شنا میگریزم.خاقانی.
رجوع به شناب، شناو، شناه و شنو شود. || قسمی از اعمال ورزش در گود. (یادداشت مؤلف). برسم پهلوانان باستانی شنا رفتن در زورخانه. هر دو دست را بر زمین یا بر تختهء شنا تکیه دادن و پاها را به عقب کشیدن و بدن را بر دو دست فرودآوردن و بربردن است بی اصطکاک با زمین تا بازوان نیرو گیرد. نام ورزشی است که هندیان آن را دند گویند و آن را شنو نیز نامند. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
بیم طوفان بلا در خشکیم بیش از تری
همچو کشتی گیر از آن مشق شنا دارم به خاک.
اشرف.
و رجوع به شنو شود.
- تختهء شنا؛ تخته ای به طول تقریباً یک متر و به عرض ده سانتی متر با دو پایهء بسیار کوتاه که بر زمین نهند و زورخانه کاران دستها را بر آن تکیه دهند و پاها را از عقب کشیده دارند و بدن را بی آنکه با زمین اصطکاک یابد بر دو بازو فرودآرند و باز بالا برند تا عضلات بازو نیرو گیرد.
- شنا رفتن؛ در زورخانه و آن غیر شنا کردن بمعنی سباحت است. (یادداشت مؤلف).
(1) - شناه. آشنا. شنار. شناب. شناو. شیناب. ریشهء اوستایی sna (خود را شستن)، ریشهء هندی باستان sna(استحمام کردن). (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - ن ل: گرد گرداب مگرد ای [ بت ]نامخته شنا.

شنا.

[ ] (اِ) کراث جبلی است که به یونانی فراسیون نامند. (فهرست مخزن الادویه).

شنا.

[شِنْ نا] (اِخ) ناحیه ای است از اعمال اهواز. || ناحیه ای است از اعمال قسمت فرویین دجلهء بصره. (از معجم البلدان).

شنائت.

[شَ ءَ] (ع مص) رجوع به شناءة شود.

شنائر.

[شَ ءِ] (ع اِ) جِ شنار. (یادداشت مؤلف). رجوع به شنار شود.

شنائز.

[شَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ شِنّیز. (یادداشت مؤلف). رجوع به شنیز شود.

شنائط.

[شَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ شِناط. (منتهی الارب). رجوع به شناط شود.

شنائع.

[شَ ءِ] (ع اِ) شنایع. جِ شنیعة. بدیها و زشتیها. (از غیاث اللغات). و رجوع به شنیعة شود.

شنائک.

[شَ ءِ] (اِخ) جِ شَنوکة. (منتهی الارب). رجوع به شنوکة شود. سه کوه کوچک منفرد است از کوههای واقع در بین قدید و جحفة از دیار خزاعة و گویند کوهی است. (از معجم البلدان).

شناءة.

[شَ ءَ] (ع مص) شَنْء. شِنْء. شُنْء. شَنآن. مَشْنَأ. مَشْنَأة. (منتهی الارب). رجوع به مصادر مذکور شود. || (اِمص) دشمنی با ستیزگی و بدخویی. (از اقرب الموارد).

شنائی.

[شِ] (ص نسبی) شناگر. آب آشنا :
چون شناور نیستی پیرامن جیحون مگرد
بی شنائی پای در جیحون نمی باید نهاد.مغربی.

شنائی.

[شَ ئی ی] (ص نسبی) منسوب است به ازد شنوة و شنوة عبدالله بن کعب... است. و به این نسبت چند تن مشهورند. رجوع به انساب سمعانی ورق 339 شود.

شنائیة.

[شَ یَ / شَ ئی یَ] (ع ص) رجل شنائیة؛ مرد دشمنی کننده. (منتهی الارب). مرد مبغض. (از اقرب الموارد).

شناب.

[شِ] (اِ) بمعنی شنا. آب ورزی. (از برهان) (از آنندراج). رجوع به شنا شود.

شناب.

[شَ] (اِخ) (بمعنی خشک) نام پادشاه ادمه و او در زمانی که کدرلاعومر بر اراضی سدوم تاخت آورد پادشاه ادمه بود که در عمق سدیم واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

شنابث.

[شُ بِ] (ع اِ) شیر بیشه. || (ص) درشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شنابر.

[شِ بَ] (نف مرکب) آنکه شنا کردن داند. (یادداشت مؤلف). دانندهء شنا. آب باز. شناگر. آب آشنا :
شنابر چو بی آشنا را گِرَد
چو زیرک نباشد نخست او مِرَد.اسدی.
میان آبگیری به پهنای راغ
شنابر در آب شکن گیر ماغ.
اسدی (گرشاسبنامه ص118).

شنا بردن.

[شِ بُ دَ] (مص مرکب) شناه بردن. شنا کردن :
ای به دریای عقل برده شناه
وز همه نیک و بد شده آگاه.
منجیک (از اوبهی).

شنات.

[شُ] (ع ص، اِ) شُناة. جِ شانی. (از ناظم الاطباء). دشمن دارندگان و این جمع تکسیر شانی ء است که مهموزاللام است. (غیاث اللغات). رجوع به شانی ء شود.

شناتر.

[شَ تِ] (ع اِ) جِ شَنْتَرة و شُنْتُرة. رجوع به شنترة شود.
- ذوشناتر؛ لقب یکی از پادشاهان یمن که انگشت زاید داشت. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شناح.

[شَ] (اِ) تخته ای که بروی مشکهای پرباد بندند و بروی آب اندازند. (ناظم الاطباء). کلک. رجوع به کلک شود.

شناح.

[شَ] (ع ص) دراز و تن دار از مردم و شتر. (منتهی الارب). دراز و تن دار از شتر. (از اقرب الموارد). || بکر شناح؛ شتر جوانه. (منتهی الارب). شتر جوان و اصل آن شناحی به یاء و مخفف بود و بعلت التقاء ساکنین (میان یاء و تنوین) یاء حذف گردیده است. (از اقرب الموارد).

شناح.

[شِ] (ع ص) مست. ج، شُنُح. (منتهی الارب). مست. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شناحی.

[شَ حی ی] (ع ص) دراز تندار از مردم و شتر. (منتهی الارب). شَناحی و شَناحیّ؛ دراز و تن دار از شتر و فقط ماده شتر را شناحیة گویند. (از اقرب الموارد). دراز تنومند و فربه از مردم و از شتر. یقال: رجل شناح و رجل شناحی؛ مرد دراز تنومند. و بکر شناح و بکر شناحی؛ شتر جوان. (ناظم الاطباء).

شناحیة.

[شَ یَ] (ع ص) دراز تن دار از مردم و شتر. (منتهی الارب). فقط به ماده شتر دراز تن دار و شادمان اطلاق شود: بکرة شناحیة. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || دختر دراز و شادمان و سمین و فربه. (ناظم الاطباء).

شناخ.

[شَ] (اِ) این کلمه در منتهی الارب در ذیل عامه، مستعام و طوف، بدینسان آمده است: «شناخ که آن را بر آب اندازند. شناخ که بر شکم بندند و از آب گذرند». در برهان شناخ دیده نشد ولی «شَن» را بمعنی خیک کهنه آورده. در حاشیهء منتهی الارب شناخ را بمعنی خیک نوشته است و در هر حال ضبط آن معلوم نشد، ظاهراً اگر از «شن» باشد باید شناخ بفتح خواند. خیک. مشک. عامه. طوف. (یادداشت مؤلف).

شناخ.

[شِ] (ع اِ) بینی کوه. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ذیل اقرب الموارد). بینی کوه و دماغهء کوه. (ناظم الاطباء).

شناخب.

[شَ خِ] (ع ص، اِ) جِ شَنْخَب. (ناظم الاطباء). رجوع به شنخب شود.

شناخت.

[شِ] (مص مرخم، اِمص) اسم مصدر از شناختن. عرفان. معرفت. شناسایی. عرفه. علم. شناختن. (ناظم الاطباء). عرفه. (منتهی الارب) : اندر شناخت راه حق تعالی. (منتخب قابوسنامه ص 10).
آنکه خود را شناخت نتواند
آفریننده را کجا داند.ناصرخسرو.
اندر آنکه بر طبیعت واجب است که بشناسد که هر بیماری کدام بیماری است و یاد کردن شناخت آن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و در معرفت کارها و شناخت مناظم آن رأی ثاقب و فکرت صایب روزی کرد. (کلیله و دمنه چ مینوی ص 29). و گفت چندان یادش کردم که جمله خلقان یادش کردند تا به جایی که یادکرد من یادکرد او شد، پس شناخت او تاختن آورد و مرا نیست کرد، دگرباره تاختن آورد و مرا زنده کرد. (تذکرة الاولیاء عطار). گفت کاشکی که خلق به شناخت خود توانندی رسید که معرفت ایشان را در شناخت خود تمام بودی. (تذکرة الاولیاء عطار). و گفت علامت شناخت حق گریختن از خلق باشد و خاموش بودن در معرفت او. (تذکرة الاولیاء عطار). اگر با وجود این مقدار شناخت، خواطر ایشان را بیرون این صحبت بطرفی بررفتی... حضرت خواجه مؤاخذه میکردند. (بخاری).
- اهل شناخت؛ عارف. (یادداشت مؤلف). صاحب معرفت. اهل معرفت :
نه هر سخن که بداند بگوید اهل شناخت
به سِرّ شاه سر خویشتن نشاید باخت.
سعدی.
و رجوع به اهل شود.
- شناخت حجت؛ عُرْقوب. (منتهی الارب).
- شناخت یار؛ شناسایی دوست و اقرار و اعتراف دوست. (ناظم الاطباء).
- کیهان شناخت؛ شناسایی کیهان. معرفت کیهان و می توان بجای «شناسی» در آخر ترکیبات حیوان شناسی و گیاه شناسی این کلمه را به کار برد. (یادداشت مؤلف).
- ناشناخت؛ عدم معرفت. کمی اطلاع یا بی اطلاعی :
آفتی نبود بتر از ناشناخت
تو بر یار و ندانی عشق باخت.مولوی.
|| عهد. (از منتهی الارب) :
دریغ صحبت دیرین و حق دید و شناخت
که سنگ تفرقه ایام در میان انداخت.
سعدی.
|| (ن مف مرخم) شناخته. شناخته شده.
- ناشناخت؛ ناشناخته. گمنام. مجهول :
و آن را که بر مراد جهان نیست دسترس
در زادبوم خویش غریب است و ناشناخت.
سعدی.
- || در لباس مبدل. بصورت و هیأتی که شناخته نشود : یکی از ملوک عرب به ناشناخت بیرون آمدی. (گلستان سعدی).
رجوع به شناختن شود.

شناختگان.

[شِ تَ / تِ] (اِ) جِ شناخته. (ناظم الاطباء). ترجمهء معارف است. (یادداشت مؤلف). آشنایان.

شناختگی.

[شِ تَ / تِ] (حامص)شناسایی و آشنایی و معرفت. (ناظم الاطباء).

شناختن.

[شِ تَ] (مص) واقف شدن و معرفت حاصل کردن. (ناظم الاطباء). عرفان. عالم بودن. (یادداشت مؤلف). علم پیدا کردن بر چیزی. آگاهی یافتن. معرفت و علم پیدا کردن :
آن را که با مکوی و کلابه بود شمار
بربط کجا شناسد و چنگ و چغانه را.
شاکر بخاری.
تا کجا گوهری است بشناسم(1)
دست سوی دگر نپرماسم.ابوشکور.
ز یزدان شناسید یکسر سپاس
مباشید جز شاد و یزدان شناس.فردوسی.
گر بر در این میر تو ببینی
مردی که بود خوار و سرفکنده
بشناس که مردی است او بدانش
فرهنگ و خرد دارد و نونده.
یوسف عروضی.
ترا شناسد دانا مرا شناسد نیز
تو از قیاس چو خاری من از قیاس چو ناژ.
لبیبی.
بیار ساقی زرین نبید و سیمین کاس
به باده حرمت و قدر بهار نو بشناس.
منوچهری.
وی را شناخته بودم اما ندانستم که تا این جایگاه است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 380). بنده غریب است میان این قوم و رسم این خدمت نمی شناسد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 380). امیر گفت: من طاهر را شناخته بودم در رعونت و نابکاری. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 394).
چون داری نیکوش چو خود می نشناسیش
بشناس نخستینش پس آنگاه نکو دار.
ناصرخسرو.
بیدانش آمدی و در اینجا شناختی
کاین چیست وآن چه باشد این چون و آن چراست.
ناصرخسرو.
ورمان همی بباید او را شناختن
بی چون و بی چگونه طریقی است بس عسیر.
ناصرخسرو.
در اسب شناختن و هنر و عیب ایشان دانستن هیچ گروه به از عجم ندانستندی. (نوروزنامه).
ای شده از شناس خود عاجز
کی شناسی خدای را هرگز.سنایی.
بخودش کس شناخت نتوانست
ذات او هم بدو توان دانست.سنایی.
و خطری بزرگ که بفرمان ما ارتکاب کرد شناخته. (کلیله و دمنه). اگر من خود را جرمی شناسمی در تدارک آن غلو و التماس ننمایمی. (کلیله و دمنه). اگر مرا هزار جانستی و بدانمی که در سپری شدن آن فلک را فایدتی باشد... یک ساعت به ترک همه بگویمی و سعادت دوجهانی در آن شناسمی. (کلیله و دمنه).
رنجی که من از پی تو دیدم
دردی که من از غم تو خوردم
بر کوه بیازمای یک بار
تا بشناسی که من چه مردم.سوزنی.
عزلت گزین که از سر عزلت شناختند
آدم در خلافت و عیسی ره سما.خاقانی.
هرکه را من بمهر خواندم دوست
چون دگر کس شناخت شد دشمن.خاقانی.
هرکه چنین روی دید جامهء سعدی درید
موجب دیوانگی است آفت بشناختن.
سعدی.
ای دل گرت شناختن راه حق هواست
خود را بدان که عارف خود عارف خداست.
ابن یمین.
شناختن نتوانی هگرز ایزد را
چو خود شناختن نفس خویش نتوانی.
قاآنی.
اعتراف؛ چیزی را شناختن. (منتهی الارب). تعارف؛ یکدیگر را شناختن. (زوزنی). عهد؛ شناختن. معرفة، عرفان، عرف، عرفة؛ شناختن و دانستن بعد از نادانی. فراسة؛ شناختن اسب و سواری کردن. (منتهی الارب). || انگاشتن. فرض کردن. به حساب آوردن. گمان بردن. گرفتن. بشمردن. (یادداشت مؤلف) :
چنین داد پاسخ ورا پیشکار
که مهمان ابا گرزهء گاوسار
بمردی نشیند در آرام تو
ز تاج و کمر بسترد نام تو
به آیین خویش آورد ناسپاس
چنین گر تو مهمان شناسی شناس.فردوسی.
سیاوش بدو گفت دارم سپاس
مرا همچو فرزند خود می شناس.فردوسی.
|| دانستن. منسوب داشتن :
به گردون گردان کله برفراخت
همه شادمانی ز یزدان شناخت.فردوسی.
|| بجای آوردن. (یادداشت مؤلف). تشخیص دادن چیزی یا کسی. دریافتن. ادراک کردن :
رها کرد زن را و بنواختش
چنان کرد پیدا که نشناختش.فردوسی.
گفت نقاش چون که نشناسم
که نه دیوانه و نه فرناسم.عنصری.
و دانیال را نیز گفته اند که برخیزید و به زمین بابل روید و خویشتن را از بخت النصر بازخرید و از وی امان خواهید تا شما را امان دهد. گفتند به چه شناسیم او را. (قصص الانبیاء ص179). || تمیز دادن دو چیز از یکدیگر. تشخیص دادن. تمیز کردن. بازشناختن :
زان عقیقین میی که هرکه بدید
از عقیق گداخته نشناخت.رودکی.
و بدل اندر عقلی نهاد تا اندریابند و حق از باطل بشناسند. (ترجمهء طبری بلعمی).
ز دانایی او را فزون بود بهر
همی زهر نشناخت از پای زهر.فردوسی.
نه همی بازشناسند عبیر از سرگین
نه گلستان بشناسند ز آبشتنگاه.قریع الدهر.
چهار حد بساط از فروغ طلعت او
ز طور نور تجلی شناختن نتوان.فرخی.
ای نام شنوده عاجل و آجل
بشناس نخست آجل از عاجل.ناصرخسرو.
لیکن از راه عقل هشیاران
بشناسند فربهی ز آماس.ناصرخسرو.
علاج هر دو نوع [ لقوه ] یکی است لکن بر طبیب واجب است که فرق کند و این از آن بشناسد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). سلطان سخن او بی غرض شناخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 434).
ضد را از ضد شناسند ای جوان.مولوی.
توان شناخت به یک نظره در شمایل مرد
که تا کجاش رسیده ست پایگاه علوم.
سعدی.
هرکجا سختی کشیده ای... را بینی خود را در کارهای مخوف اندازد... و از عقوبت نهراسد و حلال از حرام نشناسد. (گلستان).
- بازشناختن چیزی از چیزی؛ تمیز کردن. (یادداشت مؤلف) :
اینهمه روز مرگ اگر بینی
نشناسی ز یکدگرشان باز.رودکی.
که کس بازنشناخت از پای دست
تو گفتی زمین دست ایشان ببست.فردوسی.
درویش گرسنه... و توانگر با همه نعمت چون مرگ فرازآید از یکدیگرشان باز نتوان شناخت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 372). [ و نوح ] از آن تأثیر [ از تأثیر آن دو جوهر ] روز از شب بازشناختی. (مجمل التواریخ).
قبله اول ز قبله بازشناس
تا بدانی تو فربهی ز آماس.سنایی.
که این زنگاری آیینه وش را
چو شانه بازنشناسم سر از پا.خاقانی.
در ایشان خیره شد هر کس که می تاخت
که خسرو را ز شیرین بازنشناخت.نظامی.
تو خود را از آن در چَه انداختی
که چَه را ز ره بازنشناختی.سعدی.
- پای از دست (دست از پای) نشناختن؛تشخیص و تمیز ندادن این از آن. (یادداشت مؤلف) :
سپاه اندرآمد ز جای کمین
سیه شد بر آن نامداران زمین
که کس بازنشناخت از پای دست
تو گفتی زمین دست ایشان ببست.فردوسی.
- حق کسی یا چیزی را شناختن یا حق -نعمت کسی را شناختن؛ وقوف داشتن به حق وی. تشخیص دادن حق وی. معترف شدن به حق وی. سزا دادن و نواختن او را :
بندگان و کهتران را حق چنین باید شناخت
شاد باش ای پادشاه حق شناس حقگزار.
فرخی.
حق تو خاقانیا کعبه تواند شناخت
زآخور سنگین طلب توشهء یوم الحساب.
خاقانی.
حق نعمت شناختن در کار
نعمت افزون دهد به نعمت خوار.نظامی.
- خود را بازشناختن؛ از خطا برگشتن. (یادداشت مؤلف) : جمشید در آخر پادشاهی ناسپاس گشت و اندر خدای تعالی عاصی شد و چون کارها بر وی بشورید پشیمان گشت و خود را بازشناخت. (مجمل التواریخ والقصص).
-خود را شناختن پسری یا دختری -(مراهقین)؛ در تداول عوام، به حد مردان یا به حد زنان رسیدن. بالغ شدن. حالم شدن. رسیده شدن. (یادداشت مؤلف).
- خویشتن نشناختن؛ متکبر و مغرور شدن. (یادداشت مؤلف) : او باد در سر کرده و خویشتن را نمیشناسد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 145).
- شناخته شده بودن؛ معروف بودن. شهرت داشتن : پیغمبر (ص) اندر قریش شناخته شده بود به امانت و دیانت و راستگویی و او را محمد الامین خواندندی. (ترجمهء طبری بلعمی). رجوع به شناخته شود.
- ناخویشتن شناس؛ متکبر و مغرور : امیر گفت در باب این ناخویشتن شناس چه کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 128).
- واشناختن؛ بازشناختن :
برسم خسروی بنواختندش
ز خسرو هیچ وانشناختندش.نظامی.
و رجوع به بازشناختن شود.
- هِرّ را از بِر نشناختن؛ ندانستن. تمییز ندادن.
|| اعتراف. قبول. اقرار کردن و اعتراف نمودن. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: هر کجا گوهر است نشناسم.

شناختنی.

[شِ تَ] (ص لیاقت) لایق شناختن. درخور شناسایی.

شناخته.

[شِ تَ / تِ] (ن مف) دانسته. دانسته شده. وقوف یافته. ج، شناختگان. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین). || معروف. مشهور. بنام. عُرف. عارِفة. معروف. (منتهی الارب): شناخته مرد؛ مرد شناخته و معروف. (یادداشت مؤلف) :
خدایگانی کاندر جهان بدین و بداد
شناخته ست چو بوبکر و عُمَّر و عثمان.
فرخی.
مردی شناخته بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 122).

شناخته آمدن.

[شِ تَ / تِ مَ دَ] (مص مرکب) معرفت حاصل گشتن. شناخته شدن :این چند نکت از مقامات میر مسعود.... اینجا نبشتم تا شناخته آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 183).

شناخیب.

[شَ] (ع اِ) جِ شنخوب، به معنی سر کوه بلند. (از منتهی الارب). جِ شنخوب و شنخوبة و شنخاب. (ناظم الاطباء). رجوع به شنخوب و شنخاب و شنخوبة شود.

شنار.

[شَ] (اِ) گیاهی دوایی که زوفا نیز گویند. (ناظم الاطباء).

شنار.

[شَ / شِ] (اِ) شنا. شناوری. آب ورزی. سباحت. (ناظم الاطباء) :
یکی گفت(1) مردی سوی رودبار
برود اندرون شد همی بی شنار.ابوشکور.
|| تنک آبی از دریا و یا رودخانه که تهش نمایان بود و گل داشته باشد و کشتی در آن بند شود و بایستد و نگذرد. || قعر آب، خواه آب دریا باشد و یا جز آن. || بندر. || مأمن کشتی. (ناظم الاطباء). || شاخهء نوی که تازه از درخت برآید. || ولایت خرابی که کسی در آن توطن نکند و خالی از مردمان بود. (ناظم الاطباء) (از برهان). || (ص) چیز نامبارک و شوم و نحس. (ناظم الاطباء). نامبارک و شوم و نحس. (برهان). || بدبخت و بداختر. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: بدو گفت.

شنار.

[شَ] (ع اِ) عیب بدتر و عار. (از منتهی الارب). بدترین عیب و عار. (از اقرب الموارد). || دشمنی کردن باشد و دشمن داشتن یعنی با کسی و چیزی بد بودن. (برهان). || امر مشهور به بدی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فضاحت و بی آبرویی و رسوایی و بدنامی و ننگ و عار. (ناظم الاطباء) :
زانکه بی شکری بود شوم و شنار
میبرد بی شکر را تا قعر نار.مولوی.

شناری.

[شُ را] (ع اِ) گربه. (منتهی الارب). عَلَم است برای گربه. (از اقرب الموارد).

شناریدن.

[شِ دَ] (مص) شنا کردن. شناوری نمودن. (ناظم الاطباء).

شنازب.

[شَ زِ] (ع ص، اِ) جِ شَنْزَب. (ناظم الاطباء). رجوع به شنزب شود.

شناس.

[شِ] (اِمص) اسم مصدر و مصدر دوم غیرمستعمل شناختن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شناختن شود. || (نف مرخم) مخفف شناسنده. در کلمات مرکب بمعنی شناسنده آید. (فرهنگ فارسی معین). شناسنده و دریابنده و همیشه بطور ترکیب استعمال میشود. (ناظم الاطباء).
ترکیب ها:
-آب شناس.؛ آدم شناس. آلت شناس. اخترشناس. انجم شناس. انگل شناس. ایران شناس. ایزدشناس. بنده شناس. پرده شناس. پی شناس. جمجمه شناس. جنگل شناس. جواهرشناس. جوهرشناس. چوب شناس. حشره شناس. حقایق شناس. حق شناس. حقه شناس. حقیقت شناس. حیوان شناس. خاک شناس. خداشناس. خسروشناس. خط شناس. خودشناس. خون شناس. دریاشناس. دشمن شناس. دم شناس. دواشناس. راه شناس (بلد). رئیس شناس. ردشناس. روانشناس. روشناس. زمین شناس. زیرک شناس. سبک شناس. ستاره شناس. سخن شناس. سرشناس. سکه شناس. سنگ شناس. شاه شناس. شرق شناس. شعرشناس. طبیعت شناس. طریقت شناس. عرب شناس. عنصرشناس. فراست شناس. قاروره شناس. قافیه شناس. قبیله شناس. قیافه شناس. کارشناس. کتاب شناس. گاه شناس. گوهرشناس. گیتی شناس. لشکرشناس. مردم شناس. مصالح شناس. معدن شناس. معنی شناس. منازل شناس. منت شناس. منزل شناس. موسیقی شناس. موقع شناس. میکرب شناس. نان شناس. نبات شناس. نبض شناس. نمک شناس. نیکی شناس. وقت شناس. هواشناس. هیئت شناس. یزدان شناس. یکی شناس.
|| (ص) آشنا: فلانی شناس است. (فرهنگ فارسی معین). آشنا. دوست (در تداول عامهء خراسان). || (اِ) در کتب متقدمین پارسیان، شناس افادهء معنی صفت معرفت می نماید، چنانکه صفات ثبوتیه را که عربی و مصطلح علما است پارسیان «شناسهای ایستا» ترجمه کرده اند، چه ایستا به معنی ایستاده و ثابت و غیرمتحرک است. (انجمن آرا) (آنندراج). || بیان و تفسیر و تعریف. (ناظم الاطباء).

شناسا.

[شِ] (نف) شناسای. شناسنده. عارف. واقف. جهبذ. خبیر. بصیر. اهل خبره. مطلع. (یادداشت مؤلف). آشنا. ج، شناساآن. (از تحفهء اهل بخارا). شناسنده. (از ناظم الاطباء). دریافت کننده. شناسنده. (فرهنگ فارسی معین). خبره :
که ای پهلوان جهاندار شاه
شناسای هر کار و زیبای گاه.فردوسی.
همش زور دادی همش هوش و دین
شناسای هر کار و جویای کین.فردوسی.
شناسای کشتی هر آنکس که بود
که بر ژرف دریا دلیری نمود.فردوسی.
نقل است که بِشر بر گورستان گذر کرد گفت همه اهل گورستان را دیدم بر سر کوه آمده و شغبی در ایشان افتاده و با یکدیگر منازعه میکردند چنانکه کسی قسمت کند چیزی، گفتم بارخدایا مرا شناسا گردان تا این چه حال است. (تذکرة الاولیاء عطار).
شناسایی که انجم را رصد راند
از آن تخت آسمان را تخته برخواند.نظامی.
شنیدم که مردی است پاکیزه بوم
شناسا و رهرو در اقصای روم.سعدی.
سر ز حسرت ز در میکده ها برکردم
چون شناسای تو در صومعه یک پیر نبود.
حافظ.
- شناسا شدن؛ آشنا شدن. واقف گردیدن. آگاه شدن :
چون شناسا شدم بدانایی
در بد و نیک دُرّ دریایی.نظامی.
از سفر آیینه منظور نظرها میشود
دل چو صافی شد حقیقت را شناسا میشود.
ظهیر.
استلاحة؛ شناسا شدن. (منتهی الارب).
- شناسای کار؛ واقف و بصیر در کار :
خبر داد شه را شناسای کار
از آن بند دریای ناسازگار.نظامی.
- شناسای کشتی؛ ناخدا. ملاح. آگاه و مطلع بر احوال کشتی و راندن آن توسعاً :
شناسای کشتی هر آنکس که بود
که بر ژرف دریا دلیری نمود
بفرمود تا بادبان برکشید
به دریای بی پایه اندرکشید.فردوسی.

شناسا کردن.

[شِ کَ دَ] (مص مرکب)تعریف کردن. (فرهنگ فارسی معین). تعریف. (یادداشت مؤلف). || شناساندن. (فرهنگ فارسی معین): تعریف؛ شناسا کردن. (منتهی الارب) : استاد رودکی گفته است و زمانه را نیک شناخته است و مردمان را بدو شناسا کرده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 55).
شناسا کن به حکمتهای خویشم
برافکن برقع غفلت ز پیشم.نظامی.
اوست که ترا به خود شناسا کرده است. (سعدی).

شناسا گردانیدن.

[شِ گَ دَ] (مص مرکب) شناسا کردن. واقف و مطلع کردن. آگاهندن. تعریف. (زوزنی). || شناساندن: تاریخ؛ شناسا گردانیدن وقت. (دهار).

شناسا گردیدن.

[شِ گَ دی دَ] (مص مرکب) شناسا گشتن. شناختن. (فرهنگ فارسی معین).

شناسان.

[شِ] (اِمص) بیان و تفسیر و تعریف. || اشتهار. || اعلام. (ناظم الاطباء).

شناساندن.

[شِ دَ] (مص) تعریف. شناسانیدن. آشنا کردن. (یادداشت مؤلف). شناختن فرمودن و شناسیدن کنانیدن. (ناظم الاطباء).

شناساننده.

[شِ نَنْ دَ / دِ] (نف) معرف. (یادداشت مؤلف). معرفی کننده.

شناسانیدن.

[شِ دَ] (مص) تعریف. تبصیر. شناساندن. (یادداشت مؤلف). معرفی کردن و معروف کنانیدن و شناختن فرمودن. (ناظم الاطباء).

شناسانیدنی.

[شِ دَ] (ص لیاقت) لایق شناساندن.

شناسانیده.

[شِ دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از شناسانیدن. وقوف و اطلاع و معرفت داده شده. معرفی کرده شده.

شناسای.

[شِ] (نف) شناسا. رجوع به شناسا و شواهد آن شود.

شناسایی.

[شِ] (حامص) شناسائی. عمل شناختن. وقوف. معرفت. عرف. عرفان. تعریف. علم. شناخت. (یادداشت مؤلف). معرفت و علم و آگاهی و دانایی. (ناظم الاطباء) :
همه در شناسایی اختران
فروگفته احوال گردون در آن.نظامی.
شناساییش بر کس نیست دشوار
ولیکن هم به حیرت میکشد کار.نظامی.
دمی با حق نبودی چون زنی لاف شناسایی
تمام عمر با خود بودی و نشناختی خود را.
وحید قزوینی.
- شناسایی دادن؛ خود را معرفی کردن به کسی که خود او را یا کسان او را از پیش می شناخته است. (یادداشت مؤلف). خود را به نشانیها شناساندن.
|| اعتراف. اقرار. (یادداشت مؤلف). || آشنایی. (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء). تعارف. معارفه. (یادداشت مؤلف).

شناس درآمدن.

[شِ دَ مَ دَ] (مص مرکب) به سابقهء معرفتی که بوده است وقوف یافتن. اطلاع بر معرفت قبلی یافتن. دانسته شدن که آشناست. (یادداشت مؤلف).

شناس کردن.

[شِ کَ دَ] (مص مرکب)آشنا کردن. معرفی کردن.

شناسنامه.

[شِ مَ / مِ] (اِ مرکب) ورقه یا کتابچهء رسمی که در آن نام صاحب ورقه و نام پدر و مادر و دیگر خصوصیات وی ثبت می شود. و این ورقه را ادارهء آمار و ثبت احوال به هر شخصی میدهد و از روی آن دارندهء دفترچه را می شناسند. ورقهء هویت. (یادداشت مؤلف). ورقه ای که از طرف ادارهء آمار و ثبت احوال صادر شود و هویت (نام، نام خانوادگی، نام پدر، نام مادر، محل تولد، روز و ماه و سال تولد، زن و فرزندان) هر شخصی در آن درج گردد. ورقهء هویت. || نام خانوادگی. (فرهنگ فارسی معین).

شناسندگان.

[شِ سَ دَ / دِ] (اِ) جِ شناسنده. آگاهان و دانایان و عارفان. (ناظم الاطباء). || کنایه از عرفاست. (یادداشت مؤلف) :
شحنهء غوغای هراسندگان
چشمهء تدبیر شناسندگان.نظامی.
شناسندگان برگرفتند ساز
ز دور فلک بازجستند راز.نظامی.
ولی چه فایده از گردش زمانه نفیر
نکرده اند شناسندگان ز حق فریاد.سعدی.

شناسندگی.

[شِ سَ دَ / دِ] (حامص)حالت و چگونگی شناسنده. معرفت. آشنایی. شناسایی.

شناسنده.

[شِ سَ دَ / دِ] (نف) آنکه شناسد. شناسا. خبیر. آشنا به... . خبردار. دانای نهان و آشکار. (یادداشت مؤلف). آنکه چیزی یا کسی را بشناسد. واقف. آگاه. مطلع. عَریف. عارف. (منتهی الارب) :
نخستین بنام خدای جهان
شناسندهء آشکار و نهان.دقیقی.
چو این هر سه یابی خرد بایدت
شناسندهء نیک و بد بایدت.فردوسی.
پذیرفتم این از خدای جهان
شناسندهء آشکار و نهان.فردوسی.
به ایران اگر نیز جز تو کس است
شناسندهء آسمان او بس است.فردوسی.
شناسندهء حرف نه تخت نیل
حساب فلک راند بر تخت و میل.نظامی.
آن شناسندگان که دانندش
غار بهرام گور خوانندش.نظامی.
از این طایفه بهره کسی میتواند گرفت که شناسندهء اوقات و احوال ایشان باشد. (انیس الطالبین ص177).
|| طبیب. شناسندهء تب :
تب مرگ چون قصد مردم کند
علاج از شناسنده پی گم کند.نظامی.

شناسی.

[شِ] (حامص) به صورت ترکیب به معنی شناسایی و آگاهی به کار می رود و ترکیبات ذیل در آن هست:
-آب شناسی.؛ آدم شناسی. انجم شناسی. ایران شناسی. جمجمه شناسی. جنگل شناسی. جواهرشناسی. جوهرشناسی. حق شناسی. حیوان شناسی. خاک شناسی. خاورشناسی. خداشناسی. خط شناسی. خودشناسی. روانشناسی. زمین شناسی. سبک شناسی. ستاره شناسی. سخن شناسی. سکه شناسی. سنگ شناسی. شرق شناسی. شعرشناسی. عرب شناسی. قبله شناسی. قیافه شناسی. کتاب شناسی. گوهرشناسی. مردم شناسی. معدن شناسی. میکرب شناسی. نبات شناسی. نمک شناسی. وقت شناسی. هواشناسی.
و رجوع به ترکیبات شناس شود.

شناسیدن.

[شِ دَ] (مص) تعریف کردن و شناساندن. (آنندراج). || شناختن. || دریافتن. || فهمیدن و واقف شدن. (ناظم الاطباء). || تشخیص دادن. بازشناختن :
موبمو و ذره ذره مکر نفس
می شناسیدند چون گل از کرفس.مولوی.

شناشن.

[شَ شِ] (ع اِ) جِ شِنْشِنة. (اقرب الموارد). رجوع به شِنْشِنة شود.

شناص.

[شَ] (ع ص) فرس شناص؛ اسب درازهیکل توانای نجیب. (از منتهی الارب). فرس شَناص و شَناصیّ و شُناصیّ؛ اسب دراز شدید نجیب. (از اقرب الموارد).

شناصی.

[شَ صی ی / شُ صی ی] (ع ص)اسب درازهیکل توانای نجیب. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شناص شود.

شناصیر.

[شَ] (اِخ) از نواحی مدینه. (از معجم البلدان).

شناصیة.

[شَ صی یَ] (ع ص) فرس شناصیة؛ اسب توانای درازهیکل. (از ذیل اقرب الموارد). رجوع به شناص و شناصی شود.

شناط.

[شِ] (ع ص) زن نیکو گوشت و تن و نیکورنگ. ج، شِناطات، شَنائط. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شناط.

[شِ] (اِخ) نام محلی کنار راه قزوین و زنجان، میان شریف آباد و خرم دره، در 221400گزی تهران. (یادداشت مؤلف).

شناطات.

[شِ] (ع ص، اِ) جِ شِناط. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شِناط شود.

شناظ.

[شِ] (ع اِ) شناظ الجبل؛ سر کوه و کرانهء آن. (از منتهی الارب). بالای کوه. (از اقرب الموارد). || امرأة ذات شناظ؛ زن پرگوشت و فربه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شناظی.

[شَ] (ع اِ) جِ شنظوة یا شناظ. سر کوه و کرانهء آن. (از منتهی الارب). بالای کوه. (از اقرب الموارد). || جِ شنظاة. (یادداشت مؤلف). رجوع به شنظوة و شناظ و شنظاة شود.

شناظیر.

[شَ] (ع ص، اِ) جِ شِنْظیر، به معنی بدخلق و فحاش. (از اقرب الموارد). و رجوع به شِنْظیر شود.

شناظیر.

[شُ] (ع اِ) یکی شِنْظیر. شناظیرالجبل؛ اطراف کوه و کرانهء آن. (از اقرب الموارد). و رجوع به شنظیر شود.

شناعت.

[شَ عَ] (ع اِمص) شناعة. زشتی و بدی و قباحت. (ناظم الاطباء). شنعت. زشتی. (مهذب الاسماء). زشت شدن. (دهار). رجس. ردائت. شین. فظاعت. (یادداشت مؤلف) :
با آل او روم سوی او نیست هیچ باک
برگیرم از منافق ناکس شناعتش.
ناصرخسرو.
من روم سوی قناعت دل قوی
تو چرا سوی شناعت می روی.مولوی.
|| سرزنش. (فرهنگ فارسی معین). ملامت کردن. || طعنه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).
- شناعت زدن؛ طعنه زدن :
مرغ از چه زد شناعت بر صبح راست خانه
کو در عمود سیمین دارد ترازوی زر.
خاقانی.
مرغ سحر شناعت از آن زد چو مصریان
کآن صاع عید دید به بار سحر درش.
خاقانی.
- شناعت کردن؛ طعنه زدن. سرزنش کردن. شنعت کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
مشکن از طعن ناکسان که سگان
جز شناعت بروی مه نکنند.خاقانی.
- شناعت نمای؛ نشان دهندهء شنعت :
کز این طبلهای شناعت نمای
چه باشد که طبلی بمانی بجای.نظامی.

شناعتی.

[شَ عَ] (ص نسبی) شنعتی. شنعت کار. رسوا :
چون طشت بی سرند و چو در جنبش آمدند
الا شناعتی و دریده دهن نیند.خاقانی.

شناعة.

[شَ عَ] (ع مص) زشت گردیدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شَنُعَ الشی ءُ شناعةً و شَنَعاً و شُنْعاً و شُنوعاً؛ زشت گردید، فهو شَنیع و شَنِع و اَشْنَع. (از اقرب الموارد). || زشتی. (منتهی الارب). || بسیار زشت گردیدن. (ناظم الاطباء). و رجوع به شناعت شود.

شناعه.

[شَ عَ] (ع اِمص) شناعت. شناعة. رجوع به شناعت شود.
- شناعه زدن؛ طعنه زدن :
بر کوس عید(1) آن نکند زخم، کآن زمان
بر جانم از شناعه زدن کرد زیورش.خاقانی.
(1) - ن ل: عیدی.

شناعیب.

[شَ] (ع ص، اِ) جِ شِنْعاب، به معنی مرد درازبالا. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به شِنْعاب شود.

شناعیف.

[شَ] (ع ص، اِ) جِ شِنْعاف، به معنی سر کوه یا کوه بلند و مرد درازبالا و عاجز. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). و رجوع به شِنْعاف شود.

شناغب.

[شَ غِ] (ع ص، اِ) جِ شُنْغُب، به معنی رسن و شاخ دراز و باریک از هر حیوان که باشد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). و رجوع به شُنْغُب شود.

شناغیب.

[شَ] (ع ص، اِ) جِ شِنْغاب، به معنی شُنْغُب. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به شِنْغاب شود.

شنافتن.

[شِ تَ] (مص) تلفظی از شنفتن. شنیدن و گوش دادن و شنفتن. || دریافتن. (ناظم الاطباء).

شنافیه.

[ش فی یَ] (اِخ) اعراب خزاعلی. (یادداشت مؤلف).

شناق.

[شِ] (ع اِ) سربند مشک از دوال و رشته و مانند آن. (منتهی الارب). بند سر مشک و گویند آن رسن که مشک را بدان درآویزند. ج، شُنُق. (از مهذب الاسماء). || زه کمان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || درازی سر. (از اقرب الموارد). || (ص) دراز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). واحد و جمع و مذکر و مؤنث در آن یکسان است. (از اقرب الموارد).

شناق.

[شِ] (ع مص) آمیختن مال کسی را به مال خود. (منتهی الارب). مشانقة. آمیختن مال کسی را به مال خویشتن. (از اقرب الموارد).

شناق.

[شِ] (ع مص) گرفتن چیزی را از شَنَق و منه الحدیث: لا شناقَ؛ ای لایؤخذ من الشَنَق حتی یتم. (منتهی الارب). گرفتن چیزی را از شَنَق. (از اقرب الموارد). رجوع به شَنَق شود.

شناق.

[شَ] (ع ص) دراز و طویل. مذکر و مؤنث و واحد و جمع در وی یکسان است. (از ناظم الاطباء). و رجوع به شِناق شود.

شناقصة.

[شَ قِ صَ] (ع اِ) نوعی از لشکر. واحد آن شِنْقاصی است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شِنْقاصی شود.

شناقصی.

[شَ قِ صی ی] (ع ص نسبی)منسوب به شناقصة. (یادداشت مؤلف). رجوع به شناقصة شود.

شناقة.

[شِ قَ] (ع اِ) آویختن گاه. (یادداشت مؤلف) : فلما وصل به [ بابن الزبیر رشید ] الی الشناقة... جلد. (معجم الادباء چ مارگلیوث ج2 ص420).

شنا کردن.

[شِ کَ دَ] (مص مرکب)سباحت. خود را در روی آب نگاهداری کردن و بردن بوسیلهء حرکات دست و پا. آب بازی کردن: طَمْطَمة؛ شنا کردن. عوم. (منتهی الارب). رجوع به شناب، شنار، شنا و شنو شود. || انجام دادن نوعی ورزش که در اصطلاح ورزشکاران قدیم شنا گویند. (یادداشت مؤلف). رجوع به شنا شود.

شنا کنانیدن.

[شِ کُ دَ] (مص مرکب)کسی را به شنا واداشتن یا آموختن: اِسباح؛ شناکنانیدن. (منتهی الارب).

شناگر.

[شِ گَ] (ص مرکب) آشناگر. آشناور. شناور. شنوگر. آب ورز. سباح. آب باز. شناکننده. او که شنا کند. (یادداشت مؤلف). کسی که در آب شنا کند. آب آشنا.
-امثال: آب نمی بیند اگرنه شناگر قابلی است.
|| آنکه شغلش شنا کردن است. و آن غیر شناور است، چه شناور اوست که اکنون شنا میکند. (یادداشت مؤلف).
- جانوران شناگر؛ شناگران. راسته ای از جانوران پستاندار که با زندگی دریایی خو گرفته اند و ساختمان بدن آنها با زندگی در آب سازش یافته است. قطاسها. آب بازان. (فرهنگ فارسی معین) (جانورشناسی عمومی ج 1 ص 214).

شناگری.

[شِ گَ] (حامص مرکب) عمل شناگر. سباحی. شناوری. سباحت.

شنام.

[] (اِخ) (بمعنی پیشانی خرسها) یکی از مرز و بوم اراضی موعود است که فیمابین عینان و ربله واقع بود. (قاموس کتاب مقدس).

شنان.

[شُ] (اِ) مخفف اشنان است و آن گیاهی باشد که بدان رخت شویند. (برهان). اشنان. (فهرست مخزن الادویه) (آنندراج).

شنان.

[شِ] (اِ) دارویی است که آن را به یونانی فراسیون گویند و به شیرازی گندنای کوهی خوانند و بعضی گویند به این معنی عربی است. (از برهان). گندنای کوهی و فراسیون. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شنان.

[شَ] (ع اِمص) دشمنی و خلاف. لغتی است در شنآن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به شنآن شود.

شنان.

[شُ] (ع ص) آب متفرق. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || آب سرد. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد).

شنان.

[شِ] (ع اِ) جِ شَنّ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شَنّ شود.

شنان.

[شَ] (اِ) آن را در عربی اَمارث گویند و آن قطعه چوبهایی است که به یکدیگر متصل نمایند در آب و سوار آن شوند و شکل آن مانند مشکهای بادکردهء بهم بسته و برابرساخته است. (از المعرب جوالیقی). ادی شیر نویسد: این لغت را در فرهنگهای فارسی نیافتم و شاید از سریانی باشد. (از حاشیهء المعرب جوالیقی).

شنانان.

[] (اِخ) از اعمال بوشکان است. ابن بلخی می نویسد: شنانان از آن اعمال است [ بوشکانات ] . (فارسنامهء ابن البلخی ص 135).

شنانة.

[شُ نَ] (ع اِ) آب که از درخت و از مشک چکد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شنانی.

[شَ] (ص نسبی) نسبت به شنان می باشد. (از قاموس کتاب مقدس).

شناو.

[شِ] (اِ) شناب که شناوری و آب ورزی باشد. (برهان) (آنندراج). سباحت و شنا و آب ورزی. (ناظم الاطباء) :
پیغامبر (ع) فرموده است: علموا صبیانکم الرمایة و السباحة؛ گفت: بیاموزید فرزندان را تیراندازی و شناو. (نوروزنامه). و جمله را ادب سلاح و مردی از تیر انداختن و نیزه داشتن و... و شمشیر و قاروره افکندن و شناو و آنچه مردان را بکار آید. (مجمل التواریخ). پسر دیوانه به بهانهء ماهی، خویشتن چون مار در آب افگندی و چون غوک شناو کردی. (سندبادنامه ص 115). تا به میان آب برفت و گرد بر گرد آن برمی آمد و شناو میکرد. (تاریخ قم ص 80). || (ص) شناکننده. (برهان) (آنندراج). شناکننده. آب ورز. (ناظم الاطباء). || کم عمق. (ناظم الاطباء). رجوع به شنا شود.

شناور.

[شِ وَ] (ص مرکب) آشناور. آشناگر و آب ورز. (ناظم الاطباء). شناگر. (آنندراج) :
شناور باشی از هر آب مگذر
که اندر آب پر میرد شناور.ناصرخسرو.
تیر چون در کمان نهد بحری است
که نهنگ شناور اندازد.خاقانی.
بی همنفس خوش نتوان زیست به گیتی
بی دست شناور نتوان رست ز غرقاب.
خاقانی.
در آبی که پیدا ندارد کنار
غرور شناور نیاید بکار.سعدی.
چو کودک بدست شناور در است
نترسد اگر دجله پهناور است.سعدی.
چون شناور نیستی پیرامن جیحون مگرد
بی شنایی پای در جیحون نمی باید نهاد.
مغربی.
|| آنکه بالفعل در آب است و شناگر آنکه شنا کردن تواند.
- دلاور شناور؛ شناکنندهء بی باک. (ناظم الاطباء).
- شناور شدن؛ شنا کردن. به شنا پرداختن :
مر این حوض را نیل خوانده ست گردون
که موسی و خضر اندر او شد شناور.
خاقانی.
- شناور گشتن؛ شنا کردن. به شنا پرداختن :
قول چون یار عمل گشت مباش ایچ برنج
مرد چون گشت شناور نشکوهد ز عباب.
ناصرخسرو.
|| مرد چالاک و جَلد و چابک. (ناظم الاطباء). || غوطه ور در آب :
در آب دیده گاه شناور چو ماهیی
گه در میان آتش غم چون سمندری.فرخی.
انگشت ساقی از غبب غوک نرمتر
زلف چو مار در می عیدی شناورش.
خاقانی.

شناوری.

[شِ وَ] (حامص مرکب) عمل شناور. سباحت. آب ورزی. (ناظم الاطباء). شنا کردن روی آب. حرکت کردن روی آب. شناگری. سباحت. (فرهنگ فارسی معین) :
چنان بگریم از این پس که مرد بتواند
در آب دیدهء سعدی شناوری آموخت.
سعدی.
هش دار تا نیفکندت پیروی نفس
در ورطه ای که سود ندارد شناوری.سعدی.
تذریع؛ فراخ کردن بازو را در شناوری. سَبْح، سباحة، عَمْج؛ شناوری نمودن. (منتهی الارب).
- شناوری کردن؛ شنا کردن. (ناظم الاطباء).

شناوش.

[شِ وِ] (اِمص) شناویدن. سباحت و شنا. (ناظم الاطباء). شناوری کردن. (آنندراج).

شناویدن.

[شِ دَ] (مص) شنا کردن. (ناظم الاطباء).

شناه.

[شِ] (اِ) شنا. آشنا. سباحت. آب ورزی. (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء). شنا و آب ورزی. (برهان). شناوری. (غیاث اللغات). شنا کردن. (از اوبهی). شناگری. (انجمن آرا). شناوری و دست و پا زدن و با لفظ کردن مستعمل است. (از آنندراج) :
اندر آن دشت که تو تیغ برآری ز نیام
مردم از خون به عَمَد گردد و آهو به شناه.
فرخی.
ز خون دشمن اندر میان رزمگهش
بلند پیل نداند گذشت جز به شناه.فرخی.
و اندر آن دریا و آن آب و وحل درماند
که برون آمد از آنجا نتواند به شناه.
منوچهری.
چو غواص زی دُرِّ داننده راه
همی زد به دریای معنی شناه.
(گرشاسب نامه ص 255).
رنگ را اندر کمرها تنگ شد جای گریغ
ماغ را اندر شمرها سرد شد جای شناه.
؟ (از فرهنگ اسدی).
به نزد آب شناس آن کس است طعمهء موج
که ز آب علم تو دارد گذر طمع به شناه.
رضی الدین نیشابوری.
- شناه آموختن؛ شنا آموختن. شنا یاد دادن :
هیچ دانا بچهء بط را نیاموزد شناه.سنایی.
- || شناوری یاد گرفتن.
- شناه دانستن؛ شنا دانستن. به فن شناوری واقف بودن و توانستن : و هرکه شناه دانست خود را به آب اندر گرفت. (ترجمهء طبری ص515).
فرش دولت گستراند هرکه او دارد هنر
آب جیحون بگذراند هرکه او داند شناه.
معزی.
- شناه زدن؛ شنا کردن. غوطه خوردن. غرقه شدن :
با توبه آشنا شو و بیگانه شو ز جرم
تا در بحار رحمت رحمن زنی شناه.
سوزنی.
در آب چشمه چو شد پای تو بجامه زدن
در آب دیده زند دست عاشق تو شناه.
سوزنی.
- شناه کردن؛ شنا کردن :
ای به بستان عطای تو چریده همه کس
زایران کرده به دریای سخای تو شناه.
فرخی.
امید زایر تو رنجه گشت و خیره بماند
ز بسکه کرد به دریای بخشش تو شناه.
فرخی.
چاهها بود بر آن بر چه یکی و چه هزار
که میان گل او پیل همی کرد شناه.فرخی.
ای به دریای عقل کرده شناه
وز بد و نیک روزگار آگاه.سنائی(1).
هم در آن حال همی کرد به دریای ضمیر
خاطر من ز پی حرص مدیح تو شناه.
سنائی.
(1) - صاحب انجمن آرا این بیت را با تغییر مصراع دوم بدینسان: وز بد و نیک اختران آگاه، به انوری نسبت داده است.

شن ء.

[شَنْءْ / شِنْءْ / شُنْءْ] (ع مص)شَنآن. شَناءة. رجوع به شناءة شود.

شنب.

[شَمْبْ] (اِ) گنبد. و از این است که گنبدی را که سلطان غازان در آذربایجان ساخته بود شنب غازان خوانند یعنی گنبد غازان. (برهان) (جهانگیری). خم بمعنی گنبد است. (انجمن آرا). گنبد باشد. (سروری) (رشیدی). گنبد بزرگ. (یادداشت مؤلف). طاق. قبه. رجوع به شنب غازان شود.
- شنب توحید؛ محلی در تبریز که صوفیه بدانجا گرد می آمده اند برای ذکر و سماع و غیره. (یادداشت مؤلف).

شنب.

[شَ نِ] (ع ص) روز خنک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شنب.

[شَ نَ] (ع اِمص) آبداری و خوش آبی و خنکی دندان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خوش آب دندان و سردی آن. (مهذب الاسماء). روشنی دندان. (دهار). صفا و خوشابی دندان. || خنکی دهن. (منتهی الارب). || تیزی دندان به روشی که کنارهء آن به اره ماند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) خجک سپید در دندان. (منتهی الارب). نقطه های سفید در دندان. (از اقرب الموارد).

شنب.

[شَ نَ] (ع مص) خوشاب دندان گردیدن. (منتهی الارب). شَنِبَ الرجل شَنَباً؛ کان ثغره اَشْنَب فهو شانب علی الاستعمال و شَنیب علی القیاس و اَشْنَب. (از اقرب الموارد). || خنک شدن روز. (منتهی الارب). شَنِبَ یومُنا؛ سرد شد روز ما، فهو شَنِب و شانب و الاسم الشُنْبة. (از اقرب الموارد).

شنباء .

[شَمْ] (ع ص، اِ) نوعی از انار که دانه ندارد و آن را اِمْلیسیة نیز گویند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). انار بی خسته. (ناظم الاطباء). ناربستان. انار که هسته ندارد. || زن خوشاب دندان. (منتهی الارب). شَنْباء یا شَمْباء (به ابدال نون به میم)؛ مؤنث اَشْنَب. (از اقرب الموارد). مؤنث اشنب. زن خوشاب دندان. (ناظم الاطباء).

شنباء .

[شَمْ] (اِخ) زوجهء رسول (ص) دخت عمرو الغفاریة که از حلیفان بنی قریظه بوده اند و برخی وی را از کنانه دانند. ازدواج رسول (ص) با او در سال دهم هجرت بوده است و به او نرسیده. (از تاریخ طبری چ اروپا ص 1774 حوادث سال 10 هجری) (از یادداشت مؤلف).

شنبار.

[شَمْ] (ع اِ) فراسیون. (تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 224). رجوع به فراسیون شود.

شنبارة.

[شَمْ رَ] (اِخ) دو ده اند به مصر در شرقیة. (منتهی الارب).

شنبث.

[شَمْ بَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). أسد. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شنبث.

[شُمْ بَ] (ع ص) درشت از هر چیزی. (منتهی الارب). ناهموار و درشت و صلب. (ناظم الاطباء).

شنبثة.

[شَمْ بَ ثَ] (ع اِمص) عشق و محبت و دوستی و پیوستگی. (ناظم الاطباء).

شنبثة.

[شَمْ بَ ثَ] (ع مص) درآویختن عشق به دل کسی: شَنْبَثَ الهوی قلبه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شن بچه.

[شَمْ بَ چِ] (اِخ) دهی از دهستان بهمئی بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان. سکنهء آن 100 تن. آب از چشمه و چاه. محصول آن غلات، پشم و لبنیات. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شنبد.

[شَمْ بَ / بِ] (اِ) شنبه را گویند که روز اول هفته است. (برهان) (آنندراج). روز شنبه. (جهانگیری). روز اول هفته یعنی روز شنبه. (ناظم الاطباء). یوم السبت. اول هفته :
ز اردیبهشت روزی ده رفته روز شنبد
قصه فکنده زی(1) باده بدست موبد.
اشنانی جویباری (از صحاح الفرس).
تو ز همه جهان به پیشی و نام
همچو ز جمع روزها شنبدی.فرخی.
به فال نیک و به روز مبارک شنبد
نبید گیر و مده روزگار خویش(2) به بد.
منوچهری.
بشادی روز رام و روز شنبد
فرودآمد به لشکرگاه موبد.(ویس و رامین).
خیال خوش دهد زان دل بیازد
خیال زشت آرد دل بتندد
تویی آدینه و او وقت خطبه
ز آدینه جدا چون روز شنبد.مولوی.
- یکشنبدی؛ یک شنبهی. منسوب به روز یکشنبه :
همین روزهء پاک یکشنبدی
ز هر در پرستیدن ایزدی.فردوسی.
و رجوع به شنبه و یکشنبه شود.
|| گنبد. شنبد بمعنی گنبد و بهرام گور گنبد به هفت جا ساخته بوده است و هر گنبدی منسوب به ستاره ای و هر روز منسوب به آن ستاره با لباس مخصوص در گنبدی بسر بردی چنانکه گنبد ششم به روز پنجشنبه افتادی و روز هفتم که به گنبد هفتم رفتی آن را شش شنبه گفتی، نام جمعه که عربی است بعد از ظهور اسلام در هفته آورده اند و اصل آن یوم الزینة بود زیرا خود را با لباسهای خوب زینت میداده اند و عجم آن را روز آذینه گفتند که در پارسی بمعنی زینت است. (از انجمن آرا) (از آنندراج). اما ظاهراً به معنی گنبد بر اساسی نباشد.
(1) - ن ل: قصه فکند زنا. شاید: کستی فکند و زنار باده بدست موبد.
(2) - ن ل: روز نیک.

شنبذ.

[شَمْ بِ] (معرب، اِ مرکب) معرب شون بوذی :
یقولون لی شنبذ و لست مشنبذاً
طوال اللیالی او یزول ثبیر.
ابوالمهدی (از المعرب جوالیقی ص9).
و رجوع به همان کتاب ص 210 شود.

شنبذ.

[شَمْ بَ] (اِخ) احمدبن محمد بن شنبذ. قاضی دینور. محدث است. (منتهی الارب).

شنبر.

[شَمْ بَ] (اِ) شونیز است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به شونیز شود.

شن بر.

[شِمْ بَ] (نف مرکب) بَرندهء شن. حامل سنگ ریزه.

شن بردار.

[شِمْ بَ] (نف مرکب) بردارندهء شن. حمل کنندهء شن و ماسه.

شن برداری.

[شِمْ بَ] (حامص مرکب)عمل شن بردار. ماسه برداری.

شنب غازان.

[شَمْ بِ] (اِخ) نام گنبد غازان خان در تبریز که سلطان محمود غازان خان بن ارغون خان ساخته است. ارتفاع آن را یکصدوبیست گز و قطرش را شصت گز نوشته اند. اکنون خراب است. (از انجمن آرا) (آنندراج). گنبد سلطان غازان در تبریز که حوالی آن از آبادانی شهری شده است. (یادداشت مؤلف). یکی از بناهای عالی که غازان برای مدفن خود ساخت و در آنجا مدفون است. (یادداشت مؤلف). در تداول آن را شام غازان گویند، چه غازان خان (694 - 703 ه . ق.) در محل شام تبریز که در سه ربع فرسنگی جنوب تبریز قرار داشت، قبه ای ساخت از عجایب ابنیهء اسلامی و این بنا در سال سوم سلطنت غازان شروع و در 702 ه . ق. به انتها رسید. این بنا را بعدها شنب غازان یا شام غازان خواندند. (تاریخ مغول عباس اقبال صص304 - 305 از حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به تاریخ مغول ص280، 284، 310، 305 و 563 و نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال دوم شمارهء 1 و 2 و 3 و تاریخ ادبیات ایران ادوارد براون ج3 ص224 و 386 و شام غازان و شنب شود.

شنبک.

[شَمْ بَ] (اِ) بازیی است که به یک پای برجهند و لگد بر سینهء دیگری زنند و بعضی شنتک دانسته اند. (انجمن آرا) (آنندراج) (رشیدی) (جهانگیری).

شنبک.

[شَمْ بُ] (اِ) نامی از نامهای ایرانی. (یادداشت مؤلف).

شنبک.

[شَمْ بَ] (اِخ) نام والد عبدالله و جد عثمان بن احمد دینوری و جد عبدالله بن احمد نهاوندی که محدثانند. (منتهی الارب).

شنبلة.

[شَمْ بَ لَ] (ع مص) بوسه دادن. (منتهی الارب). شنبله شنبلةً؛ بوسه داد او را. (ناظم الاطباء).

شنبلیت.

[شَمْ بَ] (اِ) شنبلید. شنبلیله. شملید. شملیز. تخمی است که محلل نفخ باشد و گل آن زردرنگ است و شبیه به بهارنارنج و بوی تیزی دارد. بوییدن آن دفع درد سر کند و آن را گل راه رو گویند، چه بیشتر در سر راهها روید. (برهان). شنبلیله. اسم فارسی حلبه است. (فهرست مخزن الادویه). گل زرد حلبه که شملید نیز گویند. اسم فارسی حلبه است که به یونانی فریفه نامند. (فهرست مخزن الادویه). شنبلیت و شنبلید؛ گل زرد حلبه که شملید نیز گویند و بعضی گفته اند شنبلیت گل سورنجان است که زرد می باشد و شنبلید گل حلبه و شنبلیله نیز گفته اند. (رشیدی) (سروری). و رجوع به شنبلید شود.

شنبلید.

[شَمْ بَ] (اِ)(1) شملید. شملیز. بمعنی شنبلیت است که گل راه رو باشد و به عربی حلبه گویند. (برهان). گلی باشد زردرنگ بشکل و قد مانند بهارنارنج و همچنان شکفته و بویکی تیز دارد و بوییدنش رفع درد سر کند و آن را گل راهرو نیز خوانند از بهر آنکه بیشتر در سر راهها روید. (فرهنگ جهانگیری). گل زرد حلبه. (انجمن آرا) :
تو گفتی که کوهی است از شنبلید
که باد دهان از برش بردمید.اسدی.
|| گل و شکوفهء سورنجان. (برهان). گل سورنجان است که زرد می باشد. (آنندراج). شکوفهء سورنجان. (یادداشت مؤلف). گل سورنجان. (صاحب جامع). شکوفهء سورنجان. (بحر الجواهر). گل سورنجان است که زرد می باشد و شنبلیت نیز گفته اند. (از انجمن آرا). گل سورنجان است، و آن اولین گل است که پس از نخستین باران بهاری شکفد. (یادداشت مؤلف) (مفردات ابن البیطار ج1 ص71 لکلرک مترجم ابن البیطار ج2 ص346)(2). گل سورنجان است که آن را اصابع هرمس نیز نامند. (ابن البیطار در کلمهء اصابع هرمس). سورنجان. (تذکرهء داود ضریر انطاکی). گل زرد گل سورنجان شکوفهء سورنجان است. (مخزن الادویه). گلی باشد زرد و خوشبوی. (صحاح الفرس). گلی است که زردرنگ باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). گلی است زرد خردبرگ و خوشبوی. (فرهنگ اسدی) :
جام کبود و بادهء سرخ و شعاع زرد
گویی شقایق است و بنفشه ست و شنبلید.
کسائی مروزی.
چو خورشید رخشنده آمد پدید
زمین شد بسان گل شنبلید.فردوسی.
سکندر چو گفتار ایشان شنید
به رخساره شد چون گل شنبلید.فردوسی.
هوا پر ز ابر و زمین پر ز خوید
جهانی پر از لاله و شنبلید.فردوسی.
از رویها بروید گلهای شنبلید
بر تیغها بخندد اغصان ارغوان.فرخی.
با جامهء زری زرد چون شنبلید
با رزمهء سیمی پاک چون نسترن.فرخی.
از کوه تا به کوه بنفشه است و شنبلید
از پشته تا به پشته سمن زار و لاله زار.
فرخی.
تا به رنگ و بوی چون سوسن نباشد شنبلید
تا به طعم و فعل چون زیتون نباشد زنجبیل.
فرخی.
تا چون سمن سپید بود برگ نسترن
چون شنبلید زرد بود برگ زعفران.فرخی.
که آن نوشکفته گل نورسید
همی گشت از(3) باد چون شنبلید.
عنصری (از فرهنگ اسدی).
بیخته برگ سمن بر عارضین شنبلید
ریخته برگ بنفشه بر رخان جلنار.
منوچهری.
روی تو چون شنبلید نوشکفته بامداد
روی من چون شنبلید پژمریده در چمن.
منوچهری.
گویی که شنبلید همه شب زریر کوفت
تا برنشست گرد به رویش بر از زریر.
منوچهری.
تا گشت زیر غالیه گلنار تو نهان
چون شنبلید کردم رخسار خویشتن.قطران.
داده بود اندر خزان نارنگ را شب بوی بوی
شنبلید اندر بهاران بستد از نارنگ رنگ.
قطران.
در میان برف سر برکرده برگ شنبلید
همچو زر پخته رسته در میان سیم خام.
قطران.
تو گویی که کوهی است از شنبلید
که باد وزانش بر آتش دمید.
اسدی (گرشاسبنامه ص35).
همه کوهش از رنگ گل ناپدید
همه راغ پر سوسن و شنبلید.
اسدی (گرشاسبنامه ص116).
یکی جام زرین به کف چون نبید
چو لاله می و جام چون شنبلید.اسدی.
چه نرگس چه نو ارغوان و خوید
چه شب بو چه نیلوفر و شنبلید.
اسدی (گرشاسبنامه ص95).
بزرگان رده ساخته بر چمن
میان سنبل و شنبلید و سمن.
اسدی (گرشاسبنامه ص203).
از ره چشم ستوری منگر اندر بوستان
ای برادر تا بدانی زردخار از شنبلید.
ناصرخسرو.
بنگر که چو شنبلید گشته ست
آن لالهء آبدار و رنگین.ناصرخسرو.
روی سخا گشته است زردتر از شنبلید
و اشک سخن گشته نیز سرخ تر از ارغوان.
خاقانی.
در هنگامهء عشق چه تعویذ می باید نوشت و در مرغزار شوق شنبلید می باید کشت. (سندبادنامه ص140).
شنبلید و لالهء نعمان بروی سبزه بر
هست پنداری به مینا بر عقیق و کهربا.
؟ (از تاج المآثر).
و شرابهاء مروق از زرد و سرخ و سپید ملون چون شنبلید و لعل و گلاب. (تاریخ طبرستان).
شنبلید سرشک در دیده
زعفران خورده باز خندیده.نظامی.
از پرندش غبار زردی شست
برگ سوسن ز شنبلیدش رست.نظامی.
جیش؛ نبات شنبلید که حلبه باشد. (منتهی الارب).
- چون برگ گل شنبلید شدن؛ زردروی شدن :
از آشوب گفت آنچه دید و شنید
جوان شد چو برگ گل شنبلید.فردوسی.
- رخ شنبلید شدن؛ کنایه از زردروی شدن از ترس یا خجلت :
چو رودابه این از پدر بشنوید
دلش گشت پرخون رخش شنبلید.فردوسی.
چو دهقان پرمایه او را بدید
رخ او شد از بیم چون شنبلید.فردوسی.
- شنبلید زرد.؛ رجوع به شنبلید شود :
تا شنبلید زرد پدید آمده ست گشت
نیلوفر کبود به آب اندرون نهان.فرخی.
- گل شنبلید.؛ رجوع به شنبلید به معنی گل زرد شود.
- لعل رخسار شنبلید شدن؛ کنایه از زرد شدن روی گلگون از ترس یا خجلت :
بیامد بدان خانه او را بدید
شده لعل رخسار او شنبلید.فردوسی.
|| در حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی آن را به لاله و شقایق ترجمه کرده است، و این غریب است. (یادداشت مؤلف). || برگ سورنجان. (برهان) (بحر الجواهر). ورق سورنجان. (صاحب منهاج). || تخم حلبه و آن دانه هایی زردرنگ باشند که ترهء آن را پخته میخورند و به هندی میتهی گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج).
(1) - معرب آن نیز شنبلید است. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - Fleur de colchique. (3) - ن ل: بر.

شنبلید.

[شَمْ بَ] (اِخ) نام دختر برزین و زن بهرام گور. نام دختر دهقانی زن بهرام گور :
مهین دخت را نام ماه آفرید
فرانک دگر بد دگر شنبلید.فردوسی.

شنبلیده.

[شَمْ بَ دَ / دِ] (اِ) شنبلید. عطر گلها یا گیاههای معطر و خوشبو. (ناظم الاطباء) : شنبلیده و کسن و سبدز در همهء رساتیق نه درهم. (تاریخ قم ص 112). شنبلیده و کسن و سبدز در همهء رستاقها بهر جریبی 9 درهم و دانگی. (تاریخ قم ص 119). رجوع به شنبلید شود.

شنبلیل.

[شَمْ بَ] (اِ) شنبلیله. شمبلیله. حلبه. (ناظم الاطباء). رجوع به شنبلیله شود.

شنبلیله.

[شَمْ بَ لی لَ / لِ] (اِ)(1) شملیز. شملید. شنبلید. شنبلیت. بمعنی شنبلید است و آن رستنیی باشد که به عربی حلبه و به هندی میتهی و به یونانی فریقه خوانند. (برهان). شملیز. به تازی حلبه. (از جهانگیری). سبزیی است خوشبو، تند، خوراکی، از سبزی ها که در طعام پزند. رجوع به شنبلیت و شنبلید شود.
(1) - شنبلید. شنبلیت. معرب آن نیز شنبلیله Fenugrec. (دزی ج 1 ص 790). و آن گیاهی علفی (Trigonella foenumgroecum) و یکساله با گل زرد میباشد و بیشتر در بستانها کاشته میشود، برگهای تازه و خشک آن را در قورمه سبزی و خورشتهای دیگر بکار برند. این گیاه از دستهء شبدرها از تیرهء پروانه واران است. (گل گلاب ص220) (از حاشیهء برهان چ معین).

شنبو.

[] (اِخ) عزالدین شیر. یکی از حکام کرد است که در برابر حملهء تیموریان مقاومت شدید نمود و عاقبت به سال 789 ه . ق. تسلیم شد. (کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او ص 199).

شنبوذ.

[شَ نَ] (اِخ) محمد بن احمدبن شنبوذ مجاب الدعوه و علی بن شنبوذ هر دو قاری اند. (منتهی الارب). و رجوع به الاوراق ص62، 85، 139 شود.

شنبوذی.

[شَ نَ] (ص نسبی) منسوب است به شنبوذ که نام اجدادی است. (از انساب سمعانی).

شنبول.

[شُمْ] (اِ) شُمْبول. در زبان و تداول اطفال، دول. (یادداشت مؤلف). چنبل. چنبول.

شن بوم.

[شِمْ] (اِ مرکب) شنزار. ریگزار: زمینی شن بوم. (یادداشت مؤلف).

شنبوی.

[شَمْ] (اِ مرکب) شب بوی. (ناظم الاطباء). رجوع به شب بوی شود.

شنبویة.

[شُمْ یَ] (اِخ) ابوعبدالرحمن بن شُنْبویة. محدث است. (منتهی الارب).

شنبویه.

[شَمْ بَ وَیْهْ] (اِخ) محمد بن حسین بن یوسف بن شنبویه اصفهانی و ابوجعفر محمد بن شنبویه و علی بن قاسم بن ابراهیم بن شنبویه و محمد بن عبدالله بن نصربن شنبویه صاحب اربعین، محدثانند. || شنبویه از حجاج بن ارطاة روایت کند. (از منتهی الارب).

شنبة.

[شُمْ بَ] (ع اِمص) خنکی روز. (منتهی الارب).

شنبه.

[شَمْ بَ / بِ / بِهْ] (اِ)(1) شنبد. شنبذ. نام روز اول هفته باشد. (برهان). نام اولین روز ایام هفته است و تا شش روز مکرر شود. و آن را شنبد با دال نیز گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج). روز اول هفته. از کلمهء عبری شَبَّت. سَبْت. (یادداشت مؤلف): شیار؛ نام روز شنبه. (منتهی الارب) :
تا چو آدینه بسر برده شد آید شنبه
تا چو ماه رمضان بگذرد آید شوال.فرخی.
مانده میراث ز جدّانش از پارینه
شوخگن گشته، از شنبه و آدینه.منوچهری.
شنبه آنجا که قسم شنبه بود
و آن دگرها چنان کز آن به بود.نظامی.
فکر شنبه تلخ دارد جمعهء اطفال را
عشرت امروز بی اندیشهء فردا خوش است.
صائب.
- شنبه شب؛ شبی که فردای آن یکشنبه است.
(1) - لغتی است سامی. در آرامی sabbath، سریانی shabta، عبری shabbat، اکدی shabattu. شباتو در نزد اکدیان به روز پانزدهم ماه (روزی که دائرهء ماه پر شود) اطلاق میشد. این کلمه مشتق از افعال ذیل است: عبری shabat (از کار کنار رفت، استراحت کرد)، سریانی shbat(استراحت کرد)، اکدی shabatu(استراحت کرد، عاطل گذاشت)، عربی سَبَتَ (استراحت کرد) و سَبَتَ الشی ءَ (قطع کرد آن را) و آن از «سب» است بمعنی قطع، و استراحت متوقف بر انقطاع از شغل مولد تعب. همین کلمه است که در عربی سبت «شنبه» و در فرانسوی Samedi و در آلمانی Samstagشده. رجوع به «یشتها» پورداود ج2 ص79، معجمیات عربیة-سامیة ص175 شود. (حاشیهء برهان چ معین).

شنبه.

[شَمْ بَ / بِ] (اِ) مصحف شنه. (حاشیهء برهان چ معین). شیههء اسب را گویند و بعربی صهیل خوانند. (برهان). شیههء اسب باشد و آن را شنه نیز نامند و به تازی صهیل گویند. (جهانگیری). شیههء اسب. (ناظم الاطباء). || آواز شیر بیشه. (ناظم الاطباء) (از برهان). || در علم احکام نجوم رب آن زحل و منسوب به آن است. (از یادداشت مؤلف).

شنبه.

[شُمْ بَ] (اِخ) نام چند منطقه است در نواحی غربی و جنوب شرقی فارس. (از فارسنامه).

شنبه بازار.

[شَمْ بِ] (اِخ) نام محلی کنار راه رشت و آستارا میان کوله کوراب و نورد در 31800 گزی رشت. (یادداشت مؤلف).

شنبه دشتی.

[شُمْ بِ دَ] (اِخ) نام یکی از رودخانه های فارس، آب آن شیرین مایل به شوری است. آب رودخانهء چنیز از چندین فرسخ عبور کند در نزدیکی باغان ناحیهء سنا شنبه به رودخانهء دزگاه آمیزد و رودخانهء شنبه گردد. (فارسنامهء ناصری).

شنبهی.

[شَمْ بِ] (حامص) گرفتن شنبه. (ناظم الاطباء). عید گرفتن شنبه.

شنبهی کردن.

[شَمْ بِ کَ دَ] (مص مرکب) عید گرفتن جهودان به شنبه. اِسبات. شنباذ. تشنبذ. (یادداشت مؤلف). در روز شنبه درآمدن و به اعمال آن عمل کردن و تعطیل کردن در کارها. (ناظم الاطباء).

شنت.

[شَ نَ] (هزوارش، اِ)(1) بلغت زند و پازند بمعنی سال است و به عربی سنه گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - هزوارش shnat، shnit، آرامی shanatn، پهلوی sal، سال، عربی سَنَة. (حاشیهء برهان چ معین).

شنت.

[شَ] (معرب، اِ) معرب کلمهء «سنت» و «سانتا» است. کلمه ای است که «سانتا»(1)یِ اسپانیایی و ایتالیایی را بدان تعریب کرده اند و عده ای از شهرهای اسپانیا مبدو به سانتا یا شنت آغازد. (یادداشت مؤلف). شهرها و دژهای متعددی به این نام مبدوند که اکثر از اعمال اندلسند: شنت اشتانی. شنت اولالیه. شنت بریة. شنت بیطرة. شنتجالة. شنترین. شنت طولة. شنتغنش. شنت قبلة. شنت مریة. شنت یاقب. رجوع به معجم البلدان و دائرة المعارف اسلام شود.
(1) - Santa.

شنتال.

[] (اِخ) از بلوکات ولایت خوی و سلماس، دارای 13 قریه و 24 فرسخ مساحت آن است. مرکز آن شنتال علیا، حد شمالی کوه آردین، شرقی چهریق، جنوبی شبیران، و غربی چهریق و گردیان میباشد. (یادداشت مؤلف).

شنتان.

[شَ نَ] (هزوارش، اِ)(1) بلغت زند و پازند جمع سال باشد که سالهاست و به عربی سنین خوانند. (برهان). سالها و سنین. (ناظم الاطباء).
(1) - هزوارش shanatan (جِ «شَنَت» بسیاق پهلوی)، پهلوی salan، سالها. (حاشیهء برهان چ معین).

شنترة.

[شُ تُ رَ] (ع اِ) و یفتح علی الضعف [ شَ تَ رَ ] . انگشت. ج، شَناتِر. || مابین دو انگشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فضای مابین دو انگشت. (ناظم الاطباء). || انگشت زیادی و ذوالشناتر (شش انگشتی) لقب یکی از ملوک حِمْیَر به همین سبب بوده است. (از اقرب الموارد). || گوشواره. (ناظم الاطباء).

شنترة.

[شَ تَ رَ] (ع مص) پاره کردن جامه را بر خود: شنتر ثوبه شنترةً. (منتهی الارب). پاره کردن جامه را بر خود. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شنترین.

[شَ تَ] (اِخ) آخرین شهری است از حدود اندلس بر کران دریای اقیانوس نهاده و از وی عنبر اشهب خیزد بغایت نیک، سخت بسیار و اندر حدود مغرب هیچ جای دیگر نیست. (حدود العالم).

شنتریة.

[شَ تَ ری یَ] (اِخ) شهری است از اندلس، جایی با نعمت بسیار آبادانی و بازرگانان روم و مغرب و مصر با خواستهء بسیار و هوای معتدل. (حدود العالم).

شنتقة.

[شُ تُ قَ] (ع اِ) آوندی مشبک از نی و مانند آن که زنان در آن پنبه نهند، به فارسی غراره گویند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آن رگوی که در زیر دامنک برافکنند. (مهذب الاسماء). قطعه پارچه ای است که زنان بر روی سر نهند تا روی پوش را از چربی (چربی موی سر) محافظت نمایند. (از اقرب الموارد).

شنتم.

[شَ تَ] (اِخ) ابوعاصم یا ابوسعید سهمی. صحابی است (یا آن شنیم به یای حطی است). (از منتهی الارب).

شنتمری الاعلم.

[شَ مَ ری یُلْ اَ لَ] (اِخ)ابوالحجاج یوسف بن سلیمان بن عیسی نحوی شنتمری، معروف به اعلم (منسوب به شنتمریه یا شنتمار شهری به اندلس). در سال 432 ه . ق. به قرطبه رفت و در آنجا به فراگرفتن ادب و دانش از ابراهیم الافلیلی و ابوسهل الحراثی و ابوبکربن احمد ادیب بپرداخت. در ادب و لغت و معانی اشعار و ضبط آن معروف بود و در اواخر عمر نابینا شد و در اشبیلیهء اندلس درگذشت. (از معجم المطبوعات ستون 459).

شنث.

[شَ نَ] (ع مص) درشت شدن و شوخ بستن دست (مقلوب شثن). یقال: شنثت مشافرالابل؛ ای غلظت من اکل الشوک. (ناظم الاطباء). رجوع به شثن شود.

شنج.

[شِ / شَ] (اِ) کفل و سرین مردم و حیوانات دیگر. و به این معنی به فتح اول [ شَ ] هم گفته اند و با غنج مترادف ساخته اند. (برهان). سرین. (انجمن آرا) (آنندراج). سرین تمام حیوانات. (لغت فرس اسدی). سرین مردم و حیوانات. (اوبهی) :
پیری و درازی و خشک شنجی(1)
گوئی به گه آلوده لتره غنجی.
منجیک (از لغت فرس اسدی).
|| بینی کوه. (برهان). دماغه و بینی کوه که شکستگی بسیار داشته باشد. (آنندراج) (انجمن آرا) (جهانگیری). || زمین که بغایت سخت بود و شکستگی و ناهمواری و سنگ بسیار داشته باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) :
اندیشه کن از بندگی امروز که بنده ت
پیش تو بپای است(2) و تو بنشسته به شنجی.
ناصرخسرو.
(1) - و رجوع به خشک شنج شود.
(2) - ن ل: ستاده ست.

شنج.

[شُ] (اِ) نوعی از صدف باشد که آن را توتیای اکبر خوانند و شیرازیان قصبک گویند. (برهان). نوعی از صدف. (فرهنگ جهانگیری). قسمی وَدَع. قسمی صدف. صدفی که از آن توتیا میسازند. (ناظم الاطباء). گوش ماهی. لیسک. حلزون. خف الغراب. فرحولیا. راب. سفیدمهره. (یادداشت مؤلف). معرب سنک و نوعی از حلزون باشد. (از فهرست مخزن الادویه). حلزون. (داود ضریر انطاکی ص224). || عصارهء درخت یلاس است که کات نامند و به هندی کهیر و کته نامند. (فهرست مخزن الادویه).

شنج.

[شَ نَ] (ع اِ) شتر نر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شتر. (مخزن الادویه). || (اِمص) ترنجیدگی پوست و درکشیدگی آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شنج.

[شَ نَ] (ع مص) ترنجیده و درهم کشیده شدن پوست کسی: شنج جلده شنجاً. (از منتهی الارب). منقبض شدن پوست و درهم کشیده شدن آن در اثر رسیدن آتش بدان یا سرمازدگی. (از اقرب الموارد).

شنج.

[شَ نِ] (ع ص) فرس شنج النسا؛ اسب درکشیده رگ ران و هو مدح لانه اذا شنج لم تسترخ رجلاه. (منتهی الارب). اسب درکشیده رگ ران و این صفت نیکی است برای اسب زیرا در این صورت دیگر دو پای او سست نشود و گاه غراب را با این صفت توصیف نمایند. (از اقرب الموارد).

شنجار.

[شِ] (معرب، اِ) مأخوذ از شنگار فارسی و بمعنی آن. (ناظم الاطباء). معرب شنگار است که نوعی از سرخ مرد باشد و آن را به عربی شجرة الدم و حناءالغولة و عاقرشمعا و عودالفالوذج گویند. (برهان). از اعجمیات است. (نشوءاللغة ص 96). انجشا. انخسا. رجل الحمامة. انشوسا. حالوم. خالوما. تانیست. انقلیا. قالقس. ابوخلسا. (یادداشت مؤلف). معرب شنگار معروف به خص الحمار(1) و آن را کَحْلاء و حُمَیْراء و رِجْل الحمامة نیز گویند، و آن نباتی است خاردار دوسیده به زمین، بیخ آن سطبر بقدر انگشت، سرخ مانند خون، دست را به مس سرخ گرداند و در زمین نیکوخاک روید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نامی است که در اندلس به رجل الحمامه دهند. (یادداشت مؤلف). ابوحلسا. فیلیوس. خَسّالحمار. الکحلاء. الحمیراء. ریشه ای است به اندازهء انگشت مایل به سیاهی که در تابستان سرخی آن فزونی یابد و دارای برگهای خاردار چسبیده به زمین است و در میان آن تنه ای است که در سر آن گلی مایل به زردی است. (از ضریر انطاکی ص 223). بعضی آن را خَسّالحمار خوانند و مانند کاهو بسیار بزرگ است و ساقش به سطبری انگشت بود. (نزهة القلوب). و رجوع به شنگار شود.
(1) - در اقرب الموارد بدینسان آمده است: و هو خَسّالحمار و در ذیل خس آرد: خَسّالحمار؛ الشنجار.

شنجرف.

[شَ جَ] (معرب، اِ) شنگرف. زنجفر. سنجرف. سرخ. (زمخشری). مبدل شنگرف و سنجرف معرب آن. (غیاث اللغات) (آنندراج). آن را زنجرف نیز خوانند و فارسیان شنگرف خوانند. کانی و عملی بود. کانیش از کبریت و زیبق متولد میشود... و در الوان بکار دارند و این از سمومات است. (نزهة القلوب). سَنْجَرف. سَنْجَفر. صمغی است، تعریب شنگرف. (الالفاظ الفارسیة المعربة تألیف ادی شیر). و رجوع به دو کلمهء مذکور شود. شیئی قرمز شفاف و تقریباً قرمز سرخ رنگ میباشد و بر دیوارهای خرساباد و بر مرمرهای منقوله از نمرود که فعلاً در موزهء انگلیس موجود است آثار رنگ شنجرف باقی و مشهود است. (قاموس کتاب مقدس). سولفور قرمز جیوه. (روش تجزیهء پریمن ص 77). و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شنجرفی.

[شَ جَ] (ص نسبی) منسوب به شنجرف. برنگ شنجرف. (یادداشت مؤلف). || آلوده به شنجرف. رجوع به شنجرف شود.

شنجود.

[شَ] (اِ) زخم و جراحت. || (ص) مجروح. (ناظم الاطباء). (شاید دگرگون شدهء شخود باشد).

شنجودن.

[شَ دَ] (مص) رنجانیدن و مجروح ساختن و خراشیدن. (آنندراج). زخم کردن و مجروح ساختن و خراشیدن. (ناظم الاطباء). (شاید دگرگون شدهء شخودن باشد).

شنجة.

[شَ نِ جَ] (ع ص) ید شنجة؛ ضیقة الکف. (از لسان العرب) (از اقرب الموارد). || دستی انجوغ گرفته. (مهذب الاسماء).

شنجی.

[شَ] (ص نسبی) انتسابی است به شنج. (انساب سمعانی). رجوع به شنج شود.

شنجیدن.

[شَ دَ] (مص) آزردن و اذیت کردن و آزرده کردن. (ناظم الاطباء). شنجودن. (آنندراج). || جهیدن. || چکیدن و تراویدن. (از ناظم الاطباء). (معنی اخیر شاید دگرگون شدهء پشنجیدن باشد؟).

شنح.

[شُ نُ] (ع ص، اِ) جِ شِناح. (منتهی الارب). رجوع به شِناح شود.

شنحف.

[شَ حَ / شِنْ نَ] (ع ص) دراز سطبر بزرگ. (منتهی الارب). طویل. (از اقرب الموارد). رجوع به شنخف شود.

شنحی.

[شُ] (ص نسبی) منسوب است به شنح که نام والد زیادبن شنح صنعانی میباشد. (از انساب سمعانی).

شنخاب.

[شِ] (ع اِ) بالای کوه. ج، شناخیب. (از اقرب الموارد). سر کوه بلند. (ناظم الاطباء). || سر دوش. || مهرهء پشت. (ناظم الاطباء). ج، شناخیب. رجوع به شنخوب شود.

شنخب.

[شَ خَ] (ع ص) دراز. (منتهی الارب). طویل. (از اقرب الموارد). ج، شناخب. (ناظم الاطباء).

شنخف.

[شِنْ نَ] (ع ص) شنحف. دراز و سطبر و بزرگ. (از منتهی الارب). طویل. مرد سطبر. (از اقرب الموارد).

شنخفة.

[شَ خَ فَ] (ع اِمص) کِبر و نخوت. (از منتهی الارب). یقال: فیه شنخفة؛ ای کبر و زهو. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شنخم.

[شِنْ نَ] (ع ص) فربه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فربه و سمین. (از ناظم الاطباء).

شنخوب.

[شُ] (ع اِ) شنخوبة. سر کوه بلند. ج، شناخیب. (منتهی الارب). شنخوبة. شنخاب. بالای کوه. (از اقرب الموارد). سر کوه بلند. (مهذب الاسماء). || سر دوش. || مهرهء پشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). رجوع به شنخاب شود.

شنخوبة.

[شُ بَ] (ع اِ) شنخوب. سر کوه. ج، شناخیب. (از منتهی الارب). رجوع به شنخوب شود.

شند.

[شَ] (اِ) منقار مرغان. (برهان) (جهانگیری). منقار مرغ. (صحاح الفرس) (انجمن آرا) (آنندراج) (اوبهی). کلفت. نوک. نول. نُک. منقار. (یادداشت مؤلف) :
مرغ سپیدشند شد امروز ناودان
گر ز آبریز میغ شد آن مرغ سرخ شند.(1)
عماره.
|| مرغی است دانه خوار، مانند کلاغ، باریک تر و خردتر از کلاغ با منقار و پایهای سرخ برنگ مرجان و گوشت آن را خورند و به زمستان در نواحی البرز بسیار باشد. (یادداشت مؤلف). || دیسقوریدس بنقل انطاکی، آن را دخان الضرو خوانده است و سایر نویسندگان مفردات آن را کمکام نامیده اند و بدین نام معروف گشته. از طیب های مورد اهتمام مصریان است و کسی چون ایشان نتواند آن را بسازد. و بهترین آن سفید بی دود و احتراق باشد. (از تذکرهء ضریر انطاکی ص 224). دیسقوریدوس اسمیلوس نامیده و طیوب معموله است خصوص اهل مصر و گویند دخان الضرو است. (مخزن الادویه).
(1) - ن ل: کز زاری تو سرخ شد آن مرغ سرخ شند. (احوال و اشعار رودکی ص 1193). ن ل دیگر: گر ز ابرت مرغ شد آن مرغ سرخ شند. (لغت فرس اسدی چ پاول هورن). ن ل دیگر: کون آوریت مرغ گران رخ سرخ شند. ن ل دیگر: کو را بزیب مرغ شد آن مرغ سرخ شند. (حاشیهء لغت فرس اسدی). (ظ: گر زانکه زیب مَرْغ شد آن مرغ سرخ شند). شند و کلفت و بتپوز و منقار در ددان استعمال کنند و کلفت و شند جز مرغ را نگویند. (حاشیهء فرهنگ اسدی).

شندآباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان خامنهء بخش شبستر شهرستان تبریز. سکنهء آن 3947 تن. آب از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شنداخ.

[شِ / شُ] (ع اِ) شُنْدُخ در معنی طعامی که هرکه خانه ای بنا کند یا از سفر بازآید یا گمشدهء خود را بیابد آن را تهیه می کند. (از اقرب الموارد)(1). و رجوع به شندخ و شنذاخ شود.
(1) - در منتهی الارب به صورت شنذاخ آمده است. و رجوع به شنذاخ شود.

شنداخی.

[شُ خی ی] (ع اِ) شنداخ. شندخ. شندخة. طعام ضیافت که برای خانهء نوساخت یا برگشت از سفر یا یافتن گمشده فراهم سازند. (از اقرب الموارد). شنداخ. رجوع به مترادفات این لغت شود.

شندان.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان پسکوه بخش قاین شهرستان مشهد. سکنهء آن 158 تن. آب از قنات. محصول آن غلات، زعفران. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شندخ.

[شُ دُ] (ع ص) سخت دراز پُر. || اسب وقاد. || (اِ) شیر بیشه. (از اقرب الموارد). رجوع به شنذخ شود. || طعام که به مناسبت ضیافت ساختِ خانهء نو یا بازگشت از سفر و یا یافت شدن گم شده فراهم نمایند. (از اقرب الموارد). و رجوع به شنداخ شود.

شندخة.

[شُ دُ خَ] (ع اِ) بمعنی شنداخ و شنداخی در معنی طعام ولیمه و ضیافت. (از اقرب الموارد). رجوع به مترادفات فوق شود.

شندخة.

[شَ دَ خَ] (ع مص) ترتیب دادن شندخ را و آن طعامی است. رجوع به شندخ در معنی طعام شود.

شندر.

[شِ دِ] (ص) جندر. ژنده. کهنه و فرسوده.
- شندر پندر؛ پندر ظاهراً از توابع شندر است و شندر و شندره و شرنده به معنی ژنده و کهنه و پاره پاره است و در مورد اشخاص بمعنی بد سر و وضع و ژولیده و پاره پوره و کثیف و حقیر استعمال می شود. (فرهنگ عامیانهء جمال زاده). رجوع به چندر پندر شود.

شندر.

[شَ دَ] (اِخ) محلی جزء بلوک غار از دهستانهای تابع تهران و شاید همان شَنْشَت باشد. رجوع به نزهة القلوب چ اروپا ص 53 و معجم البلدان ذیل شنشت و نزهة القلوب چ دبیرسیاقی ص 58 شود.

شندرشامی.

[شِ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان دیجویجین بخش مرکزی شهرستان اردبیل. سکنهء آن 374 تن. آب از چشمه و رود. محصول آن غلات و حبوبات. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شندرغاز.

[شِ دِ] (اِ مرکب) چندرغاز. چندرقاز. پولی نهایت کم. پولی بسیار اندک. رجوع به چندرغاز و شندرقاز شود.

شندرقاز.

[شِ دِ] (اِ مرکب) چندرقاز. «قاز» کمترین واحد پول و «شند» در آغاز آن باز برای تحقیر و کوچکتر کردن آمده است و این ترکیب بر روی هم بمعنی مبلغی بسیار ناچیز است: در ادارات دولتی ماهی شندرقاز به آدم حقوق میدهند. (فرهنگ عامیانهء جمال زاده). رجوع به چندرغاز و شندرغاز شود.

شندره.

[شِ دِ رَ / رِ] (ص) ژنده. پاره. جرجره. (یادداشت مؤلف). رجوع به شندر شود.

شندف.

[شَ دَ] (اِ) طبل و دمامه و دهل و نقارهء بزرگ. (برهان). دهل. (فرهنگ اسدی). طبل و دهل. (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) :
بوق خایه چون به غلغل درفتد
گوئیش در زیر ران شندف زند.کسائی.
تا بدر خانهء تو بر گه نوبت
سیمین شندف زنند و زرین مزمار.فرخی.
خروش شندف و شیپور برخاست
قیامت گشت و نفخ صور برخاست.
؟ (از انجمن آرا).

شندف.

[شُ دُ] (ع ص) فرس شندف؛ اسب بلند یا کز(1) رخسار. (منتهی الارب). الشُنْدُف من الخیل؛ المشرف و قیل المائل الخد. ج، شَنادِف. (اقرب الموارد). اسب بلند و کج رخسار. (ناظم الاطباء).
(1) - کز = کژ.

شند کردن.

[شَ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، خرد و پراکنده و هموار کردن با زمین اطراف آوار یا کلوخهائی را. نرم کردن زمین و کلوخ. پهن کردن و گستردن آوار بر زمین. هموار کردن خاک و نخاله و کلوخ و غیره. شند کردن خاک؛ نرم و گسترده کردن آن. (یادداشت مؤلف).

شندله.

[شُ دِ لَ / لِ] (اِ) دوایی است که آن را تودری خوانند و در کرمان مادردخت گویند و تخم آن را بعربی بذرالهوه خوانند. (برهان) (آنندراج). اشجارة. تودری. (یادداشت مؤلف). و رجوع به اختیارات بدیعی شود.

شندن.

[شِ نُ دَ] (مص) بشندن. شنیدن. بشنیدن. مخفف شنودن :
گریزان به بالا چرا برشدی
چو آواز شیر ژیان بشندی.فردوسی.
از آن پس همه رای با او زدی
سخن هرچه گفتی پدر بشندی.فردوسی.
شکسته شدی لشکرش کآمدی
چو آواز این داستان بشندی.فردوسی.

شندیز.

[شَ] (اِخ) شاندز. شاندیز. رجوع به شاندز و شاندیز و تاریخ سیستان ص 347 شود.

شنذاب.

[شِ] (اِ) درافیل و آن قسمی از کرسهء کبیر است. (از مفردات ابن البیطار).

شنذاخ.

[شِ / شُ] (ع اِ) شنذخ. شنذاخی. (منتهی الارب). طعام ضیافت بنای خانه یا قدوم از سفر یا یافتن گم شده را. (منتهی الارب). و رجوع به شندخ و شنداخ و شنداخی شود.

شنذاخی.

[شُ خی ی] (ع اِ) به معنی شنذاخ. رجوع به شنذاخ شود.

شنذارة.

[شِ رَ] (ع ص) مرد غیرت ناک یا پلیدزبان. (از منتهی الارب). رجل شنذارة و شنذیرة؛ مرد غیور یا بدزبان. (از اقرب الموارد). و رجوع به شنذیرة شود. || مرد زانی و زناکار و فاسق. (ناظم الاطباء).

شنذان.

[شَ] (اِخ) ناحیتی است پیوسته به بلاد خزران :
ای جمال الدین چو اسپهبد نماند
حصن شنذان و ارجوان بدرود باد.خاقانی.

شنذخ.

[شُ ذُ] (ع ص) سخت دراز و پرگوشت. || اسب تیز و شتاب. || (اِ) شیر بیشه. || طعام ضیافت بنای خانه یا قدوم از سفر یا یافتن گم شده را. (از منتهی الارب). و رجوع به شنداخ شود.

شنذخة.

[شَ ذَ خَ] (ع مص) طعام مهمانی خانهء نو و مانند آن را ترتیب دادن. (از منتهی الارب). رجوع به شندخة شود.

شنذیرة.

[شِ رَ] (ع ص) رجل شنذیرة؛ مرد غیرت ناک یا پلیدزبان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مرد زناکار و زانی و فاسق. (ناظم الاطباء). رجوع به شنذارة شود.

شنرة.

[شَ / شِ رَ] (ع اِ) رفتار و روش مرد صالح. (از منتهی الارب). در لسان العرب بکسر «ش» و در قاموس بفتح آن ضبط شده است. رفتار مرد صالح. یقال: فلان یمشی الشنرة؛ ای مشیة الرجل الصالح. (از اقرب الموارد).

شنز.

[شُ نُ] (اِ) سنز. سیاه دانه. (یادداشت مؤلف) :
غیر نان تنک و تخم شنز چیست دگر
آنکه بر نسترن از غالیه خالی دارد.بسحاق.

شن زار.

[شِ] (اِ مرکب) رَمله. جداله. زمین پر از شن. ریگزار.
- شن زار خان باکی قوم؛ جائی در ساحل شرقی بحر خزر.
- شن زار قزل قوم؛ در مغرب بلخان کوچک از نواحی شرقی بحر خزر.

شنزب.

[شَ زَ] (ع ص) نیک سخت. (منتهی الارب). صلب شدید. (اقرب الموارد). ج، شنازب. (ناظم الاطباء).

شنزبه.

[شَ زَ بَ] (اِخ) شتربه. نام گاوی است که به تزویر شغالی که به دمنه معروف و موسوم است فریفته شده و با شیر جنگ کرد و کشته شد. (غیاث اللغات). نام گاوی در کلیله و دمنه مشهور و آن را «شتربه» و بعضی بضم شین و سکون تاء قرشت و بفتح راء مهمله خوانده اند. رشیدالدین صاحب فرهنگ رشیدی فارسی و منتخب اللغة عربی گفته آنچه مشهور شده غلط است چنانکه از نسخهء صحیحهء کلیله و دمنه معلوم شده است. (از انجمن آرا) (از رشیدی) (از آنندراج). نام گاوی بود که در قصهء کلیله و دمنه موضوع راست گویی و درستکاری است و به مکر شغالی دمنه نام به دست پادشاه جنگل که شیری بود کشته شد. در قصهء سنسکریت کلیله و دمنه نام دو گاو نری که گردون تاجر را میکشیدند یکی «نند» که بمعنی خوشحال کننده و دیگر «سم جیو» که بمعنی «هم زندگی» بود، چه «سم» در فارسی «هم» شده و «جیو» ریشهء زیستن و زنده است و کاف آخر علامت فاعلیت، پس ترجمهء صحیح «هم زنده و هم زندگی» است. معلوم میشود برزویه عین لفظ سنسکریت را در حروف مبهم پهلوی نوشته بوده است و ابن مقفع که از سنسکریت اطلاع نداشت از حروف مبهم پهلوی شنزبه را بیرون آورد و مترجمان فارسی همان را نقل کردند. (از فرهنگ نظام) :
نخستین گفت از خود برحذر باش
چو گاو شنزبه زان شیر جماش.نظامی.
بگو تا نیاید به خونم برون
به تزویر چون شیر در شنزبه.نزاری.
و رجوع به شتربه شود.

شنزر.

[شَ زَ] (اِخ) نام مردی و موضعی است، یا آن تصحیف شیزر است. (منتهی الارب).

شنزرة.

[شَ زَ رَ] (ع مص) درشت گردیدن مرد: شنزر الرجل شنزرةً؛ درشت گردید مرد. (منتهی الارب). || (اِمص) درشتی هر چیزی. (منتهی الارب). غلظت و خشونت. (از اقرب الموارد).

شنس.

[شَ] (ع اِ) گیاهی است. (از اقرب الموارد). در لسان العرب نویسد: أشناس؛ اسم اعجمی و در حاشیه از قول مؤلف قاموس نویسد: أشناس بفتح الهمزة؛ اسم و موضع بساحل بحر فارس.

شنسب.

[شَ سَ] (اِخ) ملوک شنسبانیه در غور. رجوع به آل شنسب شود.

شنسبانیه.

[شَ سَ نی یَ] (اِخ) (ملوک...) آل شنسب. نام دو طبقه از سلاطین یکی منسوب به جد اعلای آنان شنسب نام که گویند معاصر امیرالمؤمنین علی (ع) بود و از او عهد و لوا ستده و سلطان علاءالدین حسین غوری معروف به جهانسوز از این طبقه است و معاصر سلطان سنجر سلجوقی بوده و دورهء حکمرانی آنان از حدود 544 تا 612 ه . ق. بوده و آنان را ملوک غور نیز گویند. و دیگر ملوک بامیان که از دست سلاطین مذکور در بامیان و طخارستان سلطنت را ستده اند. پادشاهان طبقهء اول ملقب به سلطان و طبقهء دیگر ملقب به ملک بوده اند. (یادداشت مؤلف). رجوع به آل شنسب شود.

شنش.

[شَ] (اِ) نی و چوبی باشد که ندافان پنبه را به آن گردآوری کنند و پنبهء زده را از این رو به آن رو گردانند. (برهان). نی را گویند که پنبه را ندافان بدان گرد آورند و آن را شغش نیز نامند. (فرهنگ جهانگیری). چوبی را گویند که ندافان بدان پنبه را گردانند. (انجمن آرا) (آنندراج). چوبی که ندافان پنبه و پشم را بدان گردآوری کرده و زیر و رو نمایند. (ناظم الاطباء).

شنش.

[شَ نَ] (ع اِ) در عربی خرمایی را گویند که دانهء آن هنوز سخت نشده باشد. (برهان)(1) (فرهنگ جهانگیری).
(1) - در قاموسهای معتبر عربی دیده نشد. (حاشیهء برهان چ معین).

شنشنة.

[شِ شِ نَ] (ع اِ) گوشت. (منتهی الارب). مضغه یا قطعه از گوشت. (از اقرب الموارد). || پاره از هر چیزی. (منتهی الارب). || هجیر. شیمة. دَیْدَن. دأب. خوی. عادت. (یادداشت مؤلف). خو و طبیعت. (منتهی الارب). خلق. طبیعت. عادت. ج، شَناشِن. (از اقرب الموارد). خوی. (نصاب). خو و طبیعت و عادت لیکن استعمال این لفظ بمعنی خوی بد است. (غیاث اللغات).
- امثال: شنشنة اعرفها من اخزم (1)؛ مصراعی از چند بیت منسوب به ابواخزم جد حاتم طائی است و مثل است، نظیر «عاقبت گرگ زاده گرگ شود». (یادداشت مؤلف).
(1) - و نیز بصورت نشنشة اعرفها من اخشن، روایت شده است. (از لسان العرب).

شنشنة.

[شَ شَ نَ] (ع اِ) نشنشة. صدای حرکت کاغذ و جامهء نو. (از لسان العرب).

شنشنة.

[شِ شِ نَ] (ع مص) تبدیل کردن کاف به شین، مثل لبیش بجای لبیک. (یادداشت مؤلف).

شن شیلا.

[شِ] (اِ)(1) چن چیلا. چینچیلا. جانوری است که پوست آن گرانبهاست. و رجوع به چینچیلا شود.
(1) - Chinchilla.

شنصر.

[شَ صَ] (ع اِ) جانوری است. (از اقرب الموارد).

شنصرة.

[شَ صَ رَ] (ع اِمص) سطبری. سختی. (منتهی الارب). شنصرهء چیزی؛ سطبر و نیک سخت گردیدگی آن و گویند: ایشان در شنصره اند؛ یعنی در شدت اند. (از اقرب الموارد). شنصیر. (منتهی الارب). رجوع به شنصیر شود.

شنصیر.

[شِ] (ع اِمص) سطبری. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ستبری و خشونت و درشتی. (ناظم الاطباء). || سختی و یقال: هم فی شنصرة و شنصیر؛ ای شدة. (منتهی الارب). سختی و بدبختی و نکبت. (ناظم الاطباء). سختی. یقال: هم فی شنصیر؛ ای فی شدة. (از اقرب الموارد). || (اِ) پناه جای. (منتهی الارب). معقل. (اقرب الموارد).

شنط.

[شُ نُ] (ع اِ) گوشتهای پختهء نضج یافته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شنطف.

[شُ طُ] (ع) کلمه ای است عامیه، ذکرها ابن درید و لم یفسرها. (از منتهی الارب).

شنظاة.

[شَ] (ع اِ) سر کوه و نواحی آن. ج، شناظی. (یادداشت مؤلف). سر کوه. (ناظم الاطباء). رجوع به شناظ و شناظیر و شنظوة شود.

شنظب.

[شُ ظُ] (ع ص) مرد درازبالا و نیکوصورت. (منتهی الارب). دراز نیکوخوی. (از اقرب الموارد). || (اِ) هر آب کند که در آن آب باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، شناظب. (ناظم الاطباء). || (اِخ) موضعی است به بادیه. (منتهی الارب).

شنظرة.

[شَ ظَ رَ] (ع مص) دشنام دادن و فحش گفتن. یقال: شنظر بهم شنظرةً؛ اذا شتمهم و افحش علیهم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) دشنام. (منتهی الارب).

شنظورة.

[شُ رَ] (ع اِ) سنگ بزرگ که از کرانهء کوه شکافته برافتد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شنظوف.

[شُ] (ع اِ) شاخ هر چیزی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شنظوة.

[شُ ظُ وَ] (ع اِ) شنظوة الجبل؛ سر کوه و کرانهء آن. ج، شَناظی (شَناظٍ). (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شنظیان.

[شِ] (ع ص) امرأة شنظیان؛ زن بدخوی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شنظیر.

[شِ] (ع اِ) سنگ بزرگ که از سر کوه شکافته برافتد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اطراف و کرانهء کوه. ج، شُناظیر. (از اقرب الموارد). || (ص) بدخوی پلیدزبان. (منتهی الارب). رجل شِنْغیر شنظیر؛ بدخوی و فحاش. ج، شناظیر. (از اقرب الموارد). پست خوی. (مهذب الاسماء).
- بنوشنظیر؛ بطنی است کوچک از عرب. (منتهی الارب).

شنظیرة.

[شِ رَ] (ع اِ) کرانهء کوه. || (ص) بدخوی پلیدزبان. (منتهی الارب). بدخوی. فحاش. (از اقرب الموارد). || گنگلاج و کودن. (از اقرب الموارد).

شنع.

[شَ] (ع اِ) عیب کردن ها. طعن کردن ها. جِ شنعة. (مقدمهء لغت میرسیدشریف جرجانی ص 3).

شنع.

[شَ] (ع مص) متفرق و پریشان کردن پرزهء خرقه را تا زده شود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سبک پنداشتن کسی را و خوار داشتن و دشنام دادن و رسوا نمودن. (منتهی الارب). زشت شمردن و دشنام دادن کسی را. در قاموس چنین است و در لسان العرب و صحاح: افسرده کردن و رسوا ساختن کسی را. (از اقرب الموارد).

شنع.

[شُ] (ع مص) زشت دیدن کاری را و زشت پنداشتن. یقال: رأی امراً شَنِعَ به شُنْعاً؛ ای استشنعه. (منتهی الارب). || زشت گردیدن چیزی. (از اقرب الموارد). شَناعة. شَنَع. شُنوع. (اقرب الموارد). و رجوع به مصادر مذکور شود.

شنع.

[شَ نَ] (ع مص) زشت گردیدن چیزی. (از اقرب الموارد). و رجوع به شُنْع و شناعت و شنوع شود.

شنع.

[شَ نِ] (ع ص) شَنیع. زشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

شنع.

[شُ نُ] (ع ص، اِ) جِ شنیع. مثلِ برید و بُرُد. (از لسان العرب).

شنعاء .

[شَ] (ع ص) تأنیث اشنع. زشت و قبیح. (از اقرب الموارد) : حاضران از آن داهیهء دهیا و حادثهء شنعا تعجب نمودند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 298). و رجوع به اشنع شود. || عیرة شنعاء؛ گورخر مادهء بسیار زشت. (از منتهی الارب).

شنعاب.

[شِ] (ع ص) مرد درازبالا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شنعار.

[شَ] (اِخ) (بمعنی تیر انداختن یا بمعنی دو نهر) اراضی است که در آنجا بعد از وقوع طوفان خشت زده شد و قیر را در عوض گل بکار میبردند و شنعار اسم عبرانی دشت آرام است که در میانهء رود فرات و دجله واقع بود. (قاموس کتاب مقدس). در تاریخ ایران باستان آمده است: سرزمین قوم سومر را که از چهار هزار سال پیش از میلاد مسیح در جنوب عراق کنونی میزیستند همسایگانشان شنعار(1) میخوانند. در تورات چندین بار مرز و بوم شنعار یاد گردیده از آنجمله در سِفْرِ پیدایش باب یازدهم فقرات 3 - 2 و سِفْرِ پیدایش باب دهم فقرهء 10 و باب چهاردهم فقرهء 1، اشعیاء باب یازدهم فقرهء 11، دانیال باب اول فقرهء 2، کتاب دوم پادشاهان باب هفدهم فقرات 24 و 30. مهمترین شهرهای شنعار در جنوب عراق کنونی در دهنهء فرات بوده، از آنهاست شهر اور(2) که ویرانهء آن امروز ابوشهرین نام دارد، اورک (ارچ)(3) که امروزه ویرانهء آن «ورکه» خوانده میشود، اریدو(4)، لارسا(5)، لاگش(6)، کلنون(7) ...
بنا به آثاری که در دست است شنعار سرزمین سومریها عبارت بوده از شهرهایی که هر یک بدست شهریاری و به سرپرستی خدایی اداره میشد. این شهریاران با هم در زد و خورد بودند. گاهی یکی از آنان بر دیگری چیره می شد و چندین شهر به دست وی می افتاد و قلمرو فرمانفرمایی وی توسعه می یافت. کهنترین آثار کتبی که از شهریاران شنعار به ما رسیده متعلق است به یک سده پیش از سومین هزارهء پیش از میلاد، از جمله آنکه مسیلیم(8) در سه هزار و یکصد سال پیش از میلاد در شهر کیش(9) پادشاهی داشت. گورستانی که در شهر «اور» پیدا شده قدمت آن از روی زمین شناسی به سه هزار و پانصد سال پیش از میلاد مسیح برآورد شده است. (از فرهنگ ایران باستان ص 116، 117، 118، 119، 120، 124، 127، 128، 131، 133، 135، 165). و نیز رجوع به سومر شود.
(1) - Shanar.
(2) - Ur.
(3) - Uruk (Eretch).
(4) - Eridu.
(5) - Laresa.
(6) - Lagash.
(7) - Kalnun.
(8) - Mesilim.
(9) - Kish.

شنعاف.

[شِ] (ع اِ) سر کوهها یا کوههای بلند یا کوه بلند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سر کوه بلند. (مهذب الاسماء). جبل شامخ. شُنْعوف. (از اقرب الموارد). و رجوع به شنعوف شود. || (ص) مرد درازبالای سست عاجز. (منتهی الارب). مرد دراز سست عاجز. (از اقرب الموارد). ج، شناعیف. (یادداشت مؤلف).

شنعت.

[شَ / شُ عَ] (از ع، اِمص) شُنْعة. شناعت. مأخوذ از شنعة عربی بمعنی زشتی و بدی. (از غیاث اللغات و گوید در تاج به کسر آمده است). شناعت. زشتی. زشت شدن. (یادداشت مؤلف). قبح و زشتی. (فرهنگ نظام). زشتی و بدی. (ناظم الاطباء). زشتی. قبح. بدی. (فرهنگ فارسی معین) :
از آن شنعت این پند برداشتم
دگر دیده نادیده انگاشتم.سعدی (بوستان).
نخواهم در این وصف از این بیش گفت
که شنعت بود سیرت خویش گفت.سعدی.
تفو بر چنین ملک و دولت که راند
که شنعت بر او تا قیامت بماند.سعدی.
- شنعت و رسوایی؛ زشتی و رسوایی :
خبر از عشق نبوده ست و نباشد همه عمر
هرکه او را خبر از شنعت و رسوایی هست.
سعدی.
|| رسوایی. || حقارت و پستی. (ناظم الاطباء). || زشت شمردن. (یادداشت مؤلف) :
خود یکی بوطالب آن عم رسول
مینمودش شنعت عربان مهول.مولوی.
و رجوع به شنعة شود.
|| طعنه زدن. (ناظم الاطباء). طعنه. (فرهنگ فارسی معین) (غیاث) :
تو به آرام دل خویش رسیدی سعدی
می خور و غم مخور از شنعت بیگانه و خویش.
سعدی.
- شنعت کردن؛ تقریع کردن. (یادداشت مؤلف). طعنه زدن. سرزنش کردن. (فرهنگ فارسی معین). سرکوفت زدن :
ای برادر ما به گرداب اندریم
وانکه شنعت می کند(1) بر ساحل است.
سعدی.
|| کراهت. || بی رحمی. || درشتی. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: شنعت می زند، و در این صورت شاهد برای شنعت زدن خواهد بود.

شنعف.

[شِ عَف ف] (ع ص) دراز مضطرب و باریک خلقت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شنغف شود.

شنعف.

[شِنْ نَ] (ع ص) مضطرب خلقت. (از اقرب الموارد). و رجوع به شِنْعَفّ شود.

شنعفة.

[شَ عَ فَ] (ع اِمص) درازی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

شنعم.

[شِنْ نَ / شِ عَم م] (ع ص) دراز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دراز و طویل. (ناظم الاطباء).

شنعنع.

[شَ نَ نَ] (ع ص) لاغر مضطرب خلقت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مضطرب خلقت. (از اقرب الموارد).

شنعوف.

[شُ] (ع اِ) سر کوهها یا کوههای بلند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بمعنی شنعاف است. (از اقرب الموارد). و رجوع به شنعاف شود.

شنعة.

[شُ عَ] (ع اِمص) زشتی. اسم است مصدر را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). زشتی و بدی و طعنه. (از غیاث اللغات). رجوع به شنعت شود.

شنغ.

[شُ نُ] (اِ) شاخ گاو باشد. (فرهنگ جهانگیری) (برهان) (ناظم الاطباء). رشیدی ندارد و جهانگیری بدون شاهد آورده و ظاهراً مصحف شغ باشد. (حاشیهء برهان چ معین).

شنغاب.

[شِ] (ع ص) مرد دراز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رسن و شاخ دراز و باریک. (منتهی الارب). دراز و باریک از رسن ها و شاخه ها مانند شنغب و شنغوب یا حیوان دراز. (از اقرب الموارد). ج، شناغیب. (یادداشت مؤلف).

شنغار.

[شُ] (اِ) شنقار. به زبان رومی پرنده ای باشد از جنس سیاه چشم و شبیه به چرغ و بیشتر پادشاهان بدان شکار کنند. (برهان) (بهار عجم) (آنندراج). سنقر(1). (یادداشت مؤلف). و رجوع به شنقار شود.
(1) - Cyerfaut.

شنغب.

[شُ غُ] (ع ص) رسن و شاخ دراز و باریک یا دراز از هر حیوان که باشد. (منتهی الارب). شنغاب. شنغوب. دراز از حیوان. (از اقرب الموارد). ج، شناغب. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شنغاب شود.

شنغرة.

[شَ غَ رَ] (ع اِمص) بدخویی و بدزبانی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شهوت پرستی. || بدعملی. (ناظم الاطباء).

شنغف.

[شِنْ نَ] (ع ص) مرد مضطرب و باریک خلقت. (منتهی الارب). مرد مضطرب خلقت. (از اقرب الموارد). و رجوع به شنعف شود.

شنغم.

[شِنْ نَ] (ع اِ، از اتباع) رغماً له شنغماً؛ از اتباع است؛ برخلاف میل و خواهش او. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به سنغم شود.

شنغوب.

[شُ] (ع ص) رسن و شاخ دراز و باریک. (منتهی الارب). دراز و باریک از رسن و شاخه ها. شنغاب. شنغب. (از اقرب الموارد). رجوع به شنغاب و شنغب شود. || (اِ) پشتهء دراز و باریک از زمین شور. (منتهی الارب). رگهء دراز و باریک از زمین. ج، شناغیب. (از اقرب الموارد).

شنغیر.

[شِ] (ع ص) بدخوی پلیدزبان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شهوت پرست. || گستاخ و بی حیا. (ناظم الاطباء).

شنغیرة.

[شِ رَ] (ع اِمص) بدخویی و بدزبانی. (از منتهی الارب). بمعنی شنغرة. بدخلقی و بدزبانی. (از اقرب الموارد). || شهوت پرستی. || بدعملی. (ناظم الاطباء). رجوع به شنغرة شود.

شنف.

[شَ نَ] (ع مص) دشمن داشتن کسی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دشمن داشتن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || ناپسند شمردن. || دریافتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || برگردیدن لب زیرین از بالا. (از منتهی الارب). برگردیدن لب زیرین کودک از بالا. (از اقرب الموارد).

شنف.

[شَ] (ع مص) به نظر کراهت یا به تعجب و یا به نظر اعتراض دیدن چیزی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شنف.

[شَ] (ع اِ) گوشوارهء بالایین یا آویزهء بالای گوش یا معلاق برین و آن خلاف قرط است که در نرمهء گوش باشد. ج، شنوف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گوشواره ای که بالای گوش آویزند. و آنچه زیر گوش آویزند قرطه است. (فرهنگ جهانگیری). ورگوشی. (زوزنی). و آن گوشواره یا آویزی است که بر بالای گوش کنند، خلاف قرط که بر نرمهء گوش آویزند. آنچه از بالا یا نرمهء گوش آویزند زینت را. ج، شنوف، اشناف. (از یادداشت مؤلف). حلقهء گوش از طرف بالا. ورگوش بالاطرف.
- شنف الدیک؛(1) گیاهی است. (از اقرب الموارد).
(1) - Cytisus pinnatus.

شنف.

[شَ نِ] (ع ص) دشمن دار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دشمن دار و کراهت دار. (ناظم الاطباء).

شنفار.

[شَ / شِ] (ع ص) سبک و خفیف. (منتهی الارب). خفیف. (از اقرب الموارد). تیز و چست و چالاک. (ناظم الاطباء).

شنفارة.

[شِ رَ] (ع اِمص) شادمانی شتر ماده و سرعت و تیزی آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شنفتن.

[شِ نُ تَ] (مص)(1) شنیدن. سماع. (برهان). شنودن و شنیدن. (رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). شنیدن. (جهانگیری) (غیاث اللغات). اصغا کردن. اصاغة. استماع کردن. (یادداشت مؤلف). ادراک کردن آواز بتوسط گوش. (فرهنگ نظام) :
حال دل با تو گفتنم هوس است
خبر دل شنفتنم هوس است.حافظ.
همچنان آن صورت زیبا که گفت
که منم مقصود دل زو که شنفت.
شاه داعی شیرازی (از جهانگیری).
- حرف شنفتن؛ حرف پذیرفتن. شنوایی داشتن. فرمانبردار بودن.
|| بو کردن. (انجمن آرا) (رشیدی).
(1) - شنودن. شنیدن. پهلوی نیز شنفتن shanaftan. (حاشیهء برهان چ معین). در اوستا، سرو، در سنسکریت، شرو بوده است. شنفت، شنفته، باقی مشتقات همان مشتقات شنیدن و شنودن است. (فرهنگ نظام).

شنفتنی.

[شِ نُ تَ] (ص لیاقت) آنچه سزاوار شنیدن است. آنچه توان او را شنید. که توانش شنید.

شنفته.

[شِ نُ تَ / تِ] (ن مف) نعت مفعولی از شنفتن. شنیده شده :
با دیده اعتبار نباشد شنفته را.قاآنی.
- بحق چیزهای نشنفته؛ وقتی از گفتار کسی تعجب کنند این جمله را بر زبان رانند.

شنفری.

[شَ فَ را] (اِخ) نام شاعری است ازدی از حد درگذرنده و منه المثل: اعدی من الشنفری. (منتهی الارب). او را بجهت حدت یا ستبری دو لب بدین نام خوانده اند. (از اقرب الموارد).
شمس بن مالک ملقب به شنفری بن الازدی، شاعر جاهلی. او و تأبط شرا از عدائین عرب به شمار می رفتند یعنی از کسانی بودند که در دویدن شهرت داشتند. مورخان شجره نامهء کاملی از او ذکر کرده اند ولی همهء مآخذ حتی دربارهء نام او و نام پدران نزدیک وی همرای نیستند اما کلیهء منابع اتفاق دارند که او از قبیلهء بنی الاواس بن الحجربن الهنوبن الازد ساکن جنوب عربستان می باشد. شنفری از آن گروه شاعران جاهلی است که مقدار بسیار کمی از شعر آنها به ما رسیده است. وی در دوران جوانی به دست قبیلهء شبابة بن فهم اسیر گشت و وقتی آزاد شد که یک تن از قبیلهء ازد را بجای او مبادله کردند. شنفری مردی ماجراجو بود و اغلب به غارت و راهزنی می پرداخت، تا آنکه در یکی از شبیخونهای خود بر قبیلهء بنی سلامان دستگیر گردید و به قتل رسید. اشعار او شامل موضوعات حماسی و فخر است و یکی از مشهورترین قصائد او که بدست ما رسیده قصیدهء «لامیة العرب» است. یکی دو قصیدهء دیگر نیز از او به یادگار مانده که شروح متعددی دارد از جمله شرح زمخشری است. اشعار او به زبانهای مختلف برگردانده شده و «دوساسی» و «نلدکه» ملاحظات و شروحی نیز بر آن دارند. رجوع به الاغانی، معجم المطبوعات، دیوان الحماسة، المفضلیات، دائرة المعارف اسلام، عیون الاخبار ج 4 ص 79، و العقد الفرید ج 1 ص 81 شود.

شنفعة.

[شَ فَ عَ] (ع اِمص) درازی و بلندی. (ناظم الاطباء). شاید مقلوب شنعفة باشد که بهمین معنی است.

شنفلة.

[شَ فَ لَ] (ع مص) دراهم برآوردن در مطالبه. (منتهی الارب). برآوردن دراهم را جهت دفع احتیاج. (ناظم الاطباء). در اقرب الموارد شنقلة آمده است. و رجوع به شنقلة شود.

شنفیرة.

[شِ رَ] (ع اِمص) شادمانی شتر ماده و تیزی آن. (منتهی الارب). بمعنی شنفارة است. (از اقرب الموارد). و رجوع به شنفارة شود. || (ص) مرد بدخوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شنق.

[شَ] (ع مص) بازایستانیدن شتر را به سخت کشیدن مهار چنانکه پس گردن آن به پیش پالان چسبیده یا سر را نیک بردارد به وقتی که بر وی نشسته باشی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شتر بازکشیدن به مهار. (زوزنی). سر شتر به ماهار بازکشیدن. (تاج المصادر بیهقی). || سربند مشک را بر مشک بستن [ سپس ] طرف سربند را بهر دو طرف دست او بستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). درآویختن مشک را از جای. (تاج المصادر بیهقی). سر مشک سخت کردن. (زوزنی). || سر اسب را به درخت یا به میخ بلند بستن. || به شِناق بستن شتر را. || در خانهء زنبور عسل شنیق را برپا کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آویختن (چنانکه مجرمی را). (از لسان العرب) (یادداشت مؤلف). در تداول عامهء عرب شنق را بمعنی آویزان کردن با طناب و به دار آویختن بکار برند.

شنق.

[شَ نَ / شَ] (ع مص) دوست داشتن چیزی را چنانکه آویخته شود دل او بدان. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شنق.

[شَ نِ] (ع ص) قلب شنق؛ دل مشتاق و نگران به هر چیزی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شنق.

[شَ نَ] (ع اِ) دیت جراحات. (منتهی الارب). أرش. ج، اَشْناق. (تاج العروس) (از اقرب الموارد). || کار. (منتهی الارب). عمل. (تاج العروس) (اقرب الموارد). || مابین دو نصاب از زکات مثلاً ده گوسفند مابین چهل و یکصد و بیست و بر این قیاس است در غیر آن. (منتهی الارب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). و شنق اعلی در دیات بیست گاو دوساله و در شنق اسفل بیست ماده شتر آبستن (نزدیک به زادن) و شنق اعلی در زکات یک ماده شتر آبستن است در بیست و پنج و شنق اسفل یک گوسپند است در پنج شتر. (از اقرب الموارد). آنچه به میان دو فریضه بود. (مهذب الاسماء). در فقه، مابین دو فریضهء زکوة. مقداری که از نصاب مقرر برای زکوة شتر کمتر است. وَقَص. (یادداشت مؤلف). مال میان دو نصاب از زکوة که آن معاف است. (از منتهی الارب) (یادداشت مؤلف). || کم از دیت. (منتهی الارب). کمتر از دیت. (از اقرب الموارد). || فضله که زائد بماند. (منتهی الارب). فضله. (از اقرب الموارد). || درازی سر. (منتهی الارب). || رسن. || عدل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). یک لنگه از بار. (ناظم الاطباء).

شنق.

[شُ نُ] (ع اِ) اَشْنقة. جِ شِناق. (از لسان العرب). رجوع به شِناق شود.

شنقاء .

[شَ] (ع اِ) مرغ که بچه را دانه دهد. (از منتهی الارب). پرنده که بچه های خود را دانه دهد. (از اقرب الموارد).

شنقاب.

[شِ] (ع اِ) نوعی از مرغان. (منتهی الارب). شنقاب و شُنْقَب؛ نوعی از مرغ باشد. (از اقرب الموارد). و رجوع به شنقب شود.

شنقار.

[شُ] (اِ) شنغار. سنقر. بمعنی شنغار است که جانور سیاه چشم شبیه به چرغ باشد و سلاطین شکار فرمایند. (برهان). نام طائر شکاری سفیدرنگ برابر با عقاب لیکن در قوت از عقاب زیاده و بسیار کمیاب است و این لفظ ترکی است و در رسم الخط ترکی شونقار نویسند. (از غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به شنغار شود.

شنقار.

[شُ] (اِ) مردن پادشاه. (فرهنگ نظام). رجوع به شنقار شدن شود.

شنقار.

[شُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه. سکنهء آن 98 تن. آب آن از کدارچای. محصول آن غلات، چغندر، توتون و حبوبات. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شنقار شدن.

[شُ شُ دَ] (مص مرکب)بمعنی مردن سلاطین، در جغتایی استعمال کنند. (از غیاث اللغات) (آنندراج). کنایه از مردن پادشاه ترکستان است و این نیز ترکی است. (انجمن آرا). به زبان احترام، مردن. (یادداشت مؤلف) : هنوز این کتاب شرف اتمام نپذیرفته بود که بندگان حضرت عرش آشیانی [ آستان ] شنقار شدند و به دارالخلود انتقال فرمودند به تاریخ روز پنجشنبه بیستم ماه جمادی الاول سنهء 1014 ه . ق. (جمال الدین حسین اینجو از مقدمهء فرهنگ جهانگیری).

شنقاصی.

[شِ صی ی] (ع اِ) واحد شناقصة که نوعی از لشکر است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شناقصة شود.

شنقب.

[شُ قَ / قُ] (ع اِ) نوعی از مرغان. (از منتهی الارب). شنقاب و شنقب؛ نوعی از پرندگان. (از اقرب الموارد). شکب. جهلول.(1)(یادداشت مؤلف). و رجوع به شنقاب شود.
(1) - Becassine.

شنقصة.

[شَ قَ صَ] (ع مص) به نهایت چیزی رسیدن. لغت مولد است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کوشش نمودن. استقصاء. استقصای زیاده از حد کردن. (فرهنگ فارسی معین). || (اِمص) بمعنی جور و بی اعتدالی و تعدی بی حد به رعایا باشد و این معنی در کتب لغتی که در دست است موجود نیست. (راحة الصدور چ محمد اقبال ص 507). جور. تعدی بی حد بر رعایا. (فرهنگ فارسی معین) : تنور شنقصه چنان گرم شد که همدان و نواحی آن بسوخت. (راحة الصدور ص 388). و از غبنی و شنقصه ای که موجب عیبی یا منقصه ای در امور ملک و دین [ شود ] اجتناب و احتراز واجب و لازم دانند. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 140). از تزویر قاضیان و شنقصهء مغولان و عربدهء گنگان... ایمن مباشید. (عبید زاکانی).

شنقلة.

[شُ قُ لَ] (ع اِ) رنگی از رنگهای اسب. (یادداشت مؤلف).

شنقلة.

[شَ قَ لَ] (ع مص) بیرون آوردن دراهم در مطالبه. (از اقرب الموارد). منتهی الارب در «ش ن ف ل» آورده است. رجوع به شنفلة شود.

شنقم.

[شِنْ نَ] (ع ص) اندک. (از منتهی الارب). قلیل. (اقرب الموارد).

شنقناق.

[شِ نِ] (ع اِ) سردار پریان. (از منتهی الارب). علم است برای سرداری از سرداران جِن. (از اقرب الموارد). || بلا. داهیة. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

شنقوش آباد.

[شُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر. سکنهء آن 254 تن. آب از چشمه. محصول آن غلات، حبوبات و سردرختی. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شنقی بالا.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان قوشخانهء بخش باجگیران شهرستان قوچان. سکنهء آن 133 تن. آب از چشمه. محصول آن غلات. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شنقی پائین.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان قوشخانهء بخش باجگیران شهرستان قوچان. سکنهء آن 218 تن. آب از قنات. محصول آن غلات و میوه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شنقیط.

[شِ] (اِخ) ناحیه ای است وسیع در جنوب بلاد مغرب (مملکت مراکش) و واقع است در مشرق سنگال فرانسه در افریقای غربی و به این جهت بعضی ناحیهء شنقیط را جزو بلاد مراکش می شمارند و بعضی دیگر جزو بلاد سودان و عجب است که از این ناحیهء دوردست پرت افتادهء افریقای غربی و مجاور سنگال از چندین قرن به این طرف اینهمه ادباء مبرز فحل عریق در عربیت و نحو و لغت و حدیث و شعر و غیره و نیز بعضی شعراء فصیح برخاسته اند. (وفیات معاصرین بقلم محمد قزوینی در مجلهء یادگار سال 5 شمارهء 3). و رجوع به فرهنگ فارسی معین شود.

شنقیطی.

[شِ] (اِخ) شیخ محمد امین. از مشاهیر ادباء شنقیط است ولی در مصر ساکن بود و او را مؤلفات مفید است از جمله شرح معلقات عشر، و «الدرر اللوامع» در شرح شواهد «همع الهوامع» در نحو تألیف سیوطی و «الدرر فی منع صرف عمر» که رساله ای است بر رد همشهری آتی الذکر خود محمود شنقیطی که ادعا می کرده که عمر همیشه منصرف است و غیرمنصرف هرگز نیامده و کتاب نفیس الوسیط فی تراجم ادباء شنقیط که کتاب بسیار مفیدی است و بعضی تألیفات دیگر که اسامی آنها در معجم المطبوعات العربیه آمده است. صاحب ترجمه در مدت عمر کوتاه خود دامن همت بر کمر زده جداً متصدی رد و ابطال عقاید واهیهء همشهری خود محمد محمود شنقیطی که شرح احوال او بلافاصله بعد از این خواهد آمد و تصحیح اغلاط قبیح فاحش نحوی لغوی گردید و به نحوی از عهدهء این کار برآمد. وفات صاحب ترجمه در صبح روز چهارشنبه هجدهم ماه رمضان 1331 ه . ق. مطابق بیستم ماه اوت روی داد (ظاهراً در مصر) و سن او در وقت وفات در حدود چهل ودو سال بود. (وفیات معاصرین بقلم محمد قزوینی در مجلهء یادگار سال 5 شمارهء 3). و رجوع به اعلام زرکلی و معجم المطبوعات و فرهنگ فارسی معین شود.

شنقیطی.

[شِ] (اِخ) محمد بن محمودبن احمدبن محمد بن التلامید(1) الترکزی الشنقیطی. از مشاهیر ادباء و لغویین و علمای انساب بود ولی در نحو ضعیف بوده است. پس از تحصیلات اولیه در بلاد خود به مشرق سفر نمود و در شهرهای مکه و مدینه و مصر در هر کدام مدتی اقامت و به اسلامبول نیز مسافرتی کرد و در هر یک از این بلاد از بس از خود مغرور بود در مجالس و محافل فضلا و علمای آن بلاد را علناً و جهاراً تحقیر می نمود و ایشان را نسبت به غلط و خبط و اشتباه میداد و آنها را با خود دشمن جانی می نمود و در مدینه در نتیجهء اینگونه رفتارهای او بالاخره او را از آنجا بیرون کردند.
در حواشی او بر المخصص(2) ابن سیده که در تحت نظر او در سال 1316 - 1321 ه . ق. در هفده جلد در بولاق به طبع رسیده صاحب ترجمه عقاید بسیار غریبی از خود در بعضی از مسائل نحوی و لغوی اظهار نموده است که باعث انتقاد و حملهء شدید علما از هر طرف نسبت به او شده است، مثلاً ادعا کرده است که کلمهء «عُمَر» که به اجماع نحاة غیرمنصرف است هیچ وقت غیرمنصرف استعمال نشده است و در آن جز عَلَمیّت سبب دیگری برای منع صرف موجود نیست و اینکه نحویین گفته اند که عدل سبب دیگر منع صرف آن است بکلی ادعای باطلی است و بزعم او از دوازده قرن پیش تاکنون تمام نحاة در این باب به خطا رفته اند و اول ایشان سیبویه بوده است و اینکه او یعنی سیبویه ادعا کرده که وی از عرب این کلمه را غیرمنصرف سماع نموده خطای صرف است و سایر نحاة در طول این دوازده قرن همه در این اشتباه کورکورانه از سیبویه تقلید کرده اند و هیچ کس جز خود او تاکنون ملتفت این اشتباه نشده است. شیخ احمد امین شنقیطی در کتاب الوسیط فی تراجم ادباء شنقیط پس از حملهء شدید بر او و ابطال این عقیدهء واهی او محض نقض صریح این ادعای فاسد چند بیت از قدمای شعراء عرب را که در آن عُمَر واضحاً غیرمنصرف استعمال شده به استشهاد آورده است، از جمله این بیت مشهور کمیت بن زید اسدی را که با چند بیت دیگر به همین وزن و رَویّ در آخر قصاید هاشمیات او که در سال 1321 ه . ق. در مصر چاپ شده است مذکور است:
اهوی علیاً امیرالمؤمنین و لا
ارضی بسب ابی بکر و لا عمرا
و لااقول و ان لم یعطیا فدکا
بنت النبی و لا میراثه کفرا
الله یعلم ماذا یأتیان به
یوم القیامة من عذر اذا اعتذرا.
که چنانکه ملاحظه میشود همهء قوافی این ابیات منصوب است، و نیز چندین بیت دیگر از ذوالرمه و فرزدق بعینه از همین قبیل یعنی با قوافی منصوب که در همهء آنها کلمهء عُمَر که در حال جر است به صورت «عُمَرا» منصوباً استعمال شده ذکر کرده است.
در همان کتاب یعنی الوسیط فی تراجم ادباء شنقیط گوید که سلطان عبدالحمید وقتی خواست که از نسخ عربی که فعلاً در اسپانی موجود است ولی در اسلامبول وجود ندارد صورتی بدست آورد، یکی از رجال مملکت او به او پیشنهاد کرد که محمد محمود شنقیطی صاحب ترجمه را برای این کار به اسپانی بفرستد، سلطان به او پیغام داد که برای سفر به اسپانی خود را مهیا سازد. او این تقاضای سلطان را قبول کرد مشروط به چند شرط، یکی آنکه متولی موقوفات شنقیطی ها را در مدینه معزول نماید و دیگر آنکه در این سفر یک طباخ و یک مؤذن همراه او نماید و دیگر آنکه پس از مراجعت حق الزحمهء او را به او بپردازند. سلطان تمام این شروط را پذیرفت و بخرج خود او را به اسپانی فرستاد. شنقیطی به اسپانی رفته از نسخ عربی که در اسلامبول یافت نمی شد فهرستی برداشت و مراجعت نمود. سلطان آن فهرست را از او تقاضا نمود، شنقیطی گفت: تا حق زحمات من به من نرسد آن را نمیدهم. سلطان گفت البته حق الزحمهء تو بزودی به تو خواهد رسید، ولی او از تسلیم آن فهرست قبل از دریافت حق الزحمهء خود امتناع نمود. سلطان متغیر شد و گفت هیچ احتیاجی به آن فهرست نداریم و بدین طریق تمام زحمات او از این مسافرت هدر رفت و هیچ نتیجه و فایده ای بر این عمل او مترتب نشد نه برای خود او و نه برای سایرین. بالاخره شنقیطی به مرحوم شیخ محمد عبده معروف مفتی دیار مصر پیوست و او برای شنقیطی ماهی پنج لیرهء مصری از عایدات اوقاف برقرار نمود و تا آخر عمر کدورتی مابین ایشان روی نداد. شنقیطی در سال 1322 ه . ق. / 1904 م. وفات یافت (در مصر به ظن قریب به یقین). (وفیات معاصرین بقلم محمد قزوینی در مجلهء یادگار سال 5 شمارهء 3). و نیز رجوع به عیون الاخبار ج2 ص65، 18 و معجم المطبوعات ج2 ستون 1149 و اعلام زرکلی ج3 ص987 و فرهنگ فارسی معین شود.
(1) - تلامید بدال مهمله تصحیف عامیانه تلامیذ باشد که بذال معجمه است و تُرْکُز بضم تاء مثناة فوقانیه و ضم کاف نام یکی از قبائل ناحیهء شنقیط است. (الوسیط فی تراجم ادباء شنقیط ص 385).
(2) - المخصص ابن سیده کتابی است در لغت ولی نه به ترتیب حروف تهجی بلکه به ترتیب موضوع کلمات است و به اصطلاح امروزه لغت دستگاهی است تقریباً شبیه به کتاب السامی فی الاسامی میدانی.

شنک.

[شِ] (هندی، اِ) نام حلزون به زبان هندی. (الجماهر ص1). حلزون ملتوی که هنگام سوار شدن بر پیل در آن بدمند و آن را بفارسی سپیدمهره نامند. (از ماللهند ص 55، 79، 171) : و فی بحرها [ بحر هرکند ] اللؤلؤ و الشنک و هو هذا البوق الذی ینفخ فیه مما یدخرونه. (اخبار الصین و الهند ص 4). || نوعی بوق که از شنک سازند.

شنکات.

[شِ] (اِخ) شهری است. احمدبن عبدالخالق شنکاتی و کامل بن عبدالجلیل محدثانند. (منتهی الارب).

شنکباث.

[شَ کَ] (اِخ) موضعی است یا مردی. احمد شنکباثی بن ربیع بن نافع و احمدبن محمد شنکباثی محدثانند. (منتهی الارب).

شنکبیل.

[شَ کَ] (اِ) شنگبیل. معرب زنجبیل و ادی شیر ادعا نموده است زنجبیل معرب شنگبیل است. (از حاشیهء المعرب جوالیقی ص174 س 15). و رجوع به شنگبیز شود.

شنکرک.

[شَ رَ] (ص) شنگرک. شوخ و ظریف. (ناظم الاطباء). و رجوع به شنگ شود. || (اِ) دزد و راهزن. (ناظم الاطباء). رجوع به شنگ شود. || خرطوم فیل. (ناظم الاطباء). رجوع به شنگ شود.

شنکرک.

[شَ رَ] (اِخ) نام یکی از رایان هند که به مدد افراسیاب رفته و افراسیاب وی را به یاری پیران ویسه فرستاد. (ناظم الاطباء). شنگرک. و رجوع به شنگرک شود.

شنکزن.

[شَ زَ] (اِ) شنگزن. کرمی که میخورد غله را. (ناظم الاطباء). رجوع به شنگزن شود.

شنکسه.

[شَ کَ سَ / سِ] (اِ) شنگله. آلت تناسل. || مزبله. || جامهء چرکین. (ناظم الاطباء). و رجوع به شنگله شود.

شن کش.

[شِ کَ / کِ] (نف مرکب) کشندهء شن. ماسه کش. آنکه شن کشد. حمل کنندهء شن و ماسه. || (اِ مرکب) آلتی چون پنجهء برگشته. چنگالی انگشتان خمیده از آهن با دستهء چوبین بلند که بدان شن باغ و جز آن را از خاک بیرون کشند و برگ و زبالهء آن بیرون کنند. (از یادداشت مؤلف).

شنک عباد.

[شِ عَبْ با] (اِخ) نام قریه ای به مرو. رجوع به اخبارالدولة السلجوقیه ص 10 و معجم البلدان در ذیل عباد و نیز رجوع به کلمهء عباد شود.

شنکل.

[شَ کُ] (اِ) شنگل. دزدان راه زن باشند. (اوبهی). دزد راهزن و عیار. (ناظم الاطباء). || (اِخ) نام پادشاه هند که به مدد افراسیاب رفته بود. (ناظم الاطباء). و رجوع به شنگل شود.

شنکل.

[شَ کَ] (اِ) شنگل. نوعی از غله. (از ناظم الاطباء). || دزد و راهزن. (ناظم الاطباء). شنغیر و شنفیر و شنفارة به معنی بدخوی و فاحش، تعریب شَنْکُل و به معنی دزد شریر است. (الالفاظ الفارسیة المعربة ص 103). و رجوع به شنگل شود.

شنکله.

[شَ کَ لَ / لِ] (اِ) شنگله. خوشهء خرما و انگور و غله و جز آن. || ریشه ای از ابریشم و جز آن که بر دستار و روپاک و مانند آن ترتیب دهند. || پارچهء ناپاک و ملوث و چرکین. || جای ناپاک. || اصطبل. (از ناظم الاطباء). و رجوع به شنگله شود.

شنکلیل.

[شَ کَ] (اِ) شنگلیل. زنجبیل. (ناظم الاطباء) (فهرست مخزن الادویه). رجوع به شنگلیل شود.

شنکنم.

[شَ نَ نَ] (اِ) آنچه آسیابان آرد بدان بروبد. (چنین است در دو نسخهء خطی مهذب الاسماء کتابخانهء مؤلف در صورتی که در نسخهء سوم شنمنم و در حاشیه شنکنم آمده است). رجوع به شنمنم شود.

شنکوان.

[] (اِخ) یکی از قلاع اطراف قلعهء اصطخر. رجوع به نزهة القلوب ص 132 شود.

شنکور.

[شَ] (اِ) شنگور. کماچهء دیرک خیمه یعنی تخته ای مدور و میان سوراخ که بر سر چوب خیمه محکم سازند. || بادریسهء دوک یعنی چوب و چرمی که بر گلوی آن کنند. (ناظم الاطباء). و رجوع به شنگور شود.

شنکوک.

[شَ] (اِ) شنگوک. شنکور و بادریسهء دوک. (ناظم الاطباء). و رجوع به شنگوک شود.

شنکول.

[شَ] (ص) شنگول. شوخ و گستاخ و ظریف و لطیفه گو و زیبا. || (اِ) خرطوم فیل. || دزد و راهزن. (ناظم الاطباء). و رجوع به شنگول شود.

شنگ.

[شَ] (ص) شاهد شوخ و ظریف و شیرین حرکات و خوب و نیک و زیبا. (برهان). شوخ و بی حیا. (رشیدی) (انجمن آرا). شاهدی را گویند که مطبوع حرکات بود و شوخ چشم. (اوبهی). شوخ و ظریف. (غیاث اللغات). بمجاز به معشوق اطلاق کنند. (غیاث) (فرهنگ نظام). و در فرهنگ بمعنی تیز و تند کننده نیز آمده است. (انجمن آرا). قشنگ. ظریف. لوند. ملوس. شاهد شوخ شیرین منش. زیبا :
عید شد دیگر که آن دلدار شنگ
بهر کشتن جامه ها پوشد ز رنگ.
ابوالمؤید بلخی (از شرح حال رودکی ص1221).
بتان ماهرو با ساقیان سیمتن خواند
پریرویان شنگ و مطربان رودزن خواند.
فرخی.
کند سنان تو بازی به خون خصم چنانک
به عقل دلشدگان شاهدان چابک و شنگ.
ظهیر فاریابی.
عالمی شد واله و حیران و دنگ
زان کرشمه زان دلال نیک شنگ.مولوی.
عشق شنگ بیقرار بی سکون
چون درآرد کل تن را در جنون.مولوی.
خود گرفتم که بازخواست کند
توبه هرگه کند ز شوخی شنگ.
حکیم نزاری (از فرهنگ جهانگیری).
نگاری چابکی شنگی کله دار
ظریفی مهوشی ترکی قباپوش.حافظ.
به شنگ دهر مده دل که این عجوزهء مست
کباب کرد به شنگی دل هزار پشنگ.کاتبی.
|| بیحیا و نابکار و بیشرم و وقیح :
به یک اندازه اند بر در بخت
مرد فرهنگ با مقامر شنگ.
ناصرخسرو.
قدر چون بینم چون نیستم از گوهر هیز
صدر چون یابم چون نیستم از شوخی، شنگ.
سنائی.
ریش تو در کشاکش آن گنده پیر شلف
سبلت به دست آن جلب کس فروش شنگ.
سوزنی.
با دیلمان پلاسگری اشتلم کند
گر داند ار نداند آن شوخروی شنگ.
سوزنی.
تا سیم و زر به آتش و سنگ امتحان کنند
مردان کاردیده چه صالح چه رند و شنگ.
سوزنی.
گردون نخورد غمت که شوخ است
گیتی نخرد دمت که شنگ است.انوری.
نه چون کودک پیچ برپیچ شنگ
که چون مقل نتوان شکستن به سنگ.
سعدی.
ابروکمانی نازک میانی
نامهربانی شنگی دغائی.عبید زاکانی.
- چشم شنگ؛ چشم بیحیا :
خون من خورده ست چشم شنگ تو
چشم تو تا کی کند شنگی پدید.عطار.
|| (اِ) خرطوم. (فرهنگ اسدی) (برهان). ظاهراً همان شنگینه باشد و شاید معنی دیگر آن خرطوم بود. (یادداشت مؤلف). در نسخهء وفائی بمعنی خرطوم فیل آمده. (انجمن آرا)(1). || مکابره و مبالغه. (برهان). || خیاری باشد که برای تخم نگاه دارند. (برهان). خیاری که در پالیز گذارند از برای تخم. (اوبهی). قسمی از خیار دراز که بجهت تخم گذارند. (انجمن آرا) (آنندراج). خیار تخمی. قسمی از خیار باشد که دراز و کج بود و آن را در شیراز کلونده خوانند. (جهانگیری) (از فرهنگ نظام). غاوش. (فرهنگ اسدی). || درختی است بی برگ و چوبی سخت دارد. (فرهنگ اسدی). درخت سرو. (برهان). در نسخهء میرزا و ادات بمعنی درخت سرو نیز آمده است :
ای تو چو شنگی که همچو شنگ کنی جنگ
وی تو چو مومی که همچو موم کنی سنگ.
منجیک.
- چنگ و شنگ؛ چنگ کلنگ باشد و شنگ درختی است بی برگ چوبی سخت دارد. در فرهنگها با ضم اول ضبط شده، گویا از جهت قطعه ای است که منسوب به خواجه نصیرالدین طوسی است که در آن با ضم اول آمده است و میشود در شعر منجیک هم با ضم اول باشد، چه تغییر حرکت قافیه در نزد شعرای قدیم جایز بوده. قطعهء خواجه این است :
خمش بودن نکو فضلی است لیکن
نه چندانی که گویندت که گنگی
همان بهتر که در بزم افاضل
ز دانشهای خود چیزی بچنگی
که تا معلوم گردد عاقلان را
که تو شاخ گلی یا چوب شنگی.
(از فرهنگ نظام).
|| دزد و راهزن و عیار. (برهان). دزد و راهزن. (غیاث) (رشیدی). نابکار و دزد و راهزن. (اوبهی). دزد و راهزن را شنگل و منگل نیز گویند. (انجمن آرا) :
بدل سرد کن مهر شوخان شنگ
که فردا نمانی ز مردان جنگ.فردوسی.
چه زنی طعنه که با حیزان حیزید همه
که تویی حیز و تویی مسخره با شنگان شنگ.
خطیری.
همه با حیزان حیز و همه با گیجان گیج
همه با دزدان دزد و همه با شنگان شنگ.
قریع الدهر.
شعر بی رنگ ولیکن شعرا رنگ برنگ
همه چون دول روان و همه شنگند و مشنگ.
قریع الدهر.
ای خسرو سیادت بر ملکت شرف
ملک تو بی مخافت تاراج دزد و شنگ.
سوزنی.
- شنگ و شیون؛ از اتباع. مرادف شیون است. (یادداشت مؤلف).
- شنگ و شیون از خانه ای بلند شدن؛ در تداول عامه، ناله و زاری و بانگ از آنجا برخاستن. (یادداشت مؤلف).
- شوخ و شنگ؛ بمعنی شوخ و از اتباع و توابع آن است و بمعنی سرزنده و بانشاط و سرشار از شادی و سرور و دل زندگی و گاه بمعنی ظریف و خوشمزه و بذله گو بکار می رود. گاهی نیز به صورت صنعت برای چیزهای بی جان، اما نشاط بخش و فرح انگیز استعمال می شود. رنگهای شوخ و شنگ؛ یعنی رنگهای زنده و تند و جوان پسند. (از فرهنگ عامیانهء جمالزاده) :
بهر گونه بوی و بهر گونه رنگ
نکوتر بیارای آن شوخ و شنگ.فردوسی.
کنون هر عاشقی کو را می روشن به چنگ آمد
بطرف باغ همدم با نگاری شوخ و شنگ آمد.
فرخی.
یکباره شوخ دیده و قلاش گشته ایم
پس نام کرده خود را قلاش شوخ و شنگ.
سوزنی.
با شاهد شوخ و شنگ و با بربط و نی
کنجی و فراغتی و یک شیشهء می.حافظ.
رجوع به شوخ شود.
- مقامر شنگ؛ قمارباز شنگ :
به یک اندازه اند بر در بخت
مرد فرهنگ با مقامر شنگ.ناصرخسرو.
|| در چند کلمه ظاهراً به صورت مزید مؤخر آمده: باشنگ. پاشنگ. پوشنگ. غاوشنگ. (یادداشت مؤلف).
(1) - سانسکریت shund (خرطوم) :
تا کی کند او خوارم تا کی زند او شنگم
فرسوده شوم آخر گر آهن و گر سنگم.
بوشکور بلخی (از حاشیهء برهان چ معین).
و مؤلف در یادداشتی بیت فوق را شاهد برای خرطوم آورده ولی با قید علامت تردید، و باز معانی بیغاره و طعن را نیز با علامت استفهام آورده است. مؤلف فرهنگ نظام گوید: اسدی بمعنی خرطوم پیل آورده اما حرکات حروف را ضبط نکرده است، چه حرکات گذاشتن در نوشته در غیر قرآن رسم نبوده است، از این جهت معلوم نیست شنگ به این معنی با ضم اول است یا فتح آن، اگرچه از قافیه آمدن با سنگ در شعر مذکور احتمال فتح بیشتر است لیکن در قدما تغییر حرکت قافیه جائز بوده و فرهنگ نویسان بعد از اسدی همه بمناسبت قافیهء شعر مذکور با فتح ضبط کرده اند، لیکن من ضم را ترجیح میدهم، چه در سنسکریت «شند» بمعنی خرطوم و با ضم شین است، و دال در فارسی تبدیل به گاف شده. (از فرهنگ نظام).

شنگ.

[شِ] (اِ) غله ای است از باقلی کوچکتر. (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ نظام). نوعی از غله باشد و آن از باقلی کوچکتر و از عدس بزرگتر است و دانه های آن در غلاف طولانی دراز متکون شود و آن غلاف را با دانه شنگ خوانند. (برهان). || قسمی از خیار که در شیراز کلونده خوانند. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ نظام). || قسمی سبزی بهارهء خوردنی صحرائی که با سرکه خورند و هم در آشها کنند. (یادداشت مؤلف). گیاهی است که با سرکه خورند. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ نظام). گیاهی لاغ یعنی ساقه و برگهای آن مانند تره است و به روی زمین گسترده شود، طعمی شیرین دارد و نوعی از آن را که لاغها مجعد است شنگ شتری اصطلاح کنند. شنگ(1) گیاهی است از تیرهء مرکبان که علفی و دارای برگهای متناوب است. میوه اش فندقه و گلهایش بصورت کاپیتول(2) در انتهای ساقه قرار دارد. شنگ دارای گونه های مختلف است که همه در آب و هواهای معتدل آسیا (از جمله ایران) و اروپا و افریقا می رویند. چون شنگ یکی از سبزیهای خوردنی است و در اغذیه مصرف می شود در بعضی نقاط آن را می کارند. سنسفیل. سلسفیل. اسپلنج. اسفلنج. (فرهنگ فارسی معین).
- شنگ چمنی؛ گونه ای شنگ که دارای برگهای باریکتر از شنگ معمولی است. لحیة التیس. ذنب الخیل. (فرهنگ فارسی معین). ریش بز. آلاله شنگ(3). و رجوع به لحیة التیس شود.
(1) - Salsifis.
(2) - Capitule. (3) - از دستهء زبانه گلی ها از تیرهء مرکبان (Composees)، جنسهای آن همه دارای شیرابهء سفید و چسبنده و برگهای آنها باریک و شبیه به برگ گندم و گلهای زرد است. (گیاهشناسی گل گلاب ص 263).

شنگ.

[شُ / شِ] (اِ) نوک و سر چیزی یا جایی. ظاهراً صورتی از شنج یا چِنگ است :
بدان مرغک مانم که همی دوش
بر آن شنگک گلبن همی غنود.رودکی.(1)
(1) - در یادداشتهای مؤلف این شعر شاهد برای معانی نهال شاخ طری و تازه (با علامت استفهام) و قشنگ و زیبا یا چوب بی برگ (با علامت استفهام) آمده است.

شنگار.

[شَ] (اِ)(1) گیاهی است که بیخش سطبر و برگش سیاه می باشد و به سرخی مائل است، معرب آن شنجار است و به عربی شجرة الدم خوانند. (از برهان) (از جهانگیری) (از رشیدی) (از آنندراج). معرب آن شنجار است. (منتهی الارب) (از انجمن آرا). نباتی است برگ آن مزغب خشن تیزاطراف و خاردار مایل به سیاهی و رنگ آن در تابستان سرخ میشود و رنگ چوب آن مثل رنگ خون که دست را به لمس رنگین میسازد. (از فرهنگ نظام). کحلاء. حمیراء. رجل الحمام. خالوما. خس الحمار. تانیست. انقلیا. قالقس. رجل الحمار. اباحلسا. فیلیوس. (از یادداشت مؤلف) (از تاج العروس در لغت شنجار). چوب خو. (الابنیه عن حقایق الادویه). شنگار المصنوعة؛ لحام الذهب است. (فهرست مخزن الادویه): خس الحمار؛ شنگار که نباتی است. (منتهی الارب). هوه چوبه. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - معرب آن شنجار، شنکار Anchusa)(tinctoria. Orcanete. (حاشیهء برهان چ معین).

شنگاله.

[شَ لَ / لِ] (اِ) به فارسی خوشهء گندم است. (فهرست مخزن الادویه).

شنگان.

[شَ] (نف، ق) در حال شنگیدن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شنگیدن شود.

شنگان.

[شِ] (اِخ) نام ولایتی است. (برهان). گمان میکنم سنکان حدود العالم باشد. (یادداشت مؤلف). در معجم البلدان و حدود العالم و نخبة الدهر نیامده است. ظاهراً مصحف سمنگان است. (حاشیهء برهان چ معین) :
همه پاک شان پیش خسرو بریم
ز شنگان و چین هدیهء نو بریم.فردوسی.
چو شنگان و چون ترمد و ویسه گرد
بخارا و شهری که هستش بگرد.فردوسی.
که از هند و شنگان و سقلاب و چین
نخوانند از این پس بر او آفرین.
فردوسی.
از آموی و زم تا به چاچ و ختن
ز شنگان و ختلان شهان تن به تن.
(گرشاسبنامه).

شنگبار.

[شِ] (اِ) خیارچنبر. (یادداشت مؤلف).

شنگبیز.

[شَ] (اِ) شنگویز. (از جهانگیری). شنگویل. شنگبیل. (رشیدی). ژنگویز. ژنگویل. ژنگبیل. (آنندراج). زنجبیل. شرابی باشد که از درخت خرما حاصل شود و به زبان پهلوی زنجبیل را گویند.(1) (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). جهانگیری و برهان گفته اند که به لغت پهلوی زنجبیل است و چنین نیست، زنجبیل معرب است چنانکه رشیدی گفته و در شرح قاموس زنجبیل بمعنی شراب و چشمه ای است در بهشت و اهل معنی شراب زنجبیل را مستی و جذبهء الهی دانند. (از انجمن آرا). و رجوع به شنگویز شود.
(1) - تصحیفی در قرائت پهلوی sangiwel(زنجبیل) که «سنگ پیر» هم خوانده شود. (حاشیهء برهان چ معین).

شنگ چزه.

[شِ چِزْ زَ / زِ] (اِ مرکب)گیاهی کائوچوک دار و آن بوته ای است بی برگ با شاخه های کبود مخملی درهم رفته و در کلاکهای شمالی و مرکز فلات مرتفع ایران یافت میشود و نیز در اراضی بسیار گرم و خشک دیده میشود مانند کلاکهای اطراف کرج تا طهران و در خراسان و در راه قم به اصفهان. (از یادداشت مؤلف).

شنگر.

[شُ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول. سکنهء آن 150 تن. آب از رودخانهء دز. محصول آن غلات، برنج و کنجد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شنگرا.

[ ] (اِخ) رودی است که از کوههای شرقی بهراستان سرچشمه گیرد و از دلفارد گذرد. (یادداشت مؤلف).

شنگران.

[] (اِ) اسم فارسی سن است که ذراریح باشد. (فهرست مخزن الادویه). کاغنو. کاغنه. دارساس. از آفتهای غله است. (از ناظم الاطباء).

شنگرد.

[شَ گَ] (اِ) لغت محلی اطراف تربت حیدریه در خراسان بمعنی مدار و تقسیم بندی آب است میان کشاورزان.

شنگرف.

[شَ گَ] (اِ) شنجرف. سنجرف. زنجفر. زنجرف. سرخ و آن سرخی که بدان نویسند. (زمخشری). زنجفر. (فرهنگ اسدی). شقر. (بحر الجواهر) (دهار). شقرة. (منتهی الارب). گیاهی است خاردار و بر زمین چسبیده، بیخی سطبر و سرخ دارد. (رشیدی)(1). معرب آن شنجرف. (جهانگیری). به تازی زنجرف. (اوبهی). بمعنی شنجرف و آن چیزی است که از سیماب و گوگرد سازند و نقاشان و مصوران بکار برند و معرب آن شنجرف است و به یونانی سریقون خوانند. (برهان). معرب و مقلوب آن زنجفر است. (انجمن آرا). بر دو نوع است، نوعی معدنی و دیگر صناعی که از زیبق و گوگرد زرد سازند و از سموم قاتله است. (یادداشت مؤلف). رنگی است سرخ که از سرب و ژیوهء سوخته با گوگرد سازند. (یادداشت مؤلف) :
چنانکه خامه ز شنگرف برکشد نقاش
کنون شود مژهء من به خون دیده خضاب.
خسروانی.
بنفشه زار(2) بپوشید روزگار به برف
چنار گشت(3) دوتاه(4) و زریر شد شنگرف.
کسائی.
بگرد اندرون همچو پر عقاب(5)
که شنگرف بارد بر آن آفتاب.فردوسی.
تو گفتی که ابری برآمد ز کنج
ز شنگرف نیرنگ زد بر ترنج.فردوسی.
بجای شنگرف اندر نگارهاش عقیق
بجای ساروج اندر ستانه هاش درر.فرخی.
بر روی لاله قیر به شنگرف برچکید
گویی که مادرش همه شنگرف زاد و قیر.
منوچهری.
ز کافوری تنش شنگرف می زاد
چنان کز کوه سنگین لعل و بیجاد.
(ویس و رامین).
آن می که گر بدور بداری ز عکس وی
شنگرف سوده گردد مغز اندر استخوان.
جوهری.
سپه نیز ترسنده گشتند پاک
ز خون همچو شنگرف شد روی خاک.
اسدی.
صحرا به لاژورد و زر و شنگرف
از بهر چه منقش و مدهون است.
ناصرخسرو.
خون از اندام نازک او روان گشته بود، چنانکه شنگرف بر کوه برف. (اسکندرنامه نسخهء سعید نفیسی).
شگفت نیست که شنگرف خیزد از سیماب
از آنکه مایهء شنگرف باشد از سیماب.
مسعودسعد.
چهار رنگ بباید گرفت یکی مانند گچ که رنگ سفید بود و یکی مانند زگال که رنگش سیاه بود و سوم مانند زعفران که رنگش زرد بود و چهارم مانند شنگرف که رنگش سرخ بود و از هر یک مقداری معلوم بهم بباید آمیخت. (کائنات جو ابوحاتم اسفزاری).
شگفت نیست گر از برف لاله ساخت زمین
که هست لاله چو شنگرف و برف چون سیماب.
ازرقی.
سحاب گوئی یاقوت ریخت بر مینا
نسیم گوئی شنگرف بیخت بر زنگار.
؟ (از کلیله و دمنه).
گفتا ز من برو تو بسوی طبیب شهر
وز وی بیار مرهم شنگرف و داخلون.
سوزنی.
وز روی شفق گرفت شنگرف
تصویر شهنشه فری ساخت.خاقانی.
صحف مینا را ده آیتها گزارش کرده شب
از شفق شنگرف و از مه لیقه دان انگیخته.
خاقانی.
رحم کن این لعبت شنگرف را
در قلم نسخ کش این حرف را.نظامی.
فندقی رنگ داده عنابش
گشته شنگرف سوده سیمابش.نظامی.
ز رنگ آمیزی آن آتش و آب
شبستان گشته پر شنگرف و سیماب.نظامی.
دبیری از حبش رفته به بلغار
به شنگرفی مدادی کرده بر کار.نظامی.
عجم و نقط ز زیبق و شنگرف زد مرا
گردون که کرد چون الف کوفیان تنم.
کمال اسماعیل.
پادشاهی نه به دستور کند یا گنجور
نقشبندی نه به شنگرف کند یا زنگار.
سعدی.
هنر باید که صورت میتوان کرد
به ایوانها در از شنگرف و زنگار.سعدی.
- شنگرف رومی؛ شنگرف منسوب به روم. نوعی شنگرف :
که بود آنکه او ساخت شنگرف رومی
ز گوگرد سرخ و ز سیماب لرزان.
ناصرخسرو.
- شنگرف زاولی؛ سرنج را گویند که نقاشان در نقاشیها بکار برند. (آنندراج). چیزی باشد مانند شنجرف لیکن به آن سرخی نباشد و رنگش نارنجی بود و آن را سرنج نیز گویند و در نقاشیها بکار برند و بهندی سندر خوانند. (فرهنگ جهانگیری). دوائی است که نام دیگرش اسرنج است. (فرهنگ نظام).
- شنگرف زدن قلم را؛ تر کردن قلم را به شنگرف. (آنندراج).
- شنگرف سودن بر لاجورد، یا شنگرف بر -لاجورد باریدن؛ کنایه از نمودار شدن سرخی صبح است بر فلک. (از آنندراج) :
چنان شد که تاریک شد چشم مرد
ببارید شنگرف بر لاجورد.فردوسی.
- شنگرف گون؛ مانند شنگرف :
رخ نار با سیب شنگرف گون
بدان زخم تیغ و بدین رنگ خون.اسدی.
بیا ساقی آن شیر شنگرف گون
که عکسش درآرد به سیماب خون.نظامی.
چو شنگرف گون شد ز خورشید عالم
سماک و سهیل و سها گشت غارب.
(منسوب به حسن متکلم).
|| کرمی دراز و گندم خوار که در کشت زارها بهم رسد و غله را خراب کند. (برهان) (از جهانگیری) (ناظم الاطباء). رجوع به شنگ زن شود.
(1) - رشیدی در این قول ظاهراً متفرد و شاید مصیب است :
بنفشه زار بپوشید روزگار به برف
چنار گشت دوتاه و زریر شد شنگرف. کسائی.
چه شنگرف بر حسب ظاهر باید گیاهی باشد تا در سردی هوا رنگ بگرداند و زرد گردد. (یادداشت مؤلف).
(2) - ن ل: بنفشه ژاژ.
(3) - ن ل: درونه گشت.
(4) - ن ل: دوتا.
(5) - ن ل: همچو ابر پرآب.

شنگرف کاری.

[شَ گَ] (حامص مرکب)شنگرف به کار بردن در ساختن چیزی :
بیا ساقی آن زیبق تافته
به شنگرف کاری عمل یافته.نظامی.
|| سرخی. (ناظم الاطباء).

شنگرفی.

[شَ گَ] (ص نسبی) برنگ شنگرف.

شنگرک.

[شَ رَ] (ص) شوخ و ظریف. || (اِ) دزد و راهزن. (برهان). رجوع به شنگ شود. || خرطوم فیل. (برهان). رجوع به شنگ شود.

شنگرک.

[شَ گُ] (اِ) بادریسهء دوک را گویند و آن چوب یا چرمی باشد مدور که در گلوی دوک محکم سازند. (برهان). شنگور. (رشیدی). سنگرک. سنگور. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به سنگور و سنگرک شود.

شنگرک.

[شَ رَ] (اِخ) نام یکی از رایان هندوستان است که به مدد افراسیاب رفته بود و افراسیاب او را به یاری پیران ویسه فرستاد وقتی که پیران ویسه به جنگ طوس بن نوذر میرفت. (برهان). و این از صاحب برهان سهو است که شنگل را شنگرک دانسته. (از انجمن آرا). این کلمه در فهرست ولف نیز نیامده است. رجوع به شنگل شود. (از حاشیهء برهان چ معین).

شنگ زن.

[شَ زَ] (اِ) شنگرف (یکی مصحف دیگری است). (حاشیهء برهان چ معین). کرمی است که کشت و زراعت را خورد و ضایع کند. (برهان). در مؤید: کرمی که کشت خورد، اما اشعار به حرکتش نکرده است. (رشیدی). برهان این کرم را شنگرف خوانده و آن خطا است. (از انجمن آرا) (از آنندراج). کرمی دراز و گندمخوار که در غله زار بهم رسد و غله را خراب کند. (ناظم الاطباء). و رجوع به شنگرف شود.

شنگل.

[شَ گَ] (اِ) جنسی از غله باشد و آن را مشنگ نیز گویند. (جهانگیری). جنسی از غله را گویند. (برهان). اسم فارسی کرسنه است که به فارسی مشنگ و به هندی شر نامند. شنگ (در معنی غله). (رشیدی). بمعنی غله که او را شنگ گویند. (از آنندراج). || دزد و راهزن. (برهان). رجوع به شنگ شود.

شنگل.

[شَ گُ] (اِ) شنکل. شنگول. شنگوله. دزد و راهزن و عیار. (برهان). عیار و راهزن. (غیاث). بمعنی شنگ. (جهانگیری). || (ص) شوخ. (غیاث) (رشیدی). بمعنی شنگول و شنگله و شنگ. (انجمن آرا).

شنگل.

[شَ گُ] (اِخ) نام پادشاه هند که به مدد افراسیاب آمده بود. (برهان). نام یکی از سلاطین هند. (ولف). در شاهنامه نام یکی از شاهان هندوستان است که به مدد افراسیاب برای جنگ با ایران آمده بود. (فرهنگ نظام) :
چو غرچه ز سکسار و شنگل ز هند
هوا پردرفش و زمین پرپرند. فردوسی.
چو نزدیک ایوان شنگل رسید
در و پرده و بارگاهش بدید.فردوسی.
بغرید شنگل به پیش سپاه
منم گفت مردافکن رزم خواه.فردوسی.
نه شنگل بماند بر این دشت کین
نه کندر نه منشور و خاقان چین.
فردوسی.
|| در سنسکریت شنکر لقب شیوا یک خدای هندو است و معنیش راحت دهنده و اکنون هم شنکر یک نام مردان هندو است و شنگل محرف آن. (فرهنگ نظام).

شنگل.

[شَ گَ] (اِخ) نام قبیله ای بوده است در سیستان مقیم اوق : باز میان مردمان اوق تعصب شنگل و زاتورق افتاد اندر سنهء احدی و اربعین [ و ثلاثمائة ] و بوالفتح آنجا شد و ایشان را از آن زجر کرد. (تاریخ سیستان ص 325).

شنگل آباد.

[شَ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان عباسی بخش بستان آباد شهرستان تبریز. سکنهء آن 500 تن. محصول آن غلات و میوه. آب آن از چشمه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شنگلک.

[] (اِ) اسم فارسی کرسنه است که به فارسی مشنگ و به هندی «شر» نامند. (فهرست مخزن الادویه).

شنگل و منگل.

[شَ گُ لُ مَ گُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) شنگ و مشنگ هر دو به یک معنی. دزد و راهزن. (لغت فرس اسدی). نام دزدان. (حاشیهء لغت فرس اسدی). نام دو حرامی چون شنگ و مشنگ. (یادداشت مؤلف). و در حکایتی که زنان کودکان خرد را گویند نام دو بزغاله که مادر آنان به صحرا رفته بود و گرگ بیامد و هر دو را بخورد و بز چون بازگشت گرگ را به مبارزت طلبید و با شاخ شکم او بدرید و دو فرزند او از شکم گرگ بیرون جستند. (یادداشت مؤلف). شنگ و مشنگ و شنگل و منگل این همه دزدان باشند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). نام دو دزد معروف. (فرهنگ شعوری).

شنگله.

[شَ گَ لَ / لِ] (اِ) مطلق خوشه را گویند اعم از خوشهء خرما و انگور و گندم و جو. (برهان) (از فرهنگ نظام) (جهانگیری). زنگله. چلازه. خوشه های خرد انگور و خرما که از مجموع آنها خوشهء بزرگ شکل گیرد. (یادداشت مؤلف) :
درخت خرما صد خار زشت دارد و خشک
اگر دو شنگله خرمای خوب و تر دارد.
ناصرخسرو (از حاشیهء برهان چ معین).
رجوع به شنلک شود. || ریشه ای باشد از ابریشم و غیره که بر سر دستار و روپاک و امثال آن دوزند. (برهان) (از جهانگیری) (فرهنگ نظام). || جامهء ملوث زنان. (برهان). و رجوع به شنگه شود. || جای ناپاک. (برهان). || اصطبل. آخور. (از برهان).

شنگلیان.

[شَ گَ] (اِخ) افراد منسوب به شنگل که نام قبیله ای است در سیستان. رجوع به تاریخ سیستان ص364، 365، 367 شود.

شنگلیل.

[شَ گَ] (اِ) زنجبیل. (برهان) (فهرست مخزن الادویه). ظاهراً مصحف شنگبیل. شنگویر، شنگبیز، شنگویل و شنگبیل؛ بوزن و بمعنی زنجبیل که معرب آن است. (رشیدی). رجوع به شنگبیز شود. (حاشیهء برهان چ معین). زنجبیل. زنجفیل. (یادداشت مؤلف).

شنگ ماهی.

[شَ] (اِ مرکب) دلفین و سگ ماهی. (ناظم الاطباء).

شنگ مشنگ.

[شَ مَ شَ] (اِ مرکب) شنگ و مشنگ. نام دو دزد مشهور. || هر دزد و قطاع الطریق. (ناظم الاطباء).

شنگور.

[شَ] (اِ) شنگرک. (حاشیهء برهان چ معین). بادریسهء خیمه را گویند و آن تخته ای باشد مدور و میان سوراخ که بر سر چوب خیمه محکم سازند. || بادریسهء دوک. چوب و چرمی که بر گلوی دوک کنند. (برهان) (جهانگیری) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) :
نارسیده ترنج بارورش
چون فقع کوزه و چو شنگور است.
ابوالفرج رونی.

شنگوک.

[شَ] (اِ) مصحف شنگرک. (حاشیهء برهان چ معین). شنگور. شنلوک. چوب و چرمی که بر گلوی دوک کنند که بعربی فلکه گویند. شنلوک. (از برهان) (از آنندراج).

شنگول.

[شَ] (ص) سخت شادان و خرم. (آدمی) سرخوش نیم مست. بانشاط. باروح. دل زنده. فیران. کسی که بر اثر خوردن شراب یا به علت توفیق یافتن در کار و پیروز شدن بر مشکلات خویش خوشحال و بانشاط شده باشد. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده). || شوخ و ظریف و زیبا. (برهان). شوخ و زیبا. (غیاث اللغات) :
به غفلت عمر شد حافظ بیا با ما به میخانه
که شنگولان سرمستت(1) بیاموزند کاری خوش.
حافظ.
صبا زان لولی شنگول سرمست
چه داری آگهی چون است حالش.حافظ.
- شنگول شدن؛ به وجد آمدن. حالت شنگولی و نشاط و سرمستی در کسی به عللی که ذکر شد. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده).
|| (اِ) نام یکی از بچه های بزی است که در افسانه های کودکان معروف به بزبز قندی است و سه فرزند او به ترتیب شنگول و منگول و حبهء انگور نام دارند. (فرهنگ عامیانهء جمال زاده). || دزد و راهزن. (برهان) :
در شهر شنگولان دلم هر دم بغارت میبرند
از دست این مادرغران چون وحش صحرائی شدم.
حکیم نزاری (از جهانگیری).
|| خرطوم فیل. (برهان) (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: خوشباشت.

شنگولک.

[شَ لَ] (اِ مصغر) مصغر شنگول. و این در مقام تحبیب و توجه بکار برند :
ناگهان بستد دلم دلدارکی
شوخکی شنگولکی عیارکی.مولوی.
رجوع به شنگوله شود.

شنگول و منگول.

[شَ لُ مَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) این دو کلمه در تداول عامه بیشتر برای بچه های بزبز قندی استعمال می شود و گاه پدر و مادر در مقام تحبیب فرزندان خود را چنین می نامند. اما به معنی شنگول نیز گاهی استعمال می شود و در این صورت باید منگول را از توابع آن و به همان معنی گرفت. (از فرهنگ عامیانهء جمالزاده).

شنگوله.

[شَ لَ / لِ] (ص) شنگول. شوخ و ظریف و رعنا. (برهان) (جهانگیری). || (اِ) دزد و عیار. || خرطوم فیل. (برهان). رجوع به شنگول شود.

شنگولی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به شنگول. رجوع به شنگول شود :
غلام همت شنگولیان و رندانم
نه زاهدان که نظر میکنند پنهانت.سعدی.
|| دزد و راهزن :
ما لولی و شنگولی بی مکسب و مشغولی
جز مال مسلمانان مال که بریم آخر.مولوی.
|| (حامص) صفت شنگول. حالت و چگونگی شنگول. شنگول بودن.

شنگ و مشنگ.

[شَ گُ مَ شَ] (اِ مرکب، از اتباع) بمعنی شنگ مشنگ، شنگل و منگل یعنی دزد و راه دار. (از حاشیهء لغت فرس اسدی نخجوانی). مشنگ تابع مهمل شنگ است، مثل نان مان و باغ ماغ. (فرهنگ نظام). نام دو دزد معروف. (فرهنگ نعمة الله) :
چه زنی طعنه که با حیزان حیزند همه
که توئی حیز و توئی مسخره و شنگ و مشنگ.(1)
خطیری.
شعر بی رنگ ولیکن شعرا رنگ برنگ
همه چون دول روان و همه چون شنگ و مشنگ(2).
قریع الدهر.
(1) - ن ل: که توئی حیز و توئی مسخره با شنگان شنگ. ن ل دیگر:
چه زنی طعنه که هیزان هیزند همه
که توئی هیز و توئی مسخره و شنگ و مشنگ.
(2) - ن ل: شنگ مشنگ. ن ل دیگر: همه چون دیو دوان و همه چون شنگ و مشنگ. ن ل دیگر: همه چون دول روان و همگی شنگ و مشنگ. ولی «با شنگان شنگ» صحیح است، چه خطیری جواب قریع را میگوید و قریع هم «با شنگان شنگ» گفته است. (یادداشت مؤلف).

شنگویر.

[شَنْگْ] (اِ) شنگبیز. زنجبیل. (مهذب الاسماء). رجوع به شنگبیز و شنگویز شود.

شنگویز.

[شَنْگْ] (اِ) شنگویر. شنگبیر. شنگویل. شنگبیل. (رشیدی). شنگ بیز. شرابی است که از درخت خرما بهم رسد. (از برهان). شراب خرما. (ناظم الاطباء). شنگویر. شنگبیل. بمعنی زنجبیل است. (حاشیهء برهان چ معین). بزبان پهلوی بزر زنجبیل. (فهرست مخزن الادویه). زنجبیل. (دهار). شرابی باشد که از درخت خرما حاصل کنند و آن را به هندی سیدی گویند و به زبان پهلوی زنجبیل. (فرهنگ جهانگیری).

شنگه.

[شَ گَ / گِ] (اِ) آلت تناسل را گویند. (برهان) (انجمن آرا) (از آنندراج). نره و آلت تناسل. (ناظم الاطباء). شرمگاه. ایر. نره. ذکر. قضیب :
تا کس لب است و شنگه زبان است و رومه ریش
جز راه کون او به سوم پای نسپرم.
سوزنی (از فرهنگ نظام).
|| جایی و موضعی که در آنجا سرگین و خاشاک و خاکروبه و پلیدی ها انبار کنند. (برهان) (از فرهنگ نظام). مزبله و زبیل دان. (ناظم الاطباء). شنگله. جایی که در آن سرگین و پلید و خاشاک ریزند. (آنندراج). جائی را گویند که سرگین و خاشاک و پلیدیها در آنجا انبار نمایند. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به شنکله شود. || لته ای که زنان در ایام حیض بر فرج نهند. (برهان) (جهانگیری). لتهء حیض. (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (آنندراج). شنگله. (حاشیهء برهان چ معین). لته که هنگام بی نمازی زنان به خود بندند. (یادداشت مؤلف).
- علم شنگه درآوردن؛ داد و قال بیجا کردن و باعث شلوقی شدن. (فرهنگ نظام). و رجوع به علم شنگه و الم شنگه شود.

شنگی.

[شَ] (حامص) خوشدلی. شادی :
برداشت رباب [ معشوقه ] از سر شنگی و پس آنگه
بنواخت و از جمله نواها بدرآمد.سوزنی.
چو ترک دلبر من شاهدی به شنگی نیست
چو زلف پرشکنش حلقهء فرنگی نیست.
سعدی.
این دلبری و شنگی بی موجبی نباشد
وین سرکشی و شوخی باز از کجاست گوئی.
فخر بناکتی.
- شنگی کردن؛ شاهدی و شوخی و ظرافت کردن :
شنگی کن و سنگی زن بر شیشهء عقل ایرا
می چون پری از شیشه دیدار نمود اینک(1).
خاقانی.
(1) - ن ل: آنک.

شنگیار.

[شِنْگْ] (اِ) نوعی از خیار باشد و آن دراز و کج میشود. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). رجوع به شنگ شود.

شنگیدگی.

[شَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی شنگیده. رجوع به شنگیدن و شنگیده شود.

شنگیدن.

[شَ دَ] (مص) جنبیدن سر و گوش. خواستار شوخی و بازی و تفریح و عیش و نشاط بودن. داشتن هوسهایی که معمولاً جوانان و نوجوانان از دختران و پسران نوبلوغ از آنها برخوردارند. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده).
- شنگیدن دل برای چیزی یا کسی؛ خواهان آن بودن. در تداول عامه، دل من، دل او برای فلان میان عشق و هوس به نوبت می زند. (یادداشت مؤلف): کیه کیه در میزنه من دلم می شنگه. درُ با لنگر میزنه من دلم می شنگه. (از تصنیف شیدا) (یادداشت مؤلف).

شنگیده.

[شَ دَ / دِ] (ن مف / نف) نعت مفعولی از شنگیدن. رجوع به شنگیدن شود.

شنگیله.

[شِ لَ / لِ] (اِ) نامی است که در آستارا به وشات دانه دهند. رجوع به ازملک شود. (یادداشت مؤلف).

شنگینه.

[شَ گی نَ / نِ] (اِ) گواز. چوبی که خر و گاو بدان رانند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
اگر با من دگر کاوی خوری ناگه
بسر بر تیغ و بر پهلوی شنگینه.فرالاوی.
شنگینه بر مدار ز چاکر
تا راست باشد او چو ترازو.لبیبی.
|| چنبه و چوب گنده ای که پس در اندازند. (ناظم الاطباء). چوبی باشد که از پس در افکنند تا در قوی باشد. (فرهنگ اسدی) (فرهنگ نظام). گواز. (اوبهی). || چوبی باشد که زنان چون جامه شویند بدان کوبند. (یادداشت مؤلف). چوب گازران بود که بر جامه کوبند. (نسخهء فرهنگ اسدی).

شنل.

[شِ نِ] (روسی، اِ) یک قسم لباس سینه باز بی آستین که روی لباسها پوشند. (ناظم الاطباء). پوشاک گشاد بدون آستین که روی دوش اندازند. (فرهنگ فارسی معین). قبامانندی بی آستین با دامن فراخ و گریبانی چسبان که روی جامه ها پوشند و به طیلسان مانندگی دارد.

شنلک.

[شَ لَ] (اِ) خوشه، اعم از خوشهء انگور یا خرما یا گندم یا جو. (برهان) (از آنندراج). خوشه. (جهانگیری). سنبل. خوشهء غله و خوشهء انگور و خوشهء خرما. (ناظم الاطباء).

شنلوک.

[شَ] (اِ) بادریسهء دوک را گویند و آن چرم یا چوبی باشد مدور که در گلوی دوک محکم سازند و بعربی فلکه خوانند. (برهان) (آنندراج). بادریسهء دوک باشد و آن را به تازی فلکه نامند. (فرهنگ جهانگیری). بادریسهء دوک. (ناظم الاطباء).

شنلیک.

[شَ / شِ] (اِ) شلیک توپ و جز آن. (ناظم الاطباء). در تداول عامه صورتی از شلیک است. و رجوع به شلیک شود.

شنم.

[شِ نَ] (ع اِ) پارهء آتش که برجهد. یقال: یتطایر شنمه؛ ای شراره من الغضب. (منتهی الارب). بمعنی شلم. شرارهء غضب. (از اقرب الموارد)(1).
(1) - در اقرب الموارد با تشدید «ن» آمده است.

شنم.

[شَ] (ع مص) خراشیدن. (منتهی الارب). خدش. (اقرب الموارد). || کافتن و یقال: رمی فشنم؛ ای خرق طرف الجلد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شنم.

[شُ نُ] (ع ص، اِ) گوش بریدگان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شن مال کردن.

[شِ کَ دَ] (مص مرکب)با شن، شوخ ظرفی را زدودن. (یادداشت مؤلف). شن مالی کردن.

شن مالی کردن.

[شِ کَ دَ] (مص مرکب) شن مال کردن. مالیدن شن و ماسه تا آلودگی ظرف و شوخ آن زدوده شود.

شنمنم.

[شَ نَ نَ] (اِ) در مهذب الاسماء بمعنی آنچه آسیابان آرد بدان بروبد آمده است. رجوع به شنکنم شود.

شنو.

[شَ / شِ نَ / نُو] (اِمص) شنوش. اسم مصدر و مادهء مضارع شنیدن. (از یادداشت مؤلف).

شنو.

[شَ / شِ / شُ نَ / نُو] (نف مرخم)شنونده و دریابنده. (ناظم الاطباء). و اغلب به صورت ترکیب به کار رود، مانند: حرف شنو، سخن شنو و غیره.
- حرف شنو؛ که به سخن کسی گوش فرادهد.
- || آنکه اطاعت و فرمان برد.
- حقایق شنو؛ که به حقایق گوش دهد. که حقایق را شنود :
تو حقگوی و خسرو حقایق شنو.سعدی.
- حکایت شنو؛ که داستان شنود :
حکایت شنو کودک نامجوی
پسندیده پی بود و فرخنده خوی.سعدی.
- غیبت شنو؛ که گوش به غیبت کردن دیگران دهد. که گوش به غیبت کردن دیگران دارد :
به حبل ستایش فرا چه مشو
چو حاتم اصم باش و غیبت شنو.سعدی.
- نصیحت شنو؛ شنوندهء پند. پندنیوش :
نصیحت شنو مردم دوربین
نکارند در هیچ دل تخم کین.سعدی.
نه پائی چو بینندگان راست رو
نه گوشی چو مرد نصیحت شنو.سعدی.
وگر پادشا باشد و پاک رو
طریقت شناس و نصیحت شنو.سعدی.

شنو.

[شِ نَ / نُو] (اِ) در تداول عامه، شنا. || نام نوعی ورزش در کشتی گیری. (از ناظم الاطباء). ورزشی است که هندیان آن را دند گویند. (غیاث اللغات). رجوع به شنا شود.

شنو.

[ ] (اِخ) نام محلی کنار راه سیرجان و بندرعباس میان چاه چگور و نای بند در 1531500گزی طهران. (یادداشت مؤلف).

شنوا.

[شَ / شِ نَ] (نف) که شنود. مقابل کر. آنکه کر نیست. دارای حس شنوائی. شنونده و مستمع و سامع. (ناظم الاطباء). سامع. سمیع. (دهار). شنونده و سمیع. (آنندراج) (غیاث اللغات) : و بادی در گوش او دمید شنوا شد. (قصص الانبیاء ص 191).
بشنوانید مرا شیون من وز دل سنگ
بشنوید آه رشید ار شنوائید همه.خاقانی.
|| که فرمان یا نصیحت پذیرد. مطیع. واعی. واعیه. (از یادداشت مؤلف).
- دل شنوا؛ دلی که حقایق را دریابد. دل بامعرفت. دل حقیقت نیوش :
چون دل شنوا شد ترا از آن پس
شاید اگرت گوش سر نباشد.ناصرخسرو.
- گوش شنوا؛ گوش شنونده. گوشی که کر نیست. اُذُن سمعة. اُذن سامعة. اذن سموع. اذن سماعة. اذن سمیع :
هر خردمند بداند که بدین وصف علی است
چو رسید اینهمه اوصاف به گوش شنواش.
ناصرخسرو.
- || گوش مطیع و فرمانبردار :
گوشم شنوا شده ست ازیرا
از حق و یقین در انتظارم.ناصرخسرو.

شنوائی.

[شَ / شِ نَ] (حامص) شنوایی. حالت شنوا. استماع و سمع. (ناظم الاطباء). سَماع. (دهار). سمع. (صراح). شنود. شنونده. سامعة. (یادداشت مؤلف). || قوهء سامعه. حس سامعه: خذاء؛ سبکی و سستی شنوائی. وقر؛ رفتگی شنوائی. (منتهی الارب).
- شنوائی دادن؛ بخشیدن قوهء سامعه :
شاهی که دهد صدمهء کرنای فتوحش
گوش کر پیران فلک را شنوائی.خاقانی.
|| اطاعت. فرمانبرداری. قبول. پذیرفتن نصایح کسان و بزرگان. و رجوع به شنوایی شود.

شنوائی آزما.

[شَ / شِ نَ زْ / زِ] (اِ مرکب)(1) نام دستگاهی است که دکتر «کلر» بمنظور تعیین درجهء شنوائی ساخته است اما به دقت شنوائی سنج نیست. (روانشناسی تربیتی علی اکبر سیاسی ص 127).
(1) - Acouscope.

شنوائی سنج.

[شَ / شِ نَ سَ] (اِ مرکب)(1)دستگاهی است که برای تعیین آستانهء سمعی بکار رود و آن دارای پیچی است از چوب یا فلز که قسمت فوقانیش متحرک است و در برابر خط کشی مدرج قرار دارد و ممکن است از بالای آن گلولهء کوچکی را روی صفحهء بلورین رها نمود. چون پیچ مزبور در مقابل خط کش مدرج بالا و پائین میرود میتوان ارتفاع سقوط گلوله و بالنتیجه شدت صوت را کم و زیاد کرد. (روانشناسی تربیتی علی اکبر سیاسی ص 93).
, Acoumeter(فرانسوی)
(1) - Acoumetre .(انگلیسی)

شنوار.

[شَنْ] (اِ) شلوار و ازار و زیرجامه. (ناظم الاطباء). و این صورت ظاهراً تلفظی عامیانه از شلوار باشد. رجوع به شلوار شود.

شنوا شدن.

[شَ / شِ نَ شُ دَ] (مص مرکب) سامع شدن.
- شنوا شدن دل؛ درک کردن حقایق. ادراک کردن واقعیت ها :
چون دل شنوا شد ترا از آن پس
شاید اگرت گوش سر نباشد.ناصرخسرو.

شنوان.

[شَ / شِ نَ] (نف، ق) صفت بیان حالت شنوائی است. در حال شنیدن. (یادداشت مؤلف).

شنواندن.

[شَ / شِ نَ وا دَ] (مص)شنوانیدن. به گوش رسانیدن. مطلبی را به سمع کسی رساندن. اسماع. (فرهنگ فارسی معین) : بر پای دار دعوت مردم را بسوی امیرالمؤمنین در منبرهای مملکت خود در حالتی که بشنوانی به ایشان دعوت را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص314). و اگر او را چیزی شنوانند یا شنوانیده اند یا معاینه بدو نمایند که از آن دل وی را مشغول گردانند شخص امیر ماضی را در پیش دل و چشم نهد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 333). فرمان آمد که یا ابراهیم از تو خواندن و از من شنواندن. (قصص الانبیاء ص53).
پس بیش مشنوان سخن باطل کسی
کز شارسان علم سوی روستا شده ست.
ناصرخسرو.
|| وادار به شنیدن کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
رضا و طاعت او جوی و هرکه را بینی
همی همین شنوان و همی همین فرمای.
فرخی.
او گفت به شما گفتم، دیگر چه میخواهید بشنوانم. (ترجمهء دیاتسارون ص 146).

شنواننده.

[شَ / شِ نَ وا نَنْ دَ / دِ] (نف)که بشنواند: رجل سمع یا سمیع یا مسمع یا رجل سمع؛ مرد شنواننده. (منتهی الارب). رجوع به شنواندن شود.

شنوانیدن.

[شَ / شِ نَ وا دَ] (مص) به سمع رساندن. به گوش رسانیدن. (یادداشت مؤلف). سبب فهمیدن و شنیدن شدن و فهمیدن و شنیدن فرمودن. (ناظم الاطباء). اسماع. (تاج المصادر بیهقی). شنواندن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شنواندن شود. || گوشزد کردن. || وادار به شنیدن کردن. (از فرهنگ فارسی معین) : ... موسی (ع) مر ایشان را سخن خدای عزوجل بشنوانید. (ترجمهء طبری بلعمی).
این پندها که من شنوانیدمت همه
یارانت را چنانکه شنودیش بشنوان.
ناصرخسرو.
خلق را به حج خواندند چنانکه فرمودند: و أذن فی الناس بالحج یأتوک رجالاً.(1)خدای تعالی همه را بشنوانید اندر اصلاب پدران تا قیامت. (مجمل التواریخ والقصص). و در ضیافت دولت طفیلیان مملکت را مرحبائی و طال بقائی شنوانیده آید. (سندبادنامه ص 35). تجریس؛ شنوانیدن. تسفُّه؛ سفاهت شنوانیدن. تسمیع؛ شنوانیدن آواز کسی را. تشرید؛ شنوانیدن عیب کسی را. تهجیل؛ فحش شنوانیدن. (منتهی الارب). و رجوع به شنواندن شود.
(1) - قرآن 22/27.

شنوانیده.

[شَ / شِ نَ وا دَ / دِ] (ن مف)نعت مفعولی از شنوانیدن. رجوع به شنواندن و شنوانیدن شود.

شنوءة.

[شَ / شُ ءَ] (ع ص) نیک پاک از آلایش. (منتهی الارب). نیک پاک از آلایش و معایب. (از ناظم الاطباء). || رمنده از هر چیز. (منتهی الارب). رمنده. (از اقرب الموارد).

شنوءة.

[شَ / شُ ءَ] (ع مص) نیک پاک بودن از آلایش. (منتهی الارب). نیک پاک از آلایش و چرکینی و معایب. (از ناظم الاطباء). || رمیدن از هر چیز. (از اقرب الموارد).

شنوءة.

[شَ ءَ] (اِخ) ناحیه ای است در یمن و منسوب به قبایلی است از ازد. و گویند زمینی است در یمن که راه مکه بسوی عرفه در آن واقع شده است. (از معجم البلدان).
- اَزْد شنوءة؛ قبیله ای است از یمن، سمیت لشنآن بینهم. (منتهی الارب). منسوب به ایشان را شنأی گویند. (ناظم الاطباء).

شنوایی.

[شَ / شِ نَ] (حامص) شنوائی. عمل شنیدن. (فرهنگ فارسی معین). شنوا بودن. || یکی از حواس ظاهره و آن شنیدن اصوات است و آلت آن گوش است. سامعه. (فرهنگ فارسی معین).

شنود.

[شَ / شِ / شُ] (مص مرخم، اِمص)شنودن. عمل شنودن. اِستماع. مقابل گفت. (یادداشت مؤلف).
- شنود و گفت؛ شنیدن و گفتن :
گرنه از بهر شنود و گفت مدح تو بدی
آدمی را نافریدی ذوالمنن گوش و دهن.
سوزنی.
- گفت و شنود؛ سخن کردن و استماع نمودن :
تا از برای گفت و شنود است خلق را
گوش سخن نیوش و زبان سخن گزار.
سوزنی.
و رجوع به گفت و شنود شود. || شنوایی. سمع. سامعه. (یادداشت مؤلف). || (اِ) در تداول عامهء قزوین، چوبهای فاصله میان تخته های قاب سقف. (یادداشت مؤلف).

شنودن.

[شَ / شِ / شُ دَ] (مص) اشنودن. شنیدن. استماع. اصغاء. گوش کردن. گوش دادن. گوش داشتن. سماع. شنفتن. نیوشیدن. (یادداشت مؤلف) :
توانگر به نزدیک زن خفته بود
زن از خانه(1) شرفاک(2) مردم شنود.
ابوشکور (از حاشیهء لغت فرس اسدی نخجوانی).
بدو(3) گفت یکی روانخواه بود
به کوئی فروشد چنان کم شنود.ابوشکور.
برآید به بخت تو این کار زود
سخنها ز بهرام باید شنود.فردوسی.
شنودند ایرانیان آنچه بود
ترا نیز از ایشان بباید شنود.فردوسی.
چو شاه جهان این سخنها شنود
پشیمانی آمدش از اندیشه زود.فردوسی.
امیر مسعود چون پیغام پدر بشنود بر پای خاست. (تاریخ بیهقی). چون سخن گویند من بشنودمی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص103). چون از خلیفه این بشنودم عقل از من زایل شد. (تاریخ بیهقی).
آن گوی مر مرا که توانی ز من شنود
این پند مر ترا بره راست چون عصاست.
ناصرخسرو.
هرگز از این عجبتر نشنود کس حدیثی
بشنو حدیث و بنشان خشم و ز پای بنشین.
ناصرخسرو.
نگویم آنچه نتوانم شنودن
مرا اسلام حق این است و ایمان.
ناصرخسرو.
من راز فلک را بدل شنودم
هشیار بدل کور و کر نباشد.ناصرخسرو.
آری چو سخنهای جفای تو شنودم
در گوش نگیرم سخن یافه و ترفند.معزی.
دزدان به شنودن آن ماجرا و به آموختن افسون شاد شدند. (کلیله و دمنه).
شعر حسان بن ثابت را به خوش طبعی شنود
پادشاه دین رسول ابطحی خیرالانام.سوزنی.
گفته نود هزار اشارت به یک نفس
بشنوده صد هزار اجابت به یک دعا.
خاقانی.
گوش من بایستی از سیماب چشم انباشته
تا فراق نازنینان را خبر نشنودمی.خاقانی.
خرد نصیحت من کرد و من نکردم گوش
زمانه پند همی داد و من نه بشنودم.
ظهیر فاریابی.
آثار و اخبار رفتگان و سنن و سیر ایشان شنودی. (سندبادنامه ص31). حمدونگان نصیحت او قبول نکردند و به سمع صدق نشنودند. (سندبادنامه ص82). ما سزاوار زیادت از این بلائیم چون سخن پیر و مهتر خود نشنودیم. (سندبادنامه ص83).
مگو آنچه طاقت نداری شنود
که جو کشته گندم نخواهی درود.سعدی.
مقامات خواجه را از صادر و وارد بسیار شنودم. (انیس الطالبین ص128).
- واشنودن؛ واشنیدن. بازشنیدن :
صبح شد هدهد جاسوس کزو واپرسند
کوس شد طوطی غماز کزو واشنوند.
خاقانی.
|| فهمیدن و آگاه شدن. (ولف) :
شنودند کآنجا یکی مهتر است
پر از هول شاه اژدهاپیکر است.فردوسی.
|| اطاعت کردن. (یادداشت مؤلف). گوش کردن و قبول نمودن. (ولف). پذیرفتن. فرمان بردن. (یادداشت مؤلف) :
که راز تو با کس نگویم ز بن
ز تو بشنوم هرچه گوئی سخن.فردوسی.
از هرکه دهد پند شنودن باید
با هرکه بود رفق نمودن باید.ابوالفرج رونی.
|| دریافتن. دریافت کردن و فهمیدن. (ناظم الاطباء). || بوئیدن و اطلاق آن بر بوی شائع است و بر غیر آن محل تأمل. (آنندراج). استنشاق :
گر بشنود نسیم هوای حریم او
بر مغز نوبهار هجوم آورد عطاس.عرفی.
نافهء چین طره گشت دلم
بوی دولت ز خود شنود امشب.ظهوری.
سوخت دلم را سپهر و صائب نگذاشت
تا شنود بوی این کتاب وجودم.صائب.
|| نشوق کردن دارو در بینی. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: از خواب.
(2) - ن ل: شلپوی.
(3) - ن ل: پدر.

شنودنی.

[شَ / شِ / شُ دَ] (ص لیاقت)شنیدنی. (از فرهنگ فارسی معین). درخور شنیدن.

شنودة.

[شَ دَ] (اِخ) یا شنوذة. دهی است در جنوب مصر. (از معجم البلدان).

شنوده.

[شَ / شِ / شُ دَ / دِ] (ن مف)مسموع. شنیده شده :
چون طوطیان شنوده همی گویی
تو بربطی به گفتن بی معنی.ناصرخسرو.
گر گوش بشنود که بمانند او کسی است
کم دارد آن شنودهء گوش استوار دل.
سوزنی.

شنو رفتن.

[شِ نَ / نُو رَ تَ] (مص مرکب)شنا رفتن در اصطلاح زورخانه. قسمی ورزش در گود زورخانه است. (از یادداشت مؤلف). رجوع به شنو و شنا شود.

شنوسه.

[شَ / شِ سَ / سِ] (اِ) شنوشه. سنوسه. اشنوسه. (حاشیهء برهان چ معین). مؤلف غیاث اللغات از برهان بفتح شین نقل کرده است اما در برهان این واژه نیامده است و هم او بنقل از رشیدی و سروری عطسه معنی نموده است. رجوع به شنوشه شود.

شنوش.

[شَ / شِ نَ وِ] (اِمص) شنو. اسم مصدر و مصدر دویم شنیدن. (یادداشت مؤلف).

شنوشه.

[شَ / شِ نو شَ / شِ] (اِ) شنوسه. سنوسه. اشنوسه. (حاشیهء برهان چ معین). هوایی باشد که از راه دماغ به جلدی و تندی تمام بی اختیار برآید و آن را به عربی عطسه گویند. (برهان). عطسه. (فرهنگ جهانگیری) (صحاح الفرس) (انجمن آرا). در یکی از قرای کرمان شنوسه بمعنی عطسه بکار رود. (یادداشت مؤلف). || مؤلف در یادداشت دیگر برای کلمه، معنی تحمل و بردباری و شکیب و صبر و مهلت و انتظار قایل شده و نوشته اند: یکی از معانی صبر در تداول عوام، عطسه است، چنانکه گوئی صبر آمد؛ یعنی عطسه کردند و صبر را وقتی بجای عطسه استعمال کنند که مرادشان تأثیر خرافی عطسه باشد یعنی اخبار غیبی به منع کاری که اقدام آن در نظر است. با تمهید این مقدمه به نظر می آید که در قدیم ترین زمانی مؤلف لغتی معنی کلمهء شنوشه را صبر نوشته بوده است و مؤلف دومی صبر را بمعنی عطسه گمان برده و برای آنکه طرزی نو آورده باشد کلمهء صبر را به عطسه بدل کرده یا کاتبی چنانکه رسم است در کتابی این تغییر را روا داشته و از زمان قدیم ترین نسخهء فرهنگ اسدی که اینک در دست من است این معنی دست بدست تا صاحب برهان قاطع رسیده است. برای شنوشه در کتب و فرهنگها دو مثال بیشتر من نیافته ام و هر دو مثال حاکی است که شنوشه به معنی شکیبائی است نه بمعنی عطسه :
رفیقا چند گوئی کو نشاطت
بنگریزد کس از گرم آفروشه
مرا امروز توبه سود دارد
چنان چون دردمندان را شنوشه.رودکی.
چنانکه میدانیم اگر در بعض انواع صرع عطسه علامت افاقهء موقت باشد در امراض دیگر فایده ای بر عطسه نیست، بلکه بیشتر نشانهء زکام است که آن را أم الامراض خوانند. شاهد دیگر شعر منوچهری است :
چون بنشیند ز می معنبر جوشه
گوید کاکنون نماند جای شنوشه
درفکند سرخ مل به رطل دوگوشه
روشن گردد جهان ز گوشه به گوشه
گوید کاین می مرا نگردد نوشه
تا نخورم یاد شهریار عدومال.
در اینجا دیگر صریح است که شنوشه بمعنی صبر و شکیبائی است نه عطسه. در نسخه ای از سروری بجای «دردمندان را شنوشه» درد دندان را شنوشه ضبط کرده است، با اینکه این اصلاح دائرهء معنی را تنگ تر می کند برای اثبات مدعا دلیل بهتری نمیشود، چه گمان نمیکنم چنین عقیده باشد که برای درد دندان عطسه گاهی اثر خوب بخشد. شاید علت این اشتباه هم نیوشه (بجای شنوشه در مصرع آخر شعر رودکی) بوده که چون در پاره ای امراض عصبی عطسه نشانهء افاقه است این مسامحه در توسع را بر رودکی روا شمرده و برای همهء بیماران صبر را (یعنی عطسه را) سودمند گرفته اند و عجیب تر اینکه دو مصحف هم برای این کلمه در فرهنگها مضبوط است یکی «ستوسر» و دیگر «ستوسه». در کلمهء اشنوشه نیز در فرهنگ شعوری شاهد ذیل را از لطیفی می آورد:
اگر اشنوشه صحت را مدار است
مرا تسمیت(1) دوران نقطه دار است.
نمیدانم لطیفی کیست، اگر از قدماست دعوی فرهنگ نویسان به صحت می پیوندد ولی اگر از متأخرین باشد از فرهنگها به غلط افتاده و در مصراع اول اشاره به شعر رودکی داشته است - انتهی. || سکسکه. هق هق. اشنوسه. (یادداشت مؤلف) :
اشک بارید و پس شنوشه گرفت
باز بفزود گفته های دراز.
ابومحمد بدیع بلخی.
(1) - التسمیت؛ الدعاء للعاطس، و مراد از تسمیت نقطه دار تشمیت است یعنی تخییب و تخسیر. (یادداشت مؤلف).

شنوص.

[شُ] (ع مص) درآویخته شدن به چیزی یا لازم گرفتن آن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شنوع.

[شُ] (ع اِمص) زشتی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قبح.

شنوف.

[شُ] (ع اِ) جِ شَنْف. گوشواره های بالائین یا آویزه های بالای گوش. (از منتهی الارب). رجوع به شنف شود.

شنو کردن.

[شِ نَ / نُو کَ دَ] (مص مرکب)در تداول عامه، سباحت. آب ورزی. شنا کردن. || به نوعی ورزشی متداول در زورخانه مبادرت ورزیدن. رجوع به شنو و شنا کردن شود.

شنوکة.

[شَ کَ] (اِخ) کوهی است و جمع آن شنائک است به اعتبار اجزای آن. (منتهی الارب). کوهی است به بدر. (از معجم البلدان).

شنوگر.

[شِ نَ / نُو گَ] (ص مرکب) شناگر. ماهر در شنا.
-امثال: آب نمی بیند وگرنه شنوگر قابلی است.

شنون.

[شَ] (ع ص) فربه. || لاغر. از لغات اضداد است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اشتر بمیان نزار و فربه. (مهذب الاسماء). شتر نه فربه نه لاغر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گرسنه. (منتهی الارب). گویند: ذئب شنون؛ گرگ گرسنه. (از اقرب الموارد).

شنونتن.

[شَ نو نِ تَ] (هزوارش، مص)(1)بلغت زند و پازند بمعنی نوشتن باشد و «شنونمی» یعنی «نویسم» و «شنونید» یعنی «بنویسید». (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - هزوارش نوشتن، yaktibuntan است و مؤلف برهان خلط کرده است. (از حاشیهء برهان چ معین).

شنوندگی.

[شَ / شِ نَ وَ دَ / دِ] (حامص)عمل شنیدن. || حالت شنونده.

شنونده.

[شَ / شِ نَ وَ دَ / دِ] (نف) آنکه بشنود. (آنندراج). نیوشنده. مستمع. سامع. کسی که گوش میدهد. (از ناظم الاطباء). آنکه چیزی را بشنود : خداوند [ مسعود ] بزرگ و نفیس است... ولیکن بس سخن شنونده است و هر کس زهرهء آن دارد که نه به اندازه و پایگاه خویش با وی سخن گوید. (تاریخ بیهقی). حلیم و کریم ولیکن بس شنونده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص81).
هرجا که یکی قصیده خواندی
هوش شنونده خیره ماندی.نظامی.
- حاسّتِ (حسِّ) شنونده؛ سامعه. شنوائی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شنوائی شود.
-امثال: شنونده باید عاقل باشد.

شنوة.

[شَ نُوْ وَ] (اِخ) ازد شنوة؛ لغتی است در ازد شنوءة که قبیله ای است. شَنَویّ منسوب است به وی. (منتهی الارب).

شنوی.

[شَ نَ وی ی] (ص نسبی) شَنَئیّ. منسوب به شنوءة. (منتهی الارب). شَنَأیّ (شَنَئیّ) منسوب است به شَنوءَة و شَنَویّ منسوب است به شَنُوَّة. (از اقرب الموارد). لغتی است در شنئی: سفیان بن ابی زهیر شنئی و یقال له شنوی ایضاً. (منتهی الارب).

شنوید.

[] (اِخ) نام یکی از طوایف لرستان. رجوع به تاریخ گزیده چ اروپا ص 539 شود.

شنویدن.

[شَ / شِ نَ دَ] (مص) شنودن. (فرهنگ فارسی معین). شنیدن. (آنندراج). استماع کردن. نیوشیدن. بشنیدن. (یادداشت مؤلف) :
چو رودابه این از پدر بشنوید
دلش گشت پرخون رخش شنبلید.
فردوسی.
چو یزدان پرستنده او را بدید
چنان نالهء زار او بشنوید.فردوسی.
امیر آواز ابواحمد بشنوید بیگانه، پوشیده نگاه کرد مردی را دید، هیچ نگفت تا حدیث تمام کرد. (تاریخ بیهقی). || گوش دادن. (یادداشت مؤلف). || بو کردن. (آنندراج). بوئیدن.

شنة.

[شَنْ نَ] (ع اِ) شَنّ. مشک کهنهء دریده. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

شنة.

[شَنْ نَ] (اِخ) لقب وهب بن خالد جاهلی و ذوالشنة وهب بن خالد است که رهزنی میکرد و با خود شَنّة (مشک کهنهء دریده) میداشت. (از منتهی الارب).

شنه.

[شَ نَ / نِ / شَنْ نَ / نِ] (اِ) جمیع آوازها را گویند عموماً همچو صریر قلم و آواز نفیر و نای و سورنای... (برهان). هر آواز بلندی را گویند عموماً چون صریر در خامه و کلک و صدای نفیر و سورنا... (جهانگیری) (از سروری). ممکن است معانی مذکور مجاز باشد لیکن صریر خامه را آواز بلند قرار دادن از جهانگیری عجیب است. (فرهنگ نظام). || آواز سبع و بهائم و وحوش و طیور و مانند آن. (برهان) (از ناظم الاطباء). آواز جانوران اهلی و وحشی. (فرهنگ فارسی معین). بانگ شیر بود که از نشاط کند. (فرهنگ نظام).... آواز سباع و وحوش و طیور. (جهانگیری). بانگ شیر. (حاشیهء لغت فرس اسدی نخجوانی). || شیههء اسب. (برهان) (سروری) (دهار). شیههء اسب بود از نشاط. (حاشیهء لغت فرس اسدی نخجوانی). صهیل. صهال. بانگ اسب بود که از نشاط کند. ریشهء لفظ در سنسکریت «سون» است بمعنی شیههء اسب و مطلق آواز. (از فرهنگ نظام) :
میدانت خوابگاهت خون عدو شراب(1)
تیغ اسپرغم و شنهء اسپان سماع خوش.
دقیقی (از لغت اسدی چ پاول هورن).
هرآنگهی که به بیشه درون زند شنه(2)
ز بیم شنهء او شیر بفکند چنگال.منجیک.
از سرانگشتان معشوقان نگر سبزی حنا
بر سر انگشت سبزی بر سر سبزی شنه.(3)
منوچهری.
چنان با شنه حمله کرد ادهمش
که در حمله خون خوی(4) شد از ادرمش(؟).
اسدی.
ز گریه و شنهء کلک او بخندد عقل
ز خندهء مه منجوق او بگرید جان.مختاری.
دشمن و دوست را چه نحس و چه سعد
شنه و شانه اش چه کوه(5) و چه رعد.
سنائی.
(1) - ن ل: خون عدوت آب. و بیت به فرخی نیز منسوب است.
(2) - ن ل: دژآگهی که به بیشه درون سپیده دمی.
(3) - مؤلف در یادداشتی نویسد: «معنای شنه به این صورت که در بیت منوچهری آمده است بر من مجهول است». در دیوان منوچهری چ دبیرسیاقی آمده است که: «در نسخه ها: بر سر انگشت سبزی بر سر سبزی شنه، نیز هست اما چون شنه معنایی مناسب این مقام نداشت بیت بصورت:
در سر انگشت معشوقان نگر سبزی حنا
بر سر انگشت سبزی بر سر و سبزیش نه
تصحیح شد و کلمهء سبزی نخست در مصراع دوم بمعنی صراحی است». و البته پیداست که در این تصحیح بیت دیگر شاهد لغت شنه نیست.
(4) - ن ل: خوی خون.
(5) - ن ل: چو گرد.

شنه.

[شَ نَ / نِ] (اِ) مخفف شانه. آلتی است که برزیگران برای باد دادن غلهء کوفته شده بکار برند تا غله از کاه جدا گردد. چارشاخ. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شانه شود.

شنه.

[شَ نَ / نِ] (اِ) نفرین و لعنت. (برهان) (ناظم الاطباء). سنه. (فرهنگ فارسی معین). اما کلمه در این معنی صورتی یا تصحیفی از «سنه» است.

شنه.

[شَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان بهمن شیر بخش مرکزی شهرستان خرم شهر. سکنهء آن 800 تن. آب از رودخانه. محصول آن خرما و سبزیجات. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

شنهبر.

[شَ نَ بَ] (ع ص) گنده پیر کلانسال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شنهبرة.

[شَ نَ بَ رَ] (ع ص) گنده پیر کلانسال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شنی.

[شَ] (اِ) گیاهی باشد که از پوست آن ریسمان سازند. || سینی، و آن خوانی باشد که از طلا و نقره و مس و امثال آن سازند. (برهان) (آنندراج). نشت. خوان روئین بود بمعنی سینی. (صحاح الفرس).

شنی.

[شَ نی ی] (ع ص) نفرت شده و حقیرشده و دشمن داشته و مکروه. (ناظم الاطباء).

شنی.

[شَنْ نی] (ص نسبی) منسوب است به شن که بطنی است از بنی عبدالقیس. (از انساب سمعانی).

شنی.

[شَنْ نی] (اِخ) حفص بن عمر بن مرة شنی. صحابی است. || عقبة بن خالد شنی. محدث است. || عمر بن ولید شنی. محدث است. || صلت بن حبیب تابعی شنی. محدث است. (منتهی الارب).

شنی.

[شِنْ نا] (اِخ) موضعی است به اهواز. (منتهی الارب).

شنیب.

[شَ] (ع ص) شانب. خوشاب دندان. (منتهی الارب).

شنید.

[شَ] (اِ) منقار مرغان. || چنگال مرغان. (ناظم الاطباء). این کلمه را به دو معنی فوق ناظم الاطباء آورده است و مصحف است و صحیح کلمه «شند» است. رجوع به شند شود.

شنید.

[شَ / شِ] (مص مرخم، اِمص) مصدر مرخم چنانکه در گفت و شنید. (از یادداشت مؤلف). شنیدن: گفت و شنید. (فرهنگ فارسی معین). شنیدن. استماع. (ناظم الاطباء) : و آن حال یکی صد شد که دید روز با شنید جمع شد. (تذکرة الاولیاء).

شنیدن.

[شَ / شِ دَ] (مص)(1) شنفتن. شنودن. نیوشیدن. استماع. گوش کردن. گوش دادن. گوش داشتن. (یادداشت مؤلف). سماع. (انجمن آرا) (آنندراج) (برهان) (تاج المصادر بیهقی). سمع، یعنی سخن را گوش کردن. (غیاث اللغات) :
گوش تو سال و مه به رود و سرود
نشنوی نویهء خروشان را.
رودکی (از فرهنگ اسدی).
هزار زاره کنم نشنوند زارهء من
به خلوت اندر نزدیک خویش زاره کنم.
دقیقی.
شنیدستم از نامور مهتران
همه داستانهای هاماوران.فردوسی.
شنیدستی آن داستان مهان
که از پیش بودند شاه جهان.فردوسی.
ولیکن شنیدن چو دیدار نیست.فردوسی.
بینداخت باید پس آنگه برید
سخنهای داننده باید شنید.فردوسی.
که راز تو با کس نگویم ز بن
ز تو بشنوم هرچه گویی سخن.فردوسی.
سر پرگناهش بباید برید
کسی پند گوید نباید شنید.فردوسی.
چنان دان که این هیکل از پهلوی
بود نام بت خانه گر بشنوی.عنصری.
رای دانا سر سخن ساریست
نیک بشنو که این سخن باریست.عنصری.
مرا آن گوی کآنجا دیده باشی
نه آن کز دیگری بشنیده باشی.
(ویس و رامین).
این دلیری و جسارت نکنی بار دگر
گر شنیدستی نام ملک هفت اقلیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص389).
گمان است در هر شنیدن نخست
شنیدن چو دیدن نباشد درست.اسدی.
دیدن ز ره چشم و شنیدن ز ره گوش
بوی از ره بینی چو مزه کام و زبان را.
ناصرخسرو.
ندارم اعتقادی یک سر موی
کلام زاهد نادان شنیدن.ناصرخسرو.
آن ده و آن گوی ما را کت پسند آید بدل
گر بباید زانت خورد و گر ببایدت آن شنید.
ناصرخسرو.
ناشنیدستی که پیغمبر چه گفت
من شنیدستم ز من باید شنید.مسعودسعد.
شنیدم آنچه بیان کردی، لیکن به عقل خود رجوع کن. (کلیله و دمنه). سوز و آتش جان ابراهیم زیاده شد و دردش بر درد بیفزود تا این چه حال است و آن حال یکی صد شد که دید روز با شنید شب جمع شد و ندانست که از چه شنید و نشناخت که امروز چه دید. (تذکرة الاولیاء عطار). هر که نصیحت نشنود سر ملامت شنیدن دارد. (گلستان).
دادند دو گوش و یک زبانت ز آغاز
یعنی که دو بشنو و یکی بیش مگو.
باباافضل.
هرچه نیرزد به شنیدن مگو.امیرخسرو.
ما می به بانگ چنگ نه امروز می کشیم
بس دور شد که گنبد چرخ این صدا شنید.
حافظ.
گوشوار زر و لعل ارچه گران دارد گوش
دور خوبی گذران است نصیحت بشنو.
حافظ.
چو از دلبر سخن شاید شنیدن
چرا از هر دهن باید شنیدن.جامی.
شنیدستم که عبدالله طاهر
پدر را گفت کی فخر اماثل.
سیدنصرالله تقوی.
اجراس؛ آواز پای کسی شنیدن. صغی؛ شنیدن. (منتهی الارب).
- امثال: ترا دیدیم و یوسف را شنیدیم شنیدن کی بود مانند دیدن.
حرف شنیدن هنر است، حرف گوش کردن ادب است.
شنیده است که زن آبستن گِل میخورد اما نمیداند چه گِلی. (امثال و حکم دهخدا).
|| پذیرفتن. قبول کردن. اطاعت کردن. فرمان بردن. (یادداشت مؤلف) :
پیل چون در خواب بیند هند را
پیل بان را نشنود آرد دغا.مولوی.
|| بوییدن. بوی کردن. (آنندراج). بوی بردن. شم. استشمام. حس کردن بوی. به مشام رسیدن بوی. (یادداشت مؤلف). بو یافتن. بوییدن و بوی کردن. (برهان). بوئیدن. (غیاث اللغات) :
نوند اسب او بوی اسبان شنید
خروشی برآورد و اندردمید.فردوسی.
باشد که منفذ بینی گرفته و بسته شود و بوی گند نشنود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
بس پیر مستمند که در گلشن مراد
بوی بهشت بشنود و نوجوان شود.سعدی.
بوی پیراهن گم کردهء خود میشنوم
گر بگویم همه گویند ضلالی است قدیم.
سعدی.
یکی پرسید از آن گم کرده فرزند
که ای روشن روان پیر خردمند
ز مصرش بوی پیراهن شنیدی
چرا در چاه کنعانش ندیدی.سعدی.
درویش بجز بوی طعامش نشنیدی.سعدی.
هرکه نشنیده ست روزی بوی عشق
گو به شیراز آی و خاک ما ببوی.سعدی.
بوی جان از لب خندان قدح می شنوم
بشنو ای خواجه اگر زانکه مشامی داری.
حافظ.
بوی خوش تو هرکه ز باد صبا شنید
از یار آشنا سخن آشنا شنید.حافظ.
خوش میکنم به بادهء مشکین مشام جان
کز دلق پوش صومعه بوی ریا شنید.حافظ.
محروم اگر شدم ز سر کوی او چه شد
از گلشن زمانه که بوی وفا شنید.حافظ.
قدت بلند باد که بر نخل حسن تست
آن گل کز آن شمیم وفا میتوان شنید.
فغانی شیرازی.
|| فهمیدن. فهم کردن. دریافتن :
ز لشکر زبان آوری برگزید
که گفتار کسری بداند شنید.فردوسی.
|| هجوم نمودن. جمعیت کردن. (برهان).
(1) - مصدر دوم آن شنود یا شنودن یا شنوش است. (یادداشت مؤلف). و گاه به تخفیف شندن هم بکار رفته است:
سخن هرچه گفتی پدر بشندی. فردوسی.
و در سخن متقدمان بشنیدن نیز آمده است.

شنیدنی.

[شَ / شِ دَ] (ص لیاقت) لایق شنیدن. (یادداشت مؤلف). قابل شنیدن. شنودنی: اخبار شنیدنی. داستان شنیدنی. (فرهنگ فارسی معین).

شنیده.

[شَ / شِ دَ / دِ] (ن مف)مسموع شده. (ناظم الاطباء). شنفته. مطلبی که به گوش رسیده باشد. شنوده. مسموع. (فرهنگ فارسی معین) :
ورا دید و بستود و بردش نماز
شنیده همی گفت با او براز.فردوسی.
شنیده یکایک به هرمز بگفت
دل شاه با رای بد گشت جفت.فردوسی.
شنیده سخنها فرامش مکن
که تاج است بر تخت دانش سخن.فردوسی.
مکن باور سخنهای شنیده
شنیده کی بود مانند دیده.ناصرخسرو.
آواز رود و بربط و نای و سرود و چنگ
وین طنطنه که میشنوی هم شنیده گیر.
سعدی.
- بحق چیزهای نشنیده.؛ رجوع به ترکیب «بحق چیزهای نشنفته» ذیل شنفته شود.
- دشنام شنیده؛ کسی که دشنام شنود. آنکه به وی در حضور دشنام دهند :
با دست بلورین تو پنجه نتوان کرد
رفتیم دعاکرده و دشنام شنیده.سعدی.
|| کسی که استماع کرده باشد. (ناظم الاطباء).

شنیر.

[شِنْ نی] (ع ص) بدخوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شنیرة. (اقرب الموارد). || بسیارشر. (منتهی الارب). بسیار شر و عیوب. (از اقرب الموارد). شنیرة. (اقرب الموارد). و رجوع به شنیرة شود. || بسیارعیب(1). (منتهی الارب). شنیرة. (اقرب الموارد).
- بنوشنیر؛ بطنی است از عرب. (منتهی الارب).
(1) - در اقرب الموارد دو معنی اخیر به صورت یک معنی آمده است.

شنیرة.

[شِنْ نی رَ] (ع ص) به معانی شنیر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شنیر شود.

شنیز.

[شِ] (معرب، اِ) سیاه دانه که به هندی کلونجی است و در آن لغات است: شونیز و شؤنیز و شهنیز. فارسی الاصل است. (منتهی الارب). شونیز و شینیز سیاه دانه است. (از اقرب الموارد). و رجوع به شُنیز و شونیز شود.

شنیز.

[شُ] (اِ) مخفف شونیز است که سیاه دانه باشد. (برهان) (آنندراج).

شنیز.

[شَ] (اِ) چوب آبنوس را گویند. (برهان) (آنندراج). چوبی است سیاه و سنگین. || کمان تیراندازی. (برهان) (آنندراج).

شنیژه.

[شَ ژَ / ژِ] (اِ) سنیژه. ریسمانی باشد که از پهنای کار جولاهگان زیاد آید و آن را نبافند و به انگشت پیچیده در کناری گذارند. (برهان) (آنندراج).

شنیس یونانی.

[؟ سِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) خنیک. از مقیاسهای حجم در ایران باستان، مساوی: 1007 پیمانه، 1007 لیتر. (تاریخ ایران باستان ص 166 و 772).

شنیع.

[شَ] (ع ص) زشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (دهار). بد و زشت. (غیاث اللغات). قبیح. فظیع :
چه بود زین شنیع تر بیداد
لحن داود و کر مادرزاد.سنائی.
در این حال در جرجان وبائی شنیع ظاهر شد. (ترجمهء تاریخ یمینی). لوثی شنیع بدین سبب بر دیباچهء شرف نسب و جمال حال او نشست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 230). در ملک خللی فاحش و شکلی شنیع ظاهر گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 358). به گناهی شنیع ملوث نگردانی. (گلستان).
- أمر شنیع؛ کار زشت. پدیده و واقعهء زشت.
- شنیع شمردن؛ زشت شمردن. استشناع. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- عمل شنیع؛ رفتار و کار زشت. عمل غلامبارگی.
|| داروی بدطعم. (از اقرب الموارد).

شنیعة.

[شَ عَ] (ع ص) تأنیث شنیع. ج، شنایع. (یادداشت مؤلف). رجوع به شنیع شود.

شنیف.

[شُ نَ] (اِخ) شنیف بن یزید. محدث است. (منتهی الارب).

شنیق.

[شِنْ نی] (ع ص) جوان خویشتن بین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شنیق.

[شَ] (ع اِ) چوبی است که بر آن قرصهء شهد را بردارند و در پهنخانهء زنبور عسل آن را برپا کنند و این وقتی باشد که زنبور اولاد و بچگان خود را شهد خوراند. || پسرخوانده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) مشنوق. (اقرب الموارد).

شنیقة.

[شِنْ نی قَ] (ع ص) زن عشقباز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شنیل.

[شَ] (اِخ) (نهر...) رودی است که بر غرناطه گذرد در اسپانیا. (ابن بطوطة). رودی است به اسپانیا. (نفح الطیب). اسم نهری عظیم به اندلس. (تاج العروس). امروز آن را ژنیل گویند. رودی که از غرناطه گذرد به اسپانیا و در وادی الکبیر یا وادی الکویر ریزد. نهرالثلج. (یادداشت مؤلف).

شنیمه.

[شَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز. سکنهء آن 125 تن. آب از چاه. محصول آن غلات. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شنین.

[شَ] (ع اِ) قطره های آب و اشک و چکیدن آن. || هر شیر که بر آن آب ریخته باشند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شنین.

[شَ] (ع مص) چکیدن قطره های آب و اشک. (از منتهی الارب).

شنینة.

[شُ نَ نَ] (اِخ) بطنی است از عقیل. || نام پدر سقلاب قاری مصری. (منتهی الارب).

شنیة.

[شَنْ نی یَ / شَ نی یَ] (اِخ) نسبت به شن است و آن آبی است در نزد شعبی و عبارت است از چاههائی در وادی عشر از طرف مغرب. (از معجم البلدان).

شو.

[شَ / شُو] (اِ) شب است که عربان لیل خوانند، چه در فارسی بای ابجد و واو بهم تبدیل می یابند. (برهان). بیشتر اهل تبرستان چنین تکلم کنند. (انجمن آرا) :
چو روچ آیه بگردم گرد گیتی (کویت)
چو شو آیه (گرده) به خشتی وانهم سر.
باباطاهر (از حاشیهء برهان چ معین).

شو.

[شَ / شُو] (نف مرخم) مخفف شونده، و همیشه بطور ترکیب استعمال میگردد. (ناظم الاطباء).

شو.

(اِمص) مرادف شست، از شستن: شست و شو. (برهان). || (نف مرخم) شوی. مخفف شوینده (در ترکیب): گِل سرشو. (یادداشت مؤلف). شوی. شوینده: جامه شو. مرده شو. (از ناظم الاطباء).

شو.

(اِ) آهار که بر روی تار پارچه ای که می بافند مالند. (فرهنگ فارسی معین).

شو.

(اِ) مخفف شوی است که شوهر باشد. (برهان). در تداول گناباد خراسان، زوج. بعل. بت :
بس شهر که مردانشان با شه بچخیدند
کامروز نبینند در او جز زن بی شو.فرخی.
من آن زن فعلم از حیض خجالت
که بکری دارم و شویی ندارم.خاقانی.
از آن در عدهء عزلت نشسته ست
که از زن سیرتان شویی ندارد.خاقانی.
سالی است که شد عروس و بیش است
با موجب شو بمهر خویش است.نظامی.
چون شوهر بی آلت چون... باعلت
بر این زن و بر آن زن بر این شو و بر آن شو.
مولوی (غزلیات).

شوا.

[شَ] (ص) کر را گویند یعنی کسی که گوش او نشنود و به عربی اصم خوانند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). ظاهراً دگرگون شدهء ناشنواست.

شوا.

[شَ] (نف) شونده. (ناظم الاطباء).

شوا.

[شِ] (اِ) سختی و گندگی و پینهء پوست دست و اعضاء را گویند که به سبب کار کردن بهم رسیده باشد. (برهان). پینه که در دست و پا پیدا شود بواسطهء کارهای سخت و تردد بسیار. (رشیدی) (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). سختی پوست دست و پا بسبب بسیار کار کردن. (غیاث اللغات). || آبلهء دست و پا که آن هم به سبب راه رفتن و کار کردن بهم رسد. (برهان) (از ناظم الاطباء). || چرکی که به سبب کار کردن بر اندام نشیند. (برهان) (شرفنامه). چرکی که در اندام و سایر بدن نشیند. (ناظم الاطباء). || دالان و دهلیز خرد و کوچک. (برهان). دالان و دهلیز خرد. (ناظم الاطباء). || شبت و آن رستنیی باشد مشهور به شویت که در ماست و در طعام نیز کنند. (برهان). سبزی شبت. (از انجمن آرا). شبت و شوید. (ناظم الاطباء). رجوع به شِوِد و شِبِت شود.

شوا.

[شِ] (از ع، اِ) بمعنی بریان باشد مطلقاً اعم از گوسفند و مرغ و ماهی و غیره. (برهان). بریان. (دهار). گوشت بریان :
مایدهء عقل است بی نان و شوا
نور عقل است ای پسر جان را غذا.مولوی.
و رجوع به شواء شود.

شوا.

[شَ] (اِخ) جایگاهی است در مکه در پهلوی شعب الصفی و موسوم است به نزاعة الشوا. || نام قریه ای است از قرای صغد (سغد) نزدیک اشتیخن و عده ای بدان منسوبند. (از معجم البلدان).

شوء .

[شَوْءْ] (ع مص) پیشی گرفتن بر کسی. (منتهی الارب). پیشی گرفتن. مقلوب شأی معتل اللام است. (از اقرب الموارد). || اندوهناک کردن کسی را. || در شگفت آوردن: شاءنی فلان. شُؤتُ به؛ به شگفت آمدم و مسرور و شادمان گردیدم از آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شواء .

[شِ / شُ] (ع اِ) بریانی. (منتهی الارب) (دهار) (زمخشری) (بحر الجواهر). بریانی و القطعة منه شواءة. (مهذب الاسماء). گوشت و جز آن که در معرض حرارت آتش قرار دهند تا پخته و قابل خوردن شده باشد و قطعه ای از آن شواءة است. (از اقرب الموارد). گوشت که در تنور آویزند تا برشته شود. (یادداشت مؤلف). شَوی اللحمَ شَیّاً؛ أی جعله شِواءً، فهو شاوٍ و اللحم مَشْویّ. (از اقرب الموارد).

شواء .

[شِ] (ع مص) بریان کردن. برشته کردن. سرخ کردن. بو دادن. (یادداشت مؤلف). اما در منتهی الارب این مصدر شیّ آمده است.

شواء .

[شَوْ وا] (ع ص) بریان گر. بریان فروش. ج، شواؤون. (از مهذب الاسماء). کبابی. بریانگر. (یادداشت مؤلف). آنکه گوشت را بریان کند و وزن فَعّال نسبت است مانند خباز و بقال. (از اقرب الموارد). بریانی سازنده و کباب کنندهء گوشت. (ناظم الاطباء).

شواء .

[شَوْ وا] (اِخ) ابوالمحاسن یوسف بن اسماعیل کوفی حلبی. متوفی 635 ه . ق. او را دیوان بزرگ است در چهار جلد. (یادداشت مؤلف). رجوع به یوسف شود.

شوائب.

[شَ ءِ] (ع اِ) جِ شائبة. (منتهی الارب). آمیزشها و آمیختگیها و آلودگیها. (غیاث اللغات). اقذار. ادناس : شوائب کدورت از مشارع و مشارب آن مملکت برخاست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص213). ما نیز در اقسام اسقام و نوائب اوصاب و شوائب... مغرور و مسرور می باشیم. (ترجمهء تاریخ یمینی). شرعهء ممالک او از شوائب کدورت صافی شد. (ترجمهء تاریخ یمینی). و رجوع به شائبه و شوایب شود.

شوائع.

[شَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ شائعة: جاءت الخیل شوائع و شواعی که قلب شوائع است؛ بمعنی متفرق آمدن مرکبهاست. (از تاج العروس) (از نشوءاللغة ص 16). رجوع به شواعی شود.

شواءة.

[شِ ءَ] (ع اِ) قطعه ای از شواء. (از اقرب الموارد). یک قطعه گوشت کباب شده. (ناظم الاطباء). قطعه ای از بریانی. (مهذب الاسماء). و رجوع به شواء شود.

شوائی.

[شَ] (حامص) کری و ناشنوایی. (آنندراج). در برهان شوایی ضبط شده است. شاید دگرگون شدهء ناشنوائی باشد. و رجوع به شوا و شوایی شود.

شواب.

[شَ واب ب] (ع ص، اِ) جِ شابة، به معنی زن جوان. (از منتهی الارب). و رجوع به شابة شود.

شواب.

[] (اِخ) جایی در شمال غربی انارک از نواحی کاشان. (یادداشت مؤلف).

شوابة.

[شَ بَ] (اِخ) شهرکی است در طرف وادی ضروان از سمت جنوب و از آنجا تا صنعاء چهار میل راه است. (از معجم البلدان).

شوات.

[شَ / شُ] (اِ) شواد. شوار. شوال. شوالک. (حاشیهء برهان چ معین). پرنده ای است از جنس مرغابی و آن را سرخاب گویند و بعضی گفته اند مرغی است به سرخی مایل و هر زمان به رنگی و لونی برآید و به عربی بوقلمون و ابوبراقش خوانند. (برهان). سرخاب از برهان و جهانگیری و در تحفة السعادت و سروری بمعنی چَرْز است که به عربی حباری گویند و بعضی گویند که فیل مرغ. (غیاث اللغات). سرخاب. (مؤید الفضلاء). کَرَوان. حُباری. (منتهی الارب) (نصاب). شواد. مرغی است که هزار چرز گویند و به تازی حباری خوانند. و بعضی گفته اند بوقلمون که هر زمانی برنگی درآید و نماید و ماکیان فرنگی گویند و اول اصح است. (جهانگیری) (از آنندراج) (از انجمن آرا). جانوری است پرنده مانند مرغابی که هم در آب و هم در خشکی زندگانی کند. (فهرست مخزن الادویه): جِنْبار، جَنْبَر؛ چوزهء شوات. حُباجِر، حُبارِج، حُبْجُر؛ شوات نر. خَرَب؛ شوات نر. عُثْمان؛ چوزهء شوات. عَنْز؛ شوات ماده. نَهار؛ شوات نر، و مادهء آن را لیل خوانند. (منتهی الارب). و رجوع به شواد و دیگر مترادفات کلمه شود.

شواج.

[] (ع اِ) صوت الغنم. (یادداشت مؤلف). صدای گوسپند.

شواجر.

[شَ جِ] (ع ص، اِ) جِ شاجر. و رماح شواجر؛ نیزه های مختلف بعض آن در بعض درآمده. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || جِ شاجرة. (ناظم الاطباء). و رجوع به شاجر و شاجرة شود.

شواجن.

[شَ جِ] (ع اِ) جِ شاجنة، به معنی راه اعلای وادی و وادی درخت ناک. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِخ) وادیی است بزرگ به دیار ضبة. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

شواحط.

[شَ حِ] (ع ص، اِ)شَواحِط الاودیة؛ وادیهای دور از هم. (از اقرب الموارد).

شواحط.

[شُ حِ] (اِخ) علم مرتجلی است برای موضعی. کوه معروفی است در نزدیکی مدینه نزدیک سوارقیه. (از معجم البلدان). کوهی است نزدیک سوارقیه میان مکه و مدینه. (منتهی الارب). || حصاری است در یمن. || یوم شُواحِط؛ روزی است از روزهای عرب. (از منتهی الارب) (از معجم البلدان).

شواحطة.

[شُ حِ طَ] (اِخ) قریه ای است در یمن از اعمال صنعاء. (از معجم البلدان).

شواحی.

[شَ] (ع ص، اِ) جِ شاحی: جاء الخیل شواحی؛ یعنی دهان گشاده آمدند اسبان. (منتهی الارب).

شواخص.

[شَ خِ] (ع ص، اِ) جِ شاخص. (یادداشت مؤلف). رجوع به شاخص شود.

شواد.

[شَ / شُ] (اِ) شوات. شوار. بوقلمون. سرخاب. شوات. (ناظم الاطباء) :
چو هدهد زمین بوسه دادم بشکر
سخن رنگ دادم چو پر شواد.سوزنی.
و رجوع به شوات و شوار شود. || شعله و زبانهء آتش. (ناظم الاطباء). و ظاهراً در این معنی دگرگون شدهء شرار است.

شوادیق.

[] (معرب، اِ) شودانیق. از طیور صید، صقر یا شاهین را نامند. (فهرست مخزن الادویه)(1).
(1) - در اقرب الموارد شوذانق به معنی صقر یا شاهین آمده است. رجوع به شوذانق شود.

شواذ.

[شَ واذذ] (ع ص، اِ) جِ شاذّ. || جِ شاذّة. (اقرب الموارد). رجوع به شاذّ شود.

شوار.

[شَ / شُ] (اِ) بمعنی شوات، نوعی از مرغابی و آن را سرخاب نیز گویند و بوقلمون را هم گفته اند. (برهان). نوعی از مرغابی و سرخاب و چرخال و بوقلمون. (ناظم الاطباء). رجوع به شوات و شواد شود.

شوار.

[شَ] (ع اِمص) خوبی. (منتهی الارب). حسن و جمال. (از اقرب الموارد). خوبی و جمال. (از ناظم الاطباء). || فربهی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) هیأت. (منتهی الارب). هیأت خوب. (از اقرب الموارد). || لباس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آرایش. (منتهی الارب). زینت. (اقرب الموارد). || (ص) مرد خوب صورت. (ناظم الاطباء). || ریح شوار؛ باد نرم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). باد ملایم و نسیم. (ناظم الاطباء).

شوار.

[شَ / شِ / شُ] (ع اِ) رخت خانه. (منتهی الارب). متاع پسندیدهء خانه. (از اقرب الموارد). شاره. رخت خانه. اثاث البیت. (یادداشت مؤلف). || رخت بار. (منتهی الارب). || شرم مرد یا زن. (منتهی الارب) (از لسان العرب). عورت مردم. (مهذب الاسماء). || خایهء مرد. || دبر مرد. (منتهی الارب). || متاع رحل(1). (از اقرب الموارد).
(1) - در این معنی به کسر و فتح «ش» است.

شوار.

[شَ] (ع مص) ریاضت دادن ستور را تا سوار شود بر آن در وقت عرض بیع. آزمودن ستور را تا بنگرد خوبی و نجابت و تک آن را و برگردانیدن ستور را و کذا الامة. (از ناظم الاطباء)(1).
(1) - در لسان العرب و منتهی الارب و اقرب الموارد این مصدر فقط به صورت شور و شیار و شیارة و مشار و مشارة آمده است.

شوار.

[شَ] (اِخ) دهی است از بخش دهدز شهرستان اهواز. سکنهء آن 97 تن. آب از چاه و قنات. محصول آن غلات. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شوارب.

[شَ رِ] (ع اِ) جِ شارب، بمعنی سبلت. موی دراز در هر دو کرانهء بروت، یا تمامهء بروت شارب است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جِ شاربة، مؤنث شارب. (از اقرب الموارد). رجوع به شاربة و شارب شود. || رگهای حلق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || صخب الشوارب؛ هر بدصدا را گویند: حمار صخب الشوارب؛ خر سخت فریاد. (از اقرب الموارد). || راههای آب در حلق. (منتهی الارب). مجاری آب در حلق. (از اقرب الموارد).

شواربی.

[شَ رِ] (ص نسبی) منسوب است به ابوالشوارب. و او محمد ابوالحسن بن عبدالله بن علی بن محمد بن عبدالملک بن ابوالشوارب بغدادی است و در سال 328 ه . ق. درگذشت. (از انساب سمعانی).

شوارح.

[شَ رِ] (ع ص، اِ) جِ شارح. (یادداشت مؤلف). رجوع به شارح شود.

شوارد.

[شَ رِ] (ع ص، اِ) جِ شاردة. رمندگان و پریشانی ها. در ترجمهء مقامات حریری نوشته که شوارد در لغت جمع شاردة است بمعنی شیر مادهء رمنده و گریزنده. (غیاث اللغات) (آنندراج).
- شوارد لغت؛ لغات غریب و نادر. (از اقرب الموارد). شواذ از لغت. لغتهای خارج از قیاس. (یادداشت مؤلف).

شوارد.

[شَ / شُ رِ] (اِ) به فارسی اسم حباری است و به قولی سرخاب و نیز بوقلمون را نامند که آن را ابوالبراقش و ابوالبراق نامند. (از فهرست مخزن الادویه). و رجوع به شوات و شوار شود.

شوارع.

[شَ رِ] (ع اِ) جِ شارع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (دهار). شاهراه ها. راههای بزرگ و راههای راست. (غیاث اللغات) : یک روز از ایام این محنت چهارصد کس مرده از شوارع شهر به دارالمرض نقل کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 330). شوارع و بازارهای نیشابور در ایام قدیم پوشیده نبود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 439).و رجوع به شارع شود.

شوارف.

[شَ رِ] (ع ص، اِ) جِ شارف. (منتهی الارب). رجوع به شارف شود.

شوارق.

[شَ رِ] (ع ص، اِ) جِ شارقة. (ناظم الاطباء). روشنیها و چیزهای روشن. (غیاث اللغات) : و النور المتقوی بالشوارق العظیمة العاشق لسنخه ینجذب الی ینبوع الحیاة. (حکمت اشراق ص 224). و رجوع به شارقة شود.

شواریز.

[شَ] (ع اِ) جِ شیراز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شیراز شود.

شوازب.

[شَ زِ] (ع ص، اِ) جِ شازب. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). رجوع به شازب شود.

شواش.

[شَ] (ع اِمص) اختلاف. یقال: بینهم شواش؛ ای اختلاف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شواش.

[شِ] (اِ) شبت و انیسون. (ناظم الاطباء).

شواش.

[شَوْ وا] (اِخ) جایگاهی است در دمشق که آن را جسر ابن شواش گویند. (از معجم البلدان).

شواشان.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان بریاجی بخش سردشت شهرستان مهاباد. سکنهء آن 113 تن. آب از رودخانه. محصول آن غلات و توتون. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شواشو.

[شَ / شُ شَ / شُو] (اِمص مرکب)بشو و بشو. (یادداشت مؤلف).

شواشی.

[شَ] (ع اِ) جِ شاشیة. (یادداشت مؤلف). بلغت مراکشیها دستار کوچک. (ناظم الاطباء).

شواص.

[شِ] (ع اِمص) بمعنی شیاص که واو آن بدل به یاء شده است. (از اقرب الموارد). رجوع به شیاص شود.

شواصر.

[شَ صِ] (ع اِ) جِ شاصرة، به معنی نوعی از دام ددان. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شاصرة شود.

شواصرا.

[شَ صَ] (اِ) مسک الجن است و او را در تنکابن مشک واش نامند و ابوریحان بیان نمود که در بلاد دیلم به این اسم گیاهی دیده ام و آن نباتی است خاکستری رنگ منحصر در اوراق ریزهء متراکم و از روی زمین جدا نمی شود بی گل و بی ساق و بیخش سیاه و بقدر مسماری و منبتش سنگلاخهای کوههای عظیم و از تازهء او تا چند ماه بوی مشک خالص می آید و خاصیت سنبل الطیب دارد. (از مخزن الادویه). به لغت سریانی نوعی از برنجاسف است و آن را به عربی مسک الجن خوانند و برنجاسف گیاهی است که آن را بوی مادران گویند. (برهان) (آنندراج). مسک الجن. امبروسیا. ارطاماسیا. مشک الجن. گویند در بلاد شبانکارهء فارس مشک چوپان نامند و در تنکابن مشک واش. (مخزن الادویه). نوعی از بومادران. (ناظم الاطباء).

شواصره.

[شَ صَ رَ / رِ] (اِ) ابومعاذ گوید آن گیاهی است که بوی آن به غایت خوش بو و رنگ او به زردی مایل باشد و بیشتر در نواحی روید و آن نوعی از خار بود. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان).

شواصی.

[شَ] (ع ص، اِ) جِ شاصیة، به معنی خیک درآگنده که پایچه های دروا شده باشد. (از منتهی الارب). مشکهای انباشته شده یا بادکرده که پاچه های آن برآمده باشد. (از اقرب الموارد).

شواصیر.

[شَ] (اِ) شواصرا. شواصره. مسک الجن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شواصرا شود.

شواط.

[شَ واط ط] (ع ص، اِ) جِ شاطّة. (ناظم الاطباء). رجوع به شاطّة شود.

شواطب.

[شَ طِ] (ع ص، اِ) جِ شاطبة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شاطبة شود.

شواطرا.

[شَ طَ] (اِ) ظاهراً تصحیفی از شواصرا باشد. رجوع به شواصرا شود.

شواطی ء .

[شَ طِءْ] (ع اِ) جِ شاطی ء، به معنی کرانهء رودبار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ترجمان علامهء جرجانی) (دهار). || جِ شاطئة. (ناظم الاطباء). و رجوع به شاطی ء و شاطی شود.

شواظ.

[شِ / شُ] (ع اِ) زبانهء آتش بی دود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). شعلهء آتش. (غیاث). مارج. لهب. زبانه. زبانهء آتش. (مهذب الاسماء). || دود آتش. || حرارت آتش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گرمی آفتاب. (منتهی الارب): اصابنی شواظ من الشمس. (اقرب الموارد). || شدت و تیزی شهوت جماع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دشنام. (منتهی الارب). || بانگ و فریاد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || حرارت صبح. || شدت عطش. (ناظم الاطباء). || (مص) مشاوظة. همدیگر را دشنام دادن. (منتهی الارب). مشاتمة. (اقرب الموارد).

شواعر.

[شَ عِ] (ع ص، اِ) جِ شاعرة. (اقرب الموارد). رجوع به شاعرة شود.

شواعل.

[شَ عِ] (ع ص، اِ) جِ شاعل و شاعلة. (ناظم الاطباء). رجوع به شاعل شود.

شواعی.

[شَ] (ع ص، اِ) جِ شاعی. (ناظم الاطباء): جاءت الخیل شواعی و شوائع؛ آمدند اسبان متفرق. (از نشوءاللغة ص 16). و رجوع به شوائع شود.

شواغل.

[شَ غِ] (ع اِ) جِ شغل. (غیاث اللغات) (یادداشت مؤلف). اما در فرهنگهای عربی جِ شغل اَشغال و شُغول آمده است. رجوع به منتهی الارب و اقرب الموارد شود. || (ص، اِ) جِ شاغله، به معنی در کار دارنده و گرفتاری : چون ملک خراسان بر سلطان قرار گرفت و شواغل برخاست و اطراف مملکت از غبار نفاق و شقاق پاک شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 199). خواست که به نصرت و معاونت و استخلاص مملکت او قیام نماید سفر بلخ در پیش آمد و شواغل وقت مانع شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 215).
- شواغل الحواس؛ : و النور الاسفهبد حجابه شواغل الحواس الظاهرة و الحواس الباطنة. (حکمت اشراق ص 236).
- شواغل برزخیه؛ قیود و علایق مادی و جسمانی از آن جهت که انسان را از توجه به عالم قدس و معنویات و نیل به درجات عالی بازمیدارد. (فرهنگ فارسی معین از حکمت اشراق ص 225).

شوافع.

[شَ فِ] (ع ص، اِ) جِ شافع. (دستوراللغه) (یادداشت مؤلف). || جِ شافعة. وسایل. وسایط : التماس کرد که منصب پدر بر او مقرر دارند و شوافع قدیم و ذرایع اکید که سیمجوریان را بر دولت آل سامان ثابت است مهمل نگذارند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 79). شوافع قدیم و وسائل اکید که پدرم را ثابت بود. (ترجمهء تاریخ یمینی).

شوافعة.

[شَ فِ عَ] (ع ص، اِ) جِ شافعی. (اقرب الموارد). رجوع به شافعی شود.

شواق.

[شَ واق ق] (ع ص، اِ) جِ شاقة. (ناظم الاطباء). رجوع به شاقة شود.

شواقب.

[شَ قِ] (ع ص، اِ) جِ شوقب. (ناظم الاطباء). رجوع به شوقب شود.

شواقی.

[شَ] (ع اِ) جِ شاقی. (ناظم الاطباء). رجوع به شاقی شود.

شواکل.

[شَ کِ] (ع اِ) جِ شاکل. راههای گشاده که از شارع عام برآمده باشد. (از منتهی الارب). || جِ شاکلة. (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). و رجوع به شاکل و شاکلة شود.

شواکند.

[شَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند. سکنهء آن 214 تن. آب از قنات. محصول آن غلات و میوه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شوال.

[شَ] (اِ) شلوار و تنبان. (از برهان). شلوار. (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). زیرجامه. ازار. (یادداشت مؤلف). تنبان کلفت و گشاد. (ناظم الاطباء) :
در شب شوال کودکان را تا روز
گاه ببندم شوال و گه بگشایم.سوزنی.
از بیم مرا ایدر ریدی به شوال اندر(1)
ای خواهر و خالت غر آخر چه شوال است این.
سوزنی.
|| کار و عمل و صنعت و پیشه. (برهان). کار و عمل و حرفت. (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). || بمعنی شوات، که سرخاب باشد و آن نوعی از مرغابی است. (برهان) (از ناظم الاطباء). بمعنی شوات است و شوالک مصغر آن است. (انجمن آرا) (آنندراج). شوات. (جهانگیری). و رجوع به شوات و شواد و شوار و شوالک شود. || بوقلمون را نیز شوال گویند. (برهان). بوقلمون. (ناظم الاطباء).(2)
(1) - ن ل: از بیم مرا دیدی ریدی به شوال اندر.
(2) - همین مؤلفان شوات و بوقلمون را بر یک نوع مرغابی اطلاق کرده اند. رجوع به شوالک شود.

شوال.

[شَوْ وا] (ع اِ) ماه عید فطر، سمی به لانه وافق ان الابل شالت فیه. ج، شوالات، شواویل. (منتهی الارب). ماه بعد از رمضان و گاه برای اشارهء به معنی وصفی الف و لام در اول آن می آید (الشوال). (از اقرب الموارد). ماه عید فطر، وجه تسمیه آنکه در این ماه عرب سیر و شکار میکردند و از خانه های خود بیرون میرفتند، مشتق از شول که مصدر است بمعنی برداشته شدن. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). ماه دهم از سال قمری عرب میان رمضان و ذوالقعده. ماه فطر. ماه پس از رمضان و پیش از ذی قعده و هلال آن را به سبزه بینند. ماه قمری عرب پس از رمضان. (یادداشت مؤلف). و آن را با صفت مکرم آرند و گویند شوال المکرم. بیستم شوال عید مشروطیت است. در روز بیست وپنجم شوال به قولی روز وفات امام جعفر صادق (ع) است. (یادداشت مؤلف). ماه دهم از سال قمری. مفسران در تفسیر آیهء پنجم از سورهء توبه جملهء «الاشهر الحرم» را به ماههای شوال و ذوالقعده و ذوالحجه و محرم تفسیر نموده اند و اشهرالحج که در قرآن آمده است به ماههای شوال و ذوالقعده و ذوالحجه تعبیر گردیده است. اعراب دورهء جاهلیت بستن زیج را در ماه شوال شوم میدانستند و عایشه برای آنکه این مطلب را بی اساس بنمایاند تأکید نمود که ازدواج وی با پیغمبر (ص) در این ماه واقع گردیده است. (از دائرة المعارف اسلام): وَعل؛ نام ماه شوال. (منتهی الارب) :
تا چو آدینه بسر برده شد آید شنبه
تا چو ماه رمضان بگذرد آید شوال.فرخی.
معشوقه به نام من و کام دگران است
چون غرهء شوال که عید رمضان است.
قائم مقام.

شوال.

[شُوْ وا] (ع ص، اِ) جِ شائل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شتر مادهء بی شیر که برای گشنی دم برافراشته باشد. (از اقرب الموارد).(1) رجوع به شائل شود.
(1) - ضبط کلمه از اقرب الموارد است.

شوال.

[شِ] (ع مص) مشاولة. رجوع به مشاولة شود.

شوال.

[شُ] (معرب، اِ) جوالق. کوالة. کوال. جوال. در اصطلاح عامهء مردم عرب، عدل بزرگ بافته شده از پشم یا موی باشد. (از حاشیهء المعرب جوالیقی ص 110). و رجوع به مترادفهای کلمه شود.

شوال.

[شَوْ وا] (اِخ) از دهات مرو است. از این ده تا شهر سه فرسخ است. (از معجم البلدان). دهی است به مرو. || سالم بن شوال تابعی است. || عبدة بنت ابی شوال از رابعهء عدویة روایت میکند. (منتهی الارب).

شوالات.

[شَوْ وا] (ع اِ) جِ شَوّال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به شَوّال شود.

شوالک.

[شَ لَ] (اِ مصغر) مصغر شوال است که سرخاب و بوقلمون باشد و عربان ابوبراقش خوانند. (برهان) (از انجمن آرا) (از ناظم الاطباء). || نام یک نوع مرغابی که رنگ پر و بال آن تغییر میکند. (ناظم الاطباء). و رجوع به شوات و شوار و شواد و شوال شود.

شوالک.

[شُ لَ] (اِ مرکب) آلهء شب. آنجا که گوسفندان شب به سر آرند. شوغا. شبگاه :ثایة؛ شوالک گوسفند. (مهذب الاسماء). آغل. (یادداشت مؤلف).

شوالة.

[شَوْ وا لَ] (ع اِ) عَلَم است کژدم را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مرغی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). || (ص) امرأة شوالة؛ زن سخن چین. (منتهی الارب). الشوالة؛ زن نَمام. زن سخن چین. (از اقرب الموارد).

شوالی.

[شَوْ وا] (ص نسبی) منسوب به شوال که نام قریه ای است در سه فرسخی مرو. (از انساب سمعانی).

شوالیه.

[شُ یِ] (فرانسوی، اِ)(1)نجیب زاده ای که در گروه فارِسان قرون وسطی پذیرفته شده باشد. فارِس. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Chevalier.

شوامت.

[شَ مِ] (ع اِ) جِ شامتة. پایهای ستور و هی اسم لها. قال ابوعمرو: لاترک الله له شامتة؛ ای قائمة و یقال: بات فلان بلیلة الشوامت؛ ای بلیلة شدیدة تشمت به فیها الشوامت. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به شامتة شود. || (ص، اِ) جِ شامت، به معنی شماتت کننده: بات طوعَالشوامت؛ بسر آورد آنطور که شماتت کنندهء به او خواست. (از اقرب الموارد). و رجوع به شامت و شامتة شود.

شوامخ.

[شَ مِ] (ع ص، اِ) جِ شامخة. شامخات. جبالٌ شوامخ؛ کوههای بلند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || چیزهای بلند و بلندیها و این جمع شامخه است مشتق از شُموخ بمعنی بلند شدن. (غیاث اللغات). شواهق. (یادداشت مؤلف). || جِ شامخ. (دستوراللغة). و رجوع به شامخ و شامخة شود.

شوامذ.

[شَ مِ] (ع ص، اِ) جِ شامذ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به شامذ شود.

شوامرا.

[] (اِ) (از شحوم است) گرم و خشک است، به عراق بسیار بود. (نزهة القلوب).

شوامس.

[شَ مِ] (ع ص، اِ) جِ شامس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شامس شود.

شوامل.

[شَ مِ] (ع ص، اِ) هرآنچه چیزی را دربرداشته و شامل وی باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به شامل شود.

شوان.

[شُ / شَ] (اِ) بمعنی شبان که چوپان و نگاه دارندهء گوسفند باشد. (برهان) (آنندراج). راعی. رجوع به شبان و چوپان شود.

شوان.

[شُ] (اِخ) تیره ای از ایل کَلهُر. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 61). رجوع به ایل کلهر شود.

شوان.

[شَ] (اِخ) کوهی است در نزدیکی بستان ابن عامر. در اینجا کوه دیگری موسوم به شوانان نیز هست که پهلوی وادی و مشرف بر تیه است. (از معجم البلدان).

شوانا.

[ ] (اِ) شونیز است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به شونیز شود.

شوانان.

[شَ] (اِخ) نام دو کوه است نزدیک مکه در وادی ثربة. (از معجم البلدان).

شوانی.

[شُ / شَ] (حامص) شبانی. چوپانی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شوان و شبانی شود.

شوانی.

[شَ] (ع اِ) جِ شانیة، به معنی نوعی از کشتی. (از اقرب الموارد). رجوع به شانیة شود.

شوانی ء .

[شَ نِءْ] (ع ص، اِ) جِ شانی ء. (از اقرب الموارد). مالهائی که بدانها بخل نتوان کرد که گویا شخص آنها را دشمن داشته و بذل کرده است. (ناظم الاطباء). و رجوع به شانی ء شود.

شواویل.

[شَ] (ع اِ) جِ شَوّال، به معنی ماه قمری عرب پس از رمضان و قبل از ذی قعده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شَوّال و شوالات شود.

شواة.

[شِ] (ع اِ) پاره ای از بریان. (منتهی الارب). قطعه ای از گوشت کباب و پاره ای از بریان. (ناظم الاطباء). و رجوع به شواء و شواءة شود.

شواة.

[شَ] (ع اِ) پوست سر. (از اقرب الموارد) (دهار). ج، شَوی. (مهذب الاسماء).

شواه.

[شِ] (ع اِ) جِ شاة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شاة شود.

شواهد.

[شَ هِ] (ع ص، اِ) جِ شاهد. (اقرب الموارد). گواهان. (کشاف اصطلاحات الفنون). || جِ شاهدة. (اقرب الموارد) (المنجد). و رجوع به شاهد و شاهدة شود. || (اصطلاح صوفیه) در اصطلاح صوفیه، هرچه دل حاضر آن است شاهد آن است و آن حاضر مشهود اوست و شواهد به صیغهء جمع بر مخلوق اطلاق شود و شاهد به صیغهء مفرد بر حق تعالی. (کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به شاهد شود.
- شواهد اشیاء؛ عبارت است از اختلاف اکوان بوسیلهء احوال و اوصاف و افعال، مانند: مرزوق که گواهی دهد بر روزی رساننده و حیّ که گواهی دهد بر میراننده و امثال آن. کذا فی الاصطلاحات الصوفیة. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- شواهد توحید؛ هرچه بر تعین خاص احدیت داشته باشد بدان از ماسوای خود متمایز شود چنانکه گفته اند: ففی کل شی ء له آیة - تدل علی انه واحد. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- شواهد حق؛ عبارت است از حقایق موجودات، چه آن حقایق گواه صدق بر هستی ایجادکننده باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). حقایق اکوان است که بر مکنون گواهی دهد. (از تعریفات جرجانی).

شواهق.

[شَ هِ] (ع ص، اِ) جِ شاهق. (دهار) (یادداشت مؤلف). || جِ شاهقة. بلندها و بلندی ها و این جمع شاهقة است که مأخوذ از شُهوق باشد و شُهوق به ضمتین بمعنی بلند شدن است. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به شاهق و شاهقة شود.

شواهن.

[شَ هِ] (ع اِ) جِ شاهین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شاهین شود.

شواهی.

[شَ] (ع اِ) جِ شاة. (ناظم الاطباء). رجوع به شاة شود.

شواهین.

[شَ] (ع اِ) جِ شاهین. (منتهی الارب). نام مرغی است. این واژه عربی نیست اما عرب بدان تکلم نموده است. (از اقرب الموارد). رجوع به شاهین شود.

شوایا.

[شَ] (ع ص، اِ) جِ شَویّة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جِ شَوایة و شِوایة و شُوایة. (ناظم الاطباء). رجوع به شویة شود.

شوایب.

[شَ یِ] (ع اِ) شوائب. جِ شائبة. آلودگیها : و کار آن ملک را از شوایب کدورات صافی گردانید. (جهانگشای جوینی). و جانبین از شوایب خلاف صافی، خراسان از طغات و عدات پاک گشت. (جهانگشای جوینی). و رجوع به شوائب و شائبة شود.

شوایة.

[شُ یَ] (ع اِ) پارهء گوشت جهت بریانی، یا عام است. یقال: مابقی من الشاة الا شوایة؛ ای قلیل. (از منتهی الارب). بریده شدهء از گوشت. (از اقرب الموارد). || اندک از هر چیز بسیار. || کار آسان.(1) || شوایة الخبز؛ گردهء نان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد این دو معنی بفتح و کسر و ضم «ش» ضبط شده است.

شوایة.

[شَ / شِ / شُ یَ] (ع اِ) بقیهء از قوم یا از شتران هلاک شده. (منتهی الارب). بقیه از قوم یا از مال هلاک شده. (از اقرب الموارد). || ردی ء و هیچکاره از شتران و گوسفندان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شوایة.

[شِ یَ] (ع اِمص) کباب پزی و بریان پزی. (ناظم الاطباء).

شوایی.

[شَ] (حامص) کری و ناشنوائی. (برهان). رجوع به شوائی و شوا شود.

شوب.

(اِ) دستار. مندیل. (برهان) (آنندراج). دستار. شبوب و شکوب نیز گفته اند. (سروری). دستار. (فرهنگ جهانگیری). روپاک. عمامه. (یادداشت مؤلف) :
سر برهنه که تا نهد به سرم
شوب دربستهء چو خرمن خویش.سوزنی.
|| دستمال و رومال. (ناظم الاطباء).

شوب.

(نف مرخم) شوینده. (ناظم الاطباء). رجوع به شوینده شود.

شوب.

[شَ] (ع اِ) شوربا و قولهم: ما له شوب و لا روب؛ یعنی نیست او را شوربایی و نه شیری. (منتهی الارب). ما له شوب و لا روب؛ نیست او را مرقی و نه شیری. (از اقرب الموارد). و اقرب الموارد این مثل را بعد از معنای عسل آورده است، اما مهذب الاسماء «ما له شوب و لا روب» را چنین ترجمه نموده است: نیست او را نه انگبینی و نه شیری. و لسان العرب شوب را شیر و روب را عسل معنی کرده است. || شهد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). انگبین. (مهذب الاسماء). عسل. (یادداشت مؤلف). || پاره از خمیر. || آب یا شیر که به چیزی آمیزند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شیرهء گوشت. (ناظم الاطباء).

شوب.

[شَ] (ع مص) آمیختن. (منتهی الارب). شیاب. (از اقرب الموارد). آمیختن. (ترجمان علامهء جرجانی) (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (دهار). آمیختگی. (یادداشت مؤلف). || بعضی از نحویون آن را در حرکات اصطلاح کرده است که: اما فتحهء مشوب به کسر، آن فتحهء قبل از اماله است مانند فتحهء «ع» عابد و عارف زیرا معانی اماله مشوب کردن فتحه به کسره و میل دادن الف به یاء است. (از ذیل اقرب الموارد از لسان العرب). || خلط کردن میان فعل و قول، و فی المثل: هو یشوب و یروب؛ در حق شخصی گویند که میان فعل و قول خلط کند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). لا شوب و لا روب؛ کنایه از عدم خلط و غش در خرید و فروش است، یا آنکه کنایه از مبری بودن از عیب در کالای مورد معامله است. (از ذیل اقرب الموارد از لسان العرب). || نرم راندن. (منتهی الارب). || خیانت کردن و فریب دادن کسی را. (از ذیل اقرب الموارد از لسان العرب). || دفاع کردن از کسی. (از اقرب الموارد).

شوبا.

[شَ / شُو] (اِ مرکب) شوربا. || آهار نساجان. (ناظم الاطباء). رجوع به شوربا شود.

شوبان.

(اِ) بمعنی شبان. (آنندراج). چوپان. گله بان. (ناظم الاطباء). رجوع به چوپان و شبان شود.

شوبج.

[بَ] (معرب، اِ) چوبی که خمیر نان را بدان پهن میکنند. وردنه. چوبک. (ناظم الاطباء). رجوع به چوبک شود.

شوبخ.

[بَ] (اِ) تیر نان. (یادداشت مؤلف). رجوع به شوبق شود.

شوبر.

[بِ] (اِ)(1) سوبر. حَرَکة. بِهش. زلنفج. برینس. (یادداشت مؤلف). نوعی از بلوط.
(1) - Chene-liege.

شوبر.

[بَ] (اِخ) نام شهری در مصر. رجوع به شوبری شود.

شوبرت.

[بِ] (اِخ)(1) فرانتز (1797 - 1828 م.). آهنگساز مشهور اتریشی. وی در خاندانی گمنام و تهی دست در نزدیکی «وینه» متولد شد. در 12سالگی برای تحصیل موسیقی به مدرسه رفت و پیش از 18سالگی شروع به ساختن آهنگ کرد. مدتی به کارآموزی پرداخت و سپس همهء وقت خود را صرف آهنگسازی کرد. شوبرت در سراسر عمر گمنام و بیکار و تهی دست بود و هرگز به شهرت و ثروت نرسید. کنسرتهای او با شکست روبرو میشد. عاقبت در 31سالگی با گمنامی جهان را بدرود گفت. آهنگهای او پس از مرگش انتشار یافت و موجب شهرت وی گردید. اثری از اپراهای بسیار او بجا نمانده. او هشت سمفونی ساخته و ملودی ها و آثار دیگرش بسبب عمق احساسات و رقت طبع در سراسر جهان معروف است. از آهنگهای مشهور اوست: سمفنی در اوت ماژور شمارهء 9، سمفنی در اوت مینور شمارهء 4، کوارتت در رمینور روی ترانهء «دختر و مرگ». وی ترانه و سونات و کوارتت بسیار ساخته است. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Schubert, Franz.

شوبرگ.

[بَ] (اِ) شیره. (یادداشت مؤلف). || درخت تاک تازه. (ناظم الاطباء).

شوبری.

[شَ بَ] (اِخ) محمد بن احمد الشوبری، شافعی، مصری، فقیه و ملقب به شافعی زمان. در شوبر از شهرهای مصر بسال 977 ه . ق. بدنیا آمد و در سال 1069 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی ج2 ص 419 و ج3 ص859).

شوبست.

[بَ] (اِ) شوپست. شونست. افسون. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). سحر و افسون. (ناظم الاطباء). || علاج. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). علاج و چاره. شوپست. (ناظم الاطباء). و رجوع به شوپست شود.

شوبش.

[بَ] (اِخ) نام قلعه ای در شام. رجوع به شوبک شود.

شوب صینی.

[بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) معرب چوب چینی است. رجوع به چوب چینی شود.

شوبق.

[بَ] (معرب، اِ) خشبة الخباز. (از تاج العروس). چوب نان پز و آن فارسی است و معرب شوبک است. (از اقرب الموارد). چوب نان پز، معرب چوبک. (منتهی الارب). چوبک. چوبه. تیرک. وردَنه. (یادداشت مؤلف). رجوع به چوبک و شوبک شود.

شوبق.

[شَ بَ] (اِخ) شوبک. قلعهء استواری است در اطراف شام در بین عمان و ایله در نزدیکی کرک. (از معجم البلدان). رجوع به شوبک شود.

شوبک.

[بَ] (معرب، اِ) شوبق. شوبج. (یادداشت مؤلف). معرب چوبک. (از اقرب الموارد). چوبی که خمیر را بدان پهن میکنند. وردنه. چوبک. || چوب پاسبانان. چوبک. || نام گیاه چوبک. (فرهنگ فارسی معین). چُغان در تداول مردم قزوین. رجوع به چوبک شود.

شوبک.

[بَ] (اِخ) نام محلی به شام. (لکلرک ج 1 ص 278). قلعه ای به جنوب بحرالمیت. (از دمشقی). قلعه ای است در اطراف شام در میان عمان و ایله نزدیک کرک و آن بلده ای است کوچک و باغها در آنجا بسیار است و اکثر ساکنان آنجا نصرانی هستند. (از معجم البلدان). نام قلعه ای است که صلیبیها آن را در 509 ه . ق. در شرق عربة در کوههای «شراة» برپا نمودند. این قلعه مشرف بر راه بیابانی دمشق و حجاز و مصر است و به همین جهت تصرف آن برای مسلمانان و صلیبیها حائز اهمیت بود و صلاح الدین ایوبی در سالهای 1171، 1172، 1182، 1183، 1184 م. چندین بار برای تسخیر این قلعه اقدام نمود ولی با شکست مواجه گردید و به تخریب شهرهای اطراف آن اکتفا نمود تا آنکه در سال 1189 م. قلعهء مزبور به تصرف صلاح الدین درآمد. و بعد از صلاح الدین میان جانشینان وی برای تصرف و حکمرانی بر این قلعه درگیری هایی رخ داد و اکنون قلعهء شوبک یا شوبش بصورت مخروبه ای افتاده است. رجوع به معجم البلدان، مراصدالاطلاع صفی الدین ج 2 ص 132 و تاریخ ابوالفداء چ اروپا ص 247، و دائرة المعارف اسلام و شوبق شود.

شوبند.

[بَ] (معرب، اِ مرکب) روی بند اسب که او را از مگس نگه دارد. (از اقرب الموارد).

شؤبوب.

[شُءْ] (ع اِ) یک دفعه باران. ج، شآبیب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). باره ای از باران. (مهذب الاسماء). ژاله. (دهار). || حد هر چیز و شدت دفع آن. (ناظم الاطباء). حد هر چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شدت دفع هر چیزی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پاره ای از ابر بزرگ. || قطره. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || آنچه اول ظاهر شود از خوبی چیزی. || سختی گرمی آفتاب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || خط و ارتفاع آفتاب. (منتهی الارب). خط شعاع آفتاب وقتی که بدان نظر کنند. || طریقهء آفتاب. (ناظم الاطباء).

شوبة.

[شَ بَ] (ع اِ) فریب و مکر. (منتهی الارب). خدیعه، اسم مره است. (از اقرب الموارد).

شوبین.

(اِخ) چوبین. چوبینه. لقبی است بهرام چوبین (بهرام ششم) رئیس خانوادهء مهران سردار بزرگ ایران در دوره ساسانی را. (فرهنگ فارسی معین). بلعمی در ترجمهء تاریخ طبری گوید: «او را بهرام چوبین خواندند و گروهی گفتند او را شوبین خواندند نه چوبین و اصل شوبین آن بود که او به خردگی به حرب شده بود و بر در ری مردی را ضربتی زده بود و از سر تا کوههء زین فروآورده بود و مردمان به نظارهء آن می شدند و هر زمان مر یکدیگر را همی گفتند: شو بین آن ضربت را. پس او را این لقب کردند و این درست تر است. اما پیداست که این وجه تسمیه ساختگی است و شوبین صورتی از چوبین است : سی یک پادشاه بیرون از بهرام شوبین و شهربراز. (فارسنامهء ابن البلخی ص 19). در وقت انصراف از محاربه ای بهرام شوبین خواست [ درفش کاویان را ] از اصفهانیان بستاند. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 86). رجوع به بهرام چوبین و چومین و چوبینه شود.

شوپا.

(نف مرکب) مؤلف در چند یادداشت این کلمه را اصطلاح قاطرچی ها و چارواداران دانسته است با قید علامت تردید. و ممکن است صورتی از شب پا باشد یعنی نگهبان و محافظ ستور به شب هنگام.

شوپائی.

(حامص مرکب) اصطلاح چارواداران. رجوع به شوپا شود.

شوپایه.

[یَ / یِ] (نف مرکب) شوپای. رجوع به شوپا شود.

شوپرک.

[شَ / شُو پَ رَ] (اِ مرکب)وطواط. (مهذب الاسماء). شب پره. رجوع به شب پره و شوپره شود.

شوپره.

[شَ / شُو پَ رَ / رِ] (اِ مرکب)شب پره. (آنندراج). شب پره و خفاش. (ناظم الاطباء). شوپرک. رجوع به شب پره شود.

شوپست.

[پَ] (اِ) شوبست. افسون و سحر. || علاج و چاره. شوبست. (ناظم الاطباء). رجوع به شوبست شود.

شوپن.

[شُ پَ] (اِخ)(1) فردریک فرانسوا (1810 - 1849 م.). آهنگساز معروف و وطن پرست لهستانی. وی اص فرانسوی بود و در خانواده ای نسبةً ثروتمند در نزدیکی ورشو بدنیا آمد. از کودکی رنجور و ضعیف بود و از طفولیت به آموختن پیانو پرداخت و در این راه زحمت بسیار کشید. نخستین کنسرت خود را که موجب شهرت او شد در هشت سالگی اجرا کرد. دوران تحصیل خویش را در رشتهء موسیقی در ورشو به پایان رسانید و در 20سالگی به پاریس رفت و در آن شهر مشهور گردید و سپس سفرهای بسیار به ممالک اروپا کرد و کنسرتهای بسیار داد. در آغاز جوانی شهرتی بسزا یافت، اما در پایان حیات دچار تنگدستی و ناراحتی گردید و عاقبت در 39سالگی بسبب رنج و بیماری درگذشت. شوپن ماجراهای عشقی فراوان داشت و از آن میان داستان عشق او و ژرژ سان معروف است. وی سبک نواختن پیانو را زنده کرد و ارزش این ساز را در ارکستر به حد کمال رسانید. در آثار شوپن جنبهء شاعرانه و رمانتیک قوی وجود دارد. تصنیفات او عموماً پرهیجان و غم انگیز است. از آهنگهای ممتاز اوست: سونات سی بمل مینورا، پرس 35. کراکویاک، اپوس 14 (آهنگ رقص محلی کراکوی). کنسرتوی پیانو در رمینور شمارهء یک. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به گزارش دوماههء کمیسیون یونسکو شمارهء 8 و 9 شود.
(1) - Chopin, Frederic Francois.

شوپنهاور.

[شُ پِ وِ] (اِخ)(1) آرتور. فیلسوف بدبین آلمانی (ولادت در دانتزیگ بسال 1788 - وفات 1860 م.). وی از پدری هلندی و مادری آلمانی زاده شد. پدرش بازرگان و بابضاعت بود، اما او رغبتی به تجارت نداشت و به تحصیل علم بیشتر علاقه می ورزید. چون به 17سالگی رسید پدرش درگذشت. مادرش نویسنده بود اما به پسر مهری نداشت و بزودی پسر و مادر از هم جدا شدند. شوپنهاور در واقع مهر مادری را نچشیده است و البته این امر در عقاید او مؤثر افتاده. در دانشگاه، نخست به آموختن طب پرداخت و سپس به علوم طبیعی مشغول شد و آنگاه به فلسفه روی آورد. در سال 1813 م. با نوشتن رساله ای در فلسفه از دانشگاه «ینا» درجهء دکتری گرفت. شوپنهاور با هگل و گوته معاصر و با دومی دوست بود. او از فلاسفه تنها به افلاطون و کانت علاقه داشت. وی بسبب آشنایی با یکی از خاورشناسان از عقاید هندوان آگاه شد و نسبت به بودا و تعلیمات بودایی علاقهء تام داشت... در 30سالگی (1818 م.) کتاب مهم خود را بنام «جهان اراده و نمایش است» منتشر کرد، این کتاب هم مورد توجه واقع نگردید و شوپنهاور از فاضلان معاصر خود سخت رنجید. او طبیعتی بی آرام و متزلزل و پر از سوءظن داشت و عصبانی بود. متأهل نشد و زندگانی را بتنهایی بسر برد. چند کتاب دیگر هم تصنیف کرد که چندان چیزی بر مطالب کتاب اصلی نیفزود. در 72سالگی به مرگ ناگهانی درگذشت.
اجمالی از فلسفهء شوپنهاور: کتاب معروف شوپنهاور چنین آغاز میشود: «جهان تصور من است» و مقصودش از جهانی که تصور من است جهان عوارض و حوادث است که به حس و شعور ادراک می شود. این جهان برون ذاتی که جهان تکثر است، وجودش تابع وجود درون ذاتی من است که امری واحد است (البته نوع من منظور است، یعنی هر نفس عالم مدرک) و این فقره بنا بر تحقیقات پیشینیان از دکارت گرفته تا برکلی و کانت روشن و ثابت شده است که جهان چیزی نیست جز معلومی (یا علمی) در نزد عالمی، چنانکه اگر عالمی نباشد معلومی نخواهد بود و فلسفهء هندی ها نیز این معنی را تأیید میکند. ضمناً باید متوجه بود که برای نفس درون ذاتی تن نیز برون ذات است جز اینکه تن همانا برون ذات نزدیک و بیواسطه است و چیزهای دیگر برون ذات دور و باواسطه می باشند (بواسطهء تن). بیان اجمالی این مدعی اینکه جهان نیست جز ماده ای متغیر که ظهور و بروزش به تأثیر و تأثر، یعنی علیت است، و آن در زمان و مکان واقع می شود. پس وجود جهان چنانکه در نظر ما جلوه گر است سه عنصر دارد: اول علیت (ماده)، دوم زمان، سوم مکان. اما علیت بجز مفهومی که ذهن انسان آن را می سازد چیزی نیست و تصوری و ذهنی بودن زمان از اینجا بخوبی برمی آید که بخودی خود هیچ تأثیری ندارد. اگر زمان امری متحقق بود میبایست تأثیری داشته باشد و حال آنکه اگر هزاران سال بر چیزی بگذرد تا وقتی که مؤثر دیگری رخ نداده از گذشت زمان در آن چیز تغییری دست نمی دهد. اما مکان اگر امری متحقق بود، ذهن میتوانست اشیاء را از مکان جدا تصور کند و حال آنکه ذهن انسان هرچه را به تصور درآورد امکان ندارد که بتواند از تصور مکان و بعد خالی باشد. نشان دیگری که بر متحقق نبودن عالم برون ذاتی داریم عوالمی است که در خواب برای ما مجسم می شود، و در آن حال به هیچوجه ممکن نیست بی حقیقت بودن آن عوالم را باور کنیم و چه دلیل داریم بر اینکه حقیقت عوالم بیداری بیش از عوالم خواب است؟ این عقیده که شوپنهاور اظهار می کند راجع به جهان حوادث است که ادراک آن بواسطهء حس و عقل میشود و از این راه علم حاصل میگردد و این علم، علم به ظواهر است، مانند علم کسی که بخواهد از احوال کاخی آگاه شود ولیکن مدخلش را نیابد و در پیرامون کاخ گردش کند و نقشهء بیرونی آن را بکشد و گمان کند که حقیقت کاخ همان است.
تا اینجا تحقیقات شوپنهاور تقریباً همان تعلیمات اصحاب تصورات به وجه دیگر و بیان دیگر است و چندان چیزی بر آنها نیفزوده است جز اینکه هرچند معلوم (برون ذات) فرع وجود عالم (درون ذات) است و اگر عالمی نباشد معلومی نخواهد بود، عالم نیز وجودش به وجود معلوم بستگی دارد. معلوم نقشی است که در آیینهء ذهن منعکس گردیده، اما اگر آن نقش نباشد، وجود آیینه چه نمایشی خواهد داشت؟ این بیان بنا بر آن است که شوپنهاور عالم و علم و معلوم همه را اموری ظاهری و سطحی میداند و حقیقت را چیزی دیگر. برای دریافت حقیقت او رجوع به عالم خارج را بیهوده می داند و به نفس خود بازمیگردد و حقیقت را در آن می یابد، اما نه در جنبهء ادراک و علم او که آن جز بر ظواهر تعلق نمی گیرد، بلکه در جنبهء ارادهء او بر عمل، و می گوید حقیقت جهان خواست - یعنی اراده - است و من به درستی آن وقت به وجود خود پی می برم که اراده به عمل می کنم. علم من به هر چیز دیگر حتی به تن خودم امری عرضی و نمایشی و باواسطه و بی حقیقت است، فقط علم من به ارادهء خودم (نفس) امر بیواسطه و علم حقیقی است.
بعقیدهء شوپنهاور جنبهء ادراکی انسان یعنی حس و عقل - که علم از آن حاصل میشود - ذات حقیقی نیست، بلکه عرضی است و مانند امور دیگر جزو جهان نمایش و تصورات است، و فرع است نه اصل. آنچه اصل است اراده است. پیشینیان اراده را یکی از نیروها شمرده بودند یعنی نیرو را جنس و اراده را نوعی از آن گرفته بودند. شوپنهاور امر را معکوس کرده و همهء نیروها را انواعی از اراده قلمداد کرده است. به گفتهء این فیلسوف ما جهان را قیاس به نفس خود میکنیم و همهء قوای طبیعت را انواعی از اراده میشماریم و اراده را اصل و حقیقت جهان می بینیم و آن را منتسب به علت و حقیقت دیگر نمی یابیم و وجود مستقل - یعنی خود هستی - میدانیم. اراده بستگی به چیزی ندارد، یعنی خود هستی است و از زمان و مکان بیرون است، پس واحد است. اما وحدت او وحدت انفرادی در مقابل کثرت نیست، زیرا واحد و کثیر انفرادی بسبب زمان و مکان است و متعلق به تصورات و جهان نمایش است و به اراده - که حقیقت است - تعلقی ندارد. چون اراده همان مهر به هستی و زندگی است، پس هر موجودی از مرگ گریزان و بیمناک است ولی مرگ فقط عارض اموری است که متعلق به جهان عوارض و حوادث است و عارض ذات که همان اراده یا نفس است نمیشود. از سوی دیگر بعقیدهء شوپنهاور اصل در زندگانی رنج و گزند است و لذت و خوشی همانا دفع الم است و امر مثبت نیست، بلکه منفی است، و هرچه موجود جاندار در مرتبهء حیات برتر باشد رنجش بیشتر است، چون بیشتر حس میکند و آزار گذشته را بیشتر به یاد می آورد و رنج آینده را بهتر پیش بینی مینماید، و از همه بدتر همانا کشمکش و جنگ و جدالی است که لازمهء زندگانی است. جانوران یکدیگر را میخورند و مردم یکدیگر را میدرند. آنکس که میگوید هرچه در جهان است نیکوست و این جهان بهترین جهانهاست او را به بیمارستان ها ببرید تا رنجوری بیماران را ببیند و در زندانها بگردانید تا آزار و شکنجهء زندانیان را بنگرد، برده فروشیها را نشانش دهید که بنی نوع او را مانند گاو و خر میرانند، و میدان های جنگ را به او بنمایانید تا دریابد که اشرف مخلوقات چگونه تحصیل آبرومندی می کند. چرا وصف دوزخ آسان و تعریف بهشت دشوار است؟ از آن رو که آسایش و خوشی واقعی اندک و رنج و آزار بسیار می باشد. یک دم خوشی، عمری ناخوشی در پی دارد. ازدواج نمی کنی در آزاری، ازدواج می کنی هزار دردسر داری. مصیبت بزرگ بلای عشق و ابتلای به زن - که مردم مایهء شادی خاطر میدانند - سردفتر غمهاست. معاشرت می کنی گرفتاری، نمی کنی از زندگی بیزاری. زندگی سراسر جان کندن است، بلکه مرگی است که دم به دم به تأخیر می افتد و سرانجام اجل میرسد، در صورتی که از حیات هیچ سودی برده نشده است. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به سیر حکمت در اروپا شود.
(1) - Schopenhauer, Arthur.

شوت.

(انگلیسی، اِ)(1) در اصطلاح بازی فوتبال، ضربهء سریع و تند به توپ و شوت کردن، فرستادن توپ است با ضربهء تند و محکم به سوی دروازه. توپ تیزی که بازیکن با پا و ضربهء شدید به سوی «گُل» زند. || ندرتاً بمعنی «دم» و «پک» استعمال شود، مثلاً شوت چپق زدن، بمعنی کشیدن چپق و دود گرفتن و پک زدن بدان مورد استعمال دارد. (از فرهنگ عامیانهء جمال زاده).
(1) - Shoot.

شوت.

[شِ وِ] (اِ) شِوِد. شِبِت. شبث. نام گیاهی است. رجوع به مترادفات کلمه شود.

شوت.

[] (اِخ) نام محلی کنار راه خوی به ماکو میان پالاتوکن و قزل داغ در 9800متری خوی. (یادداشت مؤلف).

شوتاور.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان طیبی توابع کهکیلویهء شهرستان بهبهان. سکنهء آن 225 تن. آب از چشمه. محصول آن غلات، برنج، پشم، لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شوتروک ناخون تا.

[] (اِخ) (یا ...ناخون تی، یا ...ناخونته) نام پادشاه مشهور عیلام که در دورهء سلسلهء کاسوها (کاسیها) بابل را تسخیر کرده و تمام اشیاء نفیس این شهر را به شوش برد. (از تاریخ ایران باستان ج1 ص124، 134 و ج2 ص1907) (از تاریخ کرد ص24، 42، 59).

شوترة.

[شَ تَ رَ] (ع ص) زن کلان سرین. (ناظم الاطباء).

شوتز.

(اِخ)(1) هاینریش. آهنگساز آلمانی که در شهر کوستریتز در سال 1585 م. بدنیا آمد و در سال 1672 م. درگذشت. وی یکی از بزرگترین استادان مکتب موسیقی آلمانی و مصنف آثار مذهبی بسیار است چون مزامیر، تاریخ مقدس، عواطف. آثار مزبور بسیار تحت تأثیر هنر مونتوردی(2) قرار گرفته اند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Schutz, Heinrich.
(2) - Monteverdi.

شوت زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) در اصطلاح بازی فوتبال، توپ را با ضربهء شدید به طرف «گل» زدن. رجوع به شوت شود.

شوتزنبرگر.

[زِمْ بِ گِ] (اِخ)(1) پُل. شیمی دان فرانسوی. در استراسبورگ در سال 1829 م. تولد یافت و در 1897 م. درگذشت. وی انواع استات سلولز(2) را کشف کرد. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Schutzenberger, Paul.
(2) - Acetates de cellulose.

شوتن.

[شُ تِ] (اِخ)(1) ناحیه ای در بلژیک (آنورس)، سکنهء آن 16900 تن، صنایع آن مکانیکی و نساجی. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Schoten.

شوته.

[تِ] (ص) اصلاً عبری و بمعنی خل و دیوانه است و شاید اص با شیدای فارسی از یک ریشه باشد. در زبان فارسی این لغت به همین معنی در بین بازاریان و همسایگان محلهء کلیمیان و کسانی که با این اقلیت دینی حشر و نشر دارند مستعمل است. در کرمانشاه «شیت» بر وزن چیت به همین معنی است و محتمل است که از همان ریشه گرفته شده باشد. (از فرهنگ عامیانهء جمال زاده).

شوثا.

(اِ) به سریانی اسم پنجنگشت است. (فهرست مخزن الادویه).

شوحط.

[شَ حَ] (ع اِ) نوعی از درخت های کوهی که از چوب آن کمان سازند. آنچه از درخت نبع که در زمین پست روید. (از منتهی الارب). درختی است که از آن چوبهای محکم سازند و یا آنکه نوعی از نبع است و یا آنکه بمعنی شریان است که اسم آن بنا به محلی که میروید مختلف است، آنکه در قلهء کوه روید نبع است و آنکه در جای نشیب روید شریان است و آنکه در پستی کوه روید شوحط خوانند. (از اقرب الموارد). درخت که از آن کمان کنند. (مهذب الاسماء). اسم عربی درختی است بزرگ و شاخهای او صلب و بی گره و برگش شبیه به برگ بید و از چوب او کمان میسازند. در کلمهء «طخش» ابن البیطار گوید: برخی گویند طخش شوحط است، لیکن کلمهء شوحط را در ردیف الفبائی کتاب مفردات نیاورده است. (یادداشت مؤلف). نبع. شریان (درخت معروف). درخت راش. قسمی از درختان کوهی که از آن کمان کردندی. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شریان و نبع و راش شود.

شوحطة.

[شَ حَ طَ] (ع اِ) یکی شوحط. (از اقرب الموارد). رجوع به شوحط شود. || (ص) اسب مادهء دراز. (از اقرب الموارد).

شوخ.

(اِ) چرک. (فرهنگ جهانگیری). چرک جامه که به تازی آن را وسخ گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). وسخ. (یادداشت مؤلف). وسخ و کرس و ریم و کلخج باشد که بر تن و جامه نشیند و گروهی از عامه چرک گویند. (از لغت فرس اسدی). چرک جامه و چرک بدن. (غیاث اللغات). چرکی باشد که بر بدن و جامه نشیند و بعربی وسخ گویند. (برهان). چرک و وسخی که بر بدن و جامه نشیند. (از ناظم الاطباء) :
بدان جامهء شوخ در پیش تخت
بیفتاد و گفت ای شه نیکبخت.فردوسی.
خواجه بزرگ است و مال دارد و نعمت
نعمت و مالی که کس نیابد از آن کام
بخلش جایی رسیده کو نگذارد
شوخ به گرمابه بان و موی به حجام.
عسجدی.
با شراب انگوری یا شراب زوفا به گوش اندر چکانند [ بوره را ] شوخ گوش را پاک کند و گرانی گوش را ببرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و فضلهء خون به طمث نرسد و آنقدر باشد که به شوخ و عرق خرج شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
شوخ شیخ آورد تا بازوی او
جمع کرد آن جمله پیش روی او.عطار.
شیخ گفتا شوخ پنهان کردن است
پیش چشم خلق ناآوردن است.عطار.
الرفغ؛ شوخِ بن ناخن. (السامی فی الاسامی). || گاه در معنی مطلق چرک و پلیدی بکار رود : و بدل او [ بدل اشق ] شوخِ خانهء مگس انگبین است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || پوست دست و اعضا که بسبب کار کردن سخت شده و پینه بسته باشد. (برهان). پینه که از شدت کار بر دست و پای سخت شود. (انجمن آرا) (آنندراج) (از سروری) (از رشیدی). پهرک. پینه. شغ. شغر. شغه. کبره. کپره. کوره. || دست و پای سخت شده و شغه بسته از کار کردن و راه رفتن. (از ناظم الاطباء): نَبْخ، نَبَخ؛ شوخ دست از کار. (منتهی الارب). اِقْسان؛ درشت گردیدن و شوخ بستن دست به کار کشت و آبکشی. (از ناظم الاطباء) : یک روز پسر خود را که یکی دینار زر می سخت تا به کسی دهد آن شوخ که در نقش درست زر بود پاک میکرد گفت با پسر این ترا از ده حج و ده عمره فاضلتر. (تذکرة الاولیاء عطار). || چرک جراحت. (انجمن آرا) (سروری) (رشیدی). ریم اندام. (غیاث اللغات). ریم و چرک زخم. (از ناظم الاطباء) (برهان) :
به موم و روغن و گل، شوخ زخمه گه کن نرم
که تا بدست بزرگان دین ضرر نبود.سوزنی.
|| (ص) بی باک و دلیر. (برهان) (غیاث اللغات) (آنندراج). بی باک. (از ناظم الاطباء). بی پروا. جسور. جَلد. جَلد و چالاک. (غیاث) (آنندراج) :
بخندید خسرو ز گفتار زن
بدو گفت کای شوخ لشکرشکن.فردوسی.
هر کس میگفت که اینک شوخ و دلیر مردی که اوست بی برادر و قوم و اعیان روبروی پادشاهی بدین بزرگی آمده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 580). خصمان زده شده چنین شوخ بازآمدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 593). از آزادمردان چون روز شود خصمی سخت شوخ و گربز پیش خواهد آمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 351). خصمان چون حال را بدان سان دیدند دلیرتر درآمدند و شوختر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 554). از این شوختر مردم تواند بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 589). و آن را که دل و شریانهای قوی باشد همه احوال ضد این بود [ در امر مباشرت ]، شوخ بود و جلد و شرم و ترس او را از آن کار بازندارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
مرا در سپاهان یکی یار بود
که جنگ آور و شوخ و عیار بود.سعدی.
زنان شوخ و فرمانده و سرکشند
ولیکن شنیدم که در بر خوشند.سعدی.
اصمع؛ شوخ بی باک. صعتری؛ شوخ بی باک. صفاقة؛ شوخ و بیباک گردیدن. عفشال؛ مرد شوخ کم باک. وجه صفیق؛ روی شوخ و بی باک. (منتهی الارب).
- شوخ شدن؛ گستاخ و جسور شدن :
به گفتار چون شوخ شد لشکرش
هم آنگه زدند آتش اندر درش.فردوسی.
|| بی حیا. بیشرم. (برهان). بی آزرم. پررو. وقیح. گستاخ. بی ادب. (ناظم الاطباء). هرزه. لوند. دریده. سخت روی. فضول. وقاح. سمج :
چنان بدکنش شوخ فرزند اوی
نجست از ره شرم پیوند اوی.فردوسی.
وگر بدکنش باشد و شوخ و شوم
بپردخت باید ازو روی و بوم.فردوسی.
چنین گفت هرمز که من ناگهان
مر این شوخ را کم کنم از جهان.فردوسی.
جهانجوی را نام شاهوی بود
یکی شوخ و بدساز و بدخوی بود.فردوسی.
نه وقت عشرت سرد و نه وقت خلوت شوخ
نه وقت خدمت قاصر نه وقت ناز گران.
فرخی.
جهان ما سگ شوخ است مر ترا بگزد
هرآینه تو مر او را نگیری و نگزی.
منوچهری.
تیز مهری و شوخ برجیسی است
شوم تیری و نحس کیوانی است.
مسعودسعد.
نیستم چون ذباب شوخ، چرا
دلم از ضعف شد چو پر ذباب.مسعودسعد.
لیک دزدی که شوخ تر باشد
بانگ دزدان برآورد ناچار.خاقانی.
از این شوخ سرافکن سر بتابید
که چون سر شد سر دیگر نیابید.نظامی.
به خود میگفت کای شوخ ستمکار
چرا گفتی تو آن بیهوده گفتار.نظامی.
طمع برد شوخی به صاحبدلی
نبود آن زمان در میان حاصلی.سعدی.
گفت این گدای شوخ مبذر را برانید. (گلستان).
نفس اگر شوخ شد خلافش کن
تیغ جهل است در غلافش کن.اوحدی.
دیدم مگسی نشسته بر پهلوی شیر
گفتم چه کسی که سخت شوخی و دلیر.
؟ (از یادداشت مؤلف).
- شوخ مرد؛ مرد بد. گستاخ. بیشرم :
ز گفتار و کردار آن شوخ مرد
نشد هیچ مهبود را روی زرد.فردوسی.
ابا ناله و آه و با روی زرد
به پیش فریدون شد آن شوخ مرد.فردوسی.
|| بازیگوش. شیطان [ کودکی ]. (یادداشت مؤلف). متمرد. (لغت نامهء مقامات حریری). عنید. لجوج. خودرأی. خودسر: تمرد؛ شوخ و ستنبه شدن. (تاج المصادر بیهقی) (یادداشت مؤلف). || فتنه انگیز. || دزد و راهزن. قطاع الطریق. (ناظم الاطباء). || مزّاح. هزّال. بذله گو. (یادداشت مؤلف). || حاضرجواب. || شادمان و خوشحال و خرسند و خرم و شاد و زنده دل. || دارای عشوه. بیقرار. عشوه گر زیبا و جمیل و خوشگل و دلاویز. (ناظم الاطباء). دلربا. لوند. افسونگر. فریبا :
پیشم آمد بامدادان آن نگارین از کروخ
با دو رخ از باده لعل و با دو چشم از سحر شوخ.
رودکی.
هرکه او در ره رود سرمست و شوخ
افتد اندر خاک خواری از شکوخ.
شاکر بخاری.
مستی و شوخی و عالمسوزی
چه بگویم که چها آمده ای.خاقانی.
دردی است مرا بدل دوایم بکنید
گرد سر آن شوخ فدایم بکنید.خاقانی.
یا داشت خوبتر ز تو معشوق عاشقی
یا زاد شوختر ز تو فرزند مادری.خاقانی.
چه باید ملک جان دادن به شوخی
که ننشیند کلاغش بر کلوخی.نظامی.
پریچهره بتان شوخ دلبند
ز خال و لب سرشته مشک با قند.نظامی.
فغان کاین لولیان شوخ شیرین کار شهرآشوب
چنان بردند صبر از دل که ترکان خوان یغما را.
حافظ.
- چشم شوخ؛ دیدهء شوخ. بی حیا. دریده :
چو چشم شوخ همه چشم های آن بی آب
چو قول سفله همه کشتهای آن بی بر.
فرخی.
چشمِ شوخ ایام از ایشان غافل و طبع بیوفای روزگار از ایشان بی خبر. (سندبادنامه ص 121).
دلش چون شوخ چشمش خفتگی داشت
همه کارش چو زلف آشفتگی داشت.نظامی.
چو چشم شوخ او فرهاد را دید
به دستش دشنهء پولاد را دید.نظامی.
- || دیدهء زیبا. چشم سحار زیبا. باعشوه :
دو چشم شوخ به باشد ز دو گنج
بگوید هرچه خواهد شوخ بی رنج.
(ویس و رامین).
- دیدهء شوخ؛ بیشرم. بی حیا. دریده :
سپر تیر زمان دیدهء شوخ است و فساد
عهد کن تات نبیند فلک از بی سپران.
سنایی.
این دیدهء شوخ میکشد دل به کمند
خواهی که به کس دل ندهی دیده ببند.
سعدی.
جز دیدهء شوخ عاشقان را
بر چهره روان سرشک خون نیست.سعدی.
کم می نشود تشنگی دیدهء شوخم
با آنکه روان کرده ام از هر مژه جویی.
سعدی.
- شوخ زن؛ زن شوخ و لوند و عشوه کار :
به رامشگرش گفت ای شوخ زن
چه کردی بر آن بند و زندان من.فردوسی.
- شوخ و شنگ؛ از اتباع. خوشگل و ظریف. زیبا و عشوه گر :
کنون هر عاشقی کو را می روشن به چنگ آمد
بطرف باغ همدم با نگاری شوخ و شنگ آمد.
فرخی.
بکنند رخ به ناخن بگزند لب به دندان
همه ساحران بابل ز دو چشم شوخ و شنگش.
خاقانی.
رجوع به ترکیبات شنگ شود.
- شوخ و شیرین؛ عشوه گر. دلربا. زیبا. شیرین حرکات :
به صید کردن دلها چه شوخ و شیرینی
به خیره کشتن تنها چه چست و عیاری.
سعدی.
|| (اِ) ژُکر (ورقی از بازی که شکل شیطان بر آن است). (یادداشت مؤلف). || خارپشت. (ناظم الاطباء). || درختی که یک شاخش ببرند و شاخ بسیار برآورد. (از انجمن آرا). در نسخهء میرزا، درختی است که چون یک شاخش ببرند شاخ بسیار برآورد. (رشیدی) (سروری). درختی که چون یک شاخ آن را ببرند چندین شاخ دیگر برآرد. (برهان). در عربی «شوح» (با حای حطی) درختی است بهیأت مخروط، واحد آن شوحة. (حاشیهء برهان چ معین).

شوخانیدن.

[دَ] (مص) سبب شوخیدن گشتن و چرکین کردن. (ناظم الاطباء).

شوخ بست شدن.

[بَ شُ دَ] (مص مرکب) پینه بستن. (یادداشت مؤلف). شغه بستن. کَوَره بستن. سخت شدن پوست دست یا پا از کار بسیار.

شوخ بستن.

[بَ تَ] (مص مرکب) پینه بستن دست از کار. (یادداشت مؤلف): شَثَن؛ شوخ بستن دست. کَنَب؛ شوخ بستن دست از عمل. (منتهی الارب). درشت و سخت و هنگفت شدن دست از کار و محنت و مزدوری و پینه بستن آن. (ناظم الاطباء).

شوختان.

[خَ] (اِخ) از قرای سمرقند است. شاید مصحف شوخنان باشد. رجوع به شوخنان شود.

شوخ ترازو.

[تَ] (ص مرکب) دغل، مأخوذ از سنگ کم ترازو داشتن. (غیاث). دغل، زیرا که سنگ کم در ترازو دارد. (آنندراج). مکار و حیله گر. با حیله و مکر. (از ناظم الاطباء).

شوخ چشم.

[چَ / چِ] (ص مرکب) گستاخ و بی ادب. (ناظم الاطباء). بیشرم. بی آزرم :
غمی گشت و بگذاشت دریا بخشم
به فرزند گفت ای بد شوخ چشم.فردوسی.
اگر سرد گویم بر این شوخ چشم
بجوشد دلش گرم گردد ز خشم.فردوسی.
من این دو لفظ مثل سازم از کلام عوام
به وقت آنکه ز هر شوخ چشمم آید خشم.
خاقانی.
امروز شوخ چشمان آسوده خاطرند
من شوخ چشم نیستم ای کاش هستمی.
خاقانی.
و سپهر شوخ چشم غدار چشم زخمی رسانید. (سندبادنامه چ استانبول ص 245).
بسکه بودم چون گل نرگس دوروی و شوخ چشم
باز یکچندی زبان در کام چون سوسن کشم.
سعدی.
که ای شوخ چشم آخرت چند بار
بگفتم که دستم ز دامن مدار.سعدی.
طزع؛ شوخ چشم شدن. طسع؛ شوخ چشم شدن. (منتهی الارب). || زیبا. عشوه گر :
بخندد بگوید که ای شوخ چشم
ز عشق تو گریم نه از درد و خشم.فردوسی.
از که آمختی نهادن شعرها ای شوخ چشم
گر به رستهء عاشقان هرگز نبودی آشنا.
عسجدی.
و گل سرخ روی سبزقبا شوخ چشم رعنا... مجاورت خار موجب ننگ و عار نمیشمرد. (سندبادنامه ص184).
شوخ چشم از سر بهانه نرفت
تیر بر چشمهء نشانه نرفت.نظامی.
پسری شوخ چشم و کشتی گیر
شوخ چشمی که بگسلد زنجیر.سعدی.
ساقیان سیم ساق و شاهدان شوخ چشم
عاشقان خوش نفس جان پروران خوش نشین.
؟ (از ترجمهء محاسن اصفهان ص 32).
|| گستاخ. جسور. بی باک. ماجن. (منتهی الارب) :
دیدم همه طپان و بی آرام و شوخ چشم
او باز آرمیده و پرشرم و کش خرام.سوزنی.
کو دشمن شوخ چشم بی باک
تا عیب مرا به من نماید.سعدی.

شوخ چشمی.

[چَ / چِ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی شوخ چشم. بیشرمی. بی آزرمی. بی حیائی. خیره چشمی :
بی زر و سیمی ای برادر از آنک
شوخ چشمیت نیست چون عبهر.سنائی.
آنکه... شوخ چشمی سپهر غدار دیده بود... سبک روی به کار آورد. (کلیله و دمنه).
وگر شوخ چشمی و سالوس کرد
الا تا نپنداری افسوس کرد.سعدی.
شنیدم که سر از فرمان ملک باززد و حجت آوردن گرفت و شوخ چشمی کردن. (گلستان).
|| تجاسر. تهور. بی باکی :
شوخ چشمی بین که میخواهد کلیم بی زبان
پیش شمع طور اظهار زباندانی کند.صائب.
|| الحاح. اصرار. تعصب. عناد.

شوخ دیدگی.

[دی دَ / دِ] (حامص مرکب) بی شرمی. سفاقت. شوخ چشمی. بی حیائی. بی آزرمی. (یادداشت مؤلف). جسارت و بیشرمی. (ناظم الاطباء).

شوخ دیده.

[دی دَ / دِ] (ص مرکب)شوخ چشم. بی شرم. وقح. وقاح. وقیح. بی حیا. (یادداشت مؤلف). گستاخ و بی ادب و هرزه و اوباش. (ناظم الاطباء). چشم دریده :گفت ای خداوند جهان این شوخ دیده را به صدقات گور پدر آزاد کن تا مرا در بلایی نیندازد. (گلستان). ملک بخندید و ندیمان را گفت چندانکه مرا در حق خداپرستان ارادت است و اقرار مر این شوخ دیده را عداوت است و انکار. (گلستان). || عشوه گر. زیبا. رعنا. طناز :
آن بت شوخ دیده کز رخ اوست
طیره خورشید و ماه شرمنده.سوزنی.
هست از شکوفه نغزتر و شوخ دیده تر
خاقانی از شکوفه امید وفا مدار.خاقانی.
ز بی شرمی کسی کو شوخ دیده ست
چو نرگس با کلاه زرکشیده ست.نظامی.
خواهی که پای بسته نباشی به دام دل
با مرغ شوخ دیده مکن هم نشیمنی.سعدی.
ماهی و مرغ دوش ز افغان من نخفت
وان شوخ دیده بین که سر از خواب برنکرد.
حافظ.

شوخ رنگ.

[رَ] (ص مرکب) هر چیز که رنگ آن روشن و تابدار باشد. (ناظم الاطباء).

شوخ رو.

(ص مرکب) شوخ روی. بی باک و گستاخ. (ناظم الاطباء). جسور. گستاخ. متهور. بی باک. || وقح. وقیح. (از تاج المصادر بیهقی). سرتخ. سمج. بیشرم : [ مردم ساروان به خراسان ] مردمانی اند شوخ روی و جنگی و دزدپیشه و ستیزه کار و بی وفا و خون خواره. (حدود العالم). و مردمان روستا [ به ایلاق در ماوراءالنهر ] بیشتر کیش سپیدجامگان دارند و مردمانی اند جنگی و شوخ روی. (حدود العالم). و این ترکان گنجینه، مردمانی اند دزدپیشه، کاروان شکن و شوخ روی و اندر آن دزدی جوانمردپیشه. (حدود العالم).
جهانجوی گفت ای بد شوخ روی
ز من هرچه بینی تو فردا بگوی.فردوسی.
بیامد فرستادهء شوخ روی
سر تور بنهاد در پیش اوی.فردوسی.
با دیلمان به لاسگری(1) اشتلم کند
گر داند ار نداند آن شوخ روی شنگ.
سوزنی.
اما تو خود مهمان شوخ روی وقح افتاده ای اگر من جملهء اوراق و اثمار بر تو نثار کنم تو سیر نگردی. (سندبادنامه ص 169).
رجل سفیق الوجه؛ مرد شوخ روی بی شرم. (منتهی الارب).
(1) - ن ل: پلاسگری. لاسگری؛ ابریشم تابی.

شوخ روی.

(ص مرکب) شوخ رو. رجوع به شوخ رو شود.

شوخ رویی.

(حامص مرکب) وقاحت. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). صفاقت. وقاح. (یادداشت مؤلف). خیره چشمی. سترگ روئی. سخت روئی. (زمخشری). صفاقة. (منتهی الارب). بی شرمی. سماجت :
شوخ رویی مکن که پاک دلان
گه کنند احتمال و گه نکنند.خاقانی.

شوخ زبان.

[زَ] (ص مرکب) کنایه از گستاخ گوی. (آنندراج). گستاخ. (ناظم الاطباء). || عجول در حرف زدن. (ناظم الاطباء).

شوخس.

[شَ / شُو خُ] (نف مرکب) (از: «شو»، صورتی از شب + «خُس»، صورتی از خُسب، مخفف خسبنده) شب خسب. شب خسبنده. خسبنده در شب. || (اِ مرکب) شب خسب. گل ابریشم. و این نامی است که در نور و کجور به گل ابریشم دهند. (یادداشت مؤلف). رجوع به شب خسب و گل ابریشم شود.

شوخس.

[شَ / شُو خِ] (اِ مرکب) شوخُس. تلفظی از «شب خسب». درخت گل ابریشم. (جنگل شناسی کریم ساعی ص 223). و رجوع به شب خسب و گل ابریشم شود.

شوخ شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) تمرد. (لغتنامهء مقامات حریری) (زوزنی). عرم. عرامة. عرام. (منتهی الارب). و نیز رجوع به شوخ در همهء معانی شود.

شوخط.

[شَ / شُو خَ] (اِ) خوشه باشد عموماً اعم از خوشهء انگور و خرما و گندم. || خوشهء ارزن خصوصاً. (برهان) (آنندراج). || توسکا.

شوخ طبع.

[طَ] (ص مرکب) کنایه از تیزطبع. (آنندراج) (بهار عجم). بذله گو.

شوخ طبعی.

[طَ] (حامص مرکب)تیزطبعی. بذله گویی.

شوخ طبیعت.

[طَ عَ] (ص مرکب) دلشاد و خوش طبع. (ناظم الاطباء).

شوخ گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب)شوخ بستن. درشت و هنگفت شدن دست از کار و محنت و مزدوری و پینه بستن آن. (ناظم الاطباء). پدید آمدن چرک و وسخ در اندام و پینه بستن دست و پای بالخصوص :
اگر شوخ گیرد همه جای من(1)
چه باشد دلم از طمع هست پاک.خسروی.
رجوع به شوخ بستن شود.
(1) - ن ل: اگر شوخ بر جامهء من بود.

شوخگن.

[گِ] (ص مرکب) شوخگین. پلید و چرکن. (لغت فرس اسدی). دارای شوخ. چرکین. چرک. دَرِن. دَنِس. (یادداشت مؤلف). پلید. (صحاح الفرس). دنس. (نصاب). چرکن. (برهان) (آنندراج). جامه و بدن که پرچرک باشد. (از غیاث اللغات) : مروان یک سال درنگ کرد آنجا [ بر در قلعه ]، چون اندرماند و هیچ حیلت ندانست برخاست و سر و تن را بشست و مرگ را بیاراست، پس جامهء طباخ بپوشید و عمامهء شوخگن اندر سر بست. (ترجمهء طبری بلعمی).
شده(1) میراث ز جدانش از دیرینه(2)
شوخگن گشته از شنبه و آدینه.منوچهری.
هم از اینسان به عید خواهی رفت
شوخگن جبه چارکن دستار.مسعودسعد.
کیمخت نافه را که حقیر است و شوخگن
عزت بدان کنند که پر مشک اذفر است.
سعدی.
- شوخگن شدن؛ آلوده شدن به شوخ. چرکین شدن. توسخ. تدنس. طفس. دنس. طفاسه. وسخ. وضر. طبع. (تاج المصادر بیهقی). توسخ. تدنس. (المصار زوزنی).
- شوخگن کردن؛ آلوده کردن به شوخ. چرکین کردن. توسیخ. (المصادر زوزنی).
- شوخگن گردانیدن؛ آلودن به شوخ. چرکین گردانیدن. ایساخ. ادران. (تاج المصادر بیهقی).
|| ناخالص و درآمیخته. آلوده به مواد هیچکاره. ناسره : و چنین میگویند که چون کافور از درخت بیرون کنند شوخگن باشد... و بازرگانان آن را بشویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
(1) - ن ل: مانده.
(2) - ن ل: پارینه.

شوخگنی.

[گِ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی شوخگن. چرکی. چرک گنی. (یادداشت مؤلف). دنس. چرکنی. ریمناکی. (زمخشری). و رجوع به شوخ و چرک شود.

شوخ گیر.

(نف مرکب) زدایندهء شوخ. پاک کننده و دورسازندهء آلودگی و ناپاکی. || فرومایه و دون. (ناظم الاطباء). || (اِ مرکب) ابزاری آهنین و دراز که نوک آن مانند چنگک [ است ] و بدان معدن را میکاوند. (ناظم الاطباء).

شوخگین.

(ص مرکب) شوخگن. (المعجم). شوخگن که چرکن باشد. (برهان قاطع) (آنندراج). چرکین. (ناظم الاطباء). واقح. (منتهی الارب). دنس. چرک. چرگن. ناپاک. (یادداشت مؤلف). پلید و چرکن. (لغت فرس اسدی) :
جاف جاف است و شوخگین و سترگ
زنده مگذار دول را زنهار.منجیک.
موی ژولیده ای بسر دارد
شوخگین جامه ای ببر دارد.طیان.
- شوخگین شدن؛ درن. وسخ. وضر. (یادداشت مؤلف).
|| دست و پای سخت و درشت شده و پینه بسته. || ریشی که از آن ریم پالاید. (از ناظم الاطباء).

شوخگینی.

(حامص مرکب) شوخگنی. حالت و چگونگی شوخگین. ناپاکی و آلودگی و وسخ گرفتگی اندام عموماً و ستبری و سختی دست و پا از بسیاری کار و پینه بستگی آنها خصوصاً. (ناظم الاطباء). رجوع به معانی شوخ شود.

شوخناک.

(ص مرکب) شوخگن. (آنندراج). دنس. (زمخشری). ریم گرفته. چرکین. (یادداشت مؤلف). ناپاک و چرکین و آلودهء به چرک. (ناظم الاطباء) : و ریشهاء تر و شوخناک را بگیرند آب انار ترش... (ذخیرهء خوارزمشاهی). || ناکس و فرومایه. (ناظم الاطباء).

شوخناک.

(اِخ) دهی است به سمرقند. (الانساب سمعانی ورق 340).

شوخناکی.

(حامص مرکب) حالت و چگونگی شوخناک. رجوع به شوخناک شود.

شوخناکی.

(ص نسبی) انتسابی است به شوخناک، قریه ای از قراء سمرقند، از آنجاست ابوبکر احمدبن خلف راوی. (از انساب سمعانی ورق 340).

شوخنان.

[خَ] (اِخ) قریه ای از قرای سمرقند. (از معجم البلدان).

شوخودن.

[دَ] (مص) صورتی یا لهجه ای از شخودن است. خراشیدن. (ناظم الاطباء). و رجوع به شخودن شود. || فراهم آوردن و جمع کردن. (ناظم الاطباء).

شوخی.

(حامص) چرکی. دناست. درن. وسخ. پلیدی. (یادداشت مؤلف) :
گر از تو دل مردمان خسته شد
به شوخی درون دیده ها شسته شد.فردوسی.
|| (اِ) چرک و ریم. (ناظم الاطباء). رجوع به شوخ شود. || زنگ. || زبیل و خاشاک. (ناظم الاطباء). || (حامص) بی ادبی. بی حیایی. بی شرمی. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). گستاخی. دریدگی :
مر او را خرد نی و تیمار نی
به شوخیش اندر جهان یار نی.ابوشکور.
بر در شوخی بنه شرم و خرد
وانگهی گستاخ وار اندرخرام.ناصرخسرو.
به کوی شوخی و بی شرمی و بداندیشی
اگر بدانی من نیک چستم و چالاک.
سوزنی.
من آن کسم که چو بنهم بر اسب شوخی زین
زدن نیارد ابلیس چنگ در فتراک.سوزنی.
اگر در سیاقت سخن دلیری کنم شوخی کرده باشم. (گلستان). اگر جاهلی به زبان آوری و شوخی غالب آید عجب نیست. (گلستان).
میگویم این زمان که سخن عرض میکنم
شوخی نگر که قطره به دریا همی برم.
ابن یمین.
شوخی نرگس نگر که پیش تو بشکفت
چشم دریده ادب نگاه ندارد.حافظ.
|| سماجت. وقاحت :
یکی گفتش این خانهء خلق نیست
که چیزی دهندت بشوخی مایست.سعدی.
|| تهور. بی باکی. (ناظم الاطباء). چالاکی و گستاخی. بی پروائی : و مردمانی از [ غوریان ]با سلاح و آلات و دلیری و شوخی اندر حرب. (حدود العالم).
بدو گفت نیرنگ داری هنوز
نگردد همی پشت شوخیت کوز.(1)فردوسی.
بدانست لشکر که این نیست راست
به شوخی ورا سر بریدن سزاست.(2)فردوسی.
|| طراری. || شادی و خوشی و عشرت و سرور و خرمی. || عشوه سازی. (ناظم الاطباء). ناز و دلربایی. عشوه گری. شاهدی. رعنایی. طنازی :
گه گه زنی از شوخی حلقهء در خاقانی
خانه همه خون بینی سر درنکنی، دانم.
خاقانی.
رنگ شوخی به مجلس آمیزد
سنگ فتنه به لشکر اندازد.خاقانی.
همه کارشان شوخی و دلبری
گه افسانه گوئی، گه افسونگری.نظامی.
به شوخی پشت بر شه کرد حالی
ز خورشید آسمان را کرد خالی.نظامی.
هنوزم در دل از خوبی طربهاست
هنوزم در سر از شوخی شغبهاست.نظامی.
دگر به یار جفاکار دل مده سعدی
نمیدهیم و به شوخی همی برند از پیش.
سعدی.
معلمت همه شوخی و دلبری آموخت.
سعدی.
با قامت بلند صنوبرخرامشان
سرو بلند و کاج به شوخی رمیده اند.سعدی.
|| شیطانی و بازی طفل بیش از حد، یعنی مفرط و بی اندازه. شیطانی. شیطنت. بی آرامی (نزد کودکان). شیطنت اطفال. (یادداشت مؤلف). و امروز در خراسان گویند شوخی مکن، یعنی شیطانی مکن. (یادداشت مؤلف). فضولی طفلی که بازی او نه بحد عادی بلکه افراطی و بیش از اندازه و مضر به حال او و اذیت کنندهء کسان و اطفال دیگر باشد. بمعنی شیطان یعنی بازی کنندهء نه بسامان در اطفال است و امروز هم در خراسان متداول و معمول است. یکی از دوستان خراسانی من به فرزندش آنگاه که شیطنت میکرد یعنی بازی نه بسرحد معمول، می گفت: شوخی مکن. (یادداشت مؤلف). || در تداول امروز، مزاح. طیبت. مطایبه. مفاکهة. خوش طبعی. لاغ و مزاح. مقابل جدی. (از ناظم الاطباء).
- امثال: اگر دیدند شوخی اگر ندیدند جدی.
شوخی را زیر لحاف می کنند.
شوخی شوخی آخرش جدی میشود، یا به جدی میکشد.
- شوخی باردی؛ از اتباع است، و از «باردی» معنی عربی آن اراده نمی شود. (یادداشت مؤلف).
- شوخی بردار نبودن؛ جدی بودن. در آن مسامحه و بی قیدی راه نداشتن: فلان کار شوخی بردار نیست.
- شوخی بی مزه؛ مزاحی که لطف نداشته باشد. مزاح سرد و خنک.
- شوخی تلخ؛ مزاح درآمیخته به ناسزا. مزاح تند و بی ادبانه. شوخی زننده که مخاطب را برنجاند.
- شوخی زننده؛ مزاح تند و بی ادبانه که مخاطب را برنجاند.
|| در اصطلاح صوفیه، کثرت التفات را گویند به اظهار صور افعال. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
(1) - ن ل:... گوز. (لغت فرس اسدی). ن ل: پشت شوخ تو کوز. و در این صورت شعر شاهد «شوخ» خواهد بود.
(2) - ن ل: رواست.

شوخیدن.

[دَ] (مص) شاد شدن و مسرور گشتن و شادمان شدن و خوشحال گشتن. || آزردن و اذیت رسانیدن. || متنفر کردن. || پنهان کردن. || زنگ زدن و زنگ خورده شدن. || چرک شدن و ناپاک گشتن. (ناظم الاطباء). چرکن شدن. (برهان). || تملق و چاپلوسی نمودن و خوشامد گفتن. || شتابی نمودن و تعجیل کردن. (ناظم الاطباء).

شوخی کده.

[کَ دَ / دِ] (اِ مرکب) جای شادمانی و خوشحالی. (ناظم الاطباء).

شوخی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)بی حیایی کردن. (یادداشت مؤلف). سماجت کردن. پررویی کردن. بیشرمی کردن. || گستاخی و جسارت و دلیری و چابکی و تهور کردن :
هرکه بنگریزد و شوخی کند
مستحق هر بدی و هر بلاست.فرخی.
مقدمی از ایشان بر برخی از قلعت بود و بسیار شوخی میکرد و مسلمانان را بدرد میداشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 109). جنگ پیوستند و کار سخت شد که چون ایشان شوخی کردند از هر جانبی از این جانب دفع همی بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 634). || عشوه گری. طنازی. شاهدی. رعنایی :
به گل بلبل همی گوید که نرگس میکند شوخی
مگر نرگس نمیداند که خون لاله می جوشد.
خاقانی.
خطا گفتم بنادانی که چون شوخی کند عذرا
نمیباید که وامق را شکایت بر زبان آید.
سعدی.
شوخی مکن ای دوست که صاحبنظرانند
بیگانه و خویش از پس و پیشت نگرانند.
سعدی.
اگر به جلوهء طاوس شوخیی کردم
به چشم نقص نبینندم اهل استبصار.سعدی.
|| مزاح کردن. (یادداشت مؤلف). در میان عوام شوخی کردن بمعنی ظرافت کردن معروف شده است. (آنندراج). خوش دأبی کردن. لاغ کردن. || شیطانی کردن کودک. (یادداشت مؤلف). رجوع به شوخی شود.

شوخی نمودن.

[نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) شوخی کردن. بیشرمی و بی ادبی کردن. ظاهر کردن و نمودار ساختن آثار و علائم شوخی :
از آن شوخی و نادانی نمودن
خجل گشتن پشیمانی فزودن.نظامی.
رجوع به شوخی شود.

شود.

(اِ) مورچهء کوچک. (برهان) (ناظم الاطباء). || پارچهء داغ بسته شدهء بواسطهء آتش. (ناظم الاطباء).

شود.

[شِ وِ] (اِ) شبت. رستنیی باشد معروف که در ماست کنند و در کوکو و طعام نیز. (برهان). شوت. شویت. شوذ. شبث. سبت. سبط. قال الازهری: و اما الشبث لهذه البقلة المعروفة فهی معربة. قال و سمعت اهل البحرین یقولون: سبت بالسین غیرمعجمة و بالتاء و اصلها بالفارسیة: شود، و فیها لغة أخری سبط بالطاء. (المعرب جوالیقی). گیاهی است از تیرهء چتریان که یک ساله است و ارتفاعش بین سی سانتیمتر تا یک متر متغیر است. این گیاه در اکثر نقاط آسیا (از جمله ایران) و اروپای جنوبی و افریقا بطور خودرو میروید و غالباً کشت نیز میشود. ریشه اش راست و مخروطی مایل به سفید و ساقه اش استوانه یی بی کرک و دارای خطوط طولی است و در محل گره ها کمی فرورفتگی دارد. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به گیاهشناسی گل گلاب ص 265 شود.

شودانیق.

(معرب، اِ) معرب سودانیات است و آن مرغی باشد که درخت را با منقار سوراخ کند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دارکوب. دارسنب.

شودح.

[شَ دَ] (ع ص) شوذح. ناقهء شودح؛ ماده شتر دراز بر روی زمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ماده شتر دراز. (مهذب الاسماء). رجوع به شوذح شود.

شودر.

[دَ] (اِ) درختی شبیه به لیمو. (ناظم الاطباء). || در تداول عامهء خراسان، شبدر که علفی برای چرای چارپایان است. صورتی است از شبدر. رجوع به شبدر شود.

شودک.

[شِ وِ دَ] (اِ) قسمی سبزی صحرایی خوردنی که در اول بهار آرند. (یادداشت مؤلف).

شودکان.

[شَ دَ] (ع اِ) دام صیاد. || اسلحه ای از قبیل شمشیر و گرز و کمان. (ناظم الاطباء).

شودن.

[دَ] (مص) بمعنی شدن. (برهان). رفتن و روانه شدن. کوچ کردن. || مردن. (از ناظم الاطباء). || فارغ گشتن. || بردن. || رفع کردن. || برداشتن. || محو کردن. || حک کردن و تراشیدن. || کم شدن. (ناظم الاطباء). از بین رفتن :
گفتا نزدم بتی بدیع رسیده ست
قدر همه نیکوان و عز بتان شود.خسروی.
رجوع به شدن شود.

شودی.

(حامص) تکمیل و انجام و اتمام و تمامی. (ناظم الاطباء).

شوذ.

[شِ وِ] (معرب، اِ) سبت. شبت. شبث. سبط. (از المعرب جوالیقی ص 409) (از نشوءاللغه ص 20). و رجوع به شود و شبت و شبث شود.

شوذانق.

[نَ / نِ] (معرب، اِ) نوعی از چرغ. (ناظم الاطباء). چرغ یا شاهین. (منتهی الارب). سوذانق. سوذق. سوذنیق. شوذنیق. شوذق. شوذنوق. شیذنوق. شاهین و آن معرب از فارسی است و اصل آن سادانک، سادنک، سودناه (نیم درهم). (از المعرب جوالیقی ص 187، 204). ادی شیر احتمال داده است که این کلمه فارسی نباشد بلکه معرب از یونانی باشد. (از حاشیهء المعرب جوالیقی ص 187، 204).

شوذانیق.

(معرب، اِ) بازی. باز. (یادداشت مؤلف). رجوع به شوذانق شود.

شوذب.

[شَ ذَ] (ع ص) دراز نیکوخلق. (از اقرب الموارد). درازبالای نیکوخوی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). دراز. (مهذب الاسماء). || اسب درازخایه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شوذب.

[شَ ذَ] (اِخ) نام غلامی سیاه که به کربلاء با امام حسین (ع) شهادت یافت. (یادداشت مؤلف). || ذوالشوذب؛ لقب پادشاهی. (ناظم الاطباء).

شوذب.

[شَ ذَ] (اِخ) ابومعاذ. تابعی است. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابومعاذ شوذب شود.

شوذب.

[شَ ذَ] (اِخ) (متوفای 101 ه . ق.) بسطام الیشکری، معروف به شوذب ثائر جبار. در عهد عمر بن عبدالعزیز در جائی نزدیک کوفه بنام جوخا خروج کرد و بدست سعیدبن عمروبن الحرسی فرمانده سلمة بن عبدالملک بقتل رسید. (از اعلام زرکلی ج2 ص24). مردی خارجی که در نواحی کوفه در خلافت عمر عبدالعزیز خروج نمود. (حبیب السیر چ تهران ج1 ص258، 299) (العقد الفرید ج2 ص231، 332).

شوذبان.

[شَ ذَ] (اِخ) از قرای هرات است. (از معجم البلدان).

شوذبی.

[شَ ذَ] (ص نسبی) منسوب است به شوذب که اسم اجدادی است. (از انساب سمعانی).

شوذح.

[شَ ذَ] (ع ص) ماده شتر دراز بر روی زمین (یا آن به دال است یعنی شودح). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به شودح شود.

شوذر.

[شَ ذَ] (معرب، اِ) چادر، معرب است. (منتهی الارب). چادر. ج، شواذر. (مهذب الاسماء). (معرب چادر) ملحفه. قال ابوحاتم هو شاذر ثم قال الشوذر الازار و کل ما التحف به فهو شاذر. (المعرب جوالیقی ص 205). || شاماکچه و پیراهن زنان. (منتهی الارب). چادر و شاماکچه و پیراهن زنانه. (ناظم الاطباء). || پیراهن بی آستین. (ناظم الاطباء). کرتهء بی آستین.

شوذر.

[شَ ذَ] (اِخ)(1) شهری است به اندلس. (منتهی الارب). شهری است بین غرناطه و جیان در اندلس. (از معجم البلدان). حصنی عظیم به اسپانیا در شرقی جیان و خلاط شوذری منسوب بدانجاست. (یادداشت مؤلف). || موضعی است به بادیه. (منتهی الارب).
(1) - Joder.

شوذق.

[شَ ذَ] (معرب، اِ) شوذانق. سوذانق. سوذق. سوذنیق. شوذنیق. شوذنوق. شیذنوق. معرب از فارسی بمعنی شاهین. (از المعرب جوالیقی ص186، 187، 204). چرغ. (ناظم الاطباء). || دست برنجن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شوذقة.

[شَ ذَ قَ] (ع مص) چیزی را با انگشتان مانند چرغ گرفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شوذنوق.

[شَ ذَ] (معرب، اِ) سوذانق. سوذق. سوذنیق. شوذنیق. شوذانق. شوذق. شیذنوق. معرب شاهین. (از المعرب جوالیقی ص187، 204). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شوذنیق.

[شَ ذَ] (معرب، اِ) شوذانق. سوذق. سوذنیق. شوذق. شوذنوق. سوذانق. شیذنوق. معرب شاهین. (از المعرب جوالیقی ص186، 187، 204). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شور.

(ص) چیز پرنمک. (رشیدی). نمکین. (غیاث اللغات). چیزی پرنمک. (انجمن آرا) (آنندراج). نمکین و هر چیز که طعم نمک در آن باشد. (ناظم الاطباء). طعمی و لذتی باشد معروف. (برهان) (از جهانگیری). چیزی که در آن مزهء نمک بیش از اعتدال باشد. پرنمک. (حاشیهء برهان چ معین). طعم نمک. مالح. مملوح. نمک سود. با نمکی بیش از حد مطبوع. (یادداشت مؤلف) :
کار بوسه چو آب خوردن شور
بخوری بیش تشنه تر گردی.رودکی.
بیامد پس آنگاه تا شهر بلخ
ز دانش چشیده همه شور و تلخ.فردوسی.
غم و شادمانی بباید کشید
ز هر شور و تلخی بباید چشید.فردوسی.
کسی را که دانی تو از تخم تور
که بر خیره کردند این آب شور.فردوسی.
کنون بیگمان تشنه باشد ستور
بدین ره بود آب یکرویه شور.فردوسی.
شور است چو دریا بمثل ظاهر تنزیل
تأویل چو لؤلوست سوی مردم دانا.
ناصرخسرو.
چون بیابان سوخته رویش ز اشک شور گرم
چون به تابستان نمکزار بیابان آمده.
خاقانی.
رخ را نمکستان کنم از اشک شور از آنک
چشمم نمک چند ز لب نوشخند او.خاقانی.
لب تشنه آمدم به لب بحر شور لیک
سیراب بحر عذب صدف وار میروم.خاقانی.
خوشتر آید ترا کبابی گور
از هزاران چنین گیایی شور.نظامی.
همه توشهء ره ز شیرین و شور
روان کرد بر بیسراکان بور.نظامی.
ای که اندر چشمهء شور است جات
تو چه دانی شط و جیحون و فرات.مولوی.
- آب شور؛ آب نمکدار :
خورش گور و پوشش هم از چرم گور
گیا خورد گاهی و گاه آب شور.فردوسی.
چنین داد پاسخ که ایدر ستور
نیابد مگر چشمهء آب شور.فردوسی.
تشنگی آب شور ننشاند
مخور آن کت از او شکم راند
آب شور است نعمت دنیا
چون برد آب شور استسقا.سنائی.
خمطریر؛ آب شور. (منتهی الارب).
- ماهی شور؛ سمک مملوح. سمک مالح. ماهی نمک سود. (یادداشت مؤلف).
- || یک قسم ماهی خوراکی است که در خلیج فارس صید شود. (یادداشت مؤلف).
|| (اِ) مزید مؤخر امکنه: کچه قراشور. گوکله شور. بغشور. زرشوران. (یادداشت مؤلف). معشور (مهشور).

شور.

(اِ) آشوب. (برهان) (رشیدی) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (آنندراج). فتنه و فساد. شورش. (ناظم الاطباء). انقلاب. ثورت. (یادداشت مؤلف) :
تا برنهاد زلفک شوریده را به خط
اندرفتاده گرد همه شهر شور و شر.
عمارهء مروزی.
چو شد مرز هیتالیان پر ز شور
بجستند از تخم بهرام گور.فردوسی.
چه شور خواهی از این بیش کآن دو روی سپید
سیاه گردد و تو شرمناک و من غمگین.
فرخی.
سه بار با تو به دریای بیکرانه شدم
نه موج دیدم نه هیبت و نه شور و نه شر.
فرخی.
آنجا که اوست راحت و آرام عالم است
وآنجا که نیست او همه شور و همه بلاست.
فرخی.
غلامانش سلاح برگرفتند و بر بام آمدند و شوری عظیم برپای شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 22).
بر دین خلق مهتر گشتندی این گروه
بومسلم ار نبودی و آن شور و آن چلب.
ناصرخسرو.
گرنه مستی از ره مستان و شر و شورشان
دورتر شو تا بسر درناید اسبت ای پسر.
ناصرخسرو.
عامه بر من تهمت دینی و فضلی می نهند
بر سرم فضل من آرد این همه شور و چلب.
ناصرخسرو.
شوری شد و از خواب عدم چشم گشودیم
دیدیم که باقی است شب فتنه غنودیم.
غزالی.
بتا نگارا بر هجر دستیار مباش
از آنکه هجر سر شور و رای شر دارد.
مسعودسعد.
زان آمدم شگفت که از بس بلا و شور
در وی چگونه یارد رستن همی شجر.
مسعودسعد.
گفته اند که غریب کر و کور است و مفلس با شر و شور. (مقامات حمیدی).
با چنین شوری که ناگه خاست نتوان خوش نشست
با چنین فتنه که درجنبید نتوان آرمید.
خاقانی.
آن نبینی تا ز شر و شور مور
می چه بیند بچهء شیر عرین.خاقانی.
جماش بتی بدلبری طاق
آشوب جهان و شور آفاق.نظامی.
پس تو ای ادبار رو نان هم مخور
تا نیفتی همچو او در شور و شر.مولوی.
شراب تلخ میخواهم که مردافکن بود زورش
که تا یک دم بیاسایم ز دنیا و شر و شورش.
حافظ.
رفت از جهان کسی که بدی لطف شعر او
آشوب ترک و شور عجم، فتنهء عرب.
حبیب الله معرف.
- پر از شور؛ پر از فتنه و آشوب و غوغا. آکنده از فتنه و آشوب و غوغا :
سواری که نامش کلاهور بود
که مازندران زو پر از شور بود.فردوسی.
- پرشور؛ پرغوغا :
بیابان سراسر پر از گور دید
همه بیشه از شیر پرشور دید.فردوسی.
- شور بپای شدن؛ فتنه و آشوب برخاستن. شورش پدید آمدن : خواست که شوری بپای شود سواران سوی عامه تاختند و آن شور بنشاندند و حسنک را سوی دار بردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 184).
- شور خاستن؛ فتنه و آشوب بپا شدن :
سپاه روم و سپاه حبش بهم شده اند
ترا نمایم کآخر چه شور خیزد از این.
فرخی.
- شور و بلا؛ فتنه و فساد و آشوب.
- شور و بلا بپای خاستن؛ فتنه و آشوب برپا شدن :
تا او نشسته باشد شاد اندر این مکان
شور و بلا ز جای نیارد بپای خاست.
فرخی.
- شور و شر؛ آشوب و فتنه و فساد و بلا :
تا برنهاد زلفک شوریده را به خط
اندرفتاد گرد همه شهر شور و شر.عماره.
- شور و غوغا؛ بانگ و فریاد :
که ترکان دوست میدارند دائم شور و غوغا را.
مغربی.
|| حالت. وجد. هیجان. جوش. وجد و مستی: شوری در سر یا در دل سالکی پدید آمدن. (یادداشت مؤلف) :
شوری ز دو عشق در سر ماست
میدان دل از دو لشکر آراست.خاقانی.
شتر را چو شور و طرب در سر است
اگر آدمی را نباشد خر است.سعدی.
چو شور طرب در نهاد آمدش
ز دهقان دوشینه یاد آمدش.سعدی.
سعدی شیرین سخن اینهمه شور از کجاست
شاهد ما آیتی است این همه تفسیر او.
سعدی.
شور شراب عشق تو آن نفسم رود ز سر
کاین سر پرهوس شود خاک در سرای تو.
حافظ.
غلبه و شوری در آن خلق دیدم. (انیس الطالبین ص 205).
- سری پرشور داشتن؛ شوق و اشتیاق داشتن. رجوع به شور در سر داشتن شود.
- شور افکندن شراب در مغز؛ هیجان و نشاط آوردن. مستی پدید آوردن :
چو برداشت بهرام جام بلور
به مغزش نبید اندرافکند شور.فردوسی.
- شور در سر؛ شائق :
شه از سودای شیرین شور در سر
گدازان گشته چون در آب شکر.نظامی.
- شور در سر بودن؛ با وجد و اشتیاق بودن. شائق بودن :
مرا گر شور تو در سر نبودی
سر شوریده بی افسر نبودی.نظامی.
هم بود شوری در این سر بیخلاف.سعدی.
- شور در سر داشتن؛ اشتیاق و شیفتگی داشتن.
- شور عاشقی؛ جنون عاشقی. وجد عاشقی :
مستی از من پرس و شور عاشقی
آن کجا داند که دردآشام نیست.سعدی.
- شور عشق؛ جنون و مستی و اشتیاق عشق :
شور عشق تو در جهان افتاد
بیدلان را بجان زیان افتاد.خاقانی.
|| عشق و جنون. (غیاث اللغات) :
اینچنین ذوالنون مصری را فتاد
کاندر او شور و جنون نو بزاد.مولوی.
سوم باب عشق است و مستی و شور
نه عشقی که بندند بر خود بزور.سعدی.
جهان پر سماع است و مستی و شور
ولیکن چه بیند در آیینه کور.سعدی.
مگر در سرت شور لیلی نماند
خیالت دگر گشت و میلی نماند.سعدی.
هنوز از عشقبازی گرم داغ است
هنوزش شور شیرین در دماغ است.سعدی.
- از فرطِ شور، از فرطِ شور و نشاط؛ از فرطِ نشاط. (یادداشت مؤلف).
|| عزا. مصیبت. (یادداشت مؤلف) :
خلق چندان جمع شد بر گور او
موکنان جامه دران در شور او.مولوی.
|| ستیزه و مناقشه و دعوا و منازعه. (ناظم الاطباء). پیکار و جدال و نبرد و جنگ :
همی بشکند عهد بهرام گور
بر این بوم و بر تازه شد جنگ و شور.
فردوسی.
همه پیش بهرام گور آمدند
پر از خشم و پیکار و شور آمدند.فردوسی.
چو آورد لشکر بنزدیک فور
یکی نامه فرمود پر جنگ و شور.فردوسی.
سه چیز آورد پادشاهی بشور
کز آن هر سه شه را بود بخت شور.اسدی.
همه روزه فرمایشان دار و برد
سواری و شور و سلیح و نبرد.اسدی.
به بالای گاوی پر از خشم و شور
یکی جانور به ز پیلان بزور.اسدی.
همی تاخت هر کس در آن جنگ و شور
یکی زی سلاح و یکی زی ستور.اسدی.
|| غوغا. (جهانگیری) (رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). غوغا و فریاد. (برهان). غلغله. (غیاث اللغات). فغان و غوغا و فریاد. (ناظم الاطباء). بانگ. هیابانگ. هیاهو. خروش. شغب. (یادداشت مؤلف). ناله :
وز دواتش(1) که نیستان هزاران شیر است
شور صد رستم دستان به خراسان یابم.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص299).
ز شور و عربدهء شاهدان شیرین کار
شکر شکسته سمن ریخته رباب زده.حافظ.
- شور از کسی برآوردن؛ وی را به فغان و ناله آوردن. او را سخت مغلوب ساختن :
ناگاه برآورد بدین رسوایی
شوریده سر زلف تو شوری از ما.
وزیر ابونصر کندری (از المعجم).
بهمت برآر از ستیزنده شور
که بازوی همت به از دست زور.سعدی.
نبینی که چون با هم آیند مور
ز شیران جنگی برآرند شور.سعدی.
- شور برآمدن از جایی؛ بانگ و غوغا بلند شدن. آشوب و هیجان پدید آمدن :
یار درآمد به کوی شور برآمد ز شهر
عشق درآمد ز بام عقل ره در گرفت.
خاقانی.
عشق تو چون درآید شور از جهان برآید
دلها در آتش افتد دود از میان برآید.
خاقانی.
- شور برآوردن؛ بانگ بلند پدید آوردن. هیجان برپا کردن :
همان نای ترکی برآورده شور
به بازوی ترکان درآورده زور.نظامی.
- شور برانگیختن از کسی یا چیزی؛ بانگ برآوردن از آن. حال وجد پدید آوردن :
یک روز به شیدائی در زلف تو آویزم
زان دو لب شیرینت صد شور برانگیزم.
سعدی.
- شور برخاستن (خاستن) از چیزی یا کسی؛صدای آن بلند شدن. پدید آمدن آشوب :
بر آنگونه رانید یکسر ستور
که برخیزد اندر شب تیره شور.فردوسی.
ز بهر بنه تاخت اسپان بزور
بدان تا نخیزد از آن کار شور.فردوسی.
شور و آشوبی از جهان برخاست
آمدند آن جماعت از چپ و راست.نظامی.
- شور برداشتن؛ ستیزه و پیکار برگزیدن. جنگ پیش گرفتن :
اگر فیلفوس این نوشتی بفور
تو هم رزم آغاز و بردار شور.فردوسی.
- شور چیزی یا کاری را درآوردن؛ از حد تجاوز کردن. سخت افراط کردن در آن. کاری را به افراط کردن. (یادداشت مؤلف). در امری از حد اعتدال و متعارف خارج شدن که صورتی ناخوشایند و زننده به خود گیرد. در تداول گویند: شورش را درآورده است؛ از حد اعتدال خارج شده است و افراط کرده در هر کار به نحوی که صورتی زننده به خود گیرد و دیگران را به اعتراض وادارد. (از فرهنگ عامیانهء جمال زاده). در تداول زنان، افراط در امری مخصوصاً بد. (یادداشت مؤلف).
- شور محشر برپا کردن؛ غوغا و هیاهو راه انداختن. (یادداشت مؤلف).
- شور نُشور؛ شور محشر. غوغای محشر. هیاهوی رستاخیز. (یادداشت مؤلف).
|| تشویش. مشغله. اضطراب سخت. نگرانی. (یادداشت مؤلف) :
بیامد جهاندار بهرام گور
از او گشت خاقان پر از درد و شور.
فردوسی.
چنان فاش گردد غم و رنج و شور
که رامش بهنگام بهرام گور.فردوسی.
ز نعره تپان گشت بر چرخ هور
به دیگر جهان جنبش افتاد و شور.اسدی.
دلاور به سرپنجهء گاوزور
ز هولش به شیران درافتاده شور.سعدی.
- شور بدل افتادن از کسی یا چیزی؛ شور زدن دل. مضطرب شدن. نگران شدن. دلواپس شدن. مشوش شدن. (یادداشت مؤلف) :
چو این نامه برخواند بهرام گور
بدلش اندر افتاد از آن کار شور.فردوسی.
چو نامه بیامد به بهرام گور
بدلش اندر افتاد از نامه شور.فردوسی.
ز هر چار [ دختر ] پرسید بهرام گور
از ایشان بدلش اندر افتاد شور.فردوسی.
چو بیژن بدید آن نگاریده گور
بدلش اندر افتاد از آن گور شور.فردوسی.
یکی جام را دید پرمی بلور
بدلش اندر افتاد از آن جام شور.فردوسی.
- شور زدن دل کسی؛ سخت مضطرب بودن و بیشتر برای شخص غائب که ترسی او را از حادثه ای روی داده باشد. (یادداشت مؤلف).
- کم شور؛ بی اضطراب. دل کم شور؛ نانگران. غیرمضطرب. دل گنده. در اصطلاح زنان، چه دل کم شوری داری؛ یعنی اضطرابی برای امور مهمه نداری. (یادداشت مؤلف).
|| شوم و نحس و نامبارک. (برهان). شوم. (انجمن آرا). ناخجسته. نافرخنده :
یکی نامه بنوشت بهرام گور
که کار من ایدر تباه است و شور.فردوسی.
نگه کن که دانای پیشین چه گفت
که هرگز مباد اختر شور جفت.فردوسی.
ندانستم که عاشق کور باشد
کجا بختش همیشه شور باشد.
(ویس و رامین).
هست اتابک چون فریدون نیست باک از کافران
خویشتن ضحاک شور و اژدهاسر ساختند.
خاقانی.
-امثال: مگر چشم ما شور بود، چرا تا من آمدم شما میخواهید بروید. (یادداشت مؤلف).
- اختر شور؛ ستارهء نحس. ستارهء شوم. بخت بد. رجوع به شور در معنی نحس شود.
|| سعی و کوشش. (برهان) (جهانگیری). رجوع به شوریدن شود. || (نف مرخم) در آخر اسماء، معنی دارنده و ورزش کننده دهد چون سلحشور. (غیاث اللغات) (آنندراج). ورزش. (برهان). در فرهنگ جهانگیری بمعنی ورزنده آمده است چنانکه سلحشور و سلاح شور. (انجمن آرا). ورزنده. (رشیدی). کاری را خوب ورزیدن. (برهان). ورزیدن. (جهانگیری).
- سلاحشور؛ بکاربرنده و ورزندهء سلاح.
- سلحشور؛ بکاربرنده و ورزندهء سلاح. استاد و ماهر در بکار بردن سلاح.
|| بهم آمیخته. (برهان). آمیزنده. (انجمن آرا). برهم زننده و آمیزنده. (رشیدی) (آنندراج). چیزی بهم آمیخته و شورانیده. (از فرهنگ اسدی). چیزی که بهم آمیخته شده باشد. (از جهانگیری). || (اِمص) برهم خوردن و برهم زدن. (برهان) (از جهانگیری). || (اِ) نای رومی را گویند که نفیر باشد. (برهان). || آوازی است. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به دستگاه شور شود. || شهرت و آواز بلند. (غیاث اللغات).
(1) - ن ل: در دو آتش. ور دو آتش.

شور.

(نف مرخم) شوینده. (رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا). مخفف شورنده بجای شوینده، در ترکیبات: قالی شور. مرده شور. خودشور. طلاشور. ریگ شور. جامه شور. روشور. تن شور. سرشور (گِلِ...). کهنه شور. قاب شور (جل...). گوش شور (آلت طبیب). لگن شور (با خطابی به استخفاف پرستار بیمار را). تخته شور. (یادداشت مؤلف). رجوع به هر یک از این ترکیبات شود. || (اِمص) عمل شستن. یک بار شستن (در جامه). شستن و پاکیزه ساختن به آب. (برهان) (جهانگیری): شور اول این جامه است. یک شور بیشتر نرفته است. (یادداشت مؤلف).

شور.

[شَ] (ع اِ) انگبین گرفته شده. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). انگبین. (از لسان العرب). || (اِمص) خوبی. || فربهی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) هیأت. (منتهی الارب). هیأت و شکل و صورت. (ناظم الاطباء). || لباس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || زینت. (ناظم الاطباء) (از لسان العرب).

شور.

[شَ] (ع مص) بیرون آوردن عسل را و چیدن آن از لانهء زنبور عسل. (از لسان العرب). چیدن عسل را از خانهء زنبور عسل. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). انگبین رفتن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). عسل چیدن. شیار. شیارة. مشار. مشارة. (لسان العرب). و رجوع به مصادر مزبور شود. || عرضه کردن ستور را در بیع. ریاضت دادن اسبان را هنگام عرضه کردن بر خریدار یا آزمودن تا بنگرد حسن و نجابت و تک آنها را و یا برگردانیدن آنها را و کذلک کنیز و أمه را. (از لسان العرب) (از ناظم الاطباء). عرضه کردن ستور بر خریدگر. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). ریاضت دادن اسبان را یا سوار شدن بر آن در وقت عرض بیع یا آزمودن آن را تا بنگرد سن و نجابت و تک آن را یا بازگردانیدن وی را. (از منتهی الارب). || فربه شدن و نیکو شدن اسب. (از لسان العرب). فربه شدن ماده شتر. (از ناظم الاطباء). نیکو فربه شدن اسب. (تاج المصادر بیهقی). فربه شدن شتر ماده و همچنین فربه شدن و نیکو شدن اسب. (از منتهی الارب). || هویدا کردن چیزی را: شار الفرس و شار الشی ء. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

شور.

[شَ] (ع مص) مشورة. مشورت و کنکاج و کنکاش. (ناظم الاطباء). رای زدن با... سگالیدن با یکدیگر. رای زدن با هم. رای زدن. (یادداشت مؤلف). بمعنی شوری و مشورت استعمال کنند اما درست نیست. (از محیط المحیط). مشورة و کنکاش کردن. (غیاث اللغات).

شور.

(اِ) (دستگاه...) (اصطلاح موسیقی) این دستگاه ریشهء بسیار قدیم دارد و مبنای بیشتر موسیقی های محلی و موسیقی معمول در ایلات بشمار میرود و اینک به ذکر نغمه های شور و گوشه های آن می پردازیم:
الف - نغمهء ابوعطا؛ این نغمه از درجهء دوم دورهء دستگاه شور آغاز میگردد که در عین حال نت ایست بشمار میرود. نت شاهد آن درجهء چهارم دوره است و نت متغیر ندارد. اینک نمونه هائی از آغاز گوشه های مهم آن: درآمد و حجاز؛ که نت شاهد آن درجهء پنجم دورهء دستگاه شور و نت ایست آن مایهء آن است. چهارباغ؛ قطعهء ضربی است که با اشعاری با وزنی مخصوص همراهی میشود مانند:
چه شود به چهرهء زرد من
نظری ز راه وفا کنی.
ب - نغمهء بیات ترک؛ نت شاهد این نغمه درجهء سوم گام شور و نت ایست آن درجهء هفتم آن است. چند مثال از آغاز گوشه های مهم آن: درآمد و قطار؛ در ایلات کرد بسیار معمول است و اغلب با اشعار باباطاهر همراهی میشود. درجهء دوم شور شاهد آن و هفتم آن از طرف بم نت ایست است. فیلی؛ که نت شاهد آن درجهء هفتم گام شور و نت ایست آن درجهء سوم گام است.
ج - نغمهء افشاری؛ در این نغمه درجهء چهارم دستگاه شور نت شاهد و درجهء دوم آن نت ایست و درجهء پنجم نت متغیر است که معرف حالت مالیخولیائی این نغمه است. در این نغمه بیان شکایت و غم و اندوه مناسب تر است. گوشه های مهم آن: درآمد و جامه دران؛ که از درجهء پنجم گام شور آغاز میگردد و این درجه در عین حال نت متغیر است. مثنوی پیچ؛ از درجهء هفتم گام شور از طرف بم آغاز می گردد. درجهء چهارم گام نت شاهد آن و درجهء دوم نت ایست محسوب میشود. دارای ریتم مشخصی است که معرف نام آن می باشد و اغلب اشعار مولوی با آن خوانده میشود. قرائی؛ از درجهء هفتم گام شور آغاز میگردد و این درجه در عین حال نت شاهد محسوب میگردد و نت ایست آن درجهء پنجم گام است. شاه ختائی؛ از درجهء هفتم گام از طرف بم آغاز می گردد. درجهء سوم گام نت شاهد و درجهء دوم نت ایست آن بشمار میرود.
د - نغمهء دشتی؛ این نغمه از درجهء سوم گام شور آغاز می شود. درجهء پنجم گام نت شاهد آن است که در عین حال نت متغیر نیز می باشد. نت ایست این نغمه همان نت مایهء شور است. و گوشه های مهم آن عبارتند از: درآمد، دوبیتی که بر روی آن اغلب اشعار باباطاهر خوانده میشود، گیلکی و گبری و بیات ترک؛ از درجهء چهارم گام شور آغاز میگردد.
چهار نغمهء ابوعطا، بیات ترک، افشاری و دشتی در ردیف موسیقی ایران بسیار معمول اند و هر یک به تنهائی استقلال دارند و دارای گوشه های مهم دیگری می باشند مثلاً سیخی و سملی در ابوعطا، دوگاه و روح الارواح در بیات ترک، نهیب در افشاری، بیدکانی، چوپانی، غم انگیز، سرنج و کوچه باغی در دشتی. در خود دستگاه شور نیز گوشه های مهمی نواخته میشود که مجموعهء آنها بنام دستگاه شور معروفند. اینک به ذکر چند مثال از آن می پردازیم:
شهناز؛ از درجهء سوم گام شور آغاز میگردد، شاهد آن درجهء چهارم، متغیر آن درجهء پنجم و نت ایست آن درجهء هفتم از طرف بم است.
گریلی؛ درجهء چهارم گام شور نت شاهد آن است.
ملانازی؛ درجهء هفتم گام نت شاهد آن و درجهء سوم گام نت ایست آن است.
بزرگ؛ درجهء هشتم گام شور نت شاهد آن است که در عین حال نت ایست محسوب میشود.
رهاب؛ از درجهء هفتم گام از طرف بم آغاز میگردد و درجهء چهارم گام نت شاهد آن است.
گوشه های دیگر دستگاه شور از این قرارند: زیرکش سلمک، سلمک، گلریز، صفا، خارا، قجر، حزین، قراچه، رهاوی، دستان عرب، تپه نگار، بغدادی، چهارپاره، برگردان، مسیحی، حسینی، عراق، نهفت شکسته، اوج، غم انگیزم عقده گشا، کوچه باغی، نشابورک، ضرب اصول، نیشابور، حاجیانی، دشتستانی، آذربایجانی، خسروانی، مهربانی. (شرح ردیف موسیقی ایران نوشتهء مهدی برکشلی گردآوری موسی معروفی صص 38 - 44).

شوراء .

[شُ وَ] (ع ص، اِ) جِ شَیِّر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به شَیّر شود.

شورائیة.

[ئی یَ] (اِخ) (سنهء...) نام سال ششم بعثت رسول (ص) از سیزده سال توقف آن حضرت در مکه و نزول قرآن و در این سال سورهء شوری، فصلت، مؤمن و زمر نازل شد. (یادداشت مؤلف).

شوراب.

(اِ مرکب) آب شور. آبی شور. آب که نمک دارد. (یادداشت مؤلف). شورابه. آب نمکین و شورمزه. (ناظم الاطباء) :
شوراب ز قعر تیره دریا
چون پاک شود، شود سمائی.ناصرخسرو.
اگر فضل رسول از رکن و زمزم جمله برخیزد
یکی سنگی بود رکن و یکی شوراب چه زمزم.
ناصرخسرو.
اندر بن شوراب ز بهر چه نهاده ست
چندین گهر و لؤلؤ ارزنده و زیبا.
ناصرخسرو.
تا فزاید کوری از شوراب ها
زانکه آب شور بفزاید عمی.مولوی.

شوراب.

(اِخ) نام شهری به روم. نوشیروان آن را گشوده است. (فهرست شاهنامهء ولف) :
چنین تا بیامد بدان شارسان
که شوراب بد نام آن کارسان.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص 2343).

شوراب.

(اِخ) دهی است از دهستان طاغنکوه بخش فدیشهء شهرستان نیشابور. آب از قنات. محصول آن غلات. سکنهء آن 574 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شوراب.

(اِخ) دهی است از دهستان کنارشهر بخش بردسکن شهرستان کاشمر. سکنهء آن 105 تن. آب از قنات. محصول آن غلات. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شوراب.

(اِخ) دهی است از دهستان بیدخت بخش جویمند شهرستان گناباد. سکنهء آن 427 تن. آب از قنات. محصول آن غلات، ارزن و ابریشم. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شوراب.

(اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه. سکنهء آن 285 تن. آب از قنات. محصول آن غلات و خشکبار. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شوراب.

(اِخ) دهی است از دهستان شاخنات بخش درمیان شهرستان بیرجند. سکنهء آن 181 تن. آب از قنات. محصول آن غلات. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شوراب.

(اِخ) دهی است از دهستان پایین جام بخش تربت جام شهرستان مشهد. سکنهء آن 50 تن. آب از قنات. محصول آن غلات و پنبه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شوراب.

(اِخ) قریه ای در 33هزارمتری قم میان لنگرود و فیروزآباد و آنجا ایستگاه ترن است. (یادداشت مؤلف).

شوراب.

(اِخ) نام محلی کنار راه یزد و طبس میان رباط پشت بادام و رباط خان در 246000متری یزد. (یادداشت مؤلف).

شوراب.

(اِخ) نام محلی کنار راه دلیجان به خمین میان سنج آباد و میانرودین در 51500متری دلیجان. (یادداشت مؤلف).

شوراب.

(اِخ) نهری است به خوزستان که مقداری از آن از اهواز بگذرد و شاید همان «سولان» باشد. (از معجم البلدان).

شوراب.

(اِخ) رودخانه ای است که به بحر خزر میریزد و محل صید ماهی می باشد. (یادداشت مؤلف).

شوراب.

(اِخ) سه فرسخ جنوبی ارسنجان است. (فارسنامهء ناصری).

شوراب.

(اِخ) نام محلی به شمال مروارید در فارس. (فارسنامهء ناصری).

شوراب.

(اِخ) دهی است در دوفرسخی مشرق شکفت به فارس. (فارسنامهء ناصری).

شوراب.

(اِخ) نام یکی از بلوکات ساری به مازندران. (ترجمهء سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص 83).

شوراب بالا.

[بِ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه حمام بخش جنت آباد شهرستان مشهد. آب از قنات. محصول آن غلات. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شوراب بالا.

[بِ] (اِخ) دهی است از دهستان ویسیان بخش ویسیان شهرستان خرم آباد. سکنهء آن 200 تن. آب از رود شوراب. محصول آن غلات و حبوبات. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شوراب بالا.

[بِ] (اِخ) دهی است از دهستان کاریزنو بالاجام بخش تربت جام شهرستان مشهد. سکنهء آن 209 تن. آب از قنات. محصول آن غلات و پنبه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شوراب بالا.

[بِ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد. سکنهء آن 180 تن. آب از چشمه. محصول آن غلات و بنشن. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شوراب پایین.

[بِ] (اِخ) دهی است از دهستان کاریزنو بالاجام بخش تربت جام شهرستان مشهد. سکنهء آن 314 تن. آب از قنات. محصول آن غلات و پنبه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شوراب پایین.

[بِ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد. سکنهء آن 116 تن. آب از قنات. محصول آن غلات. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شوراب پایین.

[بِ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه حمام بخش جنت آباد شهرستان مشهد. آب از چشمه. محصول آن غلات، پنبه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شوراب پایین.

[بِ] (اِخ) دهی است از دهستان ویسیان بخش ویسیان شهرستان خرم آباد. سکنهء آن 150 تن. آب از رود شوراب. محصول آن غلات و لبنیات. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شوراب زیتون.

[بِ زَ / زِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) این ترکیب را صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی آورده است و گوید: شوراب زیتون و آب با نفط سیاه آمیخته حقنه کنند [ برای بیرون آوردن کرمهای معده ]. (یادداشت مؤلف).

شوراب سر.

[سَ] (اِخ) دهی است واقع میان چورسر و سیدمحله به ناحیهء تنکابن مازندران. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 41).

شوراب سر.

[سَ] (اِخ) نام رودخانه ای به مازندران، مسیر آن از مغرب به مشرق است. (ترجمهء سفرنامهء رابینو ص 23).

شورابه.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) آب شور. شوراب. مایعی پرنمک. نمکاب. (یادداشت مؤلف). آبِ شور و در این لفظ «ه» برای اسمیت است چنانکه در سبزه و سفیده. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
غواص ترا جز گل و شورابه نداده ست
زیرا که ندیده ست ز تو جز که معادا.
ناصرخسرو.
اهل دنیا زان سبب اعمی دلند
شارب شورابهء آب و گلند.مولوی.
|| کنایه از اشک چشم :
دل همی سوزد مرا بر لابه ات
سینه ام پرخون شد از شورابه ات.مولوی.

شورابه.

[بَ] (اِخ) دهی است از دهستان طرهان بخش طرهان شهرستان خرم آباد. سکنهء آن 180 تن. آب از نهر شورابه. محصول آن غلات و لبنیات. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شورابه.

[بَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند. آب از قنات. محصول آن غلات. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

شورابه خوار.

[بَ / بِ خوا / خا] (نف مرکب) شورابه خوارنده. خورندهء آب شور. (فرهنگ فارسی معین).

شورابی.

(اِخ) نام محلی کنار راه نیشابور و مشهد میان دیزباد و فخرداود، در 854800گزی طهران. (یادداشت مؤلف).

شوراختر.

[اَ تَ] (ص مرکب) کنایه از مدبر و بدبخت. (آنندراج). بدبخت و بی طالع و بی نصیب. (ناظم الاطباء). شوربخت.

شورارونق.

[اَرْ وَ نَ] (اِخ) در متن تاریخ گزیده (چ اروپا ص 581) دریای شورارونق و طوج و به تبع در فهرست آن، دریای شورارونق به همین صورت آمده و شورارونق یک کلمه دانسته شده است و حال آنکه صحیح دریای «ارونق» و «طسوج» با صفت شور است و آن نام دیگری بوده است با وصف شوری برای دریاچهء ارومیه به این تعبیر که طسوج که ناحیه ای بوده است در مشرق این دریاچه نام خود را بدان داده است. رجوع به تاریخ گزیده چ اروپا ص 581 و فهرست آن و تاریخ عمومی اقبال ص 491 و سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ترجمهء محمود عرفان ص 178 شود.

شور افتادن.

[اُ دَ] (مص مرکب) وجد و شوق حاصل شدن :
شوری ز وصف روی تو در خانقه فتاد
صوفی طریق خانهء خمار برگرفت.سعدی.
- شور افتادن دل؛ در تداول زنان، مضطرب شدن. دلواپس شدن. (یادداشت مؤلف). اضطراب و نگرانی یافتن.

شورافکن.

[اَ کَ] (نف مرکب) آنکه شور افکند. که شور برانگیزد. که آشوب و غوغا بپا کند. رجوع به شور افکندن شود.

شور افکندن.

[اَ کَ دَ] (مص مرکب) شور فکندن. آشوفتن. ولوله انداختن. آشوب و فتنه برپا کردن. || هیجان و نشاط ایجاد کردن :
ملک را گوی در چوگان فکندند
شگرفان شور در میدان فکندند.نظامی.
ترش بنشین و تندی کن که ما را تلخ ننماید
چه میگویی چنین شیرین که شوری در من افکندی.
سعدی.
|| غوغا برپا کردن. آشفتگی پیدا آوردن. ولوله انداختن :
سیاوش همیدون به نخجیر گور
همی تاخت و افکند بر دشت شور.
فردوسی.
در میانشان فتنه و شور افکنم
کاهنان خیره شوند اندر فنم.مولوی.
تا به گفتار درآمد دهن شیرینت
بیم آن است که شوری به جهان درفکنم.
سعدی.
آستین بر روی و نقشی در میان افکنده ای
خویشتن پنهان و شوری در جهان افکنده ای.
سعدی.

شورافکنی.

[اَ کَ] (حامص مرکب) عمل شورافکن :
برآرم سگان را ز شورافکنی
که با شیر بازی است گورافکنی.
نظامی.

شورالزهر.

[] (اِخ) نام ناحیتی به فلسطین بطول 110 گام و بعرض 57 گام که از آن قاضی القضات حنفیه و برادر او حریری بوده است در سال 665 ه . ق. (از نخبة الدهر دمشقی ص 198).

شوران.

(نف، ق) در حال شوریدن. صفت بیان حالت از شوریدن. شورنده. || شوراننده. (یادداشت مؤلف). رجوع به شوریدن و شورانیدن شود.

شوران.

[شو / شَ / شُو] (اِ) گل کازیره و گل کافشه. (ناظم الاطباء). گل کازیره. (منتهی الارب). گل کاجیره. خشکدانه و گل آن. (یادداشت مؤلف). معصفر. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به شَوَران شود. || جوانه های محوری در درختان مثمر گاهی مولد ساقه و برگ و گاهی مولد غنچه و گل میباشند و گاهی هم جوانه های مخلوط در آنها دیده میشود. ساقه های یک سالهء این نباتات معمو رشد و نمو قابل ملاحظه می کند و طویل میگردد و در بین باغبانان شوران نامیده میشود. (گیاهشناسی ثابتی ص 222).

شوران.

[شَ وَ] (اِ) گل کازیره و گل کافشه. (ناظم الاطباء). گل کاجیره.

شوران.

(اِخ) (مرغزار...) محلی ظاهراً از نواحی هرات و امیر قتلغ شاه بعد از قتل امیر نوروز در هرات کوچ کرده و در اینجا فرودآمده است. (تاریخ غازان ص 116).

شوران.

(اِخ) قریه ای است در بلوک ورامین تهران. (یادداشت مؤلف).

شوران.

(اِخ) محلی است ازآنِ بنی یربوع در اود یا وادیی است در دیار سلیم و گویند کوهی است طرف چپ عقیق و کوه مزبور مشرف بر سد بلندی است، چشمه های فراوان دارد که در آنها ماهی سیاهی به اندازهء یک ذراع یافت می شود و آن ماهی پاکیزه ترین نوع ماهی است. (از معجم البلدان).

شوران.

[شَ] (اِخ) کوهی است نزدیک مدینه که آب باران بسیار دارد. (منتهی الارب).

شوران.

[شَ] (اِخ) حرة شوران؛ یکی از سنگستانهای حجاز است. (منتهی الارب).

شور انداختن.

[اَ تَ] (مص مرکب) شور افکندن. || سخت به گریه و ندبه داشتن حاضران. سبب غوغاء و ضوضاء و گریه و بی قراری بسیار شدن، چنانکه شور انداختن روضه خوان در مجلس روضه و نوحه گر یا تعزیه خوان. (از یادداشت مؤلف). || حالت وجد و طرب ایجاد کردن :
آفرین بر زبان شیرینت
کاین همه شور در جهان انداخت.
سعدی.

شوراندن.

[دَ] (مص) شورانیدن. مضطرب کردن. پریشان کردن. (غیاث). مشوش کردن. آشفته کردن :
مشوران به خودکامی ایام را
قلم درکش اندیشهء خام را.نظامی.
پیر عمر گوید چون خلوتی خواست کرد برای عبادتی یا فکری در خانه شدی و سوراخها محکم کردی گفتی ترسم که آوازی یا بانگی مرا بشوراند و آن خود بهانه بودی. (تذکرة الاولیاء عطار).
- شوراندن خاطر؛ مضطرب کردن خاطر. پریشان کردن خاطر :
هزار نوبت اگر خاطرم بشورانی
از این طرف که منم همچنان صفایی هست.
سعدی.
- شوراندن خرد یا هوش؛ مشوش کردن عقل یا هوش. پریشان کردن هوش یا خرد :
به کین گرانمایگان شان بکش
مشوران بر این کار بیهوده هش.فردوسی.
|| برآغالیدن. تحریک کردن. به آشوب و انقلاب برانگیختن :
بیایی و رسوا کنی دوده را
بشورانی این کین آسوده را.فردوسی.
غرض تو آن بود که ملک بر من بشورانی و خاص و عام را بر من بیرون آری. (تاریخ بیهقی). از هر کشوری بخوانم و به دفع ایشان برنشسته ایران و توران بر برادران بشورانم. (رشیدی). که لشکر خراسان، زنبورخانه شورانده اند و خود رفته اند. (تاریخ سلاجقهء کرمان محمد بن ابراهیم).
|| بیدار کردن. برانگیختن.
- شوراندن خواب کسی؛ بیدار کردن وی :
راه آه سحر از شوق نمی یارم داد
تا نباید که بشوراند خواب سحرت.سعدی.

شورانده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از شوراندن. شورانیده. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به شوراندن و شورانیده شود.

شور انگیختن.

[اَ تَ] (مص مرکب) تهییج کردن. اثاره. (یادداشت مؤلف) :
جنگی که تو آغازی صلحی که تو پیوندی
شوری که تو انگیزی عذری که تو پیش آری.
منوچهری.
بس کن ز شور انگیختن وز خون ناحق ریختن
کز بس شکار آویختن می بگسلد فتراک تو.
خاقانی.
|| فتنه و آشوب برپا کردن :
ای بسا شورا کز آن زلفینکان انگیختی
گر نترسیدی تو از منصور(1) عادل کدخدای.
منوچهری.
هر روز بهر دستی رنگی دگر آمیزی
هر لحظه بهر چشمی شور دگر انگیزی.
خاقانی.
|| بانگ و فغان برآوردن :
صبح پیش از وقتشان عید از درون برساخته
مرغ پیش از وجدشان شور از نهان انگیخته.
خاقانی.
(1) - ن ل: گر نترسیدی ز بومنصور.

شورانگیز.

[اَ] (نف مرکب) فتنه انگیز. (ناظم الاطباء). فتان. (مهذب الاسماء). محرک. (فرهنگ فارسی معین) :
چو ابر از شوربختی شد نمکبار
دل از شیرین شورانگیز بردار.نظامی.
توبه را تلخ میکند در حلق
یار شیرین دهان شورانگیز.سعدی.
دلم رمیدهء لولی وشی است شورانگیز
دروغ وعده و قتال وضع و رنگ آمیز.حافظ.
- چشم شورانگیز؛ چشم فتنه انگیز. چشم فتان. و رجوع به چشم... شود.
|| غوغابرپادارنده. ولوله اندازنده :
ایا به رزمگه اندر چو ببر شورانگیز
ایا به بزمگه اندر چو ابر گوهربار.فرخی.
چو تیغ گیرد بهرام دیس شورانگیز
چو جام گیرد خورشیدوار زرافشان.فرخی.
از خسان چو سار شورانگیز
چون ملخ بر ملا گریخته ام.خاقانی.
|| ایجادکنندهء شوق و وجد و حال و جنون :
فتنهء سامریش در دهن شورانگیز
نفس عیسویش در لب شکرخا بود.سعدی.
وه که آتش در جهان زد عشق شورانگیز من
چون من اندر آتش افتادم جهانی گو مباش.
سعدی.
خواجه همام الدین اشعار دلاویز و غزلهای شورانگیز دارد. (حمدالله مستوفی). عذوبت معانیش چون کرشمهء شیرین شورانگیز. (حبیب السیر ص 123).
- خاطر شورانگیز؛ خاطر مشتاق. و رجوع به خاطر شود.
- طبع شورانگیز؛ طبع جنون بار و فتنه انگیز و آشوبگر. و رجوع به طبع شود.
- عشق شورانگیز؛ عشق جنون بار. و رجوع به عشق شود.

شورانگیزی.

[اَ] (حامص مرکب) فتنه و آشوب و فساد و هنگامه. (ناظم الاطباء). فتنه و آشوب انگیختن. فتنه جویی.

شوراننده.

[نَنْ دَ / دِ] (نف)تحریک کننده. انگیزاننده :
بی تفکر پیش هر داننده هست
آنکه با شوریده شوراننده هست.مولوی.

شورانیدن.

[دَ] (مص) برآشوفتن. (یادداشت مؤلف). شوراندن. تحریک کردن. برانگیختن. رجوع به شوراندن شود. || برهم زدن. بهم زدن. برگرداندن. زیر و رو کردن. بهم آمیختن. چیزی را زیر و زبر کردن تا نیک ممزوج شود، چنانکه پِسْتی و سَویقی را با آب یا با شکر. مخلوط کردن. آشوردن. آشوریدن. بشورانیدن. حرکت دادن. (از یادداشت مؤلف). آمیختن کنانیدن و آمیزش فرمودن. (ناظم الاطباء) : خاکستر شیخ که بتازی «درمنه» گویند در آب کنند و نیک بشورانند و یک شبانه روز بگذارند تا صافی شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). داروها بکوبند و نرم بسایند چندانکه توانند و این کوفته در آب کنند و بشورانند به آهستگی و اندک اندک. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و دیگرباره آب زیاده می کنند و می شورانند و آنچه بر سر می آید و به آب میرود به آهستگی اندر غضارهء دوم میگردانند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اجداح، اجتداح، تجدیح، جدح؛ شورانیدن پِسْت را. خوض؛ آمیختن شراب را و شورانیدن. (منتهی الارب). حرث؛ شورانیدن آتش. (تاج المصادر بیهقی). الحضو؛ آتش فاشورانیدن. (المصادر زوزنی).
- برشورانیدن؛ بهم زدن هر مایع آمیخته با چیزی تا خوب درآمیخته شود.
- شورانیدن زمین؛ اثارة. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). شیار کردن زمین. (از منتهی الارب). شخم زدن آن. شیار کردن آن : شهر به شهر و منزل به منزل شدند [ فرعون و هامان ]تا به مصر رسیدند... و بر در مصر یک پاره زمین بود ویران بر راه بادیه فرعون آن زمین را بشورانید و آباد کرد. (ترجمهء طبری بلعمی).
|| منقلب کردن: شورانیدن دل؛ دل بهم زدن. (یادداشت مؤلف).
- شورانیدن خویشتن؛ برهم زدن حالت طبیعی مزاج : و بسیار مردم اولی تر آن باشد که اندر این فصل دارو [ یعنی مسهل ] نخورند و خویشتن را نشورانند و اخلاط نجنبانند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- شورانیدن منش؛ بهم زدن طبیعت. منقلب کردن حالت. دل بهم زدن. حال تهوع پدید آوردن : حب النیل... منش بشوراند. (الابنیه عن حقایق الادویة).
|| متموج کردن. به موج آوردن. (یادداشت مؤلف). متلاطم کردن دریا. (فرهنگ فارسی معین) : و آن بادها که دریا بشوراند و درخت برکند و گیاه تباه کند و آب سرد کند. (التفهیم). || مشوش کردن. (یادداشت مؤلف). پریشان فرمودن. (آنندراج). پریشان کردن. آشفته کردن : ابن المقفع را در سرای خالی بنشاندند چنانک هیچ چیز نبایستش و کس خاطرش نشورانید و او مشق همی کرد و همی نوشت [ نقیضهء قرآن را ] . (مجمل التواریخ).
بهر شهری فرستاد آن درم را
بشورانید از آن شاه عجم را.نظامی.
- شورانیدن خواب بر کسی؛ بیدار کردن وی :
که چشم نازنین در خواب ناز است
مشوران خواب بر وی شب دراز است.
آصف جعفر.
|| برانگیختن. برهم زدن. آشوفتن. به آشوب واداشتن. به آشوب کشاندن : عبدوس را بخواند... و گفت ما را این بدرگ [ غازی ]بهیچ کار نیاید که بدنام شد بدینچه کرد و عالمی را شورانیدن از بهر یک تن کز وی چنین خیانتی ظاهر گشت محال است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 235). || برانگیختن مردم را. ایجاد فتنه و آشوب کردن. (فرهنگ فارسی معین). به انقلاب داشتن. (یادداشت مؤلف) : بعد از آن بنگرند که این ترکمانان چه کنند اگر آرمیده باشند و مجاملتی در میان می آرند خود یکچندی بباشند و ایشان را نشورانند. (تاریخ بیهقی). اگر حالی باشد دیگرگون تا این مرد [ سوری ] بدست مخالفان نیاید که جهان بر من بشورانند. (تاریخ بیهقی). || غسل دادن. (ناظم الاطباء). شوراندن.(1) درشورانیدن : از راههای دور، رایان و براهمه بیایند و خود را در آن آب [ رود گنگ ] شورانند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 414).
- درشورانیدن؛ شورانیدن. شوراندن. غسل دادن: تصیؤ؛ درشورانیدن سر را به شستن چنانکه چرک از وی پاک نشود. (منتهی الارب). تصیئة.(2) (منتهی الارب).
|| استعمال سلاح. بکار بردن آلت و ابزار جنگ : مردی جلد و کاری و سوار نیک و به شورانیدن همهء سلاحها استاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 572). و ریشهء همین کلمه است در لغت مرکب سلحشور. و رجوع به سلحشور شود. || آلوده کردن. || دیوانه کردن. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).
(1) - از مادهء مضارع شستن که شوی و شور هر دو آمده است: دستت را بشور؛ یعنی بشوی.
(2) - در اقرب الموارد در ذیل «ص ی ء» آمده است: صَیَّأَ رأسَهُ تَصْییئاً؛ بَلَّهُ قلیلاً و قیل غسله فلم یُنَقّهِ.

شورانیده.

[دَ / دِ] (ن مف) بهم زده. زیر و زبر کرده. زیر و رو کرده. (یادداشت مؤلف). || متلاطم. || برانگیخته. || دیوانه کرده. || آمیخته. || آلوده. (فرهنگ فارسی معین).

شورای امنیت.

[یِ اَ نی یَ] (اِخ) یکی از تشکیلات اصلی سازمان ملل متحد که دارای یازده عضو سازمانی است از آن جمله پنج عضو آن اعضای دایمی شوری را تشکیل میدهند و آنها عبارتند از: جمهوری خلق چین، فرانسه، اتحاد جماهیر شوروی، کشورهای متحدهء بریتانیای کبیر و ایرلند شمالی و ممالک متحدهء آمریکا. هر عضو شوری یک رأی دارد و تصمیمات شوری با رأی مثبت هفت عضو (در مسائل مربوط به آیین کار) تصویب میشود و در مسائل دیگر هم رأی مثبت هفت عضو (بشرط اینکه آراء اعضای دایمی در آن موجود باشد و حق وتو(1)همین است) لازم است. اقدام به کلیهء امور مرجوع به سازمان ملل متحد و شعب آن با نظر شورای امنیت انجام میگیرد. (فرهنگ فارسی معین). و نیز رجوع به سازمان ملل متحد شود.
(1) - Veto.

شورای خانوادگی.

[یِ نَ / نِ دَ / دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) مجلسی که از اعضاء ذکور خانوادهء سلطنت در عهد اشکانی تشکیل می شد. مرحوم پیرنیا آرد: شاه اشکانی می بایست با دو مجلس شور کند، یکی را نویسندگان رومی شورای خانواده نامیده اند که از اعضاء ذکور خانوادهء سلطنت که به حد رشد رسیده بودند ترکیب می یافت و انتخاب آنها منوط به میل شاه نبود، دیگری مجلس سنا... (از تاریخ ایران باستان ج 3 ص 2648).

شورای ملی.

[یِ مِلْ لی] (اِخ) (مجلس...) رجوع به مجلس شورای ملی و پارلمان شود.

شوربا.

(اِ مرکب)(1) کلمهء «با» در فارسی به معنی خورش و در ترکیب شوربا و کدوبا و ماست با و غیره آمده بمعنی چند نوع طعام را یک نوع ساختن. (از المعرب جوالیقی حاشیهء ص 73). آش نمکدار، زیرا که «با» در پارسی بمعنی آش است و این لغت پارسی صرف است و به عربی آن را «حساء» بالمد و القصر گویند و در گفتار رسول (ص) دو بار آمده است. (از انجمن آرا) (از آنندراج). آش ساده. (ناظم الاطباء). || در قدیم و پیش اطباء نخودآب یعنی آبگوشت بوده از هر گوشت که باشد و عرب آن را مرق می گفته و گرم آن را سخون می نامیده اند و گوشت در آن بوده و چون نان خورش بکار میرفته است. (از یادداشت مؤلف): مَرَق؛ شوربا. (نصاب). در فارسی بدان خوردی نیز می گفته اند: المرقة؛ خوردی. السخون؛ خوردی گرم. (از السامی فی الاسامی). آبگوشت. (ناظم الاطباء) :منکیتراک حاجب زمین بوسه داد و گفت خداوند دستوری دهد که بنده علی امروز نزدیک بنده باشد با دیگر بندگان که با اویند که بنده مثال داده است شوربائی ساختن. سلطان به تازه روئی گفت صواب آمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 54).
هم شوربای چشم نه سکبای چهره ها
کاین شوربا به قیمت سکبا برآورم.خاقانی.
گر برای شوربائی بر در اینها شوی
اولت سکبا دهند از چهره وانگه شوربا.
خاقانی.
اگر شوربائی به چنگ آوری
من مرده را باز رنگ آوری.نظامی.(2)
جای کردند و خوان نهادندش
شوربا و کباب دادندش.نظامی.
از آن پیش کآن پشته را باز کرد
یکی نیمه زان شوربا بازخورد.نظامی.
هر روز از برای سگ نفس بوسعید
یک کاسه شوربا و دو تا نانت آرزوست.
سعدی.
شوربا چند خوری دست به گندم با زن
که حلیم است برای دل و جان افکار.
بسحاق.
- شوربای اشک؛ نان خورش غمزدگان، چه نانخورش غمزدگان اشک است. (ناظم الاطباء).
- شوربای چشم؛ کنایه از اشک :
هم شوربای چشم نه سکبای چهره ها
کاین شوربا به قیمت سکبا برآورم.خاقانی.
شوربای چشم خود خوردن بر ابن یمین
به که باید خورد سکبای رخ هر ناکسی.
ابن یمین.
|| امروزه به آشی گویند که از برنج و گشنیز و تره و لپه و غیر آن سازند و بیماران را دهند. (از یادداشت مؤلف).
- شلم شوربا.؛ رجوع به شوروا و شلم شوروا شود.
- امثال: مثل شوربای ناخوشها. (یادداشت مؤلف).
میرود از آسمان شوربا بیارد. (یادداشت مؤلف).
هم از شوربای قم مانده هم از حلیم کاشان. (یادداشت مؤلف).
|| مؤلف در یادداشتی این کلمه را به معنی کشکینه اما با علامت استفهام آورده و ابیات زیر را بعنوان شاهد نقل نموده اند :
چو آمد گه زادن زن فراز
به کشکینهء گرمش آمد نیاز
من و زن در آن خانه تنها و بس
مرا گفت کای شوی فریاد رس
اگر شوربائی به چنگ آوری
من مرده را باز رنگ آوری.عسجدی.
|| آهار، شوربای تیره ای باشد که در جامه مالند تا رنگ و صیقل گیرد. (فرهنگ اسدی نخجوانی).
(1) - از: شور، بانمک + با، آش و خورش.
(2) - منسوب به عسجدی نیز هست.

شورباپز.

[پَ] (نف مرکب) مَرّاق. (دهار). پزندهء شوربا. که شوربا پزد.

شورباج.

(معرب، اِ مرکب) آش ساده. (ناظم الاطباء). شوربة. (حاشیهء برهان چ معین). معرب شوربا است که آب گوشت پخته باشد. (برهان) (آنندراج). شوربا. مرقه. خوردی. مرقه که تنها از برنج و نمک و آب کنند. (یادداشت مؤلف). شوربا. (دهار).

شورباجیة.

[جی یَ] (معرب، اِ مرکب)مرقه ای که تنها از برنج و نمک و آب کنند. (یادداشت مؤلف).

شورباخوری.

[خوَ / خُ] (اِ مرکب) ظرفی برای نهادن شوربا و دیگر آشها بر خوان. (یادداشت مؤلف).

شوربافروش.

[فُ] (نف مرکب)خوردی فروش. خوردی پز. شورباپز. مَرّاق. (یادداشت مؤلف). شوربائی.

شوربخت.

[بَ] (ص مرکب) بدبخت. (یادداشت مؤلف) (غیاث) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تیره بخت. سیاه بخت. شوم بخت. (یادداشت مؤلف). تیره روز. (فرهنگ فارسی معین). مقابل نیکبخت و مقبل :
بدو گفت رستم که ای شوربخت
که هرگز مبادا گل آن درخت.فردوسی.
کجا تیر او بگذرد بر درخت
ندانم چه دارد بدل شوربخت.فردوسی.
وز آن روی خاقان غمی گشت سخت
برآشفت با گردش شوربخت(1).فردوسی.
آزاد را همی حسد آید ز بندگانش
هر شوربخت را حسد آید ز بختیار.
فرخی.
جز آن سبک خرد شوربخت سوخته مغز
که غره کرد مر او را به خویشتن شیطان.
فرخی.
جدا ماند بیچاره از تاج و تخت
به درویشی افتاد و شد شوربخت.عنصری.
خدنگ چارپر همچون درختان
برستند از دو چشم شوربختان.
(ویس و رامین).
یکی تنگ توشه بدی شوربخت
شهی دادمت افسر و تاج و تخت.اسدی.
دگر پادشاهی که از تاج و تخت
به درویشی افتد شود شوربخت.
اسدی.
گر ز آسمان به خاک تو خرسند گشته ای
همچون تو شوربخت به عالم دگر کجاست.
ناصرخسرو.
چون مرد شوربخت شد و روزکور
خشکی و درد سر کند از روغنش.
ناصرخسرو.
ای آنکه از نکوئی و از نام نیک تو
بس مرد شوربخت که گشته ست بختیار.
مسعودسعد.
بخت بیدار شهنشه خسرو مالک رقاب
کرد بر بالین غفلت شوربختان را به خواب.
سوزنی.
لب اوست لعل و شکر من اگر نه شوربختم
شکرین چراست بر من سخنان چون شرنگش.
خاقانی.
یکی گفت بر مردم شوربخت
ز بابل رسد جادوئیهای سخت.نظامی.
چو مستی درآمد بر آن شوربخت
بغلطید چون سایه در پای تخت.نظامی.
شوربختان به آرزو خواهند
مقبلان را زوال نعمت و جاه.سعدی.
کنند این و آن خوش دگرباره دل
وی اندر میان شوربخت و خجل.سعدی.
|| (اِ مرکب) بختِ شور. بخت بد.
(1) - بمعنی بختِ بد هم ایهام دارد.

شوربختی.

[بَ] (حامص مرکب) بدبختی. (یادداشت مؤلف). شوربخت بودن. تیره بختی. (فرهنگ فارسی معین). نکبت. ادبار. نحس بودن بخت. بدبختی. مقابل پیروزی. مقابل مقبلی :
ز گیتی مرا شوربختی است بهر
پراکنده بر جای تریاک زهر.فردوسی.
که پیروزی و شوربختی ازوست
تن آسانی و رنج و سختی ازوست.فردوسی.
یکی را دگر شوربختی بود
نیاز و غم و درد و سختی بود.فردوسی.
که من با سپاهی بسختی درم
برنج و غم و شوربختی درم.فردوسی.
سوی چشمهء شوربختی شتابد
کرا آز باشد دلیل و نهازش.ناصرخسرو.
کسی که بادهء کین تو نوش خواهد کرد
ز شوربختی دردی خورد هم از سر دن.
سوزنی.
چو ابر از شوربختی شد نمکبار
دل از شیرین شورانگیز بردار.نظامی.
و آن شیفته دل ز شوربختی
میکرد صبوریی بسختی.نظامی.
میزد نفسی به شوربختی
میزیست بصد هزار سختی.نظامی.
سعدی قلم بسختی رفته ست و شوربختی
پس هرچه پیشت آید گردن بنه قضا را.
سعدی.

شوربلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی است از دهستان ولدیان بخش حومهء شهرستان خوی. 291 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شوربوم.

(اِ مرکب) شوره بوم. زمین شور که در آن نبات نروید. (آنندراج). شوره زار. زمین شوره. شوره کات.

شوربة.

[شَ رَ بَ] (معرب، اِ مرکب) حساء. معرب است. (از نشوءاللغة ص 96). خورشی آبدار که با برنج و عدس یا سبزی با گوشت یا بی گوشت طبخ شود و معرب است. (از المنجد).

شوربیگ.

[بَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه. 154 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شوربیگ.

[بَ] (اِخ) دهی است از دهستان سملقان بخش بانهء شهرستان بجنورد. 105 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شورپا.

(ص مرکب) چاروایی را گویند از اسب و استر و خر الاغ که در وقت راه رفتن سرهای پاهای او از هم دور باشد و قاب پاها بهم رسد و ساییده شود. و بعضی گویند چاروایی که زانوهایش بهنگام رفتن بهم بساید. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

شورپشت.

[پُ] (ص مرکب) چاروایی سرکش و نافرمان که اگر در زیر بار کشند، بار را بیندازد و اطلاق آن بر چنین آدمی مجاز است. (بهار عجم) (آنندراج). || ستیزه جو و جنگجو و هنگامه ساز. (ناظم الاطباء) :
شوربخت و شورچشم و شورپشتی ای رقیب
این چنین گیرد نمک آن را که نشناسد نمک.
محسن تأثیر.

شورتاخ.

(اِ مرکب) ارطی. (یادداشت مؤلف). صاحب اقرب الموارد در ذیل ارطی آرد: درختی است که گل سفید آن به گل درخت بید ماند و میوهء آن شبیه به عناب است.

شورتاغ.

(اِ مرکب) چوب زردرنگ. (آنندراج). قسمی از چوب زرد. (ناظم الاطباء). || یک قسم گیاه زردی که در ریگستان روید. (ناظم الاطباء).

شورج.

[شَ رَ] (معرب، اِ) معرب شوره. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). معرب شورهء فارسی است یعنی بارود. رجوع به شوره شود.

شورجه.

[جَ / جِ] (اِ) آجیل شور یعنی تخمهء هندوانه و کدو و پسته و بادام و فندق (در تداول مردم قزوین).

شورجه.

[جِ] (اِخ) دهی از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه است و 325 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شورجهء امام جمعه.

[جِ یِ اِ جُ عَ] (اِخ)دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه است و 128 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شورجهء ایمانلو.

[جِ یِ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه است و 161 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شورجه باروق.

[جِ] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه است و 158 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شورجه طوراغای.

[جِ] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه است و 101 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شورچشم.

[چَ / چِ] (ص مرکب) کسی که نظر او به چیزها ضرر رساند و مردم را بیمار نماید. (غیاث) (آنندراج). بدچشم. که چشمش زود به مردم اثر کند و بتازی عَیون گویند. (رشیدی). کسی که نظر و نگاه وی از روی بدی و حسادت باشد و مورث ضرر و اذیت مردم گردد. (ناظم الاطباء). که چشم زخم رساند. (یادداشت مؤلف). نحس چشم. (انجمن آرا). آنکه از نظرش به کسی یا چیزی زیان وارد آید. (فرهنگ فارسی معین). عَیون. (نصاب).

شورچشمی.

[چَ / چِ] (حامص مرکب)صفت شورچشم. عَیونی. (یادداشت مؤلف). شورچشم بودن. (فرهنگ فارسی معین).

شورچه.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان عربستان شهرستان گلپایگان است و 528 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شورچه.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد است و 186 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شورچه.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان جعفرآباد خاروج بخش حومهء شهرستان قوچان است و 542 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شورخره.

[خَرْ رَ / رِ] (ص مرکب)شوره خره. سخت شور (طعام، آب). (از یادداشت مؤلف).

شور دادن.

[دَ] (مص مرکب) در لهجهء خراسانی، بهم زدن. زیر و رو کردن: شورش مده غجمه میره. (یادداشت مؤلف).

شور درافتادن.

[دَ اُ دَ] (مص مرکب)هیجان و اضطراب حاصل شدن :
دلاور به سرپنجهء گاوزور
ز هولش به شیران درافتاد شور.سعدی.

شوردرق.

[دَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان رودقات بخش مرکزی شهرستان مرند است و 630 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شوردرق.

[دَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل است و 238 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شوردرق.

[دَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان انگوت بخش گرمی شهرستان اردبیل است و 169 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شوردریا.

[دَرْ] (اِ مرکب) دریای شور. رجوع به شور و دریای شور شود.

شوردریا.

[دَرْ] (اِخ) نام دریاچهء چیچست به آذربایجان است. (نزهة القلوب ج 3 ص 223، 224، 241).

شوردست.

[دَ] (ص مرکب) نامیمون و مشؤوم و نامبارک و نحس. (از ولف) :
نگفتم که با رستم شوردست
نشاید بر این بوم ایمن نشست.فردوسی.

شوردولت.

[دَ / دُو لَ] (ص مرکب)بدبخت. بداقبال :
تا روز رستخیز بماند در او مقیم
آن شوردولتی که بیفتد به چاه تو.سوزنی.

شوردیده.

[دی دَ / دِ] (ص مرکب)شورچشم. عَیون. (یادداشت مؤلف). رجوع به شورچشم شود.

شور رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب) در اصطلاح زنان، کوتاه شدن جامه بر اثر شستن خاصه پارچهء نو. کم شدن از طول و عرض جامه پس از شستن آن بار اول. آب رفتن. (از یادداشت مؤلف). کم شدن طول یا طول و عرض پارچه بر اثر فرورفتن در آب و آب کشیده شدن آن. این «شور» ظاهراً مشتق از مصدر شستن است. (فرهنگ عامیانهء جمال زاده).

شوررفته.

[شورْ، رَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)(جامهء...) کوتاه شده. جامهء نو پس از شستن بار نخست. (یادداشت مؤلف). آب رفته.

شورزد.

[] (اِخ) سورزه. نام دهی از اعمال طارم علیا از توابع قلعه تاج. (نزهة القلوب ج 3 ص 65).

شور زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) (...دل) دل شور زدن. در تداول زنان، مضطرب و نگران بودن برای غایبی یا امری مکروه که سپس اتفاق می افتد. دلواپس بودن. در هراس بودن از احتمال سوئی. نگران و مضطرب بودن. اضطراب قلب داشتن. مضطرب شدن. اضطراب و قلق که از دیر رسیدن کسی یا خبری و مانند آن پیدا آید. مضطرب بودن از عدم آگاهی. مضطرب و نگران بودن از ترس وقوع حادثهء ناگوار: دلم شور میزند. دیگر دلت شور نزند من دیر خواهم آمد. بچه ها دیر کرده اند، دلم شور میزند. (از یادداشت مؤلف). دچار نگرانی و اضطراب شدن. دلهره و اضطراب ناشی از بی خبری از چیزی یا کسی یا ناشی از گرفتاریهایی که ممکن است بعداً برای آدم رخ دهد. (فرهنگ عامیانهء جمالزاده).

شورزمین.

[زَ] (اِ مرکب) زمین شوره زار. زمین بی بر و بی حاصل. (ناظم الاطباء).

شورسان.

(اِ مرکب) مخفف شورستان. شوره ستان. نمک زار. (یادداشت مؤلف). شوره زار. زمین شوره. شوره کات.

شورسان.

(اِخ) در شواهد زیر ظاهراً مراد شوره زارهای میان مسکن نعمان بن منذر (حیره) و مدائن است :
که از کشور شورسان بود مرز
کسی خاک او را ندانست ارز.فردوسی.
ره شورسان تا در طیسفون
زمین خیره شد زیر نعل اندرون.فردوسی.

شورستان.

[رِ] (اِ مرکب) شوره زار. (آنندراج). خلاب و زمین باطلاق. (ناظم الاطباء). شوره زار. شورسان. نمکزار. (یادداشت مؤلف). سبخه. (مهذب الاسماء). ملاحة. مملحة. نوفلة. (منتهی الارب) : و آن ... امروز پدید است شورستانی است میان دمشق و رمله. (ترجمهء طبری بلعمی، قصهء ایوب).
ای به حری و به آزادگی از خلق پدید
چو گلستان شکفته ز سیه شورستان.فرخی.
بهار پربر گشته ست پای خوشه زمین
بهشت خرم گشته ست خشک شورستان.
فرخی.
و اندر شورستان تخم مکار. (منتخب قابوسنامه ص 30).
تخم دادی مرا که کشت کنم
نفکنم تخم تو به شورستان.
ناصرخسرو.
به پیش جاهلان مفکن گزافه پند نیکو را
که دهقان تخم هرگز نفکند در ریگ و شورستان.
ناصرخسرو.
چو شورستان نباشد بوستانی
چو کاشانه نباشد رهگذاری.ناصرخسرو.
چنانکه تابش خورشید و ابر و بارانها
گهی به شورْسِتانیم و گه به بستانیم.
مسعودسعد.
هرکه خدمت و نصیحت کسی را کند که قدر آن نداند همچنان آن کس است که به امید زرع در شورستان تخم پراکند. (کلیله و دمنه).
گر آید خسرو از بتخانهء چین
ز شورستان نیابد شهد شیرین.نظامی.
چو آهو سبزه ای بر کوه دیده
ز شورستان به گورستان رمیده.نظامی.
و از شورستان خاکی به بوستان پاکی خرامید. (جهانگشای جوینی). پند به نادان باران است در شورستان. (نفایس الفنون). گوئیا خارستانی و شورستانی است. (انیس الطالبین ص 141). سبب آنکه بیابانها و شورستانها میان قم و ری واقع اند. (تاریخ قم ص 58). به روزگار ایشان خار تشبیه و خسک جبر از شورستان بدعت سر برنیاورده بود. (نقض الفضائح ص 304).

شورستان.

[رِ] (اِخ) دهی است از ناحیهء مرغزار «اورد» به حدود فارس: و دیه گوز [ کور ] و آباده و شورستان و بسیار دیههای دیگر از این ناحیت است. (فارسنامهء ابن البلخی ص 123).

شورستان.

[رِ] (اِخ) دهی از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند است و 398 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شورستان بالا.

[رِ نِ] (اِخ) دهی از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد است و 193 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شورستان پائین.

[رِ نِ] (اِخ) دهی از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد است و 334 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شورسلح.

[سِ لَ] (ص مرکب، اِ مرکب)سلحشور. ورزیدن سلاح جنگ باشد و بکار فرمودن یعنی چگونه بکار باید فرمود. (برهان) (آنندراج). و رجوع به سلحشور شود. || کسی که مستعد قتال و جدال باشد. (از برهان) (آنندراج). کسی که مستعد و آمادهء قتال و جدال باشد. (ناظم الاطباء). ورزیده در بکار فرمودن و بکار بردن افزارهای جنگ. || مقدمة الجیش یعنی جمعی که جنگ را بهم رسانند و به ترکی شرباشاران خوانند. (از برهان) (آنندراج). مقدمة الجیش. || سپاهی و لشکری. (ناظم الاطباء).

شورش.

[رِ] (اِمص) عمل شوریدن. (یادداشت مؤلف). از: شور + «ش»، علامت اسم مصدر. (از حاشیهء برهان چ معین). شوریدن. شور و غوغا کردن. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). غوغا و هنگامه. (ناظم الاطباء): مهواع؛ شورش و بانگ در حرب. مِهْوَع؛ شورش و بانگ در حرب. (منتهی الارب). || فریاد و ناله. بانگ و فغان :
از شورش آه من همه شب
بادام تو دوش ناغنوده.خاقانی.
شورش بلبلان سحر باشد
خفته از صبح بی خبر باشد.سعدی.
|| آشفتگی و پریشانی. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). تشویش. || فتنه و فساد. (ناظم الاطباء) : شورش جنگ برپا شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 446). || جنگ و جدال و ستیزه و پیکار :
چو پای و رکاب و بر و یال تو
چنین شورش جنگ و کوپال تو.فردوسی.
همه زیر فرمانش بیچاره اند
که با شورش و جنگ پتیاره اند.فردوسی.
بدان شورش اندر میان سپاه
از آن زخم شمشیر و گرد سیاه.فردوسی.
گر او را فرستی بنزدیک من
وگرنه ببین شورش انجمن.فردوسی.
در مصاف دشمنان گر با کمان شورش گرفت
مرد در جوشن بلرزد پیل در برگستوان.
فرخی.
رعایا و ولایتها آسوده گردند و از این گریختن و تاختن و جنگ و جدال و شورش بازرهند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 598).
ترا با من این شورش و کار چیست
ز بهر کسان جنگ و پیکار چیست.
(گرشاسبنامه).
|| طغیان و نافرمانی و یاغیگری و آشوب. (ناظم الاطباء). عصیان. آشوب. انقلاب. (فرهنگ فارسی معین). تمرد و عصیان. (قاموس کتاب مقدس). ثوره. بلوا : بعد از مدتی عزالدوله... از عم یاوری خواست از تشویش و اضطراب لشکر و رکن الدوله عضدالدوله را بفرمود به جانب اهواز رود به یاری ابن عم و چون عضدالدوله به جانب بغداد رسید آن شورش کمتر شده بود. (مجمل التواریخ والقصص). و شورش عیاران کمتر شده بود زانکه حاجب تنی چند گردن بزد و دونیمه کرد کاری بسیاست فروگرفت و مصادره ها ستد. (راحة الصدور راوندی). || تموج. تلاطم :
چو دریا به شورش گرفتی شتاب
یکی طشت بودی بکردی پرآب.اسدی.
شورش دریای اشک من به زمین رفت
بر تن ماهی شکنج مار برافکند.خاقانی.
|| هیجان. (فرهنگ فارسی معین). وجد. التهاب. وجد و حال و اشتیاق :
هست از پری رخساره ای در نسل آدم شورشی
شور بنی آدم همه زان روی گندمگون نگر.
خاقانی.
گر ترا مستی چو عشق بلبل است
شب مخسب و شورشی در ما فکن.عطار.
- شورش اندر دل افتادن (فتادن)؛ وجد و شوق پدید آمدن :
شورشی اندر میان دل فتاد
دل در آن شورش هوای یار کرد.عطار.
|| جنون. دیوانگی. جنون عشق : حدیث مجنون و لیلی و شورش حال او بگفتند. (گلستان).
چشمم از زاری چو فرهاد است و شیرین لعل تو
عقلم از شورش چو مجنون است و لیلی روی تو.
سعدی.
یکی صورتی دید صاحب جمال
بگردیدش از شورش عشق حال.سعدی.
|| اضطراب. نگرانی. قلق.
- شورش دل؛ اضطراب و نگرانی و قلق :
ورت ارادت باشد به شورش دل خلق
بشور زلف که در هر خمی دلی داری.
سعدی.
|| درهم آمیختن. (برهان) (آنندراج). درهم آمیختگی. (فرهنگ فارسی معین). اختلاط و آمیزش. (ناظم الاطباء). || برهم زدن. || برهم خوردن. (برهان) (آنندراج). || نفرت و کراهت. || استفراغ و حالت قی. (ناظم الاطباء). || افتراق و جدائیها. (قاموس کتاب مقدس).

شورش.

[رِ] (اِ) غذای شور و نمکین. (ناظم الاطباء). ملاحت و نمکینی. (آنندراج). || نمکدان. (ناظم الاطباء).

شورشار.

(اِ مرکب، از اتباع) شور و شر. شورشرابا. شور و شغب. غوغا و هنگامه و هرج و مرج و گیرودار و فتنه و آشوب و نعره و بانگ. (ناظم الاطباء).

شورشر.

[شو شَ] (اِ مرکب، از اتباع)(1) شور و شر. شورشار. شورشرابا. شور و شغب. غوغا و فریاد و هنگامه و هرج و مرج و گیرودار و فتنه و آشوب و نعره و بانگ. (از ناظم الاطباء).
(1) - مخفف شور و شر (ترکیب عطفی).

شورش طلب.

[رِ طَ لَ] (نف مرکب)انقلابی. آشوب خواه.

شورش طلبی.

[رِ طَ لَ] (حامص مرکب)عمل شورش طلب.

شورش کردن.

[رِ کَ دَ] (مص مرکب)عصیان و تمرد کردن. شور و غوغا کردن. انقلاب و آشفتگی برپا کردن. نافرمانی کردن. اظهار کراهت کردن :
ز شورش کردن آن تلخ گفتار
ترشروئی نکردم هیچ در کار.نظامی.

شورشور.

(اِمص مرکب) جستجو و پیجویی. اینسوی و آنسوی گشتن :
تنگ شد عالم بر او از بهر گاو
شورشور اندرگرفت و کاوکاو.رودکی.

شورشی.

[رِ] (ص نسبی) طاغی. انقلابی. (یادداشت مؤلف). کسی که شورش کند. انقلابی. (فرهنگ فارسی معین). || معتاد به شورش. (یادداشت مؤلف).

شورطاق.

(اِ مرکب) در شاهد زیر صاحب منتهی الارب این کلمه را معادل عَرْفَج(1)آورده است: اِرْقَطَّ العَرْفَجُ؛ برگ برآوردن گرفت شورطاق. و رجوع به عرفج و قتاد شود.
(1) - درختی است ریگی. (منتهی الارب).

شورطالع.

[لِ] (ص مرکب) شوراختر. (ناظم الاطباء). کنایه از مدبر و بدبخت. (آنندراج) :
هرکه شیرین تر فراق جانگزایش تلخ تر
شورطالع تر ز فرهادم ببین احوال چیست.
ظهوری.
رجوع به شوربخت شود.

شورغال.

(اِ مرکب) سیورغال. بمعنی روزینه مشهور است و این لفظ غلط است چرا که در کتب یافته نشد و در مدار نوشته سیورغال مدد معاش و در لغات ترکی بمعنی انعام نوشته است. (از غیاث) (از آنندراج). رجوع به سیورغال شود.

شورغان.

[شِ وِ] (اِخ) حومهء شیراز، یک فرسخ و نیم میانهء جنوب و مشرق شیراز است. (فارسنامهء ناصری).

شور فتادن.

[فِ / فُ دَ] (مص مرکب) فتنه و غوغا برپا شدن.
- شور فتادن در جهان؛ کنایه از برپا شدن فتنه :
ای از تو فتاده در جهان شور
گوری دو سه کرده مونس گور.نظامی.

شورقره کند.

[قَ رِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه است و 341 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شورک.

[رَ] (اِخ) دهی از دهستان ولدیان بخش حومهء شهرستان خوی است و 377 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شورک.

[رَ] (اِخ) دهی از دهستان شقان بخش اسفراین شهرستان بجنورد است و 155 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شورک.

[رَ] (اِخ) دهی از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند است و 204 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شورک افغانها.

[رَ اَ] (اِخ) دهی از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد است و 237 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شورک توپکانلو.

[رَ] (اِخ) دهی از دهستان مزرج بخش حومهء شهرستان قوچان است و 293 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شورک حاجی.

[رَ] (اِخ) دهی از دهستان مزرج بخش حومهء شهرستان قوچان است و 368 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شور کردن.

[شَ / شُو کَ دَ] (مص مرکب)مشورت و کنکاش نمودن. (ناظم الاطباء). مشورت کردن. مشاوره کردن. رجوع به شور و شوری شود.

شور کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) پرنمک کردن. (فرهنگ فارسی معین). تملیح. (منتهی الارب).
- شور کردن آب؛ کنایه از ناسازگار کردن کار. ایجاد دشمنی و اختلاف کردن :
کسی را که دانی تو از تخم تور
که بر خیره کردند این آب شور.فردوسی.
|| بانگ و خروش کردن. فغان و فریاد کردن :
نه جنبید رستم نه بنهاد گور
زواره همی کرد از آن گونه شور.فردوسی.
پس آن شاهزاده برانگیخت بور
همی کشت مرد و همی کرد شور.فردوسی.
با آنکه کنند ناله و شور
نتوان پس مرده رفت در گور.
امیرخسرو دهلوی.
|| فتنه و آشوب کردن. پیکار و جنگ کردن :
او نصیحت بشنید اما بدگوی لعین
در میان شور همی کرد سبب(1) جستن شر.
فرخی.
(1) - ن ل: پی.

شورکشت.

[کِ] (اِخ) دهی از دهستان طاغنکوه بخش فدیشهء شهرستان نیشابور است و 1200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شورک قلیانلو.

[رَ قَلْ] (اِخ) دهی از دهستان باغان بخش شیروان شهرستان قوچان است و 127 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شورک ملکی.

[رَ مَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد است و 211 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شورکند.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه است و 106 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شور گردانیدن.

[گَ دَ] (مص مرکب)پرنمک کردن. (فرهنگ فارسی معین): اِملاح؛ شور گردانیدن طعام را. (منتهی الارب). || ایجاد آشوب و فتنه کردن. (فرهنگ فارسی معین).

شورگز.

[گَ] (اِ مرکب) قسمی از درخت گز که شوره گز نیز گویند. (ناظم الاطباء). نوعی از درخت گز است که در شوره روید و آن را به عربی اثل گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). شورگژ. شوره گژ. (یادداشت مؤلف). رجوع به شوره گز شود.

شورگل.

[گُ] (اِخ) دهی از دهستان بناجو بخش بناب شهرستان مراغه است و 360 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شورگل.

[گُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش شاهپور شهرستان خوی است و 277 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شورگیاه.

(اِ مرکب) گیاه شور. هر علف شور و نمکین. (ناظم الاطباء). گیاه شور مطلق. (فرهنگ فارسی معین): نبت مالح؛ شورگیاه. هجیر؛ شورگیاه خشک شکسته. (منتهی الارب). حمض. رمث. سرمق(1). (یادداشت مؤلف).
(1) - Arroche.

شورم.

[رَ](1) (اِ) کوه. جبل. (ناظم الاطباء) (از برهان). کوه باشد... و اعراب آن یقین نیست(2). (انجمن آرا) :
چو برداری میان شورم آواز
مر آواز تو را پاسخ دهد باز.
(ویس و رامین).
دل ویسه بسی سختر ز شورم(3)
ز خوی بد همی ماند به کژدم.
(ویس و رامین).
|| مرکب تحریر. || سیاهی. || مداد. || بهی و سفرجل. (ناظم الاطباء).
(1) - با میم و حرکت مجهول. (برهان).
(2) - ضبط این کلمه بر اساس ضبط ناظم الاطباء است.
(3) - به اعتبار حرکت دال در کژدم، حرف راء در شورم مضموم خواهد بود.

شورماهی.

(اِ مرکب) ماهی شور : و بنهرالکر شورماهی الذی یحمل الی الاَفاق مالحاً. (اصطخری). رجوع به ترکیبات شور شود.

شورمزگی.

[مَ زَ / زِ] (حامص مرکب)داشتن طعم شور. چگونگی شورمزه.

شورمزه.

[مَ زَ / زِ] (ص مرکب) که طعم شور داشته باشد.

شورمور.

(اِ مرکب) نوعی از مور که بغایت خرد باشد. (غیاث). مورچه های خرد و کوچک. (برهان) (ناظم الاطباء). || (ص مرکب) این لغت از توابع است و بمعنی نحس و ضعیف است. (انجمن آرا) (از آنندراج) :
شورمورند حریفانت ولیکن گه لاف
شارمارند و نفر با نفر آمیخته اند.
خاقانی (از انجمن آرا).
|| (اِ مرکب) غوغا و آشوب... (انجمن آرا) (از آنندراج). و رجوع به شور و مور شود.

شورمین.

[رَ مَ] (اِخ) (به لفظ تثنیه و الشرم بمعنی «شق» است و شاید از همین ماده اشتقاق شده باشد) نام جایگاهی است در بلاد بنی طی. (از معجم البلدان).

شورمین.

(اِخ) شهرکی است [ به خراسان ]از عمل هری. (حدود العالم).

شورناک.

(ص مرکب) شوره زار. شوره بوم: ارض سبخة؛ زمین شورناک. (یادداشت مؤلف). اسباخ؛ شورناک گردیدن زمین. (منتهی الارب).

شورنده.

[رَ دَ / دِ] (نف) شوینده. شست وشودهنده. (فرهنگ فارسی معین). || تعمیددهنده. (یادداشت مؤلف) (فرهنگ فارسی معین) : به شما میگویم نیست در فرزندان آدمیان پیغمبر بزرگتر از یحیی شورنده. (ترجمهء دیاتسارون ص 90). آمدند پیش عیسی و گفتند شورنده ما را پیش تو فرستاد. (ترجمهء دیاتسارون ص 91).

شورنده.

[رَ دَ / دِ] (نف) پریشان شونده. منقلب. || انقلاب کننده. شورش کننده. || به هیجان آینده. (فرهنگ فارسی معین).

شور نشاندن.

[نِ دَ] (مص مرکب) فتنه خواباندن. خاموش کردن فتنه و آشوب :
جوابی دهی شور شهری نشانی
حدیثی کنی کار خلقی گشایی.فرخی.

شور نشستن.

[نِ شَ تَ] (مص مرکب)خاموش شدن فتنه :
در جهان از نظر عدل تو بنشیند شور
وز جهان هیبت شمشیر تو بنشاند شر.فرخی.
- شور فرونشستن؛ خاموش شدن نایرهء آشوب. خوابیدن فتنه :
شور جهان به حشمت خواجه فرونشست
در هر دلی نشاط بیفزود و غم بکاست.فرخی.

شور نشور.

[رِ نُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)شور و غوغای روز محشر. (یادداشت مؤلف).

شور نمودن.

[نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب)ستیزه کردن :
ظالمی کآنچنان نماید شور
عادلانش چنین کنند به گور.نظامی.
|| بانگ و غرش نمودن :
شنیده ام که همیشه چنان بود دریا
که بر دو منزل از آواش گوش گردد کر
همی نماید هیبت همی نماید شور
همی برآید موجش برابر محور.فرخی.
|| ملاحت و زیبایی نشان دادن :
شهرهء شهر مشو تا ننهم سر در کوه
شور شیرین منما تا نکنی فرهادم.حافظ.

شورو.

[شِوْ رُ] (فرانسوی، اِ)(1) پوست بزغاله. چرم بزغاله. (فرهنگ فارسی معین). در تداول چرم براق.
(1) - Chevreau.

شوروا.

[شورْ] (اِ مرکب) شوربا. اصل این ترکیب شوربا، «شور» به اضافهء «با» است و «با» در فارسی بمعنی آش است... شوربا بدین ترتیب لغةً بمعنی آش است که چاشنی خاص یا اجزاء اضافی نداشته باشد و به ساده ترین صورت ممکن (فقط با افزودن نمکی) پخته شود. چنین آشی برای مردم بیمار و کسانی که دستور پرهیز دارند پخته می شود و به بیمزگی معروف است. || کنایه از غذای بیمزه و یا وارفته و غیرقابل اکل. || کنایه از مردم بی نمک و بی مزه و وارفته است. (از فرهنگ عامیانهء جمال زاده).
- شلم شوروا، شلم شوربا؛ معنی اصلی آن «آش شلغم» است و به معنی چیز درهم ریخته و نامنظم و شلوغ و بی معنی و بی ربط است :
دَرِ تجدید و تجدد واشد
ادبیات شلم شوروا شد.ایرج میرزا.
(از فرهنگ عامیانهء جمال زاده).
و رجوع به شوربا شود.

شورواشور.

[شورْ] (اِ مرکب)شوی واشوی. در تداول عامیانه، شستن جامه ای و پوشیدن جامهء دیگر و سپس جامهء اخیر را شستن و پوشیدن جامهء نخستین. (فرهنگ فارسی معین). واگردان (جامه).
-امثال: رخت شورواشور ندارد. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شور و واشور شود.

شوروزد.

[شورْ وَ] (اِخ) دهی از دهستان طاغنکوه بخش فدیشهء شهرستان نیشابور است و 551 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شور و شر.

[رُ شَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)شورشر. شورشار. شورشرابا. شور و شغب. (از ناظم الاطباء). فتنه و فساد :
تا برنهاد زلفک شوریده را به رخ
اندرفتاد گرد همه شهر شور و شر.عماره(1).
قولش مقر و مایهء نور دل
تیغش مکان و معدن شور و شر.ناصرخسرو.
سرش مدام ز شور شراب عشق خراب
چو مست دایم از آن گرد شور و شر میگشت.
سعدی.
عالم از شور و شر عشق خبر هیچ نداشت
فتنه انگیز جهان غمزهء جادوی تو بود.حافظ.
و رجوع به شور و ترکیبات آن شود.
(1) - در فیشی به رودکی نسبت داده شده است.

شور و شعف.

[رُ شَ عَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) شوق و هیجان و شادی.

شور و شغب.

[رُ شَ غَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) فتنه و غوغا و هیجان: الضجاج، المضاجّة؛ با یکدیگر شور و شغب کردن. (تاج المصادر بیهقی). ضوضاء؛ شور و شغب. (یادداشت مؤلف) :
بتا تا چشم چون نرگس گشادی
همه آفاق پر شور و شغب بود.عطار.

شور و شیون.

[رُ شی وَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) بانگ و فغان. آه و فغان.

شور و غوغا.

[رُ غَ / غُو] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) شورش و هنگامه و غوغا. (ناظم الاطباء) :
که ترکان دوست می دارند دائم شور و غوغا را.
مغربی (از یادداشت مؤلف).

شور و فتور.

[رُ فُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) حدت و شدت، و کلمهء فتور در این جا عربی نیست. (یادداشت مؤلف).

شور و مور.

[رُ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) شوم و ضعیف، چه شور بمعنی شوم و نحس و نامبارک و مور بمعنی حقیر و ضعیف است و هرگاه خواهند کسی را یا چیزی را به زبونی و ناتوانی و حقارت وانمایند گویند «شور و مور است». (برهان). درمانده و ضعیف و ناتوان و حقیر و کمینه و فرومایه و خوار و سفله و زبون. (ناظم الاطباء). || (اِ مرکب) شور و غوغا و آشوب. (برهان). آشوب و غوغا. شور و غوغا و انقلاب. (فرهنگ فارسی معین). غوغا و آشوب و هنگامه. (ناظم الاطباء) :
ز بهر دو طامات ژاژ و مزخرف
همه ساله با خلق در شور و مورم.سنائی.
و رجوع به شورمور شود.

شور و واشور.

[رُ] (اِ مرکب) شورواشور. جامهء یدکی. جامهء واگردان دار. جامه و واگردان آن. جامه ای با جامهء دیگر که یکی را بپوشند و دیگری را آنگاه که اولی شوخگن شود برکنند. دو جامه که یکی در بر دارند و دیگری را به شستن داده اند.
-امثال: رخت شور و واشور ندارد؛ جامه اش منحصر به همان است که پوشیده. (از یادداشت مؤلف). و رجوع به شورواشور شود.

شوروی.

[شو / شَ / شُو رَ] (ص نسبی)منسوب به شور، شوری. (یادداشت مؤلف).

شوروی.

[شو / شَ / شُو رَ] (اِخ) روسیه. اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی. رجوع به روسیه شود.

شورة.

[رَ] (ع اِ) درون چیزی و برون آن. (منتهی الارب). اندرون و بیرون. (ناظم الاطباء). مخبر و منظر. (اقرب الموارد). || جای شهد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کندوی زنبور عسل. (ناظم الاطباء)(1). || هیأت و لباس. یقال: انه لحسن الصورة و الشورة؛ ای الهیئة و اللباس. (منتهی الارب)؛ یعنی او خوش هیأت و خوش لباس است. شکل و هیأت. (ناظم الاطباء). || (اِمص) خوبی و نیکوئی. || فربهی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آراستگی. (منتهی الارب). آراستگی و زینت. (ناظم الاطباء). || (ص) شتر مادهء فربه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - در این معنی به فتح «ش» نیز آمده است. (منتهی الارب).

شورة.

[شَ رَ] (ع اِمص) خجلت و شرمندگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خجلت. شیار. (از اقرب الموارد). و رجوع به شیار شود.

شورة.

[شو / شَ رَ] (ع اِ) منظر و تماشاگاه و هر جائی که در آنجا چیزی دیده شود. (ناظم الاطباء).

شورة.

[شَ رَ] (ع اِ)(1) صمغ الاسرار. نام درختی است که در سواحل دریای حجاز روید و شبیه به درخت غار است و میوهء آن سبزرنگ و به بلاذر ماند. (از ترجمهء ابن البیطار لکلرک ج 2 ص 352 مفردات عربی ابن البیطار ص 74).
(1) - Seura torsk.

شوره.

[رَ / رِ] (اِ) از آن باروت سازند و به عربی ملح الدباغین گویند و معرب آن شورج است. (برهان) (آنندراج). جسمی که در ساختن باروت بکار میرود و عبارت است از «آزتات پتاس» و این جسم را در هندوستان و مصر پس از آنکه موسم باران گذشت از سطح زمین میگیرند، ولی در ایران از کنار دیوارهای خرابه و مرطوب به دست می آورند و مخصوصاً در کرمان چندین کارخانهء شوره سازی موجود است. (ناظم الاطباء). در اصطلاح شیمی، جسمی است سفید و متبلور شبیه نمک که در شوره زارها حاصل شود و آن را مصنوعاً هم تهیه کنند و برای ساختن باروت بکار رود. ازتات پتاسیم. شوره قلمی. شورج (معرب). (فرهنگ فارسی معین). ازتاتهای طبیعی که در قدیم بطور کلی معروف به شوره بودند بصورت ژیزمان(1) وجود دارند و قبل از کشف طریقهء سنتز اسید ازتیک تنها منبع تهیهء این اسید بودند، فعلاً هم بعلت وجود «ید» از استخراج ازتات سدیم ژیزمان خیلی کاسته نشده است. در بعضی نقاط دیگر مثل مصر و ایران، سطح زمین یا دیوارها بعد از باران از یک گرد سفیدرنگی پوشیده میشود که همان ازتات کلسیم می باشد... (شیمی عمومی معدنی فضل الله شیروانی ج 1 ص 270). و نیز رجوع به کتاب شیمی معدنی هاشم بری شود : و از او [ بخارا ] بساط و فرش و مصلی نماز خیزد نیکوی پشمین و شوره خیزد که به جایها ببرند. (حدود العالم).
از نمک رنگ او گرفته غبار
خاکش از گرد شوره گشته شخار.عنصری.
بی علم عمل چون درم قلب بود زود
رسوا شود و شوره برون آرد و زنگار.
ناصرخسرو.
|| خاک شور. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). شوره زار. نمکزار. زمین باشوره. نمکسار :
هر آنگه که دانا بود پرشتاب
چه دانش مر او را چه در شوره آب.
فردوسی.
زمین زراغنگ و راه درازش
همه سنگلاخ و همه شوره یکسر.عسجدی.
شوره ست سفیه و سفله در شوره
هشیار هگرز تخم کی کارد.ناصرخسرو.
درد بی علم تخم در شوره ست
علم بی درد سنگ در کوره ست.سنائی.
به باد قهر ببرد ز سنگ خاره سکون
به آب لطف برآرد ز شوره مهرگیاه.انوری.
گیتی اهل وفا نخواهد شد
شوره آب روان نخواهد داد.خاقانی.
موکب ابر چون به شوره رسد
قطره ها بر سراب میچکدش.خاقانی.
در عجم از داد تست بیشه ریاض النعیم
در عرب از یاد تست شوره حیاض النعیم.
خاقانی.
بسا تشنه که بر پندار بهبود
فریب شوره ای کردش نمک سود.نظامی.
بسی راند بر شوره و سنگلاخ
گهی منزلش تنگ و گاهی فراخ.نظامی.
مکن با بدان نیکی ای نیکبخت
که در شوره نادان نشاند درخت.سعدی.
- شوره بیابان؛ بیابان شوره زار :
مبادا کس که از زن مهر جوید
که در شوره بیابان گل نروید.
(ویس و رامین).
|| زمین نمناک. (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) (آنندراج). || خاک نمناک که شوری داشته باشد. (رشیدی). زمین بی حاصل و بی بر. (از ناظم الاطباء). کنایه از زمین بی حاصل. (فرهنگ فارسی معین). شوره زار :
نه شگفت ار ز فر دولت تو
روید از شوره پیش تو شمشاد.فرخی.
در شوره کسی تخم نکارد.عنصری.
کی گیرد پند جاهل از تو
در شوره نهال چون نشانی.ناصرخسرو.
بر شوره مریز آب خوش ایرا
نایدت بکار چون بیاغارد.ناصرخسرو.
همچنان کز نم هوا به بهار
شوره گلزار و باغ گلزار است.ناصرخسرو.
|| کلی و کچلی. (ناظم الاطباء). خشکی سفیدرنگ که بر سر کچل باشد مانند شوره. (رشیدی). سبوسه. سبوسهء سر. پوسه. ابریه. حَزاز. نخالهء سر. نخالهء رأس. هبریة. شورهء سر؛ پاره های خرد سپیدرنگ که از زیر موی سر و جز آن ریزد. شورهء موی. ذرات و پوست جداشده از بشره. (یادداشت مؤلف). سفیدی است که بر سرهای کچل می باشد. (انجمن آرا) :
ز سر کدام کچل شوره ریخت وز کون ریخ
که باشدت ز پی شوره آهک و زرنیخ.
شریف تبریزی.
سران کچل شوره آرد ببار
نگون طاسی افتاده در شوره زار.
سراج الدین راجی.
- شورهء سر؛ کک و مکی که بر روی سر نشیند. (فرهنگ فارسی معین).
|| برص ابیض. (ناظم الاطباء). || انبار خاک و سرگین بود. (اوبهی). || بازار اسب فروشی. || جریان آب. || قسمی از بهی و سفرجل. || آشیانهء زنبور عسل. || نمی و نمناکی. تری. (ناظم الاطباء).
(1) - Gisement.

شوره.

[شَ / شُو رَ / رِ] (از ع، اِمص) شَورة. خجلت و خجالت. (برهان) (آنندراج). خجالت و شرمساری و حیا. (ناظم الاطباء). خَجَل. (رشیدی).

شوره.

[رَ] (ع اِ) شورة. صمغ درخت قرم. صمغ درخت اسرار. (از یادداشت مؤلف). || نوعی از درخت گز. (غیاث). درخت شوره. سورج. الوس اخنی. (از یادداشت مؤلف).

شوره.

[] (اِخ) شهری است از ناحیت طوران به سند. (حدود العالم).

شوره.

[رَ] (اِخ) شورة. ناحیه ای است در عراق عرب (استانداری موصل)، سکنهء آن 14000 تن. مرکز آن قریهء شوره واقع بر ساحل راست دجله است. (فرهنگ فارسی معین).

شوره آب.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) آب شور. آب ناخوش : و در پاره ای زمین شوره آبی تنک ایستاده بود اسپش در آنجا افتاد و فروشد. (فارسنامهء ابن البلخی ص82).
جز که صاحب ذوق که شناسد بیاب
او شناسد آب خوش از شوره آب.مولوی.

شوره بوم.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) زمین شوره زار. زمین بی حاصل. (ناظم الاطباء). شوربوم. (فرهنگ فارسی معین) :
دریغ است با سفله گفتن علوم(1)
که ضایع شود تخم در شوره بوم.سعدی.
- تخم در شوره بوم کاشتن؛ کنایه از کار بیهوده و بی حاصل کردن :
نیکویی با بدان و بی ادبان
تخم در شوره بوم کاشتن است.سعدی.
(1) - ن ل: برِ مرد نادان نریزم علوم.

شوره پشت.

[رَ / رِ پُ] (ص مرکب)سرکش و نافرمان. (ناظم الاطباء).

شوره پشتی.

[رَ / رِ پُ] (حامص مرکب)شوخی و کج ادائی. (غیاث اللغات) (آنندراج).

شوره خاک.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) خاک شوره. خاک شور :
شوره خاکی را کز تخم تهی است
فتح باب از نم مژگان چه کنم.خاقانی.
کنم از شوره خاک شیرهء پاک
این کرامات بین که من دارم.خاقانی.

شوره خره.

[رَ / رِ خَرْ رَ / رِ] (ص مرکب)سخت شور. طعام یا آب مایع چون آش و غیره نهایت شور. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شورخره شود.

شوره دادن.

[رَ / رِ دَ] (مص مرکب)پدید آمدن شوره (جسم نمک مانند) در روی جسمی. شوره پس دادن جسمی :
سختیان را گرچه یک من پی دهی شوره دهد
ز اندکی چربو پدید آید بساعت در قصب.
ناصرخسرو.

شوره دشت.

[رَ / رِ دَ] (اِ مرکب) صحرای شوره زار. دشت شوره زار :
ندیدند کس را کز آن شوره دشت
به مأواگه خویشتن بازگشت.نظامی.

شوره دل.

[رَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان ملایعقوب بخش مرکزی شهرستان سراب است و 466 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شوره رود.

[رِ] (اِخ) رودی است که از میان ولایت نیشابور میگذرد و آبهای جبال طرفین نیشابور بدو پیوندد و مجموع ولایات نیشابور بدان زراعت میکنند. (از نزهة القلوب ج 3 صص 226 - 227).

شوره زار.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) شورستان. شورسان. (یادداشت مؤلف). زمینی که دارای شوره باشد. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). کویر. (صحاح الفرس). شورکات. شوره کات. زمین شور. (ناظم الاطباء). زمین پر از شوره که در آن گیاه نروید. شوره زمین. (فرهنگ فارسی معین) :
کف جواد تو چون ابر بهار است راست
زو زده بر شوره زار ژاله چو بر کشتمند.
سوزنی.
باران که در لطافت طبعش خلاف نیست
در باغ لاله روید و در شوره زار خس.
سعدی.

شوره زمین.

[رَ / رِ زَ] (اِ مرکب) شوره زار. (فرهنگ فارسی معین) :
ور ایدون که دشمن شود دوستدار
به شوره زمین تخم نیکی مکار.فردوسی.
بسا شوره زمین کز آبناکی
دهان تشنگان را کرد خاکی.نظامی.
در فراهان شوره زمینی بود که شتر با بار و اسب با سوار بدان فرومیرفت. (تاریخ قم ص87).

شوره ستان.

[رَ / رِ سِ] (اِ مرکب)شورستان :
نیست عجب گر شود از کلک تو
شوره ستان دل من بوستان.خاقانی.
چون زی مدینه آمده مهد رفیع تو
ز ابر عطات شوره ستان بوستان شده.
خاقانی.
رجوع به شورسان و شورستان شود.

شوره فروش.

[رَ / رِ فُ] (نف مرکب)فروشندهء شوره. فروشندهء ازتات پتاسیم: ملاح؛ شوره فروش. (منتهی الارب).

شوره قاع.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) شوره زار. شوره زمین :
نه روشن دلی آید از تیره اصلی
نه نیلوفری روید از شوره قاعی.خاقانی.

شوره گر.

[رَ / رِ گَ] (ص مرکب) کسی که شوره می سازد. (ناظم الاطباء).

شوره گز.

[رَ / رِ گَ] (اِ مرکب)(1) شوره گژ. (یادداشت مؤلف). نوعی از درخت گز باشد. (برهان) (فرهنگ فارسی معین). قسمی از گز. (ناظم الاطباء). نوعی از درخت گز است و آن را به تازی اثل گویند. (فرهنگ جهانگیری). درخت گز که در زمین شوره روید. (رشیدی) (غیاث اللغات) (آنندراج). اثل. (زمخشری). ثمر آن گزمازک و حبة الاثل است. قسمی از گز و طرفاء. (یادداشت مؤلف). نوعی از درخت گز. (غیاث) : ناگاهانه آن بند خراب شد و آن بستان و آن قوم هلاک شدند و بدل هر درختی شوره گزی پدید آمد. (قصص الانبیاء ص 178).
(1) - گز (Tamarix) (گیاهشناسی ثابتی ص 196) (حاشیهء برهان چ معین).

شوره گیاه.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) گیاه شور. گیاه و علف شور و نمکین: جَعم؛ آرزومند گشتن شتر به شوره گیاه. طَحْماء؛ شوره گیاه. غذامة؛ نوعی از شوره گیاه. قضام؛ نوعی از شوره گیاه. ملاح؛ شوره گیاه. (منتهی الارب).

شوره ناک.

[رَ / رِ] (ص مرکب) شوره دار. دارای شوره. (ناظم الاطباء): سبخة؛ زمین شوره ناک. (منتهی الارب) :
تن ما یکی خانه دان شوره ناک
که ریزد همی اندک اندکش خاک.اسدی.

شوری.

(حامص) ملوحت. پرنمکی. صفت شور. چگونگی شور. یکی از طعمهای نه گانه. نمکینی. (یادداشت مؤلف) :
نشایست بد در نیستان بسی
ز شوری نخورد آب او هر کسی.فردوسی.
هرگز نبود شکر به شوری چو نمک
نه گاه شکر باشد چون باز کشک(1).
محمودی (از فرهنگ اسدی).
-امثال: نه به آن شوری شور و نه به این بی نمکی؛ در مواردی بکار رود که اعمال کسی از حد اعتدال خارج باشد.
|| (ص نسبی) ظاهراً شوره فروش است. (از آنندراج) :
آن مه شوری که شهری شد پر از غوغای او
هر زمان در شور می آرد مرا سودای او.
سیفی (از آنندراج).
|| قسمی گندم که در گناباد کارند. (از یادداشت مؤلف).
(1) - ن ل: کسک.

شوری.

[را] (ع اِمص) مشورت کردن. (ترجمان علامهء جرجانی). مشورت. (مهذب الاسماء). کنکاش. کنکاش کردن. (منتهی الارب). مشورة. (غیاث اللغات). مشورت و کنکاش. (ناظم الاطباء). مشاورت. سگالش. (یادداشت مؤلف). رایزنی. (فرهنگ فارسی معین) : و امرهم شوری بینهم. (قرآن 42/38).
عقل را با عقل دیگر یار کن
امرهم شوری بخوان و کار کن.مولوی.
|| (اِ) هیأتی که برای مشورت گرد هم آیند. (فرهنگ فارسی معین). نخستین شوری در اسلام بدینسان بود که چون عمر بن الخطاب را از ابولؤلؤ زخم رسید صحابه نزد او آمدند و از ولایت عهد پرسیدند. او گفت شش تن یعنی علی و عثمان و طلحه و زبیر و عبدالرحمن و سعد پس از من تا سه روز با یکدیگر شور کنند و بر یکی از این شش تن متفق شوند و مردی از انصار را با پنجاه تن بر آنان گماشت و انصاری را گفت اگر از این جماعت پنج کس بر یکی اتفاق کنند و یکی خلاف کند او را بکش و اگر چهار تن بر یکی اتفاق و دو تن اختلاف کنند آن دو تن را بکش و اگر سه تن بر کسی و سه تن دیگر بر دیگری متفق شوند پسرم عبدالله را حکم کن و فرموده بود عبدالله در شوری حاضر شود اما در انتخاب خلیفه دخالت نکند و فقط با پیش آمدن شق ثالث حکم باشد. (یادداشت مؤلف) : ... فصبرت علی طول المدة و شدة المحنة حتی اذا مضی لسبیله جعلها فی جماعة زعم انی احدهم فیاللّه و للشوری. (خطبهء شقشقیة). فلم یکن للشاهد ان یختار و لا للغائب ان یرد و انما الشوری للمهاجرین و الانصار. (نهج البلاغه نامهء شمارهء 6).
- اهل شوری؛ (انجیل لوقا 23:5 یکی از اجزای سنهدرین) و چنان معلوم است که بعضی از اجزای این مجلس ادعای مسیح را تصدیق نمودند و با آن مکر و حیله و جبری که بر ضد او و تابعانش فراهم کرده بودند مقاومت کردند. (قاموس کتاب مقدس).
- رجال شوری؛ علی بن ابی طالب (ع)، عثمان بن عفان، طلحة بن عبیدالله، زبیربن العوام، عبدالرَحمن بن عوف و سعدبن ابی وقاص. (از نهج البلاغه شرح شیخ محمد عبده).
- مملکت شوری؛ شوروی. روسیهء کمونیست با دول متحدهء آن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شوروی و روسیه شود.

شوری.

[شَ را] (ع اِ) نام گیاهی بحری که اهل مغرب آن را اسرار گویند. (فهرست مخزن الادویه). نام گیاهی بحری. (از ناظم الاطباء). گیاهی است دریائی. (منتهی الارب).

شوری.

[را] (اِخ) یا «حمعسق». سورهء چهل ودومین از قرآن، مکی، و آن پنجاه وسه آیت است، پس از سورهء فصلت و پیش از سورهء زخرف است. (یادداشت مؤلف).

شوریاب.

[شورْ] (اِخ) دهی است از دهستان طاغنکوه که در بخش فدیشهء شهرستان نیشابور واقع است و 662 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شوریاس.

(اِخ)(1) نام یکی از خدایان کششوها (حکام بابل) و همان سوریهء آریایی است که خورشید باشد (سین S =علامت فاعلی است که در شوریاس بجای مانده است). (از فرهنگ ایران باستان ص 234).
(1) - Shyrias.

شوری اصفهانی.

[یِ اِ فَ] (اِخ) میرزا محمدعلی فرزند علی اکبرخان برادرزادهء عبدالرضاخان یزدی بود و چندی به وزارت نواب امام قلی میرزا خلف شاهزاده محمدولی میرزا گذرانیده و دارای طبع شعر بوده است. (از مجمع الفصحاء ج 2 ص 248).

شوری بزرگ.

[بُ زُ] (اِخ) دهی است از دهستان تحت جلگه که در بخش فدیشهء شهرستان نیشابور واقع است و 179 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شوریچه.

[چِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش سرخس. این دهستان از هشت آبادی تشکیل شده و ساکنان آن از طوایف بلوچی هستند و 2152 تن سکنه دارد. قریهء مهم آن چاکی در است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شوریچه.

[چِ] (اِخ) مرکز دهستان شوریچه است که در بخش سرخس شهرستان مشهد واقع است و 270 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شوریدگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی شوریده. اضطراب و پریشانی و آشفتگی. (ناظم الاطباء). بی آرامی. اختلاط. تشویش. تشوش. (یادداشت مؤلف).
- شوریدگی دریا؛ تلاطم. تواطس. انقلاب بحر. تموج آن. (یادداشت مؤلف).
- شوریدگی عقل و خرد؛ اختلاط عقل. (یادداشت مؤلف). جنون و دیوانگی. (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین).
- شوریدگی کار و سخن؛ نابسامانی و پریشانی و تعقید و درهم پیچیدگی آن: هنبثة؛ شوریدگی کار و سخن. بوکاء؛ شوریدگی کار و سخن. (منتهی الارب) (از یادداشت مؤلف) :کار آن طرف چون زلف دلبران پریشان شوریدگی تمام داشت. (وصاف از کاترمر).
|| عشق و محبت. (از ناظم الاطباء). عشق تا سرحد جنون. (فرهنگ فارسی معین): هُیام؛ شیفتگی و شوریدگی از عشق که به دیوانگی ماند. (منتهی الارب). || هرج و مرج. (یادداشت مؤلف). || بانگ و فریاد و اضطراب و غوغا. ناله و زاری :
شوریدگیی دلیر میکرد
خود را به تپانچه سیر میکرد.نظامی.
به شوریدگی تنبک زخم ریز
دماغ فلک سفته از زخم تیز.نظامی.

شوریدن.

[دَ] (مص)(1) شستن. شوئیدن. (فرهنگ فارسی معین) : پس زن اسماعیل گفت که اگر فرونمی آیی همچنین سر فرودآور تا گرد و خاک از سر و رویت پاک کنم و بشورم. (ترجمهء تفسیر طبری). و رگها را از خلطهای بد بشورد. (راحة الصدور راوندی). در تابستان برسد و بر روی آن مانند گلی باشد اندکی، چنانکه برسد او را بشورند تا آن گل از آن [ خرمای هندی ] برود. (فلاحت نامه).
(1) - مصدر دوم از «شور» مادهء مضارع شستن بجای «شوی» است که هم در تداول عامه هست و هم در برخی از متنهای قدیم بکار رفته است.

شوریدن.

[دَ] (مص) برهم زدن و درآمیختن چیزی یا چیزهایی به یکدیگر با آلتی یا با دست یا به یک انگشت. بیامیختن با کفچه و انگشت و مانند آن. (یادداشت مؤلف) :
وز سرانگشت نگارینش گوئی که مگر
غالیه دارد شوریده با شورهء سیم.معروفی(1).
سه درم سنگ تخم خرفه بکوبند و به سرکه اندر شورند و بخورند اندر حال تشنگی فرونشاند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). الخوض؛ شراب شوریدن. (تاج المصادر بیهقی). مِجْدَح؛ آنچه بدان پِسْت درشورند. (السامی فی الاسامی). || کندن و زیر و رو کردن. زیر و زبر کردن : پس از آن به گور آیند منکر و نکیر، آواز ایشان چون رعد، اعضاء ایشان چون برق، مویها در زمین می کشند و به دندانها خاک گور میشورند و ترا فروگیرند. (کیمیای سعادت).
- شوریدن زمین؛ شیار کردن. زیر و رو کردن و شخم زدن. (یادداشت مؤلف) : کودکی دیدم که گاو میراند و زمین همی شورید و پیری با کناری ارزن تخم می پاشید. (اسرارالتوحید ص 29). مردی را دید که موضع می شورید. (اسرارالتوحید ص 146). الرضم؛ شوریدن زمین از بهر کشت. کَراب؛ زمین شوریدن. (تاج المصادر بیهقی).
- شوریدن کسی را؛ از جای برکردن به نیت تجسس. از جای برانگیختن به قصد تفحص :گفتند زاویه ها بجوئیم و همگنان را بشوریم و طلب کنیم و بنگریم تا که دارد. (اسرارالتوحید ص 198).
|| شورش و انقلاب کردن. (یادداشت مؤلف). اختلال برپا کردن. بی نظمی کردن. طغیان کردن. ثورة. شورش کردن بر... (یادداشت مؤلف) : پس ایرانیان از بدکرداری هرمزد ستوه شدند و بشوریدند. (مجمل التواریخ والقصص). چون او را دفن کردند لشکر بشوریدند. (تاریخ بخارای نرشخی ص 115). پیش از آنکه این خبر آنجا رسد و رعیت بشورند. (تاریخ بخارای نرشخی ص 101). یکی از مردمان بنی تمیم بی ادبی کرد. ابراهیم فرمان داد تا گردن او بزنند. بنوتمیم بشوریدند و یزید بسطام که صاحب شرط بود کشته گشت و شهر همه بشوریدند. (راحة الصدور راوندی). ابراهیم فرمود تا سر او را بر دار کردند و مردمان بشوریدند که او مردی بزرگ بود و اصیل. (راحة الصدور راوندی).
- درشوریدن؛ طغیان کردن. عصیان و نافرمانی کردن : برفتند و با غلامان گفتند جمله درشوریدند و بانگ برآوردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 359). چون اریارق را ببستند و غلامان و حاجبش با حاشیتش درشوریدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص227).
- شوریدن بر کسی؛ طاغی شدن بر او. طغیان کردن بر او، چنانکه سپاهیان بر سرداری. (یادداشت مؤلف) : چون حال بر این جمله بود از شومی این طریقت بد جهان بر قباد بشورید. (فارسنامهء ابن البلخی ص 85). سپاه بر وی بشورید. (مجمل التواریخ). محتسب... بایستاد و گفت هان محمود عشق را با فسق میامیز و حق را با باطل ممزوج مکن که بدین سبب ولایت عشق بر تو بشورد و چون پدر خویش از بهشت عشق بیرون افتی. (چهارمقاله).
|| تندی کردن. آشفتن. ستیزیدن. متغیر شدن. (یادداشت مؤلف) :
بشورید با گیو و گودرز و شاه
ز بهر فریبرز و تخت و کلاه.فردوسی.
اگر ما بشوریم بر بیگناه
پسندد کجا داور هور و ماه.فردوسی.
ولیک از پی حشمت و نام زن
بشورید بر یوسف پاک تن.
شمسی (یوسف و زلیخا).
خبر یافت دانای روشن روان
بر او بر بشورید و گفت ای جوان.سعدی.
- درشوریدن؛ خشمگین شدن. برآشفتن :گفتم بروم و از وی راه پرسم، رفتم پرسیدم. گفت مرا گرسنه است. پاره ای نان داشتم و بدو میدادم. او درشورید گفت ای احمد تو که به خانهء خدای روی به روزی رسانیدن از خدای راضی نباشی لاجرم راه گم کنی. (تذکرة الاولیاء عطار).
|| ستیزه کردن. پیکار کردن. درافتادن :
شنیدم که دشمن بود چون بلور
چو گاه شکستن نیابی مشور.ابوشکور بلخی.
بدو گفت موبد که با این سپاه
سزد گر بشوریم با ساوه شاه.فردوسی.
اگر ما نشوریم بهتر بود
کزین شورش آشوب کشور بود.فردوسی.
شه از بیم بر چشم شد تیره هور
بدل گفت با این که شورد بزور.اسدی.
که چاره بسی جای بهتر ز زور
بزور آنکه بیش از تو با وی مشور.اسدی.
گیتیت بر مثال یکی بدخو اژدهاست
پرهیز دار و با دم این اژدها مشور.
ناصرخسرو.
آنکو چو من از مشغله و رنج حذر کرد
با شاخ جهان بیهده شورید نیارست.
ناصرخسرو.
مار خفته است این جهان زو بگذر و با او مشور
تا نیازارد ترا این مار چون بیدار نیست.
ناصرخسرو.
|| شورانیدن. به انقلاب و فتنه برانگیختن. (از یادداشت مؤلف). به شورش واداشتن. آشفته کردن : در نامه نوشت [ پرویز ] که من سوی تو به زینهار آمده ام از سرهنگی نام وی بهرام چوبین که او سپاه را بر من شورید و تباه کرد و ملک از من بگرفت. (ترجمهء طبری بلعمی). در این وقت استاسیس از سجستان خروج کرد و خراسان بشورید و منصور باز مهدی را به خراسان فرستاد.... تا با استاسیس حربها کرد. (مجمل التواریخ). || آشفته شدن. منقلب شدن. نابسامانی یافتن. به هیجان آمدن : در بیداری و هشیاری چنو نیست، بدین آسانی او را بر نتوان انداخت و عالمی بشورد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 320).
نریمان بخندید و گفت از گزاف
چه شوری هنر باید اینجا نه لاف.اسدی.
- شوریدن اندرون؛ بهم برآمدن حال. منقلب شدن. متأثر گشتن :
بگفت اندرونم بشورید سخت
بر احوال این پیر شوریده بخت.سعدی.
و رجوع به شوریده بخت شود.
- شوریدن بخت؛ برگشتن اقبال. ادبار. تیرگی بخت. برگشتن طالع :
بگفتند هرکس که شورید بخت
به پیش اندر آمد کنون کار سخت.فردوسی.
چنان تنگ آید از شوریدن بخت
که بر باید گرفتش زین جهان رخت.نظامی.
- شوریدن چشم؛ بهم خوردن آن یعنی بیمار شدن چشم. درد گرفتن و سرخی پدید آوردن آن. (یادداشت مؤلف) :
چشم حورا چون شود شوریده رضوان در بهشت
خاک پایش توتیای دیدهء حورا کند.
منوچهری.
- شوریدن حال؛ برهم خوردن اوضاع. نابسامان شدن زندگی. منقلب و زیر و رو شدن روزگار. پریشان شدن احوال :
به ایام دارا بشورید حال
برون شد ز دنیا جهان دیده زال.
(بهمن نامهء ایرانشاه بن ابی الخیر از مجمل التواریخ).
- || دگرگونه شدن حال کسی. مضطرب و پریشان شدن کسی :
ز هولم در آن جای تاریک و تنگ
بشورید حال و بگردید رنگ.سعدی.
- شوریدن خواب؛ سراسیمه از خواب برآمدن. بیدار شدن از خواب با آشفتگی :
آن زمان کآنجا رسی آهسته باش و نرمگوی
تا نشورد خواب خوش بر نرگس جادوی او.
شرف شفروه.
- شوریدن خون؛ غلیان دم. (یادداشت مؤلف): البیغ؛ شوریدن خون. (تاج المصادر بیهقی).
- شوریدن دل؛ دل بهم خوردن. شوریدن منش. تهوع: فرث؛ شوریدن دل زن باردار. غثیان؛ شوریدن دل. (منتهی الارب).
- || نگران و مضطرب شدن دل: بَعْثَرة، تَبَعْثُر؛ شوریدن دل. تَجَیُّش؛ شوریدن دل. تَمَقْحُس؛ شوریدن دل. تَمَقُّس؛ شوریدن دل. جَیْش، جَیَشان، جُیوش؛ شوریدن دل و برآمدن از اندوه یا از بیم. غَنَث؛ شوریدن دل. قَلْس؛ شوریدن دل. مَقَس؛ شوریدن دل. (منتهی الارب).
- || متنفر شدن. بیزار گشتن :
بشوریدم دل از شوریده گیتی
بگردیدم سر از گردنده اختر.ناصرخسرو.
- شوریدن عقل؛ مختل شدن خرد. مضطرب و پریشان شدن عقل: خِلاط؛ شوریدن عقل. (منتهی الارب).
- شوریدن کار کسی؛ شوراندن و آشفته کردن کار وی :
دردی به خوشاب کس نشستم
شوریدن کار کس نجستم.نظامی.
- || آشفته شدن کار او : نصر سیار شعری بگفت و به مروان بن محمد فرستاد و او را آگاه کرد اندر آن شعر از بیرون آمدن کرمانی و او را بستود به هشیاری و بزرگواری و نصیحت کرد او را به نگاه داشتن مملکت و از او مدد خواست. چون مروان شعر او [ نصر سیار ]بخواند غمگین شد سخت و دانست که کارش بشورید، پس مروان سپاه بکشید و از شام به حران برآمد. (ترجمهء طبری بلعمی).
- شوریدن هش؛ تباه کردن هوش. آشفته کردن هوش. مختل کردن حواس :
که ای بندگان خداوندکش
مشورید هر جای بیهوده هش.فردوسی.
و رجوع به شوریده هش شود.
|| به تموج درآمدن. متلاطم شدن : غازی خواسته بود که باز از آب گذر کند تا از این لشکر ایمن گردد ممکن نگشت که باد خاسته بود و جیحون بشوریده چنانکه کشتی خود کار نکرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 233). || در شاهد زیر بمعنی آمیزش و هم خوابگی کردن آمده است : یکی مرد زاهد... روزی دو آهو را دید که با هم جفت گشتند. زاهد را شهوت غلبه کرد، اندیشید که اگر کام دل براند رسوا گردد، پس دعا کرد تا خدای تعالی او را آهو گرداند و جفت گیرد و باز مردم شود تا رازش پوشیده ماند و همچنین ببود، زاهد آهو گشت و یکی آهو ماده به چنگ آورد به شب اندر و با وی همی شورید. قضا را [ خان ] در آن ساعت آنجا رسید، تاریک بر بانگ آهو... تیری بینداخت و در آن وقت زاهد برنشسته بود، تیر بر شکمش رسید و بیفتاد. (مجمل التواریخ). || ناله و آه و فغان کردن. جار و جنجال کردن. داد و فریاد کردن. (یادداشت مؤلف) :
چو لیباز راحیل اینها [ خبر مردن خواهر ] شنید
بشورید و جامه به تن بردرید.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| تقلا کردن. دست و پا زدن. کوشیدن :
به دامم نیامد بسان تو گور
ز چنگم رهایی نیابی مشور(2).
فردوسی (از اوبهی).
بهر کار در زور کردن مشور
که چاره بسی جای بهتر ز زور.اسدی.
|| بکار بردن سلاح. ورزیدن جنگ افزار. سلحشور بمعنی جنگجو از همین شوریدن آمده است. (یادداشت مؤلف) : و مردان مرد حربی باشند و حرب و شوریدن سلاح عادت کرده باشند. (راحة الصدور راوندی).
(1) - این بیت معروفی در لغت نامهء اسدی برای کلمهء شور شاهد آمده است بدین صورت :
نیک پرسید مرا گفت دوست
غالیه دار شور بناسودهء سیم.
و تصحیح متن قیاسی است و ظاهراً این دو مصراع مذکور در اسدی هر یک مصراعی از بیتی جداست. (یادداشت مؤلف).
(2)- ن ل: رهائی نیابی بدینسان مشور.

شوریدنی.

[دَ] (ص لیاقت) لایق شوریدن. قابل شوریدن.

شوریده.

[دَ / دِ] (اِ) نوعی ماهی خوراکی است که در خلیج فارس صید شود. (یادداشت مؤلف).

شوریده.

[دَ / دِ] (ن مف / نف) درهم. آشفته. منقلب. دگرگون : چون رسول دررسید جواب بفرستاد که خراسان شوریده است و من به ضبط آن مشغول بودم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 204). خواجه گفت هرچند احمد ینالتکین برافتاد هندوستان شوریده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص453). و امیر اسماعیل از آمدن بخارا پشیمان شده بود از آنکه با وی حشم بسیار نبود و بخارا شوریده بود و غوغا برخاسته بود. (تاریخ بخارا). چون خلف بازگشت مملکت خویش شوریده دید و راه وصول به مقر خویش بسته. (ترجمهء تاریخ یمینی ص35).
- شوریده بودن راه؛ دزد و دغل داشتن آن. (یادداشت مؤلف). ناامن بودن آن :
تا دهک راه سخت شوریده است
جفت عقلی تو و عدیل هنر.مسعودسعد.
- شوریده خان؛ خانهء آشفته و نابسامان :
شکل خان عنکبوتان کرده اند آنگه بقصد
سرخ زنبوران در آن شوریده خان افشانده اند.
خاقانی.
|| مخلوط. درهم.
- شوریده شدن؛ بهم خوردن. مخلوط شدن :پیش از آنکه طبیب در آب [ یعنی قاروره و دلیل بیمار ] نگاه کند شیشه را نهاده باید داشته تا نجنبد و ثفل او شوریده نشود و پراکنده نگردد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
|| متلاطم. متموج. برهم خورده :
گاهی سفیدپوش چو آب است و همچو آب
شوریده و مسلسل و تازان ز هر عظام.
خاقانی.
|| به مجاز، تیره و کدر و گل آلود :
ز بختی تیره چون شوریده آبی
به بختی نامور چون آفتابی.
(ویس و رامین).
|| ژولیده (در صفت موی و زلف). غیرمرتب. اوشان. گوریده. ورگال. (یادداشت مؤلف) :
تا برنهاد زلفک شوریده را به خط
اندرفتاد گرد همه شهر شور و شر.عماره.
زلف او شوریده دیدم حال من شوریده گشت.
امیر معزی (از آنندراج).
رجوع به شوریده زلف شود. || زبون و کم زور. (ناظم الاطباء) : حاست ها شوریده و تباه نشود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || غضبناک. (ناظم الاطباء). || سرکش. طاغی :
از آن پس دگر بار آواز داد
که ای ترک شوریدهء بدنژاد.فردوسی.
|| دیوانه. منقلب. آشفته :
دیوانهء شوریده بود باد
زنجیر همی آب را نهاد.مسعودسعد.
با ده هزار مرد سنان دار و عنان دار خویشتن را در پیش فرزندان سپر کرده تا باد صبا شوریده بر یکی از بندگان نوزد. (چهارمقاله). || شیدا. مجذوب (در اصطلاح صوفیان). عاشق. (غیاث). آشفته. منقلب. آشفته حال. پریشان حال. ج، شوریدگان :
در طواف کعبه چون شوریدگان وجد و حال
عقل را پیرانه سر در ام صبیان دیده اند.
خاقانی.
یکی روز شوریده ای را دید که میگفت الهی در من نگر. (تذکرة الاولیاء عطار).
بسیار در این بادیه شوریده برفتیم
بسیار در این واقعه مردانه چخیدیم.عطار.
در شهر یکی کس را هشیار نمی بینم
هر یک بتر از دیگر شوریده و دیوانه.
مولوی.
بی تفکر پیش هر داننده هست
آنکه با شوریده شوراننده هست.مولوی.
یاد دارم که شبی در کاروانی همهء شب رفته بودم... شوریده ای که در آن سفر همراه ما بود نعره برآورد... (گلستان).
که میگفت شوریده ای دل فگار
الهی ببخش و به نالم مدار.سعدی.
تنم می بلرزد چو یاد آورم
مناجات شوریده ای در حرم.سعدی.
چنین گفت شوریده ای در عجم
به کسری که ای وارث ملک جم.سعدی.
چو شوریدگان می پرستی کنند
به آواز دولاب مستی کنند.سعدی.
مطربان گویی در آوازند و صوفی در سماع
شاهدان در حالت و شوریدگان در های و هوی.
سعدی.
بوالعجب شوریده ام سهوم برحمت درگذار
سهمگین افتاده ام جرمم بطاعت درپذیر.
سعدی.
صفیر بلبل شوریده و نفیر هزار
برای وصل گل آمد برون ز بیت حزن.
حافظ.
واعظ مکن نصیحت شوریدگان که ما
با خاک کوی دوست به فردوس ننگریم.
حافظ.
- خواب شوریده؛ خواب درهم. خواب آشفته. اضغاث احلام. (یادداشت مؤلف): ضغث؛ خواب شوریده. (مهذب الاسماء) : و بخار بر سر دهد تا مردم بدان سبب خوابهای شوریده بینند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اگر تری غلبه باشد نشانهای تری پیداتر باشد و خوابهای شوریده و خیالهای بسیار بیفتد و حاستها کند باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- دل شوریده؛ دل شیدا :
اگر مجنون دل شوریده ای داشت
دل لیلی از آن شوریده تر بی.باباطاهر.
ز دلهای شوریده پیرامنش
گرفت آتش شمع در دامنش.سعدی.
نازها زان نرگس مستانه اش باید کشید
این دل شوریده تا آن جعد و کاکل بایدش.
حافظ.
- سر شوریده؛ سر شیدا. سر سودائی :
مرا گر شور تو در سر نبودی
سر شوریده بی افسر نبودی.نظامی.
ای دل غمدیده حالت به شود دل بد مکن
وین سر شوریده بازآید به سامان غم مخور.
حافظ.
- طبع شوریده؛ طبع پریشان و آشفته :
مگر طبع شوریده بگشایدم
شب تیره ز اندیشه خواب آیدم.فردوسی.
از غذای مختلف یا از طعام
طبع، شوریده همی بیند منام.مولوی.
- کار شوریده؛ کار نابسامان و آشفته و درهم.
|| شورمزه. (غیاث).

شوریده احوال.

[دَ / دِ اَحْ] (ص مرکب) آشفته. پریشان احوال. عاشق پیشه :
ندارد با تو بازاری مگر شوریده احوالی
که مهرش در میان جان و مهرش بر دهان باشد.
سعدی.

شوریده ایام.

[دَ / دِ اَیْ یا] (ص مرکب)که روزگار با شیدائی و آشفتگی قرین دارد. که عمر به شوریدگی و شیدائی به سر آرد :
یکی پرسید از آن شوریده ایام(1)
که تو چه دوست داری گفت دشنام.
عطار (اسرارنامه).
(1) - در این بیت مراد از «آن شوریده ایام» بهلول است. (یادداشت مؤلف).

شوریده بخت.

[دَ / دِ بَ] (ص مرکب)مدبر و بدبخت. (آنندراج). بدبخت و بدطالع. (ناظم الاطباء). بخت برگشته :
فغان کرد کای ترک شوریده بخت
که ننگی تو بر کشور و تاج و تخت.
فردوسی.
در گنج آن ترک شوریده بخت
سپردم شما را بکوشید سخت.فردوسی.
سواران ماهوی شوریده بخت
بدیدند کآن خسروانی درخت.فردوسی.
چه رند پریشان شوریده بخت
چه زاهد که بر خود کند کار سخت.سعدی.
بگفت اندرونم بشورید سخت
بر احوال این پیر شوریده بخت.سعدی.
و رجوع به شوریدن بخت شود. || بدنام و رسوا. (ناظم الاطباء).

شوریده پشت.

[دَ / دِ پُ] (ص مرکب)سرکش و نافرمان. (ناظم الاطباء). شورپشت. (از آنندراج). رجوع به شورپشت شود.

شوریده حال.

[دَ / دِ] (ص مرکب) دیوانه و مجنون. (از ناظم الاطباء). || آشفته. مجذوب. شیدا :
یکی پیش شوریده حالی نوشت
که دوزخ تمنا کنی یا بهشت.سعدی.
ندانی که شوریده حالان مست
چرا برفشانند در رقص دست.سعدی.
مدر پردهء یار شوریده حال
نه طیبت حرام است و غیبت حلال.سعدی.
بدان ماند اندرز شوریده حال
که گوئی به کژدم گزیده منال.سعدی.

شوریده خاطر.

[دَ / دِ طِ] (ص مرکب)دلگیر و محزون و ملول. (ناظم الاطباء).

شوریده خرد.

[دَ / دِ خِ رَ] (ص مرکب)مختلط العقل: اختلط الرجل؛ تباه عقل و شوریده خرد گردید. (منتهی الارب). الاختلاط؛ شوریده خرد شدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). ربک. (یادداشت مؤلف).

شوریده داشتن.

[دَ / دِ تَ] (مص مرکب) شوراندن. به حال طغیان کشاندن : او [ ملک بخارا ] به امیر خراسان اسدبن عبدالله نامه نوشت که به بخارا مردی پدید آمده است و ولایت بر ما شوریده میدارد قومی را بخلاف ما... (تاریخ بخارای نرشخی ص 71). میگویند که اسلام آوردیم و دروغ میگویند، اسلام به زبان آورده اند و به دل به همان کار خویش مشغولند و بدین بهانه ولایت و ملک شوریده میدارند. (تاریخ بخارای نرشخی).

شوریده دل.

[دَ / دِ دِ] (ص مرکب) شیدا. عاشق. آشفته احوال :
چو از بیطاقتی شوریده دل شد
از آن گستاخ رویی ها خجل شد.نظامی.
شوریده دلی چنین هوایی
تن درندهد به کدخدایی.نظامی.
مگس پیش شوریده دل پر نزد
که او چون مگس دست بر سر نزد.سعدی.
هرکه را کنج اختیار آمد تو دست از وی بشوی
کآنچنان شوریده دل پایش به گنجی در فروست.
سعدی.
شوریده دلانیم نه هشیار و نه مست
سرگشته و پای بسته و باده بدست.اوحدی.

شوریده دماغ.

[دَ / دِ دِ] (ص مرکب)کنایه از دیوانه و سودائی. (از آنندراج). دیوانه و مجنون. شوریده رای. (از ناظم الاطباء).

شوریده راه.

[دَ / دِ] (ص مرکب) کنایه از مردم گمراه و ملحد. (ناظم الاطباء). کنایه از مردم گمراه و پریشان مذهب که متابعت کتب سماوی نکنند و از اخلاق حسنه و اطوار پسندیده بهره ندارند. (آنندراج). از راه بگشته :
چو آن دشتبانان شوریده راه
شنیدند یک یک سخنهای شاه.نظامی.

شوریده رای.

[دَ / دِ] (ص مرکب)دیوانه. مجنون. (از ناظم الاطباء). گم کرده خرد :
کشنده دو سرهنگ شوریده رای
بنزد سکندر گرفتند جای.نظامی.
|| با رأی ناصواب :
چه جای است این که بس دلگیر جای است
که زد رایت که بس شوریده رای است.
نظامی.
پریشان خاطر و شوریده رایم
همی با فکرت خود برنیایم.نظامی.

شوریده رایی.

[دَ / دِ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی شوریده رای :
همی ترسید کز شوریده رایی
کند ناموس عدلش بی وفایی.نظامی.

شوریده رنگ.

[دَ / دِ رَ] (ص مرکب)رنگ پریده. (ناظم الاطباء). رنگ بگردانیده :
در این بود درویش شوریده رنگ
که شیری درآمد شغالی به چنگ.سعدی.
|| کنایه از مردم رند و ملامتی. (آنندراج) :
بپرسیدم این کشور آسوده کی شد
کسی گفت سعدی چه شوریده رنگی.
سعدی.
در اوباش، پاکان شوریده رنگ
همان جای تاریک و لعل است و سنگ.
سعدی.
یکی گفتش ای یار شوریده رنگ
تو هرگز غزا کرده ای در فرنگ.سعدی.

شوریده روزگار.

[دَ / دِ زْ / زِ] (ص مرکب) پریشان ایام. کنایه از بی سامان و بی سرانجام. (آنندراج). بی چاره و بی نوا و درمانده. (از ناظم الاطباء).

شوریده زلف.

[دَ / دِ زُ] (ص مرکب)ژولیده موی. (ناظم الاطباء) :
گر نداری باورم بشنو که خلقان کرده اند
نام او شوریده زلف و نام من شوریده حال.
امیر معزی.
دستار درربوده سران را به باد زلف
شوریده زلف و مقنعهء عید بر سرش.خاقانی.
|| از اسمهای محبوب است. (از آنندراج).

شوریده سخن.

[دَ / دِ سُ خَ] (اِ مرکب)سخن یا سخنان که به هم مربوط نیست. (یادداشت مؤلف). || (ص مرکب) که کلام نامربوط دارد. پریشان گوی: الخطل؛ تباه و شوریده سخن شدن. (تاج المصادر بیهقی).

شوریده سر.

[دَ / دِ سَ] (ص مرکب)بی قرار و بی ثبات و قلندر. (ناظم الاطباء). مختل العقل. (یادداشت مؤلف). || مجذوب. عاشق. شیدا. آشفته. با سر سودائی :
آمد نه چنان که همنشستان
شوریده سر آنچنان که مستان.نظامی.
شوریده سرم مدار چندین
زیر و زبرم مدار چندین.نظامی.
چه خوش گفت شیدای شوریده سر
جوابی که باید نوشتن به زر.سعدی.
بدو گفت دانای شوریده سر
جوابی که باید نوشتن به زر.سعدی.
شاه شوریده سران خوان من بی سامان را
زانکه در کم خردی از همه عالم بیشم.
حافظ.
|| خشمگین. آشفته. دیوانه وار :
ز روسی یکی شیر شوریده سر
به گردن درآورده روسی سپر.نظامی.
شکاری یکی مرغ شوریده سر
ز خواب شب فتنه شوریده تر.نظامی.

شوریدهء شیرازی.

[دَ / دِ یِ] (اِخ) شاعر اواسط این قرن حاضر. نام او حاجی محمدتقی و از طرف ناصرالدین شاه ملقب به فصیح الملک گردیده بود و نام پدر او عباس بوده است، و از قرار مذکور نسبش به اهلی شیرازی صاحب مثنوی سحر حلال میرسیده است. در سنهء 1274 ه . ق. در شیراز متولد گردید و در سن هفت سالگی به مرض آبله از هر دو چشم نابینا شد و در سن نه سالگی پدرش وفات یافت و او در کنف حمایت و تربیت خالش قرار گرفت. در سنهء 1288 ه . ق. با خالش به حج رفت و در سنهء 1311 ه . ق. در مصاحبت نظام السلطنه حسینقلیخان مافی از شیراز به تهران مسافرت کرد و در نزد اتابک میرزا علی اصغرخان تقربی تمام حاصل نمود و به ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه معرفی گردید و قصایدی در مدح آن دو پادشاه سروده است و دولت قریهء بورنجان از قرای کوهمرهء فارس را بعنوان سیورغال به او واگذار نمود و در سنهء 1314 ه . ق. به شیراز معاودت نمود و از پرتو عایدات آن قریه برای خود زندگی مرفه منظمی با استغناء و وسعت تشکیل داد. در سنهء 1323 ه . ق. در شیراز متأهل گردید و بالاخره در روز پنجشنبه ششم ربیع الثانی 1345 ه . ق. / 21 مهرماه 1305 ه . ش. در شیراز وفات یافت و در جوار قبر سعدی مدفون گشت و سن او در وقت وفات هفتادویک سال بوده است. در اواخر عمر تولیت و تنظیم تکیهء سعدی در شیراز افتخاراً بعهدهء او محول بود.
شوریده هوش و ذکاوت و فراست و حافظه ای عجیب داشت و در علوم متداول مانند صرف و نحو و اشتقاق تازی و پارسی و عروض و قافیه و نقدالشعر و موسیقی و نواختن بعضی سازها دست داشت. از آثار اوست: کشف المواد مشتمل بر ماده تاریخهای بسیار که شوریده خود گفته و نامهء روشندلان. دیوان شوریده حاوی متجاوز از 14000 بیت است. آثار فوق به چاپ نرسیده و فقط قطعاتی از آنها در مجلات و تذکره ها منتشر شده. اشعار او غالباً غزل و قصیده و شامل مدح و هجو و مرثیه است. وی در شعر تابع استادان خراسان و فارس بوده است.
مرحوم علامه محمد قزوینی گوید: من از مرحوم حسینقلیخان نواب شیرازی در برلین شنیدم که می گفت من با شوریده آشنا بودم و منزل او آمد و رفت داشتم و خادم او با من مأنوس شده بود. یک روز خادم مزبور به من گفت: من نمیدانم این ارباب ما آیا علم غیب دارد؟ گفتم چطور؟ گفت او حکم کرده است که هر روز بلااستثناء همهء اطاقهای منزل او جارو کرده شود و همیشه همهء آنها پاک و پاکیزه باشد و ما هم همیشه این کار را می کنیم ولی گاهی از اوقات اتفاق می افتد که یکی از اطاق ها را که روز قبل خوب جارو و پاکیزه کرده ایم و هیچ محتاج به جارو کردن جدید نیست آن روز آن را رد میدهیم و جارو نمیکنیم. رسم آقای ما این است که هر روز که از بیرون به منزل مراجعت میکند اول کاری که می کند این است که میرود و اطاقها را یکی یکی سرکشی می کند، اگر اتفاقاً آن روز یکی از اطاقها را بعلت مذکور جارو نکرده باشیم او فوری برمی گردد و ما را می گیرد به باد عتاب و خطاب که فلان و فلان شده ها چرا فلان اطاق را امروز جارو نکرده اید و من بکلی مبهوت میمانم که با وجود کوری هر دو چشمان او و با وجود پاکیزگی ظاهری اطاقها که ما فقط یک روز یکی از آنها را جاروب نکرده ایم او چگونه ملتفت این مطلب میشود و این فقره مکرر از او سر میزند و من سِرّ این قضیه را نمی توانم درک کنم جز اینکه بگویم آقای ما دارای علم غیب است. من تبسمی کرده گفتم واقعاً امر عجیبی است ولی چون آقای شما از هر دو چشم کور است و کورها غالباً قوای ظاهری و باطنیشان قوی تر از سایر مردم میشود شاید از یک راهی که ما ملتفت این فقره نمی شویم و ما نمی توانیم حدس بزنیم او ملتفت این فقره میشود. بعد که شوریده را دیدم گفتم رفیق امروز نوکر تو چنین و چنان می گفت، چه شیوه ای میزنی که اطاق فقط یک روز جارونخورده را ملتفت میشوی که چنین است؟ شوریده خندید و گفت هیچ شیوه ای نیست و کار بسیار سهل و آسانی است. من هر روز در گوشهء هر اطاقی که خودم نشان میکنم یک چوب کبریت یا یک نخود یا یک لوبیا یا یک جسم صغیر دیگری شبیه به اینها در جائی از اطاق که اگر جارو بشود حتماً آن جسم صغیر به نوک جارو برطرف خواهد شد میگذارم و اگر جارو نشود آن همان جا باقی خواهد ماند و فردا میروم و همان موضع را دست مالی می کنم اگر دیدم همان چوب کبریت یا نخود یا لوبیا یا غیره بجای خود نیست و برطرف شده می فهمم که اطاق جارو شده است و اگر بر جای خود باقی است که نوکر تقلب و مسامحه کرده است و آن روز آن اطاق را جارو نکرده است. من بسیار خندیدم ولی او به من گفت مبادا که این راز را به خادم کشف کنی که کثافت از سر ما خواهد آمد و از پای ما در خواهد رفت. من قول دادم که از این مقوله چیزی به نوکر او نخواهم گفت و البته ممکن نبود که سِرّ آقا را پیش نوکرش فاش کنم. (از وفیات معاصرین بقلم محمد قزوینی در مجلهء یادگار سال 5 شمارهء 3) (از مقالهء علی اصغر حکمت در مجلهء ارمغان سال 7 شمارهء 6 - 7) (از فرهنگ فارسی معین).
این چند بیت از قصیدهء معروف او نوشته می شود:
گوهر اشک نیم گوهر کان هنرم
الله ای آصف دوران مفکن از نظرم
در هوای تو معلق شده ام همچو هبا
گرچه اندر همه آفاق چو خور مشتهرم
نیستم پسته که گر خندم خوشدل باشم
غنچه ام غنچه که می خندم و خونین جگرم
راستی گویی سروم که به بستان کمال
بجز از بار تهی دستی نبود ثمرم
به درازا چه کشم شعر الا ماه عزاست
نیست از بخت سیه رخت سیه مختصرم
در سیه جامه شوم تا که بدانند که من
چشمهء آب حیاتم که به ظلمات درم
وه از این گونهء پرآبله ماشاءالله
دیده ام نیست که در آینه خود را نگرم
خلق خندند چو من وصف رخ خویش کنم
خود به گوشم شنوم آخر کورم نه کرم
گو بخندید که گر زشتم در چشم شما
در بر مادر خود خوب چو قرص قمرم.

شوریده عقل.

[دَ / دِ عَ] (ص مرکب) که خردی تباه دارد. مجنون. شوریده رای: رجل ربیک؛ مرد شوریده عقل در کار خود. تیار؛ مرد متکبر شوریده عقل لاف زن. (منتهی الارب).

شوریده کار.

[دَ / دِ] (ص مرکب)پریشان کار. (از آنندراج). آنکه کارهای وی درهم باشد. (ناظم الاطباء) :
بحکم آنکه بس شوریده کارم
چو زلف خود دلی شوریده دارم.نظامی.
|| (اِ مرکب) کار نابسامان و آشفته و مختل و درهم : شوریده کاری در پیش داریم و صواب رفتن به هرات بود و با آن قوم صلحی نهادن. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 633). التخاخ، ایتلاخ؛ شوریده شدن کار. (تاج المصادر بیهقی). التباس؛ شوریده شدن کار. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی).

شوریده کردن.

[دَ / دِ کَ دَ] (مص مرکب) منقلب کردن. به طغیان برانگیختن. به شورش داشتن. شوراندن : پسرعم خویش را بنزدیک تو فرستاد تا آن ملک را شوریده کند. (قصص الانبیاء ص 226). تشویش؛ شوریده کردن. (دهار). لبس؛ شوریده کردن. (تاج المصادر بیهقی). || شیفته ساختن. منقلب کردن. شیدا ساختن :
شوریده کرد ما را عشق پریجمالی
هر چشم زد ز دستش داریم گوشمالی.
خاقانی.

شوریده کلام.

[دَ / دِ کَ] (ص مرکب)پریشان گوی. (آنندراج) (ناظم الاطباء). شوریده سخن. که سخن او نامربوط باشد. || (اِ مرکب) کلام نامربوط. سخن که به هم پیوند ندارد :
شوریده کلامم نمکین است سؤالم
تنگ شکر است آن دهن و تلخ جواب است.
ظهوری.

شوریده گردانیدن.

[دَ / دِ گَ دَ] (مص مرکب) شوریده کردن. تشویش. (تاج المصادر بیهقی).

شوریده گشتن.

[دَ / دِ گَ تَ] (مص مرکب) آشفته شدن. منقلب شدن. نابسامان شدن. به طغیان گراییدن. آشفتگی یافتن :نواحی ختلان شوریده گشته بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 410). حاجب سباشی به خراسان رفت و جبال بدین سبب شوریده گشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 509). چون کار شوریده گشت این فقیه آزادمرد از وطن خویش بیفتاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 606). همان عادت فروگرفت که با مردمان همی داشت، مردمان سیستان شوریده گشتند. (راحة الصدور راوندی).
- شوریده گشتن کار بر کسی؛ آشفته شدن و مشوش شدن و پریشان و نابسامان شدن کار بر او : هرگاه که پادشاه عطا ندهد و سیاست هم بر جایگاه نراند همهء کارها بر وی شوریده و تباه گردد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 458).

شوریده گوریده.

[دَ / دِ دَ / دِ] (ص مرکب، از اتباع) درهم و برهم. ژولیده. رجوع به شوریده و گوریده شود.

شوریده مغز.

[دَ / دِ مَ] (ص مرکب)مجنون. دیوانه. شوریده عقل. آشفته :
شناسنده گر نیست شوریده مغز
نبهره شناسد ز دینار نغز.نظامی.
جهاندار در کار آن پای لغز
از آن داستان مانده شوریده مغز.نظامی.
مبادا که شه را رسد پای لغز
که گردد سر ملک شوریده مغز.نظامی.
عشق او کرد اینچنین شوریده مغزم ورنه بود
سرنوشت آسمانها ابجد طفلانه ام.صائب.

شوریده نژاد.

[دَ / دِ نِ] (ص مرکب) که خون چند نژاد دارد. (یادداشت مؤلف): الایتشاب؛ شوریده نژاد شدن. (المصادر زوزنی).

شوریده وار.

[دَ / دِ] (ص مرکب، ق مرکب) دیوانه وار :
بدارند بر جای خویش استوار
خود از جای جنبید شوریده وار.نظامی.

شوریده و گوریده.

[دَ / دِ وُ دَ / دِ] (ص مرکب، از اتباع) درهم و برهم و غیرمرتب و نامنتظم. سخت درهم و برهم، چنانکه اسباب خانه و امور شخصی و غیره: اطاقی شوریده و گوریده؛ غیرمرتب و نامنظم. (یادداشت مؤلف). || زلف بهم تاب خورده چون نمد. مقابل خوار.

شوریده هش.

[دَ / دِ هُ] (ص مرکب)شوریده عقل. شوریده مغز. معتوه. دارای شوریدگی هوش یا اختلال حواس. (یادداشت مؤلف) :
برادرکش و بدتن و شاه کش
بداندیش و بدنام و شوریده هش.فردوسی.
بداندیش گرگین شوریده هش
به یک سوی بیشه درآمد خمش.فردوسی.
فژه گنده پیری است شوریده هش
بداندیش فرزند و هم شوی کش.اسدی.

شوریز.

[شَ / شُو] (اِ) ظاهراً مصحف شومیز. (حاشیهء برهان چ معین). مُزارع و زراعت کننده. (برهان) (آنندراج). زراعت کننده و کشتکار. (ناظم الاطباء). مُزارع. (جهانگیری). || زمینی که بجهت زراعت کردن مستعد کرده باشند. (برهان) (از آنندراج). زمینی که برای کشت و تخم افشانی آماده کرده باشند. (ناظم الاطباء). رجوع به شومیز شود. || نام دارویی است. (از برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شوریک.

(اِخ) دهی است از دهستان کره سنی بخش شاهپور شهرستان خوی. دارای 170 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شوریک.

(اِخ) دهی است از دهستان سکمن آباد بخش حومهء شهرستان خوی. 315 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شوری کوچک.

[چَ / چِ] (اِخ) دهی است از دهستان تحت جلگهء بخش فدیشهء شهرستان نیشابور. 101 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شوریة.

[یَ] (اِخ)(1) صوریه. نام شهری است از شهرهای اندلس. (الحلل السندسیة ج 2 ص 80، 81، 172، 176).
(1) - Soria.

شوز.

[شَ] (ع مص) شیفتهء کسی شدن و فعل آن مجهول آید. (منتهی الارب). مشغوف شدن به کسی، و آن با «با» متعدی شود و بصورت مجهول: شیزَ به شَوزاً (علی المجهول)؛ شُغِفَ به. (از اقرب الموارد).

شوزب.

[شَ زَ] (ع اِ) نشان و علامت. (منتهی الارب). نشان و علامت و اثر. (ناظم الاطباء). علامت. (از اقرب الموارد).

شوزن.

[شَ زَ] (اِخ) از آبهای بنی عقیل است. (از معجم البلدان).

شوزیان.

(اِخ) نام قریه ای است از اعمال ماوراءالنهر. (از انساب سمعانی).

شوزیانی.

(ص نسبی) منسوب است به شوزیان که از قراء کش از اعمال ماوراءالنهر میباشد. (از انساب سمعانی).

شوس.

(ع ص، اِ) جِ اَشْوَس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به اشوس شود.

شوس.

[شَ وَ] (ع مص) شدید بودن و گستاخ بودن در جنگ. (از اقرب الموارد). || نگریستن به گوشهء چشم از تکبر یا خشم یا چشم را تنگ کرده و پلکها را فروخوابانیده نگریستن.(1) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - از باب سمع است. (منتهی الارب).

شوس.

[شَ] (ع مص) خائیدن مسواک و دندان مالیدن بدان. (منتهی الارب). شوص. خائیدن مسواک.(1) (از اقرب الموارد). و رجوع به شوص شود.
(1) - از باب نصر است. (منتهی الارب).

شوس.

(اِ) به سریانی بقلهء یهودیه است. (از فهرست مخزن الادویه). رجوع به بقلهء یهودیه شود.

شوسبلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی است از دهستان مشکین خاوری بخش مرکزی شهرستان خیاو. دارای 199 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شوستاکویچ.

[شُسْ کُ] (اِخ)(1) دیمیتری. از بزرگترین آهنگسازان معاصر است. در پترزبورگ [ لنین گراد ] بسال 1906 م. متولد گردید. از نه سالگی شروع به تحصیل پیانو کرد و در ضمن به ساختن آهنگ پرداخت، سپس به هنرستان موسیقی رفت و در آنجا شاگردی برجسته بود چنانکه کمک هزینهء تحصیلی مخصوصی برای وی در نظر گرفتند. دیمیتری بهنگام تحصیل بسبب ساختن آهنگی بنام «سنفنی نخستین» شهرت یافت (و امروزه این آهنگ شهرت عالمگیر دارد). سه چهار سال پس از ساختن «سنفنی نخستین»، یک اپرا، دو بالت، دو سنفنی و چند نغمهء موسیقی مجلسی ساخت که با نخستین سنفنی او تفاوت بسیار دارد. در سال 1928 م. که موسیقی گنگ بابل جدید را به وجود آورد تصمیم گرفت در زمینهء موسیقی سینمایی بکوشد و از نخستین روزهایی که سینمای ناطق اختراع شد وی از فعالترین کارکنان این شعبه از هنر گردید، و بعدها در زمینهء تآتر نیز آثاری پدید آورد. آهنگهایی که برای سینما و تآتر ساخته فصل مهمی از آثار موسیقی سینما را تشکیل میدهد. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Chostakovitch, Dimitri.

شوستال.

[شِ وِ] (اِخ) دهی است از دهستان بریاجی بخش سردشت شهرستان مهاباد. دارای 125 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شوستر.

[شُسْ تِ] (اِخ) مُرْگان. مستشار آمریکائی امور مالی. در 1328 ه . ق. به ایران آمد تا به مالیهء ایران سر و صورتی بدهد اما بر اثر فشار روسها مجبور به ترک ایران شد و عارف شاعر نامی دربارهء رفتن وی تصنیفی دارد. کتاب اختناق ایران از اوست که به فارسی نیز ترجمه شده است.

شوستر.

[تَ] (اِخ) شوشتر. رجوع به نزهة القلوب ج3 ص 109 و رجوع به شوشتر شود.

شوسف.

(اِخ) نام یکی از بخشهای پنجگانهء شهرستان بیرجند است و مجموع نفوس آنها 30486 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شوسف.

(اِخ) نام قصبهء مرکزی بخش شوسف شهرستان بیرجند است که 439 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شوسلاء .

[شَ سَ] (ع اِ) مأخوذ از حبشی بمعنی صید و شکار. (ناظم الاطباء).

شوسه.

[شُ سِ] (فرانسوی، اِ)(1) شُسِه. راه ساخته و پرداخته. || در تداول فارسی، جادهء اتومبیل رو و غیرآسفالته. راه ساخته شده و شن و سنگ ریزه ریخته شده. (از ناظم الاطباء).
(1) - Chaussee.

شوسی کشته.

[کُ تَ / تِ] (اِخ) دهی است از دهستان سوسن بخش ایذهء شهرستان اهواز. دارای 140 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شوسین.

[] (اِ) سریانی است و گفته اند یونانی است. نوعی از صنوبر است که قندرس نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به قندرس شود.

شوسینا.

[] (اِ) به سریانی سوسن است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به سوسن شود.

شوش.

(ص) بمعنی خوب و نیک و لطیف است و شوشتر بمعنای بهتر و نیکوتر و لطیف تر باشد. (حمزهء اصفهانی از یاقوت در معجم البلدان).

شوش.

[شَ / شُو] (اِ) شاخهای درخت انگور و به عربی قضبان. (برهان) (رشیدی). شاخهای درخت انگور. (انجمن آرا) (آنندراج): قضبان؛ شوش. (السامی فی الاسامی). || شاخه. ترکه. شاخ تر باریک. شوشه. شیش. (یادداشت مؤلف).(1) || شمش. خفچه. شوشه. سوفچه: شوش زر. شوش سیم. (یادداشت مؤلف) :
یکی سبز خفتان به زر بافته
بر او شوشها بر گهر تافته.فردوسی.
دو خرگه نمد خرد چوبش ز زر
همه بندشان شوشهای گهر.اسدی.
سپیدیش کافور و زردیش زر
یکی بهره را شوشها زو گوهر.اسدی.
(1) - در این معنی در تداول مردم قزوین شوش بر وزن دوش بکار رود.

شوش.

[شَ / شُو] (اِ) به فارسی جاورس است. (فهرست مخزن الادویه).

شوش.

(ع ص، اِ) شوس. مرد دلاور و بهادر. (ناظم الاطباء). شوس. (اقرب الموارد). رجوع به شوس شود. اَبطال شوش شوش؛ یعنی مختلفند و سخت دلاور. (منتهی الارب).

شوش.

(ع ص، اِ) جِ اَشْوَش. (اقرب الموارد). رجوع به اشوش شود.

شوش.

[شَ] (ع ص) درهم آمیخته. گویند: ترکهم شَوْشاً بَوْشاً . (منتهی الارب). و رجوع به بوش شود.

شوش.

(اِخ) جایی است نزدیک جزیرهء ابن عمر از نواحی الجزیره. (از معجم البلدان). موضعی است نزدیک جزیرهء ابن عمر. (منتهی الارب).

شوش.

(اِخ) نام محله ای است به جرجان نزدیک باب الطاق. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

شوش.

(اِخ) نام قلعه ای بزرگ و بسیار بلند نزدیک عقرالحمیدیة از اعمال موصل و گویند آن بالاتر از عقر و بزرگتر از آن است و حب الرمان شوشی بدان نسبت دارد. (از معجم البلدان). قلعه ای است شرقی دجلهء موصل و از آنجاست حب الرمان و هندوانه. (منتهی الارب).

شوش.

(اِخ) یکی از بخشهای شهرستان دزفول است. پنج دهستان و حدود سی هزار تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شوش.

(اِخ) شهری به خوزستان کنار رودخانهء شاوور. این شهر پایتخت کشور عیلام قدیم بود و بهمین مناسبت عیلام را سوزیان یا شوشان هم خوانده اند. بعدها در عهد هخامنشیان شوش یکی از چهار پایتخت ایران محسوب میشد. شوش کنونی بخشی است از شهرستان دزفول در خوزستان و قصبهء آن نیز بهمین نام است و 5000 تن سکنه دارد. چون بقایای تاریخی چند دولت (عیلام، بابل، هخامنشی، ساسانی، دول اسلامی) در شوش بجا مانده است، از لحاظ باستانشناسی و تاریخی اهمیت بسیار یافته است و هیأت فرانسوی قریب 65 سال است که در آنجا به حفریات مشغولند و آثار گرانبها از قبیل کاشیهای قصر اردشیر و کاخ قراولان خاصهء داریوش و استل حمورابی و غیره از آن بیرون آمده که غالب آنها در موزهء لوور (پاریس) در تالار مخصوص ایران و بخشی نیز در موزهء تهران مضبوط است. در حفاریهائی که بدست دمورگان در سال 1897 م. انجام شده آثاری از دورهء حجر جدید بدست آمده است. در قرن 23 ق . م. شهر مزبور اهمیتی بسزا داشت و تا اواخر قرن پنجم هجری از شهرهای بزرگ ایران بشمار میرفت و پس از آن رو به خرابی نهاد. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به ایرانشهر ج2 ص1791، فهرست اعلام تاریخ ایران باستان، فارسنامهء ابن بلخی ص72، یسنا ص96، 98، مزدیسنا ص28، 148، ایران در زمان ساسانیان ص78، فرهنگ ایران باستان ص125، 130، 289، تاریخ سیستان ص74، مجمل التواریخ والقصص، مرآت البلدان ج1 ص453، روضات ص759، سبک شناسی بهار ج1، تاریخ کرد، جغرافیای غرب ایران، معجم البلدان، حدود العالم، تاریخ صنایع ایران، فرهنگ جغرافیایی ایران ج6 و یشتها ج1 شود.
در فرهنگ جغرافیایی ایران آمده است که: مرکز بخش شوش شهرستان دزفول است. هوای آن گرم است و در حدود 5000 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت است و آب آن از رودخانهء کرخه تأمین می شود. ایستگاه راه آهن شوش در 3کیلومتری باختر واقع است و مسافت آن تا تهران 714 کیلومتر می باشد. شوش از شهرهای باستانی است و زمانی پایتخت قوم ایلام بوده و آرامگاه مشهور به دانیال پیغمبر در این قصبه است. از اکتشافات باستانشناسی که در اینجا بعمل آمده قانون مشهور حمورابی پادشاه کلده است که اولین قانون عهد باستان شمرده می شود و بر اثر این کاوشها حقایقی دربارهء تاریخ این سرزمین بدست آمده که دوران گذشتهء آن را و تمدن ایرانیان قدیم را روشن می نماید. طبق بررسی و توجه باستان شناسان معلوم گردیده است که بهنگام آبادی شهر شوش کلیهء معاملات مهم ثبت و شرح آن روی خشت نوشته می شده است. شوش دارای عمارات و کاخ های عالی بوده که سرستون های عظیم آن هنوز باقی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شوش.

(اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه باشت و بابوئی بخش گچساران شهرستان بهبهان و 240 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شوش.

(اِخ) مخفف شوشتر :
باغی که بد از برف چو گنجینهء نداف
بنگرش چو دیبای(1) ملحم شده چون شوش.
ناصرخسرو.
(1) - ن ل: ز دیبای.

شوشا.

(اِ) به یونانی شونیز است. (فهرست مخزن الادویه).

شوشا.

(اِخ) (بمعنی سرباز خدا) یکی از کاتبان داود است. (قاموس کتاب مقدس).

شوشاء .

[شَ] (ع ص) شتر مادهء سبک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شوشاد.

[شَ / شُو] (اِ) شمشاد. شیشاد. شار. شر. شهر. کیش. (جنگل شناسی ج1 ص175). رجوع به شمشاد شود.

شوشار.

(اِ) نامی است که در رامسر و رودسر و شهسوار به شمشاد دهند. (یادداشت مؤلف). رجوع به شوشاد و شمشاد شود.

شوشان.

(اِخ) صورتی از نام شهر شوش است که در کتیبهء آسوربانی پال راجع به فتوحات او در عیلام آمده است. (تاریخ ایران باستان ج 1 ص 139، 475، ج 2 ص 1162) (ترجمهء دیاتسارون ص 212). (به معنی زنبق) شوشن. شهری که یونانیانش سوسای عیلام میگفتند و خود عیلام هم جزء سوسیانا می باشد و شوشن نیز خوانده شده است. (از قاموس کتاب مقدس). رجوع به شوش شود.

شوشاة.

[شَ] (ع ص) شتر مادهء سبک رو و شتاب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از مهذب الاسماء).

شوشب.

[شَ شَ] (ع اِ) کژدم. || شپش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مورچه. (ناظم الاطباء).

شوشتر.

[تَ] (اِخ) تعریب آن تُسْتَر است. (از معجم البلدان). نام شهری است در خوزستان. (برهان). لقب آن دارالمؤمنین. (فرهنگ خطی). تستر. ششتر. شهری است به خوزستان که از زمانهای دیرین پیش از اسلام با قناتهای متعدد خود وجود داشته است. بلوشه آن را در نامهای شهرهای ایران شوشتر و بلیناس بنام سسترا(1) ضبط نموده است. در روایات ایرانی شهر شوشتر از شهرهای بسیار قدیمی معرفی شده است و عبدالله شوشتری در کتاب شوشتر به تفصیل از آن سخن رانده است. در داستانهای افسانه ای بنای این شهر را به هوشنگ نسبت داده اند که آن را بعد از بنای شهر شوش بنیاد نهاده است و گویند که نقشهء بنای شوشتر شکل اسبی را ماند. در دورهء اسلامی به روزگار عمر بن خطاب شهر شوشتر بوسیلهء براءبن مالک مورد تاخت و تاز قرار گرفت و براء در همانجا درگذشت. در عهد امویان این شهر قدیمی دژ و پناهگاه خوارج بود و شبیب الخارجی آنجا را مقر فرماندهی خود قرار داد و حجاج بن یوسف ثقفی پس از مرگ شبیب خارجی بر شهر شوشتر دست یافت و در دورهء خلفای عباسی بود که بنیان نهادن قدیمیترین مساجد این شهر آغاز گردید و در زمان المعتز این امر شروع گشت و در دوران المسترشد پایان یافت. در دوران بعد شهر شوشتر به تصرف تیموریان درآمد و تا سال 820 ه . ق. در تصرف ایشان بود و پس از انقراض تیموریان به دست گروهی از شیعیان صفویه افتاد و مرکز تشیع گردید. والیان و حکام متعدد در این شهر حکومت کردند که یکی از آنان واخشتوخان را میتوان نام برد که تا پایان دورهء صفویه اعقاب او در شوشتر حکومت میکردند. شوشتر در دوران قاجاریه در زیر فرمان محمدعلی میرزا پسر فتحعلیشاه قرار گرفت و جمعیت این شهر در آن هنگام به 45 هزار تن بالغ گشت. گویند که قبر دانیال در شوشتر کشف گردید آنگاه او را به شوش حمل کردند. در زمان حلاج یک آتشگاه در شهر شوشتر وجود داشته است. رجوع به دائرة المعارف اسلام و تستر شود.
شوشتر امروزه شهرستانی است در خوزستان واقع در مغرب مسجد سلیمان، در زاویهء حادث بین کارون و آب گرگر در 64کیلومتری محلی که کارون وارد جلگه (میان آب) میشود و شامل بخشهای حومه ای و گتوند است. جمعیت حوزهء شوشتر 57333 تن است. در عهد عیلامیان شهر هیدالو ظاهراً در موضع شهر شوشتر کنونی بود و سپاهیان آسوربانیپال در دنبالهء فتوحات خود بدانجا رسیدند. قدیمترین آثاری که بدست آمده میرساند که شوشتر در زمان ساسانیان وجود داشته. در عهد قاجاریه شوشتر کرسی خوزستان محسوب میشده است. (از فرهنگ فارسی معین).
در فرهنگ جغرافیایی ایران آمده است: شهرستان شوشتر یکی از شهرستانهای استان ششم کشور است و محدود است از طرف شمال به شهرستان دزفول، از خاور و جنوب به شهرستان اهواز، از باختر به شهرستان دزفول. هوای این شهرستان مانند سایر شهرستانهای استان خوزستان گرم و درجه حرارت در تابستان در سایه 50 درجه و حداقل درجه حرارت در زمستان 5 درجهء سانتی گراد و نسبت به شهرستانهای ساحلی (خرم شهر، آبادان) خشک تر است. در روزهای تابستان که هوای آن گرم می شود اهالی از سرداب هائی که دارند استفاده میکنند. مهمترین رودخانه ای که در این شهرستان جریان دارد رود کارون است که از کوههای بختیاری سرچشمه گرفته و در شمال باختری این شهرستان به دو قسمت می شود: یک شعبهء آن را که گرگر می گویند از شمال خاوری شهر از بند معروف به بند میزان گذشته و در داخل شهر تشکیل چندین آبشار را میدهد که مورد استفاده است. و شعبهء دیگر که از شمال باختری شهر از سد معروف شادروان می گذرد و بطرف جنوب باختری جریان دارد. می گویند سد شادروان بدستور شاپور یکم و بدست قیصر دوم و رومیان که در آن زمان در اسارت ایران بودند ساخته شده و حدس می زنند که در ازمنهء قدیم کلیهء آب کارون در رشتهء شطیط جریان داشته و شعبهء گرگر فقط به منظور استفادهء کشاورزی تهیه شده است. بند میزان توسط فتحعلیخان که یکی از سرداران صفویه بوده در سنهء 1106 ه . ق. پایه گذاری گردیده ولی موفق به ساختمان آن نشد و نادرشاه افشار در مسافرت به خوزستان امر به تکمیل این داد و سد مزبور ساخته شد، ولی بعداً در نتیجهء فشار آب و سیل خراب گردیده و سپس محمدعلی میرزا دولتشاه آن را تعمیر نمود، اما مجدداً در نتیجهء فشار شدید آب خراب شد. دو شعبهء گرگر و شطیط در جنوب بند قیر به یکدیگر متصل و بسمت اهواز جاری میگردند. سازمان اداری شهرستان شوشتر دارای سه بخش بنام مرکزی، گتوند و عقیلی است و از 138 قریه تشکیل شده و جمعیت شهرستان در حدود 56 هزار نفر است. مساحت تقریبی شهرستان 25300 کیلومتر مربع است. بخش مرکزی شهرستان شوشتر از 6 دهستان خیران، تیوند، میان آب، کندزلو، سردارآباد و شاه ولی تشکیل شده است. این بخش در بین بخشهای عقیلی و گتوند و شهرستان اهواز واقع و سکنهء آن در حدود 18000 تن است. دو شعبهء رودخانهء کارون بنام گرگر و شطیط از شمال به جنوب در این بخش جریان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).
شهر شوشتر در 850هزارگزی تهران و 26هزارگزی شمال اهواز واقع است. شهر شوشتر یکی از شهرهای قدیمی کشور است و در روی تخته سنگهای کنار کارون بنا و بین دو شعبه از کارون بنام شطیط و گرگر (چهاردانگه و دودانگه) واقع شده است. هوای شهر گرم و در تابستان حداکثر حرارت در بعضی سالها نزدیک به 60 درجه است. شوشتر 22416 تن سکنه داشته است ولی امروز بیش از 15 هزار تن سکنه ندارد. این شهرستان بسیار قدیمی و دارای ابنیه و آثار و مسجد و امام زاده های متعدد است که معروف ترین آنها بشرح زیر است:
1 - مسجد جامع شوشتر که در زمان خلفای عباسی بنا شده.
2 - قلعهء سلاسل که امروز خرابه های آن مشاهده میشود.
3 - بند میزان که در شمال خاوری شهر واقع است و رود گرگر از آن عبور میکند.
4 - پل شاهپور که در شمال باختری شهر واقع است و امروزه خرابه های آن مشاهده میشود.
5 - در شهر شوشتر و اطراف آن قریب 40 امامزاده وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).
و رجوع به مرآت البلدان ج 1 و ج 4 و تاریخ رشیدی و تاریخ سیستان و آتشکده و تاریخ گزیده و یشتها ج 1 و ایران در زمان ساسانیان و تاریخ مغول و خاندان نوبختی عباس اقبال و تاریخ ادبیات ادوارد براون و مجمل التواریخ والقصص و تاریخ اسلام و جغرافی غرب ایران و تاریخ عصر حافظ و تاریخ ایران باستان و تاریخ پانصدسالهء خوزستان تألیف احمد کسروی شود :
چندین حریر و حله که پوشید بر درخت
مانا که برزدند به قرقوب و شوشتر.کسایی.
مه طرازی است بدست چپ گردون شب عید
نقش آن گویی در شوشتر آمیخته اند.
خاقانی.
سوس را با پلاس کینی نیست
کین او با پرند شوشتر است.خاقانی.
خود دل و طبع او ز سیم و شکر
کان طمغاج و باغ شوشتر است.خاقانی.
حبش را زلف بر طمغاچ بندد
طراز شوشتر در چاچ بندد.نظامی.
- پل شوشتر؛ از بناهای غریبه است و هشتادوچهار طاق دارد و گویند شاپور بانی آن بود. (انجمن آرا) (مرآت البلدان ج 1 ص 437). و رجوع به تاریخ پانصدسالهء خوزستان تألیف احمد کسروی شود.
(1) - Sostra.

شوشتری.

[تَ] (ص نسبی، اِ) منسوب به شوشتر. || از مردم شوشتر. || لهجهء مردم شوشتر. || آنچه در شوشتر بعمل آید: دیبای شوشتری. (فرهنگ فارسی معین). || شُشْتَری. قسمی جامه. قسمی فرش. ثوب تستری. ثیاب تستریه. (یادداشت مؤلف) :
نگر ز سنگ چه مایه به است گوهر سرخ
ز خستوانه چه مایه به است شوشتری.
معروفی.
تا که گردد که و کهسار چو تختی ز گهر
دشت و هامون چو بساطی شود از شوشتری.
فرخی.
بربسته گل از شوشتری سبز نقابی
و آلوده به کافور و به شنگرف بناگوش.
ناصرخسرو.
- شوشتری باف؛ بافندهء پارچهء شوشتری. که پارچهء شوشتری بافد :
در مدحت صدر تو منم شوشتری باف
دیگر شعرا آستری باف چو نساج.سوزنی.
|| نام گوشه ای از دستگاه همایون. (ردیف موسیقی ایران ص 6 و 47). رجوع به دستگاه همایون شود.

شوشتری.

[تَ] (اِخ) جعفربن حسین بن علی شوشتری نجفی. عالم و فقیه و در موعظه و ارشاد مردم یدی طولی داشت. از شاگردان صاحب فصول و صاحب ضوابط و صاحب جواهر و شیخ انصاری و شریف العلماء بود. در پایان عمر برای زیارت مشهد رضا (ع) به ایران آمد و در تهران ناصرالدین شاه او را مورد احترام و تکریم قرار داد. وی در مسجد ناصری (مسجد عالی سپهسالار) امامت کرد. در هنگام بازگشت به عتبات در سال 1303 ه . ق. در کرند کرمانشاه درگذشت و جنازهء او را به نجف بردند. او راست: اصول الدین یا الحدائق فی الاصول. خصائص الحسنیة. مجالس البکاء. منهج الرشاد. (از فرهنگ فارسی معین).

شوشتری.

[تَ] (اِخ) سیدنورالله فرزند شریف مرعشی (شهید ثالث). از نویسندگان شیعهء امامیه و معروف به مبارزهء با اهل تسنن و قاضی لاهور بود و در نتیجهء اتهام به زندقه به دستور جهانگیرخان وی را به تازیانه بستند تا جان سپرد (در سال 1019 ه . ق. /1610 م.). او راست: مجالس المؤمنین. احقاق الحق. (از دائرة المعارف اسلام). و رجوع به قاضی نورالله شوشتری شود.

شوشک.

[شو شَ] (اِ) شاشک. (از رشیدی). ساز چهارتار را گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). رباب چهاررود. (فرهنگ اسدی). ربابی بود که چهارگه نوازند. (اوبهی). طنبور و رباب چهارتار. (برهان). تنبورهء چارتاره است. (جهانگیری) :
گهی سماع زنی گاه بربط و گه چنگ
گهی چغانه و طنبور و شوشک و عنقا.
زینبی(1).
|| جانوری است شبیه به کبک اما از کبک کوچکتر باشد و آن را تیهو نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از رشیدی). رجوع به تیهو شود.
(1) - بنام فرخی نیز آمده است.

شوشک.

(اِخ) دهی از دهستان زیرکوه بخش قاین شهرستان بیرجند است و 114 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شوشکه.

[کَ / کِ] (از روسی، اِ) (از روسی شاشکار) قسمی شمشیر. نوعی قمه. (یادداشت مؤلف در ذیل شوشگه). شوشگه. قمه. قداره. نوعی آلت قتاله شبیه به سرنیزه و شمشیر کوتاه که آن را در نیام جای دهند و بر کمر بندند. (از فرهنگ عامیانهء جمال زاده).

شوشکه کشیدن.

[کَ / کِ کَ / کِ دَ](مص مرکب) تعبیری است نظیر قمه کشیدن و چاقو کشیدن در عصر ما و نفس کش گفتن و جایی را قرق کردن، یا بالای کسی درآمدن و به حمایت او وارد نزاع شدن. (فرهنگ عامیانهء جمال زاده).

شوشگه.

[گَ / گِ] (از روسی، اِ) رجوع به شوشکه شود.

شوشلاء .

[شَ شَ] (ع اِ) جماع. یا آن لغت حبشی است. (منتهی الارب).

شوشمة.

[مَ] (ع اِ) حب الهال. (تذکرهء داود ضریر انطاکی ص325).

شوشمیر.

(اِ) هل. (یادداشت مؤلف). قاقلهء صغیر است و گفته اند یونانی است. (فهرست مخزن الادویه). هیل و به عربی قاقلهء صغار و خیربوا خوانند. (برهان) (آنندراج). هیل باشد که به هندی آلاچی گویند. (فرهنگ رشیدی). بفارسی اسم قاقلهء صغیر و گفته اند یونانی است. (فهرست مخزن الادویه). خیربواست و هیل بواست و هان بوا و هال بوا نیز گویند و آن قاقلهء صغار است. (اختیارات بدیعی). || ارزن را گویند. (جهانگیری) :
خری که آبخورش زیر ناودان عصیر
علف عصارهء بگنی و بخسم و شوشمیر(1).
سوزنی.
|| شمشیر. (یادداشت مؤلف).
(1) - ن ل: شوشو، و در آن صورت شاهد این کلمه نیست.

شوشنیگ.

(اِخ)(1) کورت ادوارد فُن. سیاستمدار و صدراعظم اتریشی (1934 م.) که به سال 1897 م. در ریوا متولد و بسال 1938 م. بدستور هیتلر زندانی گردید و کشور اتریش ضمیمهء آلمان شد. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Schuschnigg, Kurt Edward von.

شؤشؤ.

[شُءْ شُءْ] (ع صوت) شأشأ. خواندن خر برای آب. (از اقرب الموارد). کلمه ای است که بدان خر را بسوی آب خوانند. (منتهی الارب). || زجر گوسفند و خر برای رفتن و یا آنکه شؤشؤ خواندن گوسفند برای علف خوردن یا آب نوشیدن است. (از اقرب الموارد). کلمه ای است که بدان گوسفند و خر و جز آن را زجر کنند تا درگذرد یا ایستاده شود یا به کلمهء شؤشؤ گوسپند را برای علف و آب خوانند تا بخورد. (منتهی الارب). رجوع به شأشأ شود.

شوشو.

(اِ) گاورس و ارزن. (برهان). ارزن. (رشیدی) (آنندراج). شوشو ظاهراً در این جا مثل بگنی و بخسم و شراب و مسکر باشد. (یادداشت مؤلف) :
خری که آب خورش زیر ناودان عصیر
علف عصارهء بگنی و بخسم و شوشو.
سوزنی.

شوشود بالا.

(اِخ) دهی است از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند و 315 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شوشة.

[شَ] (اِخ) نام قریه ای به بابل پائین تر از حلهء بنی مزید، قبر قاسم بن موسی الکاظم بن جعفر الصادق (ع) در آن قریه است و نزدیک آن قبر ذوالکفل (حزقیل) می باشد. (از معجم البلدان). موضعی است نزدیک بابل و نزدیک آن موضع است قبر ذوالکفل (ع). (منتهی الارب).

شوشه.

[شو شَ / شِ] (اِ) شفشه و سبیکهء طلا و نقره و امثال آن و آن جسد گداخته باشد که در ناوچهء آهنین ریزند. (برهان). سباک زر و نقره و آهن و غیره. (غیاث اللغات). شفشهء طلا و نقره و امثال آن و آن را شمش و سباک نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). سبیکهء زر. (اسدی) (رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). سبکهء طلا و نقره. (فهرست مخزن الادویه). سوفچه. شوش: شوشهء سیم. شوشهء زر. سبیکهء نقره. شمش نقره. شمش زر یا سیم. خفچه. (یادداشت مؤلف) :
بر او بافته شوشهء سیم و زر
به شوشه درون نابسوده گهر.فردوسی.
به تنگی یک اندر دگر بافته
بچاره سر شوشه برتافته.فردوسی.
همهء شوشهء طاقها سیم و زر
به زر اندرون چند گونه گهر.فردوسی.
دو خرگه نمد خرد چوبش ز زر
همه بندشان شوشه های گهر.اسدی.
دو بازو چو دو ماهی سیم بود
تو گوئی که دو شوشهء سیم بود.
شمسی (یوسف و زلیخا).
و زر به شوشه ها و سبیکه ها می کردند. (مجمل التواریخ والقصص).
به آتش بر آن شوشهء مشک سنج
چو مار سیه بر سر چاه گنج.
نظامی (شرفنامه ص 303).
|| قطعهء شمش و زر. (ولف) :
چو پیدا شد آن شوشهء تاج شید
جهان شد بسان بلور سفید.فردوسی.
|| هر چیز شبیه به شمش. (فرهنگ فارسی معین) :
شوشه های زکال مشکین رنگ
گرد آتش چو گرد آینه زنگ.نظامی.
- شوشه اندام؛ که اندامی چون شوشه دارد. نازک اندام :
بدان نازک میان شوشه اندام
ولیکن شوشه ای از نقرهء خام.نظامی.
- شوشه خیار؛ خیار شمش. خیار چنبر. خیار زه. شمشیر خیار. (یادداشت مؤلف).
- شوشهء زر؛ شمش طلا.
- || تار زرّین :
شکیبایی اندر همه کارها
به از شوشهء زر به خروارها.ابوشکور.
همان شوشهء زر بر او بافته
به گوهر سر شوشه برتافته.فردوسی.
یکی جامه افکنده بد زربفت
به رش بود بالاش پنجاه وهفت.فردوسی.
به گوهر همه ریشه ها بافته
زبر شوشهء زر بر او تافته.اسدی.
یکی خانه ای دید از لاژورد
برآورده از شوشهء زر زرد.اسدی.
و از گرد بر گرد شوشه های زر به مروارید و جوهر مرصع بکرد. (مجمل التواریخ والقصص).
بجهد شیشهء سیماب گر در او ریزی
به شیشهء تو کند شوشه های زر تسلیم.
سوزنی.
در کورهء آتش چه عجب شوشهء زر
وز شوشهء زر کورهء آتش عجب است.خاقانی.
پشت مالیده ای چو شوشهء زر
شکم اندوده ای به شیر و شکر.نظامی.
سوسن از بهر تاج نرگس مست
شوشهء زر نهاده بر کف دست.نظامی.
- شوشهء زرین؛ شمش طلایی :
هندوان را آتش رخشنده روید شاخ رمح
زنگیان را شوشهء زرین برآید خیزران.
فرخی.
خاقانی اسیر یار زرگرنسب است
دل کوره و تن شوشهء زرین سلب است.
خاقانی.
- شوشهء سیم؛ شمش نقره :
شوشهء سیم نکوتر بر تو یا گه سیم
شاخ بادام به آیین تر یا شاخ چنار.فرخی.
- شوشهء سیمین؛ شمش نقره ای :
آب گلفهشنگ گشته ست از فسردن ای شگفت
همچنان چون شوشهء سیمین نگون آویخته.
فرالاوی.
|| هر چیز طولانی و کوتاه، مانند لوح مزار و محراب مسجد و تختهء حمام و امثال آن. (برهان). هرچه طولانی باشد مثل صورت قبر. (از جهانگیری). || نشان و علامتی که بر سر قبر شهدا برپای کنند. (از برهان) (از رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از جهانگیری) (از فرهنگ اسدی) :
نهی دست بر شوشهء خاک من
بیاد آری از گوهر پاک من.نظامی.
در شوشهء تربتش بصد رنج
پیچیده چنانکه مار بر گنج.نظامی.
دمد لاله از شوشهء خاک من
گیا روید از گوشهء خاک من.
خواجوی کرمانی.
|| ریزهء هر چیز. (برهان) (جهانگیری) (اسدی) (رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). || هر پشتهء بلند را گویند عموماً و پشتهء ریگ و خاشاک را خصوصاً. (برهان) (جهانگیری). توده و پشتهء هر چیز. (غیاث اللغات). پشته. بلندی. (فرهنگ فارسی معین). || آبی که در زمستان بر سر ناودان یخ بندد و آویزان شود. (فرهنگ فارسی معین). || شوش در تداول مردم قزوین. ترکه. شاخ تر باریک. ترکهء شاخ تر انعطاف پذیر و کلمهء شوشه در قسمتهای دیگر ایران فراموش شده و در آذربایجان مانده است. (یادداشت مؤلف) :
از آن دسته برآمد شوشهء نار
درختی گشت و بار آورد بسیار.نظامی.
چید از آن میوه های نوشین بار
خورد از آن شوشه های شیرین کار.نظامی.
یکی خرگه از شوشهء سرخ بید
در آن خرگه افشانده خاک سپید.نظامی.
|| مفتول گلابتون. (یادداشت مؤلف) :خانه واری حصیر از شوشهء زرکشیده افکنده و به در و لعل و پیروزه ترصیع کرده. (چهارمقاله).

شوشی.

(ص نسبی) منسوب به شوش. رجوع به شوش شود.

شوشی.

(اِخ) ابوالعلاء ادریس بن محمد بن عثمان عفیف الدین عامری شوشی. محدث امام مدرسهء نظامیه به بغداد. (منتهی الارب). و رجوع به روضات الجنات ص 759 شود.

شوص.

[شَ وَ] (ع مص) شَوَس. (از اقرب الموارد). نگریستن به گوشهء چشم از تکبر یا از غضب. (منتهی الارب). رجوع به شوس شود.

شوص.

[شَ] (ع مص) به دست ایستاده کردن چیزی را. || جنباندن چیزی از جای وی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مالیدن به دست و شستن و نیک پاکیزه کردن. (منتهی الارب). بشستن و پاک کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). شستن و پاک کردن. (از اقرب الموارد). || خائیدن مسواک را و دندان مالیدن به مسواک یا مسواک کردن از زیر بسوی بالا. || درد کردن دندان. || درد کردن شکم. || لگد زدن بچه در شکم مادر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شوص.

(ع ص، اِ) جِ اَشْوَص. (از اقرب الموارد). رجوع به اشوص شود.

شوصاء .

[شَ] (ع ص) شوصاءالعین؛ آنکه به گوشهء چشم نگرد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شوصر.

[شَ صَ] (ع اِ) برهء آهو و آهوی جوان و توانا که هنوز شاخ درنیاورده باشد. (ناظم الاطباء).

شوصرا.

[شَ صَ] (ع اِ) اسم عربی آهو است که قریب به شاخ زدن رسیده باشد و یا آهوی که شاخهای آن برآمده و قوی نشده باشد. (فهرست مخزن الادویه).

شوصلة.

[شَ صَ لَ] (ع مص) خوردن گیاه شاصُلّی را. (از منتهی الارب).

شوصة.

[شَ صَ] (ع اِ) باد که در پهلو نشیند مردم را. (منتهی الارب). باد که در پهلو افتد. (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). قسمی ذات الجنب.(1) (یادداشت مؤلف). ورمی است در حجاب اضلاع زیر حجاب حاجز. (از اقرب الموارد). ورم درونی پهلو. (منتهی الارب). ذات الجنب که ورم از داخل باشد. ورم در حجاب اضلاع از درون. (یادداشت مؤلف). شوصه و ذات الجنب در بیماری شبیه یکدیگر و از نظر علاج نیز یکی هستند و هر کدام دارای علامتهای خاصی است. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 179). شوصه؛ آماسی دردناک و گرم اندر عضله های اندرونین سینه. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به ذات الجنب شود. || جهیدن رگ. || درد شکم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
.(لکلرک)
(1) - Pleuresie.

شوط.

[شَ] (ع اِ) شوط بَراح؛ شغال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شوط باطل؛ گرد آفتاب که از روزن خانه نماید، لغتی است در سین مهمله یعنی سوط. (منتهی الارب). لغتی است در سوط باطل. (از اقرب الموارد). || تگ تا نهایت. ج، اشواط. (منتهی الارب). نهایت. (اقرب الموارد). تگ و گشت. (غیاث). تگ. (مهذب الاسماء). دویدن. (المصادر زوزنی). || جایی است میان دو پشته که به راه ماند و در آن آب و مردم میرود. مسافت آن مقدار داعی است. ج، شیاط. (منتهی الارب). گویی راهی است که طول آن بمقدار آواز خواننده ای است. (از اقرب الموارد). || گرد گشتن. طواف کردن. گرد بر گرد برآمدن: طاف بالبیت سبعة اشواط؛ یعنی طوف کرد هفت گشت و قال فی القاموس: کره جماعة من الفقهاء ان یقال لطوفات الطواف اشواط. (منتهی الارب).

شوط.

[شَ] (اِخ) بستانی است نزدیک کوه احد. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

شوط.

[شَ] (اِخ) موضعی است به بلاد طی. (منتهی الارب).

شوط.

[شَ] (اِخ) محلی که درندگان در آن پناه برند. (از معجم البلدان).

شوط.

(اِخ) نام کوهی است در اَجَأ. (از معجم البلدان).

شوط.

(اِخ) دهی از دهستان چای باسار بخش پلدشت شهرستان ماکو است و 1010 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شوطان.

[شَ] (اِخ) نام بستانی است در بین مدینه و احد. (از معجم البلدان).

شوطری.

[شَ طَ] (ع اِ) مخلص اکبر. معجونی است که در درمان ضعف اعضاء بکار برند. (یادداشت مؤلف).

شوطة.

[شَ طَ] (ع اِ) یکی شوط. (منتهی الارب). رجوع به شوط شود.

شوطی.

[شَ طا] (ع ص) مؤنث اَشْوَط. (معجم البلدان).

شوطی.

[شَ طا] (اِخ) جایگاهی است از عقیق مدینه و گویند از حرهء بنی سلیم است. (از معجم البلدان).

شوظ.

[شَ] (ع مص) سب کردن و بدزبانی کردن. (از ذیل اقرب الموارد از تاج العروس). || شاظ به المرض شوظاً؛ درمانده شد از بیماری. (از معجم الوسیط).

شوع.

[شَ] (ع مص) ژولیده موی شدن سر کسی: شَوُعَ رأسُهُ شَوْعاً. قاله ابوعمرو، و القیاس شَوِعَ کسَمِعَ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ساعتی از شب گذشتن. (از لسان العرب).

شوع.

[شَ] (ع اِ) بچهء دوم که در میان ایشان دیگری نزاده باشد. یقال: هذا شوع هذا و شیع هذا؛ ای ولد بعده و لم یولد بینهما شی ء. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

شوع.

[شَ وَ] (ع مص) نیک سخت شدن موی سر بحدی که به خار ماند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شوع.

[شَ وَ] (ع ص) پراکنده. پریشان. (منتهی الارب). || (اِمص) سپیدی یکی از دو رخسار اسب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شوع.

(ع ص، اِ) جِ اَشْوَع و شَوْعاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به اَشْوَع و شَوْعاء شود.

شوع.

(ع اِ) درخت بان یا بار آن یا گیاهی است که در کوه و در زمین نرم روید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ابوعبید از اصمعی روایت کرده است که عرب درخت بان را شوع گویند و قیس بن حطیم در ذکر او مصراعی گفته. (از ترجمهء صیدنه). شجرالبان. حب البان. میوهء درخت بان. (یادداشت مؤلف).

شوعاء .

[شَ] (ع ص) مؤنث اَشْوَع. ج، شوع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به اشوع شود.

شوعال.

(اِخ) کلمهء عبری است بمعنی روباه و نام شخص اشیری بود. (اول تواریخ 7:36). رجوع به شوعال در قاموس کتاب مقدس شود.
- زمین شوعال؛ مقاطعه ای است که یکی از طوایف مخربهء فلسطینیان مخماس در آنجا شدند و چندان از بیت ایل دور نبود و دور نیست که مقصود اراضی شعلیم باشد. (قاموس کتاب مقدس).

شوعر.

[شَ عَ] (اِخ) وادیی است در بلاد عرب. (از معجم البلدان).

شوعة.

[عَ] (ع اِ) یکی شوع. (منتهی الارب). یکی گیاه که در کوه و در زمین نرم روید. (ناظم الاطباء).

شوغ.

(اِ) شغه. سنگین شدن دست و پای بود و آن را به ترکی ایشتی(؟) گویند. (فرهنگ اسدی). آن گوشت باشد که در دست و پای سخت شده باشد چون چرم. (فرهنگ اسدی). ستبری باشد در پوست. (نسخهء دیگر اسدی). آن پوست بود که بر تن مردم سخت شده باشد از کار کردن برنج و شغه نیز گویند. (حاشیهء فرهنگ اسدی). شوخ. (انجمن آرا) (از آنندراج). پینهء دست و پا که از کار کردن یا از تردد بهم رسیده باشد و در نسخهء شمس فخری شغه نیز به این معنی است. (از ادات الفضلاء). پینه. شغ. پینه و آبله را گویند که بر دست و پا بسبب کار کردن و راه رفتن به هم رسد. (برهان). پوست اندام آدمی که بسبب کثرت کار سخت شود و آن را پینه نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). آن پوست که بر تن سخت شده باشد از کار کردن و درد نکند و آن را شغه نیز گویند. (صحاح الفرس). پوست سختی باشد که بر اندام پدید آید از غایت کار کردن یا از رفتن پیاده پا سطبر شود و بر دست و پای شتر باشد. (اوبهی). پینه یعنی ستبری که بر دست و پای و پیشانی آدمی و زانوی شتر و جز آن بندد از فرط کار و سایش. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شوخ و مترادفات دیگر کلمه شود :
بسته کف دست و کف پای شوغ
پشت فروخفته چو پشت شمن.کسائی.
|| چرکی که بر بدن و جامه نشیند. || (ص) شوخ، که بی شرم و بی حیا و بی باک باشد. (برهان). شوخ و گستاخ و بی حیا و بی شرم. (ناظم الاطباء). رجوع به شوخ و معانی آن شود.

شوغا.

[شَ / شُو] (اِ مرکب) حظیره، یعنی جای گوسفندان. (صحاح الفرس). حصار و محوطه ای را گویند که شبها گاوان و گوسفندان و چهارپایان دیگر در آنجا باشند. (برهان). شبغا یعنی جای شب گوسپندان و شوگا نیز گفته اند. (فرهنگ رشیدی). همان شبغا یعنی شب جای، اصل در این لغت شب گاه است و شو تبدیل شب است. (انجمن آرا). جای شب بودن گوسفندان و شوگا نیز گفته اند. (فرهنگ اسدی). خبک. آغل. (حاشیهء فرهنگ اسدی). غول. نغل. (یادداشت مؤلف) :
چو گرگ دزد گیرد قصد شوغا
شبان اندر شبان افتد به غوغا.لطیفی.
و رجوع به شبغا شود.

شوغار.

[شَ / شُو] (اِ مرکب) شوغاره. بمعنی شوغا که جای خوابیدن چارپایان باشد در شب. (از برهان). شوغا. شوغاره. شوگا. خاربست و محوطه باشد که گوسفندان را در آن کنند. (از آنندراج). آغل. و رجوع به شوغا شود :
بام مسیح و جای خردمندان
این خاکدان طویله و شوغارش.
ناصرخسرو.

شوغار.

(اِ) زاج سفید. (برهان) (اختیارات بدیعی).

شوغاره.

[شَ / شُو رَ / رِ] (اِ مرکب) بمعنی شوغار است که جای خوابیدن گوسپندان باشد در شب. (برهان). و رجوع به شوغا و شوغار و شوغاه شود.

شوغاه.

[شَ / شُو] (اِ مرکب) بمعنی شوغا است که جای خوابیدن چارپایان باشد در شب و اصل این لغت شبگاه بود و چون در کلام فارسی بای ابجد به واو و گاف فارسی به غین تبدیل می یابند شبگاه شوغاه شده. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). حظیره که اشتر را سازند. خفتنگاه گوسفند و جز آن. (یادداشت مؤلف): الزرب؛ شوغاه ساختن. الاکتناف؛ گرد چیزی برآمدن و شوغاه ببافتن شتر را از شاخ درخت. (تاج المصادر بیهقی). و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شوغر.

[شَ غَ] (ع ص) استوارخلقت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شوغرة.

[شَ غَ رَ] (ع اِ) زنبیل از برگ خرما. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

شوغگن.

[گِ] (ص مرکب) شوخگن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شوخگن شود.

شوغگین.

(ص مرکب) شوخگین. (یادداشت مؤلف). رجوع به شوخگین شود.

شوغه.

[غَ / غِ] (اِ) پینه و آبله ای باشد که از بسیاری کار کردن بر دست و بدن آدمی و حیوانات دیگر به هم رسد. (برهان) (آنندراج). سطبری از کار کردن یا از رفتن پیاده بر دست و پای. (از اوبهی). شوغ. شَغه. آبله. و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شوف.

[شَ] (ع اِ) آلتی است از چوب یا سنگ و مانند آن که بدان زمین زراعت را برابر کنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ماله (نزد کشاورزان). (یادداشت مؤلف).

شوف.

[شَ] (ع مص) زدودن و جلا دادن چیزی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بزداییدن. (تاج المصادر بیهقی). || قطران مالیدن شتر را. || آرایش داده شدن دختر: شیفت الجاریة (مجهولاً). (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بیاراستن. (تاج المصادر بیهقی).

شوفاژ.

[شُ] (فرانسوی، اِ)(1) ایجاد حرارت. || طرز گرم کردن. (فرهنگ فارسی معین). || در تداول فارسی بمعنی دستگاه ایجاد حرارت با بخار آب به کار رود.
- شوفاژ سانترال؛ دستگاه حرارت مرکزی.
(1) - Chauffage.

شوفته.

[تَ / تِ] (ص، از اتباع) (شفته و...) وارفته. سست و بی حال (اگر در مورد آدم استعمال شود). بی مزه و شل و شیویل (اگر در مورد غذاهایی نظیر پلو و دمی کتهء له شده و خمیرشده به کار رود). (فرهنگ عامیانهء جمال زاده).

شوفر.

[شُ فُ](1) (فرانسوی، اِ)(2) رانندهء اتومبیل. راننده. (یادداشت مؤلف).
(1) - در تداول عامهء فارسی زبانان: شوفِر.
(2) - Chauffeur.

شوفری.

[شُ فُ / شو فِ] (حامص)رانندگی. (یادداشت مؤلف).

شوفس.

[شَ / شُو فِ] (اِ مرکب) (از: شو، شب + فس، از فسیدن بمعنی خسبیدن و خفتن) نامی است که در نور و کجور به گل ابریشم دهند. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شوخس شود.

شوق.

(ع ص، اِ) جِ اَشْوَق. (منتهی الارب). عشاق. (اقرب الموارد). عاشقان. (منتهی الارب). مشتاقان. رجوع به اشوق شود.

شوق.

[شَ] (ع اِمص) آزمندی نفس و میل خاطر. ج، اشواق. (منتهی الارب). آرزومندی. (المصادر زوزنی) (مهذب الاسماء). آرزومندی. بویه. (از یادداشت مؤلف). خواست. غرض. (از منتهی الارب). نیاز. (فرهنگ اسدی). رغبت و اشتیاق و منتهای آرزوی نفس و میل خاطر. (ناظم الاطباء). خواهانی. صاحب آنندراج گوید: آتش طبع، آتش دست، آتشین پای، سبکروح، سرشار، رسا، بیخودی، جهان پیمای، بی هنگام تاز، بی محاباتاز، خروشان، برقع گشا، راحت آزار، بی تاب، بیقرار، طاقت ناپسند، خرمن سوز، موسی نگاه از صفات شوق است و زنجیر از تشبیهات اوست، و با لفظ ریختن و دادن مستعمل است. (از آنندراج) :
سمن بوی آن سر زلفش که مشکین کرد آفاقش
عجب نی ار تبت گردد ز روی شوق مشتاقش.
منوچهری.
به شهر غزنی از مرد و زن نماند دو تن
که یک زمان بود از خمر شوق او هشیار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص 778).
شده حیران همه در صنع صانع
همه سرگشتگان شوق مبدع.ناصرخسرو.
خیره نکرده ست دلم را چنین
نه غم هجران و نه شوق وصال.ناصرخسرو.
سوخته عود است و دلبندان بدو دندان سپید
شوق شاهش آتش و شروانش مجمر ساختند.
خاقانی.
بدان خدای که پاکان خطهء اول
ز شوق حضرت او والهند چون عشاق.
خاقانی.
ز آتش شوق او که در دل داشت
دل آتش کباب دیدستند.خاقانی.
یکی آنکه نخواسته ام که به تکلف و شوق مقاصد و معانی کتاب در حجاب اشتباه بماند و هر فهم بدو نرسد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 8).
در شوق رخ تو بیشتر سوخت
هرکه به تو قرب بیشتر یافت.عطار.
هرگز آن شوق و شادی فراموش نکنم. (سعدی).
شکرفروش مصری حال مگس چه داند
این دست شوق بر سر و آن آستین فشانان.
سعدی.
عجب که بیخ محبت نمیدهد بارم
که بر وی اینهمه باران شوق می بارم.سعدی.
بندبندم شد فغانی بستهء زنجیر شوق
خوش دلم زین بندها گر باز نگشاید مرا.
بابافغانی.
هجر خدایا مده زود وصالی بده
شوق مده این قدر یا پر و بالی بده.
ملا وحشی.
ز آرامی افتاده آرام من
مگر ریختی شوق در کار من.ظهوری.
|| خواهش و آرزو. یاسه.(1) آه : شوقاً الی رؤیتهم؛ ای یاسه به دیدار ایشان. (تفسیر ابوالفتوح رازی). تاسه. و رجوع به یاسه و تاسه و تاسه کردن شود. || (اصطلاح عرفان) در اصطلاح عرفا انزعاج را گویند در طلب محبوب بعد از یافتن او و فقدان او بشرط آنکه اگر بیابد ساکن شود و عشق همچنان باقی باشد و بالجمله مراد از شوق همان داعیهء لقاء محبوب است و حال شوق مطیه ای است که قاصدان کعبهء مراد را به مقصود میرساند و دوام آن با دوام محبت پیوسته است. (از فرهنگ مصطلحات عرفا). در اصطلاح صوفیان، آرزومندی دل به لقای محبوب است. نزاع القلب الی لقاءالمحبوب. (تعریفات). اهل سلوک در تعریفات آن گفته اند که: شوق عبارت است از هیجان و اضطراب قلب هنگامی که نام محبوب را بر زبان آرند و پاره ای از اهل ریاضت گفته اند که شوق در دل عاشق روغن را ماند که در آتش فشانند. دانشمندی گوید: شوق جوهر محبت و عشق جسم آن باشد. دیگری گفته است که هرکه را شوق لقاء حق در دل باشد به حق انس گیرد و هرکه انس به خدا گرفت در طرب شود و هرکه طرب یافت واصل شد و هرکه واصل گردید به خدا پیوست، خوشا به حال او و خوشا به حال بازگشت و قرارگاه او. از ابوعلی دقاق پرسیدند: فرق بین شوق و اشتیاق چیست؟ گفت: آتش شوق به دیدار فرونشیند اما هیچ آبی نار اشتیاق را فروننشاند بلکه هرچند آب فشانند آتش اشتیاق بیشتر شعله ور و افزونتر شود. کذا فی خلاصة السلوک. و در مجمع السلوک آورده که یکی از احوال محبت شوق است که نزد محب حادث شود و حدوث شوق بعد از محبت از مواهب الهیه است، کسب را در آن دخلی نیست. شوق از محبت همچون زهد از توبه است، چون توبه قرار میگیرد زهد ظاهر میگردد و چون محبت قرار گیرد شوق ظاهر میشود. ابوعثمان گوید: شوق میوهء محبت باشد، کسی که خدای را دوست داشت اشتیاق به دیدار حق پیدا کند. نصرآبادی گفته: مقام شوق همگی خلق را ممکن الحصول است اما حصول مقام اشتیاق هر کس را فراهم نشود... و این اشارت است بدانکه مقام اشتیاق برتر از مقام شوق است که شوق به دیدار تسکین یابد اما اشتیاق را با سکون و قرار آشنائی نباشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
(1) - یاسه؛ خواهش و آرزو. (برهان).

شوق.

[شَ] (ع مص) بستن طناب را به میخ و استوار کردن و آویختن: شاق الطنب الی الوتد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بستن طناب را به میخ و محکم کردن آن را (از باب نصر). (ناظم الاطباء). || برپای کردن مَشک را به دیوار: شاق القربة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || برانگیختن و به آرزو آوردن کسی را دوستی دیگری: شاقنی حبها. و یقال: شُقْ شُقْ فلاناً؛ یعنی آرزومند گردان او را بسوی آخرت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). آرزومند گردانیدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || آرزومند گشتن. (تاج المصادر). آرزومند شدن.

شوق.

[شَ وَ] (اِ) صورتی است از شَبَه، شَوه. سبج. جزع. حجرالبحیرة. (یادداشت مؤلف).
- مِثلِ شَبَه یا مِثلِ شَوَق؛ در تداول زنان، سخت سیاه و شفاف (در موی). (از یادداشت مؤلف).
رجوع به شَبَه و شَوه و سبج شود.

شوقان.

(اِخ) از بلوکات ولایت بجنورد خراسان، عدهء قرا 26، مساحت 5 فرسخ و مرکز آن نیز شوقان است. (یادداشت مؤلف).

شوق انگیز.

[شَ / شُو اَ] (نف مرکب)شوق انگیزنده. آنچه در انسان تولید شوق کند. اشتیاق آور. (فرهنگ فارسی معین). مایهء اشتیاق. که شوق را سبب گردد.

شوقب.

[شَ قَ] (ع ص) درازبالا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مرد دراز. (مهذب الاسماء). مرد درازبالا. (ناظم الاطباء). || سُمِ فراخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِ) دو چوب پالان که بدان رسن آویزند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). یکی از دو چوب پالان که بدان رسن آویزند. ج، شواقب. (ناظم الاطباء).

شوقب.

[شَ قَ] (اِخ) جایگاهی است در بادیه. (از معجم البلدان).

شوق داشتن.

[شَ / شُو تَ] (مص مرکب)راغب بودن. اشتیاق داشتن. (ناظم الاطباء) :
چه ذوق از ذکر پیدا آید او را
که پنهان شوق مذکوری ندارد.سعدی.
من خود ای ساقی از این شوق که دارم مستم
تو به یک جرعهء دیگر چه بری از دستم.
سعدی.

شوق درست.

[شَ / شُو دُ رُ] (ص مرکب)صادق در میل و آرزو. (ناظم الاطباء).

شوق ذوق.

[شَ / شُو ذَ / ذُو] (اِ مرکب)خرسندی. خوشی. خواهش. آرزوی. رغبت. (ناظم الاطباء). رجوع به شوق و ذوق شود.

شوقستان.

[شَ / شُو قِ] (اِ مرکب) جایگاه شوق :
هر قدم گامی به شوقستان دل
در جهان بی بیابان میزنم.
حسین ثنایی (از آنندراج).

شوقلة.

[شَ قَ لَ] (ع مص) بردبار شدن و صاحب حلم شدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

شوقمند.

[شَ / شُو مَ] (ص مرکب) مشتاق. دارای شوق. صاحب شوق.

شوق و ذوق.

[شَ / شُو قُ ذَ / ذُو](ترکیب عطفی، اِ مرکب) شوق ذوق. خرسندی و خوشحالی.

شوق و شعف.

[شَ / شُو قُ شَ عَ](ترکیب عطفی، اِ مرکب) شوق و شور. خرسندی و شادمانی.

شوقة.

[شَ قَ] (اِخ) یونس بن احمدبن شوقة اندلسی. استاد ابن شق اللیل است. (منتهی الارب).

شوقی.

[شَ / شُو] (ص نسبی) منسوب به شوق. || عاشق. (ناظم الاطباء).

شوقی.

[شَ] (اِخ) احمدبک شوقی در سال 1869 م. در قاهره چشم بدنیا گشود و مراحل آموزش خود را در قاهره گذراند و در رشتهء ترجمهء مدرسهء حقوق فارغ التحصیل شد، آنگاه توفیق پاشا والی مصر او را برای تحصیل در رشتهء حقوق به فرانسه فرستاد و پس از چهار سال اقامت در فرانسه و اخذ گواهینامه به مصر بازگشت و شاغل پستهای مهمی شد. در سال 1914 م. (جنگ جهانی اول) قصیده ای بضد سیاست انگلستان سرود که منجر به تبعید او به اسپانیا گردید و تا پایان جنگ در همانجا باقی ماند. پس از استقرار صلح بار دیگر به قاهره بازگشت و در سال 1932 م. درگذشت. شوقی لقب امیرالشعرائی یافت. وی از بزرگترین شاعران مصر و جهان عرب است و میتوان او را پیشوای شعر جدید عربی شمرد زیرا آن هنگام شعر عربی دربارهء مطالبی سروده میشد که هیچگونه عواطف و احساسات و نیازمندیهای اجتماعی در آن منعکس نمی شد و او میدانهای جدیدی در شعر عرب گشود. شوقی از نظر سبک شعری پیرو مکتب کلاسیک عرب بود و اشعار او دربارهء مدح، غزل، توصیف، مرثیه و سایر فنون شعری قدیم بود، از اینرو برخی او را به تقلید و عدم ابتکار متهم مینمایند. وی چون زبان فرانسه را خوب میدانست از نظر روح شعری بسیار زیر تأثیر شعر شعرای اروپائی قرار داشت از قبیل قصیدهء «حوادث بزرگ درهء نیل» که تحت تأثیر ویکتور هوگو قرار گرفته است و نمونه های دیگر. احمد شوقی دارای اشعار نمایشنامه ای و ترانه های ساده برای کودکان و قطعات اخلاقی و آموزشی است و کتابی در نثر بنام اسواق الذهب دارد. (از درس اللغة و الادب محمد محمدی ص 23). و نیز رجوع به اشهر مشاهیر الشرق ج 1 ص 3 و برای اطلاع از آثار وی رجوع به معجم المطبوعات العربیة ج 2 ستون 1158 شود.

شوقی.

[شَ] (اِخ) ادرنوی. او را دیوانی است به ترکی.

شوقی.

[شَ] (اِخ) الطرابزونی یوسف افندی حنفی نقشبندی. در قرن چهاردهم میزیسته است. او راست: هدایة الذاکرین و حجة السالکین در شرایط طریقهء نقشبندی. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1159).

شوقیة.

[شَ قی یَ] (ع ص نسبی، اِ) مؤنث شوقی. || قوه ای که محرک انسان شود. باعثه. (فرهنگ فارسی معین). || آن جزء از مکتوب که در آن عرض اشتیاق می نمایند. (ناظم الاطباء).

شوک.

(هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند بمعنی بازار است که عربان سوق گویند. (برهان). سوق معرب سوک است. راسته بازار. (از یادداشت مؤلف). بازار است که به عربی سوق گویند و تبدیل آن سوک است چنانکه الاَن محل معینی را که عربان بحوالی بصره در آن بازار کنند سوک الشیخ(1)گویند. (انجمن آرا) (از آنندراج).
(1) - در تداول عامه: «سوگُالشیخ».

شوک.

[شَ] (ع اِ) خار. ج، اشواک. شوکة، یکی. (منتهی الارب). خار. (دهار) (غیاث). هر چیز سرتیز. لم. لام. تلو. تلی. بور. تیغ. (یادداشت مؤلف). گیاهی که مانند سوزن بروید. ج، اشواک. (از اقرب الموارد) :
مرغزاری است این جهان که در او
عامه شوکان مردم آزارند.ناصرخسرو.
نی نی از بخت شکوه ها دارم
چند شکوی که شوک بی ثمر است.خاقانی.
و فی اغصانه [ اغصان علیق الکلب ] شوک صلب. (ابن البیطار).
تنی که با تو در این دشت لاف شرکت زد
چو خارپشت ز شوکش قضا مشوک ساخت.
کاتبی.
-امثال: من یزرع الشوک لم یحصد به العنبا. (مجمع الامثال از سندبادنامه).
- شوک الجمال؛ اشترغاز. مغوداریس. اشترغاز و به لغت مصر رعی الابل است. رجوع به اشترغار و اشترغاز و اشترخار و اشترخاو و خارشتر و شوکة الجمال شود.
- شوک الدارجین؛ دیفساقوس. جنا. مشط الراعی. خس الکلب. رجوع به شوکة الدارجین شود.
- شوک الدمن؛ عنکبوت. (یادداشت مؤلف). رجوع به شوکة الدمن شود.
- شوک العلک؛ اشخیص. خامالاون لوقس. بشکراین. اداد. اقسیا. (یادداشت مؤلف). رجوع به اداد و ادادا شود.
- شوک القنا؛ تیزی نیزه ها. (از اقرب الموارد).
- شوک الیهود؛ کنگر. (یادداشت مؤلف).
- شوک مصری: ثمرهء شوک مصری جلنار -[ گلنار ] است.؛ (بحر الجواهر در کلمهء الثمر).
- قنطرة الشوک؛ دهی است بر نهر عیسی به بغداد. (منتهی الارب).
|| تیغ (در ماهی) و آن استخوانهای باریک و تنک است در گوشت ماهی : و بدارابجرد سمک بالخندق الذی یحیط بالبلد لا شوک فیه و لا عظم و لا فقار و هو من ألذّالسموک. (صورالاقالیم اصطخری) (ابن البیطار). || شوک خلفی؛ مازه. فقرات ظَهْر. (یادداشت مؤلف). یقال: جاء فی الشوک و الشجر؛ یعنی در عدد بسیار آمد. (از منتهی الارب).

شوک.

[شَ] (ع مص) قوت و تیزی نمودن. شوکة. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بیمار شری گردیدن: شیک الرجل (مجهولاً). (منتهی الارب). و آن سرخیی است که بر روی جسد ظاهر شود. (از اقرب الموارد). || ظاهر شدن قدرت و شدت کسی. || پیدا آمدن پستان دختر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پستان از جای برخاستن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || برآمدن دندان نشتر شتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دندان اشتر برآمدن. (تاج المصادر بیهقی). || به خار درخستن کسی را (لازم و متعدی). (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خلانیدن خار. (یادداشت مؤلف). || درآمدن کسی را خار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (تاج المصادر بیهقی). خار در تن شدن. (دهار). خار در زیر کسی کردن. (تاج المصادر بیهقی). خلیدن خار. (یادداشت مؤلف).

شوک.

(ص) ظاهراً در شعر ذیل معنی بسیار می دهد یا صفتی است برای گل چون گنده و متعفن و از جنس لجن و غیره :
ای همچو مهین مار بدآویز و خشوک
پرزهر چو ماری و چو ماهی همه سوک
شست از طلب ترا شکستم خم و توک
جای تو در آب شور باد و گل شوک.
سوزنی.

شوک.

[شُکْ] (فرانسوی، اِ)(1) شُک. ضربهء شدید. تکان سخت. حالت ناگهانی که به شخص عارض شود و قوای او رو به ضعف گذارد. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شُک شود.
(1) - Choc.

شوک.

(اِخ) ناحیه ای است نجدی در نزدیکی حجاز. (از معجم البلدان).

شوکا.

[شَ / شُو] (اِ) از جنس گاو کوهی است که به عربی وعل گویند و آن حیوانی است سیاه رنگ بقدر گاومیش کوچکی و به ترکی جریر گویند. در مازندران بسیار است. (انجمن آرا) (آنندراج). به لغت تنکابن وعل است از انواع بقرالوحش. (فهرست مخزن الادویه).

شوکاء.

[شَ] (ع ص) چادر درشت بافته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
- حُلّة شوکاء؛ ردائی است که در او درشتی و تازگی هست. (شرح قاموس). جامهء درشت از نوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شوکار.

[شَ / شُو] (ص مرکب) که در شب کار کند. شبکار. (ناظم الاطباء). رجوع به شبکار شود. || مبدل شبکار که شب دزد باشد. (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

شوکان.

[شَ] (اِخ) موضعی است به بحرین. (منتهی الارب).

شوکان.

[شَ] (اِخ) شهرکی است از ناحیهء خابران بین سرخس و ابیورد. (از معجم البلدان) (منتهی الارب). شهری است میان سرخس و ابیورد، از آن شهر است عتیق بن محمد بن عبیس شوکانی و برادر او ابوالعلاء عبیس بن محمد شوکانی. (منتهی الارب).

شوکان.

[شَ] (اِخ) جایگاهی است در شعر امرؤالقیس. (از معجم البلدان).

شوکان.

[شَ] (اِخ) قریه ای است در یمن از ناحیهء ذمار. (از معجم البلدان).

شوکانی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب است به شوکان که شهرکی است میان ابیورد و سرخس. (از انساب سمعانی). رجوع به شوکان شود.

شوکت.

[شَ / شُو کَ] (از ع، اِ) شوکة. قوت. (غیاث اللغات). شدت بأس. شدت هیبت. (یادداشت مؤلف). هیبت. (غیاث اللغات). قدرت و قوت. (ناظم الاطباء) : قباد شوکت دفع عرب نداشت با ایشان صلح کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 85).
شوکت شاهی سبک سنگ است در میزان عدل.
صائب.
|| جاه و جلالت و هیبت و فر و وقار و عظمت و حشمت و بزرگواری و جلال و نخوت و تکبر. (ناظم الاطباء) : اگر شغل او بزودی گرفته نیاید کار دراز گردد که هر روز شوکت و عزت وی زیاده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 411). به هیبت و شوکت ایشان آبادانی جهان و تألف اهواء متعلق باشد. (کلیله و دمنه). قوت و شوکت من زیاد است. (کلیله و دمنه). سلطان از آنجا که شوکت سلطنت است برنجید و بهم برآمد. (گلستان). درویشی را شنیدم... به عز قناعت چنانکه ملوک و اغنیا را در چشم همت او شوکت و هیبت نمانده. (گلستان).

شوکت.

[شَ کَ] (اِخ) محمدابراهیم. گویند با کبر سن به ارتکاب جمیع مناهی مایل بود چنانکه در مرتبهء دوم که به هند رفت و با پسری ارادهء صحبت داشت در دست او کشته شد. (آتشکدهء آذر ص184).

شوکت آباد.

[شَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند است و 240 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شوکت بخارایی.

[شَ کَ تِ بُ] (اِخ)مؤلف ریاض العارفین نویسد: او از وارستگان زمان خود بوده در بلاد ایران سیاحت می نمود. در اصفهان شیخ محمدعلی لاهیجی متخلص به حزین از عرفای متأخرین وی را ملاقات نموده گفته است در ایام شتا او را دیدم نمدپاره ای بر دوش و سر و پای برهنه در میان برف میگذشت و بقدر یک شبر برف بر سرش جمع شده بود و از شوریدگی حال و پریشانی خیال در مقام ریختن آن نمی آمد. (ریاض العارفین ص 212).

شوکت شیرازی.

[شَ کَ تِ] (اِخ)شمس الدین حسن. از مردم فارس بوده است که در زمان مؤلف مجمع الفصحاء به تهران آمده بود و از علوم ادبی و غیره اطلاع کافی و در شاعری مقامی عالی داشته است و مؤلف مجمع الفصحا پاره ای از اشعار او را آورده است. (مجمع الفصحا ج 2 ص 248).

شوکت قاجار.

[شَ کَ تِ] (اِخ) امیر محمدقاسم خان فرزند ارشد اعتضادالدوله سلیمانخان بن محمدخان قاجار و مادرش از اشراف زندیه دختر بسطام خان کارخانه بوده است و به دستور فتحعلیشاه خواهر حسینعلی میرزا را به عقد ازدواج او درآوردند. امیر محمدقاسم خان متصدی امور و نظم صفحات عراق عرب بوده است. (از مجمع الفصحا ج 1 ص 36).

شوکتمدار.

[شَ / شُو کَ مَ] (ص مرکب)(1)کسی که مدار شوکت و قدرت باشد.
(1) - از: شوکت + مدار عربی و این از ترکیبات قرن 8 و 9 هجری به بعد است.

شوکح.

[شَ کَ] (ع اِ) جِ شوکحة. (منتهی الارب). رجوع به شوکحة شود.

شوکحة.

[شَ کَ حَ] (ع اِ) در کلان بسته شده که در آن دروازه ای خرد باشد. (از منتهی الارب). در کلان بسته شده که در آن دروازه ای کوچک باز شود. (ناظم الاطباء).

شوکر.

[کُ] (اِ) خرده برنج (در گیلان). (یادداشت مؤلف).

شوکران.

[شَ / شُو کَ](1) (اِ) گیاهی است دوایی که خوردن بیخ آن جنون آورد و بعضی گویند بیخی است کوهی و آن را دورس گویند و در تفت که از ولایت یزد است میشود و آن را دورس تفتی میگویند و شوکران تخم آن است و آن را به عربی طَحْماء خوانند. (برهان). بیخ تفت. (انجمن آرا) (آنندراج). تخمی است که به تخم گوز ماند. مسیح گوید: او تخم خشخاش سیاه بود که از عصارهء او افیون حاصل شود. برگ شوکران به برگ یبروح شبیه بود الا آنکه اندکی از آن بزرگتر بود و بوی او ضعیف بود و مزهء او اندک باشد و از او لعابی پدید آید و از جملهء سموم نباتی است. (از ترجمهء صیدنهء بیرونی). به یونانی قوشیون و منقونیون و بازریقون و اطفیسقون گویند و گویند تخم بیخ رومی است، ساق آن مانند ساق روزیانه است و گل وی سفید بود و تخم وی مانند انیسون رومی بود اما سفید بود و ورق آن مانند ورق یبروح زردی بغایت بود و بیخ آن باریک بود و تخم آن مانند نانخواه بود به شکل نه به طعم. به پارس دوراس و دوراس تفتی گویند. (از اختیارات بدیعی). ساقش مانند بادیان است و برگش مانند خیار و تخمش مانند انیسون و گل سفید دارد و کشنده است. (نزهة القلوب). شیکران. سیکران. دورس تفتی. تودریون. بیخ کوهی. بیخ تفتی. صَرْو. تفت بیخ. تفت. باریقون. جقوطه. قونیون. (یادداشت مؤلف). گیاهی است علفی و دوساله از تیرهء چتریان به ارتفاع 8/0 تا 5/1 متر که بحد وفور در اماکن سایه دار و در کنار رودخانه های نقاط مختلف میروید. ساقه اش راست و بدون کرک است و بر روی ساقه و دمبرگ لکه هایی برنگ قهوه یی قرمز دیده میشود. برگهایش متناوب و بزرگ و شفاف و دارای بریدگیهای بسیار است ولی وضع متناوب برگها بتدریج که به انتهای ساقه میرسد بهم خورده به صورت متقابل درمی آید. رنگ برگها در سطح فوقانی پهنک، سبز شفاف و در سطح تحتانی سبز کم رنگ است. گلهایش کوچک و سفیدرنگند. در شوکران پنج آلکالوئید یافت میشود. میوهء شوکران در استعمال داخلی دارای اثر آرام کننده و ضدتشنج است. این گیاه در اکثر نقاط آسیا و اروپا و افریقا بفراوانی میروید و در تمام نقاط ایران نیز (مخصوصاً خراسان و فارس) بوفور دیده میشود. شوکران سقراط. شوکران یونانی. دورس. طَحْماء. شیکران. صَرْو. بالدران. قونیون. بیوک بالدیران. شوکران آتنی. درست. بسبس بری. شوکیران. در بعضی کتب بیخ تفت را مرادف با شوکران یا ریشهء شوکران ذکر کرده اند، در حالی که تفت گیاه دیگری است و ارتباطی با شوکران ندارد. (فرهنگ فارسی معین).
- شوکران آبی؛ گونه ای شوکران که علفی و پایاست و ارتفاعش تا 3/1 متر میرسد و در مردابها و نواحی آبگیر مناطق شمالی نیمکره میروید. ریزوم آن متورم و بیضوی و حجیم است و چون عرضاً قطع شود شیرهء نامطبوعی برنگ مایل به زرد از آن خارج میشود. از اختصاصات این گیاه آن است که اولاً برخلاف شوکران کبیر ساقه اش فاقد لک است و ثانیاً پایهء اشعهء چتر اصلی آن بدون گریبانه است. بوی آن شبیه کرفس و طعمش شبیه جعفری است. گلهایش کوچک و سفیدرنگند. ساقهء زیرزمینی این گیاه سمی و خطرناک است. مسمومیت حاصل از عصارهء گیاه مزبور عوارض شدیدی را در انسان تولید میکند که منجر به مرگ میشود. جقوطه. فیروزا. صوبالدیرانی. قاتل البقر. شیکران آبی. شیکران مائی. شوکران مائی. (فرهنگ فارسی معین).
- شوکران صغیر؛ گونه ای از شوکران که ارتفاعش از شوکران آبی کمتر است و ریشه اش دوکی شکل و ساقه اش شفاف و بی کرک و دارای خطوط قابل تشخیص است. بعلاوه گاهی بر روی آن خطوط یا لکه هایی برنگ مایل به قرمز دیده میشود. برگهایش نرم برنگ سبز تیره و گلهایش سفیدرنگ است. برای این گیاه اثر دارویی شناخته نشده و نیز برخلاف شوکران کبیر فاقد مواد سمی است، اگرچه دارای مقادیر بسیار کمی کونی سین می باشد. کزبرة الثعلب. کرفس الکلاب. جعفری زهری. شوکران بستانی. شوکران باغی. بقدونس کاذب. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به مخزن الادویه، درمانشناسی ج2، کارآموزی داروسازی ص202 و گیاه شناسی گل گلاب ص226 شود.
(1) - در یادداشتی بخط مؤلف شوکُران ضبط شده است.

شوکک.

[کَ] (اِ) شنگرک، یعنی بادریسه. (فرهنگ رشیدی). بادریسهء دوک و شولک نیز آمده و آن را شنگرک نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). شوکل. بادریسهء دوک. (ناظم الاطباء). و رجوع به شنگرک شود.

شوکل.

[کَ] (اِ) بادریسهء دوک باشد و آن چوب یا چرمی است مدور که در گلوی دوک محکم سازند، و بجای لام کاف نیز به نظر آمده است که شوکک باشد. (برهان) (از آنندراج). بادریسهء دوک. (جهانگیری). شولک. شنگرک. شنگور. بادریسهء دوک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شوکل.

[شَ کَ] (ع اِ) پیادگان، یا میمنه یا میسره. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سپاه پیاده. (از ناظم الاطباء). || ناحیه و کرانه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ناحیه. (از اقرب الموارد). || نوعی از خار که آن را عوسجة هم گویند. (منتهی الارب). عوسج. (از اقرب الموارد). رجوع به عوسج و عوسجة شود.

شوکل.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان اندیکای بخش قلعه زراس شهرستان اهواز است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شوکلة.

[شَ کَ لَ] (ع اِ) یکی شوکل. (از اقرب الموارد). رجوع به شوکل شود.

شوکة.

[شَ کَ] (ع اِ) خار. یکی شوک. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خار. تیغ. بور. تلو. تلی. شوک. لام. لَم. (یادداشت مؤلف). شوکة البیضاء و شوکة المصریة و شوکة المبارکة و شوکة الیهودیة داروهایی است که بدانها درمان کنند. (عن کتب النبات) (از اقرب الموارد). رجوع به شوک شود.
- شوکة ابراهیم؛ به لغت مغرب قرصعنه است. (فهرست مخزن الادویه).
- شوکة البیضاء؛ بادآورد. (مفردات قانون بوعلی سینا چ تهران ص 237). خارسفید. سپیدخار. اسپیدخار. منبت او کوهها و مرغزارها باشد و برگ او به برگ نبات خامالاون مشابهت دارد جز آنکه برگ سفیدخار تنک تر باشد و سفیدتر بود. بر اطراف او خارها بود و نبات او مزغب بود و سطبری او به اندازهء ابهام بود. بر سر سفیدخار، خاری باشد که به سر خارپشت بحری مشابه بود و به هیأت دراز و شکوفهء او بنفسجی باشد و تخم او به تخم معصفر مشابه بود الا آنکه تخم معصفر درازتر باشد. (از ترجمهء صیدنهء بیرونی).
- شوکة الجمال؛ اشترغاز. (فهرست مخزن الادویه). و رجوع به شوک الجمال شود.
- شوکة الحیة؛ صنفی از بادآورد است که خارهای آن بلند و تیز مانند سوزن است. (از فهرست مخزن الادویه).
- شوکة الدارجین؛ مشط الراعی که به یونانی دیناقوس نامند. (فهرست مخزن الادویه) (از اختیارات بدیعی).
- شوکة الدمن؛ اکوب. (فهرست مخزن الادویه). کنگر.
- || عنکبوت. (اختیارات بدیعی).
- شوکة السوداء؛ نوعی از قرصعنه است. شوکة یهودیه. (فهرست مخزن الادویه).
- شوکة العربیة؛ شکاعا است. (اختیارات بدیعی). افینی ارابیقی. اقنثا ارابیقی. سپنیا آرابیکا. (یادداشت مؤلف). و رجوع به تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 235 شود.
- شوکة العلق؛ مازریون و بعضی گفته اند نوعی از مازریون است. (از فهرست مخزن الادویه).
- شوکة العلک؛ اشخیص. (اختیارات بدیعی). نوعی از ماذریون. و رجوع به شوک العلک شود.
- شوکة المصریة؛ گلنار فارسی. سمرة. (یادداشت مؤلف). شوکة قبطیه است. (تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 225). نباتی که جلنار ثمرهء آن است. (بحر الجواهر در لغت ثمر).
- شوکة زرقاء؛ قرصعنهء ازرق است. (فهرست مخزن الادویه).
- شوکة شائکة؛ قرظ است. (فهرست مخزن الادویه).
- || گیاه خرنوب را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه).
- شوکة شهباء؛ ینبوت. (اختیارات بدیعی). درخت خرنوب نبطی. (فهرست مخزن الادویه).
- || قرظ را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه).
- شوکة صهباء یا ضهیاء؛ بلبوث است. (فهرست مخزن الادویه).
- || خرنوب نبطی را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه). و رجوع به تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 225 شود.
- شوکة قبطیه و شوکة مصریه؛ درخت قرظ است. (از اختیارات بدیعی) (از فهرست مخزن الادویه).
- شوکة مبارکة؛ حمض الامیر. (یادداشت مؤلف).
- شوکة مغیله؛ شرس. زریعة ابلیس. اونوس. انوس. (یادداشت مؤلف). رجوع به شرس شود.
- شوکة منتنه؛ حنین گوید: طباق است و طباق خارناک نیست که او را شوکه خوانند. غافت. (اختیارات بدیعی) (از فهرست مخزن الادویه). رجوع به غافت شود.
|| شجرهء شوکة؛ درخت خارناک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نیش کژدم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- شوکة العقرب؛ حدق. عرصم. نیش عقرب. نیش کژدم. (یادداشت مؤلف).
|| سلاح. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی) (از اقرب الموارد).
- رجل شوکة السلاح؛ مرد با سلاح تیز. (منتهی الارب).
|| تیزی هر چیزی. (منتهی الارب). تیزی. (ترجمان علامهء جرجانی). || تیزی سلاح. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (دهار) (از اقرب الموارد). || شدت و سختی جنگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شدة البأس. (مهذب الاسماء). || کارزار. (یادداشت مؤلف). || قوت و قدرت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): فلان ذوشوکة؛ ذو بأس و قوة. (اقرب الموارد). برثنة. برثمة. (منتهی الارب). || جراحت. (منتهی الارب). || بدسگالی به دشمن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بیماریی است یا آن جدری و شری است. (منتهی الارب). آماس پلید و دردناکی است که اغلب در انگشت ابهام رخ دهد و آن را ریح الشوکة گویند. (از اقرب الموارد). آماسی که سخت گرم و خلنده باشد همچون خار که بخلد، آن را شوکة گویند و سخت بد باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || سرخی است که از علت بر اندام آید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کُرندهء بافکار و آن آلتی است که با وی روی جامه را هموار کنند و آهار بر تار جامه مالند. (منتهی الارب). شوکة الحائک. (از اقرب الموارد). شوکة الحائک؛ چیزی است که جولاه بدان روی جامه را هموار کند. (یادداشت مؤلف). کُرُنْد. لیف جولاهگان. || شوکة الکتان؛ گل و لای است که در آن خار خرما نصب کنند و بگذارند تا خشک شود و بدان کتان را از کتان ریزه صاف کنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شوکة.

[شَ کَ] (ع مص) قوت و تیزی کردن. (منتهی الارب). و رجوع به شوک شود.

شوکه.

[کَ / کِ] (اِ) ناوچهء آهنی باشد که زر و سیم گداخته را در آن ریزند تا شوشه شود. (برهان) (جهانگیری) (از ناظم الاطباء) :
بجنبانم عَلَم چندان در آن دو گنبد سیمین
که سیماب از سر حمدان فروریزد در آن شوکه.
عسجدی.

شوکی.

(اِ) درخت آویز. ضوع. مرغ شب. (زمخشری، از یادداشت مؤلف).

شوکی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب است به شوک. (از انساب سمعانی). || منسوب است به قنطرة الشوک که دهی است به بغداد. (منتهی الارب).

شوگ.

(اِ) قسمی از گیاه سمی و زهردار که شوکران نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به شوکران شود.

شوگا.

[شَ / شُو] (اِ مرکب) شوغاست که جای خوابیدن چهارپایان باشد در شب. (برهان). آغل. رجوع به شبگاه و شوغا شود.

شوگان.

[شَ وَ / وِ] (اِ) جِ شَوه. اسباب. (ناظم الاطباء).

شوگاه.

[شَ / شُو] (اِ مرکب) شب گاه. محوطه ای باشد بجهت شب خوابیدن چهارپایان. (برهان). شوغا. شوغار. شوغاره. شوغاه. آغل: حَظیرة؛ شوگاه اشتر. (مهذب الاسماء). الاستیصاد؛ شوگاه ساختن گوسفند را. (مصادر زوزنی، از حاشیهء برهان چ معین).

شوگز.

[شَ / شُو گَ] (اِ مرکب)(1) شب گز. گزنده به شب. غریب گز. غریب گزک: در دامغان و قومس چیزی باشد مانند عدس آن را شوگز خوانند، هر جا که بگزد دست و پای و آن عضو عفن شود. (تاریخ بیهق).
(1) - لهجه ای است در شب گز.

شوگون.

(اِ) شگون و فال نیک و مبارک. (ناظم الاطباء). شگون. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شگون شود.

شول.

[شَ] (ع اِ) آب اندک و باقیمانده در بن مشک و جز آن. (منتهی الارب). ج، اشوال. (از اقرب الموارد). باقی آب در جوی. (مهذب الاسماء). || (ص) مرد سبک و چالاک در هر کار. (منتهی الارب). مرد سبک. خفیف. (از اقرب الموارد). || سبک از هر چیزی. ج، اشوال. || (ص، اِ) جِ شائلة (بر غیر قیاس). (منتهی الارب). رجوع به شائلة شود.

شول.

[شُوْ وَ] (ع ص، اِ) جِ شائل. (منتهی الارب). رجوع به شائل شود.

شول.

[شَ وِ] (ع ص) رجل شول؛ مرد سبک و چالاک در کار خدمت و حاجت و شتاب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شول.

[شَ] (ع مص) شَوَلان. برداشتن شتر ماده دُم را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). برداشتن ستور و اشتر دنبال را. برداشته شدن دنبال. (تاج المصادر بیهقی). ورداشتن شتر دنبال را. (المصادر زوزنی). || بلند و دروا شدن دُم (لازم است و متعدی). (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و گاه برای بلند شدن غیر از دُم بکار رود. (از اقرب الموارد). || برداشتن سنگ را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سبک شدن و آرام گرفتن بعد خشم. (از منتهی الارب). شالَتْ نعامة فلان؛ سبک شد و خشمگین گردید و سپس ساکت شد. (از اقرب الموارد). || مردن: شالت نعامته. (منتهی الارب). شالَتْ نَعامَتُهُ؛ برداشته شد قدم و نشان او؛ یعنی بمرد. (یادداشت مؤلف). || رفتن قوم و خالی شدن جای ایشان یا پراکنده شدن و مختلف شدن سخن ایشان یا رفتن عزت و غلبهء قوم. (منتهی الارب). || برآمدن پلهء ترازو. (منتهی الارب). برآمدن یکی از دو کفهء ترازو. (از اقرب الموارد). از جای برآمدن یک کفهء ترازو. (تاج المصادر بیهقی). || برداشتن سبو را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شول.

(اِخ) نام قبیله ای است از قبایل فارس. این قبیله نخستین بار در لرستان سکونت داشت و در حدود سال 300 ه . ق. نیمی از لرستان را تحت فرماندهی قرار داده بود و بوسیلهء سیف الدین ماکان روزبهان (که اجداد او از دورهء ساسانیان بر این منطقه حکومت داشتند) اداره میشد و او را با لقب پیشوا میخواندند. مورخان اسلامی اطلاعی از این قبیله نداده اند، ولی نجم الدین که از نوادگان او بود در زمان حمدالله مستوفی در این منطقه حکومت میکرد. ابن بطوطه (748 ه . ق.) در راه شیراز به کازرون به قبیلهء شول برخورد کرده است و گوید که آنان قبیله ای از اعاجم اند که صحرانشینند و میان آنها مردمانی پرهیزگار و متقی وجود دارد. شهاب الدین العمری (متوفی بسال 749 ه . ق.) گوید که قبیلهء شول با شبانکاره خویشاوندی مستحکمی دارند. اجمالاً کوچیدن شولها و تمایل آنان به جنگ و پیکار و حمله های قبایل مجاور علیه آنها از علل ازهم پاشیدگی ایشان و مستهلک شدنشان در دیگران بوده است و اکنون در منطقهء فارس آثار مختصری از آنان بجای مانده است مانند: شول گب (کوهی در شمال بوشهر)، داره شولی (قبیله ای از قشقائی)، دو قریه بنام شول یکی نزدیک دالکی و دیگری نزدیک شمال غرب شیراز است و شاید قریهء شولی که در خارج شهر بوده است آخرین دژ قبیلهء شول بوده و از سبک معماری خانه ها پیداست که در حفظ و نگاهداری سنتهای ایرانی و خصوصیات آن میکوشیدند. رجوع به دائرة المعارف اسلام و فهرست اعلام تاریخ گزیده و تاریخ غازان ص287 و تاریخ جهانگشای جوینی ج2 ص114 شود :
جهان آسوده گشت از دزد و طرار
ز کرد و شول و ترک و مرد عیار.
(ویس و رامین).
از لور و شول و فارس صدهزار مرد پیاده جمع کنیم. (جهانگشای جوینی). در آنجا لشکری بسیار از کرد و ترکمان و شول بودند. (ذیل جامع التواریخ رشیدی).
- بلادالشول.؛ رجوع به شولستان شود.

شول.

(اِخ) نام ایالتی است در چین و قدامة نویسد: اسکندر اکبر این شهر را فتح نمود و «شول و خمدان» را در آن بنا کرد و بعضی بر آنند که ایالت «سی بگمان-فو» همان خمدان است و مارکوارت(1) یک جا گوید که کلمهء شول ترکی، چول بمعنی شنهای بیابان است و این کلمه ترجمهء چینی «شاچو»، شنزار می باشد، ولی مجدداً این احتمال را پذیرفته است که شول تصحیفی در قراءت سولا = سوک-چو (سو-چو) باشد. برشنیدر(2) گوید: شاچو بمعنی «شهر شنها» است که در سال 622 م. بنا شده بود. (از دایرة المعارف اسلام).
(1) - Marquart.
(2) - Bretshneider.

شول.

(اِخ) نام محلی در حومهء شیراز واقع در نه فرسخی میانهء شمال و مغرب شیراز. (از فارسنامهء ناصری).

شول.

(اِخ) قریه ای است در چهارفرسخی مغربی پالنگری فارس. (از فارسنامهء ناصری).

شول.

(اِخ) دهی است در دو فرسخ و نیم میانهء جنوب و مشرق گله دار فارس. (از فارسنامهء ناصری).

شول.

(اِخ) دهی است در پنج فرسخ بیشتر میانهء شمال و مغرب گاوکان فارس. (از فارسنامهء ناصری).

شول.

(اِخ) دهی است در یک فرسخ بیشتر در شمال فتح آباد فارس. (از فارسنامهء ناصری).

شول.

(اِخ) نام محلی کنار راه شیراز به اردکان میان گلستان و سنگر در 60500گزی شیراز. (یادداشت مؤلف).

شول.

(اِخ) (... کامفیروز) نام رودخانه ای در فارس آبش شیرین و گوارا است که از آب چشمهء سرقدم برخیزد و چندین ده کام فیروز را آب دهد و در نزدیکی صغاد کام فیروز با رودخانهء کام فیروز بیامیزد. (از فارسنامهء ناصری).

شولا.

[شَ / شُو] (اِ) کولا. کپنک. جامهء نمدین خشن کردان و لران و کشاورزان. نمد. دلق گونهء پشمین از نسیجی خشن فقرا را. جبه گونه از پشم که به زمستان روستائیان و کردان و درویشان درپوشند. (یادداشت مؤلف). خرقه. خرقهء درویشان. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

شولاء .

[شَ] (اِخ) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان).

شولات.

(اِ مرکب) لات شول. شلات. شلاته. لات شل. گل و لات کاریزها. در اصطلاح مقنی ها ظاهراً آب به گل بسیار آلوده. (از یادداشت مؤلف).

شولات کاری.

(حامص مرکب) در اصطلاح مقنیان و کاریزکنان، کار کردن در شولات.

شولان.

[شَ / شُو] (اِ) کمند و آن ریسمانی است بلند. (برهان) (جهانگیری). تبدیل سولان بمعنی کمند و نردبان است. (انجمن آرا) (آنندراج). جهانگیری ظاهراً بار نخست این صورت را اختراع کرده و بدان معنی کمند داده و از بیت ذیل به غلط افتاده است :
از این چاه برشو به شولان دانش
به یک سو شو از جوی و از جر عصیان.
ناصرخسرو.
این کلمه در شعر «به سولان» است با سین مهمله، تلفظی از سَوَلان، کوه معروف آذربایجان. (یادداشت مؤلف). || چوبی سرکج که بدان دلو به چاه فروبرند و برآرند آب کشی را. (یادداشت به خط مؤلف). || شاخهء راست. ترکهء راست. ترکهء راست و خوش اندام. عسلوج. عسلوجة. (یادداشت مؤلف).

شولان.

[شَ وَ] (ع مص) شَول. (منتهی الارب). رجوع به شَول شود.

شولتز.

(اِ)(1) نام محلولی که مواد پکتیکی را در خود حل میکند. (از گیاه شناسی ثابتی ص 45).
(1) - Schultz.

شولستان.

[لِ] (اِخ) بلوکی از توابع شاپور کازرون که طایفهء ممسنی از ایلهای فارس در آنجا ساکن اند. هوایش سرد است. (از فرهنگ فارسی معین). ابن بطوطه که در سال 730 ه . ق. کازرون را دیده است گوید اطراف کازرون را بلادالشول گویند و امروز به شولستان معروف است. (سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص 288). «بلادالشول» نام بلوکی است در فارس. این ناحیه در دورهء ساسانیان داخل در منطقهء شاپورخوره بود و قصبهء آن را شاپور اول بنا نهاد و در سال 23 ه . ق. / 643 م. عثمان بن ابی العاص این منطقه را به تصرف درآورد. شولستان پس از یک دورهء ویرانی مجدداً در عهد اتابک چاولی (متوفی در 510 ه . ق. دست نشاندهء سلجوقیان آباد گردید و در اواخر دورهء صفویه یا پس از قیام نادر جنگجویان لر ممسنی شولستان را تصرف نمودند و این ناحیه بدیشان منسوب گردید و اینک آن را بلوک ممسنی خوانند که مساحت آن 100 × 60 میل مربع و محدود است از مشرق به کام فیروز و اردکان و از شمال و غرب زرگرد و لرستان و کهگیلویه و از جنوب کازرون و کوه مره شگفت. رجوع به دایرة المعارف اسلام، جغرافی غرب ایران ص 44، تاریخ عصر حافظ ج 1 (فهرست اعلام)، تاریخ گزیده (فهرست اعلام)، نزهة القلوب ج 3 ص 70، تاریخ مغول، روضات الجنات ص 408 و حبیب السیر چ تهران ص 92، 102 و 107 شود.

شولقی.

[شَ لَ قی ی] (ع ص) آنکه شیرینی جوید و دوست دارد آن را. (منتهی الارب). شیرینی فروش و در اساس البلاغة: دوستدار شیرینی. (از اقرب الموارد). طفیلی. (مهذب الاسماء). واغِل. قِرْواش. (یادداشت مؤلف).

شولک.

[لَ] (اِ)(1) اسب جلد و تند و تیز رفتار. (برهان) (جهانگیری). اسب تیزرو. (رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). اسب تیزرفتار. (فرهنگ نظام). اسب. (فرهنگ خطی). اسب مطلق به هر رنگ که باشد. (یادداشت مؤلف) :
بیفتاد از آن شولک خوبرنگ
بمرد و برفت اینت فرجام جنگ.دقیقی.
به زیر اندرون تیزرو شولکی
که ناید چنان از هزاران یکی.فردوسی(2).
نشست از بر شولک اسفندیار
برفت از پسش لشکر نامدار.فردوسی.
فرودآمد از شولک خوبرنگ
به ریش خود اندر زده هر دو چنگ.
فردوسی.
بسا پشته هائی که تو پست کردی
به نعل سم شولک و خنگ اشقر.فرخی.
سپهدار برکرد شولک ز جای
کشیده به کین تیغ کشورگشای.اسدی.
به شبرنگ شولک درآورد پای
گرائید با گرز گردی ز جای.اسدی.
شولک تو که پدید آید پندارد خلق
کز شبه گوئی بر چار ستون عاج است.
مسعودسعد.
گر اردوان بدیدی پای و رکاب(3) تو
بودی به پیش شولک تو اردوان دوان.
سیدحسن غزنوی (از جهانگیری).
درآمد بر آن شولک تیزپای
چو دریای آتش درآمد ز جای.
همایون خواجو.
|| نام مرکب اسفندیار. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). اما بر اساسی نمی نماید :
خنگ همایون من در همه کاری
رخش تهمتن بدی شولک اسفندیار.
فخرالدین مبارکشاه.
|| بادریسهء دوک و آن چرم یا چوب گردی است که در گلوی دوک محکم سازند. (از برهان). بادریسهء دوک. (انجمن آرا) (آنندراج). شوکل. شنگرک. شنگور. (حاشیهء برهان چ معین). || مرغی که تغییر رنگ دهد و هر دم به رنگی درآید. (ناظم الاطباء).
(1) - سانسکریت shulaka (اسب چموش). (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - به دقیقی نیز نسبت داده شده است.
(3) - ن ل: پا در رکاب.

شول گپ.

[گَ] (اِخ) نام قصبهء گناوه است به فارس. (از فارسنامهء ناصری).

شولگستان.

[لَ گِ] (اِخ) قریه ای است پنج فرسنگی میانهء شمال و مغرب آباده. (فارسنامهء ناصری). و رجوع به نزهة القلوب ج 3 ص 124 شود.

شولم.

[شَ لَ] (ع اِ) گندم دیوانه. مترادف شالم. (منتهی الارب). شالم. شیلم. زؤان. زیوان. سعیع. شلمک. (یادداشت مؤلف).

شولم.

[لَ] (اِ) لفظی است ظاهراً بی معنی، مذکور در داستانی از کلیله و دمنه برساختهء مردی بازرگان بدین شرح که: بازرگانی شب هنگام به نزدیک زن خفته بود، آوای پای دزدان از بام شنود، نرم نرمک زن را بیدار کرد و گفت به الحاح از من بپرس که این مال از چه راه به دست آورده ای. زن به اشارت شوی پرسیدن گرفت، مرد انکار کرد و زن اصرار. پس مرد چنانکه دزدان بشنوند گفت اگر با کس نگوئی بگویم که این مال من از دزدی جمع شده است که در آن کار استاد بودم و افسونی دانستم که شبهای مقمر پیش دیوارهای توانگران می ایستادمی و هفت بار میگفتمی که «شولم شولم» و دست در مهتاب زدمی و به درون رفتمی و آنچه از خواسته توانستمی برگرفتمی و با کمک همان افسون از روزن برشدمی. مهتر آن دزدان بشنود، شادمان شد و هفت بار شولم شولم بر زبان راند و پای در روزن نهادن همان بود و به گردن فتادن همان. مرد برخاست و چوبدستی برگرفت و شانه هاش محکم فروکوفت... :
ناید به وزارت به محل پدرت کس
مرکب نشود مهتاب از رقیهء شولم.مختاری.
تو پسندی فسان خاطر من
زو شود چون فسانهء شولم.سنایی.

شولم شولم.

[لَ لَ] (اِ مرکب) رجوع به شولم شود.

شولمن.

[مَ] (هزوارش، اِ)(1) به لغت زند و پازند بمعنی دوزخ باشد که در برابر بهشت است. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج).
(1) - هزوارش sholmn (و نظایر آن)، پهلوی dozhaxv، دوزخ. (حاشیهء برهان چ معین).

شولمیت.

(اِخ) لقب عروس محبوبهء سلیمان است. لفظ عبرانی آن هشولیمیت است که آن را زن شولمیة ترجمه کرده اند. (قاموس کتاب مقدس).

شولة.

[شَ لَ] (ع اِ) دم یا نیش کژدم که دروا باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام اسب زید فوارس ضبی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نام زنی گول داهِ عدوان، کانت تنصح لموالیها فتعود نصیحتها وبالاً علیهم لحمقها فقیل للنصیح الاحمق: انت شولة الناصحة. (منتهی الارب). نام کنیز گول بنی عدوان... (از اقرب الموارد). ناصح گول. (ناظم الاطباء). شولة العدوانیة؛ زن گول بنی عدوان. (از البیان و التبیین ج2 ص178). || دو ستاره است از منازل قمر یقال لهما حُمَة العقرب. (منتهی الارب). نام دو کوکب است روشن بر طرف ذنب عقرب، بر موضع نیش، میان ایشان مقدار بدستی است. و ماه او را بپوشاند و آن منزل نوزدهم است از قمر و او رقیب هقعه است. (جهان دانش ص 121). منزل نوزدهم شولة ای نیش کژدم برآورده زیر بندهای دنبال. (التفهیم). نام منزل نوزدهم است از منازل بیست وشش قمر و آن دو ستاره است متقابل و روشن و آن را حُمَة العقرب نیز گویند و از رباط اول است و آن از آخر قلب و پیش از نعایم است تا چهار درجه و هفده دقیقه و هشت ثانیه از قوس و نزد احکامیان منزلی سعد است آمیخته به نحوست. (یادداشت مؤلف) :
همه قلب وجود و شولهء عصر
نعایم وار آتش خوار و ریمن.خاقانی.
و رجوع به شوله شود.

شولة.

[شَ وِ لَ] (ع اِ) عَلَم است کژدم را. (منتهی الارب).

شوله.

[شَ لَ] (اِخ) نام یکی از منازل قمر. (برهان). شولة :
خم شوله چو خم زلف جانان
مغرق گشته اندر لؤلؤ تر.
لبیبی (از تاج المآثر).
هم شوله بود کو پس شوال زخم زد
بر تارک مبارک پور طغان یزک.خاقانی.
رجوع به شولة شود.

شوله.

[شَ / شُو لَ / لِ] (از ع، اِ) شولة. نیش عقرب که مرتفع باشد. (فرهنگ نظام).
- شوله فعل؛ آزاردهنده. نیش زننده. که چون نیش عقرب نیش زند :
میزان حکمتی و ترا بر دل است زخم
زین شوله فعل عقربک شوم نشترک.خاقانی.

شوله.

[شَ / شُو لَ / لِ] (اِ) یک توپ پارچه. (برهان). یک توپ پارچه که درویشان بجای پتو بکار برند. (فرهنگ فارسی معین). || تیر شهاب که روشناییی باشد که شبها در جانب آسمان از طرفی به طرف دیگر رود. (برهان). || شله: شوله ماش. شوله قلمکار. (یادداشت مؤلف). رجوع به شله شود. || چوله. جولا. || مزبله دان بود در کویها. (فرهنگ اسدی). سرگین دان و جای خاک و پلیدیها بود در محله و کویها که جمع کنند به یک جا. (از اوبهی). سرگین دان و جا و موضعی است در کوچه ها که خاکروبه و خلاشه و پلیدیها در آن ریزند. (برهان). جایی که در کوچه ها خاکستر و خاکروبه ریزند. (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) :
هرگز تو به هیچ کس نشایی
بر سرت دو شوله خاک و سرگین.شهید.
این دنیی غدار چه خواهی کردن
وین شولهء پرخار چه خواهی کردن
آخر نه پلنگی تو نه خوکی نه سگی
این جیفه و مردار چه خواهی کردن.عطار.
|| جایی را گویند که گرمابه بانان سرگین در آنجا خشک سازند. (برهان).
- گوشوله؛(1) در تداول گناباد خراسان بر مزبله دان و چاهک گرمابه اطلاق شود.
(1) - از: گو، گودال + شوله.

شوله آباد بالا.

[لِ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. دارای 143 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شوله آباد پایین.

[لِ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. دارای 232 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شوله روب.

[لَ / لِ] (نف مرکب) آنکه محل خشک کردن سرگین گرمابه بانان را روبد. خاکروبه کش. سپور. روفت گر. (یادداشت مؤلف) :
به نیم گرده بروبی به ریش بیست کنشت
به صد کلیچه سبال تو شوله روب نرفت(1).
عمارهء مروزی.
(1) - ن ل: برفت.

شوله مست.

[لَ / لِ مَ] (ص مرکب) مست طافح. (یادداشت مؤلف). چولامست. سیاه مست. مست مست : فوجی از سپاه میرزا بابر... به باغ شهر شتافتند و یار علی را شوله مست به دست آورده... (حبیب السیر).

شولی.

(ص نسبی، اِ) منسوب به شول. || لهجهء شول که مخلوطی از رامندی و شهری متداول در منطقهء فارس است. (از دائرة المعارف اسلام). نام یکی از زبانهای فارسی. (ناظم الاطباء). نوعی از رامندی و شهری باشد که مردم فارس خوانند. (برهان) (آنندراج).

شولی.

(اِ) شله. طعامی است. (فرهنگ فارسی معین). آش روانی که از آرد پزند. مادهء این لفظ با شل و شله یکی است. (فرهنگ نظام). رجوع به شله شود.

شولی.

(اِخ) تیره ای از ایل نفر (از ایلات خمسهء فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان ص 87).

شولیدن.

[دَ] (مص) (از: شول + یدن، پسوند مصدری) ژولیدن. بشولیدن. (حاشیهء برهان چ معین). متحیر و درمانده نشستن. (فرهنگ خطی) (رشیدی). درهم شدن و پریشان خاطر نشستن و درمانده گردیدن. (برهان) (آنندراج). پریشان شدن. (جهانگیری). || درهم شدن. پریشان گشتن. حیران و پریشان خاطر نشستن. (ناظم الاطباء). || تردید داشتن. || درمانده گردیدن. || اندیشهء بسیار داشتن. (ناظم الاطباء). || بهم برآمدن. برهم خوردن تعادل چیزی. شوریدن : از این تخیلات و توهمات بر خاطرش گذشت چندانک مرد را صفرا بشولید و سودا غلبه کرد. (سندبادنامه ص 240).

شولیده.

[دَ / دِ] (ن مف / نف) اسم مفعول از شولیدن. (حاشیهء برهان چ معین). درهم و پیچیده. پریشان شده و درهم گشته و حیران گردیده. (برهان). (مرادف) شوریده و ژولیده. (انجمن آرا) (آنندراج). پریشان شده و درهم گشته و ژولیده. (ناظم الاطباء).
- زلف شولیده؛ زلف پریشان و ژولیده :
رشید اختیار زمانه است طبعم
در این فن چو در زلف شولیده شانه.انوری.
- شولیده شدن؛ تشوش. (تاج المصادر بیهقی).
- شولیده شدن عقل؛ ذهاب عقل. (مجمل اللغة).
- شولیده نبشتن؛ تعریض. (مجمل اللغة).

شؤم.

[شُءْمْ] (ع ص، اِ) شترهای سیاه. (از اقرب الموارد)(1). شتران سیاه، بخلاف حضار که شتران سپیدند و لا واحد لهما. (از منتهی الارب).
(1) - در اقرب الموارد افزوده است: الحضار البیض منها [ ای من الابل ] و آن را معنای دیگری برای کلمه دانسته است.

شؤم.

[شُءْمْ] (ع اِمص) ضد برکت. (از اقرب الموارد). بدفالی. || (ص) بدفال. نقیض یمن. یقال: رجل شؤم. (منتهی الارب).

شوم.

(از ع، ص)(1) ناخجسته. نامبارک. نحس. بفال بد. بداغور. بدبخت. نامیمون. میشوم. مشئوم. بدیمن. ناهمایون. نافرخنده. (یادداشت مؤلف) :
آه(2) از این جور بد زمانهء شوم
همه شادی او غمان آمیغ.رودکی.
چون کلاژه همه دزدند و رباینده چو خاد
شوم چون بوم و بدآغال چو دمنه همه سال.
معروفی.
همه باژها بازگیرم دگر
ببرم ترا از تن شوم سر.فردوسی.
بدو گفت کای مرد بدبخت شوم
ز کار تو ویران شد آباد بوم.فردوسی.
نگه کن که دانای پیشین چه گفت
که کس را مباد اختر شوم جفت.فردوسی.
گر شوم بودتی به غلامی بنزد خویش
با ریش شومتر به بر ما هرآینه.عسجدی.
و این ترک ابله این چربک بخورد و ندانست که کفران شوم باشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص250).
اگر دست شومش بماند دراز
به پیش تو کار دراز آورد.ابوالفضل جمحی.
شوم است مرغ وام مر او را مگیر صید
بی شام خفته بهتر کز وام خورده شام.
ناصرخسرو.
نیست سر پرفساد ناصبی شوم
ازدر این شعر بل سزای فسار است.
ناصرخسرو.
بازِ همایون چو جغد گشت خِری
جغدک شوم و خِری همایون شد.
ناصرخسرو.
اندر دلش از بغض ائمه شجری است
چه شوم ثمر خواهد از آن شوم شجر ماند.
سوزنی.
من آن نگویم اگر کس برغم من گوید
زهی سپاه بنفرین خهی طلیعهء شوم.سوزنی.
به خشک میوه تو عید مرا مبارک کن
که عید بر عدوت چون وعید خواهم شوم.
سوزنی.
تو آن مشنو که مرغ شوم خواهد جای ویران را
گرت کنج دل آباد است سوی گنج ویران شو.
خاقانی.
چون منوچهر خفته در خاک است
مهر از این شوم خاکدان برگیر.خاقانی.
از پس هر مبارکی شومی است
وز پی هر محرمی صفر است.خاقانی.
جغد که شوم است به افسانه در
بلبل گنج است به ویرانه در.نظامی.
|| به مجاز، مغلوب و منحوس :
چو آگاه شد قیصر آن شاه روم
که فرخ شد آن شاه [ گشتاسب ] و ارجاسب شوم.
دقیقی.
|| (اِمص) بدفالی. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به شؤم شود.
(1) - واو این لفظ بدل از همزه است، فارسیان به معنی منحوس آرند، مصدر به معنی اسم مفعول و در محاوره آید. (از غیاث اللغات) (آنندراج).
(2) - ن ل: آی.

شوم.

(ع ص، اِ) جِ اَشْیَم و شَیْماء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

شومارمند.

[مَ] (هزوارش، اِ)(1) گریه و نوحه. || (ص) گریه و نوحه کننده به لغت زند و پازند. (برهان). گریان و زاری کنان. (ناظم الاطباء).
(1) - هزوارش shomarm(a)n، پهلوی gurpak، گربه و ظاهراً مؤلف برهان یا مأخذ او «گربه» را «گریه» خوانده و با نوحه آورده است. (حاشیهء برهان چ معین).

شومال.

(نف مرکب) شوی مال. شومالنده. || (اِ مرکب) ابزاری که بدان پارچه را جلا دهند. (فرهنگ فارسی معین). || نفع و فایده و سودا. (ناظم الاطباء).

شومالنده.

[لَ دَ / دِ] (نف مرکب)شوی مالنده. شومال. کسی که پارچه را آهار دهد. (فرهنگ فارسی معین).

شومالی.

(حامص مرکب) شوی مالی. شغل و عمل کسی که پارچه را آهار میدهد. (فرهنگ فارسی معین).

شومان.

(اِخ) (قلعهء...) در قسمت علیای رود قبادیان و باختر پل سنگی شهر واشجرد و در جنوب آن قلعهء بزرگ شومان (الشومان) واقع بوده است. مقدسی دربارهء شومان گوید: مکانی پرجمعیت است و آباد و نیکو. یاقوت گوید: شهری است در چغانیان در آن طرف نهر جیحون و اهالی آنجا سرکش و بر سلطان خویش متمردند. در زمان وی این نقطه یکی از ثغور مهم اسلامی در مقابل ترکان بوده است. شرف الدین علی یزدی در وصف جنگهای امیر تیمور از این قلعه بنام حصار شومان مکرر یاد کرده و غالباً آن را بصورت مختصر حصار یا حصارک نوشته و امروز هم به «حصار» معروف است. (از سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص 468) (از معجم البلدان). شهری است [ به ماوراءالنهر ]استوار... و گرد او باره ای کشیده و او را قهندزی است بر سر کوه نهاده و اندر میان قهندز چشمه ای است بزرگ و از وی زعفران خیزد بسیار. (حدود العالم). و رجوع به نزهة القلوب مقالهء 3 ص156 و مجمل التواریخ ص305 و شرح احوال رودکی ص55 و 257 شود.

شومان.

(اِخ)(1) رُبِر. سیاستمدار فرانسوی. در لوکزامبورگ بسال 1886 م. متولد گردیده. دموکرات است و مکرر به وزارت خارجه و نخست وزیری رسیده است. وی مبتکر طرح همکاری اقتصادی اروپا (زغال سنگ و فولاد) است. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Schuman, Robert.

شومان.

(اِخ)(1) ربرت. آهنگساز مشهور آلمانی. وی در تزویکاو بسال 1810 م. متولد شد و بسال 1856 م. درگذشت. پدرش کتابفروش بود و او در طفولیت به کتاب و ادب علاقه یافت و در 15سالگی به امور ادبی پرداخت. در سال 1828 م. برای آموختن حقوق به دانشگاه لیپزیک رفت. هنگامی که با کلارا ویک دختر موسیقی دان و هنرمند آشنا شد به موسیقی علاقه یافت. وی موسیقی را در 20سالگی آغاز کرد و مدتی بعد با کلارا ویک که دختر استادش بود ازدواج نمود. شومان در جوانی به انتقاد آثار موسیقی پرداخت و از 1834 تا ده سال «مجلهء جدید برای موسیقی» را در لیپزیک انتشار داد. شومان از 1840 م. به ساختن آهنگ مشغول شد و در سال 1843 م. به استادی کنسرواتوار لیپزیک انتخاب گردید. از سال 1853 م. به بعد شومان صحت و حواس خود را از دست داد. در پایان حیات دیوانه شد و در تیمارستان درگذشت. آهنگهای سبکش برای پیانو، از شاعرانه ترین آثار موسیقی آلمان بشمار می آید. شومان گاهی آهنگهای خود را زیر نفوذ باخ و بتهوون میساخت. قطعات او غالباً پخته و عمیق است. ضرب موسیقی شومان متنوع و آثارش نرم و ملایم و دلنشین و شاعرانه است. آثار مهم او عبارتند از: کارناوال، اپوس 9، مناظر جنگل، اپوس 105 شمارهء یک، سمفنی بهار در سی بمل، سمفنی زمان در می بمل، عشق و زندگی یک زن، عشقهای شاعر. وی علاوه بر چهار سمفنی، چهار «اوورتور» به نامهای «نامزد مسین»، «ژول سزار»، «هرمان و دوروته» و «جشن» ساخته است.
کلارا ژوزفین ویک، زن شومان (1819 - 1896 م.) پیانوزنی ماهر بود. وی پس از مرگ شوهرش آثار او را تألیف و اصلاح کرد. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Schumann, Robert.

شومانی.

(ص نسبی) منسوب به شومان از بلاد صغانیان است از مرز مسلمین. (از انساب سمعانی) :
خبرت هست که در شهر بخارا سی سال
خرزه خوردی به یکی خربزهء شومانی.
سوزنی.
رجوع به شومان شود.

شوم اختر.

[اَ تَ] (ص مرکب) بداختر. بدبخت. شقی. بداقبال :
نرست از او بره اندر مگر کسی که بماند
نهفته زیر خسی چون بهیم شوم اختر.
فرخی.
هرکه ز ایزد سیم و زر جوید ثواب
بدنشان و بیهش و شوم اختر است.
ناصرخسرو.

شوم اختری.

[اَ تَ] (حامص مرکب)بداختری. بدبختی.

شوم بخت.

[بَ] (ص مرکب) بدبخت. تیره بخت. سیاه بخت. شوربخت. (یادداشت مؤلف) :
سپهبد چه پرسد از آن شوم بخت
که نه کام بادش نه تاج و نه تخت.فردوسی.

شوم بهر.

[بَ] (ص مرکب) که نصیب و بهره شومی دارد. که حظ و بخت و بهرهء نحس دارد. بدبخت :
چنان ساخت با مادر آن شوم بهر
که بکشد جهان پهلوان را به زهر.
اسدی (گرشاسب نامه ص194).

شوم پی.

[پَ / پِ] (ص مرکب) بدقدم. مقابل فرخ پی. نحس. مقابل مبارک قدم. (یادداشت مؤلف) :
وز آن زشت بدکامهء شوم پی
که آمد ز درگاه خسرو به ری.فردوسی.
پراندیشه شد جان کاووس کی
ز فرزند و سودابهء شوم پی.فردوسی.
بدو گفت خسرو که ای شوم پی
چرا یاد گرگین نکردی به ری.فردوسی.
شامیانی که شوم پی بودند
اهل آزرم و شرم کی بودند.سنایی.
از آن پس شوم پی شیرویه بدبخت
شود همچون پدر بی تاج و بی تخت.نظامی.
تیر تو بر عدوی تو گشت چو بوم شوم پی
در صف دوستان تو هست همای معرکه.
سلمان.
امرأة عقری حلقی؛ زنی شوم پی. (مهذب الاسماء) (از دستوراللغة).

شوم تن.

[تَ] (ص مرکب) بدیمن و منحوس و مکروه. (ناظم الاطباء) :
که در کار این کودک شوم تن
هشیوار با من یکی رای زن.فردوسی.
تهمتن بدو گفت کای شوم تن
چه پرسی تو نامم در این انجمن.فردوسی.
بدشگون.(از ناظم الاطباء).

شومخ.

[مَ / مِ] (اِ) گیاهی از طایفهء چتری که جعفری نیز گویند. (ناظم الاطباء).

شوم داشتن.

[تَ] (مص مرکب) نحس حساب کردن. نامبارک و بدیمن شمردن.

شوم دست.

[دَ] (ص مرکب) بدیمن. مقابل خوش یمن. نحس :
نگفتم که با رستم شوم دست
نشاید بر این بوم ایمن نشست.فردوسی.
به آهنگرش گفت کای شوم دست
ببندی و بسته ندانی شکست.فردوسی.

شومر.

[] (اِ) در کتاب حشایش او را به مازریون تعریف کرده است اما در صفت او ذکری نکرده و بعضی چنین گفته اند که تخم او به تخم قاقله ماند که او را در عطر بکار برند و بیخ نبات او خوشبوی بود و گفته اند یک نوع از او آن است که برگ او خرد باشد و بطول مایل بود و میوهء او گرد باشد و به گشنیز مشابه بود. (ترجمهء صیدنهء بیرونی).

شومر.

[مِ] (اِخ) رجوع به سومر شود.

شوم رای.

(ص مرکب) که رای و نظر نحس و بد دارد. بداندیشه :
مستهان و خوار گشتند از فتن
از وزیر شوم رای و شوم فن.مولوی.

شوم روی.

(ص مرکب) نامبارک روی. منحوس رخ. مقابل فرخ لقا :
به گفتار گرسیوز شوم روی
گران کرد بیهوده دل را بدوی.فردوسی.

شومز.

[مِ] (اِ) مخفف شومیز. (حاشیهء برهان چ معین). زمین که بجهت زراعت کردن آماده و مستعد ساخته باشند. (برهان) (آنندراج). شومیز. (رشیدی). و رجوع به شومیز شود.

شوم زاد.

(ن مف مرکب / ص مرکب)به شومی زاده. زادهء به شومی. بداختر. شوم اختر :
بخواهم ز کیخسرو شوم زاد
که تخم سیاوش به گیتی مباد.فردوسی.

شومسار.

(ص مرکب)(1) نامیمون. نامبارک. که اساس آن شوم باشد :
چنین رفت آن قصهء شومسار
که گفتیم ای دادگر شهریار.
شمسی (یوسف و زلیخا).
(1) - ظ. از: شوم + سار، سر.

شومستان.

[مِ] (اِ مرکب) مکان شوم. || (اِخ) نام قلعه و حصاری در ترکستان. (ناظم الاطباء).

شوم سرای.

[سَ] (اِ مرکب) خانهء نامیمون. خانهء نحس و شوم :
عاقل به چه امید در این شوم سرای
بر دولت او دل نهد از بهر خدای.
؟ (از مرصادالعباد).

شوم طبع.

[طَ] (ص مرکب) بدطبیعت و بدسرشت. (ناظم الاطباء).

شوم فن.

[فَن ن / فَ] (ص مرکب) که فن و شیوه بد دارد. که فن منحوس دارد. بدرفتار :
مستهان و خوار گشتند از فتن
از وزیر شوم رای و شوم فن.مولوی.

شوم قدم.

[قَ دَ] (ص مرکب) بدقدم. نامبارک و منحوس. (آنندراج). بدیمن. بدفال و بدشگون. (ناظم الاطباء).

شومل.

[شَ مَ] (ع اِ) لغتی است در شِمال یا شَمال که بادی است. (منتهی الارب).

شوم مزاج.

[مِ] (ص مرکب) طمعکار و بخیل و لئیم. (ناظم الاطباء). || شوم پی.

شومن.

[مَ / مِ] (هزوارش، اِ)(1) به زبان زند و پازند بمعنی پیشانی باشد و به عربی ناصیه خوانند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - هزوارش shom(a)n (و نظایر آن)، پهلوی peshanik، پیشانی. (حاشیهء برهان چ معین).

شومة.

[مَ] (ع اِ) غرور و تکبر. || حرص و آز. (ناظم الاطباء).

شؤمی.

[شُءْ ما] (ع ص) چپ. ضد یُمْنی. (منتهی الارب). الید الشؤمی؛ دست چپ. (از اقرب الموارد).

شومی.

(حامص) بدفالی. بدی و شرارت: شومی نفس؛ شرارت نفس. (ناظم الاطباء). نحوست. اگرچه شوم مصدر است و حاجت به یای مصدری ندارد لیکن فارسیان در اواخر بعضی مصادر عربی که در محاورهء خود بمعنی اسم فاعل و اسم مفعول مستعمل میکنند یای مصدری بطور فارسی زیاده میسازند، چنانکه خلاص خلاصی و سلامت سلامتی، همچنین شوم و شومی. (غیاث اللغات) (آنندراج). بدیمنی. نحوست :
به شومی بزاد و به شومی بمرد
همان تخت شاهی پسر را سپرد.فردوسی.
مشو یار بدبخت و کم بوده چیز
که از شومیش بهره یابی تو نیز.اسدی.
ای امتی ز جهل عدوی رسول خویش
حیران من از جهالت و شومی شما شدم.
ناصرخسرو.
وز شومی او همی برون آید
از شاخ بجای برگ او ماری.ناصرخسرو.
آدمی و جهل و جور و شومی را
جان تو بدبخت خاک مسنون شد.
ناصرخسرو.
در آن سال باران نیامد و قحط شد، ایشان گفتند از شومی پیغمبران است. (قصص الانبیاء ص 320). پس بیمار شد [ شیرویه ] و شومی آن ناپاکی او را دریافت و علت طاعون پدید آمد. (فارسنامهء ابن بلخی ص 108). همه را به غزنه بردند تا جهانیان از شومی شقاق و نقض میثاق ایشان اعتبار گیرند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 265). اما بموجب آنکه پروردهء نعمت این خاندانم نخواهم که به شومی خون من گرفتار آیی. (گلستان).

شومی.

(اِ) (اصطلاح کشاورزی) یک بغل غله که چاهخو و دشتبان هنگام برداشت و پیش از کوبیدن غله بردارند و آن پنج شش من تبریز غله است. (فرهنگ فارسی معین).

شومیا.

(اِخ) موضعی است در بقعهء کوفه. (از معجم البلدان).

شومیت.

[می یَ] (از ع، مص جعلی، اِمص)(از: شوم + یت مصدری) نحوست. (ناظم الاطباء). رجوع به شوم و شومی شود.

شومیر.

(اِ) شومیز. (ناظم الاطباء). رجوع به شومیز شود.

شومیز.

(اِ) شومز. زمینی باشد که بجهت زراعت کردن مستعد و آماده کرده باشند. (برهان). شمیز. زمینی بود که بجهت زراعت آراسته باشند. (فرهنگ جهانگیری). شیار یعنی تخم ریزی و زمین شومیزه یعنی شیارکرده. شمیز. شومیزه. شوریز. (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (آنندراج). جهانگیری گوید: آن را شمیز خوانند، در تحفة الاحباب شوریز ضبط شده و در ادات الفضلا شوهیز، اما هیچکدام سند نداده اند. مهذب الاسماء در معنی الکراث شومیزگر نوشته، پس ضبط جهانگیری صحیح است و ازآنِ تحفه و ادات تصحیف. (از فرهنگ نظام). شیار، چنانکه گویند: زمین شومیزکرده؛ یعنی زمین شیارکرده. شومیر. (برهان).

شومیز.

[شَ / شُو] (ص، اِ) زارع و زراعت کننده و برزیگر. (برهان). برزگر. (رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج).

شومیزگر.

[گَ] (ص مرکب) شومیز. برزگر. رجوع به شومیز شود.

شومیزیدن.

[دَ] (مص) شیار و زراعت کردن زمین. (انجمن آرا). شیار کردن و تخم ریختن. (رشیدی). زراعت کردن. (فرهنگ جهانگیری). شیار کردن و زراعت نمودن. (برهان).

شومین.

(اِ) اسفناج. (ناظم الاطباء).

شؤن.

[شُ ءُ] (ع اِ) جِ شأن. (اقرب الموارد). رجوع به شأن شود.

شون.

[] (اِ) گیاهی است دائم و علفی و ارتفاع آن غالباً بیش از دو متر است و مقداری بسیار از آن در قسمتهای خالی جنگلهای شمال ایران و در کنار آن مشاهده میشود، و نام آن در نواحی مختلفه پَلَم، پَلیم، پَلاخون، پَلْخوم و شون است. و این نوعی از اقطی است. (از یادداشت مؤلف).

شون.

(اِ) تریز پیراهن. (ناظم الاطباء).

شون.

[شُ وَ] (فرانسوی، ص، اِ)(1)وطن پرست مفرط. (از یادداشت مؤلف). رجوع به شونیسم شود.
(1) - Chauvin(e).

شونبرگ.

[شُمْ بِ] (اِخ)(1) آرنولد. آهنگساز اتریشی. متولد بسال 1874 م. در وینه و متوفی بسال 1951 م. پدرش تاجری یهودی بود و او از 12سالگی به آموختن موسیقی مشغول شد. پس از مدتی با موسیقی دان جوانی بنام زِمْلینسکی آشنا گردید و نزد او به فراگرفتن موسیقی پرداخت. اولین آهنگش که کوارتتی در «رماژور» بود موجب شهرت بسیار او گردید. در 1899 م. شاهکار خود را بنام شب روشن منتشر ساخت. وی در سفری به برلین با اشتراوس آشنا شد و پس از بازگشت به وینه شیوهء کار خود را در موسیقی تغییر داد. در سال 1907 م. آهنگهایی نو بسبک اکسپرسیونیسم ساخت و موجب تأسیس مکتب موسیقی اکسپرسیونیسم در آلمان گردید. وی همهء قواعد موسیقی را درهم ریخت و دستگاه نوی ایجاد کرد که به دستگاه دوازده صوتی مشهور است. در سال 1940 م. شونبرگ بسبب حملهء نازیها به اتریش رهسپار آمریکا شد و در آن کشور درگذشت. آهنگهای ممتاز او عبارتند از: شب روشن (بشیوهء رمانتیک)، اپرای پی یروی مهتابی (بسبک اکسپرسیونیسم)، اپرای از امروز تا فردا، کنسرتوی ویولن، غزل بیاد ناپلئون (بسبک اکسپرسیونیسم). (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Schonberg, Arnold.

شون بوذی.

[شومْ] (جمله استفهامی)صورت دگرگون شده و نادرست کلمهء شنبد. رجوع به شنبد و شنبذ و شنبه و المعرب جوالیقی ص 210 شود.

شوند.

[شَ وَ] (اِ) باعث و سبب و مادهء هر چیز. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). ج، شَوَنْدان. (از برهان). رجوع به شَوه شود.

شوندا.

[شَ وَ] (ص) شنوا و شنونده. (برهان). شنوا. (جهانگیری). شنونده و شنوا. (از انجمن آرا) (از آنندراج). بیت زیر را جهانگیری برای این معنی آورده و رشیدی از او پیروی کرده است :
این سماع خوش و این نالهء زیر و بم را
نغمه از گوش دل و گوش شوندا(1) نشود.
منوچهری.
رجوع به شنوا و شنونده شود.
(1) - در دیوان منوچهری مصراع دوم بصور ذیل آمده:
نغمه از گوش دل و گوش هویدا نشود،... هوش و سویدا نشود،... هوش سویدا نشود،... گوش سویدا نشود. رجوع شود به دیوان منوچهری چ دبیرسیاقی ص12. (حاشیهء برهان چ معین). که در آن صورت شاهد نیست.

شوندر.

[شَ وَ دَ] (معرب، اِ) معرب چغندر و در مصر آن را لفت و بعضی شلجم احمر نامند و آن شبیه به شلجم است در نبات و صورت ولکن برگ آن خشن تر و غیرمأکول برخلاف برگ شلجم که آن را میخورند و طعم آن با حلاوت و تلخی کمی است. انطاکی گفته فرقی میان آن و زردک و شلغم نیست، بیخ آن مایل به استداره و طول و بسیار سرخ و شیرین مایل به تلخی و تیزی است. (از فهرست مخزن الادویه). صوطر. (داود ضریر انطاکی ص 224). چغندر و زردک و گزر. (ناظم الاطباء). اما گزر و زردک غیر چغندر است و هر دو با شلجم (شلغم) فرق دارند.

شونده.

[شَ وَ دَ / دِ] (نف) یعنی هستی یابنده، چه شدن بمعنی بودن است و بود هستی و نابودی نیستی. (از انجمن آرا ذیل شوندان). هستی یابنده. || انجام گردنده. || رونده. مقابل آینده. (فرهنگ فارسی معین).

شونده چولا.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش آستارای شهرستان اردبیل و دارای 108 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شونست.

[نِ] (اِ) فسون و علاج. (برهان). شوبست. فسون و علاج. (رشیدی). شونست در نسخهء میرزا اما در مؤید شوخست و در فرهنگ به بای تازی شوبست و فارسی شوپست بوزن خوبست(1) آمده.
(1) - یعنی بفتح «ب» و «پ».

شونق.

[شَ نِ] (معرب، اِ) مأخوذ از شونک پارسی و بمعنی آن است. (ناظم الاطباء). رجوع به شونک شود.

شونک.

[شَ / شُو نِ] (اِ) اسپ دم سیاه چهار دست و پا سفید را گویند. (ناظم الاطباء). اما ظاهراً کلمه دگرگون شدهء شولک باشد. رجوع به شولک شود.

شونگ.

(اِ) فریاد (به لهجهء طبری). (یادداشت مؤلف). و شاید با لغت شنگ در شنگ و شیون، قریب باشد.

شونگ.

[] (اِ) درختچه ای است که در نور و کجور و زیارت گرگان آن را شونگ و شن خوانند و عرب شجرة الطحال و زهرالعسل گوید. مردم رودسر و دیلمان و کرج آن را پلاخور نامند و در کتول بنام سفیدال مشهور است و دقزدانه و اوچ قد و دقزدون اسم ترکی او باشد و این درخت در خشک جنگلهای ایران دیده میشود. (یادداشت مؤلف).
- شونگ بس گل(1)؛ درختچه ای که گونه ای از شونگ است و در ارتفاعات بسیار در جنگلهای فوقانی شمال ایران بسیار است. (یادداشت مؤلف).
- شونگ قفقازی(2)؛ این درختچه که گونه ای از شونگ است در خشک جنگلهای بجنورد و گیفان و هم در کوههای دیلمان و شیرکوه در دوهزارگزی دیده شده است. (گااوبا، از یادداشت مؤلف).
(1) - Lonicera floribunda.
(2) - Lonicera caucasica orientalis.

شونوز.

(اِ) به گفتهء دینوری فارسی است. سیاه تخمه. حبة السوداء. شینیز. شونیز. شهنیز. (یادداشت مؤلف). شونیز که حبة السودا باشد. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به شونیز شود.

شونة.

[شَ نَ] (ع ص) زن احمق. (از اقرب الموارد). زن گول. (منتهی الارب). || (اِ) جای غله نهادن (لغت مصری است). || مرکب آمادهء جهاد در دریا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شونه قت بین.

[نَ / نِ قَ] (اِ مرکب) هدهد به لهجهء طبری. (یادداشت مؤلف). در خراسان شونه سر گویند. شانه بسر. پوپک.

شونی.

(اِ) به پارچه های سه گوشه ای میگویند که طفل شیرخوار را در آنها می پیچند و این کلمه را در مورد دشنام هم بکار می برند در خراسان. (یادداشت بخط محمدِ پروینِ گنابادی).

شونیج.

(اِ) زمین مهیاشدهء برای زراعت. (ناظم الاطباء). شومیز. رجوع به شومیز شود.

شونیز.

(اِ) سیاه دانه را گویند و به عربی حبة السودا خوانند و آن تخمی باشد که بر روی خمیر نان پاشند. (برهان). مرادف شنیز و شونیز معرب آن. (رشیدی). سیه دانه. (دهار). حبة السوداء. (قاموس). تخمی است سیاه که به هندی کلونجی گویند. (غیاث اللغات). سیاه دانه. حبة السودا و آن تخمی است که بر روی نان پاشند. (از آنندراج) (از انجمن آرا). لغتی در شنیز. (منتهی الارب). سیاه تخمه. نان خواه. شنیز. سویداء. بوغنج. شونوز. شینیز. شهنیز. حبة المبارکة. و بنا بر قول دینوری اصل کلمه فارسی است. (یادداشت مؤلف). بزغنج. (نزهة القلوب). شنبیذ. شویز. شونانا. کالنجی. قالیز. سیاهدانه. (از ترجمهء صیدنهء بیرونی). شنیز است و حب السوداء گویند و به پارسی شونیز و شنیز گویند. (از اختیارات بدیعی). شونز. شنز. شینیز. سنیز. معرب آن شؤنیز. شونیز یا سیاه دانه از تیرهء آلاله ها و شمارهء گلبرگهای آن از پنج تا هشت است و دانه های سیاه رنگ آن در برگه های وسط گل قرار گرفته و بوی مخصوصی دارد. (حاشیهء برهان چ معین از گل گلاب ص 200) :
بگاه خشم او گوهر شود همرنگ شونیزا
چنو خشنود باشد من کنم ز انقاس قرمیزا.
بهرامی سرخسی.
رجوع به شینیز و تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 225 و گیاه شناسی گل گلاب ص 200 و ذخیرهء خوارزمشاهی شود.

شونیز.

(اِ) شومیز. شومِز. زمین شیارکرده. (برهان). شومیز. (جهانگیری). رجوع به شومیز شود. || برزیگر و زراعت کننده. (برهان).

شونیز.

(اِخ) گورستانی است به بغداد. (از انساب سمعانی).

شونیزی.

(ص نسبی) انتسابی است به شونیز بغداد که مقبره ای مشهور و مدفن برخی از مشایخ طریقت می باشد. (از انساب سمعانی).

شونیزی.

(ص نسبی) منسوب است به شونیز که دانهء سیاه معروفی است. (از انساب سمعانی).

شونیزیة.

[زی یَ] (اِخ) نام مقبره ای بجانب غربی بغداد. (یادداشت مؤلف). مقبره ای است در سمت مغرب بغداد و جمع کثیری از صلحا در این مکان دفن شده اند: جنید، سَریّ سَقَطی، جعفر خلدی، رُوَیْم و سَمْنون محب. مسجد جنید نیز اینجاست که پهلویش خانقاهی از برای صوفیان دارد. (از معجم البلدان) :
پیش من لاف ز شونیزیه شو نیز مزن
دست من گیر و به حانوتیه بسپار مرا.
خاقانی.
|| نام مسجدی است غیرمعلوم. (برهان) (منتهی الارب). و رجوع به تاریخ الحکماء قفطی ص 76 و 150 شود.

شونیسم.

[شُ وِ] (فرانسوی، اِ)(1) افراط در وطن پرستی. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شُوَن و شوینیسم شود.
(1) - Chauvinisme.

شو و آی.

[شَ / شُ وُ] (اِمص مرکب) آی و شو. آمد و شد. (یادداشت مؤلف) :
تا کی این رنج ره و گرد سفر
وین تکاپوی دراز و شو و آی.فرخی.
نیز در بیشه و در دشت همانا نبود
باز را از پی مرغان شکاری شو و آی.
فرخی.

شؤوزة.

[شُ ئو زَ] (ع مص) شَأَز. شُؤاز. درشت گردیدن مکان. || بلند شدن مکان. || سخت شدن مکان. || مضطرب شدن کسی از بیماری یا اندوه. || ترسیده شدن کسی. (از اقرب الموارد). و رجوع به شَأَز و شُؤاز شود.

شو و گیر.

[شَ / شُ وُ] (اِمص مرکب)تلاش. سعی. (یادداشت مؤلف) :
از بهر که بایدت بدینسان شو و گیر
وز بهر چه بایدت بدینسان تف و تاب.
کسایی.

شؤون.

[شُ ئو] (ع اِ) جِ شأن. (از اقرب الموارد). رجوع به شأن و شؤن شود.

شوه.

[شَ وَهْ] (اِ) شبه و آن سنگی باشد سیاه و سبک. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به شَبه شود.

شوه.

[شَ وَ / وِ] (اِ) سبب و باعث و ماده. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به شوند شود.

شوه.

[شَوْهْ] (ع مص) زشت شدن روی کسی. (منتهی الارب). زشت شدن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (دهار). زشت روی شدن. (از اقرب الموارد). شوهة. (منتهی الارب). || ترسانیدن کسی را: شاه فلاناً. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || چشم بد رسانیدن کسی را و حسد بردن: شاهه بالعین. (منتهی الارب). || حسد بردن کسی را. (از اقرب الموارد).(1) || آزمند شدن دل کسی بسوی چیزی یا کسی و نگریستن: شاهت نفسه الی کذا. (منتهی الارب).
(1) - در منتهی الارب به صورت یک معنی آمده است.

شوه.

[شَ وَهْ] (ع مص) زشت شدن روی.(1) || دراز شدن گردن و کوتاه شدن آن (از اضداد است). (از اقرب الموارد).
(1) - فعل آن به صورت «شَوِهَ» بی اعلال است، ولی صاحب اقرب الموارد می نویسد: در دعا جز به صورت اعلال شده (شاهَ) شنیده نشده است.

شوه.

[شَ وَهْ] (ع اِمص) درازی گردن و کوتاهی آن (از اضداد). (منتهی الارب).

شوه.

(ع ص، اِ) جِ اَشْوَه. (اقرب الموارد).

شوهاء .

[شَ] (ع ص) تأنیث اَشْوَه. زن زشت ترشروی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). زن زشتروی. (مهذب الاسماء). || زن نیکوروی (از اضداد). || زن شوم نامبارک. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || اسب دراز نیکومنظر یا گشاده دهان گشاده منخرین و این صفت نیکوست در آن. (منتهی الارب). اسب فراخ دهن. (مهذب الاسماء). یا اسب تنگ دهان (از اضداد). (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شوهان.

(اِخ) یکی از طوایف پشت کوه از ایلات کرد ایران. ییلاق ایل مزبور در تهته و خوشول و قشلاق اش در بلوط سان است. (یادداشت مؤلف). ایل کرد از طوایف پشتکوه. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 70).

شوهب.

[شَ هَ] (ع اِ) خارپشت یا خارپشت نر. (ناظم الاطباء). قنفذ. (اقرب الموارد).

شوهر.

[شَ / شُو هَ] (اِ) بَعْل. زوج. (آنندراج). شوی. جفت. همسر. میره. حلیل. (یادداشت مؤلف) (مهذب الاسماء). مرد آنگاه که زن گرفته باشد :
مرا شوهری بود بازارگان
گزیده همی در میان سران.فردوسی.
پس یعقوب آنجا [ زمین مصر ] مقام کرد و زلیخا یوسف را به شوهر کرد. (مجمل التواریخ). شوهر که نه درخورد زن باشد ناکرده اولیتر. (مرزبان نامه).
نه لایق بود عیش با دلبری
که هر بامدادش بود شوهری.سعدی.
اجتلاء؛ جلوه دادن عروس را بر شوهر. (منتهی الارب).
- به شوهر دادن؛ عروس کردن. دختر را به شوی سپردن :
تو روی دختر دلبند طبع من بگشای
که پیر گشت و ندادم به شوهر عنین.
سعدی.

شوهرا.

[هَ] (اِ مرکب) (از: شو، شوی + هرا، هار + الف اطلاق هندی) گردن بندی از گل و سپرغم. (یادداشت مؤلف). شوهره.

شوهردار.

[شَ / شُو هَ] (نف مرکب) مقابل بی شوهر. زن که در نکاح مردی باشد. زن که همسر دارد.

شوهرداری.

[شَ / شُو هَ] (حامص مرکب) تیمارداری زن شوی را. شوهر را نگهداری کردن. با شوهر به سر بردن.
-امثال: همسایه ها یاری کنید تا من شوهرداری کنم.

شوهردوست.

[شَ / شُو هَ] (ص مرکب)زن که شوهر را دوست دارد. زن شوی دوست. عَروب.

شوهر رفتن.

[شَ / شُو هَ رَ تَ] (مص مرکب) شوی کردن دختر. عروس شدن. شوهر برگزیدن.

شوهرسوز شدن.

[شَ / شُو هَ شُ دَ](مص مرکب) دختری را که به سن کوچک است عروس کردن. (یادداشت بخط محمدِ پروینِ گنابادی). به شوی رفتن خردسال.

شوهرفریب.

[شَ / شُو هَ فِ / فَ] (نف مرکب) گول زنندهء شوهر. فریب دهندهء شوهر :
به ترتیب این بکر شوهرفریب
مرا صابری باد و شه را شکیب.نظامی.

شوهر کردن.

[شَ / شُو هَ کَ دَ] (مص مرکب) شوی اختیار کردن. زن مردی شدن. دختری به شوی رفتن.

شوهرکرده.

[شَ / شُو هَ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) عروس شده. شوی برگزیده.

شوهرکش.

[شَ / شُو هَ کُ] (نف مرکب)زنی که شوی خود را کشته باشد. (ناظم الاطباء). شوی کش.

شوهر مادر.

[شَ / شُو هَ رِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پدراندر. (یادداشت مؤلف). ناپدری. شوهرننه.

شوهرمرده.

[شَ / شُو هَ مُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) که شوهرش مرده باشد.

شوهرنارسیده.

[شَ / شُو هَ نا رَ / رِ دَ / دِ](ن مف مرکب) زن شوی ناکرده و باکره و دوشیزه. (ناظم الاطباء).

شوهرننه.

[شَ / شُو هَ نَ نَ / نِ] (اِ مرکب)ناپدری. پدراندر. شوی مادر. (یادداشت مؤلف).

شوهره.

[شَ / شُو هَ رَ / رِ] (اِ مرکب) سهره که گلها را به رشته بسته بر سر عروس و داماد بندند. (غیاث اللغات) (آنندراج). شوهرا. رجوع به شوهرا شود.

شوهری.

[شَ / شُو هَ] (حامص) صفت شوهر. (یادداشت مؤلف). همسری :
دنیا زنی است عشوه ده و دلستان ولیک
با کس همی بسر نبرد عهد شوهری.سعدی.

شوهری شدن.

[شَ / شُو هَ شُ دَ] (مص مرکب) سخت مایل به شوهر کردن شدن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شوی و ترکیبات آن شود.

شوهله.

[هِ لَ] (اِخ) یا سوهلی. حسام الدین. از ترکان اقسری از توابع سلجوقیان و حاکم آن دیار و بعضی از نواحی خوزستان بوده است. (از تاریخ گزیده ص 548).

شوهن.

[هَ] (اِ) کنجد و سمسم. (ناظم الاطباء).

شوهة.

[شَ هَ] (ع مص) شَوْه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به شَوْه شود.

شوهة.

[هَ] (ع اِمص) دوری. (منتهی الارب).

شوهیر.

[شَ / شُو] (اِ) ملاحظه و نگاه و نظر. (ناظم الاطباء).

شوهیره.

[رَ / رِ] (اِ) زمین مهیاکرده شده برای زراعت. || داربست. (ناظم الاطباء).

شوهین.

(اِ) اسفناج. (ناظم الاطباء).

شوهیه.

(اِ) زمین آماده شده برای زراعت. (ناظم الاطباء).

شوی.

(اِ) شوربا و آهاری را گویند که بر روی تار پارچه ای که می بافند مالند. (برهان). آهار جولاهان بود و آن را بت نیز گویند. (یادداشت مؤلف). پت. رجوع به پت و شوی مال شود. || شوربا و آش. (جهانگیری) (انجمن آرا). شوربا. (رشیدی) (فهرست مخزن الادویه).

شوی.

(اِ)(1) شوهر. (برهان) (غیاث) (جهانگیری). زوج. حلیل. (مهذب الاسماء). میره. جفت. همسر. شو. مرد که زنی در قبالهء نکاح دارد :
شوی بگشاد آن فلرزش خاک دید
بانگ زد زن را و گفتش ای(2) پلید.رودکی.
جوان زن چو بیند جوانی هژیر
به نیکی نیندیشد از شوی پیر.بدایعی بلخی.
به من بارور گشت مادر ازوی
نبوده جز او هرگزش هیچ شوی.فردوسی.
از این مرز رفتن ترا روی نیست
مکن گر ترا آرزو شوی نیست.فردوسی.
گرم ازدر شوی یابی بگوی
همانا مرا خود پسندی تو شوی.فردوسی.
کسی را که دختر بود چاره نیست
ز شو دادن و شوی شایان زن.فرخی.
کنون شویش بمرد و گشت فرتوت
از آن فرزند زادن شد سترون.منوچهری.
زن ارچند باچیز و باآبروی
نگیرد دلش خرمی جز به شوی.اسدی.
دو زن خفته اند و دو مرد ایستاده
نهفته زنان زیر شویان خود در.ناصرخسرو.
ننگری کاین چهار زن هموار
همی از هفت شوی چون زاید.ناصرخسرو.
ملکا اگر میدانی که شوی بر من ظلم کرد... تو بفضل خویش ببخشای. (کلیله و دمنه). در حال با زن حجام بدو پیغام داد که شوی من مهمان رفته است. (کلیله و دمنه).
شد شوی وی از دریغ و تیمار
دور از رخ آن عروس بیمار.نظامی.
گرچه شویم آگه است و پرفن است
لیک گوهر را هزاران دشمن است.مولوی.
زن بیخرد بر در و بام و کوی
همی کرد فریاد و میگفت شوی.سعدی.
بزارید وقتی زنی پیش شوی.سعدی.
شوی زن زشت روی نازیبا به.سعدی.
ملک قناعت مده بدست طمع باز
شوی نشاید زبون دمدمهء زن.نزاری.
-امثال: قرض شوی مردان است. (جامع التمثیل).
- با شوی دادن؛ به شوی دادن. عروس کردن. شوهر انتخاب کردن برای دختر :
من ترا هرگز با شوی ندادستم
وز بداندیشی پایت نگشادستم.منوچهری.
- به شوی دادن؛ عروس کردن. به همسر دادن. دختری را به مردی به زنی دادن. در حبالهء نکاح مردی آوردن دختری یا زنی را.
- به شوی رفتن؛ عروس شدن. شوهر گرفتن. در حبالهء نکاح مردی قرار گرفتن.
- دوشویه؛ زنی که دو شوی داشته باشد. زن نابکار :
از دوشویه زن بچه به دو لون آید
اینچنین باید پورا و مدان جز این.
ناصرخسرو.
- شوی دادن؛ شو دادن. رجوع به شو دادن شود.
- شوی داشتن؛ شوهر داشتن. با همسر زیستن زن :
ندارد شوی و دارد کامرانی
بشادی میگذارد زندگانی.نظامی.
- شوی کردن؛ شوهر گرفتن. برگزیدن شوهر :
پای تو از میانه رفت و زنت
ماند کالم که نیز نکند شوی.منجیک.
- شوی گشتن؛ شوهر شدن. همسر زنی گشتن :
یکی گفت کز زشتی روی تو
نگردد کسی در جهان شوی تو.نظامی.
(1) - پهلوی sho. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - ن ل: کرد زن را بانگ و گفتا ای.

شوی.

(نف مرخم) شو. بشورنده. شوینده. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا). شوینده. آنکه چیزی را شستشو میکند. (ناظم الاطباء). مخفف شوینده. (یادداشت مؤلف). رجوع به شوینده و شوییدن و شستن شود. || (اِمص) شستن. || (فعل امر) امر به شستن. (برهان) (جهانگیری). رجوع به شستن شود.
در ترکیبات ذیل کلمهء شوی گاه معنی وسیلهء شستن دارد و گاه شوینده:
ترکیب ها:
- تن شوی (هر دو معنی).؛ جاشوی. جامه شوی. چشم شوی (ظرفی برای محلول اسید بریک و مانند آن که چشم را در آن باز کنند). خودشوی. دست شوی. رخت شوی (گل...). روشوی (سفیداب قرص کرده). ریگ شوی. سرشوی. طلاشوی. قاب شوی (جل...). قالی شوی. قلیان شوی. کهنه شوی. گربه شوی. گلیم شوی. مرده شوی.

شوی.

[شَ] (اِ) پیراهن است و به عربی قمیص گویند. (برهان). شبی. رجوع به شبی شود.

شوی.

[شِ] (اِ) شبت و آن رستنیی باشد که آن را ریزه کنند و در طعام و ماست ریزند. (برهان). شبت. (جهانگیری). مخفف شوید. || دهلیز و دالان خرد و کوچک. (برهان) (ناظم الاطباء).

شوی.

[شَ وا] (ع اِ) جِ شاة. (منتهی الارب). رجوع به شاة شود.

شوی.

[شَ وا] (ع ص، اِ) کار سهل و اندک از هر چیز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ستور ریزه. (منتهی الارب). مال پست. (از اقرب الموارد). || اطراف دستها و پایها و سرهای مردم. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). کرانه ها، یعنی دست و پای. (ترجمان علامهء جرجانی). || هر عضو که نه جای قتل باشد. یقال: رماه فأشواه؛ اذا لم یصب المقتل و یقال: لاتشوی ولکن تقتل. || گوسپندان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پوست سر. (منتهی الارب). شواة یکی. (ترجمان علامهء جرجانی).

شوی.

[شَ وی ی] (ع اِ) جِ شاة. (منتهی الارب). رجوع به شاة شود.

شوی.

[شَ وی ی] (ع ص) بریانی و یقال فی الاتباع: عَویّ شَویّ و کذا عَییّ شَییّ، مأخوذ من الشواء و هو الرذال. (منتهی الارب). شَویّة. گوشت بریانی شده. (از اقرب الموارد). بریان :
اگر ز هیبت تو آتشی برافروزند
بر آسمان بر استارگان شوند شوی.
منوچهری.
منازعان همه نار عداوت افروزند
ز بخت تو همه بر نار خود شوند شوی.
سوزنی.

شوی.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان سردشت بخش سردشت شهرستان دزفول و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شوی.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان درونگر بخش نوخندان شهرستان دره گز و 446 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شویان.

(نف، ق) صفت بیان حالت از شستن. شوینده. در حال شستن :
ویشان ز بد گزاف گویان
خود را به سرشک دیده شویان.نظامی.
|| (اِمص) عمل شستن: خاج شویان. (یادداشت مؤلف). || (اِ) شویندگان. (یادداشت مؤلف).

شویانیدن.

[دَ] (مص) به شستن داشتن. (یادداشت مؤلف). شوییدن کنانیدن و شستن فرمودن. (از ناظم الاطباء).

شوی ء .

[شُ وَیْءْ] (ع اِ مصغر) لغت ردی ء است در تصغیر «شی ء» از ادریس بن موسی نحوی. (منتهی الارب).

شویب.

[شَ وِیْ یِ] (اِخ) دهی است از بخش هویزهء شهرستان دشت میشان و دارای 800 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شوی پرست.

[پَ رَ] (نف مرکب)شوی دوست. شوهرپرست. شوهردوست. پرستندهء شوهر.

شویت.

[شِ] (اِ) شِوِد. شبت. شبث. (ناظم الاطباء). رجوع به شبت شود.

شویثی.

[شُ وَ ثی ی] (ع ص، اِ) نوعی از خرما. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شویج.

[] (اِ) البان. (مفردات ضریر انطاکی ص225).

شوی جستن.

[جُ تَ] (مص مرکب)طلبیدن شوهر. جویای همسر شدن. همسر طلبیدن.

شوی جسته.

[جُ تَ / تِ] (ن مف مرکب)شوی خواسته. طالب شوی. شوهرخواه. جویای همسر :
به آیین عروس شوی جسته
وز آیین عروسی روی شسته.نظامی.

شوی جو.

(نف مرکب) جویندهء شوهر. طلب کنندهء شوی :
گیتی زنی است خوب و بداندیش و شوی جو
باعذب و فتنه ساز به گفتار ساحره.
ناصرخسرو.

شویخ.

[شُ وَ] (ع اِ مصغر) مصغر شیخ (کم استعمال است). (از منتهی الارب). و شویخ بالواو قلیلة بل انکرها جماعة. (تاج العروس). و رجوع به شییخ شود.

شوید.

[شِ] (اِ) شِوِد. شویت. شبت. شبث. گیاهی است از تیرهء چتریان که یک ساله است و ارتفاعش بین 30 سانتیمتر تا یک متر متغیر است. این گیاه در اکثر نقاط آسیا و اروپای جنوبی و افریقا به طور خودرو میروید و غالباً کشت نیز میشود. ریشه اش راست و مخروطی مایل به سفید و ساقه اش استوانه یی بی کرک و دارای خطوط طولی است و در محل گره ها کمی فرورفتگی دارد. برگهایش متناوب و دارای بریدگیهای بسیار و بی کرک و گلهایش کوچک و زرد است. میوه اش کوچک و کمی مسطح و دوفندقه یی است. میوهء شوید دارای اثر محرک است، به علاوه بادشکن و مقوی معده و در ازدیاد شیر مؤثر است. از این میوه اسانسی استخراج میکنند. شبت. شِوِد. سذاب البر. رازیانج کاذب. دره. رزنهء کاذب. والان کوچک. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به گیاهشناسی گل گلاب ص 235 شود.
- شویدپلو، شِوِدپلو؛ پلو که در آن برنج با شوید مخلوط و پخته شود.

شوی دشمن.

[دُ مَ] (ص مرکب) که دشمن شوهر باشد. زن که خصم شوهر باشد. ناشزه. (یادداشت مؤلف).

شویدن.

[شُ وَ دِ] (ع اِ مصغر) تصغیر شادِن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شادِن شود.

شوی دوست.

(ص مرکب) شوهردوست. زن خواهان و شیفتهء شوی. عَروب. (دستوراللغة).

شویدی.

[شِ] (ص نسبی) شِوِدی. منسوب به شِوید. || (اِ) گیاهی است زینتی از تیرهء سوسنیها از دستهء مارچوبه ها دارای شاخه و برگهای دراز که عموماً آن را در گلدان میکارند. این گیاه دارای گونه های مختلفی است که همگی زینتی هستند. اسبرجس فینو. شبتی. پرچملی. قوش قونماز. (فرهنگ فارسی معین).
- شویدی سرخسی؛ گردی. رجوع به گَردی شود. (فرهنگ فارسی معین).
- شویدی مارپیچ؛ گونه ای شویدی که شاخه هایش بین یک تا دو متر طول دارند و به اطراف می گرایند. (فرهنگ فارسی معین).
- شویدی معطر؛ گونه ای شویدی که دارای گلهای ریز خوشبو است. (فرهنگ فارسی معین).

شوی دیده.

[دی دَ / دِ] (ن مف مرکب) که به زنی مردی درآمده باشد و سپس از او برآمده باشد. جفت گرفته. زن شوهردیده که بیوه است. (آنندراج).

شویر.

[شِ] (اِ) نام شیرخشت در شیرین سوی قزوین. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیرخشت شود.

شویران.

[شِ] (اِخ) گویا تصحیف شمیران است. رجوع به شمیران و فهرست شاهنامهء ولف شود.

شویرک.

[] (اِ) ابورباح. (مهذب الاسماء). رجوع به ابورباح شود.

شویست.

[شَ] (اِ) پراکندگی و پریشانی. (برهان). پراکندگی. (جهانگیری) (رشیدی). و بعضی شوبست خوانده اند و بعضی شونست بمعنی افسون و علاج گفته اند. تصحیفش معلوم نیست. (از انجمن آرا).

شویش.

[شُ وَ] (اِخ) ابن حیاش، مکنی به ابورقاد. محدث است. رجوع به ابورقاد شود.

شویصی.

[] (اِ) نوعی از ثمر است. (فهرست مخزن الادویه).

شویطین.

[شُ وَ] (ع اِ مصغر) مصغر شیاطین. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیطان و شیاطین شود.

شویعر.

[شُ وَ عِ] (ع اِ مصغر) مصغر شاعر. (منتهی الارب). پست تر از شاعر. شاعر کوچک. (ناظم الاطباء).

شویعر.

[شُ وَ عِ] (اِخ) لقب محمد بن حُمْران جُعْفی. || لقب ربیعة بن عثمان کنانی. || لقب هانی بن نوبة شیبانی. (منتهی الارب).

شوی غله.

[غَلْ لَ / لِ] (اِ مرکب) الجذامة. (یادداشت مؤلف). باقیمانده از کشت دروده. (منتهی الارب ذیل جذامة). رجوع به جذامة شود.

شوی فریب.

[فِ / فَ] (نف مرکب)فریب دهنده شوهر. شوهرفریب.

شوی فریبی.

[فِ / فَ] (حامص مرکب)عمل شوی فریب. شوهرفریبی.

شوی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) شوهر گرفتن. در حبالهء نکاح مردی درآمدن. تزوج. (المصادر زوزنی) :
زنان را بود شوی کردن هنر
بر شوی زن به که نزد پدر.اسدی.

شوی کرده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)شوهرکرده. دختری که شوهر گزیده باشد :
ور صد هزار عذر بگوئی گناه را
مر شوی کرده را نبود زیب دختری.سعدی.

شوی کش.

[کُ] (نف مرکب) کشندهء شوی. شوی کشنده. شوهرکش. || کنایه از دنیا :
فژه(1) گنده پیری است شوریده هش
بداندیش فرزند و هم شوی کش.اسدی.
دانش بجوی اگرت نبرد از راه
این گنده پیر شوی کش رعنا.ناصرخسرو.
این شوی کش سلیطه هر روزی
بنگر که چگونه روی بنگارد.ناصرخسرو.
این زال شوی کش چو تو بس دیده ست
از وی بشوی دست زناشوئی.ناصرخسرو.
(1) - ن ل: فره.

شویکة.

[شُ وَ کَ] (ع اِ مصغر) مصغر شوکة. خار خرد. خارک. (یادداشت مؤلف). || نوعی از شتران. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِخ) دهی است نزدیک قدس. (منتهی الارب).

شویکة ابراهیم.

[شُ وَ کَ تُ اِ] (ع اِ مرکب) یک نوع گیاهی آبی که همیشه سبز است. (ناظم الاطباء).

شوی گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب)عروس شدن. برگزیدن شوهر. شوهر کردن. رجوع به شوهر و ترکیبات آن شود.

شویل.

[شُ وَ] (ع اِ) لغتی است در شویلاء که گیاهی است. (منتهی الارب). گیاهی است دارویی. (از اقرب الموارد). گیاهی است دارویی. برنجاسف است. (اختیارات بدیعی) (فهرست مخزن الادویه). شویلا. شویلی. و رجوع به برنجاسف شود.

شویلا.

[شُ وَ] (ع اِ) شویل. شویلی. (فهرست مخزن الادویه). به لغت سریانی گیاهی است که آن را بوی مادران گویند و به یونانی ارطمیسا خوانند. (برهان) (آنندراج). بوی مادران. بویمدران. بلنجاسف. حبق الراعی. گیاهی است دوائی. (از یادداشت مؤلف). و رجوع به برنجاسف شود.

شویلاء .

[شُ وَ] (ع اِ مصغر) (مصغراً) گیاهی است که در تداوی بکار آید. (منتهی الارب).

شویلاء .

[شُ وَ] (اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

شویلة.

[] (ع اِ) برنجاسف. شویلی. (مفردات داود ضریر انطاکی ص 225). رجوع به شویلا و برنجاسف شود.

شویلة.

[شُ وَ لَ] (ع اِ مصغر) مصغر شولة. (از معجم البلدان). رجوع به شولة شود.

شویلة.

[شُ وَ لَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). جایگاهی است. (از معجم البلدان).

شویلی.

[شُ وَ] (ع اِ) شویل. شویلا. شویلة. برنجاسف. (از فهرست مخزن الادویه).

شوی مادر.

[یِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شوهر مادر. شوهرننه. پدراندر. پدندر.

شوی مال.

(نف مرکب) شومال. شخصی را گویند که آهار و آش بر تار جامه ای که می بافند بمالد. (برهان). نساج. در اصل لغت به معنی بافنده است و برخلاف اصل موضوع بمعنی شوی مال استعمال کنند. (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی). رجوع به شومال شود.

شوی مالنده.

[لَ دَ / دِ] (نف مرکب)شومالنده. شومال. رجوع به شومالنده شود.

شوی مالی.

(حامص مرکب) عمل شوی مال. کار شومال. شومالی. رجوع به شومالی شود.

شویندگی.

[یَ دَ / دِ] (حامص) غسل و شستشوی. (ناظم الاطباء). نظافت. شستشو.
- شویندگی کردن؛ شستن و غسل دادن. (ناظم الاطباء).

شوینده.

[یَ دَ / دِ] (نف) شستشوی کننده و غسل دهنده. (ناظم الاطباء). غاسل. (یادداشت مؤلف).

شوینیسم.

[شُ] (فرانسوی، اِ)(1) شُوِنیسم. افراط در وطن پرستی.
(1) - Chauvinisme.

شویة.

[شَ وی یَ] (ع اِ) بقیهء قوم هلاک شده. ج، شوایا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) گوشت بریانی شده. (از اقرب الموارد). شَویّ. رجوع به شَویّ شود.

شویة.

[شَ وی یَ] (ع ص) تأنیث شَویّ. رجوع به شوی شود.

شویه.

[یَ / یِ] (نف مرخم) مخفف شوینده. غسول. (یادداشت مؤلف). || (اِمص) شوی. شستن. رجوع به شستن شود.
- پاشویه؛ شستن پای بیمار تبدار با آب برای کاستن از حرارت بدن. (یادداشت مؤلف). شستشوی پاها. (ناظم الاطباء).
- || هر چیز که بدان پایها را شویند. (ناظم الاطباء).
- دست شویه؛ شستن دست.
- || هر چیز که بدان دستها را شویند.
- دهن شویه؛ شستن دهان. (یادداشت مؤلف).
- || هر چیز که بدان دهان را شویند.
- روی شویه؛ شستن روی. (از ناظم الاطباء).
- || هر چیز که بدان روی را شویند. (از ناظم الاطباء).

شویهة.

[شُ وَ هَ] (ع اِ مصغر) تصغیر شاة. (منتهی الارب). گوسپند خرد. رجوع به شاة شود.

شویی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب است به شویة که انتساب اجدادی است. (از انساب سمعانی).

شوییدن.

[دَ] (مص) شستن و غسل دادن. (ناظم الاطباء). شوریدن. رجوع به شستن شود.

شه.

[شَهْ] (اِ) مخفف شاه. پادشاه. سلطان :
شفیع باش بر شه مرا بدین زلت
چو مصطفی بر دادار بَرْرَوِشْنان را.دقیقی.
ستم باد بر جان او ماه و سال
که شد بر تن و جان شه بدسگال.فردوسی.
سلیسون شه فرخ اخترش بود
فلقراط شه را برادرش بود.عنصری.
شه گیتی ز غزنی تاختن برد
بر افغانان و بر گبران کهبر.عنصری.
گوید که مرا این می مشکین نگوارد
الا که خورم یاد شه عادل و مختار.
منوچهری.
شه آن به که باشد بزرگ از گهر
خرد دارد و داد و فرهنگ و فر.اسدی.
شه از داد و بخشش بود نیک بخت
کز او بخشش و داد نیکوست تخت.اسدی.
چنین داد پاسخ که شه را نخست
خرد باید و رای و دین درست.اسدی.
شه چو عادل بود ز قحط منال
عدل سلطان به از فراخی سال.سنایی.
شه چو غواص و ملک چون دریاست
خفتنش در میان آب خطاست.سنایی.
شه چو برداردت فکنده ش باش
چون تو را خواجه کرد بنده ش باش.سنایی.
شه مست و جهان خراب و دشمن پس و پیش
پیداست کز این میان چه خواهد برخاست.
نورالدین منشی.
هر کجا زنبورخانهء عاشقی است
جای چون شه در میان خواهم گزید.
خاقانی.
شه مشرق که مغرب را پناه است
قزل شه کافسرش بالای ماه است.نظامی.
از شهی کو سیاست انگیزد
دشمن و دیو هر دو بگریزد.نظامی.
شبان چون به شه نیکخواهی رساند
مدارای شاهش به شاهی رساند.نظامی.
شه یکی جان است و لشکر پر از او
روح چون آب است و این اجسام جو.
مولوی.
که رعیت دین شه دارند و بس
این چنین فرمود سلطان عبس.مولوی.
هرکه را در دست تیر شه بود
راه یابد تا به منزل می رود.مولوی.
رجوع به شاه شود.
- شه حجله؛ مخفف شاه حجله. کنایه از آفتاب است. و رجوع به ترکیبات شاه شود.
|| داماد :
به چه ماند به عروسی عالم
که سبکروح و گران کابین است
شه او زیبد منصور سعید
زانکه او خسرو و او شیرین است.
ابوالفرج رونی.
این کعبه شاه اعظم و ایثار قدرتش
بر نوعروس فتح شه کامکار کرد.خاقانی.
و رجوع به شاه شود. || (ص) سیر، مقابل گرسنه. || (اِ) منع، در برابر رخصت و رضا. (برهان) (جهانگیری). || هر چیز که در بزرگی و خوبی بحسب صورت و سیرت از امثال خود بزرگتر و ممتاز باشد همچو شهسوار و شهباز و شهپر. (از برهان) (از انجمن آرا). شاه. رجوع به شاه و ترکیبات آن در این معنی شود. || (صوت) کشت کردن شاه شطرنج باشد یعنی مهره ای را در جائی بگذارند که شاه حریف لاعلاج از جای خود برخیزد یا علاج برخاستن کند. (برهان) (از جهانگیری) (از انجمن آرا) :
شاه با دلقک همی شطرنج باخت
مات کردش زود خشم شه بتافت
گفت شه شه وآن شه کبرآورش
یک یک آن شطرنج میزد بر سرش.مولوی.
باخت دست دیگر و شه مات شد
وقت شه شه گفتن میقات شد.مولوی.

شه.

[شُهْ] (صوت، اِ) کلمه ای است که در محل کراهت و نفرت گویند. (برهان) (از رشیدی) (از جهانگیری) (از انجمن آرا) (از غیاث اللغات). اف. کلمهء نفرین. اُه. وای :پیغمبر (ص) ایشان را گفت: اگر به من نگروید خدای تعالی شما را عذاب کند. ابولهب آنجا ایستاده بود گفت شُهْ بر تو باد ای محمد بدین دین که آوردی. (ترجمهء طبری بلعمی). گفت [ ابولهب ] ای محمد تو ما را بدین خواندی، شُهْ بر تو باد و بر دین تو. (ترجمهء طبری بلعمی).
گفت قابیل آه شه بر عقل من
که بود زاغی ز من افزون به فن.مولوی.
وان هوای نفس غالب بر عدو
نفس جنس اسفل آمد شه بدو.مولوی.
گفت اُه ماهی ز پیران آگه است
شه تنی را کو لعین درگه است.مولوی.
شه بر آن عقل و گزینش که تراست
چون تو کان جهل را کشتن سزاست.مولوی.
همی گفت شه بر من و چهر من
بر این دوستی کردن و مهر من
تن کوه وارم کنون چون که است
یکی آتشم من که دودم شه است.
؟ (از شعوری در لفظ پادشاه ج 1 ورق 246).

شهاب.

[شَ] (اِ مرکب) مخفف شاه آب است و آن آب سرخی باشد که مرتبهء اول از گل کاجیره گیرند. (برهان) (انجمن آرا). شاه آب. (غیاث اللغات). رنگ سرخ را گویند که در مرتبهء اول از گل کاژیره کشند و در اصل شاه آب بود به کثرت استعمال شهاب شده. (فرهنگ جهانگیری). || در لطایف و مدار نوشته بمعنی بچه سگ است. (غیاث اللغات) (آنندراج).

شهاب.

[شَ] (ع اِ) شیر تنک که دو ثلث آن آب باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شیر تنک آب آمیخته. شیری باشد از گوسفند یا گاو که با آب آمیخته باشند. (برهان). شیرآب. (مهذب الاسماء).

شهاب.

[شِ] (ع اِ) درخش آتش. پاره ای از آتش. (منتهی الارب). درخش. (لغتنامهء مقامات حریری). شعله کشیدن آتش. (برهان). شعلهء آتش که زبانه کشد و یا هر درخشندگی که از آتش باشد. ج، شُهُب، شُهْبان، شِهْبان، اَشْهُب. (از اقرب الموارد). قدما معتقد بودند که چون شیطان از زمین قصد آسمان کند فرشتگان به تیر آتشین وی را بزنند و از صعود ممانعت کنند و بدین اعتقاد در کتب نظم و نثر مضامین بسیار آمده است و گاه به نیزهء آتشین نیز که افکنده شود تشبیه شده است. || افروزه. ستارهء دنباله دار. ستارهء دیوانداز. هر رونده ای که از آتش تولید میشود. آنچه مثل ستاره ای به نظر رسد که غروب میکند. آنچه در هوا به شب برود چون آتشی. روشنائی چون شعلهء کشندهء روان و گذرنده که گاهگاه در جو دیده شود و آن جسمی باشد که بسرعت حرکت و در تماس با هوای مجاور گرم و سرخ گردد. (یادداشت مؤلف). شعلهء آتش بلندشده و ستاره مانند چیزی که به شکل نار آتشبازی بر فلک دوان میشود و آن رجم شیاطین است و نزد حکما آن دخان ارضی است که به کرهء نار رسیده و مشتعل شود. (غیاث اللغات). ذرات پراکنده در فضا چون به مجاورت زمین رسند و با کمربند کیهانی گرد زمین برخورد کنند آتش گیرند و چون خطی نورانی در فضا کشیده شوند :
هوا برنگ نیلگون یکی قبا
شهاب بند سرخ بر قبای او.منوچهری.
و برگزید او را از خلاصهء خلافتی که نورانی است شهابش. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 308).
همت اوست چو چرخ و درم او چو شهاب.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص 389).
نه چرخ را بود از جستن شهاب زیان
نه شاخ را رسد از رفتن شکوفه خلل.
قطران.
گر ترا درخور بود زان پس چرا ایدون بود
کز شرار او شهاب اندر فلک پیدا شود.
ناصرخسرو.
شاه حبش چون تو بود گر کند
شمشیر از صبح و سنان از شهاب.
ناصرخسرو.
یک جهان دیو را شهابی بس.سنایی.
ز تیر و نیزهء او دشمنان هراسانند
چو اهرمن ز شهاب و چو ماهی از نشبیل.
عبدالواسع جبلی.
گویی از آتش شهاب فلک
شعله در دیو کافر افشاندست.خاقانی.
کند ز اهرمن دودرنگ خاکستر
چو سازد آتش و قاروره ز آسمان و شهاب.
خاقانی.
ز آتش تیغ او به اهرمنان
تف قارورهء شهاب رساد.خاقانی.
شهاب از اوج شرف او می تافت و سحاب در حضیض او جامهء مهلهل می بافت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 27). در اطناب ذکر مصیبت این شهاب مضی ء و اسهاب شرح رزیت این نقاب المعی عمر بسر آوردی. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 460).
شد عصا مار و کفم شد آفتاب
آفتاب از عکس نورم شد شهاب.مولوی.
ز جور چرخ چو حافظ بجان رسید دلت
بسوی دیو محن ناوک شهاب انداز.حافظ.
شیطان چه پای دارد با حملهء شهاب.رشید.
خدنگهای شهاب اندر آن شب شبه گون
روان چو نور خرد در روان آهرمن.
؟ (از لغت نامهء اوبهی).
- تیر شهاب؛ شعله ای مانند تیر که شب در آسمان دیده میشود و آن بصورت گلوله ای مشتعل بسرعت از سویی بسویی میرود. توضیح آنکه تیرهای شهاب مربوط به ذرات و قطعات جامدی است که مبدأ آنها کیهانی است و با سرعت چند ده کیلومتر در ثانیه به جو زمین برخورد میکند. تولید روشنایی بعلت اصطکاک اجسام جامد مزبور موجود در جو یعنی بوسیلهء تصادف مولکولها می باشد. (فرهنگ فارسی معین).
- شهاب ثاقب؛ شعلهء افروخته. (منتهی الارب) :
ز رقیب دیوسیرت به خدای خود بنالم
مگر آن شهاب ثاقب مددی دهد سها را.حافظ.
|| درخش هر چیز سپید بالابرآمده. (منتهی الارب). || ستاره. (لغت نامهء مقامات حریری). ج، شُهُب. کوکب و ستاره. (برهان). ستارهء روشن. (غیاث اللغات). || (ص) مرد رسا در کارها و منه: فلان شهاب الحرب؛ ای ماضٍ فیها. ج، شُهُب، شُهْبان، شِهْبان، اَشْهُب. (منتهی الارب).

شهاب.

[شِ] (اِخ) ابن خراش ابوالصلت. تابعی است. رجوع به ابوالصلت شود.

شهاب.

[شِ] (اِخ) ابن عباد العبدی ابوعمر. تابعی است. (یادداشت مؤلف).

شهاب.

[شِ] (اِخ) ابن نظام. او راست: شرحی بر معمیات حسین بن محمد شیرازی. (از کشف الظنون).

شهاب.

[شِ] (اِخ) رجوع به احمدبن جمال عبدالله بن احمد فاکهی شود.

شهاب.

[شِ] (اِخ) احمدبن حجی سعدی مفتی شام. او راست: ذیلی بر کتاب عبرالاعصار و خبرالامصار از سال 518 تا 749 ه . ق. اتمام بقیه را به شاگردش ابی بکربن احمدبن شهبه محول کرد. (از کشف الظنون).

شهاب.

[شِ] (اِخ) احمدبن حسین بن عتبة حسنی. وی عمدة الطالب ابن عقبه را مختصر کرده است. (از کشف الظنون).

شهاب.

[شِ] (اِخ) احمدبن منصور الزاهد الحکیم معروف به الحدادی. او راست: زلة القاری. (از کشف الظنون).

شهاب.

[شِ] (اِخ) احمدبن یوسف شیرجی شافعی. او راست: طرازالذهب فی احکام المذهب. وفات بسال 162 ه . ق. (از کشف الظنون).

شهاب.

[شِ] (اِخ) رجوع به احمدبن ابی بکربن الرداد الزبیدی شود.

شهاب.

[شِ] (اِخ) رجوع به احمدبن سعد عثمانی دیباجی شود.

شهاب.

[شِ] (اِخ) رجوع به احمدبن عزالدین شود.

شهاب.

[شِ] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد بن احمدبن ابراهیم باجوری شود.

شهاب.

[شِ] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد حجازی شود.

شهاب.

[شِ] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد حَصْکَفی شود.

شهاب.

[شِ] (اِخ) رجوع به احمد شهاب بن محمد بن عبدالسلام شود.

شهاب.

[شِ] (اِخ) رجوع به احمد شهاب بن محمد بن علی مصری و النور السافر ص 200 شود.

شهاب.

[شِ] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد عجمی شود.

شهاب.

[شِ] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد بوصیری شود.

شهاب.

[شِ] (اِخ) رجوع به احمد شهاب بن الیاس شود.

شهاب.

[شِ] (اِخ) رجوع به احمد شهاب شود.

شهاب.

[شِ] (اِخ) یا آل شهاب. نام چند خاندان معروف در سوریه و لبنان است که در تاریخ معاصر لبنان اهمیت بسیار داشته اند. اصل ایشان از حجاز و قریشی و از آل مخزوم از بنی مالک ملقب به شهاب از سلالهء مالک بن حرث بن هشام اند. جد امرای آل شهاب لبنان امیر حیدر می باشد. چون در سال 1696 م. خاندان بنی معن در لبنان منقرض گردید حکومت و امارت به دست آل شهاب افتاد و سران لبنان بشیربن امیر حسن شهابی را بعنوان اولین کس از این خاندان به حکومت لبنان برگزیدند و در 1706 م. درگذشت و آخرین تن از خاندان شهاب در لبنان بشیر سوم بوده است که در 1860 م. به قتل رسید. رجوع به دائرة المعارف بستانی شود.

شهاب.

[شِ] (اِخ) (1217 - 1275 ه . ق.) شهاب آلوسی (منسوب به آلوس جزیره ای میان نهر فرات)، مشهور به آلوسی زادهء بغدادی. از مفتیان مذهب حنفی در عراق بشمار می رفت. آرامگاه وی در نزدیکی مقبرهء شیخ کرخی از ناحیهء مسجد شونیزیه در بغداد است. او راست: روح المعانی در تفسیر قرآن. الاجوبة العراقیة. الطراز المذهب فی شرح القصیدة الممدوح بها الباز الاشهب. شرح درة الغواص فی اوهام الخواص و بسیاری تألیفات سودمند دیگر. رجوع به دایرة المعارف بستانی شود.

شهاب.

[شِ] (اِخ) رجوع به نجم الدین شود.

شهاب.

[شِ] (اِخ) (چم...) از قرای بلوکات مضافات بندر بوشهر است. (مرآت البلدان ج 4 ص 261).

شهاب.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش حومهء شهرستان بیرجند که از 198 آبادی تشکیل شده و مجموع نفوس آن در حدود 10965 تن است و قرای مهم آن عبارتند از بجد با 1080 تن سکنه و امیرآباد که 534 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شهاباد.

[شَ] (اِخ) مرکز دهستان بخش حومهء شهرستان بیرجند است و 99 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9). خره ای در قاینات و بیرجند. (یادداشت مؤلف).

شهاب اسعد.

[شِ بِ اَ عَ] (اِخ) از رجال دورهء سلجوقی است و به نیابت از نصر کاتب طغرانویس دربار محمود بود. رجوع به غزالی نامه ص312 شود.

شهاب اصفهانی.

[شِ بِ اِ فَ] (اِخ) میرزا نصرالله. از شعرای دورهء ناصرالدین شاه قاجار بود و از طرف حاجی میرزا آقاسی به لقب تاج الشعراء ملقب گردید و مدایحی دربارهء میرزا آقاسی و ناصرالدین شاه و مراثی در تعزیهء سیدالشهداء دارد. (از مجمع الفصحاء ج 2 ص 219).

شهاب الاسلام.

[شِ بُلْ اِ] (اِخ) برادرزادهء خواجه نظام الملک و یکی از وزرای سلطان سنجر و نام او عبدالرزاق بن ابی القاسم عبدالله است. رجوع به حبیب السیر چ طهران ص 380 و دستورالوزراء ص 189 و تتمهء صوان الحکمه ص 112 و تجارب السلف ص 282 شود.

شهاب الخیاط.

[شِ بُلْ خَیْ یا] (اِخ) او راست ورقه شعر است. (از ابن الندیم).

شهاب الدوله.

[شِ بُدْ دَ لَ] (اِخ) لقب ابوسعد سلطان مسعودبن محمود غزنوی (421 - 432 ه . ق.). رجوع به تاریخ عباس اقبال ص287 و مجمل التواریخ والقصص ص428 و 429 و تاریخ بیهقی ص 23، 332 و 601 و تاریخ گزیده ص402 شود.

شهاب الدوله.

[شِ بُدْ دَ لَ] (اِخ) لقب ابوالفتح مودودبن مسعودبن محمود غزنوی (432 - 441 ه . ق.). رجوع به تاریخ عباس اقبال ص 287 و تاریخ بیهقی چ ادیب ص 24، 33 و 105 و تاریخ گزیده ص 402 شود.

شهاب الدوله.

[شِ بُدْ دَ لَ] (اِخ) نصربن صالح بن مرداس ابوکامل. دویمین از بنی مرداس به حلب از سال 420 تا 429 ه . ق. و در این سال در جنگ با فاطمیان کشته شد. (یادداشت مؤلف). و رجوع به آل مرداس و نصربن صالح بن مرداس شود.

شهاب الدوله.

[شِ بُدْ دَ لَ] (اِخ) هارون بغراخان بن سلیمان. سومین از ایلک خانیهء ترکستان. وفات او میان سالهای 383 و 384 ه . ق. (یادداشت مؤلف). و رجوع به آل افراسیاب و بغراخان و نیز الاَثار الباقیه ص 133 شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) لقب قاضی ابراهیم بن عبدالله بن ابی الدم. رجوع به ابن ابی الدم شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) لقب ابن برهان احمدبن علی بن اصولی. رجوع به ابن برهان شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به ابن خوبی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) نام ابن طیبوغا از اهل قاهره متوفی بسال850 ه . ق. از علماء ریاضی است که کتاب «خلاصة الاقوال فی معرفة وقت رؤیة الهلال» از اوست. این کتاب در لیدن و اکسفورد و کتابخانهء خدیویه موجود است. از شهاب الدین چند جلد کتاب دیگر نیز در هندسه و هیئت و نجوم و زیجات باقی مانده که اغلب در کتابخانهء خدیویهء مصر موجود می باشد. رجوع به کشف الظنون و گاهنامه شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به ابن عربشاه شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به ابن فرح شهاب الدین... شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به ابن فقیه همدانی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) لقب ابن مأمون احمدبن احمدبن علی. رجوع به ابن مأمون شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) معروف به ابن معتوق. از شعرای قرن یازدهم هجری. در 1087 ه . ق. درگذشته است. (از دائرة المعارف بستانی). و رجوع به ابن معتوق شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به ابن النقیب شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به ابوسعدبن عمر شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به ابوشامة شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) نام ابومحمودبن احمدبن محمد مقدسی است. رجوع به ابومحمود... شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) نام ابوالمظفر سام بن حسین چهارمین از پادشاهان غور که در خراسان حکومت می کرد و تا حدود سال 602 ه . ق. در حیات بود. مدت امارت او چهل سال و مدت سلطنتش چهار سال طول کشید. (از تاریخ گزیده 412).

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) لقب احمد مشهور به مؤید پانزدهمین از ممالیک برجی مصر و شام (865 ه . ق.). (از فرهنگ فارسی معین).

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن ابی بکربن حموی معروف به رسام شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن ابی بکربن زید شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن احمدبن حمزة الرملی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن احمدبن سلامه شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن عبداللطیف شرجی زبیدی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن ادریس صنهاجی قزافی مالکی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن اسماعیل بن محمد کورانی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن تمریغا شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن حجر شافعی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن حجر عسقلانی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن حسین بن حسن بن رسلان رملی قدسی شافعی ملقب به شیخ شهاب الدین شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن رسلان مقدسی رملی ملقب به شهاب الدین شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن حمدان بن احمد شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن حمدان بن احمد اذرعی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن رجب بن طیبیغا شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به ابوسلیمان شهاب الدین شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن سعد اندرشتی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن سیف الدین بیلبک ظاهری شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن سیف عزالدین شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن شمس الدین بن عمر هندی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن شمس الدین خولی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن شهاب الدین شلبی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن عبدالرحمن مقدسی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن عبدالله بن محمد قلقشندی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن عبدالله اندلسی وادی آشی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن عبدالله عامری یمنی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن عبدالله بن غزی شافعی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن عبدالله فلجی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن عبدالمنعم دمنهوری شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن عبدالوهاب نویری کندی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن علی بن منصور الحمیدی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن علی قسطلانی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن عمادالدین افقهسی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن عمر زیلعی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن عمر هندی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن قاسم عبادی ازهری شافعی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن قریبهء محلی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) لقب احمدبن ماجد، ملاح و ملوان عرب در قرن پانزدهم و مؤلف کتاب اصول و قواعد کشتی رانی در اقیانوس هند و بحر احمر و خلیج فارس و دریاهای دیگر. رجوع به دائرة المعارف اسلام شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن مجدی و ابن المجدی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد معروف به صاحب شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد ملقب به نظام گیلانی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد ابدی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد بن احمدبن ابراهیم باجوری شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد بن عبدالرحمن طوخی شافعی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد بن علی معروف به ابن منلا و نامهء دانشوران ج 2 ص 320 شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد بن علی شافعی حجازی مصری شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد بن عمادبن علی العراقی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد بن محمد معروف به ابن عباس قاری شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد بن ابراهیم بن هلال خواصی مقدسی شافعی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد برنسی فاسی مالکی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد بن جباره مقدسی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد بن حنبلی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد بن خضر شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد بن عثمان خلیلی مقدسی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد خزرجی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد طوخی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد عجمی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد غنیمی انصاری خزرجی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد قیسی حناوی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد مقدسی حنبلی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد مقدسی شافعی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد بن منیر اسکندری شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به ابن الهائم و احمدبن محمد هائم شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمودبن علی بن ابی طالب شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن محمود سیواسی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن معدان بن عیسی بن وکیل التجیبی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن وهبان شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن هائم مصری قدسی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) لقب یاقوت حموی مؤلف معجم الادباء و معجم البلدان. رجوع به یاقوت شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن یحیی بن ابی بکر التلمسانی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن یحیی بن فضل الله عمری عروی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن یحیی بن محمد کرمانی و ابن فضل الله شهاب الدین ابوالعباس شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن یوسف بن ابراهیم اذرعی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن یوسف بن عبدالدائم شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن یوسف بن محمد بن احمد شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن یوسف بن محمد بن احمد ازهری میقاتی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن یوسف بونی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن یوسف حلبی مشهور به السمین و رجوع به احمدبن یوسف بن عبدالدائم شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن یوسف سندی حصکفی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن یونس حنفی مکنی به ابوالعباس و معروف به ابن الشبلی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن یهود شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمد براسی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمد حجازی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمد حنبلی حموی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمد خفاجی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمد رسام حموی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمد زاهد شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمد معروف به زورق مغربی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمد سمرقندی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمد شهاب الدین بن المؤید السمرقندی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمد عطار شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمد عینی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) لقب احمد ناصر هفدهمین از ممالیک بحری از سال 742 تا 743 ه . ق. (یادداشت مؤلف). و رجوع به طبقات سلاطین لین پول و معجم الالقاب و الاسرات زامباور شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمد ناصر شهاب الدین شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) نام امیر شهاب الدین سنگان، امیر سنگان که در برابر رکن الدین محمود شکست خورد و منهزم گردید. (تاریخ سیستان ص 410).

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) لقب ادیب صابر ترمدی. رجوع به ادیب صابر شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به اسحاق خوافی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به اسحاق بن خواجه میراحمد شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به اسماعیل (خواجه شهاب الدین) حصاری شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به اسماعیل شهاب الدین شیخ الاسلام شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) امام حنفی. او راست: فتاوی شهاب الدین. وفات به سال 536 ه . ق. (از کشف الظنون).

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) بایزیدشاه (راجهء کانس) اولین کس از خاندان راجهء کانس و سی وپنجمین از حکام بنگاله از سال 812 تا 817 ه . ق. (یادداشت مؤلف).

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) بغرانشاه. بیستمین تن از حکام بنگاله از خاندان بلین سلطان دهلی. جلوس سال 718 ه . ق. (در بنگالهء غربی). (یادداشت مؤلف). و رجوع به طبقات سلاطین لین پول شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمد حقیری و نیز به حقیری احمد مولانا شهاب الدین احمد... شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به سعدبن سعدبن صیفی تمیمی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به سهروردی شهاب الدین شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) لقب سلیمان شاه ایوئی حکمران کردستان بزمان مستعصم عباسی و از امرای او و ممدوح اثیر اومانی. (یادداشت مؤلف).

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به شاه جهان شهاب الدین شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) لقب حیص بیص سعدبن محمد... رجوع به حیص بیص... شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به صائغ حکیم شهاب الدین... شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به عبدالرحمن بن اسماعیل دمشقی و ابوشامة شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) لقب عبدالله بن لطف اللهبن عبدالرشید الخوافی مدعو به حافظ ابرو. رجوع به حافظ ابرو شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) لقب عبدالله فامی بنا به گفتهء خوندمیر معاصر و مداح سلطان عزالدین عمر میرغنی (جد پادشاهان کرت) بوده است. (از حاشیهء روضات الجنات ص 41).

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به (شاه...) علی ابورجاء غزنوی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به علی شهاب الدین شاه شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به عمر بن محمد بن نصربن قاسم سهروردی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به عمر شاه شهاب الدین شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) لقب عمر شیخ میرزا یکی از فرزندان سلطان سعید ابوسعیدمیرزا. (روضات الجنات ج 2 ص 323).

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به عمعق بخاری شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) لقب غازی بن ملک عادل از ملوک آل ایوب. (حبیب السیر چ طهران ج1 ص 408).

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به محمد بن احمدبن الخویی الشافعی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به محمد ایجی بلبلی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) لقب محمد بن عزالدین حسین یکی از امرای غوری که در «مادین» حکومت داشت. (فرهنگ فارسی معین).

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به محمد بن محمود بخاری شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) لقب محمودبن احمد اهری (625 - 695 یا 698 ه . ق.). وی صرف و نحو و فقه و اصول را در زادگاه خود در محضر ملا حسن اهری فراگرفت و سپس در تبریز در حضور شیخ رکن الدین سجاسی به کسب کمالات معنوی پرداخت و از دست او خرقهء فقر پوشید و به دامادیش مفتخر شد و برای ارشاد مردم با زوجه اش عازم شهر اهر گردید. در مسلک عرفانی وی سه مسلک «خلوتی»، «بیرامی»، «مولوی» با هم اتصال یافته اند و ارشاد سه فرقهء مزبور در قراجه داغ بعهدهء شیخ محمود محول بوده است.
شجرهء شهابیهء وحدتیه از این قرار است:
شیخ رکن الدین سجاسی
شیخ شهاب الدین محمود اهری
شیخ جمال الدینشیخ معین الدینبابافرج
تبریزیمعروف به شاهوایقانی
قاسم انوار
شیخ زاهد گیلانیبالا حسن بنیسی
شیخ صفی الدین اردبیلی
شیخ صدرالدین موسی
اعقاب وی در طی ادوار راه و روش او را تعقیب کرده و آثاری مکتوب از خود بجای گذارده اند. آخرین فرد عارف از این خاندان میرزا محمدحسین ملقب به مرشد شهاب اهری است که در دورهء سلطنت ناصرالدین شاه قاجار میزیسته است. (از فرهنگ فارسی معین).

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به محمودبن احمد الزنجانی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به محمودبن ابی الحسن نیشابوری شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) لقب محمودبن حرب از ملوک سیستان. رجوع به حبیب السیر چ تهران ج 1 ص 430 شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به محمودبن سلیمان بن فهد حلبی حنبلی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) لقب معزالدین محمد بن بهاءالدین سام بن عزالدین حسین یکی از امرای غوری بود که از 569 تا 571 ه . ق. در غزنه و در 582 در لاهور و از 578 به بعد در هندوستان و از 599 در غور و غزنه حکومت کرد و در 602 ه . ق. به قتل رسید. وی برادر اعیانی غیاث الدین غوری بود و در زمان او لشکر به هندوستان کشید و مولتان را فتح کرد و دهلی را در قبضهء اقتدار خویش درآورد و در نتیجه سراسر هند شمالی تا مرکز این شبه جزیره مسخر غوریان گشت و بقایای سلسلهء غزنویان در هند برافتاد. پس از این فتح عظیم وی ممالک مفتوح را به غلام خویش قطب الدین آیبک سپرد. چون شهاب الدین به خراسان بازگشت، خبر فوت برادر بشنید و مملکت او را بین خویشاوندان خود تقسیم کرد و به مقر خود در غزنین رفت. سپس قصد سلطنت محمد خوارزمشاه کرد، ولی در جنگ شکست خورد و در صدد جمع آوری لشکر و دفع مخالفان بود که به دست یکی از اسماعیلیان کشته شد. (از فرهنگ فارسی معین).

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمد ابوالعباس و احمد هائم... شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) رجوع به یحیی بن حبش سهروردی شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) از محتشمان قهستان بود. (تاریخ جهانگشای ج 2 ص 205).

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) دهی از دهستان مشکین خاوری بخش مرکزی خیاو است و 590 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ)اسفرائینی. وزیر الراشد باللّه عباسی. رجوع به حبیب السیر چ قدیم تهران ج1 ص 312 و دستورالوزراء ص 92 شود.

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) اوحدی، ملقب به امیر اجل فاضل. او راست: عیون الحقایق راجع به تجارت و صنعت. (از کشف الظنون).

شهاب الدین.

[شِ بُدْ دی] (اِخ) عوفی کنیهء وی را ابوالحسن و نام او را طلحه یاد کرده او را از مردم مرو دانسته و لطف طبع و دیگر فضائل وی را ستوده است، آنگاه دربارهء قطعات و قصاید وی می نویسد نادر و کمیاب است و او را رباعی گو شمرده و 18 رباعی از وی نقل کرده است از این قبیل:
آن دل که بدی فارغ و ساکن پیوست
برخاست چو اندر او هوای تو نشست
آن دست که بند چرخ را بگشادی
بند سر زلف تو به یک موی ببست.
*
گیرم که ز زلف حلقه ها بافته ای
وآنگه به رخ چو ماه برتافته ای
الماس لطافت از کجا یافته ای؟
کآن لعل چنان به حیله بشکافته ای.
(لباب الالباب عوفی چ سعید نفیسی ج 2 ص 354).

شهاب الدین حامدی.

[شِ بُدْ دی نِ مِ] (اِخ) وزیر سلیمان شاه بن محمد بن مسعودبن ملکشاه. (حبیب السیر چ تهران ص 386).

شهاب الدین حناوی.

[شِ بُدْ دی نِ حَنْ نا] (اِخ) معروف به شیخ امام سخاوی. او راست: المقدمة الحناویة، در نحو. (از کشف الظنون).

شهاب الدین غرناطی.

[شِ بُدْ دی نِ غَ] (اِخ) وی «سلاح المؤمن» تألیف محمد بن محمد بن علی همام را مختصر کرده است. (از کشف الظنون).

شهاب الدین غوری.

[شِ بُدْ دی نِ](اِخ) رجوع به شهاب الدین معزالدین محمد بن بهاءالدین شود.

شهاب الدین محمود.

[شِ بُدْ دی مَ](اِخ) چهارمین از اتابکان آل بوری دمشق از 529 تا 533 ه . ق. (یادداشت مؤلف).

شهاب الدین مسعود.

[شِ بُدْ دی مَ](اِخ) حاجب کبیر سلطان تکش خان بود. رجوع به حبیب السیر چ تهران ج 1 ص 434 شود.

شهاب الدین مسعود.

[شِ بُدْ دی مَ](اِخ) از ارکان دربار سلطان شاه بن ایل ارسلان و حاجب بزرگ وی بود. رجوع به حبیب السیر چ تهران ج 1 ص 433 و تاریخ جهانگشای ج 2 ص 23 و 45 شود.

شهاب الدین مصری.

[شِ بُدْ دی نِ مِ](اِخ) معروف به رجب حنبلی. او راست: معجم الشیوخ. (از کشف الظنون).

شهاب الدین نخجوانی.

[شِ بُدْ دی نِ نَ جَ] (اِخ) موسیقیدان و استاد ابوالحسن علی بن خلیفه (عم مؤلف عیون الانباء). (از عیون الانباء ج2 ص247).

شهاب الملک.

[شِ بُلْ مُ] (اِخ) (قنات...) از قنوات وقفی شهر تهران در سمت شمال غربی، مقدار آب یک و نیم سنگ، مسافت مادرچاه تا شهر یک فرسنگ. (یادداشت مؤلف).

شهاب اهری.

[شِ بِ اَ هَ] (اِخ) لقب میرزا محمدحسین مرشد اهری که آخرین نفر از خاندان شیخ محمود شهاب الدین اهری بود. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به شهاب الدین محمودبن احمد اهری شود.

شهاب ترشیزی.

[شِ بِ تُ] (اِخ) رجوع به علی ترشیزی و علی شهاب و مآخذ ذیل شود: ریاض العارفین ص261، از سعدی تا جامی ص552 و مجمع الفصحاء ج2 ص235.

شهابر.

[شَ بِ] (ع ص، اِ) جِ شهبرة. (ناظم الاطباء). رجوع به شهبرة شود.

شهاب رنگ.

[شِ رَ] (ص مرکب) به رنگ شهاب. سرخ چون آتش :
پیکان شهاب رنگ چون آب
آتش زده دیو لشکران را.خاقانی.

شهاب شاغوری.

[شِ بِ] (اِخ) فتیان بن علی اسدی. متوفی 615 ه . ق. او را دیوانی است مشتمل بر مقاطیع. (یادداشت مؤلف). رجوع به فتیان بن علی... شود.

شهاب صیرفی.

[شِ بِ صَ رَ] (اِخ) یکی از علمای موسیقی معاصر سلطان اویس. او راست کتاب خلاصة الافکار فی معرفة الادوار. (یادداشت مؤلف).

شهاب عرب.

[شِ بِ عَ رَ] (اِخ)(خواجه...) دبیر و نامه نویس ملک غیاث الدین است. (تاریخ رشیدی ص 93).

شهاب فزاری.

[شِ بِ فَ] (اِخ) احمدبن عبدالملک. متوفی بسال710 ه . ق. او را دیوانی است. (از کشف الظنون).

شهاب مخبر.

[شِ مَ بَ] (ص مرکب) که مخبری آتشین داشته باشد. آتشین خوی. تندخوی : روزی صیادان، پیلی وحشی گرفتند... بادحرکت، آتش سرعت، کوه پیکر، سحاب منظر، شهاب مخبر... (سندبادنامه ص56).

شهاب منشی.

[شِ بِ مُ] (اِخ) رجوع به محمد بن علی بن جمال الاسلام شود.

شهاب وزیر.

[شِ بِ وَ] (اِخ) وزیر سلطان سنجر. وی را در سال 538 ه . ق. سربازان غز در بخارا بقتل رساندند. (تاریخ بخارا ص 30). و نیز رجوع به تتمهء صوان الحکمه ص 112 و ابوالقاسم عبدالله بن علی شود.

شهابة.

[شُ بَ] (ع اِ) شیری که دو ثلث وی آب باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شَهاب در این معنی شود.

شهابی.

[شِ] (ص نسبی) به رنگ شهاب (پارچه). (فهرست لغات دیوان نظام قاری ص 206) :
نور سرای عکس شهابی
زهرهء زهرا اختر تابان.
نظام قاری (دیوان ص102).
سراجی شهابی نظر بافته
دگر موش دندان و بشکافته.
نظام قاری (دیوان ص181).
و رجوع به شهاب رنگ شود.

شهابی.

[شِ] (اِخ) احمدبن مؤید نسفی سمرقندی. مداح رکن الدین قلج طمغاج خان از ملوک خانیهء ماوراءالنهر (دورهء سلطنتش 488-494 ه . ق.). گویند دارای دیوانی بوده است و در آتشکدهء آذر چند بیتی از قصیدهء نونیهء او آمده است. (از مجمع الفصحاء ج1 ص310). و رجوع به غزالی نامه ص299 شود.

شهابی.

[شِ] (اِخ) (الامیر...) بشیربن قاسم بن عمر الشهابی. از امرای بزرگ لبنان و وادی التیم سوریه. وی در قریهء غزیر به بیروت تولد یافت و در سال 1203 ه . ق. به امارت رسید و در سال 1256 ه . ق. به جزیرهء مالت تبعید و سپس به استانبول منتقل گردید و در آنجا درگذشت. (از اعلام زرکلی ج1 ص148). و رجوع به شهاب یا آل شهاب شود.

شهابی.

[شِ] (اِخ) محمودبن اسحاق سیاوشان. خطاط ایرانی در قرن دهم هجری. در حدود 993 ه . ق. در بلخ درگذشته است. وی از شاگردان میرعلی هروی و استاد زبردست خط نستعلیق بود. سفرهایی به بخارا و سمرقند و بلخ کرد. از آثار ممتاز وی نسخه ای از دیوان هلالی در کتابخانهء سلطنتی ایران (تهران) است مورخ به سال 961 ه . ق. شهابی از شعر و موسیقی نیز بهره داشت و ارغنون را نیکو مینواخت. (از فرهنگ فارسی معین).

شهابی.

[شِ] (اِخ) میرزا اختیار فرزند میرزا عبداللهخان ترشیزی متخلص به شهاب. وی در سفر خود به ایران که به اتفاق برادرش میرزا مرتضی متخلص به محجوب آمده بود با مؤلف مجمع الفصحاء آشنا گردیده و در شیراز گاهی در کتابت مثنویات با او همکاری میکرده است. هدایت او را شاعری پخته طبع می شمرد و می نویسد: از اشعارش چیزی در دست نیست. (از مجمع الفصحاء ج 2 ص 249).

شهاجر.

[شَ جِ] (ع اِ) نوعی از مرغ مردارخوار. واحد ندارد. (منتهی الارب).

شهاد.

[شَ] (ص، اِ) هر چیز منع کرده شده و نامشروع و ناحق. (ناظم الاطباء).

شهاد.

[شِ] (ع اِ) جِ شهد. (منتهی الارب). رجوع به شهد شود.

شهادات.

[شَ] (ع اِ) جِ شهادة، به معنی گواهی. (از ناظم الاطباء) : پس از آن اعیان شهادات و خطهای خود را بدان نویسند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 212). و رجوع به شهادة و شهادت شود.

شهادت.

[شَ دَ] (ع مص، اِمص) مأخوذ از شهادة تازی. گواهی دادن. (غیاث اللغات). گواهی : دیگر دوات آوردند از دیوان رسالت بنهادند و خواجهء بزرگ و حاضران خطهای خویش در معنی شهادت نبشتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 295).
- شهادت اخرس؛ شهادت شخص گنگ و آن مبتنی بر اشارات و علائم است و قاضی مفاد گواهی و شهادت را از آن به دست می آورد. (از شرایع، کتاب الشهادات).
- شهادت استفاضه؛ مراد ظهور و کثرت و شیاع خبر باشد که شنونده را ظن غالب نزدیک به یقین حاصل شود و اموری مانند نسب و ملک و وقف و نکاح و ولایت قاضی بدان ثابت گردد. (از شرح لمعهء شهید ثانی، کتاب الشهادات).
- شهادت اصول؛ نزد اصولیان استناد به قواعد و اصول باشد که یک مسأله را طرح کنند و دلیل آورند و بعد گویند به شهادت اصول و فرعی را مطرح کنند و به استناد اصول حکم آن را ثابت نمایند، چنانکه گویند زکوة در ذکور خیل واجب نیست و آن را اصلی قرار دهند چون دلایل نقلی کافی بر آن هست و در مورد اناث هم گویند واجب نیست به شهادت اصول. (از فرهنگ علوم از کشاف اصطلاحات الفنون).
- شهادت باطل؛ شهادت که برحق نباشد. گواهی دادن نادرست. شهادت زور.
- شهادت بر شهادت؛ که شاهد اصلی خبر دهد و دیگری از باب اعتماد و جز آن حرف او را قبول کند و او گواه شود بر آن واقعه و این ظاهراً روا نباشد. (فرهنگ علوم سجادی).
- شهادت تبرعی؛ شهادتی که بدون درخواست از شاهد ادا میشود. شهادت تبرعی جز در مورد حق الله قابل توجه نیست. (از شرح لمعهء شهید ثانی).
- شهادت دروغ؛ گواهی که درست نباشد. شهادت برخلاف واقع. شهادت کاذب.
- شهادت زور؛ شهادت برخلاف حقیقت. شهادت زور در صورتی که منشأ صدور حکم شود شهود را به خسارات مالی ناشی از آن محکوم و تعزیر ایشان را نیز ایجاب میکند.
- شهادت سربسته؛ گواهی و شهادتی را گویند که در آن شک و ریب و ساختگی و غرض نباشد و از روی راستی و اخلاص باشد. (برهان) :
به یک شهادت سربسته مرد احمد باش
که پایمرد سران اوست در سرای جزا.
خاقانی.
- شهادت علمی؛ بیان کردن دانسته و فهمیدهء خود است. (فرهنگ نظام).
- شهادت عینی؛ بیان کردن دیده و محسوس خود است. (فرهنگ نظام).
- شهادت فرع؛ مانند شهادت دادن کسی بر شهادت شخص کر که او گواهی کند از روی علائم مفاد شهادت کر را و در چنین موردی شهادت قابل قبول نیست. در مواردی شاهد فرع قابل قبول است که شاهد اصل در دسترس نباشد و رسیدن به او امکان نداشته باشد و شاهد فرع در نزد حاکم میگوید: اشهد ان فلاناً شهد علی فلان لفلان بکذا و بسبب کذا، یا آنکه: اشهد ان فلاناً شهد عند الحاکم بکذا. (از شرایع، کتاب الشهادات).
- شهادت ناحق؛ شهادت کاذب. شهادت زور. شهادت دروغ.
- شهادتی را جرح کردن؛ طعن در درستی و صحت دادن گواهی. و رجوع به شاهد و شهود شود.
- شهادت یمین؛ گواهی که مرد بر نابکاری زن خویش دهد با شروطی و بدانگاه شهادت او بجای چهار شهادت است. (یادداشت مؤلف).
|| گواهی دادن به وحدانیت حق تعالی و رسالت رسول الله (ص). (غیاث اللغات). گفتن لااله الا الله محمد رسول الله :
درم در کف تو به نزع اندر است
شهادت از آن دارد اندر دهن(1).عسجدی.
بیش طاقت سخن نمی دارم و به جان دادن و شهادت مشغولم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 357).
مادر فرقان چه دانی تو که هفت آیت چراست
یا شهادت را چرا همراه کرده ستند لا.
ناصرخسرو.
اصل دین آموخت پیغمبر اگر منکر شوی
کافران را کشتن از بهر شهادت چیست پس.
ناصرخسرو.
وگرنه جز به شهادت زبان نگردانم.مولوی.
خداوندا تو ایمان و شهادت
عطا دادی بفضل خویش ما را.سعدی.
باید که در چشیدن آن جام زهرناک
شیرینی شهادت ما در زبان شود.سعدی.
که چشمم ز روی سعادت مبند
زبانم بوقت شهادت مبند.سعدی.
- انگشت شهادت؛ انگشت که بر پهلوی ابهام یعنی انگشت نر است و آن میان شصت و میانین باشد. سبابه. مسبحه. مشیر. سبه. خدای خوان. (از یادداشت مؤلف).
- کلمهء شهادت؛ اشهد ان لااله الا الله.
|| حاضر شدن. ظاهر شدن. (غیاث اللغات).
- شهادت و غیب؛ عالم شهود و عالم غیب :
همیشه تا که بود نام از شهادت و غیب
همیشه تا که بود بحث در حدوث و قدم.
فرخی.
و رجوع به عالم شهادت شود.
- عالم شهادت؛ ناسوت. عالم خلق. مقابل عالم غیب. (یادداشت مؤلف).
|| در اصطلاح هیئت دو گونه شهادت باشد. در التفهیم آمده است: مزاعمت طلب کردن کوکب است زعامت برجی را که در او حظی دارد به اتصال نظر یا به اتصال محل و آن کوکب را مزاعم آن برج خوانند و شهادت دو نوع بود یکی مزاعمت و دیگر دلالت بر غرض طالع سایل و بدین سبب مزاعم را شاهد خوانند و دلیل را نیز. (حاشیهء التفهیم ص 480). || کشته شدن بر امر حق بی خطا. (غیاث اللغات). کشته شدن در راه خدای تعالی. شهید گردیدن. (یادداشت مؤلف) : مرگ با شهادت پیش من خوش گشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 187). چون جهاد که برای مال کرده شود سعادت شهادت... میتوان یافت. (کلیله و دمنه). در نصرت دین جان بر کف نهاده و تن فدای شهادت کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص351). نیت بر ادراک درجهء شهادت مقصور گردانید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 393).
اگر جنازهء سعدی به کوی دوست درآرند
زهی حیات نکونام و مردنی به شهادت.
سعدی.
- به شهادت رسیدن؛ مقتول و کشته شدن در راه حق : بسیار از آن ملاعین کشته شدند و بسیار از مسلمانان نیز به شهادت رسیدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 113).
- شهادت مستور؛ شهید شدن شخصی در شهر که قاتل آن معلوم نباشد پس در شریعت آن را شهادت کامل ندانند و احکام شهید بر آن جاری نسازند و به همین سبب آن را غسل و کفن دهند، والا شهدا را غسل و کفن ندهند. (غیاث اللغات).
|| آگاهی قاطع. خبر قاطع. خبر درست. (غیاث اللغات).
(1) - ن ل: درم زان کف او... شهادت نهندش همی در دهان. و با این ضبط به نام منطقی رازی آمده است.

شهادت آوردن.

[شَ دَ وَ دَ] (مص مرکب) کلمهء شهادت گفتن : پیشکار کشتی نگاه کرد و فریاد برآورد و زاری کرد که ای مسلمانان شهادت بیاورید که کار ما به آخر رسید و کسی از این جایگاه نرهد... و ما شهادت می آوردیم. (مجمل التواریخ).

شهادت دادن.

[شَ دَ دَ] (مص مرکب)گواهی دادن. رجوع به شهادت شود.

شهادت گاه.

[شَ دَ] (اِ مرکب) قتلگاه. مشهد. شهادت زار. (ناظم الاطباء).

شهادت گفتن.

[شَ دَ گُ تَ] (مص مرکب) گفتن «لااله الا الله» گاهِ مرگ. (یادداشت مؤلف).
- شهادت خود را گفتن؛ گاهِ مرگ گفتن لااله الا الله. (یادداشت مؤلف).

شهادتگه.

[شَ دَ گَهْ] (اِ مرکب) مخفف شهادت گاه. محل شهادت. قتلگاه :
در شهادتگه عشق است رسیدن مشکل
خاقنی راه چنان نیست که آسان برسم.
خاقانی.

شهادت نامه.

[شَ دَ مَ / مِ] (اِ مرکب)گواهی نامه. تصدیق. (یادداشت مؤلف). || در اصطلاح دانشگاهی، تصدیق نامه ای دائر به گذراندن ماده ای از دروس یا واحدی از دروس و قبول شدن در امتحان آن ماده یا واحد درس. دیپلم.

شهادت یافتن.

[شَ دَ تَ] (مص مرکب)کشته شدن در راه حق. شهید گشتن در راه حقیقت : اگر کشته شوم رواست در طاعت خداوند خویش شهادت یابم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 350). || مطلق کشته شدن. به قتل رسیدن : پس از این وهن بر وهن بود تا خاتمت که شهادت یافت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 497).

شهادتین.

[شَ دَ تَ] (ع اِ) تثنیهء شهادت. دو شهادت. دو گواهی یعنی «اشهد ان لااله الا الله» و «اشهد ان محمداً رسول الله» و با گفتن این دو شهادت شخص در زمرهء مسلمانان درآید و از حقوق اسلام بهره مند گردد. || دو بار شهید و کشته شدن در راه دین: ذوالشهادتین. (یادداشت مؤلف).
- ذوالشهادتین؛ لقب خزیمة بن ثابت است که پیامبر (ص) شهادت و گواهی او را مقابل شهادت دو مرد اجازت فرمود. رجوع به ذوالشهادتین شود.

شهادة.

[شَ دَ] (ع مص، اِمص) آگاهی یافتن بر چیزی: شهد علی کذا شهادةً. (منتهی الارب). || گواهی دادن برای کسی و ادای شهادت کردن: شهد له بکذا و قولهم اشهد بکذا؛ یعنی قسم میخورم و شهد الله انه لااله الا هو؛ ای علم الله او قال الله او کتب الله، و اَشهدُ اَن لااله الا الله؛ یعنی میدانم و بیان می نمایم. (منتهی الارب). قسم و سوگند. (از اقرب الموارد). || کشتگی در راه خدا. (منتهی الارب). اسم از شهید به معنی کشته در راه خدا. (از اقرب الموارد). || در اصطلاح صوفیان عبارت است از عالم ملک. (کشاف اصطلاحات الفنون). || عالم کون. مقابل عالم غیب. (از اقرب الموارد). || خبر درست. آگاهی قاطع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خبر دادن به حقی است مر غیر را بر دیگری از طریق یقین. و این خبردهنده را شاهد (گواه) نامند. و مراد از خبر دادن به حقی، مقصود از حق در این مورد مال یا غیر آن باشد از چیزی که به ثبوت رسد یا اسقاط شود، پس این تعریف شامل حق خدائی و حق خلقی هر دو باشد، جز اینکه در عرف و عادت این حق در مورد مال استعمال شود و لاغیر، چنانکه کرمانی در کتاب اقرار بیان کرده و منظور از مر غیر را یعنی حقی که برای غیر از مخبر حاصل است با وجود تمام شروط، پس انکار از این تعریف خارج باشد زیرا انکار خبر دادن منکر است مر نفس خود را در آنچه در ید تصرف اوست و همچنین دعوی اصل نیز از این تعریف خارج شود زیرا آن اخبار مدعی است مر نفس خود را بر دیگری و همچنین باشد دعوی وکیل زیرا آن را هم از اخبار مر غیر با وجود تمام شرایط نتوان فرض کرد و منظور از بر دیگری اقرار از این تعریف خارج گردد، چه اقرار اخبار مر غیر را باشد برای نفس خود و مراد از طریق یقین خارج میکند اخباری را که بر حسب ظن و تخمین باشد و این تعریف را قید دیگری لازم باشد و آن «در مجلس قضاوت و حکم» است، چنانکه در فتح القدیر بیان کرده تا آن گواهی که در خارج از مجلس قضاوت صورت می گیرد خارج شود، چه آن گواهی شرعی محسوب نشود، چنانکه در جامع الرموز و بیرجندی و غیر آن بیان شده است. (کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح فقه) خبر و علم قطعی است که شخصی غیر قاضی از حقی که متعلق به ثالث است اظهار میدارد و شهادت با رعایت مقررات لازم از جمله دلایلی است که قاضی به استناد آن به صدور حکم مبادرت میکند و برای آنکه شهادت چنین ارزشی را دارا شود بنا به گفتهء شهید ثانی در لمعه شاهد و همچنین موضوع شهادت به شرح زیر باید شرایط چندی را حائز باشند:
الف: شرایط شاهد، شاهد باید بالغ و عاقل و مسلمان و مؤمن (امامی اثناعشری) و عادل باشد و طهارت مولد داشته (زنازاده نباشد) و در شهادت متهم نباشد و شهادت طفل قابل استماع نیست مگر در موضوع ایراد جرح که منجر به قتل نشود که در این مورد شهادت اطفال دهسالهء کامل قابل توجه است، در صورتی که اطفال از محل وقوع جرم متفرق نشده و غرض از اجتماع ایشان هم ارتکاب امر نامشروعی نباشد. اشخاص ابله و مغفل و فراموشکار در حکم غیرعاقل بوده و در مواردی که جنون ادواری باشد شهادت آنان قابل استماع نیست و همچنین در موارد وجود اتهام شهادت قابل استماع نیست، مانند شهادت شریک علیه شریک خود یا شهادت طلبکاران بنفع مدیون مفلس و وصی در متعلق وصیت و شهادت زوج علیه زوجهء متهم به زنا زیرا در اینگونه شهادتها اتهام یا جلب منفعت و یا دفع ضرر برای شاهد مینماید. و نیز شهادت متبرع یعنی کسی که بدون دعوت قاضی شهادت داده است پذیرفته نمی باشد مگر شهادت در حقوق الهی چون شهادت به ترک نماز و روزه و زکوة.
ب: موضوع شهادت، امری که بدان شهادت میدهد باید مورد یقین و علم قطعی او باشد یا آن را ببینند، بدین معنی که در شهادت بر افعالی از قبیل غصب و سرقت و قتل و رضاع تولد و زنا و لواط لازم است که شاهد آن را خود دیده باشد و در شهادت بر گفتارها مانند عقود و ایقاعات و قذف باید شخصی گوینده را رؤیت کرده و هم گفته های او را شنیده باشد. در موارد بسیاری از امور برای آنکه شهادت دلیل مثبت بشمار رود تعدد شهود ضروری است و بر حسب اختلاف موارد عدد لازم مختلف است، چنانکه در شهادت بر زنا و لواط شهود باید چهار نفر مرد باشند، ولی در پاره ای از امور مالی شهادت دو نفر کافی است، چنانکه شهادت دو مرد یا یک مرد و دو زن و اداء شهادت واجب کفائی است مگر در صورت انحصار شاهد که واجب عینی است. و نیز رجوع به کتاب الشهادات شرح لمعه شود.

شهاده.

[شَ دَ / دِ] (از ع، اِمص) شهادة. شهادت :
بگو شهاده سرت را ز تن جدا سازم
میانهء تن و جانت جدائی اندازم.
؟ (از یادداشت مؤلف).
و رجوع به شهادت و شهادة شود.

شهار.

[شِ] (ع مص) بمعنی مشاهرة. (منتهی الارب). ماهیانه کردن کسی را. (آنندراج). و رجوع به مشاهرة شود.

شهارسو.

[شَ] (معرب، اِ مرکب) معرب چهارسو. کلمهء فارسی است بمعنی چهار طرف.

شهارسو.

[شَ] (اِخ) نام محله ای است در بصره. (از معجم البلدان).

شهارسو.

[شَ] (اِخ) نام محله ای در بغداد بوده در محل محلة الحریم که فعلاً خراب شده است. (از معجم البلدان).

شهارو.

[شَ] (اِ) حوض و آبگیر. || هاون. جوقن یعنی هاون سنگین. (ناظم الاطباء).

شهارة.

[شَ رَ] (اِخ) از حصارهای صنعاء است در یمن. (از معجم البلدان).

شهارة الامیر.

[شَ رَ تُلْ اَ] (اِخ) رجوع به شهارة الفیش شود.

شهارة الفیش.

[شَ رَ تُلْ] (اِخ) دژی است نزدیک شهارهء صنعاء که سنگهای قرمزرنگ با رگه های سفید از کوهی که دژ مزبور بر فراز آن است استخراج می کنند و در تاریخ جنوب جزیرة العرب اهمیت خاصی دارد چون مقبرهء امیر ذوالشرفین محمد بن جعفر آخرین کس از سلسلهء امامان صنعاء متوفی بسال 471 ه . ق. در آنجاست و آن را شهارة الامیر نیز گویند. (از دایرة المعارف اسلام).

شهاری.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به شهارة و کسانی بدین نسبت منسوبند. رجوع به شهارة شود.

شهاق.

[شُ] (ع مص) گردانیدن گریه را در سینهء خود. شهیق. تشهاق. || رسیدن کسی را چشم زخم: شهقت عین الناظر علیه. (منتهی الارب).

شهاق.

[شُ] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب). || جایگاهی است. (از معجم البلدان).

شهال.

[شَ] (اِخ) دهی است به مصر. (منتهی الارب).

شهام.

[شَ] (ع اِ) غول بیابانی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شهام.

[شِ] (ع ص، اِ) جِ شَهْم، به معنی تیزخاطر چالاک. (از منتهی الارب). رجوع به شَهْم شود.

شهامت.

[شَ مَ] (ع مص، اِمص) شهامة. شیردلی. شجاعت. (ترجمان علامهء جرجانی). دلیری. توانائی. (غیاث اللغات). جرأت. (ناظم الاطباء). نوع هفتم از انواع تحت جنس شجاعت شهامت است و آن عبارت است از حریص بودن نفس بر اقتنای امور عظام از جهت توقع ذکر جمیل. (نفائس الفنون حکمت مدنی) : وی را [ مسعود ] دیده اند از بزرگی و شهامت و تفرد واقف گشته. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص89). من نیز آنچه دانستم از شهامت و بکارآمدگی تو بازنمودم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 26). سنگی بر پای چپ او [ خوارزمشاه ] آمده بود، آن شهامت بین که آن درد بخورد و در معرکه اظهار نکرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص353). خردمند... چون بکوشد... باری حمیت و مردانگی و شهامت او معطون نگردد. (کلیله و دمنه). آثار شهامت در شمایل او روشن و پیدا بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص15). طوق شهامت به عارض او محیط شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص397). و رجوع به شهامة شود. || تیزخاطر و چالاک شدن. (یادداشت مؤلف). چالاکی در کارها و جلدی. (ناظم الاطباء). تیزدل شدن. (تاج المصادر بیهقی). زیرک دل شدن. (المصادر زوزنی). تیزدلی. (مجمل اللغة). فراست و هوشیاری. (ناظم الاطباء). || توانا شدن و شادمان شدن. (فرهنگ نظام). شادمانی و چستی. (غیاث اللغات). || بزرگ شدن و روان شدن حکم. (فرهنگ نظام). || (اِمص) جوانمردی. || سخاوت و بلندی همت. || شرافت. || عجله و شتابی. (ناظم الاطباء).
- شهامت اندیش؛ جوانمرد و بلنداندیش و بلندهمت. (ناظم الاطباء).

شهامة.

[شَ مَ] (ع مص) تیزرو و توانا گردیدن اسب: شَهُمَ الفرس شهامةً. (منتهی الارب). || تیزخاطر و چالاک شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || حریص بودن بر انجام امور عظام که مستتبع ذکر جمیل است. (از تعریفات) (از اقرب الموارد). و رجوع به شهامت شود.

شهانشاه.

[شَ] (اِ مرکب) شاهنشاه. رجوع به شاهنشاه شود.

شهانشه.

[شَ شَهْ] (اِ مرکب) مخفف شاهانشه. شاهانشاه. ملک الملوک. رجوع به شاهنشاه و شاهنشه شود.

شهانشهی.

[شَ شَ] (ص نسبی، اِ مرکب، حامص مرکب) مخفف شاهانشهی. شاهانشاهی. رجوع به شاهنشاهی شود.

شهانه.

[شَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)مخفف شاهانه. شاهانه و منسوب به پادشاه. (ناظم الاطباء) :
هر روز چنین شهانه کاری میکن
بر چهرهء ایام نگاری میکن.
؟ (از لباب الالباب).
رجوع به شاهانه شود.

شهاوی.

[شَ وا] (ع ص، اِ) جِ شَهْوان. (منتهی الارب). رجوع به شهوان شود.

شهاوی.

[شَ] (ع ص، اِ) جِ شَهْوان. رجوع به شهوان شود.

شهاوی.

[شُ وا] (ع ص، اِ) جِ شَهْوی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شهوی شود.

شه انگیز.

[شَهْ اَ] (نف مرکب) شاه انگیز. انگیزندهء شاه. || (اِمص مرکب) بیرون راندن شاه است بوسیلهء رخ یا پیل یا مهرهء دیگر که به اصطلاح امروزی «کیش» میگویند. (خسرو و شیرین نظامی چ وحید ص 114) :
به شطرنج خلاف این نطع خونریز
به هر خانه که شد دادش شه انگیز.نظامی.

شهب.

[شَ] (ع اِ) کوه که بالای آن برف باریده باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شهب.

[شَ هَ] (ع اِمص) شُهْبة. سپیدی بر سیاهی غالب آمده و غالب آمدن آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شهبة شود.

شهب.

[شُ] (ع اِمص) شُهْبة. سپیدی بر سیاهی غالب آمده. (منتهی الارب). رجوع به شهبة شود. || (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

شهب.

[شُ هُ] (ع اِ) جِ شِهاب :
شهب همچو افکنده از نور نیزه
و یا چون ز چرخی رها گشته حَبْلی.
منوچهری.
می ربودند اندکی زان رازها
تا شهب میراندشان زود از سما.مولوی.
رجوع به شِهاب شود. || سه شب از هر ماه. واحد آن شِهاب است. (از منتهی الارب). لیالی البیض. (اقرب الموارد).

شهب.

[شَ] (ع مص) سوختن کسی را گرمی و سردی و برگردانیدن گونهء آن را: شهبه الحر و البرد. (منتهی الارب). سوختن روی کسی را و تغییر دادن رنگ وی را. (از اقرب الموارد). || لاغر و بی علف گردانیدن سال، مواشی قوم را و هلاک ساختن: شهبت السنةُ القومَ. (منتهی الارب).

شهبا.

[شَ] (از ع، ص) شَهْباء. مؤنث اَشْهَب به معنی خاکستری رنگ مایل به سیاهی. (ناظم الاطباء). || مادیان سفید و سیاه که سفیدی آن غالب باشد بر سیاهی. (غیاث) :
با نور او چو خنجر حیدر شد
گلبن قوی چو دلدل(1) شهبا شد.ناصرخسرو.
کآن کوردل نیارد پذرفتن
پند سوار دلدل شهبا را.ناصرخسرو.
به کمترین صلت از مجلس امیر عمید
خری بر آخر بندم چو دلدل شهبا.سوزنی.
نوروز برقع از رخ زیبا برافکند
برگستوان به دلدل شهبا برافکند.خاقانی.
رجوع به شهباء شود.
- عنبر شهبا؛ عنبر اَشْهَب. عنبر دورنگ. عنبر آمیخته به سپیدی :
مرغک خطاف را عنبر بماند(2) در گلو
چون به خوردن قصد سوی عنبر شهبا کند.
منوچهری.
|| استر سرکش گازگیرندهء لگدزن. (ناظم الاطباء).
(1) - دُلْدُل؛ نام استر نبی (ص) که سبزخنگ بود. (منتهی الارب). دُلْدُل؛ استری شهباء ازآنِ پیامبر مسلمانان بود. (از اقرب الموارد).
(2) - ن ل: بگیرد.

شهباء .

[شَ] (ع ص) مؤنث اَشْهَب. (غیاث اللغات). سپیدی به سیاهی آمیخته. (منتهی الارب). معز شهباء؛ بز سپیدی به سیاهی آمیخته. (ناظم الاطباء). || کتیبة شهباء؛ لشکر گران سلاح. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). آن لشکر که از بسیاری سلاح سفید نماید. (مهذب الاسماء). || غُرّة شهباء؛ اسب که در پیشانی آن موی مخالف سپیدی باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سپیدی پیشانی اسب که در وی چندین موی سیاه و یا رنگ دیگر باشد. (ناظم الاطباء). || بَغْلة شهباء؛ استر سفید. (یادداشت مؤلف). || سنة شهباء؛ سال قحط که سبزی و باران نداشته باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سال تنگ. (مهذب الاسماء) (از دهار). || لیلة شهباء؛ شب با باد سرد. (منتهی الارب). و رجوع به اشهب شود. || (اِخ) نام اسب قَتّال بَجَلی. (منتهی الارب).

شهباء .

[شَ] (اِخ) نام قلعهء ماردین. (سفرنامهء ابن بطوطه). || قلعهء حلب. (ابن بطوطه) (از دمشقی). لقب شهر حلب از آن جهت که اغلب سنگهای ساختمانهای آن شهر با گچ سفیدرنگ است. (از اقرب الموارد).

شهبارو.

[شَ] (اِ مرکب) خندق. (فرهنگ نعمة الله). برج قلعه و خندقی که گرداگرد شهر و یا قلعه باشد. (ناظم الاطباء).

شهباز.

[شَ] (اِ مرکب) مخفف شاهباز. جانوری است شکاری که به جثه از باز بزرگتر و به گیرائی کمتر میباشد و باز بزرگ را نیز گویند. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) :
خِرد است آنکه ترا بنده شدستند بدو
به زمین شیر و پلنگ و به هوا بر شهباز.
ناصرخسرو.
نظام دین شه میزانیان که بر شاهان
خجسته فال تر است از همای و از شهباز.
سوزنی.
اگر شهباز بگریزد چو سیمرغ
ز روی رشک معذور است ازیرا.خاقانی.
شهباز سخن به دولت تو
منقار برید نوپران را.خاقانی.
شهبازم ارچه بسته زبانم بگاه صید
گرد از هزار بلبل گویا برآورم.خاقانی.
از آنگاه که باز شهباز صبح از نشیمن افق پرواز کرد تا غراب ظلمت بال بگشاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 273). شهباز آفتاب چنگ در پردهء غِربیب غراب آویخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 355).
گرچه شهباز معرفت بودم
ریختم بال و پر چه میطلبی.عطار.
سعدی تو مرغ زیرکی خوبت به دست آورده ام
مشکل به دست آرد کسی مانند تو شهباز را.
سعدی.
که شهباز من صید دام تو شد
مرا بود دولت بنام تو شد.سعدی.
کار خرد ضربت این ساز نیست
صید ملخ شیوهء شهباز نیست.خواجو.
شهباز دست پادشهم این چه حالت است
کز یاد برده اند هوای نشیمنم.حافظ.
مرغ سان از قفس خاک هوایی گشتم
به هوایی که مگر صید کند شهبازم.حافظ.
شهپر زاغ و زغن زیبای صید و قید نیست
این کرامت همره شهباز و شاهین کرده اند.
حافظ.
- شهباز بیضا؛ شهباز سپید :
کعبه را باشد کبوتر در حرم
در حرم شهباز بیضا(1) دیده ام.خاقانی.
|| جوانمرد پاک نژاد اصیل. || جوان باشرافت. || سپاهی بهادر و دلیر. (ناظم الاطباء).
(1) - عصمة الدین دختر منوچهر را خاقانی در این بیت به شهباز بیضا تشبیه کرده است.

شهبازآباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان میربیگ بخش دلفان خرم آباد است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

شهبازان.

[شَ] (اِخ) محلی در 601هزارگزی طهران میان تله زنگ و مازو و در آنجا ایستگاه راه آهن است. (یادداشت مؤلف).

شهبازخانی.

[شَ] (اِخ) قریه ای است در شمالی خشت از ایالت فارس. (از فارسنامهء ناصری).

شهباز دره سی.

[شَ دَ رَ / رِ] (اِخ) دهی از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان خیاو است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

شه باش.

[شَهْ] (اِ مرکب) شاه باش. در تداول عامه، سکه یا نقل که بر سر داماد و عروس نثار کنند. نثار. رجوع به شاه باش و شاباش شود.

شه باش کردن.

[شَهْ کَ دَ] (مص مرکب)نثار کردن سکه یا نقل بر سر داماد و عروس. شاباش کردن. نثار کردن.

شهبال.

[شَ] (اِ مرکب) مخفف شاهبال. بزرگترین پرهای بال پرندگان. (ناظم الاطباء). شهپر. و رجوع به شاهبال شود.

شهبالا.

[شَ] (ص مرکب، اِ مرکب) به معنی شاه بالا است یعنی دامادبالا، چه شه به معنی داماد هم هست و آن شخصی است که به قد و بالا و سن و سال با کسی که او را کدخدا می کنند برابر می باشد و او را نیز مانند داماد آراسته کرده با داماد به خانهء عروس میبرند و به ترکی ساق دوش می گویند. (برهان). شاه بالا. (جهانگیری) (آنندراج). شهباله. (ناظم الاطباء). و رجوع به شاه بالا شود.

شه باله.

[شَهْ لَ / لِ] (ص مرکب، اِ مرکب)شاهبالا. شهبالا. (ناظم الاطباء). بمعنی شه بالا است که همدوش داماد باشد. (برهان). رجوع به شه بالا شود.

شهبان.

[شَ هَ] (ع اِ) عِضّ. عُضّ. (منتهی الارب). درختی است مانند ثمام. (اقرب الموارد).

شهبان.

[شِ / شُ] (ع اِ) جِ شِهاب. (منتهی الارب). رجوع به شِهاب شود.

شهبانج.

[شَ نَ] (معرب، اِ مرکب) مخفف شاهبانج. شاهبانگ. رجوع به شاهبانج و شاهبانگ شود.

شهبانو.

[شَ] (اِ مرکب) شاه بانو. بانوی شاه. ملکه.

شه بخش.

[شَهْ بَ] (اِخ) نام طایفه ای است که در منطقهء مکران سکنی دارند و پیشتر بدیشان اسماعیل زائی گفته میشد. (یادداشت مؤلف).

شهبر.

[شَ بَ] (ع ص) رجل شهبر؛ مرد پیر و قیل لایوصف به الرجال. || سطبر و بزرگ سر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شهبر.

[شَ بَ] (اِخ) عصام بن شهبر. دربان نعمان بن منذر است. (منتهی الارب).

شهبران.

[شَ بَ] (اِخ) کوهی است در یمامه در نزدیکی محاره که قریه ای است متعلق به بنی هران. (از معجم البلدان).

شهبرة.

[شَ بَ رَ] (ع ص) امرأة شهبرة؛ زن کلانسال یا اندک قوت یا گنده پیر فانی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پیرزن. (نصاب) (نشوءاللغة ص 17).

شهبرة.

[شَ بَ رَ] (ع مص) مایل به سپیدی شدن ریش پشت شتر: شهبر دبرالبعیر شهبرةً. || آمادهء گریستن گردیدن. (منتهی الارب). سخت گریستن. (از اقرب الموارد).

شه بلوط.

[شَهْ بَ] (اِ مرکب) مخفف شاه بلوط. رجوع به شاه بلوط شود.

شه بندر.

[شَهْ بَ دَ] (اِ مرکب) شهبندر. مخفف شاه بندر. رئیس سوداگران و بازرگانان. (ناظم الاطباء). || رئیس گمرک خانه. || بندر آزاد. || گمرک خانه. (ناظم الاطباء). و رجوع به شاه بندر شود.

شهبندری.

[شَ بَ دَ] (ص نسبی) منسوب به شهبندر. || (حامص مرکب) منصب شهبندر. || (اِ مرکب) محل ادارهء شهبندر.

شهبة.

[شُ بَ] (ع اِمص) بمعنی شَهَب است. (منتهی الارب). رنگ سپیدی بر سیاهی غالب آمده. رجوع به شَهَب شود.

شهبة.

[شُ بَ] (اِخ) از قرای حوران است و مویز شهبی به این مکان منسوب است. (از معجم البلدان).

شهبی.

[شُ بی ی] (ص نسبی) منسوب به شهبة. رجوع به شهبة شود. || نام مویزی که از شهبة آرند. (از معجم البلدان).

شه بیت.

[شَهْ بَ / بِ] (اِ مرکب) مخفف شاه بیت. بهترین بیت قصیده یا قطعه یا غزل :
محجوبهء بیت زندگانی
شه بیت قصیدهء جوانی.نظامی.
رجوع به شاه بیت شود.

شهبیدق.

[شَ بَ دَ] (معرب، اِ مرکب)شه پیاده. فرزین. (یادداشت مؤلف). وزیر در شطرنج. رجوع به شه پیاده شود.

شهپر.

[شَ پَ] (اِ مرکب) مخفف شاه پر. پر اولین بال جانوران پرنده را گویند. (برهان) (از آنندراج). قادمه. (دهار). پیش بال :
ببریده در آشیان تقدیس
وصف تو ز جبرئیل شهپر.ناصرخسرو.
آن همائی را که سوی جد او بازو زدی
عنبرین گیسوی او بازوش را شهپر سزد.
سوزنی.
گیسوی(1) تو شهپرّ همای نبوی دان
بوینده چو مشک تبت و تنگت و طفقاج.
سوزنی.
جز دل و چشم جهانسوزان نسازد آشیان
گرزه و زاغ کمان و شست شهپرّ(2) عقاب.
سوزنی.
نسر طایر بیفکند شهپر
که پرش بر سهام او زیبد.خاقانی.
دهلیز دار ملک الهی است صحن او
فراش جبرئیلش و جاروب شهپرش.
خاقانی.
مگس ران کردن از شهپرّ(3) طاوس
عجب زشت است بر طاوس زیبا.خاقانی.
فرمان داد تا شهپر خویش بروی مالید و بصورت اصلی بازیافت. (سندبادنامه ص 254).
میبرید از منازل فلکی
شاهراهی به شهپر ملکی.نظامی.
بر اوج فلک چون پرد جره باز
که در شهپرش بسته ای سنگ آز.سعدی.
شهپر زاغ و زغن زیبای صید و قید نیست
این کرامت همره شهباز و شاهین کرده اند.
حافظ.
شکر خدا که باز در این اوج بارگاه
طاووس عرش میشنود صیت شهپرم.حافظ.
همای زلف شاهین شهپرش را
دل شاهان عالم زیر پر باد.حافظ.
و رجوع به شاه پر شود.
- شهپر برکندن؛ پر ریختن :
باری به ناز و دلبری گر سوی صحرا بگذری
واله شود کبک دری طاووس شهپر برکند.
سعدی.
- شهپر جبرئیل (جبریل)؛ شاهبال روح الامین که مقدس و فرخنده داشته اند :
ای فر پر همای سایهء درگاه تو
شهپر جبریل باد بر سر تو سایبان.خاقانی.
خروش شهپر جبریل و صور اسرافیل
غریو سبحهء رضوان و زیور حورا.خاقانی.
بارگی از شهپر جبریل ساخت
بادزن از بال سرافیل ساخت.نظامی.
عرش روانی که ز تن رسته اند
شهپر جبریل بدل بسته اند.نظامی.
بر خوان عنکبوت که بریان مگس بود
شهپرّ جبرئیل مگس رانت آرزوست.سعدی.
- شهپر روح؛ شهپر روح الامین. شهپر جبرئیل :
هست فراش جد تو در خلد
شهپر روح و زلف و گیسوی حور.سوزنی.
- شهپر روح الامین؛ شهپر جبرئیل :
ناصیهء حور عین پرچم شبرنگ تست
شهپر روح الامین پر سهام تو باد.خاقانی.
|| اصطلاح مصوب فرهنگستان برای قسمتی از بالهای هواپیما که تغییر جهت و امتداد حرکت بتوسط آن انجام میگیرد و کار شهپر را در پرندگان انجام می دهد.(4)
(1) - ن ل: شهپرت.
(2) - در شعر گاه حرف راء مشدد آید.
(3) - در شعر گاه حرف راء مشدد آید.
(4) - Aileron.

شهپر.

[شَ پَ] (اِ مرکب) حبة السوداء است که شونیز نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به حبة السوداء و شونیز شود.

شه پرست.

[شَهْ پَ رَ] (نف مرکب) مخفف شاه پرست :
شه پرستان که مهر شه دیدند
وآن سخنهای نغز بشنیدند.نظامی.
رجوع به شاه پرست شود.

شه پرستی.

[شَهْ پَ رَ] (حامص مرکب)مخفف شاه پرستی :
نیاید شه پرستی دیگر از من
پرستاری طلب چابکتر از من.نظامی.
رجوع به شاه پرستی شود.

شهپر گشادن.

[شَ پَ گُ دَ] (مص مرکب)شاهپر گشادن. بال گشودن. کنایه از پرواز کردن.

شه پرور.

[شَهْ پَرْ وَ] (ن مف مرکب)مخفف شاه پرورده. پروردهء شاه. || (نف مرکب) شاه پرور. پرورندهء شاه. آنکه شاه را پروراند :
حرز امم حبر انام احمشاد
قاضی شه پرور سلطان نشان.خاقانی.

شهپرون.

[شَ پَ] (اِ) به سریانی عطریه است. (از فهرست مخزن الادویه).

شهپور.

[شَ] (اِ مرکب) مخفف شاهپور. رجوع به شاهپور شود.

شه پورگان.

[شَهْ] (اِخ) شه بورگان. پسر کرایست شان. بنا به گفتهء مؤلف تاریخ سیستان (چ ملک الشعراء بهار) وی از شاهان کیان است که شهر سیستان در زمان او مجدداً آباد گردید در چهارصد و چهل سال شمسی. (از تاریخ سیستان ص4).

شه پیاده.

[شَهْ دَ / دِ] (اِ مرکب) فرزین. شهبیدق. (یادداشت مؤلف). وزیر در شطرنج. رجوع به شهبیدق شود.

شه پی خان.

[شَهْ] (اِخ) یا توکی. فرزند تولی خاقان که در سال 609 م. پس از پدر حکمران طوایف ترکان جنوبی گردید. وی در 615 م. هنگامی که امپراطور چین مشغول بازدید ولایات جنوبی قلمرو خود بود در صدد برآمد که با صدهزار سپاهیان امپراطور را به غفلت گیرد، اما با حیله ای که همسر شه پی خان دیده بود امپراطور چین رهائی یافت. (از شرح احوال رودکی ص 187، 188).

شه پیل.

[شَهْ] (اِ مرکب) مخفف شاه پیل. شاه فیلان. فیل بزرگ. (فرهنگ فارسی معین) :
پیل در گل مانده را شه پیل باید تا کشد.
؟ (از مجموعهء مختصر امثال).
|| به اصطلاح شطرنج، رخی که در قلعه باشد. (ناظم الاطباء).

شه تار.

[شَهْ] (اِ مرکب) مخفف شاه تار. اولین تار. تار بم. تار گنده که در سازها بندند. (از برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به شاه تار شود.

شهترج.

[شَ تَ رَ] (معرب، اِ مرکب) شهتره. شاهتره. لغتی است در شاهترج. نبات نافع ورقه و بزره للجرب و الحکة. معرب شاهتره و معناه سلطان البقول. (از اقرب الموارد). و رجوع به شاهترج و شاهتره و شهتره شود.

شهتره.

[شَ تَ رَ / رِ / تَرْ رَ / رِ] (اِ مرکب)مخفف شاه تره :
آز و طمع ای پسر ز تو هرگز
بیرون نشود به آب شهتره.ناصرخسرو.
رجوع به شاهترج و شاهتره و مترادفات آن شود.

شهتوت.

[شَ] (اِ مرکب) مخفف شاه توت. رجوع به شاه توت شود.

شه تیه می.

[شِ] (اِخ) لقب تومن خاقان که به اسم ایلی خان نیز معروف است. در سال 557 م. مالک الرقاب ترک شد و به خود عنوان خاقان داد و او هنگام مرگ سه پسر داشت که کوچکترین ایشان شه تیه می بود. (از شرح احوال رودکی ج 1 ص 181، 183).

شهجان.

[شَ] (اِخ) مخفف شاهجان است که لقب مرو باشد و آن شهری است مشهور در خراسان. (برهان) (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) :
خبر او به مرو شهجان شد.
انوری (از انجمن آرا).
مخالف ارچه مرادست جان شاه دهد
که شهر مرو از این روی نام شد شهجان.
رضی الدین نیشابوری (از جهانگیری).
و رجوع به شاه جان و مرو شاهجان شود.

شهجبة.

[شَ جَ بَ] (ع مص) درهم شدن کار و مخلوط و مشتبه شدن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شهچال.

[شَ] (اِ مرکب) به اصطلاح شطرنج، شاه را گویند در صورتی که فرد باشد و بتواند حرکت کند. (ناظم الاطباء).

شهد.

[شَ] (ع اِ) انگبین با موم. ج، شِهاد. (منتهی الارب). ابومنصور. (السامی فی الاسامی) (مهذب الاسماء). عسل که هنوز در موم باشد. (از بحر الجواهر). انگبین ناپالوده. (مهذب الاسماء). انگبین سپید. (زمخشری). انگبین. (دهار). انگبین است و بعربی عسل گویند. (برهان). عسل تا آنگاه که به موم آمیخته است و مصفی نشده. (یادداشت مؤلف). انگبین با موم. شهدة اخص است از آن و با لفظ ریختن مستعمل است. (آنندراج). ابواللیث گوید: عرب عسل را مادامی که موم از او جدا نکرده باشد شهد گوید و محمد بن سلام گوید: اهل عالیه از بلاد شام زهر را سُمّ و شَهْد را شُهْد گویند و بنی تمیم سَمّ و شَهْد گویند. (از ترجمهء صیدنهء بیرونی) :
دِفْلی است دشمن من و من شهد جان نواز
چون شهد طعم حنظل و خوره کجا بود.
دقیقی.
زمانه به یکسان ندارد درنگ
گهی شهد و نوش است و گاهی شرنگ.
فردوسی.
ز پیمان و سوگند و پیوند و عهد
تو اندر سخن پاسخش کن چو شهد.
فردوسی.
ای آنکه نخوردستی می گر بچشی زان
سوگند خوری گویی شهد و رطب این است.
منوچهری.
شعر حجت را بخوان ای هوشیار و یاد گیر
شعر او در دل ترا شهد است و اندر لب لبن.
ناصرخسرو.
زنبورخانه ای دید و قدری شهد یافت. (کلیله و دمنه). من دنیا را بدان چاه... مانند کردم... و چشیدن شهد... را به لذات این جهانی. (کلیله و دمنه). چون خمرهء شهد مسموم است چشیدن آن کام خوش کند لیکن عاقبت به هلاکت کشد. (کلیله و دمنه).
ویحک آن موم جدامانده ز شهدم که کنون
محرم مهر سلیمان شدنم نگذارند.خاقانی.
شهد کز حلق بگذرد زهر است
نام آن زهر پس عسل منهید.خاقانی.
باد نوروز چون رسد بر گل
شهد تر چون شراب میچکدش.خاقانی.
نه هر جا شکر باشد و شهد و قند
که در گوشه ها دام باز است و بند.سعدی.
داروی تلخ نصیحت به شهد ظرافت برآمیخته. (گلستان).
عیش در زیر فلک با خاکساران مشکل است
شهد نتوان در میان خانهء زنبور ریخت.
صائب.
- با شهد حنظل آمیختن؛ دوستی و صفا را با ستیزه و دشمنی درآمیختن. نیک و بد را درهم کردن :
بدو گفت کاین چیست کانگیختی
که با شهد حنظل بیامیختی.فردوسی.
- زهر و شهد درهم آمیختن؛ نیک و بد یا حلال و حرام را با هم درآمیختن :
از سیم طراری مشو به مکه
مامیز چنین زهر و شهد درهم.ناصرخسرو.
- سرکه با شهد داشتن؛ غم و شادی با هم داشتن. عزت و ذلت با هم داشتن :
درستش شد که این دوران بدعهد
بقم با نیل دارد سرکه با شهد.نظامی.
- شهد بر زهر پاشیدن؛ با نیکی بدی را پوشاندن :
زمانی شهد می پاشید بر زهر
زمانی نور می پاشید بر نار.عطار.
- شهد در دهان کسی شرنگ شدن؛ زندگی خوش وی به تلخی و ناکامی بدل شدن :
شاد باش ای ملک شهرگشاینده که شد
در دهان همه از هیبت تو شهد شرنگ.
فرخی.
- شهد فائق؛ عسل خالص. (ناظم الاطباء) :عصارهء تاکی به قدرتش شهد فائق شده. (گلستان).
- شهد کردن؛ ساختن شهد :
شهی که دولت او از شرنگ شهد کند
چنانکه هیبت شمشیر او ز شهد شرنگ.
فرخی.
به روز بزم کند خوی تو ز حنظل شهد
به روز رزم کند خشم تو ز شهد شرنگ.
فرخی.
- شهد و شرنگ؛ شیرین و تلخ. از قبیل تقابل است. (یادداشت مؤلف). رجوع به شهد و ترکیبات آن شود :
که در مذاق زمانه یکی است شهد و شرنگ.
ظهیر.
- شهد و شکر؛ عسل و شکر.
- || شیرینی. سخت شیرین :
با رخ رنگین چون لاله و گل
با لب شیرین چون شهد و شکر.فرخی.
چون شهد و شکر عیشی از خوشی و شیرینی
چون ریگ روان جیشی در پری و بسیاری.
منوچهری.
روی ترا در رکاب شمس و قمر میرود
لعل ترا در عنان شهد و شکر میرود.خاقانی.
اینهمه شهد و شکر کز سخنم میریزد
اجر صبری است کز آن شاخ نباتم دادند.
حافظ.
چون شهد و شکر شده ست بسحاق
پیوسته قرین آرد روغن.بسحاق.
|| در تداول فارسی امروز، صافی عسل که از موم جدا شده باشد. عسل خالص. (یادداشت مؤلف). || جداشدهء صافی و لطیف هر چیز شیرین چون خرما و انجیر و عسل و شیره و جز آن.
- شهد شکر؛ بقوام آمدهء شکر و قند و مانند آن. (از یادداشت مؤلف).
- شیرهء شهد؛ صافی شیرهء نیک شیرین.
|| شیرین. || مجازاً، حلاوت و شیرینی. (آنندراج).
- سخن شهد شدن؛ گفتار شیرین و دلچسب شدن :
چون سخنت شهد شد ارزان مکن
شهد سخن را مگس افشان مکن.نظامی.
- شهد داشتن؛ شیرینی و حلاوت داشتن.
|| مجازاً، سخن شیرین و گفتار دلپذیر :
چو شیرین در مداین مهد بنهاد
ز شیرین لب طبقها شهد بگشاد.نظامی.
|| مجازاً، لب یا دهان معشوق :
ز بس خنده که شهدش بر شکر زد
به خوزستان شد افغان طبرزد.نظامی.

شهد.

[شَ] (ع ص، اِ) جِ شاهد. (منتهی الارب). رجوع به شاهد شود.

شهد.

[شُ] (ع اِ) به معنی شَهْد. (منتهی الارب). رجوع به شَهْد شود.

شهد.

[شَ / شُ] (اِخ) آبی است مر بنی مصطلق را از خزاعة. (منتهی الارب).

شهد.

[شَ] (اِخ) نام ناحیه یا رودی و یا به تعبیر قدما دریایی است و بر حسب آنچه در شاهنامه آمده در مشرق ایران واقع بوده است :
از این کوه تا پیش دریای شهد
درفش و سپاه است و پیلان و مهد.
فردوسی.
بیاورد سیصد عماری و مهد
گذر کرد زان سوی دریای شهد.فردوسی.
ترا چاره آن است کز راه شهد
سوی چشمهء سو گرایی به مهد.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 7 ص 2095).
پیاده همی راند تا رود شهد
نه پیل و نه تخت و نه تاج و نه مهد.
فردوسی.
|| نام کوهی بوده است و بر حسب آنچه در شاهنامهء فردوسی آمده است در حدود مشرق ایران میان کشمیر و چین و رود سند :
ز کشمیر تا دامن کوه شهد
سراپرده و پیل دیدیم و مهد.فردوسی.

شهد.

[شَ] (اِخ) نام کوهی است در دیار ابوبکربن کلاب. (از معجم البلدان).

شهد.

[شُهْ هَ] (ع ص، اِ) جِ شاهد. (منتهی الارب). رجوع به شاهد و شَهْد شود.

شهد.

[شُ هُ] (ع ص، اِ) جِ شاهد. رجوع به شاهد شود. (یادداشت مؤلف).

شهدآباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان پائین جام بخش تربت جام شهرستان مشهد است و 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

شهدآلود.

[شَ] (ن مف مرکب) آلوده به شهد. به انگبین آلوده.

شهدآلوده.

[شَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)آلوده به انگبین. شهدآلود :
ز آسمان آغاز کارم سخت شیرین مینمود
کی گمان بردم که شهدآلوده زهر ناب داشت.
سعدی.

شهدآمیز.

[شَ] (ن مف مرکب) شیرین و مخلوط با شیرینی. (ناظم الاطباء). آمیخته با شهد. || مجازاً، شیرین سخن. شیرین گفتار :
شاه از آن سرخ سیب شهدآمیز
خواست افسانه ای نشاط انگیز.نظامی.
بوسه ای بر کنار ساغر ده
پس بگیر آن شراب شهدآمیز.سعدی.
- کلام شهدآمیز؛ کلام فصیح. (ناظم الاطباء).

شهدا.

[شُ هَ] (از ع، ص، اِ) شهداء. جِ شهید :
آن روز در آن هول و فزع بر سر آن جمع
پیش شهدا دست من و دامن زهرا.
ناصرخسرو.
رجوع به شهداء شود.

شهدا.

[شُ هَ] (اِخ) نام محلی جنوبی اردکان است در فارس به مسافت دو فرسخ و نیم. (فارسنامهء ناصری).

شهداء .

[شُ هَ] (ع ص، اِ) جِ شهید. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی) (دهار). رجوع به شهید شود.
- شهداء کربلا؛ شهدای کربلا. آنانکه در روز عاشورا در کربلا شهید شدند. شهداء از اولاد امام حسین (ع): علی اکبر. شهداء از اولاد امام حسن (ع): عبدالله بن حسن، قاسم بن حسن، ابوبکربن حسن. شهداء از اولاد علی بن ابیطالب (ع): عباس بن علی، عبدالله بن علی، جعفربن علی، عثمان بن علی، محمد بن علی. شهداء از اولاد جعفربن ابی طالب: محمد بن عبدالله بن جعفر، عون بن عبدالله بن جعفر. شهداء از اولاد عقیل بن ابی طالب: مسلم بن عقیل به کوفه، عبدالله بن عقیل، عبدالله بن مسلم بن عقیل. و مسعودی گوید مجموع شهدای روز عاشورا به کربلا 87 تن بوده اند، لیکن مشهور 72 است. (یادداشت مؤلف).

شهداب.

[شَ] (اِ مرکب) شهدابه. ماءالعسل. (ناظم الاطباء).

شهدابه.

[شَ بَ / بِ] (اِ مرکب) شهداب. ماءالعسل. (ناظم الاطباء).

شهداد.

[شَ] (اِخ) ناحیتی است (در سیف) در 101000گزی کرمان و دارای 98 قریه. (از یادداشت مؤلف).

شهداد.

[شَ] (اِخ) رود کوچکی در ناحیت کرمان. (یادداشت مؤلف).

شهداد.

[شَ] (اِخ) نام جدید قصبهء خبیص است در کرمان که در پای کوه بهمن واقع است. (یادداشت مؤلف).

شهدار.

[شَ] (اِ) در تحفة السعاده بمعنی آن کسان که استخوان شکسته را بندند آمده. کسی که اعضای شکسته بندد. (رشیدی). آروبند. شکسته بند.

شهدار.

[شِ] (ع مص) شهدرة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شهدرة شود.

شهدارة.

[شِ رَ] (ع ص) پلیدزبان سخن چین و پلیدکار که میان مردم فساد انگیزد. || کوتاه بالا درشت. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شهد الله.

[شَ هِ دَلْ لاه] (ع جملهء فعلیه)خدا گواه است. گونه ای قسم است. گویا مخفف «شهد الله انه لا اله الا هو» بود. بجای ماشاءالله امروزه برای دفع چشم زخم بر آتش می افکنده اند :
چون برای سپهر برخوانند
شهد الله و دخنه برفکنند.
؟ (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).

شهدان.

[شَ] (اِخ) نام جائی و نام کوهی. (ناظم الاطباء).

شهدانج.

[شَ نَ] (معرب، اِ مرکب)شاهدانج. تخم قنب است. (منتهی الارب) (ذخیرهء خوارزمشاهی). مأخوذ از شهدانهء فارسی و بمعنی آن : شهدانج معروف است صحرائی و بستانی می باشد. (نزهة القلوب). و رجوع به شاهدانج و شاهدانه و شهدانه و المعرب جوالیقی ص 206 و تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 224 شود.
- شهدانج بری؛ حب السمنة است. (فهرست مخزن الادویه).

شهد انداختن.

[شَ اَ تَ] (مص مرکب)جدا شدن صافی و لطیف چیزی. شهد انداختن انجیر یا خرما یا عسل و مانند آن در ظرفی؛ جدا شدن صافی و لطیف آن. (یادداشت مؤلف).

شهدانق.

[شَ نَ] (معرب، اِ مرکب) تعریب شاهدانه. (یادداشت مؤلف). شهدانج. تخم قنب. (یادداشت مؤلف). شاهدانه. (دهار). شهدانه. (مهذب الاسماء). و رجوع به مترادفات کلمه شود.

شهدانه.

[شَ نَ / نِ] (اِ مرکب) مخفف شاهدانه است که تخم بنگ باشد و معرب آن شهدانج است. (برهان). شهدانج. شهدانق. شجرالقنب. (بحر الجواهر). و رجوع به شاهدانه و شاهدانج و شهدانج شود. || مروارید بزرگ و نفیس. (ناظم الاطباء). || بزرگترین دانه های سبحه. || مصطکی. (از ناظم الاطباء).

شهدانیق.

[شَ] (اِخ) یکی از پادشاهان هندوستان که بیست وپنج سال حکومت کرد. (از مجمل التواریخ والقصص ص 116).

شهدبوسی.

[شَ] (حامص مرکب)شیرین بوسه بودن. بوسهء شیرین داشتن :
چو ویسه فتنه ای در شهدبوسی
چو دایه آیتی در چاپلوسی.نظامی.

شهدپرور.

[شَ پَرْ وَ] (ن مف مرکب)پرورده به عسل. هر چیز پرورده شده در عسل. || هر چیز خوشمزه و لذیذ. (ناظم الاطباء).

شهدخیز.

[شَ] (نف مرکب) عسل خیز. که انگبین بدست دهد :
عبیر ارزان ز جعد مشک بیزش
شکر قربان ز لعل شهدخیزش.نظامی.

شهدر.

[شَ دَ] (ع ص) مرد کلان صاحب رفاه و دولتمند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شهدار و شهدرة شود. || غلام شهدر؛ پسری که از سه تا شش سالگی به رفتار آید. (ناظم الاطباء). و رجوع به شهدرة شود.

شهدرة.

[شَ دَ رَ] (ع مص) جنبیدن دختر و کودک مابین سه سال تا شش سال. یقال: شهدر الجاریة و الغلام؛ و هو ان یتحرکا مابین ثلاث سنین الی ست و هی شهدرة و هو شهدر. (منتهی الارب).

شهدطراز.

[شَ طِ / طَ] (ص مرکب)شهدلب. (آنندراج). || (نف مرکب) آراینده به شیرینی :
شهدطراز لب لعل نگار
زهرفروش بن دندان مار.
واله هروی.

شهدک.

[شَ دَ] (اِ مصغر) مصغر شهد. خوش آیندی چیزهای شیرین که کمی شیرین باشد. || لذت آرمیدن با زن. || محل آرمیدن با زن. (ناظم الاطباء). شرم جای.

شهدک.

[شَ دَ] (اِخ) نام اجدادی است. (از انساب سمعانی).

شهدکی.

[شَ دَ] (ص نسبی) انتساب به شهدک است که نام اجدادی است. (از انساب سمعانی).

شهدلب.

[شَ لَ] (ص مرکب) شیرین لب. که لبی چون شهد دارد :
در هند تیره بختی و واژونه است کار
زان شهدلب همیشه دلم تلخ کام شد.
ابوطالب کلیم.

شه دوپاس.

[شَ هِ دُ] (اِخ) اشاره به حضرت محمد (ص) است که شفاعت گناهان را تا دو پاس از روز میکند. || کنایه از آفتاب. (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || کنایه از آدم (ع) باشد، چه او تا دو پاس روز [ قیامت ] که پانصد سال باشد در بهشت بود و یک روز بهشت هزار سال دنیاست. (برهان) (از انجمن آرا) (آنندراج). آدم، پدر ما مردمان. (ناظم الاطباء). || شه نیمروز. کنایه از رستم بود و هرکه در سیستان است، چه نیمروز نام سیستان است. || (اِ مرکب) کنایه از دل که بعربی قلب خوانند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج).

شهدة.

[شَ دَ] (ع اِ) اخص است از شهد که بمعنی انگبین با موم است. (منتهی الارب). یک قطعه از عسل با موم. (ناظم الاطباء).

شهدة الکاتبة.

[شَ دَ تُلْ تِ بَ] (اِخ)شهدة دختر ابونصر احمدبن الفرج بن عمر الابری. اصل او از دینور است در 482 ه . ق. در بغداد متولد گردیده و در 574 در همان شهر درگذشته است. بانویی دانشمند و فقیه و راوی حدیث بود و عدهء بسیاری از او روایت کرده اند. ثقة الدوله ابن الانباری که از نزدیکان المقتفی خلیفهء عباسی بود با او ازدواج کرد و در 549 درگذشت. و چون در نوشتن خط مهارتی داشت به الکاتبة مشهور گردید. (از اعلام زرکلی ج2 ص418). و رجوع به عیون الانباء ص203 شود.

شهدی.

[شَ] (اِخ) او را دیوانی است بفارسی 4 هزار بیت و گویا تاریخ آل عثمان است که به وزن شاهنامه بنام سلطان محمدخان کرده است. (از کشف الظنون) (از دائرة المعارف بستانی).

شهدی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به شهد. رجوع به شهد شود.

شهدی الکرخی.

[شَ دی یُلْ کَ خی ی] (اِخ) مترجم و از مردم کرخ بوده است. مؤلف عیون الانباء دربارهء او نویسد که مترجم متوسطی بوده است. (عیون الانباء ج 1 ص 204). || ابن شهدی الکرخی، مانند پدر خود است در نقل و از سریانی به عربی ترجمه مینمود و کتاب اجنهء بقراط را به عربی برگردانده است. (از عیون الانباء ج 1 ص 204).

شه دین.

[شَ هِ] (اِخ) مخفف شاه دین. کنایه از حضرت علی (ع) است. رجوع به شاه دین شود.

شهدیوار.

[شَ دی] (اِ مرکب) دیوار بلندی که محوطه ای را احاطه کرده باشد. || دیوار خانهء پادشاه. (ناظم الاطباء).

شهدیه.

[شَ دی یَ] (ص نسبی) تأنیث شهدی. (یادداشت مؤلف).
- قروح شهدیه؛(1) قروح خبیثه. (یادداشت مؤلف).
(1) - Les ulceres foruem.

شهذارة.

[شَ رَ] (ع ص) شهدارة. || سیر سخت. (منتهی الارب). که در رفتن سخت باشد. || پرگو. (از اقرب الموارد). رجوع به شهدارة شود.

شهر.

[شَ] (اِ) مدینه و بلد و اجتماع خانه های بسیار و عمارات بیشمار که مردمان در آنها سکنی می کنند در صورتی که بزرگتر از قصبه و قریه و ده باشد. (ناظم الاطباء). مدینه. (غیاث اللغات). بلد. بَلْدة. کوره. فسطاط. مصر. آبادی که بر خانه های بسیار و خیابانها و میدانها و بازارها مشتمل و دارای سازمانهای اداری و انتظامی باشد. مجموعهء شمارهء بسیار از خانه ها و عمارات و خیابانها و کوچه ها که در ناحیه ای محدود قرار دارند. (حاشیهء برهان چ معین). در دورهء ساسانیان تقسیم ایالات به بخش ها بوده و هر یک از بخشهای کوچک را شهر و کرسی آنرا شهرستان میگفته اند. (از ایران در زمان ساسانیان ص160). برای تاریخچهء شهرنشینی رجوع به تاریخ تمدن اسلامی جرجی زیدان ج2 ص179، 184 و ج4 ص63 و ج5 ص86 شود. در تواریخ بنی اسرائیل تمیز شهر از ده در نهایت اشکال است اما همین قدر معلوم میتوان نمود که هر شهری بدواً ده بی حفاظ و بی دیوار و خندق بوده و چون عدد اهالی بحد کفایت میرسید در پی محافظت و حفظ خود افتاده دیوار و خندقی ازبرای آن ده قرار داده متدرجاً بزرگ میشد و یا قصبه مانند میگشت، و اول شخصی که بنای شهر گذارد قائین بود. در قدیم شهرها پرنفوس و دارای کوچه های تنگ کج و معوج و بعضی از کوچه ها مسدود و یا سرپوشیده و برحسب پیشه و صنعت اهالی نامیده میشد چنانکه در اورشلیم کوچهء پنیرفروشان و غیره. دیوارهای شهرها بلند و دارای دروازه ها و پشتبندها و برجها می بود و بعضی دیوارها از چوب و غیره ساخته شده است که قابل سوختن بوده و دروازه های شهرها را گاهی از اوقات با صفحات مس و آهن می پوشانیدند و یا اینکه در را از این فلزات می ساختند. (از قاموس کتاب مقدس) :
گربزان شهر بر من تاختند
من ندانستم چه تنبل ساختند.رودکی.
کنون همانم و خانه همان و شهر همان
مرا نگوئی کز چه شده ست شادی سوک.رودکی.
یکی آلوده کس باشد که شهری را بیالاید
هم از گاوان یکی باشد که گاوان را کند ریخن.
رودکی.
من آنگاه سوگند زینسان خورم
کزین شهر من رخت برتر برم.بوشکور.
از این شهر بیرون رویم تا مگر ما بنمیریم. (ترجمهء تفسیر طبری).
سیاووش است پنداری میان شهر و کوی اندر
فریدون است پنداری بزیر درع و خوی اندر.
دقیقی.
چو آمد بنزدیکی شهر شاه
سپاهی پذیره شدندش براه.فردوسی.
چنین گفت اکنون بر و بوم ری
بکوبند پیلان جنگی به پی
همه مردم از شهر بیرون کنند
همه ری به پی دشت و هامون کنند.
فردوسی.
ای زن او روسپی این شهر را دروازه نیست
نه بهر شهری مرا از مهتران پروازه نیست.
مرصعی.
بهمه شهر بود از آن آذین(1)
در بریشم چو کرم پیله زمین.عنصری.
به آیین یکی شهر شامس بنام
یکی شهریار اندر او شادکام.عنصری.
در شهری مقام مکنید که در او حاکمی عادل... نباشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 386). روی به کوتوال و سرهنگان کرد و گفت این شهر شما بر دولت ما مبارک بوده است همیشه. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 140). نخست بر منابر نام ما برند بشهرها و خطبه بنام ما کنند آنگاه بنام وی. (تاریخ بیهقی).
به شهری که بد باشد آب و هوا
مجوی و مخور هرچه ت آید هوا.اسدی.
به شهر کسان گرچه بسیار سود
دل از خانه نَشْکیبد و زاد و بود.اسدی.
پرسنده همی رفتم از این شهر بدان شهر
جوینده همی گشتم از این بحر بدان بر.
ناصرخسرو.
سوی شهر بی نیازی ره بپرس
چند گردی کوروار اندر ضلال.ناصرخسرو.
به شهر خویش درون بیخطر بود مردم.
انوری.
شهرها را بعدل محکم کنید. (منسوب به نوشیروان، از عقدالعلی).
زین شهر دورنگ نشکنم دل
کو را دل ایرمان ببینم.خاقانی.
تا تو به پری مانی شیدای توام دانی
یک شهر چو خاقانی شیدای تو اولی تر.
خاقانی.
شهری همه زآهنین دل تو
قفلی زده بر دهان نهاده.خاقانی.
که شهری شعله ای سوزد بیکبار.عطار.
چه مصر و چه شام و چه بر و چه بحر
همه روستایند و شیراز شهر.سعدی.
به شهری چون درآید شهریاری
نماند شحنه را در شهر کاری.پوریای ولی.
در مردم او پرسش درویشان نیست
درویش برو که شهر ناپرسانست.کاتبی.
گل شهر دو جهانست بلی
هست شهری و گلی زو مثلی.جامی.
قاریه؛ شهر، خلاف بادیه، قاراة. (منتهی الارب).
- شهر هرت؛ جایی که در آن هرج و مرج و بی نظمی حکمفرماست و قانون را اثری در آن نیست. (فرهنگ فارسی معین).
|| گِل سرخ. (یادداشت مؤلف). طین احمر. || مملکت. سرزمین. کشور. خشتهر. در اوستا و فرس هخامنشی و سانسکریت بمعنی کشور است که در فارسی شهر شده و بجای بلدهء عربی بکار می رود یعنی ازجملهء لغاتی است در فارسی که دایرهء مفهوم پارینهء آنها تنگتر شده است، همچون دیه یا ده که در فرس هخامنشی «دهیو» و در اوستا «دخیو» بمعنی کشور یا مملکت است. اینکه از واژهء خشتهره، در فارسی خاء افتاده و «شهر» شده نظیر بسیار دارد چون خشنا = شناختن، خشب = شب، آوخشتی = آشتی و جز آن. گاهی آن خاء اصلی ماقبل شین همچنان در فارسی بجا مانده چون خشنو = خشنود. هرچند امروزه از مفهوم واژهء شهر کاسته شده اما وسعت دیرین آن از واژه های ایرانشهر و شهریار هویداست. خشتهر = شهر از مصدر «خشی» درآمده که بمعنی شاهی کردن و فرمان راندن و توانستن و یارستن است. (از فرهنگ ایران باستان ص 60 و یشتها ج 1 ص 92) : پس دراز کن ای سلطان مسعود... دست خود را و دراز کند به بیعت هرکه در صحبت توست و هرکه در شهر توست. (تاریخ بیهقی ص313 چ ادیب).
- شهر ایران؛ ایرانشهر. کشور ایران. مملکت ایران :
خوشا شهر ایران و فرخ گوان
که دارند چون تو یکی پهلوان.فردوسی.
سوی شهر ایران نهادند روی
همه راه پویان و دل کینه جوی.فردوسی.
که ویرانی شهر ایران از اوست
که نه مغز باشد به تن در نه پوست.فردوسی.
تا باز که افراسیاب بیرون آمد و دوازده سالی شهر ایران گرفته بود و نریمان و پسرش سام بر او تاختها همی کردند تا ایرانشهر یله کرد و برفت. (تاریخ سیستان).
- شهر فرنگ؛ ممالک فرنگستان. (فرهنگ فارسی معین).
- || آلتی بشکل جعبه که در آن ذره بین تعبیه کنند با تصاویر مختلف. رجوع به شهر فرنگ شود.
- شهریار؛ پادشاه مملکت. (یشتها ص 93 ج 1). رجوع به شهریار شود.
|| ناحیه :
ز دریای چین تا به شهر خزر
ز ارمینیه تا درِ باختر.فردوسی.
|| در شاهد زیر بمعنی مردم و اهل شهر استعمال شده است (به حذف مضاف، اهل) :
همه شهر توران گریزان چو باد
کسی را نیامد بروبوم یاد.فردوسی.
|| شارسان. شارستان. (یادداشت مؤلف). رجوع به شارسان و شارستان شود. || (پسوند) مزید مؤخر امکنه، چون اسکی شهر. ایرانشهر. رام شهر. نوشهر. آریاشهر. کهنه شهر. ابرشهر. (یادداشت مؤلف). ابرشهر، نام نیشابور بوده است در اوایل حکومت اسلامی و بهمین نام در سکه های خلفای اموی و عباسی یاد شده است. (لسترنج ص 409). نیوشاهپور. (ایران در زمان ساسانیان).
(1) - ن ل: از او آئین.

شهر.

[شَ] (ع ص، اِ) دانا. (منتهی الارب). عالم. (اقرب الموارد). || تراشهء ناخن مانندی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ماه. (منتهی الارب) (دهار). وقتی که ماه آشکارا گردد و قریب بکمال رسد. (منتهی الارب). قمر. (اقرب الموارد). || ماه نو. (منتهی الارب). و این را از آن شهر گویند که چون مردم نظر میکنند بسوی هلال پس شهرت میدهند آنرا. (غیاث اللغات). هلال. (از اقرب الموارد). || ماه. (ترجمان القرآن). ج، شهور. یک قسمت از دوازده قسمت تقسیم روزهای سال. اما کلمهء شهر بعضی گفته اند که ریشهء آن سریانی «سهر» است و سپس معرب شده است. ثعلب گوید که چون ماه شهرت دارد آنرا «شهر» گفته اند زیرا مردم دخول و خروج ماه را اعلام میدارند و بعضی گفته اند که ماه را بنام هلال که «شهر» باشد خوانده اند چون هرگاه اول ماه درآید آنرا شهر خوانند. (از المعرب جوالیقی ص 207). یک ماه، لانه یشهر بالقمر. ج، اشهر، شهور. (منتهی الارب). یک جزء از دوازده جزء یک سال. (از اقرب الموارد) :
ببهرام روز و بخرداد شهر
که یزدانْش تاج از جهان داد بهر.فردوسی.
سال سیصد سرخ می خور سال سیصد زرد می
لعل می الفین شهر و العصیر الفی سنه.
منوچهری.
- شهرالحرام؛ نام ماه رجب به جاهلیت. (یادداشت مؤلف).
- شهرالصبر؛ ماه رمضان. ماه روزه. (یادداشت مؤلف).
- شهرالله؛ شهراللهالحرام؛ ماه رمضان. ماه صیام. (یادداشت مؤلف).
- شهراللهالاصم؛ ماه رجب. (یادداشت مؤلف).
- شهراللهالاعظم؛ ماه رمضان. (یادداشت مؤلف).
- شهراللهالحرام؛ ماه رمضان. (یادداشت مؤلف).
- شهراللهالمبارک؛ ماه رمضان. ماه مبارک رمضان.
- شهراللهالمحرم؛ ماه محرم. محرم الحرام. (یادداشت مؤلف).
- شهر خدا؛ ماه رجب. (غیاث اللغات) :
گویند که می خوردن شعبان نه رواست
نه نیز رجب که آن مه خاص خداست
شعبان و رجب مه خدایند و رسول
ما در رمضان خوریم کآن خاصهء ماست.
(منسوب به خیام).
- شهر ربیع الاَخر؛ ماه ربیع الثانی. ماه بعد از ربیع الاول و قبل از جمادی الاولی.
- شهر ربیع الاول؛ ماه ربیع الاول. ماه بعد از صفر و قبل از ربیع الثانی.
- شهر رمضان؛ ماه خدا (رمضان یکی از اسماء باریتعالی است). ماه روزه. شیخ رضی در شرح کافیه نگاشته است که در چهار ماه که در اول آنها رای مهمله است که دو ربیع و رجب و رمضان باشند اضافهء شهر در اول باید و در باقی ضرور نیست.
- شهر نجومی؛ ماه نجومی. (یادداشت مؤلف).

شهر.

[شَ] (ع مص) آشکارا کردن چیزی را. (منتهی الارب). شهرة. (منتهی الارب). آشکارا کردن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). معروف کردن. (المصادر زوزنی): شهره بکذا شهراً؛ آشکارا کردن یا آشکار با زشتی کردن. (از اقرب الموارد). || برکشیدن شمشیر خود را از نیام: یشهر سیفه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شمشیر خود را برکشیدن. شمشیر بکشیدن. (المصادر زوزنی). رجوع به شهرت شود.

شهر.

[ ] (ع اِ) آلت جلا. (یادداشت مؤلف) : و الیاقوت بصلابته یغلب مادونه... و انما یجلی بالماء علی صفیحة نحاس... فان کان المطلوب جلاءه غائراً فالشهر مکان الصفیحة النحاسیة. (از الجماهر فی معرفة الجواهر).

شهر.

[شَ] (اِ) نامی است که در آمل و کجور به شمشاد دهند. (یادداشت مؤلف). رجوع به شمشاد شود.

شهر.

[شَ] (اِخ) ابن باذان. حاکم صنعاست. (حبیب السیر چ طهران ص 154).

شهر.

[شَ] (اِخ) ابن حوشب. محدث است. (منتهی الارب).

شهر.

[شَ] (اِخ) ابوعاصم. تابعی است. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابوعاصم شود.

شهر.

[شَ] (اِخ) دهی است بزرگ در گناباد که آنرا قصبه هم نامند. دارای آب بزرگی است و گویا در قدیم مرکز گناباد بوده است. (یادداشت بخط محمدِ پروین گنابادی).

شهرآئین.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان باشتین بخش داورزن شهرستان سبزوار است و 2308 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شهرآب.

[شَ] (اِخ) رود کوچکی است در دشت فراهان اراک. (یادداشت مؤلف).

شهرآب.

[شَ] (اِخ) نام محلی کنار راه همدان و کرمانشاه میان تاج آباد علیا و اسدآباد در چهارصدوسی هزارگزی طهران. (یادداشت مؤلف).

شهرآب.

[شَ] (اِخ) از دیه های وره به ناحیهء قم. (تاریخ قم ص 138).

شهرآب.

[شَ] (اِخ) محلی از وازین طسوج شهرآب.
[ شَ ] (اِخ) محلی از وازین طسوج 9 بناحیهء قم. (تاریخ قم ص 119).

شهرآباد.

[شَ] (اِخ) نام شهری ایرانی و قدیم که «بلد» «اسکی موصل» (موصل کهنه) در جای آن قرار دارد و در چهارفرسخی موصل کنونی است. یاقوت نویسد: در این شهر قبر یکی از علویان است و آن شهر در جای شهر ایرانی قدیم موسوم به شهرآباد قرار دارد. (از ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی تألیف لسترنج ص 107).

شهرآباد.

[شَ] (اِخ) شهری بوده است در سرزمین بابل که عظمت و جلالتی داشته و شهر ابراهیم خلیل (ع) بوده که آب فرات از اینجا جریان داشته و موضعش تاکنون معروف است. (از معجم البلدان).

شهرآباد.

[شَ] (اِخ) از قرای بلوک شهریار تهران است. (یادداشت مؤلف).

شهرآباد.

[شَ] (اِخ) نام شهر کوچکی است که در مجاورت (عقب) خلیج یا جزیرهء «نیم مردان» = خلیج آشوراده قرار گرفته و تجارت و داد و ستد فراوانی داشته است. (از ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص 401) (از ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 218). نام قصبه ای است، قبادبن فیروز ساسانی ساخت و اکنون خراب است. (نزهة القلوب چ اروپا ج 3 ص 160).

شهرآباد.

[شَ] (اِخ) قریه ای است فرسخی میانهء جنوب و مشرق ابرقوه فارس. (از فارسنامهء ناصری).

شهرآباد.

[شَ] (اِخ) نام محلی کنار راه آباده به شیراز میان خانخره و ده بید در 700700گزی طهران. (یادداشت مؤلف).

شهرآباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد است و 295 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شهرآباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان کاوهء بخش داورزن شهرستان سبزوار است و 593 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شهرآباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان عشق آباد شهرستان نیشابور است و 307 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شهرآباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان کنارشهر تابع شهرستان کاشمر است و 797 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شهرآباد.

[شَ] (اِخ) نام دهی است میان همدان و کاشان که مولد فیروز ابولؤلؤ کشندهء عمر بن خطاب است. (از مجمل التواریخ و القصص ص 280).

شهرآباد خاور.

[شَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان سملقان بخش مانهء شهرستان بجنورد است و 254 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شهرآباد کرد.

[شَ کُ] (اِخ) دهی از دهستان سملقان بخش مانهء شهرستان بجنورد است و 259 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شهرآباد کواد.

[شَ کَ] (اِخ) محل این شهر در مجمل التواریخ میان گرگان و خراسان ذکر گردیده است. (مجمل التواریخ و القصص ص74). و نیز رجوع به فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص84 شود.

شهرآرا.

[شَ] (اِمص مرکب) تزیین شهر برای جشنی یا ورود شاهی و غیره. آذین بندی شهر. (یادداشت مؤلف). شهرآرایی. رجوع به شهرآرایی شود. || (نف مرکب) آرایش دهندهء شهر. آنچه یا آنکه شهر را بیاراید. || آنکه بزیبائی مایهء آرامش شهر شود. شهرآرای :
کیست کو بر ما به بیراهی گواهی میدهد
گو ببین آن روی شهرآرا و عیب من مکن.
سعدی.
رجوع به شهرآرای شود.

شهرآرائی.

[شَ] (حامص مرکب)شهرآرایی. آذین بندی شهر :
عروس شب چو نقش افکند بر دست
به شهرآرائی انجم کله بست.نظامی.
اشراف خلایق بخدمت استقبال مسارعت نمودند و اصناف دیگر بشهرآرائی مشغول گشتند. (جهانگشای جوینی).

شهرآرای.

[شَ] (اِمص مرکب) شهرآرا. تزیین شهر. زیب و زینت شهر در عید و عروسی و شهرآرای را عوام آئین بندی گفته اند. (از انجمن آرا). آذین بندی شهر. (یادداشت مؤلف). آرایش شهر. (ناظم الاطباء). زیب و زینت و آئین بستن شهر. (برهان) :
کله بستند گرد شهر و سرای
شهریان ساختند شهرآرای.نظامی.
زبهر شاه شهرآرای سازند
جهان را خلد جان افزای سازند.عطار.
خسروی می شد بشهر خویش باز
خلق شهرآرای می کردند ساز.عطار.
|| صاحب انجمن آرا گوید در شاهد زیر بمعنی مطلق زیور و زینت است، اما بر اساسی نیست و همان معنی نخستین را دارد :
چو این نامه بخوانی هرچه زوتر
کنی تدبیر شهرآرای دختر.
فخرالدین گرگانی.
رجوع به شهرآرا و شهرآرایی شود.
|| (اِ مرکب) آنچه شهر را زینت و آرایش دهد :
گرد گیتی چو بنگری همه جای
نبود جز به سور شهرآرای.نظامی.
|| (نف مرکب) آذین بند. که تزیین کوی و برزن و بازار بر خوازه و گنبد و طاق نصرت کند قدوم شهریاری یا امیری را. (یادداشت مؤلف). شهرآرا. کسی که شهر را آیین بندد. (از برهان). آنکه شهر را آراید. (یادداشت مؤلف). آرایندهء شهر. (انجمن آرا). آرایش کنندهء شهر. (ناظم الاطباء). || آرایش دهندهء شهر به زیبائی خود. بمجاز، بسیار زیبا و دلربا :
از شهر تو رفت خواهم ای شهرآرای
جان را به وداع گونه ای روی نمای.خاقانی.
منشیندا از نیکوان هرگز کسی بر جای تو
کم بیندا جز من کسی آن روی شهرآرای تو.
؟ (از المعجم).
که گفت آن روی شهرآرای بنمای
چو بنمودی دگرباره فرو(1)پوش.سعدی.
قطره های خوی ببین بر روی شهرآرای او
گر ندیدی رستهء پروین نثار آفتاب.ابن یمین.
(1) - ن ل: فرا.

شهرآزاد.

[شَ] (اِخ) نام شهری است. (برهان) (ناظم الاطباء). شهرآزادیه. (ناظم الاطباء) :
بنفشه زیر وز بر شاخ سوسن
چو بر دیبای زنگاری مزمر
به شادروان شهرآزاد ماند(1)
که اسکندر بر او پاشید گوهر.دقیقی.
رجوع به شهر آزاد شود.
(1) - این شاهد ممکن است برای شهرآزاد خمانی بنت بهمن باشد. رجوع به مادهء بعد شود.

شهرآزاد.

[شَ] (اِخ) خمانی بنت بهمن بن اسفندیار، و به روایتی چنان است که این خمانی لقبی است اما نام او شهرآزاد بوده ست. (فارسنامهء ابن البلخی ص15).

شهرآزادیه.

[شَیَ] (اِخ) نام شهری است که اردشیربن شیرویه پادشاه آنجا را زهر داد و بکشت و آن شهر را متصرف شد. و شهرآزاد بنظر آمده است. (جهانگیری) (برهان).

شهرآشوب.

[شَ] (نف مرکب) آشوبندهء شهر. (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء). که شهر را به آشوب و فتنه و فساد کشد. || کسی که در حسن و جمال، فتنهء شهری باشد. کسی که از حسن یا فساد خود نظم شهری را بر هم زند. (فرهنگ نظام). کسی که در حسن و جمال، فتنه و آشوب شهری باشد. (ناظم الاطباء) (آنندراج). معشوق :
حلق خلقی را بطوق شوق تو در بند کرد
زلف مشک افشان شهرآشوب مه چوگان تو.
خاقانی.
گر آن عیار شهرآشوب وقتی حال ما پرسد
بگو خوابش نمیگیرد بشب از دست عیاران.
سعدی.
جهان از فتنه و آشوب یکچندی برآسودی
اگر نه روی شهرآشوب و چشم فتنه انگیزت.سعدی.
چه شهرآشوبی ای دلبند مقبول(1)
چه بزم آرایی ای گلبرگ خودروی!سعدی.
بازکش یک دم عنان ای ترک شهرآشوب من
تا ز اشک و چهره راهت پر زر و گوهر کنم.
حافظ.
فغان کاین لولیان شوخ شیرین کار شهرآشوب
چنان بردند صبر از دل که ترکان خوان یغما را.
حافظ.
چه عذر بخت خود گویم که آن عیار شهرآشوب
بتلخی کشت حافظ را و تیر اندر کمان دارد.
حافظ.
|| (اِ مرکب) یکی از انواع شعر فارسی است و تعریفی که فرهنگ نویسان از آن کرده اند چنین است: مدح و ذمی که شعرا اهل شهر را کنند. (بهار عجم) (بحر عجم) (آنندراج) (کشف اللغات). شهرانگیز نیز بضبط بهار عجم، بمعنی شهرآشوب، و آن نظمی است که تعریف یا ذم اکثر مردم شهر در آن باشد. اما شهرآشوب یا شهرانگیز بهر نوع شعری که در توصیف پیشه وران یک شهر و تعریف حرفت و صنعت ایشان سروده باشد اطلاق میشود ولو اینکه خود عنوان دیگری داشته باشد، همچنانکه شهرانگیز سیفی بخاری موسوم به صنایع البدایع و شهرآشوب لسانی شیرازی که عنوان مجمع الاصناف دارد شهرآشوبی که شعرا در مدح یا قَدْح یک شهر و مردم آن گفته باشند ارزش و مقدار شهرآشوب از نوع اخیر را ندارد، چه این نوع شعر از نظر جامعه شناسی و اشتمال بر لغات و اصطلاحات فنی و اسامی کارافزارها و ذکر صنایع و حِرَف رایج ادوار مختلف فواید بسیاری را در بر دارد و بیشتر تذکره نویسان از شهرآشوبهایی که یاد کرده اند نمونه به دست نداده اند و یا آنکه بذکر یکی دو بیت اکتفا نموده اند. برای سرودن شهرآشوب نوع خاصی از شعر در نظر گرفته نشده است، و آنچه تاکنون به دست آمده است بصورت قطعه و قصیده و رباعی و غزل و مثنوی بوده اما در مجموع آنها که برای محترفه سروده شده بیشتر در قالب رباعی است و آنچه در مدح یا ذم یک شهر است غالباً بصورت قصیده و مثنوی. قدیمترین شعر فارسی که با عنوان خاص شهرآشوب در دست است، قطعات مختلف الوزنی است از مسعودسعد، و نخستین تذکره نویسی که از این نوع یاد کرده امیر علیشیر نوایی است که در ذکر سیفی بخاری آورده است و نویسد که او مخترع این طریقه بوده است. گرچه در قرنهای نهم و دهم و یازدهم هجری «اختراع» به شعری اطلاق میشده که از حیث وزن و قافیه یا قافیه و ردیف و یا ردیف تنها بیسابقه باشد ولی در اینجا شهرانگیز (شهرآشوب) گفتی در قالب غزل است که پیش از سیفی سروده نشده بود و وی در این کار مخترع بوده است. بعد از شهرآشوب و شهرانگیز به اشعاری از همان نوع برمیخوریم با عناوین عالم آشوب، دهرآشوب، جهان آشوب، فلک آشوب که در مجموع همه بیک معنی است. و در مقابل چه بسا شهرآشوبهایی سروده شده که با وجود اشتهار عنوان شهرآشوب ندارد، مانند کارنامهء بلخ حکیم سنائی غزنوی و قصیدهء لامیهء کمال الدین کوتاه پای. شعرایی که برای محترفه شهرآشوب سروده اند عموماً آنها را شوخ و مهروی و محبوب و بت و دلبر و دلدار خوانده اند و سرایندهء شهرآشوب در عین حال که قصد تفنن و هنرنمایی داشته متوجه این نکته بوده است که قب تعریف خشک و بیروح از هنر یک آهنگر و ذکر آلات و افزار کار چندان لطفی ندارد لذا هر صنعتگر و پیشه وری را یک محبوب فتنه گر و شهرآشوب وانمود ساخته و از در عشق و عاشقی سخن بمیان آورده است. شهرآشوب گویی اختراع و ابتکار ایرانیان است و شعرای ترک هم تقلید از ایشان کرده اند. قدیمترین شعری که بزبان عربی در وصف محترفه سروده شده قطعات مختلف الوزنی از یک شاعر ایرانی یعنی ابوعلی حسن بن ابی الطیب باخرزی پدر ابوالقاسم علی صاحب دمیة القصر است که سه قطعه از آنرا در کتاب یتیمة الدهر ثعالبی (ج2 ص37، 38) آورده و از نوع دیگر قصیدهء بائیهء مطولی است موسوم به مقراض الاعراض در هجو کثیری از رؤسای دمشق سرودهء ابن عنین دمشقی (محمدبن نصراللهبن حسین بن عنین) متولد 549 و متوفای 630 ه . ق. و ذکر آن در معجم الادباء یاقوت چ مصر ج 4 ص 123 و وفیات الاعیان ابن خلکان چ تهران ص 130 آمده است، که بر اثر آن شاعر نفی بلد شد و به ایران آمد. حاجی خلیفه در کشف الظنون ذیل شهرانگیز از شش نفر شاعر ترک نام برده است که شهرآشوب سروده اند و شعرای مزبور عبارتند از کمالی قرن دهم هجری، مسیحی (918 ه . ق.)، محمد سلوکی قرن دهم، یحیی قرن دهم، محمودبن عثمان لامعی بروسوی (938 ه . ق.)، سید پیر محمد عاشق چلبی (939 ه . ق.). گیب مستشرق انگلیسی و مؤلف تاریخ ادبیات ترک در ج 2 از کتاب مزبور (ص 232) در ذیل مسیحی نوشته است که شهرانگیز از مخترعات عثمانیان است ولی ادوارد براون انگلیسی باآنکه از شهرآشوبهای شعرای قدیم ایران مانند مسعودسعد و غیره اطلاعی نداشته این گفته را نپذیرفته و در تاریخ ادبیات ایران (ج 2 ص158، 159 ترجمهء رشید یاسمی) ذیل فضولی بغدادی می نویسد: سام میرزا در تحفهء سامی که در 957 ه . ق. / 1550 م. تألیف شده دو نفر شاعر را نام می برد، یکی وحید قمی (وحیدی صوابست)، دیگر حریفی اصفهان (حرفی صوابست) که آن یک در تبریز و این دیگر در گیلان به گفتن آن قسم شعر مبادرت ورزیده اند. گرچه تاریخ سرودن این اشعار بعد از شهرانگیز ترکی است که مسیحی شاعر سروده است لیکن هیچ دلیلی در دست نیست که شیوع آن قسم شعر را در ایران تجددی یافته و طرز تازه یافته باشند. رجوع شود به شهرآشوب در شعر فارسی تألیف احمد گلچین معانی و مقالهء محجوب در کتاب هفته شمارهء 90 صص 86 - 104 مورخ یکشنبه دهم شهریور 1342 ه . ش. و مجالس النفائس ص231. از شاعران فارسی که شهرآشوب سروده اند عبارتند از:
1 - مسعودسعد سلمان (متوفی 515 ه . ق.) در وصف دلبر آهنگر، یار تیرگر، دلبر خباز، عنبرفروش، رنگریز، رقاص، میهمان، کشتی گیر و غیره که در حدود یکصد یار یا دلبر است که در دیوان چاپی او درج شده است.
2 - سنائی غزنوی، مثنوی موسوم به کارنامهء بلخ که تمام آن در فرهنگ ایران زمین سال 3 دفتر 4 چاپ شده است.
3 - مهستی گنجوی، شاعر قرن ششم هجری که مقداری از آن در کتاب مونس الاحرار فی دقایق الاشعار تألیف محمد بن بدر جاجرمی آمده است.
4 - کمال الدین کوتاه پای، از شعرای نیمهء قرن ششم هجری.
5 - امیرخسرو دهلوی، شاعر هندوستان متوفی 725 ه . ق.
6 - سیفی بخاری (متوفی 909 ه . ق.) معاصر مولانا جامی.
7 - آگهی خراسانی معاصر سلطان حسین میرزا.
8 - خواندمیر مؤلف حبیب السیر در کتاب «نامهء نامی» که بسال 925 ه . ق. تألیف یافته است.
9 - لسانی شیرازی متوفی 942 ه . ق.
10 - حیرتی تونی.
و چندین تن دیگر. برای اطلاع بیشتر به کتاب شهرآشوب احمد گلچین معانی رجوع شود. و نیز در کتاب گلستان مسرت ذیل عنوان محبوبان پیشه ور و فرهنگ بهار عجم و بعضی از سفینه ها و جنگهای خطی نیز ابیات و رباعیاتی دربارهء پیشه وران دیده شده است که معلوم نیست صاحبان آنها شهرآشوب کامل گفته باشند و مقدار بسیاری از آن در کتاب شهرآشوب احمد گلچین معانی گردآوری شده است. اینک چند نمونه از شعر شهرآشوب :
صفت دلبر آهنگر
اگر آهنگری است پیشهء تو
با من ای دلربای، درده تن
از دل خویش وز دلم بر ساز
از پی کار، کوره و آهن
کآهنی نیست سخت چون دل تو
کوره یی نیست گرم چون دل من.
مسعودسعد.
در تعریف پسر پاره دوز
ای تنگ شکر چون دهن تنگت نی
رخسارهء گل چون رخ گلرنگت نی
از تیر مژه این دل صدپارهء من
میدوز و ز پاره دوختن ننگت نی.مهستی.
هندو صنمی کزو رخم شد کاهی
دردا که ندارد ز غمم آگاهی
گفتم ز لبت کام من خسته برآر
در خنده شد و گفت که ناهی ناهی.
امیرخسرو دهلوی.
طاقیه دوز
اتوی گرم مبر پیش رخ خویش و مدار
که کند آتش او در گل روی تو اثر.
سیفی بخاری.
قصاب
ای گشته دلم ز تیغ هجرت کشته
دیده ز فراق تو بخون آغشته
بی روی تو ماندم از توانایی دور
مانندهء گوسفند بیجان گشته.خواندمیر.
پسر شیشه گر
دلبر شیشه گر به رعنایی
مردم دیده راست بینائی
بس که شد شیشه اش پسندیده
همچو عینک نهند بر دیده.
وحید تبریزی قمی.
قناد
قناد که از لعل شکر می ریزد
بر دل نمک از پستهء تر میریزد
ریزند همه قند ز شکّر وآن گل
از قند لب خویش شکر میریزد.
حالتی ترکمان طهرانی.
میوه فروش
دیدم پسر میوه فروش عیار
همراه پدر جلوه کنان در بازار
گفتم صنما بی پدرت یابم؟ گفت
خربوزه بخور تو را به فالیز چکار؟
فیضی اگره یی.
صفت بقال
آن دلبر بقال که بر وجه حسن
دارد بادام و پسته از چشم و دهن
جان میدهمش اگر فروشد با من
شفتالوی شیرین لب و سیب ذقن.
عشقی خواقی.
صفت بزاز
قماش دلبری بزاز دارد
که بر دیبای چینی ناز دارد.حکیم همدانی.
بهر دکان که افتاده ست راهت
پی سودا بجا مانده نگاهت.حکیم همدانی.
رنگرز
سرشکم ز غم سرخ و رخ گشت زرد
مرا رنگرز اینچنین رنگ کرد.
میرزا طاهر وحید.
کله پز
نگار کله پز من که دل سراچهء اوست
تمام لذت دنیا میان پاچهء اوست.
سرحدی قهوه رخی.
|| نام یکی از گوشه های دستگاه چهارگاه است. (از ردیف موسیقی ایران ص 52). نام یکی از چهار رنگ دستگاه چهارگاه. و همایون و نوا و ماهور است در موسیقی. (فرهنگ نظام). || نامی از نامهای ایرانی. (یادداشت مؤلف).
(1) - ن ل: خودرای.

شهرآشوب.

[شَ] (اِخ) رجوع به ابن شهرآشوب شود.

شهرآشوب.

[شَ] (اِخ) نام یکی از دهات سدن رستاق مازندران. (ترجمهء مازندران و استراباد رابینو ص 168).

شهرآشوبی.

[شَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی شهرآشوب. عمل شهرآشوب. شهرآشوب بودن :
رسم عاشق کشی و شیوهء شهرآشوبی
جامه ای بود که بر قامت او دوخته بود.
حافظ.

شهرآگیم.

[شَ] (اِ مرکب) صورتی از «شهر حاکم» به لغت پارسی قدیم طبری یعنی حاکم شهر، چه به رسم خود کلمهء شهر را بر کلمهء «حاکم» مقدم داشته اند و «حا» را به «آ» تبدیل کرده. (از انجمن آرا) (از آنندراج).

شهرآگیم.

[شَ] (اِخ) یکی از مقدمان گرگان و از همراهان باکالیجار خال انوشیروان پسر فلک المعالی منوچهر و نایب او در حکومت مازندران بروزگار خردسالی وی. در سفر مسعود به گرگان و هنگام تاختنش بر باکالیجار، شهرآگیم به ضرب گرز خود مسعود از اسب درافتاد و گرفتار آمد. رجوع به تاریخ بیهقی چ ادیب صص 451 - 459 شود.

شهرآگیم.

[شَ] (اِخ) استندار شهرآگیم بن نماور. وی بسال 640 ه . ق. از طرف حاکم گیلان مغلوب گردید. (ترجمهء سفرنامهء رابینو ص 49).

شهرآماردبیر.

[شَ دَ] (اِ مرکب) بنابه گفتهء خوارزمی دبیر عواید دولت شاهنشاهی بروزگار ساسانیان. (ایران در زمان ساسانیان ص 155).

شهرابان.

[شَ] (اِ مرکب) صورتی از شهربان. شهروان. (یادداشت مؤلف). رجوع به شهربان و شهروان شود.

شهرابان.

[شَ] (اِخ) شهربان. قریهء بزرگی است با باغهای نخیل از نواحی خالص در مشرق بغداد، و عده ای از اهل علم از آنجا برخاسته اند. (از معجم البلدان). حمدالله مستوفی در نزهة القلوب نویسد: از او [ خانقین ] تا رباط جلولا... پنج فرسنگ، از او تا هارونیه پنج فرسنگ و شهرابان به دست راست به دوفرسنگی این مرحله است. و نیز گوید که شهرابان را دختری ابان نام از تخم کسری ساخته است. (از نزهة القلوب ج3 ص43، 165).

شهراردشیر.

[شَ اَ دَ] (اِخ) نام یکی از سه آتشکدهء منسوب به کی اردشیر است که در نزدیک قلعهء مارفانان برپا کرده بود. رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص 54 و مزدیسنا شود.

شهر اسلام.

[شَ رِ اِ] (اِخ) نام شهر آوجان یا اوجان که از راه میانه ده فرسنگ تا تبریز فاصله دارد. یاقوت این شهر را در قرن هفتم هجری دیده است و گوید شهر دارای بارو و بازاری عالی است اگرچه به دست مغولها خراب شده است. در زمان حمدالله مستوفی، غازانخان بتجدید عمارت آن همت گماشت و به گفتهء مستوفی از سنگ و گچ بارو کشید و شهر اسلام خواند و دارالملک ساخت. (ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص 175). و نیز رجوع به نزهة القلوب ج 3 ص 8 و مقالهء عباس اقبال در مجلهء ارمغان شود.

شهران.

[شَ] (اِخ) نام یکی از نجبای ایران که در زمان یزدگرد سوم نزد ماهوی بود. (فهرست ولف) :
نشست او و شهران اَبَر پای خاست
به ماهوی گفت این دلیری چراست.
فردوسی.

شهران.

[شَ] (اِخ) ابن شاذل. از اجداد مکحول است. (یادداشت مؤلف).

شهران.

[شَ] (اِخ) ابن عفرس. جدی است جاهلی که فرزندان وی بطنی از خثعم از قحطان اند. (از الاعلام زرکلی ج 2 ص 418).

شهران گراز.

[شَ گُ] (اِخ) نام بهادر و یا پهلوانی ایرانی. (ناظم الاطباء). نام یک ایرانی معروف که اهل استخر و معاصر با خسرو پرویز و خلف او بوده است. (فهرست ولف) :
شب تیره هرمزد شهران گراز
سخنها همی گفت چندان به راز.فردوسی.

شهراه.

[شَ] (اِ مرکب) مخفف شاهراه. جادهء عام و جادهء وسیع بزرگ. (ناظم الاطباء) :
دگر گوشت که شهراه کلامست
دلت زو با معانیّ تمامست.ناصرخسرو.
شهراه مردمی است سبیل الرشاد تو
زآن مردمی تو کز ره نامردمی گمی.سوزنی.
تا نبرّد تیغت اسماعیل را
تا کنی شهراه قعر نیل را.(مثنوی).
رجوع به شاهراه شود.

شهر ایران.

[شَ رِ] (اِخ) ایرانشهر. کشور ایران. مملکت ایران. (فرهنگ فارسی معین) :تا باز که افراسیاب بیرون آمد و دوازده سال شهر ایران گرفته بود و نریمان و پسرش سام بر او تاختها همی کردند تا ایران شهر یله کرد و برفت. (تاریخ سیستان). رجوع به ایران و ایرانشهر شود.

شهرب.

[شَ رَ] (ع ص) مرد کلانسال. (منتهی الارب). مرد کلانسال و شیخ. || (اِ) حوضچهء زیر خرمابن. (ناظم الاطباء). شهربة، یکی. رجوع به شهربة شود.

شهرب.

[شَ رَ] (اِخ) نام یکی از ملوک آل نصر در حیره. (از مجمل التواریخ و القصص ص 153).

شهربابک.

[شَ بَ] (اِخ) شهری که به بابک پدر اردشیر مؤسس سلسلهء سلاطین ساسانی منسوب است و از توابع کرمان شمرده شده و هنوز باقی است. اصطخری و مقدسی و دیگران آنرا نام برده ولی تفصیلی دربارهء آن نداده اند. حمدالله مستوفی در نزهة القلوب ج 3 ص 188 و 141 آنرا از توابع کرمان دانسته و سایکس در حوالی شهربابک آثار آتشکده ای را پیدا کرده است. شهربابک از بلوکات ناحیهء رفسنجان کرمان و دارای معدن فیروزه است. (یادداشت مؤلف). شهربابک... از اقلیم سیم است (از شهرهای کرمان). (نزهة القلوب) :
تا شود شاد شیده از بهرام
شهربابک به شیده داد تمام.نظامی.
رجوع به ترجمهء لسترنج ص308 و حاشیهء مترجم و تاریخ ادبیات ایران براون ص122 و 322 و فارسنامهء ابن البلخی ص161 و فهرست تاریخ گزیده شود.

شهربابکی.

[شَ بَ] (ص نسبی) منسوب به شهربابک. || قسمی از فیروزه. (ناظم الاطباء).

شهرباز.

[شَ] (اِخ) رود آمویه. (ناظم الاطباء). رود جیحون. رجوع به آمویه شود.

شهر بازارگانان.

[شَ رِ با] (اِخ) مدینة التجار. یکی از نامهای شهر بخارا که به آن بنمجک(1) و بومسک و مدینة الصفریه یا شارستان رویین نیز میگفتند. و در ص 258 شرح حال رودکی آمده است که این شهر از نزدیکترین شهرهای بخارا به جیحون بود. (شرح حال رودکی ص 75، 258 از تاریخ بخارا ص20).
(1) - نومجکث یا تمجکت یا تمشکث، شهرچه ای بود در چهارفرسخی شمال باختری بخارا. (سرزمینهای خلافت شرقی ص 491).

شهرباش.

[شَ] (نف مرکب) شهرنشین. ساکن شهر. حضری. مدری. مقابل بادی و بدوی و بیابان باش و چادرنشین و بادیه نشین و صحرانشین و بری. (از یادداشت مؤلف). ساکن در شهر و شهری. (ناظم الاطباء). قراری. (از منتهی الارب). عرب [ عُ / عَ رَ ]. مردم تازی شهرباش. (منتهی الارب). و بجای شهرنشین بکار رفته است: عرب؛ گروهی مردم تازی شهرباش، عربی منسوب الیهم. (بحر الجواهر یوسف هروی). مقابل بیابان باش: اعراب؛ مردم تازی و هم سکان البادیة خاصة و النسبة الیهم اعرابی، و لا واحد له و لیس الاعراب جمعاً للعرب. (بحر الجواهر یوسف هروی).

شهربان.

[شَ] (ص مرکب، اِ مرکب)(1)شهروان. بزرگ و حاکم و نگاهدارندهء شهر، و آنرا شهریار گفته اند. (از انجمن آرا). مرزبان. (یادداشت مؤلف).
(1) - کلمهء شهربان shahraban (شترپان shatrapan) که در یکی از عبارات آسیب دیدهء کتیبهء پایکولی دیده میشود، ظاهراً نام قدیم مرزبانان بوده و قطعاً در دورهء اول ساسانیان حکام ایالات را شهربان (یا بذخش bidhakhsh، بتخش) گفته اند. لفظ مرزبان بعدها متداول شده است. (حاشیهء ایران در زمان ساسانیان ص157، 30، 31).

شهربانو.

[شَ] (اِ مرکب) ملکه. بانوی شهر. (یادداشت مؤلف) :
بشوهر بود بانو را یکی شاه
بزرگ و نامور در کشور ماه
به پیری بارور شد شهربانو
تو گفتی در صدف افتاد لؤلو.
(ویس و رامین).

شهربانو.

[شَ] (اِخ) شهربانویه. مشهور آن است که وی دختر یزدگرد پادشاه ایران بوده است و در خلافت عمر اسیر شد و به نکاح امام حسین (ع) درآمد و امام زین العابدین (ع) ازو متولد شد. نام هایی دیگر نیز بدو داده اند از جمله شاه زنان. رجوع شود به بحثی در بارهء شهربانو (فصلی از کتاب چراغ روشنی در دنیای تاریک) :
نالش بکر خاطرم ز قضاست
گلهء شهربانو از عمر است.خاقانی.
یعنی که نقاب شهربانو
فاروق عجم ستان گشاید.خاقانی.
لیکن تتبعات اخیر نشان داده است که این شهرت را اصلی نیست و یزدگرد را دختری بنام شهربانو نبوده است. برای اطلاع بر مآخذ داستان شهربانو رجوع به ربیع الابرار زمخشری و قابوس نامه و مجمل التواریخ شود.

شهربانوارم.

[شَ اِ رَ] (اِخ) خواهر گیو، دختر گودرز، زن رستم. (ناظم الاطباء) :
سپردم به رستم همی خواهرم
شه بانوان شهربانوارم.فردوسی.

شهربانویه.

[شَ یَ] (اِخ) نامی از نامهای زنان ایرانی. (یادداشت مؤلف). || دختر یزدگرد و مادر حضرت زین العابدین (ع). (انجمن آرا) (آنندراج) : و مادرش [ زین العابدین (ع) ] شهربانویه بنت یزدجرد الفارسی، و فخر حسینیان بر حسنیان از این است که جدهء ایشان شهربانویه بوده ست. (فارسنامهء ابن البلخی ص 4). و مادر او [ زین العابدین (ع) ] شهربانویه بنت یزدجردبن ملک. (تاریخ قم ص 196). رجوع به شهربانو و مزدیسنا ص 294 شود.

شهربانی.

[شَ] (حامص مرکب) عمل و حالت شهربان. رجوع به شهربان شود. || (اِ مرکب) نظمیه. اداره ای است که وظیفهء آن حفظ امنیت شهر و استقرار نظم و تعقیب بزه کاران است و آن تابع وزارت کشور است. (از فرهنگ فارسی معین).
تاریخچهء شهربانی کل کشور ایران: در دورهء سلطنت ناصرالدین شاه یکی از اولین اقداماتی که در پی ریزی و تشکیلات شهربانی به سبک اروپا بعمل آمد استخدام مستشاری اتریشی بنام «کنت دو منت فرت» و گماشتن وی در رأس دستگاهی بنام «وزارت نظمیه» بود، کنت برای اجرای نقشه های اصلاحی کوشش داشت ولی بسبب بی میلی درباریان و متنفذان عصر در بسط تشکیلات انتظامی بسبک جدید توفیق نیافت، پس از پایان کار او ریاست این دستگاه بعهدهء میرزا ابوتراب خان نظم الدوله که مترجم مخصوص و معاون کنت بود محول شد و از آن پس کسان ذیل ریاست آنرا بعهده گرفتند: میرزا عیسی وزیر مختار السلطنه، رضا بالا (آقابالاخان سردار)، حاج سعیدالسلطنه، اعظم السلطنه. در آغاز مشروطیت ریاست این اداره را مسیو یفرم سردستهء مجاهدان ارمنی عهده دار شد و او با قدرت به استقرار نظم توفیق یافت. پس از قتل یفرم یکی از معاونان ارمنی او بنام «سهراب خان» و سپس مظفر اعظم (سردار انتصار) ریاست نظمیه را بعهده گرفتند. در دوران ریاست نظیمهء یکی از رجال نظامی بنام «صولت نظام» دولت ایران به جلب مستشاران سوئدی اقدام کرد و بار اول سه مستشار از سوئد (بنام وستداهل، ارفانس، برگدال) بتهران آمدند. اولی بعنوان رئیس تشکیلات و دومی بعنوان رئیس پلیس تأمینات مشغول خدمت شدند. بعدها بتدریج بر تعداد مستشاران سوئدی افزوده شد. تشکیلات شهربانی ایران بر اساس همان تقسیمات توسعه و تکامل یافت و بصورت کنونی درآمد. پس از ظهور سلسلهء پهلوی به خدمت مستشاران مزبور خاتمه داده شد و امور شهربانی در دست صاحبمنصبان ایرانی قرار گرفت. شهربانی کل مسؤولیت حفظ انتظامات کشور را بعهده دارد. ادارات شهربانی کل کشور در کلیهء شهرستانها وجود دارد و این ادارات از نظر وسعت و جمعیت شهرها به چند درجه قسمت شده اند. بعلاوه در عده یی از شهرهای کوچک کلانتری مستقل یا پاسگاه موجود است. رجوع به ایرانشهر ج2 ص1068 و فرهنگ فارسی معین شود.

شهربراز.

[شَ بَ] (اِخ) شهروراز. (فرهنگ فارسی معین). نام او فرخان. فرمانده ایرانی که در زمان خسرو پرویز با روم جنگید و مصر را در سال 616 م. تسخیر کرد. (یادداشت مؤلف). رجوع به فارسنامهء ابن البلخی ص 109، 102، 104 و سبک شناسی بهار ج 1 ص 155 و شهر وراز شود.

شهر بزرگ.

[شَ رِ بُ زُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مدینة. کورة. (دهار). در برابر شهرک که شهر خرد است.

شهر بسطام.

[شَ بَ / بِ / بُ] (اِخ)رجوع به بسطام شود.

شهر بلقیس.

[شَ رِ بِ] (اِخ) دور نیست که شهر کهنهء اسفرایین (که هنوز جلگه ای در آنجا بهمین اسم معروف است) با خرابه های شهر بلقیس یکی باشد. (ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج حاشیهء ص 419).

شهربن باذان.

[شَ رِ نِ] (اِخ) نام حاکم صنعا در زمان رسول اکرم، در مجمل التواریخ و القصص و حبیب السیر چنین آمده است: در زمان پیغمبر اسلام به سال 11 هجرت مردی دروغ زن در یمن بنام اسودبن کعب ملقب به ذی الحمار بدعوی پیامبری برخاست. وی تمام یمن را تصرف کرد و چون بجانب صنعا روی آورد شهربن باذان حاکم آن ولایت برای مقابله با ذی الحمار پیش آمد و شهربن باذان بقتل رسید. رجوع به اسودبن کعب عنسی و مجمل التواریخ و القصص ص 255، 256 و 257 و حبیب السیر چ تهران جزو 4 از ج 1 ص155 شود.

شهربن حوشب.

[شَ رِ نِ حَ شَ] (اِخ)ابوسعیدبن شاگرد عبدالله بن عباس در قرآن. او مردی فقیه و قاری و محدث متروک الحدیث و شامی الاصل و ساکن عراق و مدتی مسؤول بیت المال بود. در سال 20 ه . ق. متولد شد و در سال 100 ه . ق. درگذشته است. رجوع به الاعلام زرکلی ج2 ص418 و حبیب السیر چ خیام ج2 ص173 و اخبار الاصفهان ج1 ص343 و تاریخ گزیده ص248 و عیون الاخبار شود.

شهربند.

[شَ بَ] (ن مف مرکب) بندشده در شهر. محصور و مقید در شهر. مقید و محبوس. (غیاث اللغات). کنایه از زندانی است. (آنندراج). آنکه او را به اقامت در شهری معلوم مجازات کرده اند. محبوس که تنها در شهر معینی تواند زیست و بخارج نبایدش رفتن. که محکوم است از آن شهر بیرون نرود. موقوف از جانب حاکم در شهری معین. (یادداشت مؤلف) : چنانچه آنجا [ غزنین ]شهربند باشند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 47). پس از خوارزمشاه آلتونتاش را با بند بر اثر وی ببردند تا به لهور شهربند باشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص511).
وفا از شهربند عهد رسته ست
که اینجا خانه در کویی ندارد.خاقانی.
شهربند فلکم بستهء غوغای غمان
چون زیَم گر بمن از اشک حَشَر می نرسد.
خاقانی.
شهره مرغی بشهربند قفس
قفس آبنوس لیل و نهار.خاقانی.
من شهربند لطف توام نه اسیر شروان
کاینجا برون ز لطف تو خشک و تری ندارم.
خاقانی.
چون شیرویهء شوم که قباد گویند پدر خویش خسرو را بکشت... او را ذلیل گردانید به اصطخر فرستاد و شهربند فرمود. (تاریخ طبرستان).
چون دید پدر که دردمند است
در عالم عشق شهربند است.نظامی.
در آن زندانسرای تنگ میبود
چو گوهر شهربند سنگ میبود.نظامی.
اگرچه داستانی دلپسند است
عروسی در وقایه شهربند است.نظامی.
حصار فلک برکشیده بلند
در او کردی اندیشه را شهربند.نظامی.
که روزی فرج یابد از شهربند
بلندیت بخشد چو گردد بلند.سعدی.
سر در جهان نهادمی از دست او ولیک
از شهر او چگونه رود شهربند او.سعدی.
|| در قید. پایبند. گرفتار :
ما گدایان خیل سلطانیم
شهربند هوای جانانیم.سعدی.
شهربند هوای نفس مباش
سگ شهر استخوان شکار کند.سعدی.
|| (اِ مرکب) زندان. (غیاث) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || حصار. (غیاث اللغات). حصار و دور شهر و دیوار گرد شهر که آنرا شهرپناه گویند. (آنندراج از بهار عجم). باروی شهر و حصار شهر. (ناظم الاطباء) :
قران اندرآمد بکوه سپند
بدید آن همه اردوی و شهربند.اسدی.
درین چنبر که محکم شهربندیست
نشان ده گردنی کو بی کمندیست.نظامی.
من که در شهربند کشور خویش
بسته دارم گریزگه پس و پیش.نظامی.
|| کنایه از جسم و کالبد است :
به سقراط گفتند کای هوشمند
چو بیرون رود جان ازین شهربند...نظامی.
بپای جان توانی شد بر افلاک
رها کن شهربند خاک بر خاک.نظامی.

شهربند.

[شَ بَ] (اِخ) نام دهی از نور به مازندران. (ترجمهء مازندران و استراباد رابینو ص 149).

شهربندان.

[شَ بَ] (اِمص مرکب)محاصره شدن :
گرچه باشد بشهر او راهت
مرو آنجا که شهربندانست.اوحدی.

شهربند شدن.

[شَ بَ شُ دَ] (مص مرکب) || محاصره. (یادداشت مؤلف). محاصره شدن. در حصار شدن. محصور شدن :
من که در این دایرهء دهربند
چون گره نقطه شدم شهربند.نظامی.
کشیده در آن شهر کوهی بلند
شده مردم شهر ازو شهربند.نظامی.
مجموع میوه ها و... [ در آمل ] فراوان باشد... چنانچه اگر شهربند شود هیچ چیز از بیرون احتیاج نباشد. (نزهة القلوب).
|| محبوس شدن. زندانی شدن :
وآن دم که یغلق عزمات تو برگشاد
در جعبه شهربند شود تیر آرشی.اخسیکتی.
نظامی که در گنجه شد شهربند
مبادا ز اسلام نابهره مند.نظامی.
از آنجا که شه را نیامد پسند
چو سایه پس پرده شد شهربند.نظامی.
|| مقیم شدن. اقامت کردن :
تا من آنجا که شهربند شوم
از بلندیت سربلند شوم.نظامی.

شهربند کردن.

[شَ بَ کَ دَ] (مص مرکب) کسی را در یک شهر محبوس کردن که نتواند از آن محوطه بیرون رود ولی در داخل آن آزاد باشد. (یادداشت مؤلف). || گرفتار کردن. در قید کردن :
پیاپی رطلها پرتاب میکرد
ملک را شهربند خواب میکرد.نظامی.
|| زندانی کردن. محبوس کردن :
چون به شماخی ترا کرده قضا شهربند
نام شماخی توان مصر عجم ساختن.
خاقانی.

شهربندی.

[شَ بَ] (حامص مرکب)زندانی بودن. (فرهنگ فارسی معین). || محاصره. || در محاصره افتادن. (فرهنگ فارسی معین) :
چون در آن برج شهربندی یافت
برج از آن ماه بهره مندی یافت.نظامی.

شهربن کورنگ.

[شَ رِ نِ رَ] (اِخ)گرشاسب بن اثرت(1) است که بنابه روایت مؤلف تاریخ سیستان بنای سیستان او کرده است. (تاریخ سیستان ص 2). و مؤلف تاریخ سیستان وی را جد سوم گرشاسب ذکر کرده اما اسدی وی را پدرزن جمشید دانسته است و ظاهراً در متن «شهر» مصحف «رشم» و کورنگ محصف «طورک» باشد. (تاریخ سیستان چ بهار ص 2).
(1) - این نام در گرشاسبنامهء اسدی و سایر تواریخ «اثرط» آمده. (حاشیهء تاریخ سیستان چ بهار ص 2).

شهربة.

[شَ رَ بَ] (ع اِ) مؤنث شَهْرَب. || یکی شَهْرَب. (منتهی الارب). رجوع به شهرب شود.

شهربه شهر.

[شَ بِ شَ] (ق مرکب) از شهری به شهری و از محلی به محلی. (ناظم الاطباء). کنایه از استقراء و جستجوی دقیق است در یافتن چیزی یا کسی.

شهر به هم زدن.

[شَ بِ هَ زَ دَ] (مص مرکب) خراب و پریشان کردن شهر. (آنندراج). فتنه و شورش افکندن در شهر :
تا چشم بر هم میزنی افتاده هر سو کشته ای
شهری بهم برمیزند هر جنبش مژگان تو.
باقر کاشی.

شهرپناه.

[شَ پَ] (اِ مرکب) حصار. بارو و حصاری که دور شهر برای محافظت آن بنا کنند. (ناظم الاطباء). شهربند. (آنندراج). || استحکاماتی که در اطراف حصار قلعه برپا نمایند. (ناظم الاطباء).

شهرپیر.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان حاجی آباد ایزدخواست میان آباده و اصفهان. 174 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

شهرت.

[شُ رَ] (از ع، اِمص، اِ) آوازه. صیت. اشتهار. نامبرداری. بلندآوازگی. معروفیت. نام آوری. (یادداشت مؤلف). اشتهار. (از ناظم الاطباء) : شهرت آفت است و همه آن خواهند و خمول راحت است و همه از آن گریزند. (کیمیای سعادت). رجوع به شهرة شود.
- شهرت افکندن؛ آوازه دردادن. معروف کردن.
- شهرت بی اصل؛ معروفیت بی اساس.
- شهرت پرست؛ شهرت پرستنده. آنکه خواهان شهرت و معروفیت است.
- شهرت پرستی؛ آوازه پرستی.
- شهرت پیدا کردن؛ مشهور شدن. معروفیت یافتن.
- شهرت جو؛ جویندهء شهرت.
- شهرت جویی؛ شهرت طلبی. جستن معروفیت. در پی ناموری و آوازه شدن بودن.
- شهرت دادن؛ اشاعه دادن. انتشار دادن. شایع کردن.
- شهرت داشتن؛ داشتن معروفیت. نامبردار بودن. ناموری. معروف بودن : در صناعت علم طب شهرتی داشت. (کلیله و دمنه).
- شهرت طلب؛ آوازه جو. شهرت جو.
- شهرت طلبی؛ شهرت جویی.
- شهرت کردن؛ شایع شدن و مشهور گردیدن. (ناظم الاطباء).
- || نیکنام گشتن و یا بدنام و رسوا شدن. (ناظم الاطباء).
- شهرت گزین؛ که آوازه شدن گزیند. تلاش کنندهء نیکنامی. (ناظم الاطباء).
- شهرت یافتن؛ نیکنام شدن. (ناظم الاطباء).
|| افتخار. نازش: مگر شهرت است که... (در تداول عامه). (یادداشت مؤلف).
-امثال: بیستون را عشق کند و شهرتش فرهاد برد. ؟
|| خبر فاحش و شایع. || هر چیزی از خوبی و یا بدی که همه کس آنرا دانسته باشد. نیکنامی یا بدنامی. (ناظم الاطباء). || آشکارا شدن. آشکار کردن، و با لفظ شدن و کردن مستعمل است. (آنندراج).

شهرتاش.

[شَ] (اِ مرکب) همشهری و هر دو نفر که از اهل یک شهر باشد. (ناظم الاطباء). همسایه و همشهر. (آنندراج) (غیاث) :
با حکیم او رازها می گفت فاش
از مقام و خواجگان و شهرتاش.مولوی.

شهرت فارس.

[شُ رَ تِ] (اِخ) شیخ حسن شاعر، که در اصل عرب بود ولی در فارس بسر میبرد و شغل پزشکی داشت و سرانجام به هندوستان رفت. (از مجمع الفصحاء ج2 ص250).

شهرجرد.

[شَ جِ] (اِخ)(1) از دیه های فراهان. (تاریخ قم ص141).
(1) - معرب شهرگرد (از: شهر + گرد، جرد، پسوند).

شهرجرده.

[شَ جِ دَ] (اِخ) از طسوج فراهان. (تاریخ قم ص117).

شهرجنگی.

[شَ جَ] (اِ مرکب)(1) جنگ که میان افراد شهر درگیرد. جنگ خانگی. جنگ داخلی. (فرهنگ فارسی معین). این اصطلاح را محمد بن عبدالجلیل قزوینی در کتاب نقض بعض فضایح الروافض آورده است.
(1) - Guerre civile.

شهرجور.

[شَ رِ / شَ] (اِخ) شهرگور. نام قدیم فیروزآباد فارس. رجوع به فیروزآباد و ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص 275 شود.

شهرچای.

[شَ] (اِخ) (رود...) رودی به آذربایجان غربی که خره های دشت و حومهء ارومیه و ارومیه و خرهء بکشلو را آب دهد. (یادداشت مؤلف).

شهرچه.

[شَ چَ / چِ] (اِ مصغر) شهر کوچک. شهرک. قصبه : باید که خواجهء بزرگ بمیان کار درآید و درخواهد از خداوند سلطان تا این شهرچه ها که به اطراف بیابان است چون مرو و سرخس و باورد ما را داده آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 514).

شهرخ.

[شَ رُ] (اِ مرکب) مخفف شاهرخ. رجوع به شاهرخ شود.

شهرخا.

[شَ رُ] (اِ مرکب) یکی از اصطلاحات شطرنج بازان. (ناظم الاطباء). «شاه» و «رخ» دو مهره اند در شطرنج اما ترکیب و اصطلاح فوق جای دیگر دیده نشد.(1)
(1) - احتما در بازی شطرنج جابه جائی شاه و رخ است در حالتی که بین این دو مهره، مهرهء دیگری نباشد. و این از اختیارات این بازی است که به آن «حرکت قلعه» نیز می گویند.

شهرخ زدن.

[شَ رُ زَ دَ] (مص مرکب)مخفف شاهرخ زدن. اصطلاحی است در بازی شطرنج :
مبارک بُوَد فال فرخ زدن
نه بر رخ زدن بلکه شهرخ زدن.نظامی.
بنطع کینه بر چون پی فشردی
درافکن پیل و شهرخ زن که بردی.نظامی.

شهرخفر.

[شَ خَ] (اِخ) همان قصبهء بلوک خفر است و در هیجده فرسنگی شیراز است و نزدیک به صد در خانه دارد. (فارسنامهء ناصری). دهی از دهستان بخش خفر شهرستان جهرم و 715 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

شهر خموشان.

[شَ رِ خَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گورستان. (آنندراج) :
در وداعم شوری از کس برنخاست
گویی از شهر خموشان میروم.
ملا مرشد (از آنندراج).

شهرخواست.

[شَ خوا / خا] (اِخ) از بلوکات ساری و اشرف مازندران. عدهء قراء 21، مساحت 8 فرسخ. مرکز آن ماه فروزمحله است. (از یادداشت مؤلف).

شهرخواست.

[شَ خوا / خا] (اِخ) نام دهی واقع در دوازده فرسخی میانهء شمال و مغرب گله دار. (از فارسنامهء ناصری).

شهرخواست.

[شَ / خوا / خا] (اِخ)دهی است در سه فرسخ و نیمی میانهء شمال و مغرب گاوکان. (از فارسنامهء ناصری).

شهرخواست.

[شَ خوا / خا] (اِخ) دهی است از دهستان کربال بخش زرقان شهرستان شیراز و 102 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

شهرد.

[ ] (اِخ) محلی از طسوج الدوز به قم. (تاریخ قم ص 117).

شهرداذور.

[شَ داذْ وَ] (اِ مرکب) دادور دادوران. قاضی اعظم در دورهء ساسانی. (از ترجمهء ایران در زمان ساسانیان ص 218).

شهردار.

[شَ] (نف مرکب، اِ مرکب)شهردارنده. نگهدارندهء شهر. نگهبان بلد. (فرهنگ فارسی معین). حافظ نظم کشور. متقدمان این کلمه را از صفات سلطان می شمرده اند همچون شهرگیر و جز آن :
گردن هر مرکبی چون گردن قمری به طوق
از کمند شهریار شهرگیر شهردار.فرخی.
|| صیاد. کسی که صید طیور میکند. (ناظم الاطباء). || رئیس بلدیه. رئیس شهرداری. مسؤول ادارهء امور شهری. رجوع به شهرداری شود.

شهردار.

[شَ] (اِخ) نامی یا لقبی ایرانی. (یادداشت مؤلف). رجوع به احمدبن محمد بن احمدبن شهردار المعلم الاصبهانی شود.

شهردار.

[شَ] (اِخ) ابن شیرویه. مؤلف کتاب فردوس الاعلی و زین الائمه عبدالسلام بن محمد بن علی الخوارزمی الفردوسی بسبب روایت این کتاب معروف بفردوس شده و صاعدبن یوسف خوارزمی از عبدالسلام مذکور روایت کرده است. (یادداشت مؤلف). ابومنصور شهرداربن شیرویهء همدانی محدث دیلمی الاصل. نسبش به ضحاک بن فیروز صحابی رسد. او راست: مسندالفردوس در حدیث. (از اعلام زرکلی ج 2 ص 418). حاجی خلیفه او را ملقب به حافظ و گردآورندهء اسانید مسند الفردوس دانسته که در 4 جلد بوده است. و وفات او را به سال 558 ه . ق. یاد کرده است. رجوع به کشف الظنون شود.

شهرداری.

[شَ] (حامص مرکب) عمل و شغل شهردار. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ مرکب) اداره ای است که در هر شهر برای احداث و پاکیزه نگاه داشتن خیابانها، پارکهای عمومی و روشنائی و تقسیم آب و غیره دائر است و تحت نظر انجمن شهر و به ریاست شهردار به اجرای وظیفه می پردازد، و آن از ادارات وزارت کشور محسوب میگردد. (از فرهنگ فارسی معین). فرهنگستان این لغت را بجای بلدیه برگزیده است.
- شهرداری تهران؛ پس از اعلام مشروطیت در سال 1325 ه . ق. قانون بلدیه بتصویب مجلس شورای ملی رسید. برطبق قانون مزبور حفظ منابع شهر در ایفای حوایج اهالی و آذوقهء شهر و نظافت و روشنایی و تقسیم آب بعهدهء بلدیه واگذار شد و عوارض شهرداری بتدریج وضع گردید. با این وضع شهرداری تهران از سال 1300 ه . ش. شروع بساختمان محلی کرد در شمال میدان سپه(1). عواید شهرداری در سال 1300 ه . ش. بوسیلهء دو اداره وصول میگردید. عواید مستقیم که بوسیلهء ادارهء عواید مستقیم وصول میشد عبارت بود از عواید مستغلات، مالیات اصناف، مالیات نمایشها و عواید مختلف. تنظیف شهر بوسیلهء رفتگران انجام میگرفت و آنها در نه قسمت شهر و هر قسمت تحت نظر یک نایب خدمت میکردند. عملیات ساختمانی شهر تهران بوسیلهء ادارهء ساختمان انجام میگرفت (اکنون سازمانی بنام شهرسازی در شهرداری دایر گردیده است که ساختمانهای شهر و صدور پروانهء ساختمانی از مسؤولیتهای آن اداره می باشد). از سال 1306 ه . ش. توسعهء خیابانهای شهر شروع شد. در سال 1308 ه . ش. قسمتی از قبرستان چهارراه حسن آباد تبدیل به باغچه گردید و بقیهء آن بمصرف شعبهء شهرداری و عمارت اطفائیه (آتش نشانی) رسید. با تصویب قانون احداث و توسعهء معابر مصوب آبانماه 1313 ه . ش. بیش از پیش بتوسعهء خیابانها پرداختند و آسفالت خیابانهای شهر شروع شد و بعضی خیابانها هم سنگفرش گردید. شهرداری علاوه بر ساختمانهای شهری بساختمان گورستان جدید (مسگرآباد) اقدام کرد. از سال 1309 ه . ش. که انجمن شهر تشکیل گردید بروشنایی شهر توجه شد و بفکر تهیهء کارخانهء برق مستقل افتادند و کارخانه ای ایجاد کردند. در سال 1308 ه . ش. چهار شعبهء شهرداری بنام بخش در چهار نقطهء شمال و شرق و غرب و جنوب تشکیل گردید. در سال 1315 ه . ش. تعداد بخشها به هشت رسید. بعلاوه در شهرری و شمیران هم دو بخش عهده دار وظایف شهرداری شدند. در سال 1319 ه . ش. برای آنکه بخشهای مذکور تا حدی استقلال و آزادی عمل داشته باشند بچهار برزن کامل تبدیل گردیدند که هر یک وظیفهء شهرداری را انجام میدادند. در سال 1325 ه . ش. تعداد برزنها به 16 افزایش یافت. بتازگی هر یک از برزنها عنوان شهرداری یافته اند.
(1) - اینک آن محل خراب و شهرداری به جای دیگری منتقل شده است.

شهر داود.

[شَ رِ وو] (اِخ) همان قلعهء صهیون است که اول ازآنِ پبوسیان بود و پس از آنکه داود آنرا مفتوح ساخت قصری و شهری در آن بنیاد افکند و به اسم خود موسوم ساخت. || بیت لحم نیز شهر داود خوانده شده است. (قاموس کتاب مقدس).

شهر در کردن.

[شَ دَ کَ دَ] (مص مرکب)تبعید کردن. (یادداشت مؤلف).

شهردشت.

[شَ دَ] (اِخ) دهی است از دهات هزارجریب در مازندران. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 164).

شهر دقیانوس.

[شَ رِ دَ] (اِخ) تمام نصف جنوبی ایالت کرمان تا ساحل دریا داخل در ولایت جیرفت بوده است. جیرفت در قرون وسطی شهری بسیار مهم بود... اکنون خرابه های جیرفت (که نام آن فقط بر ولایت جیرفت اطلاق میشود نه بر شهر) به دقیانوس (شهر امپراطور) معروف است. این دقیانوس در مشرق زمین ضرب المثل برای پادشاه مستبد و ستمکاری است و در زمان پادشاهی او بود که هفت نفر اصحاب کهف داخل غار شدند (قرآن 18/ 8) که داستان آنها معروف است. (از ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص 236). از عهد دقیانوس، زمانهای قدیم و از شهر دقیانوس شهر ویران اراده کنند.

شهردوشان.

[شَ] (اِخ) از طسوج ساوه، طسوج جبل. (تاریخ قم ص 118).

شهردوشان.

[شَ] (اِخ) از دیههای هزاوه. (تاریخ قم ص 139).

شهررام.

[شَ] (اِخ) رامشهر. نام قدیم شهر اهواز. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به رامشهر شود.

شهررامز.

[شَ رِ مُ] (اِخ) رامز مخفف رامهرمز است، نام شهری به خوزستان که اورمزدبن شاپوربن اردشیربن ساسان آنرا بنا کرد. رجوع به رامهرمز و تاریخ گزیده ص 106 شود.

شهررانده.

[شَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) از شهر رانده. تبعیدشده. کسی که او را نفی بلد کرده باشند :
این دل شهررانده در گل تیره مانده
ناله کنان که ای خدا کو حشم و تبار من.
(دیوان شمس).

شهرروا.

[شَهْرْ رَ] (ص مرکب، اِ مرکب)سیم و زر رایج و سره را گویند. (برهان قاطع) (از انجمن آرا). زر و سیم رایج و سره. نقیض شهروا. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). زر و سیم که در شهر رایج باشد. (رشیدی) (از جهانگیری) :
نقرهء ما اگرچه شهررواست
پیش نقاد رای او شد رد.
شرف شفروه ای (از انجمن آرا).
تا سکه به نام شمس از لعل زدند
آهن ز طلا شهررواتر گشته ست.
ظهوری (از آنندراج).
رجوع به شهروا شود.

شهرروا.

[شَهرْ رَ] (اِخ) شهرکی است [ به ناحیت کرمان ] بر کرانهء دریا و اندر وی صیادانند. (حدود العالم).

شهرری.

[شَ رِ رَ] (اِخ) معروف به شاهزاده عبدالعظیم یا حضرت عبدالعظیم، و آن بعلت بودن مرقد امامزاده عبدالعظیم بن عبدالله بن عبدالله بن حسین بن زیدبن الامام حسن در آنجاست. رجوع به ری و عبدالعظیم بن عبدالله... شود.

شهرزاد.

[شَ] (ن مف مرکب) مخفف شهرزاده. زادهء شهر. اهل. وطنی. بومی. مقابل اجنبی و غریب و خارجه و خارجی. (یادداشت مؤلف).

شهرزاد.

[شَ] (اِخ) چهرزاد. چهرآزاد. شیرزاد. دختری زیبا که داستانهای الف لیلة و لیلة (هزار و یکشب) از زبان او نقل شده است. (از فرهنگ فارسی معین).

شهر زر.

[شَ رِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)این کلمه در این بیت خاقانی آمده است :
شهر زر و تخت طاقدیس خسان را
باز مرا جفت کین نوای صفاهان.
و بقرینهء تخت طاقدیس و کین نوای صفاهان که همه اسامی الحان مختلفهء موسیقی است باید آن نیز نام لحنی از موسیقی باشد ولی در فرهنگهای معموله عجالتاً نیافتم. (یادداشتهای قزوینی ج 5 ص 232).

شهر زرین.

[شَ رِ زَرْ ری] (اِخ) شهری بوده است از عمارات حضرت سلیمان. (آنندراج) :
سوارش در نظر از قصر ایوان
بود چون شهر زرین سلیمان.
استرآبادی (از آنندراج).
گر چنین زآن برگ گل زرین گیا خواهد دمید
خانهء آیینه را هم شهر زرین میکند.
حاجی سابق (از آنندراج).

شهر زنان.

[شَ رِ زَ] (اِخ) نام شهری که ساکنانش از شاه و وزیر و برنا و پیر همه زنان بوده اند یا زنی پادشاه آن شهر بوده چنانکه در هندوستان است. (از آنندراج) :
طالع شهر زنان دارد نگارستان هند
هست هر چیزش فراوان مرد کمیاب است و بس.
ملاطغرا (از آنندراج).
|| (اِخ) در صورالاقالیم آمده که در مغرب زمین نزدیک سقالة الزنج ریگستانی است... از کثرت گرما و بی آبی عمارت نیست و چون از آن ریگستان درآیند بشهری رسند که در او جمله زنان باشند. (از مرآت البلدان ص 281).

شهرزور.

[شَ رِ] (اِخ) خره ای وسیع بین اربل و همدان بود و در زمان یاقوت (قرن 7 هجری) مردم آن کرد بودند. امروزه هم شهرکی بنام زور در جنوب شرقی سلیمانیه نزدیک مرز ایران و عراق در خاک عراق قرار دارد. (از فرهنگ فارسی معین). شهری است بین اربل و همدان. (از تاج العروس). مدینهء زوربن ضحاک است. (منتهی الارب). خره ای است وسیع در جبال بین اربل و همدان و مردم آن کردند. (از معجم البلدان). شهری معروف از اقلیم چهارم کردستان میان اربل و همدان نزدیک ببابل از بناهای زور پسر ضحاک. (انجمن آرا) (آنندراج). نام شهری نزدیک ببابل بناکردهء زور پسر ضحاک. (ناظم الاطباء). نام شهری نزدیک بابل(1). (برهان). نام شهری است بساحل دجله. (از دمشقی). شهرزور از نظر مذهبی رابطهء مستحکمی با عقائد علی اللهیان دارد چه پیروان این فرقه معتقدند که روز موعود در شهرزور فرا خواهد رسید و در سالهای 400 و 434 ه . ق. دودمان «حسنویه کرد» در شهرزور حکومت میکردند و از اتابکان، اتابک زنگی در قرن ششم هجری (14 م.) شهرزور را تصرف کردند. و مظفرالدین گوکبری اتابک اربل در زمان یاقوت حموی در این شهر مستقر گردید و در سال 613 ه . ق. / 1226 م. زلزله های شدیدی شهرزور را ویران کرد. کردهای مقیم این ناحیه هنگام حملهء هلاکو به بغداد بسوی مصر و شام کوچ کردند و تیمور شهرزور را در 803 ه . ق. / 1411 م. به آتش کشید. (از دائرة المعارف اسلامی) :
همان خسرو و اشک و فریان و فور
بزرگان سند و شه شهرزور.فردوسی.
چو آسوده برگشت مرد و ستور
بیاورد لشکر سوی شهرزور.فردوسی.
از ظاهر کتاب شاهنامه چنین برمی آید که اردشیرخره همان شهرزور است :
سوی پارس آمد ز ری نامجوی
برآسوده از رنج و از گفتگوی
یکی شارسان کرد پر کاخ و باغ
بدو اندرون چشمه و دشت و راغ
که اکنون گرانمایه دهقان پیر
همی خواندش خرهء اردشیر
یکی چشمه بد بی کران اندروی
فراوان از آن چشمه بگشاد جوی
برآورد زآن چشمه آتشکده
بر او تازه شد مهرگان و سده
بگرد اندرش باغ و میدان و کاخ
برآورده شد جایگاهی فراخ.فردوسی.
همی راند زآن کوه تا شهرزور
شد آن شارسان پر سرای و ستور.فردوسی.
چو آمد ز بابل سوی شهرزور
سلامت شد از پیکر شاه دور.نظامی.
و رجوع به خرهء اردشیر و الوزراء و الکُتّاب ص232 و عیون الانباء ج2 ص17 و فهرست اعلام مجمل التواریخ و القصص و فهرست اعلام حبیب السیر و تاریخ رشیدی ص214 و تاریخ گزیده ص100، 286 و العقد الفرید ج5 ص243 و فارسنامهء ابن البلخی ص58 و کامل ابن الاثیر ج3 ص19 و ج9 ص213 و نزهة القلوب ص107، 203، 206 و یشتها ج2 ص250 و سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص205 شود.
(1) - بابل در متن برهان و رشیدی مصحف اربل آمده است. (حاشیهء برهان چ معین).

شهرزوری.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به شهرزور :
شهرزوری گدا بود خاصه
کش ببغداد پرورش کردند.خاقانی.
چون پس از حمق عوان طبع شود
شهرزوری که ببغداد نشست.خاقانی.

شهرزوری.

[شَ ] (اِخ) ابواحمد القاسم بن المظفربن علی. حاکم اربل و سنجار. او جد خاندان شهرزوریهای قضات شام و الجزیره است و همه بدو منسوبند و در 489 ه . ق. در موصل درگذشته است. (از اعلام زرکلی ج 2 ص 786).

شهرزوری.

[شَ] (اِخ) ابوالحسن علی بن محمد معروف به بدیهی. از اهل شهرزور بود و شعر بسیار گفت لیکن برخلاف آنچه از لقبش مستفاد میشود شعر به بدیهه نمیتوانست گفت. صاحب بن عباد از او انتقاد و ابوبکر خوارزمی دفاع کرده است. (از کتاب صاحب بن عباد تألیف بهمنیار ص 151).

شهرزوری.

[شَ] (اِخ) شمس الدین محمد بن محمود. حکیم قرن 6 و 7 هجری، مؤلف «نزهة الارواح و روضة الافراح» گفته اند که وی از خویشاوندان سهروردی بود و بر «تلویحات» و «حکمة الاشراق» شیخ اشراق شرح نوشته است و نیز کتابی بنام «کتاب الرموز و الامثال اللاهوتیة فی الانوار المجردة الملکوتیة» نگاشته که آنرا شیخ علی بن محمد مشهور به مصنفک (فوت 871 ه . ق.) شرح کرده است. وی پیرو مسلک شیخ اشراق است. (فرهنگ فارسی معین).

شهرزوری.

[شَ] (اِخ) محمد بن عبدالله بن القاسم شهرزوری ملقب به کمال الدین. فقیه و ادیب و کاتب قرن ششم هجری. او بسال 492 ه . ق. در موصل بدنیا آمده و در منصب قضا نشست و مدرسهء شافعیه را بنا نمود و آنگاه بدمشق رفت و نورالدین محمودبن زنگی او را منصب قضاء داد. از آثار اوست: التفسیر الکبیر، التفسیر الاوسط، التفسیر الصغیر، الکافی در نحو و الاملاء. وی در سال 572 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی ج 3 ص 930).

شهرسازی.

[شَ] (حامص مرکب) ساختن شهر. بنا کردن شهر.

شهر سبز.

[شَ رِ سَ] (اِخ)(1) نام شهر کش است و این نام (کش) در قرون وسطی بر شهر سبز اطلاق میشده است :
شکرهای سمرقند از خط خوش
سواد شهر سبز آورده در کش.
یحیی بن سیبک نیشابوری.
رجوع به فهرست اعلام حبیب السیر ج 3 و مجالس النفائس ص 115 و ترجمهء تاریخ ادبیات ایران تألیف ادوارد براون ج 3 ص 221 و ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص 498 شود.
(1) - نام شهری نزدیک سمرقند که شهر کش نیز گویند. (برهان) (جهانگیری) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شهر سبز.

[شَ رِ سَ] (اِخ) لقب شهر کازرون در فارس، زیرا که در بهار همهء جلگه و شهر کازرون سبز میگردد و حتی روی سنگها را نوعی خزهء سبز می پوشاند. (فرهنگ فارسی معین).

شهرستان.

[شَ سِ] (نف مرکب) ستانندهء شهر. مظفر و فاتح شهرها و از القاب پادشاهان است. (ناظم الاطباء). شهرگشا. فاتح :
خدایگان جهان باد و پادشاه زمین
بعون ایزد کشورگشا و شهرستان.فرخی.
بمجلس ملک جنگجوی رزم آرای
بمجلس ملک شیرگیر شهرستان.فرخی.
عقل که اقطاع اوست شهرستان(1) وجود
شهره تر از تیغ تو شهرستان دیده نیست.
خاقانی.
(1) - تلفظ این کلمه شَهْرِستان است که به ضرورت شعر شَهْرْسِتان شده است.

شهرستان.

[شَ رِ] (اِ مرکب)(1) شارستان. مرکب از شهر به اضافهء «ستان» پسوند مکان بمعنی کرسی ولایت. (حاشیهء برهان چ معین). کرسی ولایت. (ایران در زمان ساسانیان ص 307، 979 و 78). || حصاری که بر دور شهر بزرگ بکشند. (برهان) (انجمن آرا) (جهانگیری) : هری، شهری بزرگ است و شهرستان وی سخت استوار است و او را قهندز است و ربض است. (حدود العالم). || مدینه. (دستور اللغة). قسمت درونی شهر که آن را شارستان و شارسان هم گویند. آن قسمت از یک شهر که در درون حصار باشد و بیرون حصار را ربض خوانند : قتیبه... نامه نوشت از سلیمان بخویشتن که بنزدیک من درست شد که امیری از امیران امیه که خلیفهء پیغمبر (ص) باشد بر دست وی شهرستان قسطنطینه گشاده شود. (ترجمهء طبری بلعمی). نوکث، قصبهء ایلاق است و او را شهرستانی است و قهندز است و ربض. (حدود العالم). بم، شهری است [ بناحیت کرمان ] با هوای تندرست و اندر شهرستان وی حصاریست محکم و از جیرفت مهمتر است و اندر وی سه مزگت جامع است یکی خوارج را و یکی مسلمانان را و یکی اندر حصار. (حدود العالم). و او را [ بلخ را ] شهرستانیست با بارهء محکم و اندر ربض او بازارهای بسیار است. (حدود العالم). آمل، شهری است عظیم و قصبهء طبرستان است، او را شهرستانیست با خندق بی باره و از گرد وی ربض است. (حدود العالم). او را [ نشابور را ] قهندز است و ربض است و شهرستان است. (حدود العالم).
ز سوی هند گشادی هزار شهرستان
ز سوی سند گرفتی هزار انباخون.
بهرامی (از فرهنگ اسدی).
بُوَد جلاد شهرستان جسمت جاذبه هموار
چو یخ انداز باشد ماسکه اندر غمش شادان.
ناصرخسرو.
شاد باش ای حکیم اکنون مراد خویش بخواه، دختر گفت شهرستانی فرماید آنجا که پای دشت است. (تاریخ ابن اسفندیار). جزیره ای بود در آنجا شهرستانی دیدیم بغایت خوش. (قصص الانبیاء ص 168). پس فرشتگان قصد شهرستان لوط کردند ابراهیم گفت من با شما بیایم. (قصص الانبیاء ص 55). حد اول او بارهء شهرستان پیوسته چوبهء بقالان و حد دوم هم بارهء شهرستان که پیوسته بازار پسته شکان است. (تاریخ بخارای نرشخی ص 64). شیر کشور، شهرستان بخارا را بنا کرد. (تاریخ بخارای نرشخی ص 7).
بر در این هفت ده قحط وفاست
راه شهرستان جان خواهم گزید.
خاقانی.
تا غز بخل آمده گرد نشابور کرم
من بشهرستان عزلت خان و مان آورده ام.
خاقانی.
کوس غارت زد فراقت گرد شهرستان دل
شحنهء عشقت سرای عقل در طبطاب داشت.
سعدی.
شهرستان همچون نگینی در دل شهری که به دست شاپور اول بنیان گذارده شد، قرار گرفته است. (تاریخ گزیده). قزوین از دو شهر داخلی بنام شهرستان و خارجی که چون نگینی شهر داخلی را در بر گرفته و مدینة العظمی خوانده می شود ترکیب یافته است. (از عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات زکریا قزوینی).
رجوع به شارستان شود.
|| خره. کوره. بلوک. (منتهی الارب): طالقان، شهری یا شهرستانی است میان ابهر و قزوین و از آنجاست صاحب اسماعیل بن عباد. (منتهی الارب). || امروزه کلمهء شهرستان در ایران عنوانیست برای هر قسمتی از تقسیمات کشوری و بدین تعبیر که هر شهر را با حومه و دهستانهای اطراف آن شهرستان می نامند. || مردم و اهل شهر. (ناظم الاطباء). || (پسوند) مزید مؤخر امکنه، چون: رامشهرستان. (یادداشت مؤلف).
(1) - پهلوی shahrastanیا shahristan(کرسی ولایت). (حاشیهء برهان چ معین).

شهرستان.

[شِ رِ / رَ] (اِخ) مقدسی نویسد: کرسی بلاد دیلم بروان است و حاکم نشین آن ناحیه را شهرستان میگفتند. (ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص 186).

شهرستان.

[شَ رَ / رِ] (اِخ) شهری است در زمین فارس، و گفته اند قصبهء شاپور است. (از معجم البلدان). قصبهء ناحیهء شاپور از اقلیم فارس. (یادداشت مؤلف).

شهرستان.

[شَ رَ / رِ] (اِخ) قریه ای است سه فرسنگی کمتر مشرق خنج به فارس. (از فارسنامهء ناصری).

شهرستان.

[شَ رَ / رِ] (اِخ) اسم یکی از دو قسمت شهر قدیمی گرگان بوده است. (یادداشت مؤلف). نام نیمی از شهر گرگان بوده است و نام نیمی دیگر بکرآباد. (حدود العالم).

شهرستان.

[شَ رَ / رِ] (اِخ) نام شهری است در خراسان بفاصلهء سه روز از نسا. (از دایرة المعارف اسلامی). شهر کوچکی است از شهرهای مرزی خراسان و خوارزم در نزدیکی نسا که آنرا امیر خراسان عبدالله بن طاهر در زمان خلافت مأمون بنا نهاد. (از انساب سمعانی).

شهرستان.

[شَ رَ / رِ] (اِخ) نام شهری به خراسان میان نیشابور و خوارزم، و از آنجا است محمد شهرستانی صاحب ملل و نحل. (یادداشت مؤلف). نام شهری در آخر مرز خراسان و اول ریگزار منتهی به خوارزم میان نیشابور و خوارزم. (یادداشت مؤلف).

شهرستان.

[شَ رَ / رِ] (اِخ) نام دیگر شهر کاث یا کات مرکز ناحیهء خوارزم در ساحل راست جیحون برابر اورگنج یا جرجانیه یا گرگانج. (تاریخ عمومی اقبال چ خیام ص 259).

شهرستان.

[شَ رَ / رِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بشاریات بخش آبیک شهرستان قزوین با 166 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

شهرستان.

[شَ رَ / رِ] (اِخ) نام محلی کنار راه قزوین به رشت میان دهنه و شاه آغاجی در سیصدوبیست هزارگزی تهران. (از یادداشت مؤلف).

شهرستان.

[شَ رَ / رِ] (اِخ) از طسوج ناحیهء رودآبان به قم. (تاریخ قم ص 113).

شهرستان.

[شَ رَ / رِ] (اِخ) نام ناحیه ای است در اصفهان. (از معجم البلدان). اسم شهر جی (گابه) مرکز ناحیهء انزان بعد از دورهء اسلامی و قسمتی از آن یهودیه (721 ه . ق.) نامیده میشده. نام دیگر شهر جی اصفهان است. (از یادداشت مؤلف). رجوع به ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص 220، 221 و شهرستانه شود.

شهرستان تپه.

[شَ رِ تَ پَ / تَپْ پَ](اِخ) نام یکی از دیههای فخر عمادالدین در مازندران است. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص170).

شهرستان روئین.

[شَ رَ / رِ نِ] (اِخ)لقب شهر بیکند. (تاریخ بخارا). و رجوع به شرح حال رودکی ج1 ص 100 شود.

شهرستانک.

[شَ رَ / رِ نَ] (اِ مصغر) مصغر شهرستان.

شهرستانک.

[شَ رَ / رِ نَ] (اِخ) قصبه ای جزء دهستان «لوراوشهرستانک» بخش کرج شهرستان تهران است و 1669 تن سکنه دارد. (از فرهنگ فارسی معین). از ییلاقات و متنزهات شمال تهران است.

شهرستانک.

[شَ رِ نَ] (اِخ) دهی از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند است و 437 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شهرستانک.

[شَ رِ نَ] (اِخ) دهی از دهستان خسروشیر بخش جغتای شهرستان سبزوار است و 1219 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

شهرستانه.

[شَ رِ نَ] (اِخ) شهر «جی» اصفهان را که در دومیلی خاور یهودیه واقع بوده است بگفتهء مقدسی المدینه می نامیدند که عربی شهرستانه است. (از ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص 220). قسمتی از اصفهان. (دمشقی). رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص 356 و تاریخ جهانگشای جوینی و تاریخ مغول و شهرستان شود.

شهرستانه.

[شَ رِ نَ] (اِخ) شهرستان. شهری نزدیک نسا و انتهای ریگستان جنوبی خوارزم، وطن عبدالکریم شهرستانی مؤلف الملل و النحل. (تاریخ مفصل ایران عباس اقبال ص 30).

شهرستانه مرز.

[شَ رِ نِ مَ] (اِخ) نام سابق پای دست در مازندران. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 57).

شهرستانی.

[شَ رَ / رِ نی ی] (اِخ) ابوالفتح محمد بن ابوالقاسم عبدالکریم. فقیه و متکلم و عالم ادیان، از دانشمندان اشعری، متولد در شهرستان یا شهرستانهء خراسان. متولد سال 479 و متوفی در 548 ه . ق. وی نزد ابوالمظفر خوافی قاضی طوس و ابونصر قشیری و ابوالقاسم سلمان بن ناصر انصاری و ابوالحسن علی بن احمد مدینی علم آموخت و در بحث و مناظره و وعظ و تذکیر از مشاهیر عهد گردید. مدتی در خوارزم بسر برد و سه سال در بغداد زیست. پس از بازگشت از بغداد باقی عمر را در خراسان گذرانید و مدتی ملازم مجدالدین ابوالقاسم علی نقیب سادات ترمذ بود و دو کتاب خود «الملل و النحل» و المصارعة را بنام او تألیف کرد و سپس بخدمت سلطان سنجر پیوست و آنگاه به مولد خود شهرستان رفت و همانجا بود تا درگذشت. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به الاعلام زرکلی ج3 ص918، غزالی نامه ص277، عیون الاخبار ج2 ص20 و 136، ضحی الاسلام احمد امین، خاندان نوبختی عباس اقبال، کلام شبلی، تاریخ ادبیات ایران ادوارد براون، روضات الجنات خوانساری ص725 و معجم المطبوعات العربیة ج3 ص1153 شود.

شهرستان یزدگرد.

[شَ رِ نِ یَ دِ گِ](اِخ) قلعه ای بوده در استرآباد که برای جلوگیری از هجوم بادیه نشینان ساخته بودند. (یادداشت مؤلف). ظاهراً با شهر فیروز یکی باشد. رجوع به شهر فیروز شود.

شهر سوخته.

[شَ رِ تِ] (اِخ) نام محلی کنار راه دوراهی حرمک به زابل میان تاسوکی و لوتک در 72500 گزی دوراه حرمک. (یادداشت مؤلف).

شهر شاپور.

[شَ رِ] (اِخ) بیشاپور. بهشاپور. شهری بوده است نزدیک کازرون فارس که با حفاریهای هیئت فرانسوی آثار آن مکشوف گردیده است. (فرهنگ فارسی معین).

شهرشهر.

[شَ شَ] (ق مرکب) همهء شهرها به ترتیب. یکایک شهرها. شهربشهر. شهری پس از شهر دیگر. شهری به دنبال شهر دیگر :
شهرشهر و خانه خانه قصد کرد
نی رگش جنبید و نی رخ گشت زرد.
مولوی.

شهرضا.

[شَ رِ] (اِخ) مخفف شاهرضا. رجوع به شاه رضا شود.

شهرضا.

[شَ رِ] (اِخ) مرکز شهرستان شهرضاست که در سر راه اصفهان به شیراز واقع است و 27215 تن سکنه دارد. توضیح آنکه نام قدیم آن «قمشه» بود و در عصر سلطنت رضاشاه نام آن تبدیل به شهرضا گردید (1314 ه . ش.). || (شهرستان...) شهرستانی است در جنوب اصفهان و شامل دو بخش است (بخش حومهء شهرضا، بخش سمیرم بالا) و جمعاً دارای 136 آبادی و 137804 تن سکنه است. (از فرهنگ فارسی معین).

شهرطوس.

[شَ رِ / شَهْرْ] (اِخ) طوس. طوس یکی از شهرهای باستانی خراسان بود که در حملهء مغول ویران گشت. اکنون جز خرابه هایی از آن بجای نمانده است. در مجاورت این شهر که در 24کیلومتری شمال باختری شهر مشهد واقع است آرامگاه فردوسی قرار دارد.

شهرطوس بالا.

[شَهْرْ / شَ رِ سِ] (اِخ)دهی از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد است و 139 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شهرطوس پایین.

[شَهْرْ / شَ رِ سِ](اِخ) دهی از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد است و 146 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شهرعباد.

[شَ عِ] (اِخ) قریه ای است به اصفهان. (یادداشت مؤلف).

شهرغریب.

[شَ غَ] (اِ مرکب) غریب شهر. بیگانه در شهر. بیگانه و اجنبی. (ناظم الاطباء). بیگانه. (آنندراج). || مسافر. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شهر فرغانه.

[شَ رِ فَ نَ] (اِخ) نام کرسی ایالت فرغانه که در قرون وسطی شهر اخسیکث بوده است. (ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص508). رجوع به فرغانه شود.

شهر فرنگ.

[شَ رِ فَ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی سرگرمی کودکانه و آن چنانست که مقداری تصویرهای گوناگون را طوماروار به یکدیگر چسبانند و دو سر آن طومار را به دو چوب یا دو نورد بندند و محور را گرد خود گردانند، تصویرها از محوری بگشاید و گرد محور دیگر ببندد. آنگاه این تصاویر را در محفظه ای جعبه مانند قرار دهند و بر دیوارهء جعبه عدسی ذره بینی تعبیه کنند که آنها را درشت و روشن به بیننده بنماید، آنگاه کودکان در برابر عدسی نشینند و متصدی دستگاه گردانیدن محور را آغاز کند و تصاویر را یک یک از برابر دیدگان کودک بیننده بگذراند و با عباراتی که متناسب با تصویر است و آنها را قبلاً تکرار کرده است و از بر دارد، به شرح یکایک تصاویر پردازد و به تناسب پولی که دریافت میدارد، تمام یا قسمتی از آن تصاویر را به بیننده عرضه میدارد و وصف هر تصویر را با عبارت «شهر شهر فرنگه...» آغاز میکند. پس از پایان این نمایش، «شهرفرنگی» پرده ای را که از درون جعبه بر روی عدسی ذره بین تعبیه شده است (و هنگام نمایش تصاویر آنرا از روی ذره بین به کنار زده) دوباره می آویزد و مانع دیدن تصویر می شود و پایان نمایش را با عبارت «سگ سیاه نخوردت!» اعلام میکند. در هنگامی که هنوز سینما و تلویزیون در ایران رواج و رونق نیافته بود بازار شهر فرنگ رونقی داشت و کودکان تماشای این تصویرهای متحرک را که با توضیحات مسجع و مقفی و روان متصدی دستگاه همراه بود بسیار دوست میداشتند. اما اکنون مدتی است دیگر شهر فرنگ جز در دهات و روستاها و شهرهای دورافتاده و نقاط جنوبی و فقیرنشین تهران مشتری ندارد و روزبه روز از گرمی بازار آن کاسته می شود. شهرفرنگی دستگاه خود را یا به دوش خویش حمل میکند و یا با چرخهایی که به پایه های آن بسته شده است روی زمین میکشد. این دستگاه را گاهی با رنگهای مختلف و لامپهای کوچک رنگارنگ که با باطری خشک روشن می شود می آرایند اما تمام این وسایل برای جلب توجه کودکان بدان نصب میشود و جنبهء فرعی دارد. (از فرهنگ عامیانهء جمال زاده) (یادداشتهای لغت نامه).

شهرفرنگی.

[شَ رِ فَ رَ] (ص نسبی)متصدی دستگاه شهر فرنگ.

شهر فیروز.

[شَ رِ فی] (اِخ) قلعه ای بوده در استرآباد که برای جلوگیری از هجوم بادیه نشینان ساخته بودند. (یادداشت مؤلف). ظاهراً با شهرستان یزدگرد یکی باشد. رجوع به شهرستان یزدگرد شود.

شهر فیروز.

[شَ رِ فی] (اِخ) قزوینی نویسد: نسا را «شهر فیروز» نامند بمناسبت اینکه گویند فیروز پادشاه قدیم ایران آنرا ساخته است. (ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص 420).

شهر فیروزآباد.

[شَ رِ فی] (اِخ) مراد فیروزآباد فارس است که ویرانه های آن بمسافت فرسخی میانهء شمال و مغرب کوشک است. (از فارسنامهء ناصری).

شهرق.

[شَ رَ] (ع اِ) چرخ جولاهه. ج، شهارق. (مهذب الاسماء). ظاهراً معرب چهره است.

شهر قباد.

[شَ رِ قُ] (اِخ) نام شهری بین ارجان و ابرشهر در فارس. (از معجم البلدان).

شهر قنطره.

[شَ رِ قَ طَ رَ] (اِخ) مقدسی گاهی دزفول را بدین نام خوانده است، یعنی «شهر پل». (ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص257).

شهرک.

[شَ رَ] (اِ مصغر) (از: شهر + «ـَک»، تصغیر) شهر خرد. شهر کوچک : در میان دو کوه بر کنار دریا در آب شهرکی ساخت [ انوشروان ] . (فارسنامهء ابن البلخی ص 123). مایین، شهرکی است در میان کوهستان. (فارسنامهء ابن البلخی ص 123). || از شواهدی که به دست آمده است و در زیر نقل میشود چنین استنباط میگردد که شهرک اصطلاح جغرافیایی بوده با معنی «قصبه»، مرکز شهرستان یا ناحیه ای کوچک و شهری که مرکز ناحیه ای کوچک باشد و به همین جهت گاه با صفت کوچک و گاه با صفت بزرگ بکار رفته است، برحسب آنکه کرسی ناحیهء کوچکی باشد یا بزرگی : لیشتر، شهرکی است با هوای درست. (حدود العالم). اساباد، کرمانشاهان، مرج، شهرکهاییند بر ره حجاج، انبوه و آبادان. (حدود العالم). صیمره و سیروان، دو شهرکند آبادان و خرم. (حدود العالم). توج، به قدیم شهرکی بزرگ بوده است. (فارسنامهء ابن البلخی ص 135). جره، بپارسی «گره» گویند، شهرکی کوچک است. (فارسنامهء ابن البلخی ص 142). ابرقویه، شهرکی کوچک... اقلید، شهرکی کوچک... سرموق و ارجمان، شهرکی کوچکست. (فارسنامهء ابن البلخی ص 124). || در لغت حافظ اوبهی ذیل لغت «شارک» که مرغکی است خوش آواز... گوید: آنرا شهرک نیز گویند. (یادداشت مؤلف).

شهرک.

[شَ رَ] (اِخ) نام محلی است یک فرسخ و نیم جنوبی وشتک در فارس. (از فارسنامهء ناصری). نام دیهی از دیههای فارس که تا شیراز سی فرسنگ فاصله دارد. (از نزهة القلوب ص 185).

شهرک.

[شَ رَ] (اِخ) شهرک مرزبان. والی فارس از قِبَل یزدگرد. در سال 23 هجری به مدینه خبر رسید که شهرک حاکم فارس با گروه بسیاری از فارسیان شهر توج را که در سرحد آن ولایت بجانب اهواز واقع بوده است اردوگاه ساخته و عزم جنگ با سپاه اسلام را دارد و در آن هنگام عمر بن الخطاب امرا و رؤسای شهرها را بمقابله با شهرک مأمور گردانید و هر یک را بحکومت ناحیه ای از آن ولایات نامزد کرد و چون سربازان اسلام وارد فارس شدند شهرک مرزبان والی فارس با لشکری تا ریشهر (شهری باستانی نزدیک بوشهر) به استقبال لشکر مسلمین رفت. در گیرودار جنگ سواربن همام عبدی با شهرک روبرو گردید. سردار عرب در این گیرودار نیزه ای بر سینهء شهرک زد و او را از پای درآورد. رجوع به فارسنامهء ابن البلخی ص214، حبیب السیر ج1 چ خیام و فتوح البلدان بلاذری و بزرگان شیراز تألیف رحمت الله مهراز شود.

شهرک.

[شَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان بدوستان تابع اهر است و 837 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شهرک.

[شَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان بالاخواف تابع تربت حیدریه است و 160 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شهرک.

[شَ رَ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش طالقان تابع شهرستان تهران، کنار رودخانهء مشاهرور با 1000 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1) : پادشاه بعد از دو سه روز حرکت فرمود و از شهرک رودبار بگذشتند. (جهانگشای جوینی). و رجوع به شهرک الموت شود.

شهرک الموت.

[شَ رَ کِ اَ لَ] (اِخ) از روی نقشهء میس استارک قریب 9 یا 7 میل در مشرق ملتقای آب الموت با آب طالقان است و هر میلی 1609 متر = 14481 متر یا 14 کیلومتر و نیم که از قرار حساب تقریبی هر 6 کیلومتری یک فرسخ، قریب دو فرسخ و نیم یا دو فرسخ می شود، اما از روی نقشهء سرتیپ این مسافت فقط قریب دو فرسخ است نه دو فرسخ و نیم. (از یادداشتهای قزوینی ج 5 ص 233).

شهرکرد.

[شَ رِ کُ] (اِخ) شهرستانی است از اصفهان و شامل چهار بخش و 15 دهستان و 453 آبادی و 248840 تن سکنه است. (از فرهنگ فارسی معین). نام جدید ده کرد، واقع در جنوب غربی سامان از نواحی اصفهان. (از یادداشت مؤلف). || مرکز شهرستان شهرکرد اصفهان که 15600 تن سکنه دارد. در قرن 7 هجری شهرکرد تحت تسلط اتابکان فارس و لرستان بود. در این محل پاسگاهی جهت تأمین عبور و مرور ساخته شده بود. چون پاسداران این پاسگاه را ایل کردان تشکیل میدادند بنام «ده کرد» موسوم شد و در شهریور 1314 ه . ش. بنابه تصویب نامهء هیئت دولت به «شهرکرد» مبدل گردید. (از فرهنگ فارسی معین).

شهر کسان.

[شَ رِ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غربت. (یادداشت مؤلف).

شهرک فارسی.

[شَ رَ کِ] (اِخ) شهرک مرزبان. در جنگ ریشهر بدست باب بن ذی الجره کشته شده است. (یادداشت مؤلف). رجوع به شهرک (مرزبان) و رجوع به ذوالجرة شود.

شهرکلا.

[شَ کُ] (اِخ) مرکز بلوک شهر کلادون در ناحیهء نور مازندران. (یادداشت مؤلف). و رجوع به ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص110 و 111 شود.

شهرکلادون.

[شَ کُ] (اِخ) از بلوکات ناحیهء نور در مازندران. مرکز آن شهرکلا. عدهء قری 4 و جمعیت در حدود 2350 تن است. (یادداشت مؤلف).

شهرکند.

[شَ کَ] (اِخ) شهری است در طرف ترکستان در نزدیکی جند، و از آن تا خوارزم حدود ده روز راه است. (از معجم البلدان).

شهرکند.

[شَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان آختاچی بوکان تابع مهاباد است و 694 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شهرک نو.

[شَ رَ کِ نَ / نُو] (اِخ) عوفی نویسد کبودجامه قبیله ای بودند ساکن بین استرآباد و خوارزم و شهری داشتند بنام «شهر نو» یا «شهرک نو» که خرابه های آن هنوز در سرزمین گوکلان دیده میشود. امیر تیمور در سال 793 ه . ق. از گرگان به سملقان از راه شهر نو و حور حاباد تاخت. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص217، 218).

شهرک نو.

[شَ رَ کِ نَ / نُو] (اِخ) نام دره ای است که آب جرجان از جبال اسند مازندران برخاسته و از راه این دره به جرجان رسیده و ببحر خزر میریزد. (از نزهة القلوب ص 214).

شهرکهنه.

[شَ رِ کُ نَ] (اِخ) نام شهری در حومهء یزد است. (از نزهة القلوب ج 3 ص 188).

شهر کهنه.

[شَ رِ کُ] (اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور. در جنوب این ده مزار شیخ فریدالدین عطار و نقاش معروف کمال الملک واقع است و در شمال خاوری طفلان با مسلم مدفون است. در خاور آن تپه ای است معروف به آلب ارسلان که آمریکائیها در آن کاوش کرده اند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شهر کهنه.

[شَ رِ کُ نَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش حومهء شهرستان قوچان است و از 18 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل گردیده و در حدود 11234 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شهر کهنه.

[شَ رِ کُ نَ] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان بخش حومهء شهرستان قوچان است و 2420 تن سکنه دارد. شهر قوچان در سابق در محل فعلی این قصبه بوده است که زلزله های متوالی آنرا خراب کرده است. مقبرهء شاهزاده ابراهیم در آنجاست. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شهرگ.

[شَ رَ] (اِ مرکب) مخفف شاهرگ. ورید بزرگ در بازو. (ناظم الاطباء): وَدَج؛ شهرگ، و آن رگ گردن است. (دهار). رجوع به شاهرگ شود.

شهرگ.

[شَ رَ] (اِ) از ریشهء خشای = خشتر = و خشتری اوستایی(1) بمعنی پادشاهی آمده است. || سلطان و امیر. || (اِخ) لقب یکی از سلاطین ممالک مجاور سرحدات شرقی و شمالی ایران بوده است. (از ترجمهء ایران در زمان ساسانیان ص 524 و حاشیه).
(1) - khshathra, khshatrya.

شهرگان.

[شَ] (ص مرکب) شهری. مقابل دهقان. ج، شهرگانان. (یادداشت مؤلف) : اما ایرانیان مخصوصاً کسانی که از خاندانهای اصیل دهقانان و شهرگانان و مرزبانان و آسواران عهد ساسانی بودند و نیاکان ایشان... (خاندان نوبختی عباس اقبال ص 67).

شهرگاه.

[شَ] (اِ مرکب) ناحیهء شهر. شهرجای :
ز یک میل کرد آفریدون نگاه
یکی کاخ دید اندر آن شهر گاه.
فردوسی (از آنندراج).

شهرگردان.

[شَ گَ] (ن مف مرکب)گردانیده شده در شهر.
- شهرگردان کردن؛ تشهیر. گرداندن کسی را در شهر تا رسوا کنند. رسوایی کسی را چنانکه کسی را بر خر سوار کرده به شهر گردانیدن. (غیاث، ذیل تشهیر). مرادف تشهیر. (آنندراج): این ظالم حق ناشناس که خون پدر مثل شیر مادر میخورد اگر یک ماه شهرگردانش سازیم بیراه نخواهد بود. (ملا ساطع، از آنندراج). || (نف مرکب) گردانندهء شهر. حاکم و فرمانروای شهر.

شهر گرفتن.

[شَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)گرفتن شهر. فتح شهر. تسخیر شهر. فتح بلد. شهر ستاندن :
جاودانه بجای خواهد بود
همچنین شهرگیر و قلعه ستان.فرخی.

شهرگشا.

[شَ گُ] (نف مرکب) فاتح. گشایندهء شهر. ستانندهء شهر :
شاد باش ای ملک شهرگشایان(1) که شدست
در دهان عدو از هیبت تو شهد شرنگ.
فرخی.
ورنه چرا کرد سپهر بلند
شهرگشایی چو تو را شهربند.نظامی.
(1) - ن ل: شهرگشایی.

شهرگشای.

[شَ گُ] (نف مرکب) شهرگشا. گشایندهء شهر. فاتح. رجوع به شهرگشا شود :
مَثَل جنبش سیمرغ چه چیز است بگوی
مَثَل جنبش شاه آن ملک شهرگشای.فرخی.
میر ابواحمدبن محمود آن شهرگشای
میر ابواحمدبن محمود آن قلعه ستان.فرخی.
همی ندید که بر گاه شار شیردلیست
بتیغ شهرگشای و بتیر قلعه ستان.فرخی.
بدید کوشش رزم آوران دشمن را
شنید حملهء شیرافکنان شهرگشای.مختاری.
شهرگشایا جهان بستهء کام تو باد
بحرنوالا فلک تشنهء جام تو باد.خاقانی.
شاه معظم اخستان شهرگشای راستین.
خاقانی.
|| کنایه از پادشاه. (آنندراج).

شهرگی.

[شُ رَ / رِ] (حامص) شهرت. معروفیت :
چونک می بیند که میل دلبر اندر شهرگیست
اشک می بارد ز رشک آن صنم از دیدگان.
مولوی (دیوان شمس تبریزی).

شهرگیر.

[شَ] (نف مرکب) گیرندهء شهر. فاتح شهر :
یکی نامه فرمود پس تا دبیر
نویسد ز اسکندر شهرگیر.فردوسی.
نبشتند پس نامه ای بر حریر
ز شاهنشه اسکندر شهرگیر.فردوسی.
چنین گفت با او یکی مرد پیر
که ای شاه نیک اختر شهرگیر.فردوسی.
گردن هر مرکبی چون گردن قمری به طوق
از کمند شهریار شهرگیر شهردار.فرخی.
خنیده به کلک و ستوده بتیر
بدین گنج بخش و بدان شهرگیر.
(گرشاسبنامه ص 10).
شاه جهان اسکندر شهرگیر میفرماید... (اسکندرنامه). از اسکندر ذوالقرنین شاه شاهان شهرگیر... (اسکندرنامه، نسخهء سعید نفیسی).

شهرگیر.

[شَ] (اِخ) نام سردار سپه اردشیر بابکان. (از ولف) :
یکی مرد بد نام او شهرگیر
خردمند و سالار شاه اردشیر.فردوسی.
فرودآمد از دژ دوان اردشیر
پیاده بشد پیش او شهرگیر.فردوسی.
دوان دیدبان شد سوی شهرگیر
که پیروزگر گشت شاه اردشیر.فردوسی.

شهرگیر.

[شَ] (اِخ) نام مردی که در میان لشکر اسکندر بوده است. (از ولف) :
یکی مرد بد نام او شهرگیر
بدستش زن و شوی گشته اسیر.فردوسی.

شهرماه.

[شَ] (اِخ) محلی از طسوج ابرشتجان. (تاریخ قم ص 114).

شهر ماهروبان.

[شَ رِ ما] (اِخ) نام قریهء شاه عبدالله در روزگارهای پیش و آن شهری بود در کنار دریای فارس بمسافت دوازده فرسخ در جانب جنوبی بهبهان و بیست و هشت فرسخ در جانب میانهء جنوب و مشرق. فلاحی. (از فارسنامهء ناصری ص 237، 239). مهروبان. رجوع به مهروبان و سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص 120 و 121 شود.

شهر مبارک.

[شَ رِ مُ رَ] (اِخ) مبارکیة. نام یکی از شهرهای ناحیهء قزوین، و این نام بدین مناسبت است که مبارک ترک یکی از غلامان آزادشدهء مأمون یا معتصم در مبارک آباد قلعهء مبارکیه را ساخت و بدین جهت آنجا را شهر مبارک نامیدند. (ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی تألیف لسترنج ص 236).

شهر مدهوشان.

[شَ رِ مَ] (اِخ) بگفتهء نظامی در داستان هفت پیکر شهری است در چین یعنی ترکستان شرقی :
گفت شهری است در ولایت چین
شهری آراسته چو خلد برین
نام آن شهر شهر مدهوشان
تعزیت خانهء سیه پوشان.
نظامی (هفت پیکر ص151).

شهر مقدس.

[شَ رِ مُ قَ د دَ] (اِخ) همان اورشلیم است که همواره از آن وقت تا بحال به قدس مسمی است و این معنی دال بر آنست که در نزد جمیع طوایف معتبر و مقدس بود. (قاموس کتاب مقدس). رجوع به بیت المقدس شود.

شهرمند.

[شَ مَ] (ص مرکب) آزمند و حریص و طامع. (ناظم الاطباء). اما ظاهراً دگرگون شدهء شره مند باشد (شره، حرص + مند).

شهرمیان.

[شَ] (اِخ) قریه ای است پنج فرسنگ و نیمی میانهء شمال و مشرق آسپاس به فارس. (فارسنامهء ناصری).

شهر ناپرسان.

[شَ رِ پُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شهری که در آنجا کسی به داد کسی نرسد و عدل و انصاف را رواجی نباشد. (آنندراج) :
از هوای شهر ناپرسان عشق از ما مپرس
میشوی بیمار دل زآن مسکن و مأوا مپرس.
محسن تأثیر (از آنندراج).

شهرناز.

[شَ] (اِخ) خواهر جمشید است و او با خواهر دیگرش ارنواز در حبالهء نکاح ضحاک بود و بعد از کشته شدن ضحاک هر دو به فریدون منتقل شدند. (برهان) (از جهانگیری) (از انجمن آرا). نام دختر جمشید که مادر هر دو پسر ارشد فریدون بود. (از ولف). این نام در کتب پهلوی بصورت سنگهوک(1) آمده و در فارسی تحریف شده. در شاهنامه نام خواهر جمشید پیشدادی و خواهر ارنواز است. طبق روایات، ضحاک شهرناز و ارنواز هر دو را به زنی گرفت و سپس فریدون آن دو را از نزد وی برد. (از فرهنگ فارسی معین) :
به یک دست سرو سهی ارنواز
به دست دگر ماهرو شهرناز.فردوسی.
از این سه دو پاکیزه از شهرناز
یکی کهتر از خوب چهر(2) ارنواز.فردوسی.
ز پوشیده رویان یکی شهرناز
دگر ماهرویی بنامْ ارنواز.فردوسی.
رجوع به یشتها ج 1 و 2 ص 193 و 150 شود.
(1) - در اوستا sanghavakیا sanghvak یا sanghavaoaآمده است.
(2) - ن ل: خوبرخ.

شهرنشین.

[شَ نِ] (نف مرکب) مقابل ده نشین. مدنی. متمدن. حضری. دهقان. شهرگان. (یادداشت مؤلف).

شهرنشینی.

[شَ نِ] (حامص مرکب) تمدن. حضارت. (یادداشت مؤلف). شهرنشینی در ایران سابقهء کهن دارد، و بعضی از نخستین شهرهای مهم دنیا در ایران بوجود آمده مانند شوش و هگمتانا. (از ایرانشهر ج1 ص101). رجوع به ایرانشهر و تاریخ تمدن جرجی زیدان شود.

شهرنو.

[شَ نَ / نُو] (ص مرکب) نو به شهر درآمده. تازه به شهر آمده. غریب. (مهذب الاسماء). نودرشهر. شهرغریب.

شهر نو.

[شَ رِ نَ] (اِخ) رجوع به شهرک نو شود.

شهر نو.

[شَ رِ نَ] (اِخ) نام محله ای است در تهران واقع در جنوب غربی آن. قسمتی از تهران که سابقاً در بیرون خندق واقع شده و دارای باغهای متعدد بود. (یادداشت مؤلف).

شهر نو.

[شَ رِ نَ] (اِخ) نام محلی کنار راه یزد و طبس میان خرونق و ساقند در 96000 گزی یزد. (یادداشت مؤلف).

شهر نو.

[شَ رِ نَ] (اِخ) قصبهء مرکز بلوک بالاولایت باخرز از ولایت باخرز و خواف خراسان. (یادداشت مؤلف).

شهر نو.

[شَ رِ نَ] (اِخ) یکی از دهستانهای تابع طیبات مشهد است و نفوس آن در حدود 23046 تن است. قرای عمدهء دهستان عبارتند از گندم شاد با 822 تن سکنه و کردیان با 1021 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شهر نو.

[شَ رِ نَ] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان بخش طیبات تابع شهرستان مشهد است و 2661 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شهرنوش.

[شَ] (اِخ) ابن هزاراسف. از حمکرانان رویان و رستمدار سلسلهء بادوسپان ملوک طبرستان معروف به گاوباره (510 - 523 ه . ق.). رجوع به التدوین و حبیب السیر چ تهران ص103 و سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص26، 145 شود.

شهر نهر تیرا.

[شَ رِ نَ رِ] (اِخ) نهر تیرین. نام محلی در کنار رودخانه یا نهریست بهمین اسم که ظاهراً یکی از شعبه های ساحل راست کرخهء سفلی می باشد که در ولایت حویزه جاریست. (از ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص 260).

شهر نیمراه.

[شَ رِ] (اِخ) نام یکی از شهرهای عمدهء شهرزور است که چون میان راه مداین و شیز (محل دو آتشکدهء بزرگ ساسانیان) واقع بوده است بدین نام خوانده شده است. (از ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص 206).

شهرو.

[شَ رَ / رُو] (ص مرکب)حکومت کننده.

شهرو.

[شَ] (اِخ) شهربانو زنی زیبا از کشور ماه آباد (= ماد) بود که شاه موبد شیفتهء او گردید و از او درخواست که به ازدواج وی درآید و شهربانویش گرداند. شهرو بپاسخ گفت که مویش بسپیدی گرداییده و از او فرزندان آمده است و چون «ویرو» پسری دارد آنگاه شاه با او پیمان کرد که اگر دختری آورد او را به زنی به وی دهد. پس از چند سال شهرو دختری آورد که او را «ویس» نامید و به دایه سپرد و این دایه او را با خود به سرزمین خویش «خوزان» برد. دایه سرپرستی کودکی دیگر یعنی رامین برادر شاه موبد را نیز بعهده داشت. دو سال بعد رامین را به خراسان بازگرداندند و دایه به شهرو نامه نوشت که دیگر از عهدهء هوسهای «ویس» برنمیآید. دختر زیبا از خوزان به همدان برده شد. مادرش چون او را بدید گفت پدرت خسروی و مادرت بانویی است و در ایران جز «ویرو» کسی شایستهء همسری تو نیست و بدین سان او را به شاه موبد دادند. (فرهنگ فارسی معین).

شهرو.

[شَ] (اِخ) سورو. بندری است که راه کاروانی که از طارم به سمت جنوب بسوی ساحل دریا میرفت به این بندر منتهی میگردید، و آن در مقابل جزیرهء هرمز قرار دارد. (ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص 314). رجوع به نزهة القلوب ج 3 ص187 شود.

شهروا.

[شَ رَ] (ص مرکب، اِ مرکب) شاید از شهرروا باشد. چاو. (یادداشت مؤلف). ظاهراً مخفف شهرروا. (فرهنگ نظام). گویند پادشاهی زر قلب و ناسره زد و آنرا شهروا نام کرد و بنابر شدت و تندی خوی در ملک خود رایج گردانید و در غیر ملک او به هیچ نمی گرفتند. (از برهان). درم و دینار ناسره که خصوصاً در یک شهر رایج باشد، و این در اصل «شهرروا» بود یک «ر» را مطابق قاعده حذف کردند، و نیز آن درم ناسره که یکی از ملوک ظالم در ملک خود بزور رایج کرده بوده در ملک دیگران رواج نیافت، و ظاهراً به این معنی در اصل شه روا بود. (غیاث)(1) (از رشیدی) (از جهانگیری). زر و سیم ناسره که در ملکی رایج و روا و در غیر آن ناروا باشد. نقیض شهرروا. (ناظم الاطباء). رجوع به شهرروا شود :
بزرگ زادهء نادان به شهروا ماند
که در دیار غریبش به هیچ نستانند.
سعدی (گلستان).
|| در منتخب نوشته که نوعی از خرمهره که کوچک باشد بقدر تخم خرما. (غیاث).
(1) - ظ . اشاره است به داستان چاو. و رجوع به چاو در این لغتنامه شود.

شهروا.

[شَ رَ] (اِخ) بعضی از مردم قم روایت کنند که دیه خمانی بنا کرده شده است بر دست مردی نام او شهروا و این دیه را بنا نهاد بنام خود. (تاریخ قم ص65).

شهروان.

[شَ رَ] (اِخ) شهربان. شهراوان. شهرابان. بلده ای است بنواحی خالص. (یادداشت مؤلف). نام شهری بوده بر لب دجلهء بغداد و واسط و آنرا در قدیم دسکره مینامیده اند. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به تاریخ مغول عباس اقبال ص264 و دسکرة شود.

شهرود.

[شَ] (اِ مرکب) مخفف شاهرود. هر نهر و رودخانهء بزرگ را گویند عموماً. (برهان) (از ناظم الاطباء) (جهانگیری) (انجمن آرا). رجوع به شاهرود شود. || نام سازی است مانند موسیقار که رومیان در بزم و رزم نوازند. (برهان). نام سازی. (ناظم الاطباء) (غیاث) (از جهانگیری). شمس قیس در ذکر ابوحفص حکیم بن احوص سغدی گوید: او در صناعت موسیقی دستی تمام داشته است... و صورت آلتی موسیقاری، نام آن شهرود که بعد از ابوحفص هیچ کس آنرا در عمل نتوانست آورد، برکشیده. (المعجم چ قزوینی صص150 - 151) :
ازبرای عاشقان مفلس اکنون بی طمع
بلبل خوش نغمه گه شهرود و گه عنقا زند.
سنائی.(1)
حلاوتهای شیرین شکرخند
نی شهرود را کرده نی قند.نظامی.
|| نام صوتی نیز هست. (برهان). نام مقامی است. (انجمن آرا). صوتی است از موسیقی. (جهانگیری). || تار گنده و تار بم را نیز گویند که در بعضی سازها بندند. (برهان) (ناظم الاطباء) (از غیاث) (از انجمن آرا) (از جهانگیری).
(1) - در یادداشتی از مؤلف بنام فضل بن یحیی هروی آمده است.

شهرود.

[شَ] (اِخ) نام رودخانه ای است در عراق. (برهان) (غیاث). ظاهراً مراد شاهرود است. یکی از دو شعبهء سپیدرود که به دریای خزر ریزد. رجوع به شاهرود شود.

شهرود.

[شَ] (اِخ) نام شهری است در ملک عراق که خسرو پرویز بر لب رودخانهء شهرود بنا کرده بود و بنام آن رودخانه موسوم ساخته. (برهان) (جهانگیری) (انجمن آرا) :
شدند از مرز موقان سوی شهرود
بنا کردند شهری از می و رود.نظامی.
مرا آن روز شادی کرد بدرود
که شیرین را رها کردی به شهرود.نظامی.
همان شهرود و آب خوشگوارش
بنای خسرو و جای شکارش.نظامی.
حدیث باربد با ساز دهرود
همان آرامگاه شه به شهرود.نظامی.
رجوع به شاهرود شود.

شهروذ.

[شَ] (اِ مرکب) مخفف شاهرود. شاهرود. رود بزرگ، و مصحف آن شهروز است. (از حاشیهء برهان). رجوع به شهروز شود.

شهروراز.

[شَ وُ] (اِخ) شهربراز. فرخان. یکی از سرداران اواخر دورهء ساسانی که او را «رومیزان» میگفتند و لقب او شهروراز بود. وی در زمان خسرو بلاد شام و بیت المقدس را گرفته بمحاصرهء قسطنطنیه همت گماشت ولی وسیلهء عبور از بسفور و ورود بساحل اروپایی را نداشت، عاقبت هرکلیوس (هرقل) موفق شد که از پیشرفت سپاه فاتح ایران جلوگیری کند و افواج شاهنشاه را بازپس راند. در کتب عربی روایات مختلفی درباب مجرمیت شهروراز سردار لشکر در حضور خسرو نقل شده است. جاحظ گوید شهروراز فرماندهء کل سپاه ایران در مقابل لشکر روم بود و خسرو به او نامه ها مینوشت با اوامر متضاد، این سردار چون از کید خسرو اندیشناک شده بود بقیصر پیوست، و راه را برای او باز کرد که تا نهروان پیش آید. پس پرویز یکی از نصاری را بخواند که انوشیروان جد او را در روز قتل مزدک از قتل نجات بخشیده بود و او را نامه داد که در عصایی نهفته بودند و گفت نزد شهروراز بر. در این نامه شهروراز را فرمان داده بود که قصر قیصر را بسوزد و لشکریان او را هلاک کند. چون نصرانی بنهروان رسید، بانگ ناقوسها را شنید و از کرده پشیمان شد که چرا بقیصر نصرانی خیانت کرده است. پس مستقیماً بدرگاه امپراتور رفت و راز را فاش کرده عصا را بدو داد. قیصر هراسان و بدگمان شد و پنداشت که شهروراز او را فریفته است. پس لشکر را بازپس برد، خسرو که واقعه را پیش بینی کرده بود، به این ترتیب از دشمنی صعب رهایی یافت. بعدها شهروراز شنید که خسرو از او بدگمان شده و یکی از صاحبمنصبان زیردست او را وادار به کشتنش کرده است. پس شرایط احتیاط را بجا آورد و گردن از پیمان خسرو کشید. خسرو در این وقت مبتلا به اسهال شده بود و امر داد که او را به تیسفون بازگردانند تا ترتیبی برای جانشنیی خود بدهد. چون پسرش شیروی (شیرویه) را بنام اردشیر سوم بر تخت نشاندند و خوانسالار یا رئیس کل آبدارخانه بنام ماه آذرگشنسب به قیمومت او برقرار شد و در واقع مقام نیابت سلطنت یافت، شهروراز نمیخواست زیر بار اطاعت یکی از همگنان خود برود، از اینرو با قیصر هرقل یار شد و سپاه خود را بجانب تیسفون راند. در این شهر دو تن از بزرگان یکی نیوخسرو رئیس نگاهبانان سلطنتی، دیگر «نامدار گشنسب» سپاهبد نیمروز با او یار شدند. پس شهروراز سپاه خود را وارد تیسفون کرد و پادشاه خردسال را که بیش از یک سال و نیم سلطنت نرانده بود هلاک کرد و خود هرچند از تخمهء شاهی نبود بتقلید بهرام چوبین و گستهم (وستهم) بپادشاهی نشست (629 م.). چون شمطای عیسوی در سابق بیکی از دختران شهروراز اهانت کرده بود، در این وقت که شهروراز بسلطنت رسید فرمان داد تا شمطا را از زندان بیرون آورده در برابر کلیسایی که مجاور املاک خانوادهء او بود مصلوب کردند. مخالفان شهروراز بریاست «ماهیار» اندرز بداسواران و «زاذان فرخ» که از نجبای جوان استخری بود و دو برادر پوس فرخ که با او در دستهء نگاهبانان پادشاهی (گارد سلطنتی) خدمت میکردند، قیام نمودند و این سه برادر شهروراز غاصب را بقتل رسانیدند. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به ایران در زمان ساسانیان ص314، 318، 351 و 355 شود.

شهروز.

[شَ] (اِ مرکب) مصحف شهروذ = شهرود. (حاشیهء برهان چ معین). بمعنی شهرود است که رودخانهء بزرگ باشد. (برهان) (از جهانگیری) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). || ساز رومیان و غیره. (برهان) (آنندراج). || آلتی از آلات موسیقی و آنرا حکیم بن احوص سغدی در سنهء سیصد هجری به بغداد اختراع کرد. (مفاتیح). رجوع به شاهرود و شهرود شود. || (اِخ) شهر خسرو پرویز. (برهان) (آنندراج).

شهروزه.

[شَ زَ / زِ] (اِ مرکب) گدایی را گویند که هر روز بر دور یکی از محلات شهر و کوچه و بازار بگردد و گدایی کند. (برهان) (از ناظم الاطباء) (جهانگیری) (رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) :
شاهیم نه شهروزه، لعلیم نه بهروزه
عشقیم نه سرمستی، مستیم نه از سیکی.
مولوی.

شهر وزیر.

[شَ رِ وَ] (اِخ) نام شهری است. بعید نیست که «گیث» یا «جیث» با شهر جدیدی که شهر وزیر یا وزیر نام دارد یکی باشد و احتمال دارد پس از حملهء مغول و صدماتی که جنگهای امیر تیمور ببار آورد شهر وزیر بجای گیث ساخته شده باشد. شهروزیر در کتاب ابوالغازی و جهان نما مکرر ذکر شده است، همچنین میتوان احتمال داد که شهر وزیر همان باشد که انتونی جنکس هنگامی که در قرن دهم هجری در سراسر خوارزم مسافرت کرده است آنرا بنام سلیزور(1) یا شیزور(2) نامیده و شرحی دربارهء آن نوشته است. (از ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص 483). رجوع به حبیب السیر چ تهران ج 2 ص245، 241 شود.
(1) - Sellizure.
(2) - Shaysure.

شهروسوند.

[شَ وَ] (اِخ) شاخه ای از تیرهء بسحاق هیهاوند از طایفهء چهارلنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 76).

شهروی.

[] (اِ) ظاهراً نام جانوری است و ابوالفتوح رازی این کلمه را در عبارت ذیل (چ 1 ج 2 ص 223) آورده است اما معنی آن معلوم نشد: «و هرکه روباهی بکشد یا خرگوشی یا آهویی صید کند و بکشد بر او گوسفندی باشد و هرکه شهروی بکشد بر او بره ای باشد از شیر بازستده و به چرا آمده و هرکه موش دشتی بکشد...» در شرح آیهء شریفهء: ... من قتله منکم متعمداً فجزاءٌ مثل ما قتل من النعم یحکم به ذوا عدل منکم هدیاً بالغ الکعبة... الخ. (قرآن 5/95).

شهروی.

[شَ] (اِ مرکب) مخفف شاهروی. روی شاه. رویی چون شاه. چهره ای چون چهرهء شاه.

شهروی.

[شَ] (اِخ) نام دانشمندی که در دربار شاپور هرمزد و نرسی بوده است. (فهرست ولف). نام خردمندی از درباریان شاپور هرمز. (لغات شاهنامه) :
یکی موبدی بود شهروی نام
خردمند و شایسته و شادکام.فردوسی.

شهروی.

[شَ] (اِخ) نام یک تن ایرانی اصیل که معاصر یزدگرد سوم بود با ماهوی. (فهرست ولف). نام یکی از اعیان ایرانی زمان یزدگرد. (لغات شاهنامه) :
نشست او و شهروی بر پای خاست
بماهوی گفت این دلیری چراست.فردوسی.

شهرویاز.

[شَ رو] (اِخ) اسم قدیمی شهر سلطانیه. (یادداشت مؤلف). رجوع به سلطانیه و تاریخ رشیدی ص 146 شود.

شهرویران.

[شَهْرْ] (اِخ) شاره ویران. یکی از دهستانهای ششگانهء بخش حومهء شهرستان مهاباد در حومهء شهر مهاباد است و از 19 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل گردیده است و جمعیت آن در حدود 24340 تن است و قرای مهم آن اندرقاش، حاجی خوش، کوسه، کهریز، آزادولیج است و مرکز دهستان قم قلعه می باشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شهرویه.

[شَ رو یَ / شَ رَ وَیْهْ] (اِخ) نام دختر پرویز و خواهر پوران دخت. (فارسنامهء ابن البلخی ص25).

شهرویی.

[شَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء عکاشهء هفت لنگ. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 74). رجوع به طایفهء عکاشه شود.

شهرة.

[شُ رَ] (ع مص) شَهْر. || آشکارا شدن چیزی بزشتی و رسوایی، یا عام است. (منتهی الارب). آشکارا شدن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به شَهر (ع مص) شود.

شهره.

[شُ رَ / رِ] (از ع، ص) مشهور و نامدار و نامور. (ناظم الاطباء) :
ای طرفهء خوبان من ای شهرهء ری
لب را بسر دزک بکن پاک از می.رودکی.
شاعر شهید و شهره فرالاوی
وآن دیگران بجمله همه راوی.رودکی.
میمد، ناحیتی است شهره و آبادان و بسیارنعمت و آبادان. (حدود العالم).
بدو پیرزن گفت کای شهره مرد
چرا دیو چشم ترا خیره کرد.فردوسی.
که بازارگانست این شهره زن
ببازارگانی سر انجمن.فردوسی.
بدین داستان زد یکی شهره پیر
که گر شادی از مرگ من تو ممیر.فردوسی.
مگر من ز داد تو بی بهره ام
اگرچه بپیوند تو شهره ام.فردوسی.
ببازوی رستم یکی مهره بود
که آن مهره اندر جهان شهره بود.فردوسی.
گر آن گه بدنیا تنم شهره بود
کنون بهترم چون به دینم شهیر.
ناصرخسرو.
دانند که در عالم دین شهره لوائیست
پنهان شده در سایهء این شهره لوایند.
ناصرخسرو.
بنگر که بهین کار چیست آن کن
تا شهره بباشی به دین و دنیا.ناصرخسرو.
ای پسر دین محمد بمَثَل چون جسد است
که بر آن شهره جسد فاطمیان همچو سرند.
ناصرخسرو.
هجران تو ای شهره صنم باد خزانست
کاین روی من از هجر تو چون برگ رزانست.
مسعودسعد.
شهره مرغی به شهربند قفس
قفس آبنوس لیل و نهار.خاقانی.
گرچه تبریز شهره تر شهر است
لیک شروان شریفتر ثغر است.خاقانی.
عقل که اقطاع اوست شهرستان وجود
شهره تر از تیغ تو شهرستان دیده نیست.
خاقانی.
بگذر ز جهان که شهره دزدیست
کژ باز تهی نه، مهره دزدیست.نظامی.
شهره ما در ضعف و اشکسته پری
شهره تو در لطف و مسکین پروری.مولوی.
من آنم که شد حاکم نامدار
به جود و سخا شهرهء روزگار.
حجة الاسلام نیر تبریزی.
- شهرهء آفاق؛ مشهور در همهء دنیا. (یادداشت مؤلف). مشهور و نامدار در همهء عالم. (ناظم الاطباء) :
پیش ازینت بیش از این اندیشهء عشاق بود
مهرورزیّ تو با ما شهرهء آفاق بود.حافظ.
- شهرهء آفاق شدن؛ مشهور شدن در همهء جهان :
بی ریاضت نتوان شهرهء آفاق شدن
مه چو لاغر شود انگشت نما میگردد.
صائب (از آنندراج).
- شهرهء ایام؛ مشهور روزگار :
به ترک آرزوها شهرهء ایام میگردد
نگین دل کنده چون گردید صاحب نام میگردد.
بیرام بیگ (از آنندراج).
- شهره سخن؛ سخن شیوا و فصیح که مشهور شود :
شهره شود مرد به شهره سخن
شهره سخن راهبر جنت است.ناصرخسرو.
- شهره شدن؛ مشهور شدن :
مَپْذیر قول جاهل تقلیدی
گرچه بنام شهرهء دنیا شد.ناصرخسرو.
شهره شود مرد به شهره سخن
شهره سخن راهبر جنت است.ناصرخسرو.
دفتر پیش آر و بخوان حال آنک
شهره ازو شد بجهان کربلاش.ناصرخسرو.
به رندی شهره شد حافظ میان همدمان لیکن
چه غم دارم که در عالم قوام الدین حسن دارم.
حافظ.
- شهرهء شهر؛ کسی که در شهر معروف شده باشد به چیزی :
منم که شهرهء شهرم بعشق ورزیدن
منم که دیده نیالوده ام ببد دیدن.حافظ.
- شهرهء شهر شدن؛ نامور شدن در شهر و مشهور گشتن در آن. (ناظم الاطباء) :
شهرهء شهر مشو تا ننهم سر در کوه
شور شیرین منما تا نکنی فرهادم.حافظ.
- شهرهء عالم؛ شهرهء آفاق. مشهور در همهء عالم :
بشهر این سخن شهرهء عالم است
که هر کس هنربیش روزی کم است.
امیرخسرو دهلوی.
- شهره نام؛ نامور. نامدار. مشهور :
نیمشب پنهان بکوی دوست گم نامان شوند
شهره نامان را مسلم نیست پنهان آمدن.
خاقانی.
|| مشهور به بدی. بدنام :
دروغگوی به آخر نکال و شهره بود
چنانکه سوی خردمند شهره شد مانی.
ناصرخسرو.
چون شهره شود عروس معصوم
پاکی و پلیدیش چه معلوم.ناصرخسرو.
|| شایع. شایعه. فاش.
- شهرهء دروغ؛ خبر دروغ. (ناظم الاطباء).

شهره.

[شَ رَهْ] (اِ مرکب) مخفف شهراه و شاهراه. شارع و راه بزرگ و وسیع. (ناظم الاطباء) :
بر سر شهرهِ عجزیم کمر بربندیم
رخت همت ز رصدگاه خطر بربندیم.
خاقانی.
جان از پی گرد موکب تو
بر شهرهِ ترکتاز بستیم.خاقانی.
بر شهرهِ منزل کواکب
اجرام بروج گشته راکب.نظامی.
چون بگیری شهرهی که ذوالجلال
برگشاده ست ازبرای انتسال.مولوی.
رجوع به شاهراه شود.

شهره.

[شُ رَ / رِ] (اِ) بمعنی سهره که از گلها ترتیب دهند. (غیاث اللغات) (آنندراج). چیزی از گل و مروارید و از مقیش که بهنگام عروسی بر سر داماد بندند.

شهره.

[شَ رَ / رِ] (اِ) چربی روی تن گوسفند. شهله. (یادداشت مؤلف). شِلْهه(1).
(1) - در تداول اهالی خراسان.

شهره.

[شَ رَ] (اِخ) نام یکی از نجبای ایران که بهرام گور او را پادشاه توران زمین کرده بود. (فهرست ولف) :
بلشکر یکی مرد بد شهره نام
خردمند و با گوهر و نام و کام
مر او را بتوران زمین شاه کرد
سر تخت او افسر ماه کرد.فردوسی.

شهرهء آفاق.

[شُ رَ یِ] (اِخ) نام شاعری باستانی و از شعر او در لغت نامهء اسدی شاهد آمده است و از این قرار از شاعران قرن چهارم یا اوایل قرن پنجم هجری است. او راست:
ز همه خوبان سوی تو بدان یازم
که همه خوبی سوی تو شده یازان.
*
تا ز هوای توام به بند و به ناله
عشق تو بر جان من نهاد نهاله.(از یادداشت مؤلف).

شهره بند.

[شُ رَ / رِ بَ] (ص مرکب)نامدار و مشهور و معروف. || مشهور در نیکنامی. || کم عمق و سطحی. (ناظم الاطباء).

شهر هرت.

[شَ رِ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از جایی است بی نظم و هرکه به هرکه و مشوش و درهم و جاییکه در آن قانون و مقرراتی حکمفرما نباشد. (از فرهنگ عامیانهء جمال زاده).

شهره قبا.

[شُ رَ / رِ قَ] (ص مرکب) آنکه جامهء فاخر گرانبها یا پست اندک بها پوشد. کسی که لباس شهرت پوشد، و آن لباسی است که مورد نظر شود از جهت خوبی و رنگهای زننده یا از جهت کهنگی و کم بهایی. (از لغات دیوان شمس تبریزی) :
فلک ببست میان مرا ز فضل کمر
ولیک بی شه شهره قبا چه سود کند.
مولوی (دیوان شمس تبریزی).

شهره نوش.

[شُ رَ] (اِخ) فرزند گوهرآگین خزانه دار سلطان مسعود غزنوی است. بیهقی در وقایع سال 424 ه . ق. می نویسد : طاهر دبیر، شغل کدخدایی نیکو میراند و هیچ خللی نیست و پسر گوهرآگین شهره نوش بادی در سر کرده بود و قزوین که ازآنِ پدرش بود فروگرفته. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص367).

شهره ور.

[شُ رَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان دیجویجین تابع اردبیل است و 1183 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شهری.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به شهر. شهرنشین. شهرگان. مدنی. ساکن شهر. مقابل روستائی. حضری. بلدی :
زبردست شد مردمِ زیردست
به کین مرد شهری به زین برنشست.
فردوسی.
طوطی بحدیث و قصه اندرشد
با مردم روستایی و شهری.منوچهری.
حاکم درخورد شهریان باید
نیکو نبود فرشته در گلخن.ناصرخسرو.
گر شاه توئی ببخش و مستان
چیز از شهری و روستائی.ناصرخسرو.
از زیانکاران روز و شب ز عدلت خوف نیست
کاروانی را و شهری را ز قطمیر و نقیر.
سوزنی.
مسکن شهری ز تو ویرانه شد
خرمن دهقان ز تو بیدانه شد.نظامی.
وگر شهریان را رسانی گزند
در شهر بر روی دشمن ببند.سعدی.
- همشهری؛ کسی که با دیگری از یک شهر باشد. رجوع به مادهء همشهری شود.
|| کشوری. مقابل سپاهی (در پیش قدما). غیرنظامی. در برابر لشکری. غیرسپاهی. سیویل. (یادداشت مؤلف) :
سپاهی و شهری بکردار کوه
سراسر بجنگ اندرون همگروه.فردوسی.
بدانست شهری و هم لشکری
کز آن کار شور آید و داوری.فردوسی.
سپاهی و شهری همه جنگجوی
بدرگاه شاهان نهادند روی.فردوسی.
کنون در پیش شهری و سپاهی
ز من خواهد نمودن بیگناهی.
(ویس و رامین).
چو چاره نبد شهری و لشکری
گرفتند زنهار و خواهشگری.اسدی.
همه مصریان شهری و لشکری
پذیره شدندش به نیک اختری.نظامی.
شهری و لشکری ز جان بستوه
همه آواره گشته کوه به کوه.نظامی.
|| نوعی از سرود و خوانندگی بزبان پهلوی. (آنندراج) (از ناظم الاطباء). گویندگیی است بزبان پهلوی که رامندی نیز گویند. (رشیدی). نوعی از سرود که بزبان پهلوی باشد. (غیاث). || چون در پشت پاکت این کلمه نویسند خطاب به غلام پست است و مراد اینکه این نامه متعلق به شهر است نه خارج از شهر. || حاضر. مقابل مسافر. (یادداشت مؤلف) :
وقف رشیدی را بر باد داد
داد بهر شهری و هر رهگذر.سوزنی.
|| مقابل غریب. کسی که در شهر زادگاه خود بسر برد و در آن بیگانه نباشد :
جان تو غریبست و تنت شهری ازینست
از محنت شهریت غریب تو به آزار.
ناصرخسرو.
|| (اِ) قسمی خربزهء نرم و شیرین با صورتی گرد یا دراز شبیه گرمک و طالبی. قسمی خربزه به نرمی گرمک لکن مانند خربزه درازاندام. قسمی خربزه از نوع پست. (یادداشت مؤلف). قسمی خربزهء زودرس.

شهری.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به شهر عربی، که ماه باشد. (از یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء).

شهری.

[شَ] (اِخ) قریه ای است دوفرسنگی کمتر جنوبی کاکی به فارس. (فارسنامهء ناصری).

شهریار.

[شَ] (اِ مرکب)(1) کلانتر و بزرگ شهر. (ناظم الاطباء) (برهان). حاکم. امیر ناحیه ای. فرمانروای شهر یا ناحیه یا کشور :
شهریاری که خلاف تو کند(2) زود فتد
از سمن زار به خارستان وز کاخ به کاز.
فرخی.
به آیین یکی شهر شامس به نام
یکی شهریار اندر او شادکام.عنصری.
من گر تو ببلخ شهریاری
در خانهء خویش شهریارم.ناصرخسرو.
مرا شهری است این دل پر ز حکمت
مرا بین تا ببینی شهریاری.ناصرخسرو.
بزرگی در آن ناحیت شهریار.سعدی.
غم غریبی و غربت چو برنمی تابم
بشهر خود رَوَم و شهریار خود باشم.حافظ.
|| پادشاهی را گویند که از همهء پادشاهان عصر خود بزرگتر باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). پادشاه بزرگ، و مطلق پادشاه را نیز گویند. (رشیدی). شاه. پادشاه. رجوع به شهربان شود :
ای شهریار راستین ای پادشاه داد و دین
ای نیک فضل و نیک خواه ای از همه شاهان گزین.
دقیقی.
پراندیشه شد زآن سخن شهریار
بدان هفته کس را ندادند بار.فردوسی.
به بدرود کردن گرفتش کنار
ببارید آب از مژه شهریار.فردوسی.
اگر شهریاری وگر زیردست
جز از خاک تیره نیابی نشست.فردوسی.
ز قیصر درود و ز ما آفرین
بر این نامور شهریار زمین.فردوسی.
چو دید اندر او شهریار زمن
برافتاد از بیم بر وی جشن.
سهیلی (از حاشیهء لغت فرس اسدی نخجوانی).
ای شهریار عالم یکچند صید کردی
یکچند گاه باید اکنون که می گساری.
منوچهری.
داد برِ خسرو است فضل برِ شهریار
جود برِ شاه شرق بخشش مال و نعم.
منوچهری.
مال تو از شهریار شهریاران گرد گشت
ورنه اندر ری تو سرگین چیده یی از پارگین.
منوچهری.
یافت چون شهریار ابراهیم
هرکه گم کرد شاه فرخ زاد.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی ص 385).
آخرالامر آن آمد که... بدیوان رسالت نشست [ خواجه بونصر ] و چون حاجت آمد که این حضرت و شهریار بزرگوار را رئیس... اختیار او را کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 275).
زبهر همه کس بود شهریار
نه از بهر یک تن که باشَدْش یار.اسدی.
ز بیدین مکن خیره دانش طمع
که دین شهریار است و دانش حشم.
ناصرخسرو.
اگر در تقریر محاسن نوبت آن پادشاه دیندار و شهریار کامکار خوضی و شروعی رود. (کلیله و دمنه).
ملک شهریار است و از شهریار
هزیمت شدن بنده را ننگ نیست.
سلطان آتسزبن قطب الدین محمد.
شهریاری کز کف و شمشیر اوست
ابر و برق آسمان مملکت.خاقانی.
که دایم شهریارا کامران باش
بصاحب دولتی صاحبقران باش.نظامی.
سرخیل سپاه تاجداران
سرحملهء جمله شهریاران.نظامی.
نه به استری سوارم نه چو اشتر زیر بارم(3)
نه خداوند رعیت نه غلام شهریارم.سعدی.
شنیدم که باری بعزم شکار
برون رفت بیدادگر شهریار.سعدی.
یکی گفتش ای نامور شهریار
بیا دست ازین مرد صالح بدار.سعدی.
مرکب شهریار هم نتوان
بهر خرجیّ خود فروخت به لاش.ابن یمین.
- شهریار بلند؛ اعلیحضرت. (یادداشت مؤلف). پادشاه بلندپایه :
بپوشیدم این خلعت ناپسند
بفرمان آن شهریار بلند.فردوسی.
دگر گفت با شهریار بلند
بگوی آنچه از من شنیدی ز پند.فردوسی.
|| شهریاران، اصطلاحاً نام پادشاهان جزء ایالتهای دولت اشکانی است که هر یک در داخلهء ایالت حکومت خودمختار ایجاد کرده و از نظر خارجی تابع شاهنشاه بودند. (حقوق ایران باستان). || لقب پادشاه اندر آب. (حدود العالم). || شاهزاده. (یادداشت مؤلف). فردوسی در خطاب رستم به سیاوش آورد :
همی گفت رستم ایا نامدار
ندیده ست دوران چو تو شهریار.فردوسی.
|| (ص مرکب) خداوند شهر. یار و کمک شهر و مملکت. نگاهبان شهر :
چو تنگ اندرآمد گوِ نامدار
برآمد ز جا خسرو شهریار.فردوسی.
چون به ایشان بازخورد آسیب شاه شهریار
جنگ ایشان عجز گشت و سحر ایشان بادرم(4).
عنصری.
تحفهء اسلامیان دعاست که یا رب
خسرو اسلام شهریار بماناد.خاقانی.
روز را بکر چون برون آید
عقد بر شهریار بندد صبح.خاقانی.
|| (اِخ) نامی از نامهای ایرانی، از جمله جعفربن حسن بن علی بن شهریار قمی، یکی از روات. (یادداشت مؤلف).
(1) - پهلوی shathredhar, shahrdar(نگاهبان شهر)، از shathr (شهر) + dar (از: داشتن). اوستا xshathrodara، پهلوی (کتیبه ها) shatrdaran. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - ن ل: خلافت طلبد.
(3) - ن ل: نه بر اشتری سوارم نه چو خر بزیر بارم. در بعضی نسخ: نه به استر بر سوارم نه چو خر بزیر بارم.
(4) - ن ل: باذرم.

شهریار.

[شَ] (اِخ) ابن بادوسبان بن خورزادبن بادوسبان بن کاوباره. از ملوک طبرستان، و مدت حکومت او سی سال بوده است. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 405).

شهریار.

[شَ] (اِخ) ابن تافیل (و در نسخه ای از بدایع الازمان: تاقیل). امیر عمان بروزگار ملک قاورد، و قاورد به عمان لشکر کشید و پس از غارت عمان امارت باز وی داد و هم شحنه ای از دست خود بدانجا بنشاند. (بدایع الازمان چ طهران ص 8، 9، 10).

شهریار.

[شَ] (اِخ) ابن جمشیدبن بنداربن شیرزاد. از ملوک رویان بوده است و اوست که داعی صغیر را دستگیر کرد و نزد علی بن وهسودان نمایندهء المقتدر بالله عباسی فرستاد، و حکومت وی دوازده سال طول کشید. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص413).

شهریار.

[شَ] (اِخ) ابن دارا. آخر طبقهء اولاد باوندبن شاپوربن کیووس بن قباد است و حکومت این سلسله از سال 345 تا 397 ه . ق. بوده است. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص416، 417). رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص135 شود.

شهریار.

[شَ] (اِخ) ابن رستم دیلمی. مؤلف حبیب السیر بعضی از اخبار مربوط به دیالمه را به استناد روایت از او نقل میکند. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص421).

شهریار.

[شَ] (اِخ) ابن شروین بن سرخاب بن مهرمردان بن سهراب بن باوبن شاپوربن کیووس. هشتمین از اسپهبدان طبرستان. (یادداشت مؤلف).

شهریار.

[شَ] (اِخ) ابن شروین بن رستم بن سرخاب بن قارن بن شهریاربن شروین بن سرخاب بن مهرمردان بن سهراب، از آل باوند. دوازدهمین از اسپهبدان و پادشاهان طبرستان و نسبت آنان به یزدگرد شهریار پیوندد و این پادشاه همانست که بنابه روایت، فردوسی پس از نومیدی از محمود غزنوی نزد او شد و او هجاء محمود را به صدهزار درم بخرید و بشست. او عمری طویل یافته است. (یادداشت مؤلف). توضیحاً اضافه میشود که در تمام نسخه های خطی چهارمقاله در این فصل [ بطبرستان شد بنزدیک سپهبد شهریار که از آل باوند در طبرستان او بود ] همه جابه جای شهریار «شهرزاد» دارد و در چاپ طهران در همهء مواضع «شیرزاد» دارد و هر دو خطاست زیرا پادشاهی که از آل باوند در آن عصر بود شهریار فوق الذکر است نه شهرزاد یا شیرزاد، وآنگهی در جمیع نسخ تاریخ ابن اسفندیار آنجا که این فصل را از چهارمقاله نقل کرده است در کمال وضوح همه جا شهریار دارد. تاریخ وفات این شهریار معلوم نیست، همین قدر ابن اسفندیار گوید شهریار مدتی دراز بماند تا در عهد شمس المعالی قابوس بن وشمگیر و هم در عهد سلطان یمین الدوله محمود بماند. و چون اتمام شاهنامه در سنهء 400 ه . ق. است در هر حال وفات شهریار بعد از آن واقع شده است. رجوع به حواشی چهارمقالهء عروضی ص 49 و تاریخ یمینی چ مصر ص394، 395 و تاریخ ابن الاثیر در حوادث سال 388 و تاریخ طبرستان ابن اسفندیار شود.

شهریار.

[شَ] (اِخ) ابن علاءالدوله ملقب به حسام الدوله. از امراء مازندران که به دست علاءالدوله حسن بن رستم بقتل رسید. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص420).

شهریار.

[شَ] (اِخ) ابن کیخسرو (نصیرالدوله) (717 - 725 ه . ق.). حاکم و فرماندار کلارستاق در مازندران. (ترجمهء سفرنامهء رابینو ص 206).

شهریار.

[شَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن محمد بن شهریار. محدث است. (ذکر اخبار اصفهان ج1 ص346).

شهریار.

[شَ] (اِخ) نام پدر یزدگرد سوم، آخرین و سی وپنجمین پادشاه ساسانیان است. (از حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 253). جمعی از مورخان آورده اند که منجمی با خسرو پرویز گفت که از تو پسری متولد شود که ملک از وی به بیگانگان انتقال یابد، خسرو پرویز تمام اولاد ذکور را در سرائی بازداشته و از آمیزش با زنان منع نمود. در آن ایام شهوت بر شهریاربن خسرو استیلا یافته محرمی نزد شیرین فرستاد که بهر تدبیر شده زنی نزد او فرستد. شیرین یکی از اشراف زادگان را به لباس حجامی بنزد شهریار فرستاد و شهریار با او آمیزش کرد و آن زن از شهریار باردار گردید که از او پسری آمد و نام او را یزدجرد گذاردند. (از حبیب السیر چ خیام ج1 ص253) :
چو نستور و چون شهریار و فرود
چو مردانشه آن تاج چرخ کبود.فردوسی.

شهریار.

[شَ] (اِخ) بعضی از مورخان از وی به فرخان و بعضی به «شهربراز» تعبیر کرده اند و صاحب شاهنامه نامش را «کراز» گفته. محمد بن جریر طبری «شهر ایران» در قلم آورده و بر هر تقدیر چون از خاندان ملک نبود اکابر اعاجم از خدمتش عار داشتند و سه برادر از سپاه اصطخر بر قتلش اتفاق نموده در حین سواری بزخم سیف و سنان شهریار را از پشت زین بر روی زمین انداختند. مدت سلطنت او به قول اکثر ارباب اخبار چهل روز بود و بعد از او پوراندخت بنت پرویز قدم بر مسند سلطنت نهاد. (از حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 252).

شهریار.

[شَ] (اِخ) نام پسر برزو، پسر سهراب است در روایات ملی ما و شهریارنامه که منظومهء داستانی مختاری در قرن پنجم هجری است. قهرمان آن شهریاربن برزو و آخرین فرد مشهور خاندان گرشاسب است. (از فرهنگ فارسی معین).

شهریار.

[شَ] (اِخ) نام پسری خرد از هرمزد که بهرام چوبینه او را بجای هرمزد [ پس از گریختن پرویز به آذربایجان ]بپادشاهی نامزد کرد. (یادداشت مؤلف) : پس چون ماهی چند برآمد و بهرام بملکت همی بود هرمز را پسری بود خرد، نام وی شهریار، بهرام ملک خویش را دعوی نکرد، گفت من این ملک بر شهریاربن هرمز همی نگاه دارم. (ترجمهء بلعمی از سبک شناسی بهار ج 2 ص13).

شهریار.

[شَ] (اِخ) معروف به شیخ شهریار. در سه کیلومتری جنوب شرقی شیراز بقعهء کوچکی قرار دارد که در آن دو سنگ قبر دیده می شود. بر روی یکی از آنها نوشته شده: صاحب النفس القدسیّة و المقامات العالیه شهریاربن علی الفسائی، و تاریخ فوتش هم سنهء 616 ه . ق. است. (بزرگان شیراز تألیف رحمت الله مهراز ص 488).

شهریار.

[شَ] (اِخ) از سرداران ایران که اردشیر پور شیرویه را بقتل رسانید. (از حبیب السیر چ طهران ج 1 ص 88).

شهریار.

[شَ] (اِخ) بخشی از شهر تهران که 17000 تن سکنه دارد و مرکز آن کرشته و دیههای آن «علیشاه عوض» و «رباط کریم» است. (از فرهنگ فارسی معین). در کتابهای جغرافیایی قدیم این نام را به یکی از ولایات مشهور نزدیک ری داده اند، و حمدالله مستوفی از قلعه ای بهمین نام که در شمال شهر بوده است یاد میکند و بعداً شرف الدین علی یزدی در شرح جنگهای تیمور اسم شهریار را به ری داده است. (از ترجمهء سرزمین های خلافت شرقی ص234).

شهریار.

[شَ] (اِخ) نام ایستگاه شمارهء چهار راه آهن جنوب که پیشتر رباط کریم نامیده میشد. این نقطه بمناسبت اینکه مرکز شهریار است بدین نام خوانده شده و این محل در 36هزارگزی تهران واقع است. (یادداشت مؤلف).

شهریار.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد است و 156 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شهریارات.

[شَ] (ع اِ) و متی حدث عن اکل لحوم الوحش تمدد فی المعدة... فینبغی ان یبادر بالجوارشنات المسهلة کالشهریارات. (ابن البیطار). نسخهء چاپ مصر و نسخهء لکلرک نیز چنین بوده است و من گمان میکنم که این کلمه صورت مصحف «شب یارات» باشد، جمع شب یاره. (یادداشت مؤلف). رجوع به شب یاره و شهریاران شود.

شهریاران.

[شَ] (اِ) نوعی گوارش است: نافع است کبد و معده را و زرداب و مرة السوداء را سود دارد و شکم براند... شیطرج هندی، زنجبیل... از هر یکی شش درهم و... از هر یک دوازده درهم... همه را بکوبند و ببیزند و بعسل مصفی بسرشند. (یادداشت مؤلف). رجوع به شهریاری شود.

شهریارانشاه.

[شَ] (اِخ) از منجمان است. او را زیجی است، و ابوریحان گوید: او اول روز را از نیمهء شب گرفته است. (یادداشت مؤلف).

شهریار اول.

[شَ ریا رِ اَوْ وَ] (اِخ) از حکمرانان رویان و رستمدار از سلسلهء پادوسبان 147 - 177 ه . ق. (التدوین).

شهریار اول.

[شَ ریا رِ اَوْ وَ] (اِخ) نام یکی از ملوک باوندیهء مازندران 183 تا 211 ه . ق. (التدوین).

شهریاردره.

[شَ دَرْ رَ] (اِخ) دیهی از دیههای هزارجریب دودانگهء مازندران. (ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص 164).

شهریار دوم.

[شَ ریا رِ دُ وُ] (اِخ) از حکمرانان رویان و رستمدار از سلسلهء پادوسبان ملوک طبرستان معروف به گاوباره 286 - 301 ه . ق. (از التدوین).

شهریار ساسانی.

[شَ ریا رِ] (اِخ) لقب شهروراز (629 م.) سردار ساسانی. رجوع به شهروراز و ساسانیان شود.

شهریار سوم.

[شَ ریا رِ سِ وُ] (اِخ) از حکمرانان رویان و رستمدار از سلسلهء پادوسبان ملوک طبرستان معروف به گاوباره 313 - 325 ه . ق. (از التدوین).

شهریار کازرونی.

[شَ ریا رِ زِ] (اِخ)ابواسحاق. وفاتش در سال 424 ه . ق. در عهد القائم خلیفه بوده است و 69 سال عمر داشته. (تاریخ گزیده ص 783).

شهریارکوه.

[شَ] (اِخ) کازانوا در رسالهء خود موسوم به «اصفهبدان فریم» میگوید که شهریارکوه با جبال قارن یکی است و این هر دو نام سلسلهء جبالی بوده است [ که هزارجریب جزو آن است ] واقع در شمال آن، و میگوید فرض اول (که در شمال فیروزکوه بوده است) بعقیدهء او ارحج است و از بعضی مواضع ابن اسفندیار چنین معلوم میشود که شهریارکوه قارن است، در بعضی اوقات نام شهری بخصوص نیز استعمال میشده است و شهریارکوه با فریم یکی است یا آنکه فریم پای تخت و شهر عمدهء شهریارکوه است. (از یادداشتهای قزوینی ج 5 ص233 به بعد).

شهریاری.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به شهریار. رجوع به شهریار شود. || (حامص مرکب) حکمرانی. سلطنت. فرمانروایی و پادشاهی. حکومت. (ناظم الاطباء) :
چو یزدان همی شهریاری فزود
ز من در جهان یادگاری نمود.فردوسی.
نه بی تخت شاهی بود دین بپای
نه بی دین بود شهریاری بجای.فردوسی.
منم گفت با فرهء ایزدی
همم شهریاری و هم بخردی.فردوسی.
از درگه شهنشه مسعود باسعادت
زیبا بپادشاهی دانا بشهریاری.منوچهری.
برآوردی مرا از شهریاری
کنون خواهی که از جانم برآری.نظامی.
- شهریاری دادن؛ به شهریاری یا فرمانروایی ناحیه ای گماشتن :
ترا بر سپه کامگاری دهم
به هندوستان شهریاری دهم.فردوسی.
- شهریاری کردن؛ فرمانروایی کردن. سلطنت کردن :
چرا رومیان شهریاری کنند
بدشت سواران سواری کنند.فردوسی.
|| (اِ مرکب) مملکت. (ناظم الاطباء) :
خداوند ما نوح فرخ نژاد
که بر شهریاری بگسترد داد.ابوشکور.

شهریاری.

[شَ] (اِ) نام ملینی است که لکلرک در ترجمهء ابن البیطار در شرح حمارالوحش آورده است ولی گمان میکنم این کلمه، شب یاره باشد و به غلط شهریار خوانده است. (یادداشت مؤلف).

شهریاری.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستانهای رامهرمز شهرستان اهواز است و از 15 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 4000 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شهریاری.

[شَ] (اِخ) مؤلف لباب الالباب نویسد: از افاضل خراسان... و قصائد و مقطعات او مشهور نیست اما رباعیات او که از لطف طبع نشان دارد در اطراف جهان سایر است و در نزهة المجالس نیز یک رباعی از او آمده است. (لباب الالباب چ سعید نفیسی ج2 ص479، 788).

شهریده.

[شَ دَ / دِ] (ن مف) شهلیده. (جهانگیری). پراکنده و پریشان شده و از هم پاشیده. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شَلهیده (در تداول اهالی خراسان). || پخج و پهن گردیده. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شهریر.

[شَ] (اِ) مخفف شهریور. بمعنی شهریور است که ماه ششم(1) شمسی باشد. (از برهان چ معین) :
ز شهریر بادی تو پیروزگر
بنام بزرگی و فر و هنر.فردوسی.
|| روز چهارم است از هر ماه شمسی. (برهان). و شهریور نیز گویند. (ناظم الاطباء). روز شهریور. (یادداشت مؤلف) :
چو در روز شهریر آمد بشهر
ز شادی همه شهر را داد بهر.لبیبی.
رجوع به شهریور شود.
(1) - اغلب فرهنگها ماه هشتم شمسی نوشته اند.

شهریرامان.

[شَ] (اِخ) ابن اثفیان مایسوبن نوذربن منوچهر. مدت پادشاهی او شصت سال بود و بعد از او نسل این شهریرامان منقطع شد. رجوع به فارسنامهء ابن البلخی ص 13 شود.

شهریرود.

[شَ] (اِخ) شهرچای. همان ارومیه رود است که از کوه کون کبو (به ارتفاع 3271 متر) سرچشمه گیرد و پس از گذشتن از بردسیر به اسم شهریرود (شهرچای) از شهر ارومیه گذشته در جنوب دماغهء حصار به دریاچهء ارومیه ریزد. (فرهنگ فارسی معین).

شهریز.

[شِ / شُ] (معرب، ص) سهریز. فارسی و معرب. تمر شهریز مذکور است در سهریز. (از منتهی الارب). تمر سُهریز و بالنعت و بالاضافة، نوعی از خرما. (منتهی الارب). رجوع به سهریز و فهرست المعرب جوالیقی شود.

شهریزاد و پرویز.

[شَ دُ پَرْ] (اِخ) نام داستانی ایرانی که در قدیم آنرا بعربی ترجمه کرده اند. (ابن الندیم).

شهریک.

[شَ] (اِ) شهریگ. به عربی رئیس الکوره، کسی بوده است که شهری در زیر فرماندهی او بوده و او را از میان طبقهء دهقانان اختیار مینمودند. حاکم شهر. یکی از اصناف حکام ایالات در دورهء ساسانی. رجوع به ترجمهء فارسی ایران در زمان ساسانیان ص 161، 183، 86، 87 و تاریخ حقوق علی آبادی و شهربان و شهرگ شود.

شهریل.

[شَ] (اِخ) لقب یزدجردبن شهریار. (از یادداشت مؤلف). رجوع به شهریک شود. یزدجرد شهریل بگریخت و به مرو شد و عبدالله بن عامر، مجاشع بن مسعود السلمی را پس یزدجرد بفرستاد. (تاریخ سیستان ص 80)(1).
(1) - ن ل: شهریار. و در یادداشتی از مؤلف «شهریک»، اما در تاریخ سیستان این ضبط نیامده است.

شهرین.

[شَ] (اِخ) نام یکی از مرزبانان و نجبای ایرانی از دودهء مهران مرزبان بیت درائی بوده است. (از ترجمهء ایران در زمان ساسانیان ص 159). در نامهء اعمال شهیدان اشارات متفرقی راجع به احوال نجبا مذکور است: بعد از مرگ شهرین که از دودمان مهران بود برادرش کس فرستاد تا پسر شهرین گشن یزداد (قدیس سابها) را طلب کرد. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان ص 341).

شهریور.

[شَ ری وَ] (اِخ)(1) نام فرشته ای است موکل بر آتش و موکل بر جمیع فلزات و تدبیر امور و مصالح. روز شهریور که روز چهارم است از هر ماه شمسی بدو تعلق دارد. بنابر قاعدهء کلیه که نزد مغان معتبر است که چون نام روز با نام ماه موافق آید عید باید کرد. در این روز مغان جشن کنند و عید سازند و بسبب آنکه در این روز تولد داراب واقع شده بود جشن سازند و عید کنند. (برهان) (از جهانگیری) (از رشیدی) (از انجمن آرا). در آیین زردشتی یکی از ایزدان. در جهان مینوی وی نمایندهء پادشاهی ایزدی و فر و اقتدار اهورمزدا است. در جهان مادی پاسبان فلزات و موکل بروز چهارم هر ماه شمسی (شهریورروز). (فرهنگ فارسی معین). در فارسی شهریر هم گفته شده است. در اوستا خشثروئیریه یعنی کشور منتخب یا پادشاهی برگزیده و نیز در فرس هخامنشی و سانسکریت بمعنی کشور است. همین واژه است که در فارسی شهر شده است و بجای بلدهء عربی بکار رود. این ترکیب بارها در اوستا بمعنی بهشت یا کشور آسمانی اهورمزدا آمده. و نیز نام امشاسپندی است که نگهبانی ششمین ماه سال و چهارمین روز ماه بدو سپرده شده، وی در جهان برین نمایندهء پادشاهی ایزدی و فر و اقتدار خداوندی است و در جهان مادی پاسبان فلزات می باشد. در کتاب الازمنة و الامکنه تألیف امام ابوعلی مرزوقی اصفهانی (متوفی 478 ه . ق.) بجای شهریور، شهریر آمده. (التفهیم چ همایی). و فردوسی طوسی نیز شهریر آورده و ابوریحان بیرونی در فهرست روزهای ایرانی نام این روز را «شهریور» و در سغدی «خستشور» و در خوارزمی «اخشریوری» یاد کرده است. (از حاشیهء برهان چ معین). جزء دوم واژهء شهریور که «وئیریه»(2) باشد صفت است بمعنی برگزیدن و برتری دادن و گرویدن. و در واژهء فروردین به «ور» بمعنی پوشاندن و نگهداری کردن و پناه بخشیدن برمیخوریم، این «ور» دوم در اوستا در فرس هخامنشی بمعنی برگزیدن و گرویدن است و خشثروئیریه = شهریور یعنی کشور برگزیده یا پادشاهی برگزیده است. و مکرر در اوستا این واژه بمعنی بهشت یا کشور آسمانی اهورمزدا گرفته شده. شهریور نمایندهء پادشاهی و توانائی مینوی آفریدگار است. در این گیتی نگهبانی فلزات با این امشاسپند است. (از فرهنگ ایران باستان صص 60 - 62). و نیز رجوع به مزدیسنا ص 162، 501 شود. || (اِ) نام ماه شمسی و آن مدت ماندن آفتاب در برج سنبله است به اندک تفاوت. (غیاث). نام ماه ششم باشد از سال شمسی و آن بودن آفتاب است در برج سنبله. (از برهان) (از جهانگیری). نام ماه ششم فارسی و ماه سیوم تابستان مطابق سنبلهء عرب و آب سریانی و آن 31 روز است. اوغُطُس رومی (اوت)(3) از دهم مرداد تا دهم شهریور است. (یادداشت مؤلف) :
ز شهریورت باد فتح و ظفر
بزرگی و تخت و کلاه و کمر.فردوسی.
جهان دیگر شود امروز و گرد مهرماه اکنون
بماه مهر مهر آرد گذشته شهر شهریور.
؟ (از حاشیهء لغت فرس اسدی نخجوانی).
شهریور است گیتی از عدل شهریار.
مسعودسعد.
آفتاب در این ماه در برج سنبله باشد و آخر تابستان بود. (نوروزنامه).
-روز شهریور؛ روز چهارم از هر ماه فارسی. شهریر. (رشیدی). روز چهارم است از هر ماه شمسی. (از برهان). روز چهارم است از هر ماه بنابه قاعدهء کلیه که نزد مغان معین است. (جهانگیری). روز چهارم از ماه پارسی. (انجمن آرا) :
ای تنت را ز نیکویی زیور
شهره روزیست روز شهریور.مسعودسعد.
- شهریورماه جلالی؛ اول آن مطابق است تقریباً با هیجدهم ماه «اوت» فرانسوی. (یادداشت مؤلف).
(1) - در اوستا xshathra vairya و پهلوی shatrivar، مرکب از: xshathra - که در اوستا و پارسی باستان و سانسکریت بمعنی کشور و پادشاهی است (رجوع به شهر شود)، و جزو دوم صفت است از *var - بمعنی برگزیدن، برتری دادن و گرویدن، وئیریه یعنی برگزیده. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - vairya. .
(فرانسوی) , Aout(لاتینی)
(3) - Augustus

شهریورگان.

[شَ ری وَ] (اِ مرکب) روز چهارم از ماه شمسی که شهریورماه باشد. در این روز مغان جشن سازند و عید کنند. (برهان) (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). مرکب است از «شهریور» به اضافهء «گان»، پسوند نسبت جشن جشنی که در شهریور روز (چهارمین روز) از شهریورماه (ششمین ماه) در ایران باستان برپا میداشتند. (حاشیهء برهان چ معین از یشتها ج1 ص93 و خرده اوستا ص 209).

شهریوری.

[شَ ری وَ] (ص نسبی)منسوب به ماه شهریور. رجوع به شهریور شود.

شهریة.

[شَ ری یَ] (ع ص نسبی، اِ) نوعی از اسب تاتاری. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، شهاری. (اقرب الموارد). || مؤنث شهری. (یادداشت مؤلف).

شهریه.

[شَ ری یَ / یِ] (از ع، اِ) بمعنی ماه. یعنی مشاهره. سرماهی. ماهانه. ماهیانه. مقرری که هر ماه یک بار پرداخته شود. (یادداشت مؤلف).
- شهریهء مدارس؛ پولی که شاگردان ماهانه بمدرسه می پردازند.

شهزادگی.

[شَ دَ / دِ] (حامص مرکب)مخفف شاهزادگی :
مر او را بشاهی و شهزادگی
به افراسیاب ملک انتساب.سوزنی.
رجوع به شاهزاده و شاهزادگی شود.

شهزاده.

[شَ دَ / دِ] (ن مف مرکب، اِ مرکب)مخفف شاهزاده. زادهء شاه، خواه پسر باشد و یا دختر. پسر شاه و پسر پسر شاه. (ناظم الاطباء). رجوع به شاهزاده شود :
گفت هنگامی یکی شهزاده بود
گوهری و پرهنر وآزاده بود.رودکی.
چو گودرز آن سوک شهزاده دید
دژم شد چو آن سرو آزاده دید.فردوسی.
چو طوس و فریبرز و گودرز و گیو
چه شهزاده چه پهلوانان نیو.فردوسی.
بصد لابه و پند و افسون و رای
دل آورد شهزاده را باز جای.فردوسی.
شهزاده رفت باغ بقا باد جای شاه
خونریز کرد چرخ قصاصش بقای شاه.
خاقانی.
نای چو شهزادهء حبش که زند چشم
بانگش از آهنگ ده غلام برآید.خاقانی.
خیال چنین خلوتی زاده ای
دهد مژدهء خان بشهزاده ای.نظامی.
از آن شد نام آن شهزاده پرویز
که بودی دایم از هر کس پرآویز.نظامی.
|| برادرزادهء شاه. (ناظم الاطباء).

شهزود.

[شَ] (اِخ) شهزور. شهرزور. (از ناظم الاطباء) (از برهان). رجوع به شهرزور شود.

شهزور.

[شَ] (اِخ) مخفف شهرزور. (از برهان) (از آنندراج). رجوع به شهرزور شود.

شهسپرم.

[شَ هَ پَ رَ] (اِ مرکب) مخفف شاه اسپرم. ریحان الملک. (یادداشت مؤلف). رجوع به شاه اسپرم و شاهسپرم شود.

شهستان.

[شَ هِ] (اِخ) نام محلی کنار راه خواش به داورپناه میان بخشان و داورپناه در 167500گزی خواش. (یادداشت مؤلف).

شهسوار.

[شَ سَ] (ص مرکب، اِ مرکب)مخفف شاهسوار. فارِس و سوار دلاور و بهادر و پهلوان غازی. (ناظم الاطباء). سوار دلیر و ماهر در سواری اسب. (آنندراج). سواری بزرگوار و جلد و چالاک و ماهر و استاد در سواری. (یادداشت مؤلف). رجوع به شاهسوار شود :
به لابه بگفتند با شهسوار
که بر ما تو باش از جهان شهریار.اسدی.
هر شهسوار فضل که شد با تو همعنان
یابد بگرد گردن از ایام پالهنگ.سوزنی.
شهسواری است عشق خاقانی
کز سر مقرعه جهان بخشد.خاقانی.
موکب شهسوار خوبان رفت
لاشهء صبر ما دمادم شد.خاقانی.
بی مقتدای ملت نه کلک و نه کتاب
بی شهسوار زاول نه رخش و نه ستام.
خاقانی.
تا او شده شهسوار ابرش
بگذشته محیط آب از آتش.نظامی.
برون آمد مهین شهسواران
پیاده در رکابش تاجداران.نظامی.
بگردن اسب را با شهسوارش
ز جا برداشت و آسان کرد کارش.نظامی.
اندرخور شهسوار شبدیز بود
اندرخور دیگ و کاسه کفگیر بود.مولوی.
آری این اسب است لیک آن اسب کو
با خود آ ای شهسوار اسب جو.مولوی.
اگر مردی از مردی خود مگوی
نه هر شهسواری بدربرد گوی.سعدی.
کاندرین گرد شهسوارانند
علم او را خزانه دارانند.اوحدی.
به پیش خیل خیالش کشیدم ابلق چشم
بدان امید که آن شهسوار بازآید.حافظ.
شهسوار من که مه آیینه دار روی اوست
تاج خورشید بلندش خاک نعل مرکبست.
حافظ.
چنگ چوگانیّ چرخت رام شد از زیر زین
شهسوارا چون بمیدان آمدی گویی بزن.
حافظ.
شهسوار عشق چون لشکر کشید
خواجه را در خدمت چاکر کشید.
امیر حسینی سادات.
- شهسوار دشت ارزن؛ کنایه از حضرت محمد (ص) است. (از ناظم الاطباء).
- شهسوار فلک؛ کنایه از آفتاب است. (از ناظم الاطباء).
- شهسوار مضمار مغازی؛ کنایه از پهلوان میدان جنگ. (از ناظم الاطباء).

شهسوار.

[شَ سَ] (اِخ) یکی از شهرستانهای مازندران کنار دریای خزر میان رامسر و چالوس. از یازده دهستان و 322 آبادی تشکیل شده و 72000 تن سکنه دارد.

شهسوار.

[شَ سَ] (اِخ) شهری مرکز شهرستان شهسوار مازندران که در حدود 6 تا 7 هزار تن سکنه دارد.

شهسوار.

[شَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان بدوستان بخش هریس شهرستان اهر است و 760 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شهسوار.

[شَ سَ] (اِخ) نام کشتی تفریحی که برای رضاشاه ساخته شد و در مرداب بندرپهلوی است. (از یادداشت مؤلف).

شهسوار.

[شَ سَ] (اِخ) ابن سلیمان. هشتمین از حکام ذوالقدریه از 872 تا 875 ه . ق. (یادداشت مؤلف). رجوع به ذوالقدریه شود.

شهسوار.

[شَ سَ] (اِخ) بیگ زاده علی بیگ. آنگاه که سلطان سلیم خان سلسلهء ذوالقدریه را برانداخت شهسوار بیگ زاده علی بیگ را حکومت مرعش و توابع آن داد در 885 ه . ق. (یادداشت مؤلف). رجوع به ذوالقدریه شود.

شهسواران.

[شَ سَ] (اِخ) نام محلی کنار راه قم و سلطان آباد میان ابراهیم آباد و گرچون در 250800گزی طهران. (یادداشت مؤلف).

شهسوارلو.

[شَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان گنجگاه بخش سنجبد شهرستان خلخال است و 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

شهسواری.

[شَ سَ] (حامص مرکب)حالت و کیفیت شهسوار. || (ص نسبی) منسوب به شهسوار. || از مردم شهسوار.

شهشدف.

[شَ شَ] (اِخ)(1) نام موضعی است که ابن القطاع آنرا در کتاب خود بنام الابنیه نام برده است. (از معجم البلدان). رجوع به شهشدق شود.
(1) - ظ . شهشدق (منتهی الارب) تصحیفی از این کلمه است یا آنکه این تصحیفی از آن باشد.

شهشدق.

[شَ هَ دَ] (معرب، اِ مرکب) لغتی است در شَهْبَیْدَق. (منتهی الارب). شهشدف. (معجم البلدان). رجوع به شهبیدق و شهشدف شود.

شه شرق.

[شَ هِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پادشاه شرق یا ملک شرق. این نام را بر سلاطین و افراد سلسله های حاکم بر خراسان و شرق ایران اطلاق میکردند از قبیل غزنویان و سلجوقیان و غیره :
چو زین کرانه شه شرق(1) دست برد به تیر
بر آن کرانه نماند از مخالفان دیّار.فرخی.
لشکرآرای شه شرق(2) ولینعمت من
عضد دولت یوسف پسر ناصر دین.فرخی.
(1) - اینجا مراد محمود غزنوی است.
(2) - اینجا مراد محمود غزنوی است.

شهشناس.

[شَ شِ] (نف مرکب) مخفف شاه شناس. شاه شناسنده. شناسندهء شاه :
دیده میباید که باشد شه شناس
تا شناسد شاه را در هر لباس.
(امثال و حکم ص 846) (یادداشت مؤلف).
|| (ن مف مرکب) که شاه او را شناسد. رجوع به شاه شناس شود.

شهشناسی.

[شَ شِ] (حامص مرکب)مخفف شاه شناسی. رجوع به شاه شناسی شود.

شه شه.

[شَهْ شَهْ] (اِ مرکب) مخفف شاه شاه که در اصطلاح شطرنج آنرا کش گویند :
گفت شه شه وآن شه کبر(1)آورش
یک به یک(2) شطرنج برزد بر سرش.مولوی.
(1) - ن ل: خشم.
(2) - ن ل: یک یک آن.

شهشهان.

[شَ شَ] (اِخ) محله ای است در شمال شهر اسپاهان. (یادداشت مؤلف).

شهفور.

[شَ] (معرب، اِ) معرب شاهپور. (یادداشت مؤلف). || (اِخ) نامی از نامهای اسلامی از جمله ابوالمظفر شهفوربن طاهر اسفراینی. (یادداشت مؤلف). رجوع به محمد اسفراینی و ابوالمظفر... و طاهربن محمد اسفراینی و تاریخ سیستان ص 259، 258 شود.
- شهفور آزادمرد؛ کمک و یاور احمدبن موسی که نمایندهء عمرو بود در کارهای جنگ و نماز خراج به سیستان. (از تاریخ سیستان ص 247).

شهق.

[شَ] (ع مص) رسیدن چشم زخم بکسی: شهقت عین الناظر علی فلان شهقاً. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

شهقة.

[شَ قَ] (ع مص) نعره زدن. یقال: شهق شهقةً فمات. (منتهی الارب). صیحه. (تاج المصادر بیهقی). نعره. (یادداشت مؤلف).

شهقه زنان.

[شَ قَ / قِ زَ] (نف مرکب، ق مرکب) در حالت شهقه زدن. نعره زنان. صیحه زنان : بعد از آن اشعریان بحضرت رسول آمدند شهقه زنان و رجزگویان بدین عبارت: غداً نلقی الاحبه محمداً و حزبه. (تاریخ قم ص 274).

شهکار.

[شَ] (اِ مرکب) مخفف شاهکار. در رشیدی و انجمن آرا و آنندراج و ناظم الاطباء بمعنی فریب و حیله و مکر آمده است، اما در بهار عجم و برهان شه نگار بدین معنی آمده است. ظاهراً این معنی اخیر که این فرهنگها نوشته اند بمعنی شاکار است یعنی کار فرمودن بی اجرت و مزد. رجوع به شاکار شود. || در استعمال امروز بمعنی کار نمایان و آثار نمایان علمی و صنعتی است مانند بهترین لوحهء نقاشی یا قصیده و کتاب و جز آن. || ملک مزروع و کاشته شده. (ناظم الاطباء). در این معنی شدکار و شدیار آمده است. رجوع به این کلمات شود. || شرارت. (ناظم الاطباء).

شه کردن.

[شَهْ کَ دَ] (مص مرکب) این ترکیب در شعر زیر از مسعودسعد آمده است به معنی کیش کردن و گفتن «شه» یا «شه شه» :
بشاه او مرا دشمن اندرسپرد
نکو دید خود را و ابله نبود
که او آب و باد مرا در جهان
همه ساله جز خاک و جز کَه نبود
موجه شمرد او حدیث مرا
به ایزد که هرگز موجه نبود
چو شطرنج بازان وغائی نکرد
مرا گفت هین شه کن و شه نبود.؟

شه کلاه.

[شَهْ کُ] (اِ مرکب) شاه کلاه. کلاهی مخصوص بزرگان در ایام سلام در خدمت پادشاهی. (یادداشت مؤلف) :
چو شه کلاه دمی گوش باش وین سخنان
که در حکایت رختست یاد گیر از بر.
نظام قاری (دیوان ص16).
آئینی که چشم هیچ عین البقری و گوش هیچ شه کلاهی ندیده و نشنید. (دیوان نظام قاری ص152).
ز افتادگی وز ره قدر و جاه
همه کفش باشیم و او شه کلاه.
نظام قاری (دیوان).

شهل.

[شَ هَ] (ع اِ) شُهْلة. سیاهی چشم که مخلوط با رنگ آبی باشد. (از اقرب الموارد). میش چشمی و نیکوی از آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شهل.

[شَ] (ع اِ) دروغ: فیه ولع و شهل؛ ای کذب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شهل.

[شَ هَ] (ع مص) میش چشم گردیدن. (منتهی الارب).

شهل.

[شَ] (اِخ) ابن شیبان بن ربیعة بن زمان ملقب به فند. شاعری از عرب بوده است. رجوع به الاعلام زرکلی ج 2 ص 419 شود.

شهلا.

[شَ] (از ع، ص) (مأخوذ از تازی شهلاء) چشم سیاهی را گویند که مایل به سرخی باشد و فریبندگی داشته باشد. (برهان) (از غیاث). چشم سیاه فام. (اوبهی). تأنیث اشهل. زن میش چشم :
در بیابان بدید قومی کُرد
کرده از موی هر یکی کولا
وآن زنان لطیف هر کردی
با بریشم و دیدهء شهلا.
؟ (از حاشیهء لغت فرس اسدی).
الحق نهنگ هندویی دریا نمای از نیکویی
صحنش چو آب لؤلویی از چشم شهلا ریخته.
خاقانی.
بر سقف چرخ نرگسه داری هزار صف
از بند آن دو نرگس شهلا چه خواستی.
خاقانی.
سر ببالین عدم بازنه ای نرگس مست
که ز خواب سحر آن نرگس شهلا برخاست.
سعدی.
رجوع به اشهل و شهلاء شود.
|| میشی. (یادداشت مؤلف). رنگی از رنگهای چشم: چشمی شهلا، نرگس شهلا. رنگی میان سیاهی و کبودی. (یادداشت مؤلف). || نوعی از نرگس که در گل آن بجای زردی سیاهی میباشد مشابه چشم انسان همان نرگس است و آن قسم که زرد است آنرا عبهر گویند. (غیاث) (آنندراج).

شهلاء .

[شَ] (ع ص) مؤنث اشهل. زن میش چشم. (از منتهی الارب) (غیاث): عین شهلاء؛ چشمی میشینه. (مهذب الاسماء). میشی. چشمی میشی. || (اِ) حاجت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) (دهار).

شهلاء .

[شَ] (اِخ) از آبهای بنی عمروبن کلاب است. (از معجم البلدان).

شهلاب.

[شَ] (اِخ) نام ملکی است که روباهِ آنجا درازمو باشد. (غیاث) (از آنندراج). شاید دگرگون شدهء سقلاب باشد.

شهلان.

[شَ] (اِخ) نام کوهی است و بعضی گویند ولایت است و بعضی دیگر گویند نام جایی و مقامی است نزدیک بکوه الوند. (از برهان). نام کوه، و شاید که بدل از سیلان باشد. (غیاث). نام کوهی است. (جهانگیری) (تاج العروس). کوهی است، اما صحیح آن ثهلان است چنانکه در قاموس آورده عربی است و شاید معرب کرده باشند. (انجمن آرا) (آنندراج). کوهی است، اما در قاموس ثهلان آورده و این صحیح است. (رشیدی). در جای دیگر نیافتم و گمان میکنم تصحیف «ثهلان» باشد که کوهی است عظیم بنی نمیر را در ناحیهء شریف. (از یادداشت مؤلف) :
عمان و محیط و نیل و جیحون
جودی و حری و قاف و شهلان(1).
خاقانی (از حاشیهء برهان چ معین).
با سنگ گهر بگاه احسان
جودی و حری و قاف و شهلان(2).خاقانی.
شراری جهَد زآهن نعل اسبش
که حراقش اروند و شهلان(3) نماید.خاقانی.
پیش آن بادپرستان بشکوه
کوه شهلان(4) شوم ان شاءالله.خاقانی.
ز اختران هدی او چو آفتاب آمد
ز راسخان علوم او چو کوه شهلان(5) بود.
شرف شفروه.
و رجوع به ثهلان و ترجمهء تاریخ یمینی ص 158 شود.
(1) - صحیح: ثهلان. در این صورت شاهد کلمه نخواهد بود.
(2) - صحیح: ثهلان. در این صورت شاهد کلمه نخواهد بود.
(3) - صحیح: ثهلان. در این صورت شاهد کلمه نخواهد بود.
(4) - صحیح: ثهلان. در این صورت شاهد کلمه نخواهد بود.
(5) - صحیح: ثهلان. در این صورت شاهد کلمه نخواهد بود.

شهلنگ.

[شَ لَ] (اِ) ریسمان تاب را گویند و آن شخصی است که ریسمان و طناب و خیمه و امثال آن می تابد، و بعربی لواف گویند. (برهان). شالنگی. (رشیدی) (یادداشت مؤلف). رجوع به شالنگی شود.

شهلة.

[شَ لَ] (ع ص) زن کلانسال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). زن سخت زال. (دهار). || زن میانهء تمام عقل، خاص بالنساء لایوصف بها الرجال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شهلة.

[شُ لَ] (ع اِمص) میش چشمی و نیکو از آن، یا شهلة آن است که حدقهء چشم بسرخی زند و خطهای سرخ نبوده باشد مانند شکلة، لیکن آن عبارت است از کمی سیاهی حدقه بحدی که گویا مایل بسرخی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). میش چشمی ،و گفته اند در شهلة سیاهی چشم کمتر از زرقه است و خطوط سرخ ندارد. (ناظم الاطباء).

شهله.

[شُ لَ / لِ] (از ع، ص) پیرزن. (غیاث). عجوز. سخت پیر. (یادداشت مؤلف). || (اِمص) میش چشمی. سیاهی و کبودی یا سرخی در سیاهی چشم. (یادداشت مؤلف). رجوع به شهلة شود. || (اِ) گوشت بسیار چرب. (برهان). گوشت بغایت چرب را گویند. (آنندراج) (رشیدی). گوشت بد. (یادداشت مؤلف). چربوی گوشت. چربوی روی تن گوسفند و جز آن غیر دنبه. شهره. چربو و پیه گوشت چون بپزد. (یادداشت مؤلف). و در تداول عامه شحله و شحره و شلهه (شلحه) هم گویند :
ور نگرد شهله را در قدح نرگسی
نرگس شهلا شود منفعل اندر چمن.
بسحاق اطعمه.
شهله چربش دوله گیپا پاچه دست و کله سر
روده زیچک شُش حسیبک دل کباب و خون جگر.
بسحاق اطعمه.
|| خفاش و شب پره. (ناظم الاطباء).

شهلیدن.

[شَ دَ] (مص) پراکنده و پریشان شدن و از هم پاشیده شدن و پخچ و پهن گشتن. (از برهان) :
چو افتاد دشمن در آن پای نغز
ز سُمّ سمندش بشهلید مغز.
نظامی (از جهانگیری).

شهلیده.

[شَ دَ / دِ] (ن مف / نف) شهریده. پراکنده و پریشان شده و از هم پاشیده شده و پخچ و پهن. (از برهان) (از ناظم الاطباء). پراکنده و پریشان شده و از هم پاشیده شده. (انجمن آرا) (آنندراج). شلهیده.

شهلیلی.

[شِ لی لی ی] (ع اِ) نوعی از درهم که اندازهء آن عرض کف دست است. (از اقرب الموارد).

شهلیة.

[شُ لی یَ] (اِخ) شهری است در ساحل نهر خبور میان ماکسین و قرقیسیا. (از معجم البلدان).

شهم.

[شَ] (ع ص) تیزخاطر. چالاک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تیزدل. (مهذب الاسماء) (مجمل اللغة) (اقرب الموارد). ج، شِهام : بوسهل حمدوی نیز مردی شهم و کافی بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 394). ما تو را آزموده ایم در همهء کارها شهم و کافی و معتمد یافته. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 386). به تن خویش مرد و شهم بیرون آمد و این حدیث بگفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 442). شهم و با قد و منظر و هنر بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 242). در معنی سالاری این احمد مردی شهم بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص408). || اسب تیزرو. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، شُهوم. || مهتر مطاع. ج، شُهوم. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) سنگی است که بر در خانهء صید شیر گذارند که چون شیر در خانه درآید در بدان سنگ بند گردد. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به سهم شود.

شهم.

[شَ] (ع مص) زجر کردن اسب را: شهم الفرس. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ترسانیدن کسی را و بیم کردن: شهم فلاناً شهماً و شهوماً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هراسانیدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد).

شهم.

[شَ] (اِخ) شهم بن مرة، شاعر محاربی است. (منتهی الارب) (تاج العروس). || شهم بن مقدام شیخ است مر ثوری را. (منتهی الارب). || شهم بن عبدالله و شلمة بن شهم، محدثانند. (منتهی الارب).

شه مات.

[شَهْ] (اِ مرکب) شاه مات. در اصطلاح بازی شطرنج نمایندهء حالت مغلوب شدگی. کلمه ای است که در بازی شطرنج گویند یعنی شاه کِشت شد و شاه مات شد. (از ناظم الاطباء). شکست سخت. مغلوب کامل :
هم از توست شه مات شطرنج بازان
تو را مهره زاده بشطرنج بازی.
ابوالطیب مصعبی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص384).
ایا وزیر همایون محترم که جهان
مسخّر عمل تست از پی شه مات.سوزنی.
بدان آمد که یک منصوبه بازد
که با پیلان بهم شه مات سازد.نظامی.
چو میمردند میگفتند هیهات
کزین بازیچه دور افتاد شه مات.نظامی.
- شه مات شدن؛ مات شدن شاه در بازی شطرنج :
جهان رختت همی بُرد و همی شه مات خواهی شد
اگر نه مدبری پس با جهان شطرنج چون بازی.
ناصرخسرو.
از اسب پیاده شو بر نطع زمین رخ نه
زیر پی پیلش بین شه مات شده نعمان.
خاقانی.
- شه مات کردن؛ مات کردن شاه کسی را در بازی شطرنج.
- || مجازاً، مغلوب کردن : و هر منصوبه که شناخت میباخت تا شاهزاده را شه مات کند. (سندبادنامه ص160).
|| کنایه از نیست شدن و استیصال و شکست خوردن و باختن باشد. (آنندراج).

شهمار.

[شَ] (اِخ) شه مار. سهار یا شهار. استوارترین دژ دودمان قارن که از دورهء ساسانیان در تصرف آنان بوده و فریم (قرم) نام داشت که آبادترین شهر آن شهمار بوده است. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 199 و سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ص 398 شود.

شهماروند.

[شَ مارْ وَ] (اِخ) تیره ای از اسیوند هفت لنگ. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 73). رجوع به اسیوند شود.

شهمانج.

[شَ نَ] (معرب، اِ مرکب) نام مفردی از مفردات طبی است. (قانون بوعلی ص 235). شاه بانج. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به شاه بانج شود.

شهمرد.

[شَ مَ] (اِ مرکب) مخفف شاه مرد. رجوع به شاه مرد شود.

شهمرد.

[شَ مَ] (اِخ) (ابوبکر...) کدخدای فائق خادم خاصه. مشهد علی بن موسی الرضا علیه السلام را آبادان کرد و پس از او ابوالفضل سوری در آن زیادتهای بسیار فرمود و مناره ای کرد و دهی خرید فاخر و بر آن وقف کرد. (تاریخ بیهقی).

شه مردان.

[شَهْ مَ] (اِ مرکب) مردانشاه. || شهِ مردان؛ شاه مردان. رجوع به شاه مردان شود.

شهمردان.

[شَ مَ] (اِخ) ابن ابوالخیر رازی. از علمای ریاضی و طبیعی. او راست کتاب البدایع به عربی در علم نجوم و کتاب نزهت نامهء علائی مشتمل بر دوازده مقاله و مقدمه و خاتمه در علوم مختلفه بفارسی که پس از 477 ه . ق. بنام عضدالدین علاءالدوله و جمال المله خاص بک ابوکالیجار گرشاسف حسام امیرالمؤمنین کرده و کتاب روضة المنجمین که بسال 466 ه . ق. بنام حکیم علی بن ابراهیم نوشته و کتابی دیگر بنام شش فصل دارد. وی معاصر حکیم عمر خیام و وفات او پس از 466 است. (از یادداشت مؤلف). رجوع به سبک شناسی ج2 ص52، 53 و 159 و شرح حال رودکی ص27 و فرهنگ فارسی معین شود.

شهمردان.

[شَ مَ] (اِخ) ابومنصور پارسی. وزیر امیر بصره، پسر کالیجار دیلمی، ملک پارس و از مردم قرن پنجم هجری. رجوع به سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص 114 شود.

شهملة.

[شَ مَ لَ] (ع ص) زن پیر گنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پیرزن. (از اقرب الموارد).

شه موبد.

[شَهْ بَ] (اِخ) شاه موبد. پادشاه افسانه یی ایران و یکی از اشخاص منظومهء ویس و رامین. (فرهنگ فارسی معین).

شه موبد.

[شَهْ بَ] (اِخ) (قلعهء شه موبد یا شاه موبد) قلعه ای در شیراز قدیم : و اندر وی [ در شیراز ] یکی قهندز است قدیم سخت استوار و آنرا قلعهء شه موبد خوانند. (حدود العالم).

شهمیرزاد.

[شَ] (اِخ) قصبه ای است از بخش سنگسر. در تابستان 8000 و در زمستان 3000 تا 4000 تن سکنه دراد. (از فرهنگ فارسی معین).

شهمیرزادی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به شهمیرزاد. || از مردم شهمیرزاد. || لهجه ای است ایرانی که مردم شهمیرزاد بدان تکلم کنند. (فرهنگ فارسی معین).

شهمیل.

[شِ] (اِ) نامی غیرعربی است چون شرحبیل و شراحیل. (المعرب جوالیقی ص 205). محشی المعرب در ذیل این کلمه نویسد: الجمهره گوید شهمیل اسم است و آن برادر عتیک است و او پدر قبیله ای است که قسمت بزرگی از آن در فارسند. اما در ضبط کلمه و اینکه آیا عربی و یا معرب است مطلبی نیاورده است. و مؤلف الاشتقاق در ذکر فرزندان «اسدبن عمران» گوید: پسران اسد، عتیک و شهمیل اند و فیروزآبادی شهمیل را بکسر «ش» ضبط کرده اما مؤلف لسان العرب به فتح «ش» آورده و او را پدر بطنی و برادر عتک خوانده است.

شهمیل.

[شَ] (اِخ) از قرای مرو است. (از معجم البلدان).

شهن آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان پیربیک بخش دلفان شهرستان خرم آباد است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شهنا.

[شَ] (اِخ) قریه ای است پنج فرسنگی کاکی در فارس. (از فارسنامهء ناصری).

شه نائی.

[شَهْ] (اِ مرکب) نام سازی که آنرا سرنا گویند. (غیاث) (از برهان). سورنائی. شاه نائی. شاه نای. (یادداشت مؤلف).

شهناز.

[شَ] (اِ مرکب) نام نوائی از موسیقی. (از غیاث) (ناظم الاطباء). نام آوازی. یکی از شش آواز است و آن از زیرافکند خیزد. (یادداشت مؤلف) :
سرو ساقی و ماه رودنواز
پرده بربسته در ره شهناز.فرخی.
|| عروس. (از غیاث) (آنندراج).

شهناز.

[شَ] (اِخ) صاحب غیاث و به تبع او صاحب آنندراج نوشته اند نام خواهر جمشید است که ضحاک آنرا بنکاح آورده، اما صحیح شهرناز است. رجوع به شهرناز شود.

شهنامه.

[شَ مَ / مِ] (اِ مرکب) مخفف شاهنامه. نامهء شاهان. کتابی که در آن اعمال و افعال و کارنامهء شاهان نوشته شود. رجوع به شاهنامه شود :
شهی کو بترسد ز درویش بود
به شهنامه او را نشاید ستود.
فردوسی (طبق نسخه ای که در حدود 850 ه . ق. کتابت شده است).
چند گویند ز شهنامه سخنهای دروغ
چند خوانند هنرهای فلان و بهمان.
عنصری.
اینکه در شه نامه ها بنوشته اند
رستم و روئینه تن(1) اسفندیار
تا بدانند این خداوندان ملک
کز بسی خلق است دنیا یادگار.سعدی.
(1) - ن ل: اسکندر و.

شهنامه خوان.

[شَ مَ / مِ خوا / خا] (نف مرکب) شاهنامه خوان. که شاهنامه خواند به آواز در مجالس :
ز شاهان چنو کس نپرورد چرخ
شنیدستم این من ز شهنامه خوان.فرخی.
رجوع به شاهنامه خوان شود.

شهنامه خوانی.

[شَ مَ / مِ خوا / خا]شاهنامه خوان. خواندن شاهنامه در مجالس و مجامع. رجوع به شاهنامه خوانی شود.

شهنان.

[ ] (اِخ) قریه ای است نیم فرسنگی کمتر میانهء جنوب و مغرب شهر داراب. (فارسنامهء ناصری).

شهنای.

[شَ] (اِ مرکب) مخفف شاه نای. سرنا. سورنای. (برهان) (ناظم الاطباء) (جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به شاهنای شود.

شهنایی.

[شَ] (اِ مرکب) رجوع به شه نائی شود.

شهند.

[شَ هَ] (اِ) بهبودی و نیکی. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج).

شهندان.

[شَ هَ] (اِخ) در قائنات و در 23 فرسخی کوه اسفندقه واقع و دارای معدن فیروزه است. (یادداشت مؤلف).

شهنژاد.

[شَ نِ] (ص مرکب) شاه نژاد. از نژاد شاهان. شاهزاده. از خانوادهء شاهی.

شه نشان.

[شَهْ نِ] (نف مرکب) شاه نشان. نشانندهء شاه. سلطان عظیم الشأن. دست نشانده کنندهء شاه و سلطان. سلطان بزرگ که کسی را به شاهی و سلطنت ناحیه ای بگمارد و منصوب سازد :
سر سرفرازان و گردنکشان
ملک عز دین قاهر شه نشان.نظامی.
جای شاهان است یا رب فرخ و فرخنده باد
جاودان بر پادشاه شه نشان شه نشین.
سلمان ساوجی.
تو شه نشانی و ما شه تو شاه و ما بنده
تو آفتابی و ما مه تو ماه و ما اختر.قاآنی.
|| (ن مف مرکب) که او را شاه نشانده و منصوب کرده باشد. رجوع به شاه نشان شود.

شهنشاه.

[شَ هَ] (اِ مرکب) مخفف شاهنشاه. شاهانشاه. شاه شاهان. رجوع به شاهنشاه شود :
بدین نامه من دست کردم دراز
بنام شهنشاه گردنفراز.فردوسی.
یکی نامه بنوشت بهرام هور
بنزد شهنشاه بهرام گور.فردوسی.
شهنشاه بنشست با مهتران
هر آنکس که بودند از ایران سران.فردوسی.
ای خداوند خراسان و شهنشاه عراق
ای بمردی و بشاهی برده از شاهان سباق.
منوچهری.
بگشادش در با کبر شهنشاهان
گفت بسم اللَّه و اندرشد ناگاهان.منوچهری.
پیشکار حرص را بر من نبینی دسترس
تا شهنشاه قناعت شد مرا فرمانروا.خاقانی.
اوست شهنشاه نطق شاید اگر پیش شاه
راه ز پس واروند لشکر و ارکان او.خاقانی.
شهنشاه اسلام خاقان اکبر
که تاج سر آل سامان نماید.خاقانی.
- شهنشاه زاده؛ شاهزاده.
- شهنشاه فلک؛ کنایه از خورشید است. (برهان).

شهنشاه.

[شَ هَ] (اِخ) نام پهلوانی از لشکر رستم فرخ هرمز که در روز غماس با مسلمانان بجنگید و درنتیجه به دست عمروبن معدی کرب بقتل رسید. (از حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 480).

شهنشاه.

[شَ هَ] (اِخ) ابن امیرالجیوش ملک افضل، وزیر المستعلی بالله اسمعیلی. (حبیب السیر چ طهران ج 1 ص 361).

شهنشاه.

[شَ هَ] (اِخ) ابن علاءالدین محمد. امیر ملاحده، برادر خورشاه. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 477).

شهنشاه.

[شَ هَ] (اِخ) لقب سلطان ابراهیم غزنوی :
سیزده سال شهنشاه بماند اندر حبس.
ابوحنیفهء اسکافی) از تاریخ بیهقی چ ادیب ص39).

شهنشاه.

[شَ هَ] (اِخ) لقب عضدالدولهء دیلمی است. خلیفهء عباسی عضدالدوله را به لقب ملک که آنرا بفارسی در آن ایام شهنشاه میگفتند ملقب ساخته بود. (تاریخ عمومی اقبال ص 167).

شهنشاه.

[شَ هَ] (اِخ) دهی از دهستان کرگاه بخش ویسیان شهرستان خرم آباد است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شهنشاهی.

[شَ هَ] (حامص مرکب، اِ مرکب) مخفف شاهانشاهی. شاهنشهی. سلطنت و پادشاهی. (ناظم الاطباء). رجوع به شاهنشاهی شود : هر فرمان که از حضرت شهنشاهی صادر شود جز انقیاد و مطاوعت صورت نبندد. (سندبادنامه ص324).
شهنشاهی و نامش جاودان باد
تنش آسوده و دل شادمان باد.
(ویس و رامین).

شهنشه.

[شَ هَ شَهْ] (اِ مرکب) مخفف شاهانشاه. شاهنشاه. شهنشاه. شاه شاهان :
از درگه شهنشه مسعود باسعادت
زیبا بپادشاهی دانا بشهریاری.منوچهری.
دانی که من مقیمم بر درگه شهنشه
تا بازگشت سلطان از لاله زار ساری.
منوچهری.
خاقانیا بعبرت ناپاکی فلک
بر خاک آن شهنشه کشور گذشتنی است.
خاقانی.
مرا شهنشه وحدت ز داغگاه خرد
به شیب و مقرعه دعوت همی کند که بیا.
خاقانی.
چو شیرین از شهنشه(1) بی خبر بود
در آن شاهی دلش زیر و زبر بود.نظامی.
شهنشه که بازارگان را بخست
در خیر بر شهر و لشکر ببست.سعدی.
نه تدبیر محمود و رای نکوست
که دشمن نداند شهنشه ز دوست.سعدی.
شهنشه نیارست کردن حدیث...سعدی.
رجوع به مترادفات کلمه شود.
(1) - اینجا مراد خسرو پرویز است.

شهنشین.

[شَ نِ] (اِ مرکب) مخفف شاه نشین. رجوع به شاه نشین شود.

شهنگار.

[شَ نِ] (اِ مرکب) کنایه از فریب و دغای عظیم باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). صحیح شاکار است. رجوع به شاکار شود.

شهنگانه.

[شَ هَ گا نَ / نِ] (اِ مرکب) ژاله و تگرگ. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شهنو.

[شِ نَ / نُو] (اِ) نان کلیچهء نازک. || پاره و قطعه. (از ناظم الاطباء).

شهنواز.

[شَ نَ] (ن مف مرکب) شاه نواز. نواخت یافته از شاه. که شاه او را نوازد. || (نف مرکب) نوازندهء شاه.

شهنواز.

[شَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه است و 490 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شهنواز.

[شَ نَ] (اِخ) نام طایفه ای است که در منطقهء مکران سکنی دارند و پیشتر یاراحمدزائی گفته میشد.

شهنی.

[شَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء ململی هفت لنگ. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 74).

شهنیز.

[شِ] (ع اِ) شونیز است. (منتهی الارب). لغتی در شونیز و شنیز است. شونیز و سیاهدانه. (ناظم الاطباء). به قول دینوری فارسی است. شونوز. شی نیز. سیاه تخمه. حبة السوداء. (یادداشت مؤلف). رجوع به شنیز و شونیز شود.

شه نیمروز.

[شَ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شاه نیمروز. شاه سیستان. رجوع به شاه نیمروز شود. || کنایه از آفتاب. (برهان). رجوع به شاه نیمروز شود. || کنایه از دل آدمی که به عربی قلب گویند. (از برهان) (از غیاث). || (اِخ) کنایه از رستم بسبب آنکه سیستان را نیمروز خوانند. (برهان). || کنایه از حضرت آدم (ع) چه او تا نیمروز در بهشت بود. (از برهان) (از غیاث). || کنایه از حضرت محمد (ص) زیرا که تا نیمروز شفاعت امتان گناهکار خواهد کرد. (از برهان) (از غیاث).

شهو.

[] (اِخ) تیره ای از ایهاور هفت لنگ. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 73).

شهوات.

[شَ هَ] (ع اِ) جِ شهوة. (ترجمان علامهء جرجانی) (اقرب الموارد). رجوع به شهوة شود. || میلها و آرزوها. (ناظم الاطباء). || اشتیاق و رغبت و خواهش هوا. (ناظم الاطباء) : بلذت علم از لذات ملک و شهوات دنیا قناعت نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 424). هرکه ترک شهوات ازبهر قبول خلق داده است از شهوت حلال بشهوت حرام افتاده است. (گلستان). رجوع به شهوت و شهوة شود.
- شهوات نفسانی؛ میل و خواهش نفس و حرص و اشتیاق آن و طمع و اشتهای آن. (ناظم الاطباء).
- شهوات نفسانیه؛ شهوات نفسانی. (ناظم الاطباء). رجوع به شهوات نفسانی شود.
|| حرص. (ناظم الاطباء).

شهوات.

[شُ هَ] (اِخ) لقب موسی بن بشار ابومحمد شاعر. (یادداشت مؤلف). رجوع به موسی بن... شود.

شهوار.

[شَهْ] (ص مرکب) مخفف شاهوار. هر چیز که لایق و سزاوار پادشاهان باشد. (برهان) (غیاث) :
به دیباها و زیورهای شهوار
ز تخت و طبل بزازان و عطار.
(ویس و رامین).
در آنجا تختها بنهاده بسیار
بر آن بر جامه های خوب شهوار.
زراتشت بهرام.
رجوع به شاهوار شود. || منسوب به شاه :
نژادش گرچه شهوار است و نیکوست(1)
ابا این نیکویی صد گونش آهوست(2).؟
- دُرّ شهوار؛ دُرّ شایسته و لایق شاه. دُرّ گرانمایه. دُرّ گرانبها :
چون سینه بجنباند و یک لخت بپوید
از هر سر پرّش بجهد صد دُر شهوار.
منوچهری.
بدل پاک برنویس این شعر
که بپاکی چو درّ شهوار است.ناصرخسرو.
از خون چشم بیوه زنان لعلش
از اشک چشم من دُر شهوارش.
ناصرخسرو.
راز سلیمانی شنو زآن مرغ روحانی شنو
اشعار خاقانی شنو چون درّ شهوار آمده.
خاقانی.
آذین صبوحی را زد قبه حباب از می
بر قبه از آن درّی شهوار نمود اینک.
خاقانی.
خسروا نظمم که وصف بحر جود دست توست
در خوشابی و طراوت چون دُر شهوار باد.
کاتبی.
- گوهر شهوار؛ گوهر لایق شاه. گوهر گرانمایه و گرانبها :
سخن از مستمعان قدر پذیرد صائب
قطره در گوش صدف گوهر شهوار شود.
صائب.
- لؤلؤ شهوار(3)؛ لؤلؤ لایق شاه. لؤلؤ گرانبها :
همیشه تا نشود خاک عنبر اشهب
همیشه تا نشود سنگ لؤلؤ شهوار.فرخی.
بدخواه تو خواهد چو تو گردد ببزرگی
هرگز نشود سنگ سیه لؤلؤ شهوار.فرخی.
ملک ز پنج یک آنجا نصیب یافته بود
دویست پیل و دو صندوق لؤلؤ شهوار.
فرخی.
یا چو زرین شجری درشده اطراف شجر
که بر او بر ثمر از لؤلؤ شهوار بود.
منوچهری.
یا همچو زبرجدگون یک رشتهء سوزن
اندر سر هر سوزن یک لؤلؤ شهوار.
منوچهری.
چون سیم درون است و چو دینار برون است
آکنده بدان سیم درون لؤلؤ شهوار.
منوچهری.
نشد بی قدر و قیمت سوی مردم
ز بیقدری صدف لؤلوی شهوار.ناصرخسرو.
ابریم که باشیم همیشه به تک و پوی
وز بحر برآریم همی لؤلؤ شهوار.
مسعودسعد.
ز صندوق و خزینه چند خروار
همه آکنده از لؤلوی شهوار.نظامی.
در آن اندوه می پیچید چون مار
فشاند از جزعها لؤلوی شهوار.نظامی.
- مروارید شهوار؛ مروارید بزرگ و خوشاب و غلطان. (یادداشت مؤلف).
(1) - ن ل: نیکو.
(2) - ن ل: گونه آهو.
(3) - در برخی از شواهد به صورت لؤلو نیز آمده که صورتی از لؤلؤ است.

شهوار.

[شَهْ] (اِخ) دهی است دو فرسخ و نیم میانهء جنوب و مغرب به میناب بفارس. (از فارسنامهء ناصری).

شهوان.

[شَهْ] (ع ص) مرد خواهان و آرزومند. شهوانی مثله. شهوی مؤنث. ج، شهاوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). آرزومند. (دهار).

شهوانی.

[شَهْ نی ی / نی] (از ع، ص نسبی) مرد خواهان و آرزومند. (از منتهی الارب). بمعنی شهوان. (از اقرب الموارد). || هر چیز متعلق بشهوت. (ناظم الاطباء). منسوب بشهوت که بمعنی خواهش نفس و آرزوست. (غیاث) (از آنندراج). منسوب بشهوت. از شهوت. (یادداشت مؤلف).
-قوهء شهوانی؛ یکی از قوای ثلاثهء آدمی است که بعقیدهء قدماءِ اطبا معدن آن کبد [ جگر ] است و کار او همه حاصل کردن لذات و گذاردن شهوات باشد. (یادداشت مؤلف) :یکی را... قوت شهوانی بر قوت عقل غالب گشته. (کلیله و دمنه).
گر از میدان شهوانی سوی ایوان عقل آئی
چو کیوان درزمان خود را بهفتم آسمان بینی.
سنائی.
|| شهوی. شدیدالشهوه. آرزوخواه. (یادداشت مؤلف). || هر چیز که از روی حرص و آز و هوا و هوس باشد. (ناظم الاطباء).

شهوانیة.

[شَهْ نی یَ] (ع ص نسبی) تأنیث شهوانی. (یادداشت مؤلف). || بمعنی شهوانی. (از ناظم الاطباء): نفس شهوانیة؛ روح طبیعیه. (یادداشت مؤلف).

شهوت.

[شَهْ وَ] (ع اِمص، اِ) آرزو. (مهذب الاسماء). آرزو و میل و رغبت و اشتیاق و خواهش و شوق نفس در حصول لذت و منفعت. (ناظم الاطباء). آرزو و شوق نفس در حصول لذت و منفعت. (غیاث اللغات) (آنندراج). مطلق آرزو و خواهش. (آنندراج). اشتیاق. رغبت شدید. آرزوی چیزی. خواهش چیزی. آرزو. توقان نفس به امور مستلذه(1). (یادداشت مؤلف) :
شهوت فرونشان و بکنجی فرونشین
منشین بر اسب غدر و طمع را مده لگام.
ناصرخسرو.
همه رنج جهان از شهوت آید
که آدم زآن برون از جنت آید.ناصرخسرو.
آب شهوت مریز خاقانی
دست از این آب هم به آب بشوی.خاقانی.
هرکه خر در خلاب شهوت راند
در سر افتادش اسب سرکش عمر.خاقانی.
بغربت زنی کردی آن شد وگرچه
که صد شهوت او بپاکی نیرزد.خاقانی.
وقت خشم و وقت شهوت مرد کو.مولوی.
پس کلوا ازبهر آدم شهوت است
بعد از آن لاتسرفوا زآن عفت است.مولوی.
سیاه را در آن حالت نفس طالب بود و شهوت غالب. (سعدی).
به شهوت قرب تن با تن ضرور است
میان عشق و شهوت راه دور است.
وحشی بافقی.
- از سر شهوت برخاستن؛ از شهوت دوری جستن. کناره گیری از شهوت : اما میترسیدم که از سر شهوت برخاستن... کاری دشوار است. (کلیله و دمنه). هرگاه که متقی در کار این جهان گذرنده تأملی کند هرآینه... از سر شهوت برخیزد. (کلیله و دمنه).
- به شهوت حرام افتادن؛ به خواستی درافتادن که مخالف با دستور شرع باشد : از شهوت حلال به شهوت حرام افتاده است. (گلستان).
- شهوت جنبیدن؛ میل شدید نمودن : وی را شهوتی بجنبید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 100).
- شهوت حلال؛ خواست که مخالف با دستور شرع نباشد : هرکه ترک شهوات ازبهر قبول خلق داده است از شهوت حلال به شهوت حرام افتاده است. (گلستان).
|| اشتهاء. (یادداشت مؤلف) : باید که طعام بر شهوت صادق خورند و تأخیر نکنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). تشنگی غلبه کند [ در شخص مسلول ] و شهوت طعام برود بسبب ضعیفی قوه. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || قوه ای در حیوان برای جلب ملایم. مقابل غضب که دفع مُنافر است. (از یادداشت مؤلف). || قوهء آرزوانگیز. ج، شهوات. (یادداشت مؤلف). || آرزوی جماع. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات). || جوع. (یادداشت مؤلف).(2)خواهش و آرزوی طعام. (ناظم الاطباء). || فاسد گشتن قلوب است که انسان را بشرارت و شیطنت وامیدارد. || میلهای غیرشرعی. (قاموس کتاب مقدس). هوا و هوس. (ناظم الاطباء). آرزوهای نامشروع. || (ص) مشتهی. (یادداشت مؤلف).
(1) - این معنی نیز در عبارت بحرالجواهر در ذیل شهوة آمده است: هو توقان النفس الی الامور المستلذة. و قد یطلق [ الشهوة ] علی المعنی الذی یسمی جوعاً.
(2) - رجوع به ذیل معنی اول این کلمه شود.

شهوت آلود.

[شَهْ وَ] (ن مف مرکب)آلوده به شهوت.

شهوت آلوده.

[شَهْ وَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) آلوده به شهوت :
گفتم این عمر شهوت آلوده
چون در و چون شکر بهم سوده.نظامی.

شهوت آمیز.

[شَهْ وَ] (ن مف مرکب)آمیخته به شهوت.

شهوت انگیختن.

[شَهْ وَ اَ تَ] (مص مرکب) تحریک کردن شهوت. برانگیختن میل جنسی :
به بیرغبتی شهوت انگیختن
برغبت بود خون خود ریختن.سعدی.

شهوت انگیز.

[شَهْ وَ اَ] (نف مرکب) هر چیز که برانگیزد میل و رغبت را. (ناظم الاطباء). مشهی. (یادداشت مؤلف). || هر چیز که موجب هیجان شهوت مجامعت گردد. (ناظم الاطباء). مبهی. (یادداشت مؤلف).

شهوت پرست.

[شَهْ وَ پَ رَ] (نف مرکب) هواپرست. (آنندراج). ابن فرجه. (یادداشت مؤلف). پیرو شهوات نفسانی :
گنهکار و خودرای و شهوت پرست
بغفلت شب و روز مخمور و مست.سعدی.
مشو تابع نفس شهوت پرست
که هر ساعتش قبله ای دیگر است.سعدی.
چو مرد سماع است شهوت پرست
به آواز خوش خفته خیزد نه مست.سعدی.

شهوت پرستی.

[شَهْ وَ پَ رَ] (حامص مرکب) پیروی از شهوت نفسانی :
نشاط هر دو در شهوت پرستی
به شیر مست ماند از شیرمستی.نظامی.
چو دانست استاد کآن تیزهوش
به شهوت پرستی برآورد جوش.نظامی.

شهوت پرور.

[شَهْ وَ پَرْ وَ] (نف مرکب / ن مف مرکب) شهوت پرورده. که تربیت شهوانی داشته باشد. که پرورندهء شهوات باشد :
چون هما اندک خور و کم شهوتم دانند و من
چون خروس دانه چین زانی و شهوت پرورم.
خاقانی.

شهوت چشیدن.

[شَهْ وَ چَ / چِ دَ] (مص مرکب) به کار بردن شهوت. چشیدن طعم و لذت شهوت :
هوی را با هوس الفت تو دادی
برای لذت شهوت چشیدن.ناصرخسرو.

شهوت ران.

[شَهْ وَ] (نف مرکب) دنبال شهوت رونده. که شهوت راند. که به اعمال شهوت مبادرت ورزد.

شهوت رانی.

[شَهْ وَ] (حامص مرکب)دنبال روی شهوت. به اعمال شهوت مبادرت کردن.

شهوت کش.

[شَهْ وَ کُ] (نف مرکب) که شهوت را فرونشاند و بر آن چیره شود :
مجنون که مبصّر جهان بود
شهوت کش و خویشتن رهان بود.نظامی.

شهوت کشتن.

[شَهْ وَ کُ تَ] (مص مرکب) فرونشاندن شهوت، و چون آن را به آتش تشبیه می کنند از اینرو با «کشتن» ترکیب میشود :
گر امروز آتش شهوت بکشتی بیگمان رستی
وگرنه تَفّ این آتش تو را هیزم کند فردا.
سنایی.

شهوت کلبی.

[شَهْ وَ تِ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شهوة کلبیة. جوع الکلب. (یادداشت مؤلف). علتی است که هرچند خورد اشتداد اشتهای طعام و حرص بر مأکولات هم چنان باشد، و این مرض را جوع الکلب نیز گویند. (غیاث). علتی باشد که مردم طعام بی اندازه آرزو کند و سیر نگردد. (از ذخیرهء خوارزمشاهی).

شهوت کلبیه.

[شَهْ وَ تِ کَ بی یَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) شهوة کلبیة. شهوت کلبی. جوع الکلب. جوع کلبی. اشتداد شهوت خوردن. حرص در مأکول. (یادداشت مؤلف). رجوع به جوع کلبی و کلبیه شود.

شهوتمند.

[شَهْ وَ مَ] (ص مرکب) نزیز؛ خواهان و شهوتمند. (یادداشت مؤلف). آرزومند و مشتاق. (ناظم الاطباء).

شهوتی.

[شَهْ وَ] (ص نسبی) آزمند جماع. || مطیع خواهش نفس. (ناظم الاطباء).

شهود.

[شُ] (ع مص) حاضر شدن. (از منتهی الارب) (المصادر زوزنی). حاضر آمدن. (ترجمان علامهء جرجانی) (دهار) (تاج المصادر بیهقی). دیدن. معاینه. عیان. پیدا. آشکارا. حضور. مقابل غیب. (یادداشت مؤلف). || شهود الناقة؛ آثار ولادت آن است از خون و جز آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اصطلاح تصوف) چنانکه در نفائس الفنون آمده است عبارتست از حضور دل و هرچه دل حاضر آن است شاهد آن است و آن حاضر مشهود اوست اگر حاضر حق باشد شاهد اوست، و متصوفه شهود را شاهد خوانند بسبب آنکه هرچه دل حاضر او بود او نیز حاضر دل باشد. و هرگاه که لفظ شاهد بر صیغهء واحد استعمال کنند مراد ایشان حق تعالی بود و هرگاه که شواهد گویند در صیغهء جمع مراد خلق باشد، و اهل شهود دو طایفه اند، اصحاب مراتب و ارباب مشاهد. (از نفائس الفنون). عبارت از دیدار حق به حق. (از تعریفات) (از کشاف اصطلاحات الفنون). رؤیت حق است که از مراتب کثرات و موهومات صوری عبور نموده بمقام توحید عیانی رسیده در صور جمیع موجودات مشاهدهء حق نماید و از غیریت دور شده هرچه بیند حق بیند. (غیاث اللغات) (آنندراج). کشف : کمینه عقوبت او حرمان وجد و فقدان شهود. (انیس الطالبین ص 10).
- شهود حق؛ (اصطلاح صوفیه) حضور در برابر حق تعالی که او را شاهد خوانند. (نفائس الفنون).
- شهود خلق؛ (اصطلاح صوفیه) حضور با مشهود یا حضور با شواهد که آنرا مقابل با «غیبت محمود» دانند. (نفائس الفنون).
- شهود مجمل در مفصل؛ (اصطلاح صوفیه) عبارتست از رؤیت احدیت در کثرت. (از کشاف اصطلاحات الفنون، از اصطلاحات صوفیه).
- شهود مفصل در مجمل؛ (اصطلاح صوفیه) عبارتست از رؤیت کثرت در ذات احدیت. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- عالم شهود؛ مقابل عالم غیب. (یادداشت مؤلف). عالم شهادت و آنچه قابل رؤیت است، و در اصطلاح صوفیه مراد عالم وجودات است. (از فرهنگ مصطلحات عرفا).
- کشف و شهود؛ مکاشفه و مشاهده، و در اصطلاح اهل سلوک رفع حجاب را گویند که میان روح جسمانی است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

شهود.

[شُ] (ع اِ) جِ شاهد. (اقرب الموارد). || جمع الجمع. (منتهی الارب). شاهدها و گواهها. (ناظم الاطباء). حاضرشدگان و گواهان. (غیاث اللغات) (آنندراج) : از شهود طلب اداء شهادت طلبید. ادای شهادت کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص433). رجوع به شاهد شود.

شهودی.

[شُ] (اِخ) شاعری از لاهیجان و معاصر سلطان یعقوب و دارای دیوان است. شاهنامه ای مشتمل چهارهزار بیت نظم کرده بزبان ترکی. رجوع به آتشکدهء آذر ص166 و مجمع الخواص ص311 شود.

شهور.

[شُ] (ع اِ) جِ شهر. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی). ماهها. (غیاث) :اندر شهور سنهء... امیر محمود. (تاریخ بیهقی). در شهور سنهء... اتفاق افتاد به پیوستن من بخدمت این پادشاه. (تاریخ بیهقی).
ای کهن گشته در سرای غرور
خورده بسیار سالیان و شهور.ناصرخسرو.
در شهور سنهء اثنی و تسعین [ 92 ه . ق. ]توصل بدان کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص118).
بخدایی که صنع و حکمت او
ماند از گردش شهور و سنین.مسعودسعد.
غرض از مدت بقای تو بود
رفته و ماندهء سنین و شهور.مسعودسعد.
گر بمثل روز رزم، رخش تو نعل افکند
یاره کند در زمانْش، دست شهور و سنین.
خاقانی.
برای مجلس انست گلی فرستادم
که رنگ و بوی نگرداندش شهور و سنین.
سعدی.
بستهء فرمان تو شهور و سنین است
بندهء فرمان تو زمین و زمانست.
؟ از (یادداشت مؤلف).
- شهور محرمه؛ ماههای حرام، که عبارتند از: ذوالقعده و ذوالحجه و محرم و رجب. بدین سبب این ماهها را حرام خوانند که اعراب جاهلی جنگ و کشتار را در آن حرام میدانستند. (از اقرب الموارد). رجوع به شهر در این معنی شود.

شهورة.

[شَهْ وَ رَ] (ع اِ) یوم شهورة؛ از بزرگترین روزهای بنی کنانه است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شهوق.

[شُ] (ع مص) بلند گردیدن. (منتهی الارب). رجوع به شهیق شود.

شهوق.

[شُ] (ع اِ) بلندی. ارتفاع. (یادداشت مؤلف). || بانگ خر [ در معنای شهیق ] . (تاج المصادر بیهقی). رجوع به شهیق شود.

شه ولی.

[شَهْ وَ] (اِخ) دهی از دهستان بتوند بخش مرکزی شهرستان شوشتر است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شه ولی.

[شَهْ وَ] (اِخ) دهی از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد و حدود 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شهوم.

[شُ] (ع اِ) جِ شَهْم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به شهم شود.

شهوم.

[شُ] (ع مص) ترسانیدن کسی را و بیم کردن. (منتهی الارب). ترسانیدن کسی را. (از اقرب الموارد).

شهوناب.

[شَهْ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان ای تیوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد و 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شهوة.

[شَهْ وَ] (ع اِمص، اِ) خواهانی تن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
- شهوة الحبالی؛ ویار (در زنان باردار). (یادداشت مؤلف).
- شهوة الطین؛ ویار گِل خوارگی. بنطا. (از یادداشت مؤلف).
- شهوة کلبیة؛ فرط شهوت و شدت آن و حرص بر خوردن باشد چنانکه در طبیعت سگها است. (از بحر الجواهر). رجوع به شهوت کلبیة در ذیل شهوت شود.

شهوة.

[شَهْ وَ] (ع مص) دوست داشتن و خواستن کسی یا چیزی را و آرزومند وی گردیدن. ج، شهوات. (منتهی الارب). حرکة النفس طلباً للملائم. (اقرب الموارد) (تعریفات). || آرزومند کردن. (دهار) (المصادر زوزنی). || (اِمص، اِ) آرزو. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی). آرزو و شوق نفس بطرف حصول لذت و منفعت. میل مفرط نفس به لذائذ. || گاه بر گرسنگی نیز اطلاق شود. (از بحر الجواهر) (از کشاف اصطلاحات الفنون). جوع. (یادداشت مؤلف). رجوع به شهوت شود.

شهوه.

[شَهْ وَ] (اِخ) نام محلی کنار راه قم و سلطان آباد میان گرچون و ملک آباد در 265300 گزی طهران. (یادداشت مؤلف).

شهوی.

[شَ وا] (ع ص) مؤنث شَهْوان. (منتهی الارب). زن خواهان و آرزومند جماع. ج، شَهاوی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شهوان شود.

شهوی.

[شَ وی ی / وی] (از ع، ص نسبی) منسوب به شهوت. (غیاث) (آنندراج). در یادداشتهائی از مؤلف ضبط کلمه شَهَویّ به معنی منسوب به شهوت و شهوة آمده است و این ظاهراً از تداول فارسی زبانان است. || بسیارشهوت. شدیدالشهوة. شهوانی. بسیار خواهان آرامش. (یادداشت مؤلف).

شهویة.

[شَ هَ وی یَ / یِ] (از ع، ص نسبی)مؤنث شهوی. (فرهنگ فارسی معین).
- قوهء شهویه؛ قوهء جذب ملایم یا جذب مطلوب الحصول. مقابل قوهء غضبیه. قوهء دفع مُنافر یا دفع مهروب عنه. نفس آرزو. قوة بهیمیه، و آلتها الکبد. (یادداشت مؤلف).

شهه.

[شِ هَ / هِ] (اِ) مخفف شیهه که صدای اسب باشد و بعربی صَهیل خوانند. (برهان) (آنندراج). شیهه و صدای اسب. (ناظم الاطباء). رجوع به شیهه شود.

شهی.

[شَ] (ص نسبی) مخفف شاهی، منسوب بشاه. || (حامص) پادشاهی. (برهان). سلطنت و شاهی. (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (آنندراج). پادشاهی. (غیاث) (رشیدی) (یادداشت مؤلف) (جهانگیری). شاهنشهی. (یادداشت مؤلف) :
بدو گفت بی تو نخواهم مهی
نه اورنگ و نه تاج و طوق شهی.فردوسی.
شهی گرچه یک روز باشد خوش است.
اسدی.
بیزار گردند از شهی شاهان اگر بوئی برند
زآن باده ها که عاشقان در مجلس خاقان خورند.
مولوی (از آنندراج).
بجز غلامی دلدار خویش سعدی را
ز کار و بار جهان گر شهی است عار آید.
سعدی.
گل را دیدم نشسته بر تخت شهی.حافظ.
|| دامادی، چه داماد را نیز شه گویند. (برهان). دامادی. (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (آنندراج) (غیاث). شاهی. شه و شاه بمعنی داماد. (جهانگیری) :
بنیاد نشاط عالم افکند
بهر شهی خجسته فرزند.
امیرخسرو (از انجمن آرا).
که ما را عیش آماده ست امروز
شهیّ این دو شه زاده ست امروز.
امیرخسرو (از انجمن آرا).
|| (ص) هر چیز شیرین عموماً و حلوایی که از نشاسته و تخم مرغ پزند خصوصاً. (از برهان) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (آنندراج) (از غیاث) (از جهانگیری). هر چیز شیرین. (غیاث). || خوش و خرم. (برهان) (ناظم الاطباء). در تمام معانی رجوع به شاه و شاهی شود.

شهی.

[شَ هی ی] (ع ص) مرد خواهان و آزمند. (منتهی الارب). شهوان. یقال: رجل شهی؛ ای شهوان. (اقرب الموارد). رجوع به شهوان شود. || لذیذ. (از اقرب الموارد): شی ء شهی؛ چیز لذیذ. (از اقرب الموارد).
- شی ء غری شهی؛ چیزی که چشم به دیدن وی مشتاق است. (ناظم الاطباء).
|| مرغوب. (منتهی الارب). مشتهی. (اقرب الموارد).
- طعام شهی؛ طعام مرغوب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شهی.

[شَ هی ی / هی] (از ع، ص)خوش مزه. خواهش زای. خواهش انگیز. مشهی. مرغوب. آرزوانگیز. (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء). مطبوع و دل انگیز و شیرین :
هزار بار ز عنبر شهی تر است به خُلق
هزار بار ز آهن قویتر است به باس.
منوچهری.
وگر جودش گذر گیرد بسوی مکه و بطحا
شهی و شهد گرداند کشنده شحم در حنظل.
ازرقی (از انجمن آرا).
تا ببینم این صدا آواز کیست
که ندانی بس لطیف و بس شهی است.
مولوی.
نیک و بد را مهربان و مستقر
بهتر از مادر شهی تر از پدر.مولوی.
- شهد شهی؛ آرزوانگیز. (یادداشت مؤلف) :
تا بتلخی نبود شهد شهی همچو شرنگ
تا بخوشی نبود صبر سقوطر چو شکر.
فرخی.
بر همه نیکوان شهر شهی
نیست با دو لبانْت شهد شهی.
؟ (از رادویانی).
|| اشتها و آرزو کرده شده. (از انجمن آرا). آرزوخواه. (یادداشت مؤلف).

شهی.

[ ] (اِخ) شعبه ای از هفت لنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 73). جزء طایفهء هفت لنگ از بختیاری ایران است. طایفهء مزبور از شعب ایل دورکی و خود نیز دارای دو شعبه است: ایهاوند و کورکور. (یادداشت مؤلف).

شهی.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان سردشت است که در بخش سردشت شهرستان دزفول واقع است و 1150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

شهید.

[شَ] (ع ص، اِ) کشته در راه خدا. (ترجمان البلاغه) (دهار) (مهذب الاسماء). کشته شده در راه خدا. آنکه به شهادت دست یافته بود در راه خدا. کشته شده بی قصاص و دیت. (یادداشت مؤلف). کشته شده در راه خدای بدان جهت که ملائک رحمت او را حاضر شوند یا آنکه الله تعالی و فرشتگان او شاهدند ازبرای او ببهشت یا آنکه او از جملهء آن کسانی است که شاهدی از آنها طلب کرده خواهد شد در روز قیامت بر امتهای گذشته، یا آنکه افتاده است بر شاهدة، یعنی زمین یا آنکه زنده و حاضر است نزد پروردگار خدای را. ج، شهداء. (از منتهی الارب) (از کشاف اصطلاحات الفنون). کسی که در راه خدا و در راه خدمت بمدینه کشته شده باشد. (ناظم الاطباء). کشته شدهء بی گناه یا در راه خدا. (غیاث اللغات) :
یا رب به نسل طاهر اولاد فاطمه
یا رب بخون پاک شهیدان کربلا.سعدی.
- شهیدوار؛ مانند شهید :
کدام روز که پیش در تو خاقانی
شهیدوار بخونابه در نمیگردد.خاقانی.
- شاه شهیدان؛ لقب حسین بن علی (علیهما السلام). (یادداشت مؤلف).
|| (اصطلاح فقه) شهید بر دو قسم است، شهید حقیقی و آن مسلمان طاهر و بالغی است که بظلم بقتل رسیده، و دوم شهید حکمی و آن مسلمانی است که در وبا و طاعون و یا در تب و اسهال و یا استسقا و امثال آن وفات یابد، و ایشان را غسل دادن و کفن پوشاندن واجب است برخلاف دستهء اول. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || گواه. (منتهی الارب) (دهار) (ترجمان البلاغه) (مهذب الاسماء) (غیاث). || امین در شهادت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). || حاضر. (منتهی الارب) (ترجمان البلاغه) (مهذب الاسماء). || دانا بهرچه بنده کند. (مهذب الاسماء). نامی از نامهای خدای تعالی که هیچ غیبی بر او پوشیده نیست. (یادداشت مؤلف). آنکه از علم او چیزی فوت نشود. (آنندراج) (ناظم الاطباء): و الله شهید؛ ای لایغیب عن علمه شی ء. (ناظم الاطباء).

شهید.

[شَ] (اِخ) لقب الب ارسلان : اما بعهد سلطان شهید آلپ ارسلان چون میان پارس و کرمان حد مینهادند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 121).

شهید.

[شُ هَ] (اِخ) احمدبن عبدالملک بن شهید. ادیب است. (منتهی الارب).

شهید.

[شَ] (اِخ) (امیر...) لقبی است که به احمدبن اسماعیل سامانی داده اند : امیر خراسان شد [ احمدبن اسماعیل سامانی ] و او را امیر شهید خوانند... جماعتی از غلامان امیر درآمدند و سرش را ببریدند در پنجشنبه یازدهم جمادی الاَخر در سال سیصدویک از هجرت و او را ببخارا آوردند و در گورخانهء نوکنده نهادند و او را امیر شهید لقب کردند. (تاریخ بخارای نرشخی ص110، 111).

شهید.

[شَ] (اِخ) (امیر...) لقبی است مسعود غزنوی را که پس از مرگ به وی دادند. (یادداشت مؤلف) : امیر شهید مسعود (ره)، عبدالجبار پسر خواجه احمد عبدالصمد را برسالت گرگان فرستاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 393). گفتم: کیست از او شایسته تر بروزگار امیر شهید (ره). (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 336). پس از تاریخ سلطان شهید مسعود بازگردم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 392). امیرم مودود به دینور پرشور رسید و کینهء سلطان شهید بازخواست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 336).

شهید.

[شُ هَ] (اِخ) زاهد عمر بن سعیدبن شهید. امیر قلعه ای است، و در نسخه ای امیر حمص. (منتهی الارب). زاهد عمر بن سعدبن شهید. (تاج العروس).

شهید.

[شَ] (اِخ) شاه شهید؛ لقبی است که به آغامحمدخان قاجار پس از مرگ بدو دادند. (از یادداشت مؤلف).

شهید.

[شَ] (اِخ) شاه شهید؛ لقبی است که به ناصرالدین شاه قاجار پس از مرگ دادند. (یادداشت مؤلف).

شهیدان.

[شَ] (اِخ) (شیدان) دهی از دهستان کره سنی است که در بخش شاهپور شهرستان خوی واقع است و 117 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شهیدان.

[شَ] (اِخ) بوانات. قریه ای است در دو فرسنگ و نیمی مشرق سوریان. (فارسنامهء ناصری).

شهید اول.

[شَ دِ اَوْ وَ] (اِخ) محمد بن مکی بن حامدبن احمد دمشقی نبطی عاملی جزینی ملقب به شمس الدین و مکنی به ابوعبدالله و معروف به شهید اول. از بزرگان علمای امامیه و مقتول در 786 ه . ق. وی از فخرالمحققین پسر علامه و ابن نما و ابن معیه و قطب الدین رازی و دیگر بزرگان اجازهء روایت دارد. شهید را پس از محقق، افقه فقهای اثناعشری دانند. مشهورترین تألیف او لمعهء دمشقیه است در فقه که شهید ثانی بر آن شرحی نوشته و این متن و شرح از جملهء کتب درسی در این علم است و مکرر بطبع رسیده. وی در عهد سلطنت برقوق بفتوای قاضی برهان الدین مالکی و عبادبن جماعة بقتل رسید. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به روضات الجنات خوانساری ص 617، تاریخ ادبیات ایران ادوارد براون ص 259، تاریخ مغول عباس اقبال آشتیانی ص 477، 466 و قصص العلماء تنکابنی ص 255 شود.

شهید بلخی.

[شَ] (اِخ) ابوالحسن شهیدبن حسین جهودانکی بلخی. شاعر و متکلم و حکیم قرن چهارم هجری (متوفی 325 ه . ق.). او را با ابوبکر محمد بن زکریای رازی مناظراتی بوده و هر یک بر دیگر نقضی و ردی داشته است. شهید در خط نیز استاد بود و اشعار عربی هم میسرود. وی از بلخ بچغانیان نزد ابوعلی محتاج رفت و از جملهء ممدوحان او نصربن احمد سامانی و ابوعبدالله محمد بن احمد جیهانی را ذکر کرده اند. رودکی در رثای او قطعه ای سروده. شهید مانند رودکی نزد شعرای بعد از خود مورد احترام بوده و او را در ردیف رودکی قرار داده اند. (فرهنگ فارسی معین). رادویانی در ترجمان البلاغه از او نقل میکند:
عذر با همت تو بتوان خواست
پیش تو خامش و زبان کوتاه
همت شیر از آن بلندتر است
که دل آزار باشد از روباه.
و همو بیت ذیل را در ترجمان البلاغه شاهد آورده است:
به تیر از چشم نابینا سپیدی نقطه بردارد
که نه دیده بیازارد نه نابینا خبر دارد.
و رجوع به لباب الالباب عوفی ج2 ص3، 5، 6، فهرست ابن الندیم، عیون الانباء، ترجمان البلاغهء رادویانی ص107، مزدیسنا و... ص20، مجمع الفصحاء ج1 ص303، سبکشناسی بهار ج2 ص2، 54، تاریخ مغول عباس اقبال ص540، تاریخ عصر حافظ ج1 ص5، تاریخ علوم عقلی ذبیح الله صفا ص202، 204، دانشوران خراسان ص364، شرح حال و اشعار رودکی، خاندان نوبختی عباس اقبال ص108 و المعجم فی معاییر اشعار العجم ص176 شود. رادویانی در ترجمان البلاغة قصیدهء ملمع ذیل را از او نقل می کند:
یری محنتی (؟) ثم یخفض البصرا
فدته نفسی تراه قد سفرا
داند کز وی بمن همی چه رسد
دیگرباره ز عشق بی خبرا
اما یری و جنتی معصرة (؟)
و سایلاً کالجمان مبتدرا
چو سد یأجوج بایدی دل من
که باشدی غمزگانْش را سپرا
فضل حلمی و خاننی جلدی
من یطیق القضاء و القدرا
وگر بدانستمی که دل بشود
نکردمی بر ره بلا گذرا.
شاعرانِ پس از وی به نیکی از او یاد کرده اند :
کاروان شهید رفت از پیش
وآنِ ما رفته گیر و می اندیش.رودکی.
شاعرانت چو رودکیّ و شهید
مطربانت چو سرکش و سرکب.منوچهری.
وآنگاه که شعر پارسی گویی
استاد شهید و میر بونصری.منوچهری.
از حکیمان خراسان کو شهید و رودکی
بوشکور بلخی و بوالفتح بُستی هکذی.
منوچهری.
گرچه بد است پیش از این در عرب و عجم روان
شعر شهید و رودکی نظم لبید و بحتری.
خاقانی.

شهید ثالث.

[شَ دِ لِ] (اِخ) این لقب به دو تن از علمای امامیه اطلاق شده، مشهور بدین لقب بین متأخران حاج محمدتقی برغانی است و بعضی قاضی نورالله شوشتری را بدین لقب یاد کرده اند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به روضات الجنات خوانساری ص363، تاریخ ادبیات ایران براون ص 264، 230 و 296 و قصص الانبیاء تنکابنی ص10 شود.

شهید ثانی.

[شَ دِ] (اِخ) زین الدین بن علی بن احمدبن محمد بن جمال الدین بن تقی الدین بن صالح. از بزرگان فقهای امامیه که در 911 ه . ق. متولد شد و در 965 بقتل رسید. وی از علی بن عبدالعالی و سید حسن بن علی سیدجعفر موسوی و شیخ احمدبن جابر و شمس الدین بن طولون حنفی و شهاب الدین محمد رملی شافعی و جز آنان علم آموخت. او در علوم معقول و منقول متبحر بود و نخستین کسی از امامیه است که در علم درایه تصنیف کرده. وی را تألیفات بسیار است که مشهورترین آنها عبارتند از: روضة البهیه که شرحی است بر لمعهء دمشقیهء شهید اول و آن به «شرح لمعه» معروف است. مسالک الافهام که شرحی است بر شرائع. منیة المرید فی آداب المفید و المستفید. وی در عهد سلطان سلیم بقتل رسید. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فیه مافیه ص207، الاعلام زرکلی ج2 ص419 و ج1 ص1156، روضات الجنات ص288، ارشاد ص5، 13، 31 و 43 و تاریخ ادبیات ایران براون ص247 و 277 و قصص العلماء تنکابنی ص186 شود.

شهید حاکم.

[شَ کِ] (اِخ) حاکم شهید، محمد بن محمد بن احمدبن عبدالله بن عبدالمجیدبن اسماعیل بن الحاکم ملقب به ابوالفضل بلخی مروزی سلمی. وزیر شهید حمید سامانی در خراسان که در سال 334 ه . ق. بقتل رسید و در مقبرهء سورکدان مرو بخاک سپرده شد. شهید حاکم از دانشمندان برجستهء زمان خود بود که منصب قضا را نیز مدتی بر عهده داشت. بنابه گفتهء سمعانی در الانساب، قاطبهء مشایخ و ائمهء خراسان از او حدیث شنیدند و بنابه نقل الحاکم در تاریخ نیشابور، حاکم شهید دانشمندی بوده است که نظیر او در حفظ و درک معانی حدیث کسی را در اتباع و اصحاب ابوحنیفه نیافته است. و مؤلف الجواهر المضیئة نویسد: شهید، از عدهء بسیاری در مرو و نیشابور و ری و بغداد و مصر و بخارا حدیث شنید و قاطبهء علمای خراسان و حافظان حدیث از او حدیث شنیدند. (از الجواهر المضیئهء ابن ابوالوفاء ج2 ص113). و نیز رجوع به کشف الظنون حاجی خلیفه ج2 و حاکم شهید شود.

شهید شدن.

[شَ شُ دَ] (مص مرکب)کشته شدن در راه خدا و در راه خدمت به مدینه. (ناظم الاطباء). کشته شدن در راه خدا یا حقیقتی و هدفی مقدس : در این عهد نزدیک ابومنصور... در حدود عراق شهید شد. (کلیله و دمنه). مکاید حُسّاد بدان رسید که در دست ناصرالدین شهید شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 357).

شهید کردن.

[شَ کَ دَ] (مص مرکب)کسی را بدرجهء شهادت فایز کردن. (ناظم الاطباء).

شهید گشتن.

[شَ گَ تَ] (مص مرکب)شهید شدن : بختیار که عم او بود بر دست لشکر او شهید گشته بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 43).

شهیدلو.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان کاغذکنان است که در بخش کاغذکنان شهرستان خلخال واقع است و 228 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

شهیدة.

[شَ دَ] (ع ص، اِ) مؤنث شهید. رجوع به شهید شود.

شهیده.

[شَ دَ / دِ] (اِ) آش بلغور. (ناظم الاطباء). || هر آشی که دارای گوشت و مسکه و سبزیهای خوشبو باشد. (ناظم الاطباء). || برهء بریان یا هریسه. (یادداشت مؤلف). هریسه. (دهار). هریسه، و گویند برهء بریان. (مهذب الاسماء).(1)
(1) - در تداول بعضی از عربها هریسه را بر «حلیم» (هلیم) اطلاق کنند.

شهیدی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به شهید. رجوع به شهید شود.

شهیدی.

[شَ] (ص) روسپی باره و زناکار. (ناظم الاطباء). || (اِ) تربزه که از اندرون سرخ برآید. (غیاث).

شهیدی.

[شَ] (اِخ) (بابا...) از شعرای معروف زمان سلطان یعقوب و در خدمت او عمری خوش گذرانید و پس از فوت سلطان در عراق و آذربایجان نمانده و عازم خراسان شد و در ورود بهرات مولانا جامی و شعرای نامی از او استقبال نموده و حضرت سلطان میرزا به او التفات بسیار نمود و بمجرد ورود شاه اسماعیل صفوی بهند رفت و در کجرات پس از صد سال عمر درگذشت. (از آتشکدهء آذر ص 238).

شهیدی بختیاری.

[شَ دیِ بَ] (اِخ)مؤلف مجمع الفصحاء آرد: جوانی بود از الوار بختیاری که بیاری بخت بلند، صاحب طبع بلند و ذوق محبت شده و در خدمت ارباب دانش کسب آدمیت کرد و سیاحت گزید و بطهران آمد و مداحی نمود و اثری از او باقی نماند جز قصیده ای. (از مجمع الفصحاء ج2 ص245).

شهیدی قمی.

[شَ دیِ قُ] (اِخ) معاصر سلطان یعقوب و سلطان حسین بایقرا بوده است. آخرالامر بهندوستان رفته و بعد از صد سال عمر وفات یافته است. رجوع به 2 مجمع الفصحاء ج 2 ص23، حبیب السیر چ طهران ج2 ص391 و رجال حبیب السیر ص254، 255 و مجالس النفائس ص119، 120، 696 و 397 شود.

شهیر.

[شَ] (ع ص) بزرگ نام آور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نامی بلندآوازه. (از اقرب الموارد). || جای معروف و مذکور. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (غیاث). || مشهور. (ناظم الاطباء) (آنندراج).
- شهر شهیر؛ شهر معروف و مشهور. (ناظم الاطباء).
- شاعر شهیر؛ سخت مشهور. نامی. (یادداشت مؤلف).

شهیر شدن.

[شَ شُ دَ] (مص مرکب) نامی شدن. مشهور شدن :
علی آن یافت ز تشریف که در روز غدیر
شد چو خورشید درخشنده در آفاق شهیر.
ناصرخسرو.

شهیرة.

[شَ رَ] (ع ص) أتان شهیرة؛ خر مادهء پهن تن فراخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || امرأة شهیرة؛ زنی بزرگ پهن. (مهذب الاسماء). زن پهن تن فراخ. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زن پیر. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شهیق.

[شَ] (ع اِ) شهوق. شهیق الحمار؛ بانگ خر. تشهاق الحمار مثله. (منتهی الارب) (از تاج المصادر بیهقی). شهیق الحمار؛ آخر آواز خر، و زفیر اول آن است، و تشهاق مثله. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). آخر آواز خر. ضد نفیر. (یادداشت مؤلف). آخر بانگ خر. (مهذب الاسماء) (ترجمان البلاغه). || آواز حبس گریه در گلو و سینه. رد نفس. (یادداشت مؤلف). الشهیق رد الصوت، و الزفیر اخراجه، و منه: ضحک تشهاق؛ اذا ردده فی صدره. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
در زیر باد جرم و زلل مانده چون خران
از هر سوئی شهیق برآورده و زفیر.خاقانی.
نالهء کافر چو زشتست و شهیق
زآن نمی گردد اجابت را رفیق.مولوی.

شهیق.

[شَ] (ع مص) شهاق. گردانیدن گریه را در سینهء خود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رسیدن کسی را چشم زخم. (منتهی الارب). || بلند شدن کوه و غیره. (از اقرب الموارد).

شهیل.

[شُ هَ] (اِخ) ابن ناتی. از تبع تابعین. (منتهی الارب).

شهین.

[شَ] (ص نسبی) (از: شه + ین، پسوند نسبت) منسوب بشاه، مانند زرین و سیمین. (از انجمن آرا).

شهین.

[شَ] (اِخ) نام شهر زنگان است و معرب آن زنجان باشد، گویند آن شهر را اردشیر بابکان بنا کرده است. (از جهانگیری) (برهان). شهری بود بزرگ در میان ری و آذربایگان، و وجه تسمیهء آن، مخفف زندگان یعنی اهل کتاب زند است، و زندیگان زنگان شده و دال او محذوف گردیده. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به زنجان شود.

شهیة.

[شَ هی یَ] (ع ص) تأنیث شهی. (یادداشت مؤلف): امرأة شهیة؛ زن خواهان و آزمند. (ناظم الاطباء). || مرغوب.
- اطعمة شهیة؛ طعامهای مرغوب. (ناظم الاطباء). رجوع به شهی شود.

شی.

(اِ) کنج و گوشه و زاویه. (ناظم الاطباء).

شی.

[شَ / شِ] (اِ) شبنم در لهجهء مردم قزوین. (یادداشت مؤلف).

شی.

[شَ / شِ] (از ع، اِ) مخفف شی ء. چیز :
هنگام همت وی و هنگام جود وی
شی ء است همچو لاشی و لاشی بود چو شی.
منوچهری.
همه دادند استعداد هر شی
بمعنی و بصورت میّت و حی.ناصرخسرو.
گفتم خدای را شی گویند و نیست شی ء
گفتا که شی دو چیز بر او گشته معتبر.
ناصرخسرو.
رجوع به شی ء شود.
- شی الله؛ ظاهراً این ترکیب در اصل به صورت شیئاً لله (چیزی برای خدا، در راه خدا) و کلمهء سؤال و تکدی بوده است و رفته رفته بصورت «شی الله» و همچنین «شیدالله» درآمده و معنی گدا و سائل را بخود گرفته است. (فرهنگ عامیانهء جمال زاده). مخفف شیئاً لله است. (از آنندراج) :
برو گدای در هر گدای شو حافظ
تو بی مراد بیابی مگر که شی الله.
حافظ (از آنندراج).

شی.

[شَی ی] (ع مص) بریان کردن گوشت: شوی اللحم شیاً. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از مهذب الاسماء) (تاج المصادر بیهقی) (دهار). بریان کردن. (ترجمان جرجانی). سرخ کردن (چنانکه ماهی را در روغن). (یادداشت مؤلف). || گرم کردن آب: شوی الماء شیاً. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (آنندراج).

شی.

[شَی ی] (ع ص، اِ، از اتباع) عیّ شیّ؛ از اتباع است: جاء بالعی و الشی؛ یعنی اندک و هیچکاره آورد. مأخوذ من الشواء و هو الرذال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دوربین، مقابل نزدیک بین. (از اقرب الموارد).

شیا.

(اِخ) دهی است ببخارا، از آن ده است ابونعیم عبدالصمدبن علی بن محمد شیائی، کذا جاء و القیاس شیوی. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

شیائی.

(ص نسبی) منسوب به شیا. (منتهی الارب).

شیاب.

(ع اِ) (از «ش وب») آبی که بچیزی آمیخته شود. (منتهی الارب). آب آمیخته با چیزی. (از ناظم الاطباء). آنچه با چیزی مخلوط گردد. (از اقرب الموارد).

شیاب.

(ع مص) (از «ش وب») آمیختن. (منتهی الارب). مخلوط کردن چیزی. (از اقرب الموارد). شوب. آمیختن چیزی بچیزی. (یادداشت مؤلف). اختلاط. (ناظم الاطباء).

شیاب.

[شَیْ یا] (اِخ) عبدالله بن شیاب. صحابی است. (منتهی الارب).

شیابی.

(اِ) وام و قرض و دین. || یک وزن درم. (ناظم الاطباء).

شیات.

(ع اِ) جِ شیه، از «وشی» بمعنی نشان و رنگ لب و جز آن که مخالف سایر اندام باشد. (منتهی الارب) :
مشکل است از دیدهء رای تو متواری شدن
در مثل چهره فروشویند اجسام از شیات.
اثیر اخسیکتی.

شیاح.

(ع اِ) قحط. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). قحط و تنگی و کمیابی. (ناظم الاطباء). || کوشش در هر کار. || پرهیز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ترس و خوف. زیرکی و هوشیاری. (ناظم الاطباء). || جِ شیح. (منتهی الارب). رجوع به شیح شود.

شیاح.

[شَیْ یا] (ع ص) درمنه فروش. (مهذب الاسماء) (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی) (یادداشت مؤلف).

شیاح.

(ع مص) جد کردن در کار کردن. (منتهی الارب). جد کردن در هر چیز. (از اقرب الموارد). || پرهیز کردن. (منتهی الارب).

شیاد.

(ع مص) خواندن شتر را. || مالیدن بوی خوش را به بدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شیاد.

[شَیْ یا] (ع ص) (از لغات مولده) مکار و حیله باز. (ناظم الاطباء). مکار و فریب دهنده. (غیاث) (آنندراج). شارلاتان. زراق. (یادداشت مؤلف). حیله گر. محیل. مکار. (فرهنگ فارسی معین). کسی که بقصد فریب، خویش را برخلاف حقیقت نشان دهد و یا کاری مخالف واقع کند و آنرا در صورت امر واقعی عرضه کند. فریبکار. سالوس. (از لغات دیوان شمس چ فروزانفر) :
تا فضل تو راهش دهد وز شید و تلوین وارهد
شیاد ما شیدا شود یکرنگ چون شمس الضحی.
مولوی.
شیادی گیسوان بافت یعنی علویست و با قافلهء حجاز بشهری درآمد که از حج همی آیم. (گلستان چ فروغی ص 48). || ریاکار. (فرهنگ فارسی معین). || قلندر مسافر. (ناظم الاطباء). || چاپلوس. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || آنکه دیوار را با گچ و گل اندود کند. (فرهنگ فارسی معین).

شیادانه.

[شَیْ یا نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) مانند شیادان.

شیادی.

[شَیْ یا] (حامص) از لغات مولده. مکاری و چاپلوسی. (ناظم الاطباء). چاپلوسی. || عمل و حالت شیاد. حیله گری. مکاری. (فرهنگ فارسی معین). حیله بازی و شید و زرق و سالوسی. (ناظم الاطباء). شارلاتانی. (یادداشت مؤلف). || ریاکاری. (فرهنگ فارسی معین).

شیار.

(اِ) شدیار = شدکار. (حاشیهء برهان چ معین). زمینی را گویند که بجهت زراعت با گاوآهن شکافته باشند. (برهان). زمین گاوآهن زده. (فرهنگ اسدی). شکاف که با گاوآهن در زمین کرده باشند. (ناظم الاطباء). اثری که بر زمین ماند از راندن گاوآهن. (یادداشت مؤلف). زمین شکافی برای تخم ریزی. (رشیدی). گویا شیار و شدیار و شدکار، دریدن زمین است با نوک گاوآهن و مثل آن بدرازا، و شخم اعم است چه با بیل نیز (گویا) چون زمین را زیرورو کنند باز آن زمین را شخم کرده توان گفت. عمل شیاردن. (یادداشت مؤلف) :
جیحون برِ یک دست تو انباشته چاهیست
سیحون برِ دست دگرت خشک شیاریست.
فرخی.
حق همی گوید بده تا ده مکافاتت دهم
آن بحق نَدْهی و بس آسان بپاشی در شیار.
سنایی.
|| زراعت. (برهان) (ناظم الاطباء). شیاریدن مصدر آن است. (جهانگیری). || کیل. (یادداشت مؤلف). || خراش و شکاف باریک که در روی چیزی ایجاد شود. (فرهنگ فارسی معین).

شیار.

(ع اِ) نیکویی. (منتهی الارب). حسن و جمال. (اقرب الموارد)(1). || لباس. || هیئت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نازکی. (منتهی الارب). || فربهی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شتران فربه تازه بدن. ج، شیَّر. (منتهی الارب).
- خیل شیار؛ اسبان فربه و زیبا. (از اقرب الموارد).
|| نام روز شنبه. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). عرب شنبه را شیار و گاهی الشیار میخواندند. ج، اَشْیُر، شُیُر، شیر. (از اقرب الموارد).
(1) - از «ش ور». (اقرب الموارد).

شیار.

(ع مص) انگبین چیدن از خانهء زنبور عسل. (منتهی الارب). شَور. شیارة. مَشار. مَشارة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به مصادر مذکور شود. || ریاضت دادن اسبان را یا سوار شدن بر آن در وقت عرض بیع یا آزمودن تا بنگرد نجابت و تک آنرا یا برگردانیدن وی را، و کذلک الامة. (منتهی الارب).

شیار انداختن.

[اَ تَ] (مص مرکب)شکاف انداختن در زمین. بریدن زمین بدرازا، و در غیر زمین نیز ممکن است بکار رود.

شیارانیدن.

[دَ] (مص) شیاریدن فرمودن و کنانیدن. (ناظم الاطباء).

شیاربندی.

[بَ] (حامص مرکب) شیارها کردن زمین را برای آبیاری مزرعه. (یادداشت مؤلف).

شیار دادن.

[دَ] (مص مرکب) شخم کردن. شیار ایجاد کردن در زمین، و در غیر زمین نیز ممکن است بکار رود.

شیاردار.

(نف مرکب) زمینی که شیار دارد و یا هرچه دارای شیار باشد.

شیار زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) شیار کردن. رجوع به شیار کردن شود.

شیار کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) شکافتن زمین با گاوآهن. (ناظم الاطباء). شخم زدن. شدیار کردن. آهن گاو راندن. اباثة. حرث. بدرازا شکافتن. بدرازا رخنه افکندن. (یادداشت مؤلف). شکافتن زمین با گاوآهن برای پاشیدن تخم. و به شکاف در غیر زمین نیز اطلاق توان کرد :
صحرای سنگ روی و کُه سنگلاخ را
از سُمّ آهوان و گوزنان شیار کرد.فرالاوی.
روستائی زمین چو کرد شیار
گشت عاجز که بود بس ناهار.دقیقی.
ناخنْت زنخدان ترا کرد شیار
گوئی که همی زنخ بخاری بشخار.عماره.
همه چو کوه بلندند روز جنگ و جدل
بلند کوه بدندانها کنند شیار.فرخی.
چون زند بر مهرهء شیران دبوس شصت من
چون زند بر گردن گردان عمود گاوسار
این کند بر دوش گردان گردن گردان چو گرد
وآن کند بر پشت شیران مهرهء شیران شیار.
منوچهری.

شیارة.

[رَ] (ع مص) شیار. به معنی انگبین چیدن از خانهء زنبور عسل. شَور. مَشار. مَشارة. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به مصادر مذکور شود.

شیاریدن.

[دَ] (مص) شیار کردن. (یادداشت مؤلف) (فرهنگ فارسی معین). گاوآهن راندن در زمین. (ناظم الاطباء). مصدر شیار است بمعنی شیار کردن. و زمین را شکافتن و راندن به جهت زراعت، و شدیاریدن هم می گویند. (برهان) (آنندراج). || آماده کردن زمین جهت زراعت و کشت. || تخم افشاندن در زمین. || کشتکاری کردن. (ناظم الاطباء). بمعنی زراعت کردن هم آمده است. (برهان) (آنندراج).
- بازشیاریدن؛ زیرورو کردن زمین : و اذا القبور بعثرت (قرآن 82/4)؛ و آنگه که گورها بازشیارند و زیرورو کنند. (ابوالفتوح ج5 ص485).
|| نگریستن و نگاه کردن. (ناظم الاطباء). اما جای دیگر دیده نشد.

شیاز.

(ع اِ) روز شنبه. ج، أشْیُز. (منتهی الارب). رجوع به شیار شود.

شیاس.

(اِخ) تیره ای از طایفهء موگویی ایل چهارلنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 76).

شیاس.

[] (اِخ) دهی است در یک فرسخ و نیم میانهء شمال و مشرق باشت.

شیاس.

(اِخ) دهی از دهات نواحی باد از کوه گیلویه. (فارسنامهء ناصری).

شیاس.

[] (اِخ) دهی است در ده فرسخی مغرب لنگه از بلوک لارستان. (فارسنامهء ناصری).

شیاسی.

[] (اِخ) تیره ای از طایفهء جانکی سردسیر هفت لنگ. (جغرافیای سیاسی کیهان ص75). رجوع به جانکی سردسیر شود.

شیاص.

(ع اِمص) بدخویی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). بدخویی و سوء خلق. (ناظم الاطباء).

شیاط.

(ع اِ) بوی پنبه و پشم سوخته. (منتهی الارب) (آنندراج). گند پنبهء سوخته. (مهذب الاسماء). بوی پنبهء سوخته. (از اقرب الموارد). || جِ شوط. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به شوط شود.

شیاط.

[] (اِخ) از خدام هارون الرشید. (حبیب السیر چ تهران ج 1 ص 225).

شیاطة.

[طَ] (ع مص) شیط. (منتهی الارب). رجوع به شیط شود.

شیاطین.

[شَ] (ع اِ) جِ شیطان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). ابوشفقل، ابولیلی، ابوشفشاف، ابناعیان از کنیه های اوست. (ترجمان جرجانی) (دهار) (یادداشت مؤلف). شیطانها. دیوها و جنها. (ناظم الاطباء). رجوع به شیطان شود :
تا بدانگه که سروکار شیاطین از نار
سجده بر آدم پیداشده از طین نکند
باد بر ملک بنی آدم فرمانش روا
که همی کار بفرمان شیاطین نکند.سوزنی.
- اخوان الشیاطین؛ برادران شیطان. مردم تبهکار : خزانه بیت المال مساکین است نه طعمهء اخوان شیاطین. (گلستان سعدی باب اول).
- رؤوس الشیاطین؛ نام گیاهی است. (از اقرب الموارد). درختی هست معروف در عرب قبیح المنظر آن را رؤوس الشیاطین گویند. (تفسیر ابوالفتوح ج8 ص302). قوله تعالی : طلعها کأَنَّه رؤوس الشیاطین. (قرآن 37/65).
- شیاطین الانس؛ اهل آراء فاسده که بدان اخلاق و آراء انس یافته و اتباع و پیروان خود را به اخلاق و آراء پست و فتنه انگیزی تشویق و ترغیب نمایند. (فرهنگ علوم عقلی، از اخوان ج 4 ص 58).
- شیاطین الرأس؛ خشم و حالات هیجان نفس: «ترقصت شیاطین رأسی». (از اقرب الموارد).
- شیاطین الفلا؛ تشنگی و عطش. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شیاظمة.

[شَ ظِ مَ] (ع ص، اِ) جِ شیظم، شیر. اسد. (از اقرب الموارد). || دراز تناور و جوان از شتر و اسب و مردم. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || خارپشت کلانسال بزرگ. (از اقرب الموارد). رجوع به شیظم شود.

شیاع.

[شَ / شیا] (ع اِ) هیزم ریزه که بدان آتش افروزند. || نای شبان یا بانگ آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || خوانندگان یا خوانندگان رمهء پس مانده را. (منتهی الارب) (آنندراج). دعاة جمع داعٍ و شیاع که جمع شائع است. (اقرب الموارد).

شیاع.

[شَ / شیا] (ع مص) فخر کردن بکثرت زن بارگی و جماع. شاید تصحیف سیاع باشد. (از ذیل اقرب الموارد، از لسان العرب). || آنچه کمال یا زیادتی چیزی بدان باشد. یقال: هذا شیاع کذا او شیاع لکذا. (از ذیل اقرب الموارد). || آشکارا شدن خبر. شهرت تمام. بحد شیاع رسیدن خبری. || (اصطلاح فقه) بمعنی اشتهار است و در لغت عرب شیوع باشد. (از یادداشت مؤلف). رجوع به شیوع شود.

شیاع.

(ع مص) شاع. شیع. شیوع. مشایع. شیعوعة. شیعان. آشکارا و فاش شدن خبر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- به حد شیاع رسیدن؛ همه کس از آن با خبر شدن.
|| همراهی کردن، و منه قول العرب فی الوداع: «شاعکم السلام؛ ای تبعکم». (از اقرب الموارد). بمعانی مشایعة. (منتهی الارب). رجوع به مصادر مترادف شیاع شود. || مشایعت کردن و خارج شدن و تا منزل همراهی کردن کسی را. (از ناظم الاطباء). || متابعت کردن از کسی در کاری: شایعه علی الامر. (از ناظم الاطباء). در پی رفتن در کاری. (منتهی الارب). || دوستی کردن با کسی: شایع الرجل. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). || در پی رسیدن و ملحق شدن بکسی: شایع فلاناً. (ناظم الاطباء). در پی رسیدن کسی را. (از منتهی الارب). || خواندن شتر پس مانده را و آواز کردن آنها را: شایع بالابل. || گسیل کردن کسی را. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

شیاف.

(ع اِ) (از «ش وف») ادویهء چشم و مانند آن. (منتهی الارب). از داروهائی که برای چشم و غیره بکار رود. (از اقرب الموارد). داروهایی برای چشم و جز آن. (یادداشت مؤلف) (از ناظم الاطباء). ج، شیافات، اشیاف. (یادداشت مؤلف) (بحر الجواهر). || جِ شافة. (از یادداشت مؤلف). رجوع به شافة شود. || (از ع، اِ) شاف و هر داروی جامد مخروطی شکل که در مقعد یا مهبل داخل کنند. (ناظم الاطباء). دارویی چند که یک جا کرده در چشم و جز آن کنند. (آنندراج). هر داروی مفرد یا مرکب و معجونه یا تراشیده به شکل هسته خرمایی بزرگتر یا خردتر کنند و در مقعد یا شرم زن یا بینی و یا چشم و جز آن نهند. (یادداشت مؤلف) : شیافی از انار ترش کوفته و فشارده... به بینی اندر نهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- شیاف ابیض؛ دوای چشم است مرکب از چند ادویه که سوزش و سرخی چشم را مفید و جزو اعظم آن سفیدهء کاشغری است. (غیاث اللغات) : شیاف ابیض اندرچکانیدن با شیر زنان (به مجرای بول). (ذخیرهء خوارزمشاهی). شیاف ابیض به شیر زنان حل کرده سخت نافع باشد و شیاف مامیثا. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- شیاف ابیض کندری؛ نام دارویی مرکب است برای چشم. بگیرند اسفیداج ارزیز، هشت درمسنگ، افیون و انزروت پرورده و کتیرا از هر یکی یک درمسنگ، صمغ اعرابی چهار درمسنگ، کندر نیم درمسنگ به آب باران بسرشند و شیاف کنند [ در چشم ] . (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- شیاف احمر حاد؛ دارویی مرکب برای چشم : عادت کحالان چنان است که این شیاف [ شیاف احمر لین برای چشم ] دراز کنند و شیاف احمر حاد گرد کنند تا میان هر دو فرق توانند کرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- شیاف احمر لین؛ دارویی مرکب برای چشم : بر پشت چشم شیاف مامیثا و زعفران و مر طلی کردن و شیاف احمر لین کشیدن سود دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- شیاف خوزی؛ بوش دربندی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیافها در کارآموزی داروسازی ص 129 شود.
- شیاف زحیر، شیاف الزحیر؛ نوعی از شیاف است که در مقعد کنند، چنانست که شحم حنظل و گلیم شوی و اشق و بوره را بکوبند جمع کنند و شافه ای دراز کنند و بخویشتن بگیرد و هم اندر ساعت درد سرون بایستد. (از هدایة المتعلمین چ دانشگاه مشهد ص 571).
- شیاف کردن؛ داروها را بصورت شیاف درآوردن. (از یادداشت مؤلف) : بگیرند جندبیدستر و شحم الحنظل و پلپل و کندس همه را بکوبند و به آب مرزنگوش بسرشند و شیاف کنند و به وقت حاجت بکار دارند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- || گذاردن شیاف در موضع معین.
- شیاف مامیثا؛ دارویی مرکب است برای چشم. محمد زکریا گوید: شیاف مامیثا عصاره ای است که لون او زرد باشد که بسیاهی میل کند و در طعم او اندکی تلخی باشد. رسایلی گوید: منفعت او در دفع درد مفاصل عظیم است. (ترجمهء صیدنهء بیرونی) :بر پشت چشم شیاف مامیثا و زعفران... سود دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

شیافات.

(ع اِ) ججِ شافة. (ا زیادداشت مؤلف). || جِ شیاف. (یادداشت مؤلف). رجوع به شافة و شیاف شود.

شیاق.

(ع اِ)(1) شیق. چیزی که دراز کنند آنرا بچیزی تا چیز دیگری را بدان بندند مانند طناب چادر و غیره. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). چیزی که در آن کرده شود به آن چیزی تا بسته شود بچیزی دیگر. (منتهی الارب).
(1) - از «ش وق».

شیاق.

(ع مص)(1) بستن طناب. (منتهی الارب). بستن طناب را بمیخ: شقت الطنب الی الوتد شیاقاً. (ناظم الاطباء).
(1) - فعل آن از ضرب است.

شیال.

[شَیْ یا] (ع ص) حمال. (ذیل اقرب الموارد).

شیالة.

[لَ] (ع اِمص) حرفهء حمالی. (از ذیل اقرب الموارد).

شیاله.

[] (ع اِ) النبشالة در تداول مردم مغرب. (مفردات ابن بیطار ج 1 ص 56). به لغت اندلس امسوح است، و آنرا انابینی نیز گویند. نباتی است بزرگ و خرد آن مابین شجر و گیاه و مانند نی مجوف و گره دار و منبت آن اغلب در سنگلاخ ها و کنار آبها و خرد آن به اندازهء یک وجب یا بیشتر و ساق آن خشبی صلب به ستبری انگشتی است و از ساق آن شاخهای بسیار باریک صلب گره دار روئیده که چون مواضع بندهای آنرا بکشند شاخها از هم جدا گردد و برگ آن مانند برگ زیتون شکوفه ندارد و ثمر آن سرخ به اندازهء نخودی و پس از خشک شدن سیاه میگردد. رجوع به مفردات ابن البیطار ج 1 ص 56 و تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 59 و مخزن الادویه و امسوح شود.

شیام.

[شَ] (ع اِ) زمین نرم. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

شیام.

[شَ / شیا] (ع اِ) (از «ش ی م») خاک. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

شیام.

(ع اِ) موش. ج، شیَم. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || آشیانهء گرگ. (از لسان العرب).

شیام.

(اِخ) دهی است از دهات مازندران در انزانکوه. (ترجمهء سفرنامهء رابینو ص 165).

شیان.

(اِ)(1) خون سیاوشان. (منتهی الارب). نام دارویی که آنرا خون سیاوشان و بعربی دم الاخوین خوانند. (از برهان) (از ناظم الاطباء). دم الاخوین. (بحر الجواهر). صمغ سقطری. خون سیاوشان، و عامهء اندلس نام شیان را به حی العالم کبیر دهند. دم التنین. دم الثعبان. ایدع. (یادداشت مؤلف). درختی است از تیرهء سوسنی ها که مخصوص نواحی زنگبار و بمبئی و دیگر نواحی گرم هندوستان و هندوچین است. از این درخت صمغ قرمزرنگ به دست می آورند که دارای اثر قابض و مقوی است و جهت تهیهء خمیردندانهای طبی و مشمع طبی و رنگ کردن ورنی ها بکار میرود. صمغ قرمز این درخت را خون سیاوشان نیز خوانند و آنرا بنام درخت خون سیاوشان نیز نامند. دراسنا. شیانه. شیان مغربی. خونشاوشان. خون سیاوش مغربی. دم الاخوین. دم الثعبان. قاظر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مفردات ابن البیطار ج 3 ص 75 شود.
(1) - در منتهی الارب به فتح و در لسان العرب ج 14 ص 449 و یادداشت مؤلف «شَیّان» ضبط شده است.

شیان.

[شیا / شَ] (اِ) جزا و پاداش و مکافات نیکی و بدی هر دو باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (آنندراج). جزا و مکافات. (فرهنگ اسدی) (اوبهی) (از جهانگیری) (صحاح الفرس) :
بر او تازه شد کینهء سالیان(1)
بکردند(2) از هرچه کرد او شیان.
ابوشکور بلخی.
بر او تازه شد کینهء مردمان
بکردندش از هرچه کرد او شیان.فردوسی(3).
شاها هر آنکه اینجا تخم امل بکاشت
آنجا ز کردگار بیابد همی شیان.عنصری.
- شیان دادن؛ مکافات و پاداش دادن :
ترا گر شیانی ندادم نگارا
شیان من اکنون بگیر این شیانی.زینبی.
(1) - ن ل: ورزیان.
(2) - ن ل: بکردندش.
(3) - به ابوشکور هم با نسخه بدل نسبت داده اند.

شیان.

[شَیْ یا] (ع ص) مرد دوربین و دورنگاه. (منتهی الارب). رجوع به شیّئان شود.

شیان.

(اِخ) ایل کرد از طوایف پشتکوه. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 69).

شیان.

(اِخ) تیره ای از کلهر. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 61).

شیان.

(اِخ) از قرای بلوک شمیران در مشرق درهء دارآباد. (یادداشت مؤلف).

شیان.

(اِخ) از قرای بخاراست. (از معجم البلدان). قریه ای است در چهارفرسخی بخارا. (انساب سمعانی).

شیان.

(اِخ) نام رستاقی است به بُست که عمروبن لیث پس از بهلاکت رسیدن پدر بدانجا رفت. (از معجم البلدان).

شیان.

(اِخ) دهی از دهستان ژاوه رود بخش حومهء شهرستان سنندج است و مسکن قبیلهء کلهر و شیانی. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5) (از جغرافیای غرب ایران ص 157).

شیانه.

[نَ] (اِخ) بمعنی شیان است. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیان شود.

شیانی.

(اِ) شانی. (انجمن آرا). درمی ده هفت. (از اسدی). نوعی مسکوک زر و سیم که در قدیم در خراسان رواج داشته، و آن دینار و درم ده هفت بوده. (از برهان) (از ناظم الاطباء). زری ده هفت که در خراسان سکه میزده اند به وزن یک درهم. و شانی را نیز بهمین معنی در لغتنامه ها آورده اند و نمیدانم دو کلمه است بیک معنی یا یکی تصحیف دیگری است. (یادداشت مؤلف). درمی بوده بخراسان و عیار آن ده هفت، و در بعضی نسخه ها درمی است از نقرهء خالص. (صحاح الفرس). شانی، یعنی درم ده هفت. (رشیدی) (اوبهی) (جهانگیری) :
به اندازهء لشکر او نبودی
گر از خاک و از گل زدندی شیانی.فرخی.
پس هر پنجره بنهاده برافشاندن را
بدره و تنگ بهم پر ز شیانی و شکر.فرخی.
با نام او و کنیت او ملک ساخته ست
چون سکه با شیانی و چون مهر با نگین.
فرخی.
بجای خیمه شیانی نهاد بر اشتر
بجای موکب گوهر نهاد بر استر.عنصری.
چون تو نیَم که خدمت کهتر کنی و مهتر
از بهر دو شیانی وز بهر یک دواری.
منوچهری.
باران چون شیانی بارد(1) بروز باد
چون کفّ راد احمد عبدالصمد بود.
منوچهری.
ترا گر شیانی ندادم نگارا
شیان من اینک بگیر این شیانی.زینبی.
(1) - ن ل: بادام چون شکوفه ببارد، و در این صورت شاهد کلمه نیست.

شیانی.

(ص نسبی) منسوب به شیان، ایلی از کلهر، که خود نیز بچندین قبیله قسمت می شود: قبادی، باقرآبادی، چقائی، چگنه و قوجی که در شیان و قرامان منزل دارند. (جغرافیای غرب ایران ص158). رجوع به ایل کلهر شود. || منسوب است به شیان که قریه ای است در چهارفرسخی بخارا. (از انساب سمعانی). رجوع به شیان شود.

شیاه.

(ع اِ) جِ شاة. گوسفندان. (منتهی الارب). رجوع به شاة شود.

شیاهم.

[شَ هِ] (ع اِ) جِ شیهم. (ناظم الاطباء). رجوع به شیهم شود.

شی ء .

[شَیْءْ] (ع اِ) چیز. ج، اشیاء، اشیاوات، اشاوات، اشاوی (بفتح الواو و کسرها مثله اصله)، اشائی (علی افاعیل)، همزه به «یا» بدل شد پس سه «یا» جمع شدند میانه را حذف کردند و اخیر را بالف بدل کردند و اول را به واو و یجمع علی اشایا و یقال ایضاً اشیایا، و اشاوة به «ها» نادر است زیرا که شی ء «ه» ندارد و اشیاء بر مذهب اخفش افعلاء است جمع بر غیر واحد خود مانند شعراء زیرا که فاعل بر فعلاء جمع نشود. پس همزه را که میان «یا» و «الف» است جهت تخفیف حذف کردند و لهذا غیرمصروف آید. و یری الخلیل انها فعلا نائبة عن افعال و بدل منه و جمع لواحدها المستعمل و هو شی ء فاستثقلوا الهمزتین فی آخرها فنقلوا الاولی الی اول الکلام فقالوا اشیاء علی لفعاء. و بر مذهب کسائی افعال است مثل فرح و افراح که از جهت استعمال و مشابهت به فعلاء در جمع به الف و ت مانند صحراء و صحراوات ممنوع الصرف آید. و فراء شی ء را مخفف از مشدد گوید، مانند هَیِّن و هَیْن. (منتهی الارب). هرچه علم به آن و اخبار از آن روا باشد، اسم مذکری است که بر مؤنث و بر واجب الوجود نیز اطلاق شود. ج، اشیاء. جج، اشیاوات، اشاوات، اشاوی، اما اشایا و اشاوه نادر است زیرا «ه» در شی ء نیست. (از اقرب الموارد). || وجود، خواه عَرَض و خواه جوهر. (از تعریفات). || و قولهم «یا شی ء» کلمه ای است که بدان اظهار تعجب کنند گویند: یا شی ء ما لی مثل یا هی ما لی؛ ای یا عجبا ما لی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || چیز و هر موجودی. (ناظم الاطباء). چیز. مقابل شخص. مقابل لا شی ء. (یادداشت مؤلف). چیز. (دهار) (مهذب الاسماء). معرب چی و چیز فارسی است. (یادداشت مؤلف) :
اگر بهستی مثلت کنیش گردد شی ء
که هرکه شی ء بود گوهری بود ناچار.
ناصرخسرو.
- امثال: اثبات شی ء نفی ماعدا نکند.
شی ء بد لوازم بد دارد.
فاقد شی ء معطی شی ء نتواند بود.
|| موجود ثابت متحقق در خارج است. (از تعریفات). || فلاسفه لفظ شی ء و وجود را مساوق و مساوی میدانند و آنچه لفظ شی ء بر آن اطلاق میشود لفظ موجود نیز در آن اطلاق میگردد. (فرهنگ علوم عقلی). || نزد متکلمین، هرچه که روا باشد خبر دادن از او و صحیح باشد دلالت بر او. (یادداشت مؤلف). در نزد اشعریان شی ء همان موجود است و هر موجودی شی ء است و هر شیئی موجود است و این دو با یکدیگر متلازمند. و در نزد معتزله بمعنی هر چیزی است که وجودپذیر باشد و آن شامل واجب الوجود و ممکن الوجود است اما شامل ممتنع الوجود نخواهد بود. و ابوالعباس گوید شی ء قدیم است و اطلاق آن بر حادث مجاز باشد. و جهمیه شی ء را بر حادث اطلاق کنند و هشام بن الحکیم شی ء را بر جسم اطلاق نماید و اما ابوالحسن بصری و النصیبین از معتزلهء بصره گویند که اطلاق شی ء بر موجود بر سبیل حقیقت است و اطلاق آن بر معدوم بر سبیل مجاز باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

شی ء .

[شَیْءْ] (ع مص) خواستن. مشیئة. مشاءة. مشائیة. (منتهی الارب). فهو «شاء» (و المراد مشی ء). خداوند چیزی را خواستن: شاء الله الشی ء؛ أرادَهُ. (از اقرب الموارد). خواستن. (دهار). || خداوند چیزی را مقدر گردانیدن: شاء الله الشی ء؛ قدره. و ما شاء الله برای تعجب، و ان شاء الله برای شرط است. (از اقرب الموارد).

شی ء .

[شَیْءْ] (ع اِ) در علم جبر نزد مسلمانان بمعنی عدد مجهول یک معادله است. و این اصطلاح اولین مرتبه در کتاب جبر محمد بن موسی خوارزمی بکار رفته است. (از دایرة المعارف اسلامی).

شیئان.

[شَیْ یِ](1) (ع ص) مرد دوربین و رسا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مرد دوربین. (از اقرب الموارد) (از لسان العرب ج 14 ص 418).
(1) - در اقرب الموارد شَیِّئان ضبط شده و در منتهی الارب هم در شوء و هم در شی ء آمده است.

شیئاًلله.

[شَ ئَنْ لِلْ لاهْ] (ع اِ مرکب) چیزی به خاطر خدا. چیزی به خاطر خدا بدهید :
مفلسانیم آمده در کوی تو
شی ء لله از جمال روی تو.
(از مزارات کرمان ص 4).
یکی از مریدان قطب الدین حیدر بخانقاه شیخ شهاب الدین سهروردی افتاد و بغایت گرسنه بود. روی بجانب ده پیر خود کرد و گفت شیئاً لله... (رشحات علی بن حسین کاشفی). رجوع به شی ءالله شود.

شی ءالله.

[شَ ئُلْ لاه] (ع اِ مرکب) (مخفف شی ءٌ لله) یک نوع از تعظیم و تکریم و سلام که معمول دراویش می باشد. (از ناظم الاطباء).
- شی ءالله زدن؛ (عوام شیدالله زدن گویند) ظاهراً اصل این کلمه شیئاً لله بوده است. (یادداشت مؤلف).
- شی ءاللهی؛ با یای مصدری و «شیداللهی» به معنی سؤال و گدایی و تکدی در زبان فارسی استعمال شده است. (فرهنگ عامیانهء جمال زاده).

شیأة.

[شَ ءَ] (ع اِمص) خواهش و اراده، و یقال: کل شی ء بشیأة (بشیئة) الله باری بمشیئة الله اسم است مصدر را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). هر چیز بمشیت و ارادهء خداوند عالم است. (ناظم الاطباء).

شیب.

(اِ)(1) مقابل بالا. (برهان). ضد فراز که بلند است. (فرهنگ خطی). نشیب. مقابل فراز. شیو. (رشیدی) (انجمن آرا). انحدار. حدور. هبوط. سرازیری. پستی. (یادداشت مؤلف) :
شیب تو با فراز و فراز تو با نشیب
فرزند آدمی بتو اندر به شیب و تیب.
رودکی.
چو آواز عباس بشنیدند همه بانگ کردند از تلها و ریگها و فرازها و شیبها که لبیک لبیک. (ترجمهء طبری بلعمی).
وز آن روی با تیغ کین خوشنواز
به شیب اندر انداخت اسب از فراز.
فردوسی.
اگر مرد جنگی رخ آور بشیب
ببینی چه دارم ز زور و نهیب.فردوسی.
گاهش اندر شیب تازم گاه تازم بر فراز
چون کسی کو گاه بازی برنشیند بر رسن.
منوچهری.
بهتر، از حوت به آب اندر وز رنگ به کوه
تیزتر زآب به شیب اندر و زآتش به فراز.
منوچهری.
ز خواری و رنجی کت آمد مشیب
که گیتی چنین است بالا و شیب.اسدی.
دمید اژدها همچو ابر از نهیب
چو سیل اندرآمد ز بالا به شیب.اسدی.
یک است ابلهان را شتاب و شکیب
سواران بد را چه بالا چه شیب.اسدی.
بر بُسّدت که ذره ازو سایه بیش داشت
سایه ز شیب و ذره ز بالا گریسته.خاقانی.
زلف در پای چرا می فکند زآنک کمند
شرط آنست که از شیب ببالا فکنند.عطار.
ماهرویا همه اسیر تواَند
چند در شیب و در فراز آیند.عطار.
جمعی از فدائیان بر منع غلو کردند و بدان رضا نداده که به شیب آید. (تاریخ جهانگشای جوینی). تا چون آنجا رسیدند در زمانی او را از قلعه به شیب آوردند. (تاریخ جهانگشای جوینی). از دروازه به شیب آمد و بسبب آن تشتت و پراکندگی. (تاریخ جهانگشای جوینی).
یک قدم چون رخ ز بالا تا به شیب
یک قدم چون پیل رفته در اریب.مولوی.
چو خواهی که در قدر والا رسی
ز شیب تواضع ببالا رسی.سعدی.
گر دور فتادم از جهان آرایی
هر شیب زمانه را بُوَد بالایی.
نزاری قهستانی.
فراز و شیب این راه است بسیار
اگر مرد رهی خضری به دست آر.
ناصرالدین بجه (از فرهنگ شعوری).
- پای شیب.؛ رجوع به پای شیب شود.
- شیب آمدن؛ بزیر آمدن. پایین آمدن. فرودآمدن. زیر آمدن :
جملگان از بامها شیب آمدند
سربرهنه جانب صحرا شدند.مولوی.
- شیب بلا؛ کنایه از دنیا و عالم کون و فساد است. (برهان) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). کنایه از دنیا است. (انجمن آرا) (از رشیدی) :
کار من بالا نمیگیرد در این شیب بلا
در مضیق حادثاتم بستهء بند عنا.خاقانی.
- شیب و بالا؛ کنایه از زمین و آسمان. (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء).
- || کنایه از اقبال و ادبار و آسایش و سختی :
در بیابانهای بی فریاد او
هر زمانی شیب و بالایی ببین.عطار.
- || کنایه از راست و دروغ. (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء).
- || کنایه از گرم و سرد. (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء).
- || کنایه از دادوستد دو امرد. (برهان). لواط. (ناظم الاطباء).
- شیب و فراز؛ پایین و بالا و تحت و فوق :
سپه بر هم افتاد شیب و فراز
رکیب از عنان کس ندانست باز.اسدی.
رسیدند زی شهر چندان فراز
سیه خیمه زد دشت شیب و فراز.اسدی.
جستم سراپای جهان شیب و فراز آسمان
گر هیچ اهلی در جهان دیدم مسلمان نیستم.
خاقانی.
در شیب و فراز این دو منزل
یک پیک وفا روان ندیده ست.خاقانی.
شیب و فراز ایشان فراگرفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 350).
- || هبوط و صعود. (ناظم الاطباء).
- فراز و شیب؛ شیب و فراز. نشیب و فراز :
این طلعت خجسته که داری تو غم مدار
کاقبال یاورت بود اندر فراز و شیب.سعدی.
|| زمینی که باران بر آن باریده و مردم و حیوانات بر بالای آن تردد و آمد و شد بسیار کرده باشند و بعد از آن آفتاب خورده و خشک شده باشد، چنانکه تردد بر آن دشوار بود. (از برهان) (از جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). زمین پرگِل. (فرهنگ شعوری) :
پند بِپْذیر و چو کرّه ز گِل سخت مرم
جاهل از پند حکیمان رمد و کره ز شیب.
ناصرخسرو.
|| زیر. تحت. فرود.
- شیب سر؛ زیر آن : جوالی برداشت [ ابراهیم ] و بر کتف نهاد... پس در میان راه خوابش بگرفت و آن جوال شیب سر نهاد و بخفت. (ترجمهء طبری بلعمی). پس عمران درِ سرای ببست و شمشیر و سپر اندر شیب سر نهاد و همی بود تا از شب سه ساعت بگذشت. (ترجمهء طبری بلعمی).
- شیب پا؛ زیر آن : پس [ ایوب ] پای بزد بر زمین شیب پای او چشمه ای آب پدید آمد اندر آن حالت. (ترجمهء طبری بلعمی).
|| (از ع، اِ) دنبالهء تازیانه که رشتهء تازیانه باشد. (از برهان). رشتهء تازیانه. (فرهنگ اسدی) (فرهنگ خطی). دنبالهء تازیانه. (جهانگیری). تازیانه. (رشیدی). دوال تازیانه. (انجمن آرا) (آنندراج). تازیانه. مقرعه. قمچی. شلاق. شلاغ. رشتهء تازیانه که بافته بود. (یادداشت مؤلف). تازیانه بود که بافته باشند. (اوبهی). دوالی باریک که بر دنبالهء تازیانه وصل کنند تا به وقت زدن آواز برآید. (غیاث) :
چو دیدی کسی شاخ شیب دراز
دوان پیش رفتی و بردی نماز.فردوسی.
پیاده همی پیش شیب دراز
برفتند و بردند یکسر نماز.فردوسی.
خداوند خانه بپویید سخت
بیاویخت آن شیب را بر درخت.فردوسی.
به شیب مقرعه اکنون نیابت است ترا
ز گرز سام نریمان و تیغ رستم زال.معزی.
گر توانی بهر شیب مقرعه ش
زلف حوران هرچه پیرایی فرست.خاقانی.
از شیب تازیانهء او عرش را هراس
وز شیههء تکاور او چرخ را صدا.خاقانی.
شیب سر تازیانه ش از قدر
حبل اللَّه شه طغان ببینم.خاقانی.
|| (اِ) عذاب و شکنجه. (یادداشت مؤلف).(2)اذی. اذیت :
شیب تو با فراز و فراز تو(3) با نشیب
فرزند آدمی بتو اندر به شیب و تیب(4).رودکی.
چنین است گیتی پر آسیب و شیب
پسِ هر فرازی نهاده نشیب.فردوسی.
همه شب بخواب اندر آسیب و شیب
ز پیکارشان دل شده ناشکیب.فردوسی.
|| گریه و نوحه که از نهایت اندوه باشد. (از برهان) (از ناظم الاطباء). || گمان میکنم یکی از معانی این کلمه حرکت و جنبش بوده در مقابل سایه که معنی آرام و سکون داشته است و از فرهنگها فوت شده است. شتاب (مقابل سایه، بطؤ، سکون، آرام). (یادداشت مؤلف) :
بگاه شیب بر او بر تذرو خایه نهد
بگاه شیب بدرّد کمند رستم زال.
منجیک(5) (از یادداشت مؤلف).
رجوع به شیبیدن شود.
|| (ص) آشفته و مدهوش و سرگشته و بیخبر و متحیر. (برهان). مدهوش. (جهانگیری). سرگشته و مدهوش. (فرهنگ خطی). اسم یا ریشهء شیبیدن و شیبانیدن است به معنی شیفته شدن و دیوانه گشتن، و بر این قیاس: شیبد، شیود، شیبم، شیبانیدن، شیوانیدن، شیوان، شیبان، شیوا، یعنی شیفته و دیوانه که پند و افسون نپذیرد. (رشیدی). سرگشته و مدهوش و شیفته. (اوبهی). شیفته و پریشان. (انجمن آرا). آشفته. (فرهنگ اسدی). رجوع به شیبیدن و شیبانیدن شود. || شتابزده. (برهان) (ناظم الاطباء).
- شیب تیب؛ بمعنی شیب و تیب است. رجوع بهمین ترکیب شود.
- شیب شیب؛ آشفته :
ندارد برِ آن زلف مشک، بوی
ندارد برِ آن روی لاله، زیب
نبود ایچ مرا با بتم عتیب
مرا بی گنهی کرد شیب شیب(6)
چنان تافته برگشتم از غمان
چنان گمره برگشتم از نهیب.عماره.
- شیب و تیب؛ شیب تیب. تیب و شیب. از اتباع است بمعنی سرگشته و مدهوش. (از فرهنگ اسدی) (برهان) (غیاث). سرگشته و پریشان و مدهوش بود و در کار خود غافل. (یادداشت مؤلف). شیب شیفته و پریشان و تیب تابع و مرادف آن است. شیو. (رشیدی) (از فرهنگ خطی) :
نشیبت فراز و فرازت نشیب
چو فرزند آدم به شیب و به تیب.
رودکی (از حاشیهء لغت فرس اسدی نخجوانی).
نبوده مرا ایچ با تو عتیب
مرا بیگنه کرده ای شیب و تیب.عماره.(7)
- || شتابزده. (برهان) (ناظم الاطباء).
|| نشیمن. دبر. (از برهان) (از ناظم الاطباء). || شرم زن. || پایه و بنیاد. (ناظم الاطباء). || بانگ تیر از کمان رهاشده. (ناظم الاطباء). || (پسوند) شیو. مزید مؤخر امکنه: بهمن شیو. (یادداشت مؤلف).
(1) - = شیو، در اوستا xshvaepa (در پشت، عقبی)، پهلوی n(i)shep (فارسی نشیب). (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - مؤلف در یادداشتی ذیل «مار شیبا» نویسند: بگمانم بمعنی گزنده و عذاب دهنده است مقابل مار بی زهر که نگزد و عذاب نکند، چه شیب بمعنی عذاب است و کلمهء شیبا در مار شیبا ظاهراً از همین ماده باشد. رجوع به شیبا شود.
(3) - ن ل: فرازت نه.
(4) - در یادداشتی «شیب شیب» آمده، در اینصورت شاهد کلمه نخواهد بود.
(5) - اوبهی این بیت را به خسروی نسبت داده است.
(6) - در یادداشتی «شیب و تیب» است، در اینصورت شاهد ترکیب نخواهد بود.
(7) - در یادداشتی از مؤلف به رودکی نسبت داده شده است، و اوبهی بیت را به حقیقی نسبت داده.

شیب.

(ع اِ) دوال تازیانه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || حکایت آواز لب شتران وقت آب خوردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). || کوههای بابرف. (منتهی الارب). کوهها که از برف سفید شده است. || بچهء کفتار که از گرگ باشد. (از اقرب الموارد).

شیب.

[شَ / شِ] (از ع، اِ) موی. (منتهی الارب). || شیب شائب؛ مبالغه است، مانند لیل لائل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). سپیدی موی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بیاض الشَّعر. (بحر الجواهر).
- تغییر شیب؛ خضاب کردن. (یادداشت مؤلف) : [ کان اُبَیّبن کعب ] ابیض الرأس و اللحیة، لایغیر شیبه. (تاریخ ابن عساکر ج2 ص107) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) پیری. (منتهی الارب) (دهار) (ناظم الاطباء). دومویی. (یادداشت مؤلف). بر ریش و لحیه اطلاق گردد. (ناظم الاطباء). پیری. سپیدی موی. دومویی. مقابل شباب :
نه زمانه ست و چون زمانه همی
شیب پیدا کند همی ز شباب.مسعودسعد.
آخر کار بیک ضربت سر او را [ خوارزمشاه را ] در مجلس انداختند و بیاض شیب او بحمرهء محاجبهء اوداج خضاب کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص130).
هر حسی را چون دهی ره سوی غیب
نَبْوَد آن حس را فتور و مرگ و شیب.
مولوی.
تیرها پَرّان کمان پنهان و غیب
بر جوانی میرسد صد تیر شیب.مولوی.
ز پشت پدر تا بپایان شیب
نگر تا چه تشریف دادش ز غیب.سعدی.
بطهارت گذران منزل پیری و مکن
خلعت شیب چو تشریف شباب آلوده.
حافظ.

شیب.

(ع ص، اِ) جِ أشیب (مرد سپیدموی) بنابر قیاس و شُیَّب و شُیُب برخلاف قیاس، و ابن سیده گوید: شُیَّب جمع شائب یا شیوب است، چون بازل و بُزَّل و بیوض و بُیَّض. (از اقرب الموارد). رجوع به اشیب شود.

شیب.

[شُ یُ] (ع ص، اِ) جِ أشیب. (منتهی الارب). رجوع به اشیب شود.

شیب.

[شُیْ یَ] (ع ص، اِ) جِ اشیب. (از اقرب الموارد). رجوع به اشیب شود.

شیب.

[شَ] (ع مص) شَیبة. مشیب. سپید شدن موی، فهو اشیب و للمؤنث شمطاء و لیس شیباء. (از اقرب الموارد). سپید شدن موی. (منتهی الارب) (ترجمان جرجانی) (المصادر زوزنی). سپید شدن سر. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). سپید گشتن موی سر. پیر شدن. (یادداشت مؤلف).

شیب.

[شَ] (اِخ) ابن الجرهء اشجعی. آنکه با ابن ملجم در قتل علی (ع) متفق گشت. (از حبیب السیر چ طهران ج1 صص194 - 195).

شیب آب.

(اِخ) از بلوکات ولایت سیستان ایران. عدهء قراء آن 50. (یادداشت مؤلف).

شیبا.

(ص، اِ)(1) از پهلوی چیباک، شیپاک، تندرو: آژی شپاک؛ مار تیز در رفتار، مار شیبا. (یادداشت مؤلف). مار افعی. (برهان) (انجمن آرا) (از جهانگیری) (آنندراج) (یادداشت مؤلف). || (ص) مار شیبا؛ بگمانم بمعنی گزنده و عذاب دهنده است، مقابل مار بی زهر که نگزد و عذاب نکند، چه شیب بمعنی عذاب است. (یادداشت مؤلف). موذی: مار شیبا؛ مار گزنده. مار موذی :
کسی کش مار شیبا بر جگر زد
ورا تریاق(2) سازد نی طبرزد.
(ویس و رامین).
سر دیوار او پر مار شیبا
جهان از زخم آنها ناشکیبا.(ویس و رامین).
کنون بِپْسیچ تا تیمار بینی
جدائی را چو شیبا مار بینی.
(ویس و رامین).
وکیل و قاضیم اندر گذر کمین کرده است
بکف قبالهء دعوی چو مار شیبائی(3).حافظ.
|| شیفته و دیوانه که افسون نپذیرد. (انجمن آرا) (آنندراج). || آشکار. هویدا. ظاهر. || زر و طلا. (ناظم الاطباء).
(1) - اوستا xshvaewa، پهلوی sh(e)vak, sh(e)pak(نوعی مار)، فارسی مار شیبا = اوستا azhayo-xshvaewanho(افعی)، پهلوی mar(i)sh(e)pak. «خشوئو» در اوستا صفت است بمعنی زودخزنده و تندرونده، چست و چالاک. (حاشیه برهان چ معین).
(2) - ن ل: کافور. ن ل دیگر: تریاک.
(3) - در نسخهء خلخالی و گویا دیگر نسخه ها نیز شیدائی آمده و غلط است. (یادداشت مؤلف).

شیباء .

[شَ] (ع ص) گویند: باتت بلیلة شیباء (بفتح و اضافت) و هم چنین بلیلة الشیباء؛ شبی که در آن بکارت زن باکره زائل کرده شود. لیلة شیباء (بالاضافه)؛ شبی که در آن دوشیزگی زن دوشیزه ربوده شود، یقال: باتت فلانةُ بلیلة شیباء؛ اگر بکارت او زائل گردد. و باتت بلیلة حرة؛ اگر بکارت وی زائل نگردد. (از منتهی الارب). باتت بلیلة شیباءَ و بلیلة الشیباءٍ؛ شب زفاف با ازالهء دوشیزگی. (از اقرب الموارد). مقابل لیلة حُره؛ شبی که داماد دوشیزگی برده باشد. شب زفاف به آرامش با دوشیزه. (یادداشت مؤلف). || آخر شب از ماه. (منتهی الارب). شب آخر ماه. (از اقرب الموارد).

شیباء .

[شَ](1) (ع ص) زن سپیدموی و پیر. (ناظم الاطباء).
(1) - در فرهنگ ناظم الاطباء از روی قیاس مؤنث اشیب (مرد سفیدموی)، شیباء آمده است و این قیاس نادرست است و برای مؤنث اشیب، شمطاء گویند نه شیباء. رجوع به اقرب الموارد ذیل «ش ی ب» شود.

شیباء .

[شَ] (اِخ) ابوبکربن شائب. محدث است و متأخر. (منتهی الارب).

شیبازبان.

[زَ] (ص مرکب) بلیغ و زبان آور. (از ناظم الاطباء). شیوازبان. گشاده زبان.

شیباسی.

(اِخ) چواسی. محلی در مرز ایران و عراق. (یادداشت مؤلف). رجوع به چواسی شود.

شیبا طلحا.

[] (اِ) به سریانی عوسج است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به عوسج شود.

شیبا کیلیا.

[] (اِ) به سریانی عوسج الکلب است. (فهرست مخزن الادویه).

شیبان.

(نف، ق) اسم فاعل از شیبیدن. (حاشیهء برهان چ معین). || آمیخته و برهم زده و درهم کرده. (برهان). درهم. (انجمن آرا) (آنندراج). || لرزان. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). || لرزنده. || پریشان و آشفته، و شیبانیدن مصدر آن است، و بر آن قیاس شیبد و شیباند و شیبانید و شیبانیده و شیبم. (انجمن آرا) (آنندراج).
- شیباندل؛ پریشان حال :
چو از خنجر روز بگریخت شب
همی رفت شیباندل و خشک لب.فردوسی.

شیبان.

[شَ / شی] (ع اِ) شیبان و ملحان، نام دو ماه زمستان است که در آن سردی زیاده باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- یوم شیبان؛ روز سرد با ابر تنک بی باران. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

شیبان.

[شَ] (اِخ) نام قبیله ای است که میان عدن و مکلا سکنی دارند. (از معجم قبایل العرب).

شیبان.

[شَ] (اِخ) بطنی از بنی سلیم. (از معجم قبایل العرب).

شیبان.

[شَ] (اِخ) تیره ای از عبیدبن ثعلبة بن یربوع از عدنانیة. (از معجم قبایل العرب).

شیبان.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان ترگور بخش سلوانای شهرستان ارومیه است و 160 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیبان.

[شَ] (اِخ) محله ای است در بصره و موسوم به بنوشیبان. (از معجم البلدان).

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابن احمدبن طولون. پنجمین از امرای بنی طولون، جلوس و عزل 292 ه . ق. انقراض سلسله در زمان او به دست خلفای عباسی صورت گرفت. (از فرهنگ فارسی معین).

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابن ثابت بن قره. او راست کتاب الانواء. (از کشف الظنون).

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابن ثعلبة بن عکابة. جدی جاهلی است، و نسل او بطنی از قبیلهء بکربن وائل از عدنانیه اند و از آنهاست ذهل و تیم و ثعلبة. (از اعلام زرکلی چ 2 ج 3 ص 263).

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابن ثعلبة. بطنی از بکربن وائل از عدنانیه است و از قبایل این بطن بنورقاش، آل عمروبن مربد، بنومازن بن شیبان هستند. (از معجم قبائل العرب).

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابن جوجی بن چنگیز، خان مغول و مؤسس خاندان شیبان در قرن ششم هجری است. موقعی که «باتو» به مجارستان حمله برد (1140 م.) برادرش شیبان با او بود و چون از خود کفایت و لیاقت بروز داد، «باتو» نه تنها او را عنوان پادشاهی مجارستان - که فقط مقامی اسمی بود - داد بلکه مساکن عده ای از قبائل شمالی خانات «اردا» را هم به او واگذاشت. شیبان تابستانها را از حدود کوههای اورال به اطراف نهرهای «ایلک» و «ارقیز» و زمستانها را بحدود مجاری «سیر» و «چو» و «ساری سو» میرفت. پشت ششم او منگوتیمور با «ازبک» خان کل سیراُردو معاصر بود. و قبایل خاندان شیبان از آن تاریخ ببعد به ازبکان مشهور شده، این اسم بر روی ایشان ماند. (از فرهنگ فارسی معین).

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابن ذهل بن ثعلبة بن عکابة. جدی جاهلی است از بکربن وائل و نسل او بسیارند. سمعانی گوید عدهء بسیاری از صحابه و تابعین و امراء و شجاعان و دانشمندان بدین قبیله منسوبند. قلقشندی نویسد تعداد این قبیله در صدر اسلام بسیار بوده و مسکن ایشان در ناحیهء مشرق نهر دجله از طرف موصل بوده است و الزبیدی گوید که احمدبن حنبل و محمد بن الحسن بدین قبیله منسوبند. (از اعلام زرکلی چ 2 ج 3) :
ز شیبان و غسّانیان ده هزار
فرازآر گرد از در کارزار.فردوسی.

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابن زکریا المعالج. معاصر ابوحنیفه و راوی حدیث از ثوری و ابوحنیفه و عبادبن کثیر. (از ذکر اخبار اصفهان ج 1 ص 343).

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابن زهیربن شقیق... محدث است. رجوع به ابوالعوام شود.

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابن سلمة السدوسی الحروری (1302 ه . ق.). یکی از دلیران و سرکردگان حروریه است و شیبانیه [ که گروهی از نواصبند ] بدو نسبت دارند. وی اولین کسی بود که قائل به تشبیه بود [ شبیه بودن خدا بخلق و اینکه خداوند دارای شکل و اعضاء است ]. این شخص کمی قبل از قیام بنی العباس در مرو می زیسته است و علیه نصربن سیار [ والی خراسان از طرف مروان بن محمد ] قیام کرد و با دستیاری قبائل مضر و ربیعه و یمن که در خراسان مقیم بودند نصربن سیار را مدت سه سال در محاصره قرار داد و چون دعوت به بنی العباس آغاز گردید ابومسلم خراسانی او را دعوت به بیعت نمود اما شیبان نپذیرفت و ابومسلم را به بیعت از خود بخواند و در نتیجهء اختلاف میان آنها شیبان به سرخس رفت و مردم بسیاری از بکربن وائل گرد او جمع شدند و ابومسلم خراسانی با سپاهی بجنگ وی شتافت و شیبان در سرخس بقتل رسید. (از اعلام زرکلی چ 2 ج 3 ص 262). رجوع به حروریه شود.

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابن العاتک بن معاویة الاکرمین بن الحارث. جدی جاهلیست. نسل او بطنی از کنده، و حارث بن سعید کندی شیبانی که نزد پیامبر (ص) آمد از ایشانست. (از اعلام زرکلی ج 3 ص 263 چ 2).

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابن عبدالرحمن التمیم (متوفی 164 ه . ق.) مؤدب، از رجال حدیث و عربیت، در بصره بدنیا آمد و در کوفه سکنی گزید و در بغداد درگذشت. او راست «کتاب» در حدیث. (از اعلام زرکلی چ 2 ج 3 ص263).

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابن عبدالرحمن نحوی. رجوع به ابومعاویه شود.

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابن عبدالعزیز الیشکری الحروری (متوفی 134 ه . ق. / 751 م.). از سران و دلیران حروریه که بسال 128 ه . ق. به امارت بر حروریه رسید و در کفرتوثا (از اعمال ماردین) با چهل هزار تن به جنگ با مروان بن محمد قیام نمود و از آنجا به موصل رفت و مردم آن دیار بدو پیوستند و مروان بن محمد به تعقیب او پرداخت و با او جنگ کرده درنتیجه حروریه به بصره عقب نشینی کردند و سرانجام شیبان در عمان بقتل رسید. (از اعلام زرکلی چ2 ج3 ص 263). رجوع به حروریه و تاریخ سیستان ص 133 و 314 و مجمل التواریخ و القصص ص 266 و فهرست اعلام حبیب السیر شود.

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابن علی. مولانا جامی در نفحات الانس نویسد: وی از متقدمان مشایخ مصر است. مستجاب الدعوه است و بسیار کس از مشایخ مرید وی بودند. و در علم طریقت وی را سخنان نیکوست. یکی از مریدان پیش وی آمد و دستوری خواست که بحج رود بتجرید، گفت: اول دل خود را مجرد کن از سهو و غفلت و نفس خود را از هوی و زبان خود را از لغو، گفت: اینک تجرید حاصل آمد، خواه دنیا دار خواه مدار. (نفحات الانس چ مهدی توحیدی پور ص160).

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابن عوف، از بنی زهیربن ابین بن الهمیع. جدی است جاهلی حمیری و ذواصبع بن مالک از نسل او باشد. (از اعلام زرکلی چ 2 ج3 ص263).

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابن فروخ. رجوع به ابومحمد شیبان شود.

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابن محارب بن فهربن مالک. جدی است جاهلی، نسل او بطنی از کنانه اند، و عدهء بسیاری بدو نسبت دارند از جمله ضحاک بن قیس و حبیب بن مسلمة. (از اعلام زرکلی چ 2 ج 3 ص 262).

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابن معرب. بطنی از زهیربن ابین از قحطانیه است. (از معجم قبایل العرب).

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابونصربن هلال شیبان. جد ابراهیم بن رزمان که او مقدم باقیماندهء قبیلهء رامانیان بوده است و رامانیان از قبیلهء فضلویه بودند و آنان را شبانکارگان نیز میگفتند. (از فارسنامهء ابن البلخی ص166).

شیبان.

[شَ] (اِخ) ابویحیی. رجوع به ابویحیی شیبان شود.

شیبان راعی.

[شَ نِ] (اِخ) نام یکی از زهاد عرفاست. (یادداشت مؤلف) :
همچنین شیبان راعی میکشید
گرد بر گرد رمه خطی پدید.مولوی.
همچو آن شیبان که از گرگ عنید
وقت جمعه بر دعا خط میکشید.مولوی.

شیبانی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب است به
شیبان که قبیله ای است.

شیبانی.

[شَ] (اِخ) شعبهء دوم از ایل عرب (از ایلات خمسهء فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان ص 87). این شعبه به تیره های ذیل منقسم میگردد : پاپتی، ابوالحسنی، اردال، پلنگی، تکریتی، حسانی، کتی، کویچه، کلاریشی، ولیشاهی، شاه سواری، خوشنامی، عمادی، مهاری، فریدی، ابوالحاجی، سنوده، صباحی، غلامشاهی، لواردان، الوانی، بنی عبداللهی و غیره. (یادداشت مؤلف).

شیبانی.

[شَ] (اِخ) ابراهیم بن محمد (223 - 298 ه . ق.) ملقب به ابوالیسر. ریاضی دان و نویسنده و ادیب. اصل او از بغداد، و مدتی در قیروان مقیم بود و ریاست دیوان انشاء را از طرف بنی الاغلب و پس از آنها از طرف فاطمیین تصدی نمود و بر این حال بود تا آنکه درگذشت. او راست: سراج الهدی در معانی و اعراب قرآن. مسند در حدیث و قطب الارب و لقط المرجان در ادب. (از اعلام زرکلی چ 2 ج 1 ص 57).

شیبانی.

[شَ] (اِخ) ابن الاثیر الجزری، عزالدین ابوالحسن علی بن ابی الکرم... شیبانی جزری. رجوع به ابن اثیر شود.

شیبانی.

[شَ] (اِخ) ابن الربیع الشیبانی. رجوع به ابن الربیع شود.

شیبانی.

[شَ] (اِخ) ابوالاسود. رجوع به أبوالاسود شیبانی شود.

شیبانی.

[شَ] (اِخ) ابوامیه. تابعی است. (یادداشت مؤلف).

شیبانی.

[شَ] (اِخ) ابوبکر احمدبن عمر معروف به الخصاف (متوفی 261 ه . ق.). فقیه و مقرب درگاه خلیفهء عباسی المهتدی بالله. چون المهتدی بقتل رسید خانه و کتابخانهء او را بغارت بردند. شیبانی مردی پرهیزگار بود و از کار دست خود ارتزاق مینمود. او راست: الوصایا. الحیل. الشروط. الرضاع. السجلات. ادب القاضی، و غیره. (از اعلام زرکلی چ 1 ج 2 ص 420).

شیبانی.

[شَ] (اِخ) ابوعلی عبدالله بن بکیر شیبانی (از فطحیه). از جملهء کسانی است که بجعل اخبار و داخل کردن آنها در احادیث مرویهء ائمه مشهور شده اند. (خاندان نوبختی عباس اقبال ص 72).

شیبانی.

[شَ] (اِخ) ابومحمد. او راست: شرح ثمرهء بطلمیوس. (یادداشت مؤلف).

شیبانی.

[شَ] (اِخ) ابونصر فتح اللهخان بن محمدکاظم خان بن محمدحسین خان شیبانی کاشانی. از شعرای مشهور فصیح بلیغ قرن سیزدهم هجری (متوفی 1308 ه . ق.). ترجمهء احوال او در مجمع الفصحاء ج 2 صص 224 - 245 و طرایق الحقایق ج 3 ص 196 و نیز در رساله ای که بقلم میرزا محمدعلیخان مجیرالدوله در شرح احوال معاریف طایفهء شیبانیان منتشر شده مسطور است و سطور ذیل از آن رساله است: ابونصر شیبانی طبعی قادر و سرشار چون بحری زخار داشت و الحق مانند یکی از شعرای خوب سبک ترکستانی شعر می سرائید. نثر را نیز شیرین و خوش می نگاشت. کتابی نیز موسوم به «درج درر» مشتمل بر نظم و نثر از نتایج خامهء وی بطبع رسیده که از هر جهت مطبوع است. و نیز آن مرحوم در سلک اهل تصوف و عرفان سالها در کسوت درویشی بود و با فقرا و دراویش و اهل حال مجانست و مؤانستی بکمال داشت چنانکه از بسیاری اشعار و کلمات مسلک و طریقت و عقیدت او معلوم است پس از طی شصت و اند سال از مراحل زندگی بجهان جاودانی انتقال نمود - انتهی. در مجمع الفصحاء قریب بیست وسه صفحه از منتخبات اشعار او را به دست میدهد که از مطالعهء آن ها بخوبی می توان به علو درجهء او در شعر پی برد. سابقاً من از چند نفر از ادبای ایران شنیده بودم که هدایت در مجمع الفصحاء بین این شیبانی و یک شیبانی متقدم دیگر که از شاهزادگان ملوک غوریه و معاصر سلطان سنجر بوده و شرح احوال و بعضی اشعار او را عوفی در لباب الالباب ج 1 صص 60 - 62 در تحت عنوان «اختیارالدین روزبه الشیبانی» ذکر کرده خلط نموده و بعضی اشعار هر کدام را در ضمن ترجمهء احوال دیگری آورده است، ولی من از مقایسهء ترجمهء احوال شیبانی متقدم مذکور در لباب الالباب با ترجمهء احوال شیبانی متأخر یعنی ابونصر فتح اللهخان شیبانی مذکور در مجمع الفصحاء ج 1 ص 86 بچنین چیزی برنخوردم و فقط اشتباهی که مرحوم هدایت در این خصوص کرده این است که کنیهء (ابونصر) را که کنیهء شاعر معاصر یعنی فتح اللهخان شیبانی است بر اسم شیبانی قدیم افزوده است و از او به «اختیارالدین علی ابی نصر شیبانی» تعبیر کرده است در صورتی که شیبانی قدیم کنیهء «ابونصر» چنانکه در نقل عین عنوان او از لباب الالباب ملاحظه شد ندارد، بلکه او اص کنیه ای ندارد، نه ابونصر و نه غیر آن. محض نمونه و طرز اسلوب شعر شیبانی معاصر چند بیت از ابتدای یکی از قصاید او ذی آورده میشود:
از کوهسارها که سترد این نگارها
کایدون چو ساده سیم شد این کوهسارها
در تاخت باد مهر و بغارت فرونوشت
آن پرده های نیلی و حمری خمارها
بی رنگ و بوی شد همه اطراف بوستان
وز لاله پاک گشت همه لاله زارها
کبکان کوهساری از بیم برف و باد
پنهان شدند در شعب تیره غارها
باد خزان نگر که ز بستان فروسترد
آن نقش های طرفه و نیکو نگارها
سختا که دل نسوخت جهان را بدانگهی
کآن لعبتان باغ و شکفته بهارها
انداختند در قدم باد مهرگان
آن یاره های زرین وآن گوشوارها
آن اسپرغمها نگری کز نهیب باد
لرزان شده چون طرهء مشکین عذارها
مرغان باغ رخت ببستند خیل خیل
تا تاخت باد مهر ز هر سو سوارها
جز زاغ راه باغ کسی نسپرد دگر
تا پر ز برف گشت همه رهگذارها
امروز سوخت باید در بر همی بخور
کز ابر خاسته ست ز هر سو بخارها.
صاحب ترجمه در اواخر عمر در تهران نزدیک بدروازهء قزوین باغچه و خانقاهی بنا نمود و برای مدفن خود در آنجا مکانی را معین ساخت و در شب دوشنبه بیستم رجب سال 1308 ه . ق. مرحوم شد و در همان دخمه بخاکش سپردند. (از وفیات معاصرین بقلم محمد قزوینی، مجلهء یادگار سال 5 شمارهء 3).

شیبانی.

[شَ] (اِخ) احمدبن عیسی بن الشیخ الشیبانی (متوفی 285 ه . ق.). امیر و حاکم آمد و دیار بکر از طرف المعتز عباسی بود و چون المعتز بقتل رسید آن دیار را برای خود استقلال داد تا آنکه در دیار بکر درگذشت. (از اعلام زرکلی چ 2 ج 1 ص 182).

شیبانی.

[شَ] (اِخ) اختیارالدین. رجوع به اختیارالدین علی بن روزبه شیبانی و لباب الالباب ج1 صص 60 - 62 شود.

شیبانی.

[شَ] (اِخ) اسباط بن واصل. شاعری مخضرم بود (یعنی دورهء جاهلیت و اسلامی را درک کرده بود) و یزیدبن الولید اموی را مدح نمود و تا زمان ابوجعفر منصور عباسی زنده بود و او را مدح کرده است و از نظر عقیده قَدَری بود (وفات حدود 138 ه . ق.). (از اعلام زرکلی چ 2 ج 1 ص 282). رجوع به اسباط بن واصل شود.

شیبانی.

[شَ] (اِخ) اسحاق بن مرار، ملقب به ابوعمر. رجوع به اسحاق بن مرار شیبانی و اعلام زرکلی چ 2 ج 1 ص 289 و نزهة الالباب ص 129 و میزان الاعتدال ج 3 ص 373 و تاریخ بغداد ج 2 ص 329 شود.

شیبانی.

[شَ] (اِخ) اشرس بن عوف. از بزرگان و دلیران بنی شیبان در صدر اسلام است (متوفی 38 ه . ق.) او پس از واقعهء نهروان با دویست تن از یاران خود در دسکره (غرب بغداد) بر علی بن ابیطالب خروج کرد و از آنجا به «انبار» رفت و در همانجا کشته شد. (از اعلام زرکلی چ 2 ج 1 ص 332). رجوع به اشرس بن حسان شود.

شیبانی.

[شَ] (اِخ) بسطام بن قیس... رجوع به بسطام بن قیس شود.

شیبانی.

[شَ] (اِخ) بسطام بن مصقله... رجوع به بسطام بن مصقله شود.

شیبانی.

[شَ] (اِخ) خالدبن یزیدبن زائدة ملقب به ابویزید شیبانی (متوفی 320 ه . ق.). از ولات و امرای سخاوتمند دورهء عباسی و ممدوح ابوتمام است. مأمون عباسی او را در سال 206 ولایت مصر داد و عبیداللهبن السری در مصر با او جنگید و نتوانست در مصر مستقر گردد لذا ولایت موصل و تمام دیار ربیعة بدو داده شد و تا زمان الواثق بهمان حال باقی بود. تا قیام ارمینیه بوقوع پیوست، واثق او را با سپاهی بزرگ روانهء آن دیار کرد اما بعلت بیماری در بین راه درگذشت. او را در زمان صلح به ابویزید لقب میدادند و در زمان جنگ ابوالزبیر. رجوع به اعلام زرکلی چ 2 ج 2 ص 343 و ج 15 ص104 و ج29 صص186 - 187 و الولاة و القضاة ص184، 176 و اخبار ابی تمام صولی 107 و 158 و جمهرة الانساب ص307 و البیان و التّبیین ج1 ص342 و نیز رجوع به خالدبن یزیدبن مزید... شود.

شیبانی.

[شَ] (اِخ) ذهل بن ثعلبه. رجوع به ذهل ابن ثعلبه شود.

شیبانی.

[شَ] (اِخ) شیبک خان ازبک، محمدشاه بخت خان بن بوداق سلطان بن ابوالخیربن دولت شیخ بن ابراهیم اغلن بن فولاداوغلن بن منگوتیموربن باداکول بن جوجی خان بن چنگیزخان، مؤسس خاندان امرای شیبانی (متولد 855 ه . ق. / 1500 م. مقتول 916 ه . ق.(1) / 1510 م.). خاندان شیبانی ابتدا در سیبری ساکن بودند و در ناحیهء تیومن(2) سمت امارت داشتند. یک قسمت عمده از این شعبه تحت فرماندهی محمد شیبانی بماوراءالنهر کوچ کردند و امرای تیموری را از بین برده دولت ازبکان را تأسیس نمودند. شیبک خان بمناسبت نام جدش «شیبانی» تخلص میکرد. وی مردی بسیار دلیر و جنگجو و خودخواه و متعصب بود. در سال 906 ه . ق. قسمتی از شهر ماوراءالنهر را با شهر سمرقند از یکی از نوادگان امیر تیمور گرفت و بسلطنت نشست و از آن پس تا سال 913 ه . ق. نیز تمام ترکستان و ماوراءالنهر را با قسمتی بزرگ از افغانستان و سراسر خراسان و استرآباد را از دست بازماندگان سلطان حسین میرزا بایقرا و دیگر جانشینان تیموری بدرآورد و از مغرب و جنوب با ولایت عراق عجم و کرمان و یزد که در قلمرو شاه اسماعیل اول صفوی بود همسایه شد. چون در مذهب تسنن تعصب وافر داشت و با شیعه بسختی دشمن بود و به شاه اسماعیل بچشم دشمن مینگریست و او را در نامه ها تحقیر می کرد، شاه اسماعیل در سال 916 ه . ق. با لشکر بسیار بخراسان تاخت و شیبک خان از بیم او بقلعهء مرو پناه برد و محاصره شد. شاه اسماعیل عاقبت او را بحیله از قلعه بیرون کشید و بجنگ وادار ساخت. در نبرد سختی که در نزدیک قریهء محمودآباد در سه فرسنگی مرو میان دو حریف درگرفت پس از کشتاری هولناک شکست در ازبکان افتاد. شیبک خان با گروهی از همراهان در چهاردیواریی محصور شدند و خان در زیر سم ستوران لشکر خود پایمال گردید و جسدش را نزد شاه اسماعیل بردند و سرش را از تن جدا کردند و پوست سرش را پر از کاه کرده برای سلطان بایزید عثمانی فرستادند و استخوان کله اش را طلا گرفتند و از آن قدح شراب ساختند. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به دائرة المعارف اسلامی شود.
(1) - در دائرة المعارف اسلامی: 915 ه . ق.
(2) - Tiumene.

شیبانی.

[شَ] (اِخ) ضحاک بن قیس. رجوع به ضحاک بن قیس شیبانی شود.

شیبانی.

[شَ] (اِخ) ضحاک بن مخلد. رجوع به ضحاک بن مخلدبن ضحاک... شود.

شیبانی.

[شَ] (اِخ) ضحاک بن شیبانی. رجوع به ضحاک الشیبانی... شود.

شیبانی.

[شَ] (اِخ) عبدالقادربن عمر بن ابی تغلب بن سالم التغلبی (1052 - 1135 ه . ق.). از فقهای حنبلی و از مردم دمشق. او راست: نیل المآرب. (از اعلام زرکلی چ 2 ج 4 ص 167).

شیبانی.

[شَ] (اِخ) محمد بن الحسن بن فرقد، از موالی بنی شیبان. اصل او از قریه ای است در غوطهء دمشق. بسال 131 ه . ق. به واسط بدنیا آمد و در 189 در سفری که هارون الرشید بخراسان میرفت و شیبانی ازجملهء ملازمان او بود در شهر ری درگذشت. شیبانی در شهر کوفه پرورش یافت و محضر ابوحنیفه را درک کرد و زیر تأثیر عقاید ابوحنیفه قرار گرفت و در ترویج مذهب او میکوشید. چون به بغداد آمد هارون الرشید منصب قضا را در رقه بدو تفویض کرد و سپس وی را معزول نمود و با خود بخراسان برد اما اجل وی را مهلت نداد و در ری درگذشت. او راست: المبسوط، الزیادات، جامع کبیر، جامع صغیر، الآثار، السیر، الموطأ، الامالی، المخارج فی الحیل و الاصل. (از اعلام زرکلی چ 2 ج 6 ص 309).

شیبانی.

[شَ] (اِخ) (نابغهء...) عبدالله بن مخارق بن حضیرة بن قیس. رجوع به نابغهء شیبانی شود.

شیبانی.

[شَ] (اِخ) یزیدبن ابراهیم بن محمد شیبانی ادیب، متوفی در حدود سال 350 ه . ق. در قیروان پرورش یافت و در خدمت المعز لدین الله فاطمی درآمد. او راست: تلقیح العقول در ادب. (از اعلام زرکلی چ 2 ج 9 ص 228).

شیبانیان.

[شَ] (اِخ) منسوب به شیبان. رجوع به شیبان و شیبانی شود.

شیبانیان.

[شَ] (اِخ) نسل ششم شیبان بن جوجی موسوم به منگوتیمور یا ازبک، خان کل سیراُردو معاصر بود. قبایل خاندان شیبان از آن تاریخ به بعد به ازبکان مشهور شدند و این اسم بر روی ایشان ماند. بعد از انقراض خاندان «باتو» چند تن از خاندان شیبان بمقام خانی کل رسیده اند و در دورهء دوم ایام منازعات خاندانهای متخاصم، یعنی بعد از طرد توقتمش «درویش خان» و «سیداحمد» به احتمال قوی نمایندهء خاندان شیبانی بوده اند. شعبهء اصلی این خاندان در اردوگاه اولی خود ماندند و عنوان تزارهای تیومن را پیدا کردند و ایشان گاهی نیز بر قسمت عظیمی از سیبریه مسلط بودند، و اگرچه تا 1659 م. یعنی تا موقعی که قبایل «قلموق» مساکنشان را بتصرف داشتند باقی بودند ولی مدتها قبل از این تاریخ اعتبار خود را از دست داده بودند و فقط اسمی از ایشان بجا مانده بود. از این شعبه مهمتر فرزندان پولاد پسر منگوتیمورند که یک بار هم بمقام خانی کل سیراُردو رسیده اند. دو پسر پولاد ابراهیم و عربشاه بترتیب جد خانان بخارا و خانان خوارزم و خیوه اند. خانات اول را محمد شیبانی نوادهء ابوالخیرخان تأسیس کرد و ابوالزبیرخان خود نوادهء ابراهیم است که در 1520 م. میزیسته. خانات بخارا تا ایام اخیر باقی بودند و «کائوفمان» سردار روسی آنرا در سال 1285 ه . ق. / 1868 م. تحت تبعیت روسیه درآورد. عربشاه مؤسس خانات خیوه، اگرچه بمقام خانی کل سیراُردو نرسیده ولی سکه ای از او در دست است که قبل از هجوم توقتمش در دشت قپچاق ضرب شده. پنجمین پشت او «ایلبرس خان» پس از مرگ محمد شیبانی ظاهراً در حدود 921 ه . ق. / 1515 م. تمام ماوراءالنهر را بتصرف درآورد و فرزندان او تا اوایل قرن حاضر به خانان خیوه معروف بودند ولی از سال 1289 ه . ق. / 1872 م. ببعد روسیه ایشان را تحت تعقیب خود درآورده بود. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیبانیه در دائرة المعارف اسلامی و تاریخ جهانگشای ج 1 ص 1445 و طبقات سلاطین لین پول ص 214، 212، 241، 243 شود.

شیبانیان.

[شَ] (اِخ) قسمت عمده از قبایل شیبانی که در ناحیهء «تیومن» سکونت داشتند تحت سرکردگی محمد شیبانی بماوراءالنهر کوچ کردند و امرای تیموری را از بین بردند و دولت ازبکان را تأسیس نمودند. این دولت که خانات بخارا و خیوه شاخه هایی از آن بودند تا تصرف این قسمت بتوسط روسها وجود داشتند. ازبکان تحت امر چند سلسله بر ماوراءالنهر مستولی بودند، و از آن جمله امرای شیبانی است که در تمام قرن یازدهم هجری این خطه را تحت حکومت خود داشتند، ولی خوارزم را خانان این ناحیه که نیز اولاد شیبان بودند و خراسان را صفویه از تحت حکومت ایشان بیرون بردند. اسامی افراد این شعبه از شیبانیان از این قرار است:
محمد شیبانی جلوس 906 ه . ق. / 1500 م.
کوچکونجی جلوس 916 ه . ق. / 1510 م.
ابوسعید جلوس 937 ه . ق. / 1530 م.
عبیدالله جلوس 940 ه . ق. / 1533 م.
عبدالله اول جلوس 946 ه . ق. / 1539 م.
عبداللطیف جلوس 947 ه . ق. / 1540 م.
نوروز احمد جلوس 959 ه . ق. / 1551 م.
پیر محمد اول جلوس 963 ه . ق. / 1555 م.
اسکندر جلوس 968 ه . ق. / 1560 م.
عبدالله دوم جلوس 991 ه . ق. / 1583 م.
عبدالمؤمن جلوس 1006 ه . ق. / 1598 م.
پیر محمد دوم جلوس 1007 ه . ق. / 1599 م.
این سلسله را امرای هشترخان منقرض کردند. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به طبقات سلاطین اسلام لین پول ترجمهء عباس اقبال شود.

شیبانیان.

[شَ] (اِخ) خاندان ابودلف که ممدوح قطران بوده است و اسدی طوسی خاندان ابودلف را تازیک و از قبیلهء شیبانیان میخواند و او که گرشاسبنامه را در سال 458 ه . ق. سروده پیداست که ابودلف زندگانی دراز کرده و تا آن هنگام زنده و فرمانروا بوده و اسدی در آن سال به نخجوان رسیده است و وزیر ابودلف که محمد پسر اسماعیل حصنی نام داشته و برادرش ابراهیم از او درخواسته که به پیروی از فردوسی داستانی را بنام ابودلف بنظم بسراید، او این خواهش را پذیرفته است. (از شهریاران گمنام ص 172، 224) :
شه ارمن و پشت ایرانیان
مه تازیان شاه شیبانیان.
اسدی (گرشاسب نامه ص 11).
سوار جهان پشت ایرانیان
مه تازیان تاج شیبانیان.اسدی.

شیبانی خان.

[شَ] (اِخ) رجوع به شیبانی محمد و شیبک خان و فهرست اعلام حبیب السیر چ خیام ج 4 شود.

شیبانیدن.

[دَ] (مص) متعدی شیبیدن. (حاشیهء برهان چ معین). آرد گندم و امثال آنرا در آب و غیره آمیختن و بر هم زدن. (برهان) (آنندراج). مخلوط و آمیخته کردن. (ناظم الاطباء). || لرزانیدن. (برهان) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به شیبیدن شود.

شیبانیة.

[شَ نی یَ] (ص نسبی)(1) منسوب به شیبان. شیبانیان. رجوع به شیبان و شیبانیان شود.
(1) - محققان شوروی و اروپای غربی لقب شیبانیه را فقط بر امرای ماوراءالنهر اطلاق کنند نه بر امرای خوارزم، بااینکه نوادگان شیبان مدت بسیار مدیدی بر خوارزم حکومت داشتند. (از دائرة المعارف اسلامی).

شیبانیة.

[شَ نی یَ] (اِخ) گروهی از فرقهء خوارج ثعالبه، و از یاران شیبان بن سلمة می باشند. عقیدهء آنان با جبریه موافق است و قدرت حادثه را نفی کنند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). یکی از فِرَق ده گانهء مذهب مشبهه. (بیان الادیان). هم اصحاب شیبان بن سلمة. قالوا بالجبر و نفی القدر. (از اقرب الموارد) (از تعریفات). رجوع به حروریه و خوارج و شیبان بن سلمه شود.

شیبانیة.

[شَ نی یَ] (اِخ) قریه ای است در ساحل خابور در نزدیکی قرقیسا. (از معجم البلدان).

شیب پالا.

(اِ مرکب) ترشی پالا، و آن ظرفی است که مانند کفگیر سوراخها دارد و بدان چیزها صاف کنند. (برهان). ظرف مس که ته آن پرسوراخ باشد و ترشی و شربت و غیره از آن بپالایند. (رشیدی). به ترشی پالا مشهور است. (انجمن آرا). طبق مانندی باشد که در آن مثل کفگیر سوراخ بسیار کنند و آنرا بر سر دیگ نهاده شیره و ترشی و روغن را صاف سازند، و آنرا ترشی پالا نیز گویند. (غیاث) :
ز بارگاه تو خورشید چیست مشعله ای
ز مطبخ تو فلک چیست شیب پالائی.
شرف شفروه.

شیبت.

[شَ بَ] (از ع، اِ) بمعنی ریش و لحیه : شیبت سپید در خاک مالید و بساط بارگاه بنثار جواهر پر کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص205). || (اِمص) پیری. (غیاث) (دهار) :
که شیبت درآمد بروی شباب
شبت روز شد دیده برکن ز خواب.
سعدی.

شیب تنک.

[] (اِخ) قریه ای است دوفرسنگی میان جنوب و مشرق اشفایقان در فارس. (فارسنامهء ناصری).

شیب جامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) نوعی جامه :
شیب جامه بسر خود عوض دستاری
کس نبست ار که ببسته ست گنه کرد نکرد.
نظام قاری (دیوان البسه ص 59).

شیب دمشقی.

[بِ دِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جامه ای است دمشقی :
یکی ز شیب دمشقیش گرز چون قارن
یکیش تیغ ز ترگ کلاه چون نوذر.
نظام قاری (دیوان البسه ص 17).

شیب دیبا.

[] (اِ مرکب) به سریانی اشنه است. || ام غیلان. || پنجنگشت. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به پنجنگشت شود.

شی برم.

[] (اِخ) محلی در 163500 گزی بوشهر میان بردخون کهنه و درداحمد. (یادداشت مؤلف). || قریه ای است نه فرسنگی جنوب کاکی در فارس. (فارسنامهء ناصری).

شیبقان.

[شَ بَ] (اِخ) (شیبان) ابن توشی بن چنگیزخان، جد ملوک شیبانیهء ماوراءالنهر. (تاریخ جهانگشای جوینی ج 1). رجوع به شیبان بن جوجی و شیبانیان شود.

شیبک خان.

[شَ بَ] (اِخ) رجوع به شیبانی (محمدشاهبخت خان...) و تاریخ ادبیات ایران ص56، 57 و سبک شناسی ملک الشعراء بهار ج1 ص289 و سفرنامهء رابینو ص164 شود.

شیب کوه.

(اِخ) نام ناحیه ای است در رامجرد فارس و در جنوب آن شهر واقع گشته است. (از فارسنامهء ناصری).

شیب کوه.

(اِخ) نام ناحیه ای است در فسا به فارس در میانهء جنوب و مشرق آن شهر. (از فارسنامهء ناصری).

شیب کوه.

(اِخ) نام ناحیه ای است در کوه کیلویهء فارس. (از فارسنامهء ناصری).

شیب کوه.

(اِخ) نام ناحیه ای است در جانب جنوبی شهر لار، و طرف جنوبی این ناحیه را دریای فارس فراگرفته است. درازای آن از کهفرخان مغو تا مقام نخیلو 25 فرسخ و پهنا از ابوالعسکر تا چیرو هفت فرسخ است. (از فارسنامهء ناصری).

شیب کوه.

(اِخ) از بلوکات ناحیهء عباسی. طول 105 و عرض 42 کیلومتر. در جنوب شرقی لار واقع شده و مرکز آن بندر چارک است و 36 قریه دارد. (یادداشت مؤلف).

شیبنده.

[بَ دَ / دِ] (نف) اسم فاعل از شیبیدن. یعنی آمیخته شونده. (حاشیهء برهان چ معین). || آمیخته و برهم زده. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به شیبیدن و شیبانیدن شود.

شیبور.

[شَ / شِ] (اِ) شیپور.(1) (برهان) (ناظم الاطباء). شبور. (برهان). رجوع به شیپور شود.
(1) - هر دو صورت در شاهنامه آمده و در فهرست ولف هر دو به Tubaو Trompete(شیپور) ترجمه شده است. (حاشیهء برهان چ معین).

شیبوران.

[] (اِ) بترکی نام مار است. (فهرست مخزن الادویه).

شیبوی.

(اِ) شکپوی (آیا مصحف شلپوی نیست؟). (یادداشت مؤلف). بمعنی شکپوی است که آواز پای باشد که در شب آهسته روند. (برهان). شرفاک. || صدایی که در خواب آهسته از مردم برمی آید. (برهان). رجوع به شکپوی و شلپوی و شرفاک شود.

شیبة.

[شَ بَ] (ع اِ) ریش و لحیه. (از ناظم الاطباء). اللحیة الشائبة؛ لغتی است در تداول عامه و مولده و نزد عرب معروف نیست. (از ذیل اقرب الموارد از تاج العروس).

شیبة.

[شَ بَ] (ع مص) شیب. (منتهی الارب). سپید شدن موی. (از اقرب الموارد). سپید شدن موی سر. (دهار). سپید شدن سر. (تاج المصادر بیهقی). سپید گشتن موی سر. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیب و رجوع به مصادر مترادف آن شود. || پیر شدن. (یادداشت مؤلف).

شیبة.

[] (ع اِ) اشنه. (تذکرهء ضریر انطاکی ص 180). حبق کرمانی. ریحان کرمانی. (فهرست مخزن الادویه). اشنان. اشنه(1). اشنهء بستانی. اشنهء بستانیه. ریحان ابیض. ریحان الابیض. اشیب. شیبة العجوز. گیاهی است که بدان لباس و جامه را شویند. (از یادداشت مؤلف). اشنه. (اختیارات بدیعی). رجوع به مترادفات فوق شود. || افسنتین(2). نوعی از بوی مادران کوهی است. (یادداشت مؤلف). برنجاسب یکی از گونه های افسنتین. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به افسنتین شود.
- شیبة العجوز؛ اشنان. اشنهء بستانی. ریحان ابیض. رجوع به شیبة و مترادفات کلمه شود.
(1) - Lichen mousse.
(2) - Aphsintine.

شیبة.

[شَ بَ] (اِخ) (بنو...، بنوشیبان) این نام به کلیدداران و متولیان و پرده داران خانهء خدا در مکهء مکرمه اطلاق می شده. و بنوشیبه از زمانهای بسیار قدیم عهده دار این سمت بوده اند و مورخان قرن نهم میلادی این مطلب را تأیید می نمایند. (از دائرة المعارف اسلامی). و نیز رجوع به تاریخ سیستان ص171 و 63 شود.
- باب بنوشیبة؛ بزرگترین درهای مسجدالحرام است که در آنجا بنوشیبه جاروهائی را که خانهء خدا را بدان روبیده اند بفروش رسانند. (از دائرة المعارف اسلامی).

شیبة.

[شَ بَ] (اِخ) از قبایل یمن بجوار لحیة. (از معجم قبایل العرب).

شیبة.

[شَ بَ] (اِخ) کوهی است در اندلس واقع در ایالت قبره. (از معجم البلدان). کوهی است به اندلس. (منتهی الارب).

شیبة.

[شَ بَ] (اِخ) کوهی است در مکه و همان کوهی است که مشرف به مروه میباشد. (از معجم البلدان).
- جبل شیبة؛ کوهی است مشرف بر مروه. (منتهی الارب). کوهی است بمکه که در آنجا نباش بن زراره فرودآمد، و آن متصل به کوه دیلمی و آن مشرف بر مروه است. (از معجم البلدان).

شیبة.

[شَ بَ] (اِخ) مخلافی است در یمن میان زبید و صنعاء و آن در مخلاف جعفر ملک سبأ ابن سلیمان الحمیری است. (از معجم البلدان).

شیبة.

[شَ بَ] (اِخ) ابن القیسی. تابعی است و از سعید جریری روایت کند و کنیت او ابوقلابه است. (از یادداشت مؤلف). رجوع به ابوقلابه شود.

شیبة.

[شَ بَ] (اِخ) ابن ایمن. از دبیران عراق از شاگردان صالح بن عبدالرحمن بوده است. (ترجمة الوزراء و الکُتّاب جهشیاری ص 68).

شیبة.

[شَ بَ] (اِخ) ابن ربیعة، پدر رمله، زوجهء عثمان بن عفان. (حبیب السیر چ خیام ج1 صص339 - 519). رجوع به امتاع ج1 ص23، 67، 68، 522 و عقدالفرید ج4 ص330 و ج5 ص58 و عیون الاخبار ج4 ص60 شود.

شیبة.

[شَ بَ] (اِخ) ابن عبدشمس. از بزرگان قریش در دورهء جاهلیت. اسلام را درک کرد اما بر عقیدهء شرک بقتل رسید. وی یکی از هفده نفری است که آیهء «کما انزلنا علی المقتسمین» (قرآن 15/90) [ بنابر رأی قرطبی ] در حق وی نازل شده است. این گروه در آغاز ظهور اسلام گردنه های مکه را میان خود تقسیم کردند و در موسم حج مردم را از رسیدن به پیامبر منع مینمودند. شیبه در جنگ بدر با یاران خود حضور داشت و در همانجا کشته شد. (از اعلام زرکلی چ 2 ج3 ص264) :
ولید و حارث و بوجهل و عتبه و شیبه
کجاست آصف و کو ذوالخمار و کو عنتر.
ناصرخسرو.

شیبة.

[شَ بَ] (اِخ) ابن عتبة مکنی به ابوهاشم، خال معاویة بن ابی سفیان. صحابی است. (منتهی الارب). رجوع به ابوهاشم بن عتبة شود.

شیبة.

[شَ بَ] (اِخ) ابن عثمان. بطنی از قریش از عدنانیة. (از معجم قبایل العرب).

شیبة.

[شَ بَ] (اِخ) ابن عثمان بن ابی طلحة قرشی مکنی به ابی العباس، از بنی عبدالدار. صحابی و از مردم مکه بود. روز فتح مکه اسلام آورد. در 59 ه . ق. درگذشت. و در جاهلیت پرده داری کعبه را از اجداد خود به ارث برده بود و پیامبر اسلام او را در این سمت باقی گذارد و فرزندان وی تاکنون عهده دار پرده داری کعبه می باشند. (از اعلام زرکلی ج3 ص264). رجوع به حبیب السیر چ خیام ج1 صص392 - 519 و عقد الفرید ج3 ص264 و امتاع ج1 ص357، 410 شود.

شیبة.

[شَ بَ] (اِخ) ابن عثمان جمحی. بنابه روایت امام یافعی در سنهء 39 ه . ق. میان موافقان حضرت علی (ع) و متابعان معاویة بن ابی سفیان درباب اقامت مناسک حج و امامت بر مسلمین نزاع واقع شد و به اهتمام ابوسعید خدری این اختلاف چنین رفع گردید که هیچیک از طرفین نزاع در امر امامت حجاج دخالت ننمایند و شیبة بن عثمان جمحی مقتدا باشد. (از حبیب السیر چ خیام ج1 ص575).

شیبة.

[شَ بَ] (اِخ) ابن نصاح بن سرجس بن یعقوب مخزومی مدنی مولی ام سلمه (متوفی 130 ه . ق.). قاضی شهر مدینه و امام مردم آن در قراءت بود و او را قرائتی است. وی از ثقات رجال حدیث بود و جز پسرش کسی از او روایت نکرده است. (از ابن الندیم) (از اعلام زرکلی ج 3 ص 264).

شیبة.

[شَ بَ] (اِخ) ابن نعامة الضبی، مکنی به ابونعامه. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابونعامه شود.

شیبة.

[شَ بَ] (اِخ) ابن هاشم. وی همان عبدالمطلب جد پیغمبر اکرم (ص) است بدین توضیح که در سال 500 م. هاشم در مدینه از یک خانوادهء عالی دختری را بنکاح خود درآورد و از وی فرزندی موسوم به شیبة بوجود آمد. شیبة چند سالی در مدینه توقف کرد، سپس عمش المطلب او را با خود بمکه آورد، در شهر اخیر اشتباهاً او را در ابتدا بخیال اینکه غلام است عبدالمطلب مینامیدند و این لقب ازبرای او در تمام دورهء زندگانی ماند. وقتی که المطلب فوت کرد، شیبة با اختیارات تمام جانشین او شد و از او فرزندانی بوجود آمد که از جمله عبدالله پدر حضرت محمد (ص) است. رجوع به شیبة الحمد و مجمل التواریخ ص 16 و تاریخ ایران سایکس ترجمهء فخر داعی ج 1 ص 704 شود.

شیبة.

[شَ بَ] (اِخ) محمد بن یعقوب بن یوسف شیبانی نیشابوری ملقب به ابوعبدالله و معروف به ابن الاخرم. (250 - 344 ه . ق.). صدرالمحدثین لقب داشت. او راست: مستخرج و مسند کبیر. (از اعلام زرکلی چ 2 ج 8 ص17).

شیبه.

[شَ بَ / بِ] (از ع، اِ) برنجاسب. یکی از گونه های افسنتین. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به افسنتین و شیبة شود.

شیبه.

[بَ / بِ] (اِ) تیرانداز. (ناظم الاطباء).

شیبة الحمد.

[شَ بَ تُلْ حَ] (اِخ) اشتهار دیگر عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف ملقب به ذوالحوضین. رجوع به ذوالحوضین و عبدالمطلب بن هاشم و شیبة شود.

شیبی.

(حامص) شیوی. هبوط. صبب. (یادداشت مؤلف). || (ص نسبی) منسوب به شیب. نشیبی. مقابل فرازی.
- سراشیبی؛ سرازیری.

شیبی.

[شَ بی ی] (ص نسبی) منسوب است به شیبة بن عثمان. (از انساب سمعانی). رجوع به شیبة بن عثمان شود.

شیبی.

[شَ بی ی] (اِخ) محمد بن زین العابدین بن محمد بن عبدالمعطی الشیبی، جد شیبیین پرده داران کعبه در زمان حاضر. وفات او بسال 1253 ه . ق. بمکهء مکرمه است. او راست رساله ای بنظم در مناسک حج بر مبنای فقه شافعی. (از اعلام زرکلی چ 2 ج 6 ص 368).

شیبیدن.

[دَ] (مص) (از: «شیب» + «یدن»، پسوند مصدری) متعدی آن شیبانیدن. مخلوط شدن. آمیخته شدن. (حاشیهء برهان چ معین) (ناظم الاطباء). || لرزیدن. (غیاث اللغات). لرزیدن و طپیدن. (ناظم الاطباء) (حاشیهء برهان چ معین). || جنبیدن. (ناظم الاطباء) (حاشیهء برهان چ معین). || آشفته شدن. ملول گشتن. غمین شدن. غمگین گشتن. (یادداشت مؤلف) :
زمانی ازو صبر کردن نیارم
بشیبم گر او را نبینم زمانی.فرخی.
ز خواری و رنجی کت آمد مشیب
که گیتی چنین است بالا و شیب.اسدی.
روح القدس بشیبد اگر بکر همتش
پرده در این سراچهء اشیا برافکند.خاقانی.
دل دیوانه بشیبد هر ماه
چون نظر سوی هلالش برسد.خاقانی.
مانی بماه نو که بشیبم چو بینمت
چون شیفته شوم کنی افسون بدوستی.
خاقانی.
- درشیبیدن؛ آشفته شدن. غمگین گشتن :
امّید وصال تو مرا بفْریبد
خسته دل من چو بیدلان درشیبد
ای آنکه ترا مشاطه حورا زیبد
سنگ است آن دل کز چو توئی بشکیبد.
مسعودسعد.
|| مجازاً، فریفته شدن. (غیاث). مجازاً، فریفتن و فریفته شدن. (آنندراج) :
زرق دنیا را گر من بخریدم تو مخر
ور کسی بر سخن دیو بشیبد تو مشیب.
ناصرخسرو.
|| مدهوش شدن. (یادداشت مؤلف). || زاری کردن. (یادداشت مؤلف). بیقراری کردن :
ستودانی از سنگ خارا برآر
ز بیرون بر او نام من کن نگار
شکیب آور از درد و بر من مشیب
که از مهر بسیار بهتر شکیب.اسدی.

شیبین.

(اِخ) از قرای جوف است در مصر بین بلبیس و قاهره. (از معجم البلدان). دهی است نزدیک قاهره. (منتهی الارب).
- شیبین القناطر؛ شهری است در قلیوب بمصر و اکنون به شبین القناطر معروف است. (تاج ص 78).

شیبیین.

[شَ بی یی] (اِخ) پرده داران کعبه از اولاد محمد بن زین العابدین بن محمد بن عبدالمعطی الشیبی. (از اعلام زرکلی چ 2 ج6 ص 368). رجوع به شیبی محمد بن زین العابدین شود.

شیپاک.

(اِخ)(1) مردوک بابلی. نام یکی از خدایان بابلی که کاسی ها هنگام هجوم ببابل آنرا بکار می برده اند و اص ریشهء قفقازی دارد. (از تاریخ کرد رشید یاسمی ص 38).
(1) - Shipak = Ma-Rduk.

شیپسی.

(روسی، اِ) گازانبر. انبرکی که حروفچین با آن قطعات سرب را که بر سر آنها حروف کنار هم بقصد چاپ چیده شده است بیرون میکشد خاصه هنگام غلط گیری. گاهی در موارد دیگر (از قبیل برداشتن چیزی ظریف) بکار میرود. (از فرهنگ فارسی معین).

شیپور.

[شَ / شِ] (اِ) نفیر را گویند که برادر کوچک کرناست، و آنرا نای رومی نیز خوانند. (برهان). معرب آن شبور. نای رومی که در رزم نوازند. (از رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). نفیر و نای رومی. نفیر برنجین که دهان گشادی دارد و از قدیم الایام آنرا در جنگ می نواختند. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). نای رویین. (حاشیهء فرهنگ اسدی). نای رویین که در حربها زنند. (فرهنگ خطی). بوق. از عبری شبور. (از حاشیهء اسرارالبلاغه چ المنار ص 28). از آرامی و سریانی گرفته شده. (تقی زاده مجلهء یادگار سال 4 شمارهء 6 ص 22). آیا اصل این کلمه شه پور بوده است؟ حاجی خلیفه در فصل علم الاَلات العجیبة الموسیقائیه از نوع مزامیر یکی را بنام «بور» (پور) آورده است. (یادداشت مؤلف) :
بزن کوس رویین و شیپور و نای
بکشمیر و کابل فراوان مپای.فردوسی.
بفرمود تا برکشیدند نای
همان سنج و شیپور و هندی درای.
فردوسی.
از آواز شیپور و هندی درای
همی کوه را دل برآمد ز جای.فردوسی.
ز کوس و نفیر و خروش درای
ز شیپور(1) و از نالهء کرّنای.اسدی.
غو کوس با مهره برشد بهم
ز شیپور و از نای برخاست دم.اسدی.
شغبهای شیپور از آهنگ تیز
چو صور سرافیل در رستخیز.نظامی.
همان شیپور با صد راه نالان
بسان بلبل اندر آبسالان.(ویس و رامین).
(1) - ن ل: شیبور.

شیپور.

[] (اِخ) نام پهلوانی ایرانی. (لغات شاهنامه).

شیپورچی.

[شَ / شِ] (ص مرکب، اِ مرکب) (از: شیپور + چی، پسوند ترکی) شیپورزن. آنکه شیپور می نوازد. (ناظم الاطباء).

شیپور دمیدن.

[شَ / شِ دَ دَ] (مص مرکب) زدن و نواختن شیپور :
فروکوفت بر پیل رویینه خم
دمیدند شیپور با گاودم.فردوسی.

شیپور زدن.

[شَ / شِ زَ دَ] (مص مرکب)شیپور نواختن. شیپور را به صدا درآوردن.

شیپورزن.

[شَ / شِ زَ] (نف مرکب) شیپور زننده. شیپورچی. آنکه شیپور می نوازد. نوازندهء شیپور :
کبک ناقوس زن و سارک شیپور(1)زن است
فاخته نای زن و بط شده طنبورزنا.
منوچهری.
(1) - ن ل: سنتورزن، و در اینصورت شاهد نیست.

شیپورزنی.

[شَ / شِ زَ] (حامص مرکب)حالت و کیفیت شیپورزن. عمل شیپورزن.

شیپور کشیدن.

[شَ / شِ کَ / کِ دَ](مص مرکب) دمیدن در شپیور. شیپور زدن.

شیپوری.

[شَ / شِ] (ص نسبی) منسوب به شیپور. هر چیز چون شیپور در شکل و هیأت.
- گل شیپوری.؛ رجوع به گل شیپوری شود.

شیپوی.

(اِ) شلپوی. شکپوی. شرفاک. شیبوی. شب بوی. آواز پای باشد که در شب آهسته براه روند. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || صدایی که در خواب آهسته از مردم برمی آید. (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به شلپوی و شرفاک شود.

شیت.

[یَ] (از ع، اِ) شیة. هر رنگ مخالف رنگ عمدهء یک شی ء. || علامت. نشان. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیة شود.

شیت.

(ص) بیمزه. تفه. بیخوا. ویر. بی نمک. شیل. بی طعم. (یادداشت مؤلف). || که چاشنی از ترشی و شیرینی و غیره ندارد. (یادداشت مؤلف).
- شیت شدن؛ بیمزگی با شیرینی زننده پیدا کردن.
- شیت و لیوه؛ از اتباع است بمعنی لوس و نُنُر. بی ملاحت و بی نمک در اطوار. لیت و لیوه. (یادداشت مؤلف).
- شیت و ویر؛ بی نمک، خصوصاً سپید. (یادداشت مؤلف): شیربرنج شیت؛ شیربرنج بی نمک.

شیت آب.

(اِ مرکب) آبشار. (یادداشت مؤلف).

شیتان.

[شَ](1) (ع اِ) گروه اندک از ملخ و جز آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - اقرب الموارد بنقل از لسان به کسر «ش» [ شی ] ضبط کرده است.

شیترک.

[شَ تَ رَ] (اِ) شیتره. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به شیتره شود.

شیتره.

[شَ تَ رَ / رِ] (اِ) دوایی است که آنرا بیونانی سرخیوس و لبذیون خوانند، و معرب آن شیطرج است و به عربی مسواک الراعی خوانند. (برهان). شیترک. شاهتره. شیطرج. رجوع به شاهتره و شیطرج شود.

شیتعور.

[شَ تَ] (ع اِ) شیتغور. جو. (از اقرب الموارد). رجوع به شیتغور شود.

شیتغور.

[شَ تَ] (ع اِ) جو. (از اقرب الموارد).

شیت کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، متفرق کردن اجزاء چیزی از یکدیگر: شیت کردن لوئی برای ساروج؛ از هم جدا کردن پرزهای گل نی برای ساروج. (یادداشت مؤلف).

شیث.

[شَ] (اِخ) نام پیغمبر که پسر آدم (ع) بود. (غیاث اللغات). فرزند آدم (ع)، وصی پدر و ولیعهد اوست و اول کسی که کعبه را بگل و سنگ بنا کرده و پنجاه صحیفه بر وی نازل شد و هفتصدودوازده سال زندگی کرد. بعد فوت در غار بوقبیس مدفون گشت. (منتهی الارب). نام پیغمبری است. (مهذب الاسماء) (دمشقی). او پسر آدم و حواست که در 130سالگی آدم برای او بوجود آمد و 912 سال بزیست. گویند که مخترع حروف هجائیه شیث بود. (قاموس کتاب مقدس). نام پسر آدم ابوالبشر که پیغامبری داشت. نام پیغامبری. لقب او، وصی و ولی عهد. (یادداشت مؤلف). شیث نبی پس از آدم (ع) اول شخصی که بتعلیم علوم و صنایع پرداخت و نهصدودوازده سال زندگی کرد. (حبیب السیر چ خیام ج 1). شیث بن آدم، گویند اول کسی بود که علم طب را از آدم به ارث برد. (عیون الانباء ص 9 و 16). در عبری «شیث»، فرزند سوم آدم و حوا زمانی که آدم به سن 130سالگی رسیده بود پنج سال پس از قتل هابیل شیث بدنیا آمد و آدم او را وصی و خلیفهء خود قرار داد و ساعات شب و روز را به او آموخت و تمام بشر از نسل او هستند زیرا هابیل فرزند نیاورد و فرزندان قابیل در طوفان از میان رفتند. و گویند شیث تا هنگام مرگ در مکه مقیم بوده و بحج و عمره می رفته است و او خانهء کعبه را با سنگ و گل بنا نمود و به پسرش انوش وصیت کرد و در غار کوه ابوقیس در جوار آدم و حوا مدفون گردید و 912 سال زندگی کرد و گویند او با خواهرش حزوره ازدواج نمود. روایات متأخر چنین نقل کنند که شیث از هر حیث شبیه آدم بود و قسمت عمدهء زندگی خود را در شام گذراند و برخی دیگر گویند که در شام متولد گردید و میرخوند در روضة الصفا پاره ای از دستورات و سنن ابداعی شیث را ذکر میکند. (روضة الصفا چ بمبئی ج 1 ص 12). طبری نام او را، شث، شاث نویسد و گوید شاث اسمی است که عبری و معنی شیث عطای الهی است یعنی بجای هابیل به آدم عطا گردید. (از دایرة المعارف اسلامی). مؤلف تاریخ سیستان داستان شیث را چنین آورده: آدم چون خواست به حوا نزدیک گردد طهارت کردی... تا یک راه شیث پدر انبیا موجود گشت... آدم عهدی نوشت بر شیث و خدای را و فریشتگان را گواه کرد و اندروقت دو حله آوردند از بهشت بنور و رنگ خورشید و بر شیث بپوشیدند بفرمان باریتعالی و محویلة البیضا را ایزدتعالی بزنی به وی داد که راست به حوا مانست و از شیث بار گرفت... و بیضا انوش را بیاورد. شیث آن ودیعت به انوش سپرد. رجوع به سفینة البحار قمی و تاریخ سیستان ص 40 و 41 و 42 لباب الالباب چ سعید نفیسی ص 19 و فارسنامهء ابن البلخی ص 26 و نزهة القلوب ص 53 و حکمت الاشراق ص 304 و الکامل ج 1 ص 24 و تاریخ گزیده و مزدیسنا و... ص 171 شود :
به شیث آمد دوران ملک هفتصد سال
نماند آخر و خورد از کف اجل خنجر.
ناصرخسرو.
زآنکه ملک بوالمظفر آدم ثانی است
قدرت او شیث مشتری نظر آورد.خاقانی.

شیث.

[شَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد بن حیدرة مکنی به ابوالحسن، ضیاءالدین مشهور به ابن الحاج قناوی. دانشمند و ادیب (511 - 599 ه . ق.). مورد تکریم و احترام پادشاهان مصر بود و در سنین پیری نابینا گشت. او راست: الاشارة فی تسهیل العبارة (نحو)، تهذیب ذهن الواعی فی اصلاح الرعیة و الراعی (برای صلاح الدین ایوبی نوشته شده)، المعتصر من المختصر (نحو)، حز الغلاصم و افحام المخاصم (نحو) و تعلیقاتی در فقه و اللؤلؤ المکونة و الیتیمة المصونة (لغت). و نیز او راست مکاتباتی با قاضی فاضل. (از اعلام زرکلی چ 2 ج3 ص265).

شیث.

[شَ] (اِخ) ابن ربعی ابوعبدالقدوس. تابعی است. (یادداشت مؤلف) (حبیب السیر چ خیام ج1 ص 452). رجوع به ابوعبدالقدوس شود.

شیث.

[شَ] (اِخ) ابن ربعی الیربوعی. از امرای سپاه حضرت امیرالمؤمنین (ع) در جنگ صفین. (از حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 544، 572).

شیث.

[شَ] (اِخ) ابن ربعی مؤذن سجاح(1)که از طرف مسیلمهء کذاب دستور یافت که در قوم خود ندا دهد که مسیلمه نماز بامداد و خفتن را بخاطر عشق به سجاح از شما برداشته. (از حبیب السیر چ خیام ج1 ص452).
(1) - در چاپ تهران شیث بن برء مؤذن مسیلمهء کذاب آمده است.

شیثا.

[] (اِ) نام یکی از ترکیبات اکبر است که هیچ ترکیبی در نفع به مانند او نیست، و شیخ گوید نفعی جز اصلاح سنگینی زبان در آن ندیدم. (تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 226).

شیثیون.

[شَ ثی یو] (اِخ) نام فرقهء ادریه است که در قرن چهارم هجری در مصر بودند و عقیده داشتند که روح خدا از آدم به شیث بن آدم منتقل گردیده است. (از دائرة المعارف اسلامی ذیل شیث).

شیج.

(اِخ) محدث است و از طاوس روایت میکند. (منتهی الارب).

شیجة.

[جَ] (اِخ) قریه ای است در پنج فرسخی مرو. (از انساب سمعانی).

شیجی.

[جی ی] (ص نسبی) منسوب است به شیجة که قریه ای است در پنج فرسخی مرو. (از انساب سمعانی).

شی جیامولی.

(اِخ) نام بودا، آورندهء دین بودائی هند. (یادداشت مؤلف). رجوع به بودا شود.

شیح.

(ع اِ) درمنه را گویند و بهترین آن ترکی است. (برهان). گیاهی است، بفارسی درمنه گویند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گیاهی است خوشبو که انواع مختلفی دارد، شیح بطور مطلق سه نوع است یکی دارای گلهایی زردرنگ که برگ آن به گیاه سداب ماند و آن ارمنی است و نوع دیگر آن سرخ رنگ دارای برگهای ستبر و آن ترکی است. نوع دیگر آن عربی است که در سرزمینهای عرب روید و علوفهء چارپایان است. (از اقرب الموارد). بفارسی درمنه گویند و خشک. اقسام او را میسوزانند و آن نباتی است گلش خوشبو و تلخ و با اندک حدت و شبیه به افسنتین رومی و او را اقسام می باشد، جبلی قویتر از دشتی و گلش مایل به زردی و برگش شبیه به سداب و نباتش از شبت کوچکتر. (از تحفهء حکیم مؤمن) (از مخزن الادویه). بپارسی درمنه گویند، بهترین آن ارمنی بود و آنرا درمنهء ترکی گویند. (از اختیارات بدیعی). خنجک. (یادداشت مؤلف). گونه ای از گیاه است و دارای انواع ارمنی و ترکی است. (از بحر الجواهر). ابوریحان گوید اهل زابلستان شیح برگ سرش را گویند و ابوالخیر گوید نبات سرش را عرب ختنی گویند. (ترجمهء صیدنهء بیرونی) : بگیرند افسنتین و شیح که آنرا درمنهء ترکی گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و نیز رجوع به تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 225 شود.
- شیح ارمنی؛ نوعی از گیاه شیح است که دارای گلی زردرنگ و برگ آن شبیه به گیاه سداب است. (از اقرب الموارد). شیح ارمنی را مستعمل گل اوست. (تحفهء حکیم مؤمن).
- شیح الربیع؛ دوائی است که به یونانی اریقارون نامند.
- شیح ترکی؛ یکی از انواع شیح است که برگ آن سرخ رنگ و ستبر و خوشبو است. (از اقرب الموارد). درمنهء ترکی. ساریفیون. افسنتین بحری. (یادداشت مؤلف). رجوع به افسنتین شود.
- شیح جبلی؛ نوعی از شیح است که قویتر از شیح دشتی است. (از تحفهء حکیم مؤمن). افلیون. (یادداشت مؤلف).
- شیح حبشی؛ فلفل سیاه است. (اختیارات بدیعی).
- شیح البحری؛ و آنرا شیح یهودی و سمک یهودی و اهل مغرب نیل نامند. حیوانی است بحری و در دریای مغرب کثیرالوجود، شبیه به سنگ پشت بحری ولیکن صدفی است و پوست آن صلب است و سر بینی آن شبیه بگوساله و گویند روز شنبه از جای خود حرکت نمیکند از این جهت او را سمک الیهودی خوانند. (فهرست مخزن الادویه). و اما ظاهراً صحیح شیخ البحر است. رجوع به مادهء شیخ البحر شود.
- شیح رومی؛ افسنتین است. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به افسنتین شود.

شیح.

[شَ] (ع مص) جد کردن در حاجت خود. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || احتراز کردن: شاح الرجل علی حاجته. (از منتهی الارب). حذر کردن. (از اقرب الموارد).

شیح.

(ع ص) مرد جد در کارها. || مرد برحذر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، شیاح. || (اِ) نوعی از چادرهای یمن. (منتهی الارب). برد یمانی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شیحان.

[شَ] (ع ص) صاحب رشک و غیور. (منتهی الارب). مرد غیور بسبب حذر بر ناموس خود. (از اقرب الموارد). || مرد برحذر و بیمناک. (منتهی الارب). || اسب سخت نفس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دراز از هر چیز. (منتهی الارب). طویل. (از اقرب الموارد). || آنکه در دویدن نرمی کند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مرد جد. (از اقرب الموارد).

شیحان.

(ع ص) دراز. (از اقرب الموارد).

شیحان.

[شَ] (اِخ) کوهی است مشرف بر تمام کوههای اطراف قدس. (از معجم البلدان). کوهی بلند در حوالی قدس. (منتهی الارب).

شیحانة.

[شَ نَ] (ع ص) مؤنث شَیحان. (از اقرب الموارد). رجوع به شَیحان شود.
- ناقة شیحانة؛ شتر مادهء سریع. (از اقرب الموارد). شتر مادهء باشتاب. (منتهی الارب).

شیحة.

[حَ] (ع اِ) مؤنث شیح. (از اقرب الموارد): ضرمه؛ نیم سوخته ای از شیحة. (منتهی الارب).

شیحة.

[حَ] (اِخ) آبکیست شرقیِ فید. (منتهی الارب). محلی در مشرق فید، و میان آن دو فاصله یک روز و یک شب راه است. (از معجم البلدان).

شیحة.

[حَ] (اِخ) موضعی است در حزن از دیار بنی یربوع، و گفته اند که شیحة موضعی است در مشرق فید و فاصلهء میان آن و بناح چهار شبانه روز راه است، و نیز گفته اند که شیحه در بطن الرمة است. (از معجم البلدان).

شیحة.

[حَ] (اِخ) قریه ای است از قرای حلب و عده ای از بزرگان بدان منسوبند ازجمله عبدالمحسن الشیحی معروف به ابن شهدانک. (از معجم البلدان). دهی است بحلب، از آن ده است: یوسف بن اسباط و عبدالمحسن بن اسباط و عبدالمحسن بن محمد تاجر محدث و مولای او بدر و پسرش محمد بن بدر و احمدبن سعیدبن حسن و احمدبن محمد بن سهل شیحیان که محدثانند. (منتهی الارب).

شیحة.

[حَ] (اِخ) ابن عبدالله ملقب به ابوحبرة. تابعی است. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابوحبرة شود.

شیحی.

[حی ی] (ص نسبی) منسوب به شیحة که از قراء حلب است. (از انساب سمعانی). رجوع به شیحة شود.

شیخ.

[شَ / شِ] (از ع، اِ) آنکه سالمندی و پیری بر او ظاهر گردد و یا عبارتست از سن چهل یا پنجاه یا پنجاه ویک تا پایان عمر، یا تا سن هشتاد، و یا آنکه دوران شباب او بپایان رسیده باشد. ج، شیوخ [ شُ / شیو ]، اَشْیاخ، شَیْخة، شیَخة، شیخان، مَشْیَخة، مَشْیِخة، مَشْیوخاء، مَشایِخ (الا آنکه مشایخ در عربی صحیح جمع مَشْیَخة است و آن جمع شیخ باشد و یا آنکه اسم جمع است). (از اقرب الموارد). مرد مُسن که سنّ در او هویدا و آشکار گردیده باشد یا از پنجاه یا از پنجاه ویک تا آخر عمر یا تا هشتادسالگی. شیخون مثله. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). پیر. عبارتست از سن پنجاه یا پنجاه ویک یا شصت ویک سالگی تا آخر عمر. (کشاف اصطلاحات الفنون). پیر. (مهذب الاسماء) (غیاث). پیرمرد. (ترجمان علامهء جرجانی). مردی وشکرده. (مهذب الاسماء). زر. مقابل شاب. (یادداشت مؤلف). بزرگتر از کهل و کوچکتر از هرم است، و آن از چهل سالگی تا چهل وهفت سالگیست. (مسعودی).
- شیخ و شاب؛ پیر و جوان :
بیا و کشتی ما در شط شراب انداز
خروش و ولوله در جان شیخ و شاب انداز.
حافظ.
نشسته پیر و صلایی به شیخ و شاب زده.
حافظ.
- شیخ الانبیاء؛ پیر انبیاء. لقب نوح نبی است :
خانه ای ساخته بود که پا در آنجا توان کردن. گفتند ای شیخ الانبیاء چگونه است که در این مدت عمر هرگز مقام نساختی؟ (قصص الانبیاء ص 87).
- شیخ المرسلین؛ نوح پیغمبر. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). شیخ الانبیاء.
- شیخ فانی؛ کسی که سن او از پنجاه تجاوز کرده باشد، و سبب تسمیهء او به فانی بواسطهء فنای نیروهای ظاهری طبیعی او یا بواسطهء آنکه نیروهای او نزدیک به فناست می باشد. و در بیرجندی از نهایه نقل کرده گوید شیخ فانی از آن هنگام که نیروهای بدن آدمی روی به سستی مینهد و امید آن نیست که دیگر بکیفیت اولی بازگشت کند آدمی را بدین صفت موصوف سازند، و اگر جز این باشد استعمال شیخ فانی دربارهء آدمی صادق نیاید. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- شیخ نجدی؛ لقب شیطان است زیرا که چون قریش در دارالنّدوه برای قتل رسالت پناه (ص) جمع شدند و تأکید کردند که بیگانه درنیاید ناگاه شیطان بصورت پیری درآمد. چون پرسیدند که کیستی گفت که من شیخم که از ملک نجد آیم و در این مشورت با شما شریکم. (از غیاث) (برهان) (رشیدی). شیطان بود. (از فرهنگ خطی). شیطان. ابلیس. عزازیل. ابومرة. بلاز. ابولبینی. ابوالعیزار. دیو. (یادداشت مؤلف) :
بر نجد شدی ز تیزوجدی
شیخانه ولی نه شیخ نجدی.نظامی.
- رستاق الشیخ؛ از شهر اصفهان، و وجه تسمیه چنین است که چون شهر براز که سپهدار لشکر ایران و خود پیرمردی بود به جنگ با لشکریان اسلام درآمد عبدالله بن ورقاء او را بکشت و مردم اصفهان منهزم گردیدند و از این جهت مسلمانان آنجا را رستاق الشیخ خواندند. (از معجم البلدان).
|| خواجه. (کشاف اصطلاحات الفنون) (دهار) (مهذب الاسماء) (نصاب) (غیاث) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) : امیر ابونصر صنیعهء سلطان و رقیب دولت و شیخ مملکت بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص240). || رهبر دسته ای از عشایر عرب را در جاهلیت بدین لقب میخواندند و بنابه گفتهء ابن بطوطه (سفرنامه ج 2 ص 288 و 289) حاکم شهری را شیخ میگفتند. (از دائرة المعارف اسلامی). کبیر قوم. (اقرب الموارد). شیخ قبیله. بزرگ قبیله.
- شیخ الائمه؛ بزرگ پیشوایان (از القابی است که در سابق مرسوم بود) :
شیخ الائمه عمدهء دین قدوهء هدی
صدرالشریعه حجت حق مفتی انام.خاقانی.
- شیخ الشیوخ؛ رئیس علما و حکما. (ناظم الاطباء).
- شیخ المرأة؛ شوی زن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- شیخ النار؛ کنایه از شیطان. (از اقرب الموارد).
|| صاحب رأی صائب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مردم کثیرالعلم را گویند بواسطهء تجربه و آزمایش بسیاری که در طول عمر اندوخته و بواسطهء دانستنیهای فراوانی که در آن مدت فراگرفته. (کشاف اصطلاحات الفنون). عالم فقیه. نحوی و غیره: شیخ حسن. شیخ علی. شیخ محمد. (یادداشت مؤلف). دانشمند. (منتهی الارب). عالم. (اقرب الموارد). || شیخ و امام و محدث، کسی را گویند که جامع شرایط استادی باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون). معلم. استاد. آموزگار. (از اقرب الموارد) : و کان شیخه فی العربیة خلیل بن احمد. (عیون الانباء، از یادداشت مؤلف). شیخ و مشایخ معروف است و اینان در زمان سابق مثل ایام حالیه در نزد مردم بعضی بواسطهء تقدم سن و برخی بواسطهء تقدم رتبه و علم اعتبار تمام میدانستند و همواره اهل مجلس و اهل مشورت و مصلحت بودند و علاوه بر مشایخی که در هر شهر و قصبه و دهی می بود حضرت موسی برحسب امر الهی مجلس مخصوصی مرکب از هفتاد شیخ تشکیل داد. (قاموس کتاب مقدس). || در اصطلاح محدثان بر کسی اطلاق گردد که راوی حدیث باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون). آنکه از او روایت کنی از حدیث یا علوم دیگر. (یادداشت مؤلف). آنکه از وی حدیث فراگرفته اند. معلم کسی در حدیث. استاد روایت. شیخ روایت. راویی از روات: ابوبکر برقانی از شیوخ روایت خطیب بغداد است. (یادداشت مؤلف).
- شیخ الاجازه؛ آنکه اجازهء روایت به کسی دهد و شیوخ اجازهء او به یکی از صحابه رسد.
|| (اصطلاح صوفیه) برای شیخ تعریفهای متعددی شده که عبارتست از: انسان کاملی که در علوم شریعت و طریقت و حقیقت تمام و بحد تکمیل رسیده باشد و به آفات نفوس و بیماریها و داروها و چارهء دردهای آن آگاه و بینا بود و به شفای آنها آشنا باشد و در حقیقت شیخ در اصطلاح صوفیه کسی باشد که بپایهء ولایت رسیده باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون). مرشد. پیر طریقت. دستگیر. و گویند کسی است که قدسی الذات و فانی الصفات باشد. شیخ قطب بختیار اوشی گوید: شیخ آنست که بقوت نظر باطن زنگار دنیا و جز آن از دل مرید بزداید تا هیچ کدورتی از غل و غش و فحش و آلایش دنیا در سینهء او نماند. سیدمحمدحسین گیسودراز گوید: آنکه بر آب یا هوا رود و آنچه گوید همان شود، نه طعام خورد و نه شراب. شیخ آن باشد که بر او کشف ارواح و قبور شود و ملاقات ارواح انبیاء شود و تجلی افعال و صفات و ظهور ذات بود از عقبات گذشته. صاحب مجمع السلوک گوید: شیخ نزد ما همان باشد که مستقیم بر شرع باشد آنچه قطب الدین و سیدمحمد میگویند باشد یا نباشد. و نیز گویند شیخ کسی است که رسوم کیش و آیین شریعت در دلهای مریدان استوار تواند داشت. و نیز گفته اند شیخ کسی است که دوستی آفریننده را در دلهای بندگان و دوستی بندگان را نسبت به آفرینندهء مطلق سبب شود. و نیز در اصطلاح سالکان کسی را گویند که راه حق پیماید و مخاوف و مهالک این راه بشناسد و توانایی ارشاد مرید داشته باشد و سود و زیان مریدان را بدیشان بنماید. (کشاف اصطلاحات الفنون) :
شیخ مهندس لقب پیر دروگر علی
کآزر و اقلیدسند عاجز برهان او.خاقانی.
شیخ کامل بود و طالب مشتهی
مرد چابک بود و مرکب درگهی.مولوی.
ساقی چو یار مهرخ و از اهل راز بود
حافظ بخور تو باده و شیخ و فقیه هم.
حافظ.
هر صباحی که از منزل بیرون می آیم میگویم شاید که طالبی سر بر آستان نهاده باشد همه عالم شیخ است مرید نیست. (انیس الطالبین ص 31).
- امثال: از کرامات شیخ ما اینست شیره را خورد و گفت شیرین است از کرامات شیخ ما چه عجب پنجه را باز کرد و گفت وجب از کرامات شیخ ما چه عجب برف را دید گفت می بارد.
شیخ را ببین و بازار را بچاپ.
شیخ زنگوله بپا. رجوع به زنگوله شود.
در اصطلاح صوفیه شیخ را مراتب و درجات مختلف بوده است که در هنگام اطلاق درجهء مورد نظر را بر کلمهء شیخ اضافه مینمودند از قبیل:
- شیخ الارادة؛ یکی از بزرگترین مراتب شیخوخت و مناصب ارشاد بوده است که آن عبارتست از امتزاج حکم خدا با ارادهء شیخ که شیخ از روی تأثیر آن، مرید را ارشاد میکند. (از دائرة المعارف اسلامی).
- شیخ الاقتداء؛ شیخ مراد سالک است و بایستی مرید در قول و فعل از او دستور بگیرد. (از دائرة المعارف اسلامی).
- شیخ الانتساب؛ آنکه مرید بدو انتساب یابد و بمنزلهء فرزند و خادم او شود و دستور دنیوی را از وی گیرد. (از دائرة المعارف اسلامی).
- شیخ التبرک؛ آن شیخ که مریدان برای کسب تبرک نزد وی آیند. (از دائرة المعارف اسلامی).
- شیخ التربیة؛ آن شیخ که رهبری و هدایت سالکان مبتدی بدو تفویض گردد. (از دائرة المعارف اسلامی).
- شیخ التلقین؛ شیخ و معلم روحانی که برای هر یک از مریدان اوراد و اذکار مخصوص بدو را معین سازد. (از دائرة المعارف اسلامی).
- شیخ حقانی؛ در اصطلاح صوفیه آنکه صلاحیت مشیخت و ارشاد را داشته باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- شیخ طریقت؛ پیر طریقت و مرشد کامل. (ناظم الاطباء). رجوع به طریقت شود.
|| لقبی روباه را: شیخ روباه؛ شاید برای پوست پشمینه و زرق و حیله بازی او. (یادداشت مؤلف).
- شیخ کردن کسی را؛ در تداول عوام، با اکرام و تجلیل دروغین او را فریفتن و سودی ناروا از او بردن. (یادداشت مؤلف).
|| در عبارت زیر بمعنی عابد مقلد است(1) :عابدی در سبیل تقلید منکر حال درویشان بود و بی خبر از درد ایشان... گفتم ای شیخ سماع در حیوانی اثر کرد و ترا هم چنان تفاوتی نمیکند. (گلستان). || نام درختی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِخ) آنگاه که نام از فقهای متقدم برند مراد شیخ ابوجعفر طوسی است. شیخ مرتضی انصاری در کتاب متأخر خود همیشه کلمهء «شیخ» را بر شیخ طوسی اطلاق نماید. || در اصطلاح متأخرین از فقها اگر این کلمه را به طور مطلق آرند مراد شیخ مرتضی انصاری مؤلف مکاسب در فقه و الفرائد در اصول فقه است. (از روضات الجنات ص 665). || در اصطلاح شعرا و اهل ادب چون شیخ مطلق گویند مراد مصلح الدین سعدی است. (یادداشت مؤلف). || در اصطلاح اطبا و حکما این کلمه را چون مطلق آرند مراد بوعلی سیناست. (یادداشت مؤلف). || وقتی که صاحب تاج العروس شیخ المصنف یا شیخنا گوید مراد محمد بن عثمان بن قایماز است. رجوع به تاج العروس در مادهء ذهب (ذهبیون) شود. || مخاطبه ای است که به خواجه عبدالصمد دادند وزیر سلطان مسعود و سلطان مودود غزنوی. «شیخی و معتمدی» مخاطبهء عبدالصمد است :بخواجه عبدالصمد مخاطبهء شیخی و معتمدی کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 360). بخط خویش چیزی بنویس و خطاب شیخی و معتمدی که دارد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص384).
(1) - به معنی پیشوای امور مذهبی و عابد و زاهد هم هست.

شیخ.

[شَ] (ع مص) پیر گردیدن. شیوخة [ شُ / شیو خَ ]. شَیْخوخة. شَیْخوخیّة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پیر شدن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || خواجه شدن. (منتهی الارب).

شیخ.

[شَ] (اِخ) رجوع به ابوالحسن الصایغ (شیخ...) شود.

شیخ.

[شَ] (اِخ) ملقب به مؤید. ششمین از ممالیک برجی (مصر) از سال 815 ه . ق. تا 824 ه . ق. رجوع به طبقات سلاطین اسلام شود.

شیخ.

[شَ] (اِخ) لقب محمد رئیس عشیرهء بنی وطاس در مغرب (مراکش). (از دائرة المعارف اسلامی).

شیخ.

[شَ] (اِخ) لقب محمد المهدی رئیس حکومت شرفای سعدیین در مغرب (مراکش). (از دائرة المعارف اسلامی).

شیخ.

[شَ] (اِخ) ابن احمد اول ابن محمد اول. ششمین از شرفای حسنی مراکش از سال 1012 تا 1016 ه . ق. با برادران خود ابوفارس و زیدان کشاکش داشت. رجوع به طبقات سلاطین لین پول و فرهنگ فارسی معین شود.

شیخ.

[شَ] (اِخ) ابن حسام الدین معروف به منقی. او راست: رسالة فی المهدی. (از کشف الظنون).

شیخ.

[شَ] (اِخ) ابن لال احمدبن علی همدانی شافعی (متوفی 398 ه . ق.) او راست: معجم الصحابه. (از کشف الظنون). و نیز رجوع به احمدبن علی همدانی شود.

شیخ.

[شَ] (اِخ) ابن نورالدین رومی. از اوست: تفسیر فاتحة. (محتمل است کلمهء «ابن» در عنوان صاحب ترجمه در نسخهء کشف الظنون زائد باشد). (یادداشت مؤلف).

شیخ آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان هنام و بسطام بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شیخ آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیخ آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان میربیگ بخش دلفان شهرستان خرم آباد است و 1200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شیخ آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان زاوهء بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه است و 218 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیخ آباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان میان جام بخش تربت جام است و 138 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیخ آبیل.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان بویراحمد سردسیر بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

شیخان.

[شَ] (ع اِ) تثنیهء شیخ. رجوع به شیخ شود.

شیخان.

(ع اِ) جِ شیخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شیخ شود.

شیخان.

[شَ] (اِخ) موضعی است بمدینه و در آنجا اردوگاه لشکر پیغامبر (ص) در شب حمله به مشرکین احد بوده است. (از معجم البلدان).

شیخان.

[شَ] (اِخ) شیخین. ابوبکربن ابی قحافه و عمر بن خطاب.

شیخان.

[شَ] (اِخ) در نزد فقها، ابوحنیفه و ابویوسف باشند بعلت آنکه هر دو استاد محمد شیبانی بوده اند. (کشاف اصطلاحات الفنون).

شیخان.

[شَ] (اِخ) لقب مصعب بن عبدالله محدث. (منتهی الارب).

شیخان.

[شَ] (اِخ) نام اطمی. (منتهی الارب).

شیخان.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش اشنویهء شهرستان ارومیه است و 197 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخان.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان ززوماهرو بخش الیگودرز شهرستان بروجرد و 132 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شیخان الاکبر.

[شَ نِلْ اَ بَ] (اِخ) لقب ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بخاری. (مؤلف صحیح بخاری). || لقب حافظ ابوالحسین مسلم بن حجاج بن قشیری نیشابوری (مؤلف صحیح مسلم). (از دائرة المعارف اسلامی).

شیخانه.

[نَ / نِ] (اِ) دهلیز. (ناظم الاطباء).

شیخانه.

[شَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)مانند شیخان. چون شیخان. شبیه به شیخان :
بر نجد شدی ز تیز وجدی
شیخانه ولی نه شیخ نجدی.نظامی.
|| لباسی که شبیه به لباس شیخ (مرشد) باشد :
خرقهء شیخانه شده شاخ شاخ
تنگدلی مانده و عذری فراخ.
نظامی.

شیخانه ور.

[شَ نَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان لاهیجان است و 413 تن سکنه دارد. در این ده گنبدی است که در زیر آن سه قبر مشاهده میشود و مشهور آن است که یکی از آن سه متعلق به شیخ زاهد گیلانی مراد شیخ صفی الدین اردبیلی است ولی محققان در این روایت تأمل دارند. این بقعه مزار اهالی گیلان است. (فرهنگ فارسی معین).

شیخاوند.

[شَ وَ] (اِخ) (منسوب به شیخ صفی الدین اردبیلی) پادشاهان صفوی را شیخ زاده یا شیخ اوغلی و منسوبان و خویشاوندان آن سلسله را شیخاوند میخواندند. عدهء طبقهء شیخاوند در زمان شاه عباس بزرگ نزدیک به 2000 بود و بیشتر در شهر اردبیل و اطراف آن میزیستند. سران این طبقه چون با خاندان شاهی بستگی داشتند غالباً بمقامات بزرگ مانند وزارت و ریاست توپچیان شاهی و امثال آن می رسیدند. (از فرهنگ فارسی معین).

شیخ ابواسحاق.

[شَ اَ اِ] (اِخ) رجوع به ابواسحاق (شیخ) اینجو شود.

شیخ ابول.

[شَ اَ بُلْ] (اِخ) از مضافات بوشهر و فرسخی جنوب آن است. (از فارسنامهء ناصری).

شیخ احمد.

[شَ اَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان دیجویجین بخش مرکزی شهرستان اردبیل است و 862 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

شیخ احمدلو.

[شَ اَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان اوچ تپهء ترکمان شهرستان میانه است و 563 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ احمدلو.

[شَ اَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان حسن آباد بخش کلیبر شهرستان اهر است و 253 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

شیخ احمدلو.

[شَ اَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه است و 252 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ احوال.

[شَ اَحْ] (اِخ) دهی از دهستان طرهان بخش طرهان شهرستان خرم آباد است و 120 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شیخ اسماعیلی.

[شَ اِ] (اِخ) اسم طایفه ای از ایلات کرد ایران است که تقریباً 400 نفر میشوند و در ییلاق محال اسفندآباد، قشلاق گرمسیرات لرستان، و ذهاب سکنی دارند و در عهد فتحعلیشاه به ایران آمده اند. (یادداشت مؤلف) (جغرافیای سیاسی کیهان ص 59).

شیخ اشراق.

[شَ خِ اِ] (اِخ) رجوع به ابوالفتوح شهاب الدین (شیخ) و روضات الجنات ص 338 و کلام شبلی ص 5 و مزدیسنا و... ص 505 شود.

شیخ اشکیوان.

[شَ خِ اِ کی] (اِخ) مردی که لعل از پایان قبر علی (ع) بدندان ربودن خواست و دندانش در لعل خلیده ماند. (آنندراج).

شیخ الاسلام.

[شَ خُلْ اِ] (ع اِ مرکب) لقبی است که در نیمهء دوم قرن چهارم هجری بر علما و شیوخ متصوفه اطلاق می شده و در اوائل عهد ممالیک در مصر و شام از القاب تشریفاتی بود نه از القاب رسمی اما پس از آنکه این لقب بر مفتی اعظم عثمانی اطلاق گردید ارج و منزلتی یافت و جنبهء رسمی پیدا نمود، و در قرن هفتم هجری این لقب بر مفتیان متنفذ نیز اطلاق می شد و در ایران بزمان صفویان به کسانی که در رأس قوهء قضائیه قرار داشتند و از طرف صدراعظم منصوب می شده اند اطلاق میگردید. (از دائرة المعارف اسلامی). || لقب رئیس مفتیان و قضات دولت عثمانی که او را سلطان تعیین می کرد. (یادداشت مؤلف).

شیخ الاسلام.

[شَ خُلْ اِ] (اِخ) لقب شیخ احمد جامی. رجوع به احمدبن ابی الحسن بن محمد... شود.

شیخ الاسلام.

[شَ خُلْ اِ] (اِخ) لقب خواجه عبدالله انصاری. رجوع به خواجه عبدالله شود.

شیخ الاسلام.

[شَ خُلْ اِ] (اِخ) رجوع به عبدالقادربن ابی صالح پشتبری گیلانی شود.

شیخ الاسلام.

[شَ خُلْ اِ] (اِخ) لقب شهیدی هروی. او راست: الرسالة الحمویة. (از کشف الظنون). رجوع به احمدبن یحیی بن سعدالدین مسعود شود.

شیخ الاسلام.

[شَ خُلْ اِ] (اِخ) رجوع به زکی الدین بن احمد اللوهوری شود.

شیخ الاسلام.

[شَ خُلْ اِ] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد بن صاعد شود.

شیخ الاسلام.

[شَ خُلْ اِ] (اِخ) رجوع به احمدبن جریر شود.

شیخ الاسلام.

[شَ خُلْ اِ] (اِخ) لقب اسعدبن محمد بن اسماعیل بن شیخ الاسلام. او راست: تخمیس قصیدة الهمزیة بوصیری. (از کشف الظنون).

شیخ الاسلام.

[شَ خُلْ اِ] (اِخ) لقب ابن تیمیه. (از دایرة المعارف اسلامی).

شیخ الاسلام.

[شَ خُلْ اِ] (اِخ) لقب ابن القیم جوزی. (از دایرة المعارف اسلامی).

شیخ الاسلام.

[شَ خُلْ اِ] (اِخ) رجوع به ابوالحسن شیخ الاسلام هکاری و علی بن احمد... شود.

شیخ الاسلام.

[شَ خُلْ اِ] (اِخ) رجوع به عبدالله بن محمد بن علی هروی شود.

شیخ الاسلام.

[شَ خُلْ اِ] (اِخ) لقب ابومحمد عبدالرحمن بن علی دیبع شیبانی عبدری. رجوع به شیبانی عبدالرحمن... شود.

شیخ الاسلام.

[شَ خُلْ اِ] (اِخ) یا شیخ الاسلام خراسان. لقب اسماعیل بن عبدالرحمن فقیه بزرگ شافعی که در قرن پنجم هجری در خراسان میزیسته است. (از دائرة المعارف اسلامی).

شیخ الاسلام.

[شَ خُلْ اِ] (اِخ) لقب امام محمد غزالی. رجوع به غزالی شود.

شیخ الاسلام.

[شَ خُلْ اِ] (اِخ) مقتول. رجوع به احمد تفتازانی شود.

شیخ الاسلام.

[شَ خُلْ اِ] (اِخ) دهی جزء دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز است و 274 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

شیخ الاسلام.

[شَ خُلْ اِ] (اِخ) دهی جزء دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه است و 242 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ الاعاجم.

[شَ خُلْ اَ جِ] (اِخ) لقب شیخ الطائفه، شیخ طوسی. رجوع به ابوجعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی شود.

شیخ الاکبر.

[شَ خُلْ اَ بَ] (اِخ) لقب ابن عربی. رجوع به ابن عربی شود.

شیخ الامة.

[شَ خُلْ اُ م مَ] (اِخ) رجوع به ابوالحسن علی حرانی شود.

شیخ البحر.

[شَ خُلْ بَ] (ع اِ مرکب)سمک الیهود. شیخ الیهودی. دجونح. بل مرین. فوقی. (یادداشت مؤلف). حیوانیست دریائی. و نیز رجوع به ترکیب شیح البحری ذیل شیح و تحفهء حکیم مؤمن شود.

شیخ البلد.

[شَ خُلْ بَ لَ] (اِخ) مجسمه ای است از چوب سنط(1) و صورت کاهنی را بنام (کا - عبر) که در زمان سلسلهء پنجم فراعنه زندگی میکرده است نشان میدهد. این مجسمه در سال 1860 م. در حفاریهای منطقهء سقاره در مصر کشف گردید و کارگران حفاری صورت این مجسمه را شبیه به کدخدای ده خویش «شیخ البلد» دیدند، لذا این نام بر این مجسمه که یکی از تحفه های هنری جهان است باقی ماند. (از الموسوعة العربیة).
(1) - سنط؛ نوعی از درخت که در مصر روید.

شیخ الجبل.

[شَ خُلْ جَ بَ] (اِخ)اسماعیلیان که بر الموت و سایر قلاع تسلط و استیلا داشتند در میان اهالی آن حدود به شیخ الجبل معروف بودند. (التدوین). لقب رؤسای اسماعیلیه ساکن در الموت. (یادداشت مؤلف).

شیخ الجبل.

[شَ خُلْ جَ بَ] (اِخ) لقب راشدبن سنان. (از دائرة المعارف اسلامی).

شیخ الجمل.

[شَ خُلْ جَ مَ] (ع اِ مرکب)لقب امیرالحاج در مصر. (از دائرة المعارف اسلامی).

شیخ الحجاز.

[شَ خُلْ حِ] (اِخ) رجوع به علی جوینی شود. (از دائرة المعارف اسلامی).

شیخ الحرم.

[شَ خُلْ حَ رَ] (اِخ) لقب حاکم مدینه. (از دائرة المعارف اسلامی).

شیخ الخلفاء .

[شَ خُلْ خُ لَ] (اِخ) لقب ابوبکربن ابی قحافه، و لقب دیگر او صدّیق است. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابوبکر شود.

شیخ الرئیس.

[شَ خُرْ رَ] (اِخ) رجوع به ابوعلی سینا شود.

شیخ الرئیس.

[شَ خُرْ رَ] (اِخ) قاجار، ابوالحسن میرزا متخلص به حیرت، فرزند شاهزاده محمدتقی میرزا حسام السلطنه و نوادهء فتحعلیشاه. ولادت در تبریز 1264 ه . ق. و فوت 1336 ه . ق. وی سالها بکسب علوم متداول مشغول بود و در شمار دانشمندان عهد درآمد. او بر نظم و نثر فارسی تسلط داشت و دیوانش در بمبئی بچاپ رسیده. وی از آزادیخواهان مشهور بود و بعد از بمباران مجلس (زمان محمدعلیشاه) در باغشاه محبوس گردید. (از فرهنگ فارسی معین) (از دانشوران خراسان ص246).

شیخ الربوة.

[شَ خُرْ رَبْ وَ] (اِخ) لقب ابوعبدالله محمد بن ابی طالب الانصاری الصوفی الدمشقی. رجوع به ابوعبدالله محمدبن... و محمدبن... شود.

شیخ الزیاوی.

[شَ خُزْ زَ وی ی] (اِخ) او راست: حاشیه بر شرح منهاج شیخ الاسلام و حاشیه بر شرح فرائض منهاج محب الدین بصروی. (از کشف الظنون).

شیخ الشیوخ.

[شَ خُشْ شُ] (ع اِ مرکب)شیخ شیخها. استاد استادان :
خرد شیخ الشیوخ رای تو بس
ازو پرس آنچه می پرسی نه از کس.نظامی.

شیخ الطائفة.

[شَ خُطْ طا ءِ فَ] (اِخ)شیخ الاعاجم. شیخ طوسی. لقب ابوجعفر طوسی. رجوع به ابوجعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی شود.

شیخ العالم.

[شَ خُلْ لَ] (اِخ) رجوع به باخرزی سیف الدین ... شود.

شیخ العراقین.

[شَ خُلْ عِ قَ] (اِخ) ابن شیخ زین الدین مازندرانی. فقیه و حکیم. فوت در عراق عرب بسال 1340 ه . ق. (فرهنگ فارسی معین).

شیخ العمید.

[شَ خُلْ عَ] (اِخ) مخاطبهء بوسهل حمدوی. لقب بوسهل زوزنی ندیم سلطان مسعود غزنوی و رئیس دیوان رسالت او، پس از مردن بونصر مشکان و بروزگار سلطان مودود، و ممدوح منوچهری :
شاخ بنفشه بر سر زانو نهاده سر
مانندهء مخالف بوسهل زوزنی
شیخ العمید سید صاحب که ذوالجلال
نعمتْش داد و صحت تن داد و ایمنی.
منوچهری.
ندیم شه شرق شیخ العمید
مبارک لقائی بلنداختری.منوچهری.
امیر فرمود وی [ بوسهل حمدوی ] را خلعتی راست کردند چنانکه وزیران را کنند... و مخاطبهء وی الشیخ العمید فرمود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 390). رجوع به عمید و بوسهل زوزنی شود.

شیخ الفتیان.

[شَ خُلْ فِ فِتْ] (اِخ) این لقب را ابن خلدون به اسدبن فرات فقیه اطلاق نموده است. (از دائرة المعارف اسلامی).

شیخ الفقیه.

[شَ خُلْ فَ] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد بن اقبال شود.

شیخ القراء .

[شَ خُلْ قُرْ را] (اِخ) لقب علی بن عبدالغنی حصری مقری است. رجوع به حصری علی بن... شود.

شیخ الکاتب.

[شَ خُلْ تِ] (اِخ) البیهقی. لقب کوتوال قلعهء ترمذ. (از اخبار الدولة السلجوقیة ص27).

شیخ المتکلمین.

[شَ خُلْ مُ تَ کَلْ لِ](اِخ) لقب ابوسهل اسماعیل نوبختی. رجوع به ابوسهل اسماعیل بن علی نوبخت شود.

شیخ الموحدین.

[شَ خُلْ مُ وَحْ حِ](اِخ) بنابه گفتهء ابن خلدون (مقدمه ج 2 ص 14) به صدراعظم دربار فاطمیان تونس اطلاق میشده است. (از دائرة المعارف اسلامی).

شیخ المؤمنین.

[شَ خُلْ مُءْ مِ] (اِخ) لقبی است که ابایزید (قرن 4 هجری) خود را بدان ملقب نمود. (از دائرة المعارف اسلامی).

شیخ الیونانی.

[شَ خُلْ] (اِخ) شیخ یونانی. فلوطن صاحب اثولوجیا (میامرو تا سوعا) که بغلط آنرا به ارسطو نسبت کرده اند. فلوطینس. (یادداشت مؤلف). رجوع به تتمهء صوان الحکمة ص185 شود.

شیخ الیهودی.

[شَ خُلْ یَ] (ع اِ مرکب)نام قسمی ماهی بدریای سفید. (دمشقی). سمک البحر. رجوع به شیخ البحر شود.

شیخ امیرلو.

[شَ اَ] (اِخ) دهی از دهستان قل جق بخش شیروان شهرستان قوچان است و 603 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیخ انصاری.

[شَ خِ اَ] (اِخ) لقب شیخ مرتضی انصاری. رجوع به انصاری، شیخ مرتضی بن محمدامیر شوشتری شود.

شیخ اوغلی.

[شَ اُغْ] (اِخ) شیخ زاده. فرزند شیخ. لقبی دیگر است هر یک از پادشاهان صفوی را. (از فرهنگ فارسی معین، ذیل شیخاوند). رجوع به شیخ زاده و شیخاوند شود.

شیخ اویس.

[شَ اُ وَ] (اِخ) پسر شیخ حسن بزرگ، از امرای عراق. رجوع به اویس (شیخ...) و حسن بزرگ (شیخ...) شود.

شیخ بالا.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان گرم خان بخش حومهء شهرستان بجنورد است و 115 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیخ بود.

[] (اِخ) قریه ای است در پنج فرسخی حومهء شمالی شیراز. (فارسنامهء ناصری).

شیخ بهائی.

[شَ خِ بَ] (اِخ) لقب محمد بن حسین عاملی، دانشمند مشهور شیعه، مؤلف خلاصة الحساب و کشکول (953 - 1031 ه . ق.)، مدفون در صحن نو مشهد مقدس. رجوع به بهائی و تاریخ ادبی ایران (از سعدی تا جامی) ج3 ص375 و التفهیم حاشیهء ص34، 59، 288، 32 و 382 و احوال و اشعار شیخ بهائی تألیف سعید نفیسی شود.

شیخ بیگ.

[شَ بَ] (اِخ) دهی جزء دهستان آتش بیگ بخش سراسکند شهرستان تبریز است و 393 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ پائین.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان گرم خان بخش حومهء شهرستان بجنورد است و 219 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیخ تیراوگان.

[شَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء نوئی (قسمت چهارم چهاربنیچهء جاکی از ایلات کوه گیلویهء فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان ص89).

شیخ تیموری.

[شَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان کبایر بخش حومهء شهرستان بجنورد است و 309 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیخ جام.

[شَ خِ] (اِخ) لقب احمد جامی. رجوع به احمدبن ابی الحسن بن محمد شود.

شیخ جان.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان سراجو از بخش مرکزی شهرستان مراغه است و 432 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ جانلو.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان خان اندبیل بخش مرکزی شهرستان هروآباد است و 118 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ جعفر.

[شَ جَ فَ] (اِخ) دهی جزء دهستان سهندآباد شهرستان تبریز است و 156 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ جلیل.

[شَ جَ] (اِخ) دهی از دهستان پشت کوه باشت و بابوئی بخش گچساران شهرستان بهبهان است و 350 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شیخ حاجی.

[شَ] (اِخ) از طوایف ترکمن ساکن خاک ایران و مرکب از 80 خانوار است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 104) (از یادداشت مؤلف).

شیخ حر عاملی.

[شَ حُرْ رِ مِ] (اِخ) لقب محمد بن الحسن الحر العاملی. رجوع به حر عاملی، محمد بن حسن... شود.

شیخ حسن.

[شَ حَ سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان سردرود بخش اسکو از شهرستان تبریز است و 318 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ حسن بزرگ.

[شَ حَ سَ نِ بُ زُ](اِخ) رجوع به حسن بزرگ (شیخ...) شود.

شیخ حسن کوچک.

[شَ حَ سَ نِ چَ / چِ] (اِخ) رجوع به حسن چوپانی و حسن کوچک و سلیمان شود.

شیخ حسین.

[شَ حُ سَ] (اِخ) دهی از دهستان چرام بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان است و 360 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شیخ حسینلو.

[شَ حُ سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان منجوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز است و 360 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

شیخ حضوری.

[شَ حُ] (اِخ) نام محلی کنار راه لاروبستک میان پتوواول تنگهء شورت در 477000 گزی شیراز. (یادداشت مؤلف).

شیخ خان.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان منگرهء بخش اندیمشک شهرستان دزفول است و 300 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شیخ خجندی.

[شَ خِ خُ جَ] (اِخ) ملقب به رئیس. کتاب اول قانون ابن سینا را شرح و کلیات او را مختصر کرد. (یادداشت مؤلف). رجوع به خجندی فخرالدین محمد بن محمد... شود.

شیخدرآباد.

[شَ دَ] (اِخ) دهی جز دهستان کله بوز بخش مرکزی میانهء شهرستان میانه است و 2345 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ رجب.

[شَ رَ جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان بدوستان بخش هریس شهرستان اهر است و 450 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ زاده.

[شَ دَ / دِ] (اِ مرکب) سابقاً ترکهای عثمانی این کلمه را بر واعظ مسجد جامع اطلاق میکردند. (از دائرة المعارف اسلامی).

شیخ زاده.

[شَ دَ] (اِخ) شیخ اوغلی، فرزند شیخ صفی الدین اردبیلی. لقبی که هر یک از پادشاهان صفوی را میداده اند. (از فرهنگ فارسی معین، ذیل شیخاوند). رجوع به شیخ اوغلی و شیخاوند شود.

شیخ زاده.

[شَ دَ] (اِخ) رجوع به احمد شیخ زادهء لاهیجان شود.

شیخ زاده.

[شَ دَ] (اِخ) نقاش و مینیاتورساز ایران در قرن دهم هجری. وی شاگرد بهزاد بود. (فرهنگ فارسی معین).

شیخ زاده.

[شَ دَ] (اِخ) احمد... او راست: نظم الزائد و جمع الفرائد. (از کشف الظنون). رجوع به احمد (مولی...) شیخ زاده شود.

شیخ زاهد.

[شَ هِ] (اِخ) رجوع به احمد قریبة شود.

شیخ زاهد.

[شَ هِ] (اِخ) نام محلی کنار راه رامسر به لنگرود میان دریاپشته و قاسم آباد در 494400 گزی تهران. (یادداشت مؤلف).

شیخ زاهد گیلانی.

[شَ هِ دِ] (اِخ) نام مراد شیخ صفی الدین اردبیلی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به احمد شیخ زادهء لاهیجان شود.

شیخ زورق.

[شَ زَ رَ] (اِخ) رجوع به احمدبن محمد برنسی فاسی شود.

شیخ سرجین.

[شَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان ملایعقوب بخش مرکزی شهرستان سراب است و 433 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

شیخ سرکه.

[] (اِخ) دهی است از ناحیهء بلوک تل خسروی کوه گیلویهء فارس. (از فارسنامهء ناصری).

شیخ سرمست.

[شَ سَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه است و 450 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4). || نام محلی در 17000 گزی ارومیه میان کردآباد و ساعتلو. (یادداشت مؤلف).

شیخ سعدی.

[شَ سَ] (اِخ) رجوع به سعدی، مشرف الدین مصلح بن عبدالله سعدی شیرازی شود.

شیخ سعید.

[شَ سَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء موگوئی ایل چهارلنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 76).

شیخ سعید.

[شَ سَ] (اِخ) نام بندریست در جنوب یمن در باب المندب در 5/3 کیلومتری جزیرهء بریم. در حدود 5000 تن سکنه دارد. (از فرهنگ فارسی معین). گلازر(1)و شپرنگر(2) معتقدند که نام شیخ سعید همان نام باستانی اکلیس(3) یا آکیلا(4) می باشد، و در اصل این جزیره در تصرف بنی قتبان بوده است و سپس از آنها به جبانیان منتقل گردیده و بالاخره در قرن چهارم هجری در اختیار حمریها درآمده. نام جدید این بندر به سبب بودن قبر شیخ سعید در آن منطقه است. در سال 1734 م. دولت فرانسه این بندر را از تصرف سلطان محلی آن بیرون آورد و گویند که لویی شانزدهم نماینده ای در آنجا از طرف خود برگماشت و این جزیره مدتها تحت تصرف ایشان بود، و ناپلئون سوم درصدد برآمد که پادگانی در این منطقه تأسیس نماید و در سال 1882 م. تصمیم خود را به محمد علی (والی مصر) پیشنهاد نمود اما در موقع عمل با مخالفت انگلستان روبرو گردید. فرانسویها توانستند جزیره را به مبلغ پنجاه هزار فرانک از سلطان محلی خریداری نمایند ولی در سال 1884 م. عثمانیها این جزیره را اشغال نمودند و در سال 1896 م. فرانسویها اعلام کردند که جزیرهء شیخ سعید یکی از مستعمرات فرانسه است اما تمام کوششهای فرانسه بجایی نینجامید و بالاخره ترکها استحکامات نظامی خود را در آن منطقه توسعه دادند و انگلستان در سال 1914 م. آنجا را بمباران نمود ولی امام یحیی حمیدالدین سخت از آن سرزمین دفاع کرد و نتیجتاً بعد از شکست ترکیه در جنگ بین المللی اول جزیرهء شیخ سعید مجدداً به مردم آن بازگشت. (از دائرة المعارف اسلامی).
(1) - E. Glaser.
(2) - A.Sprenger.
(3) - Ocelis.
(4) - Acila.

شیخ سلو.

[شَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان قره قویون بخش حومهء شهرستان ماکو است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ سلو.

[شَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو است و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ سهونی.

[شَ سَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء کیومرسی ایل چهارلنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 76).

شیخ سیدی.

[شَ سَیْ یِ] (اِخ) رجوع به علی هاشمی، ابن میمون بن ابی بکر... شود.

شیخ شاه.

[شَ] (اِخ) لقب ابراهیم شروانی دربندی. رجوع به ابراهیم دربندی شود.

شیخ شروقا.

[] (اِخ) (کوه...) خط سرحد غربی ایران از آن میگذرد. (یادداشت مؤلف).

شیخ شطاح.

[شَ خِ شَطْ طا] (اِخ) لقبی است روزبهان مصری را. رجوع به روزبهان شود.

شیخ شعیب.

[شَ شُ عَ] (اِخ) جزیره ای از جزایر خلیج فارس در جنوب ایران که یکی از مراکز داد و ستد مروارید است. (یادداشت مؤلف). جزیره ای است در هشت میلی بندرلنگه در خلیج فارس بطول 12 و عرض 5 کیلومتر. جمعیت آن 8000 تن است و اکثر سکنهء آن ماهیگیرند و صید ماهی در اطراف آن رواج دارد. (فرهنگ فارسی معین) (تاریخ سیاسی خلیج فارس از صادق نشأت ص 418). گوشهء خاوری این جزیره که بمسافت ده کیلومتری جنوب باختری رأس نخیلو و در جنوب بندر مقام واقع شده خیلی پست است و بلندترین نقطهء آن 37 متر ارتفاع دارد. طول جزیره 24 کیلومتر و عرض آن پنج کیلومتر و جمعیت آن در حدود 600 نفر است که بشغل ماهیگیری و صید مروارید می پردازند. مختصر نخلستانی نیز دارند. ارتباط آنها با کرانهء شیب کوه و توسط کرجیهای بادی است.

شیخ شمزین.

[شَ شَ] (اِخ) دهی از دهستان ترگور بخش سلوانا از شهرستان ارومیه است و 110 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ شهاب الدین.

[شَ شِ بُدْ دی] (اِخ)رجوع به سهروردی، یحیی بن حبش شود.

شیخ شهاب مقتول.

[شَ شِ بِ مَ] (اِخ)رجوع به سهروردی، یحیی بن حبش شود.

شیخ شیپور.

[شَ شَ] (اِخ) دلقکی در دربار ناصرالدین شاه قاجار (قرن 13 هجری). (از فرهنگ فارسی معین).

شیخ صدوق.

[شَ خِ صَ] (اِخ) لقب ابوجعفر محمد بن بابویه قمی (متوفی 381 ه . ق.). رجوع به ابن بابویه ابوجعفر محمد شود.

شیخ صفی.

[شَ صَ] (اِخ) رجوع به اسحاق اردبیلی و صفی الدین شود.

شیخ صنعان.

[شَ خِ صَ] (اِخ) نام پیری در داستانی از کتاب منطق الطیر عطار. این نام در ادبیات فارسی بسیار شهرت دارد و توصیفاتی برای او نوشته اند. رجوع به صنعان (شیخ...) شود.

شیخ طبرسی.

[شَ خِ طَ بَ / طَ رِ] (اِخ)رجوع به طبرسی، فضل بن حسن... شود.

شیخ طبرسی.

[شَ خِ طَ بَ / طَ رِ] (اِخ)رجوع به طبرسی، (شیخ) شمس الدین شود.

شیخ طبق.

[شَ طَ بَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اوچ تپهء بخش ترکمان شهرستان میانه است و 757 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ عالیوند.

[شَ لی وَ] (اِخ) جزء طایفهء دیناری از ایل بختیاری ایران است و در مال امیر سوسن سکنی دارند. (یادداشت مؤلف). یکی از طوائف هفت لنگ بختیاری که در مال امیر سوسن سکنی دارند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 74).

شیخ عامر.

[شَ مِ] (اِخ) دهی در دوفرسخی کمتر میانهء شمال و جنوب بیرم فارس. (از فارسنامهء ناصری).

شیخ عباده.

[شَ عِ دَ] (اِخ) منطقه ای در ساحل شرقی رودخانهء نیل بمصر که از نظر وجود آثار باستانی در آن منطقه اهمیت فراوان دارد. در این منطقه پیکره ها و آثار بسیاری از عهد اخناتون و معبد بزرگ رامسس دوم وجود دارد. (از الموسوعة العربیة المیسرة).

شیخ عباس.

[شَ عَبْ با] (اِخ) دهی است در سه فرسخی شمال و شرق قلعهء گل به فارس. (از فارسنامه ناصری).

شیخ عطار.

[شَ خِ عَطْ طا] (اِخ) لقب فریدالدین ابوحامد محمد بن ابی بکر ابراهیم بن اسحاق عطار نیشابوری. رجوع به عطار شود.

شیخ علی چوپان.

[شَ عَ] (اِخ) محلی دوفرسخی کمتر در جنوب حومهء شیراز.

شیخ علیخان.

[شَ عَ] (اِخ) نام محلی کنار راه بروجرد و خرم آباد میان سگوند اکبرخانی و هولاندشت در 523600 گزی تهران. (یادداشت مؤلف) (از فارسنامهء ناصری).

شیخ علیخان.

[شَ عَ] (اِخ) زند. سردار رشید کریمخان (نیمهء دوم قرن 12 هجری) که در جنگهای متعدّد ایام سلطنت کریمخان شرکت داشت ولی، خان زند به سعایت ساعیان او را نابینا کرد. (فرهنگ فارسی معین).

شیخ علیخان.

[شَ عَ] (اِخ) زنگنه. وزیر شاه سلیمان صفوی (نیمهء دوم قرن 11 هجری). وی وزیری لایق و کاردان و پاکدامن بود و تا حدی از اعمال نابجای شاه سلیمان جلوگیری کرد. (فرهنگ فارسی معین).

شیخ عمیرة.

[شَ عُ مَ رَ] (اِخ) رجوع به احمد براسی شود.

شیخ عیسی.

[شَ سا] (اِخ) دهی از دهستان گورک سردشت بخش سردشت شهرستان مهاباد است و 210 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

شیخ فارس.

[شَ رِ] (اِخ) او راست: الرسالة المقنعة. (از کشف الظنون).

شیخ قلیوبی.

[شَ قَلْ] (اِخ) او راست: مجموع المحبین شامل فروع غریبه بمذهب شافعی. (از کشف الظنون).

شیخک.

[شَ / شِ خَ] (اِ مصغر) مرکب از شیخ عربی و کاف تصغیر فارسی، که تصغیر مع التحقیر شیخ است. (از غیاث).

شیخک.

[شَ / شِ خَ] (اِ مصغر) دانهء بزرگ سبحه که هر دو انتهای نخ سبحه را از آن بیرون کرده بهم گره کنند. خلیفهء سبحه. مهرهء بلندتر که بر سر سبحه است. میانه (در سبحه). واسطه. واسطة العقد. صوفی. امام. محراب (در سبحه). (یادداشت مؤلف).

شیخکان.

[شَ / شِ خَ] (اِ مرکب) جِ شیخک که تصغیر مع التحقیر شیخ است. (غیاث).

شیخ کانلو.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان اوغاز بخش باجگیران شهرستان قوچان است و 100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیخ کانلو.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد است و 436 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیخ کبیر.

[شَ خِ کَ] (اِخ) لقبی است روزبهان مصری را. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به روزبهان شود.

شیخ کبیر.

[شَ خِ کَ] (اِخ) (قبرستان...) نام قبرستانی بشیراز. (یادداشت مؤلف).

شیخ کرنا.

[شَ کَ] (اِخ) یکی از دلقکهای عهد ناصرالدین شاه. فوت 1331 ه . ق. (از فرهنگ فارسی معین).

شیخ کلینی.

[شَ خِ کُ لَ] (اِخ) لقب شیخ ابوجعفر محمد بن یعقوب کلینی رازی است. رجوع به ابوجعفر محمد بن یعقوب... شود.

شیخ گلبار.

[شَ گُ] (اِخ) تیره ای از چرام (قسمت دوم از اقسام چهارگانهء بنچهء ایل جاکی کوه گیلویهء فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان ص 89).

شیخلان.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور است و 188 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیخ لر.

[شَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان آختاچی بخش بوکان شهرستان مهاباد است و 347 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ لر.

[شَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه است و 315 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ لر.

[شَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان خلخال است و 148 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ لر پائین.

[شَ لَ رِ] (اِخ) دهی است بفاصلهء 2 کیلومتری شیخ لر قوریچای شهرستان مراغه و 180 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ لقمان.

[شَ لُ] (اِخ) رجوع به لقمان (شیخ...) شود.

شیخ لقمان.

[شَ لُ] (اِخ) رجوع به لقمان پرنده (شیخ...) شود.

شیخ لقمان.

[شَ لُ] (اِخ) از مشایخ صوفیه و قبرش در سرخس است. (از فهرست ابن الندیم). رجوع به لقمان (شیخ...) سرخسی شود.

شیخلو.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان مشکین خاوری بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر (خیاو) است و 288 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

شیخ لو قدیم.

[شَ قَ] (اِخ) از ایلات ساکن اطراف اردبیل مرکب از 100 خانوار است که در شیخ لی لندرباقرلو مسکن دارند. زارع و گله دار و ترک هستند. (یادداشت مؤلف) (جغرافیای سیاسی کیهان ص 106).

شیخ محمد.

[شَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی از دهستان نهرهاشم بخش مرکزی شهرستان اهواز است و 300 تن سکنه دارد. این آبادی از سه محل تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شیخ محمد.

[شَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) اول. مؤسس خاندان شرفای حسنی (مراکش) ملقب به شیخ (جلوس 951 - 965 ه . ق.) رجوع به طبقات سلاطین لین پول و فرهنگ فارسی معین شود.

شیخ محمدلو.

[شَ مُ حَ مْ مَ] (اِخ) دهی از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان خیاو است و 160 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ محمود.

[شَ مَ] (اِخ) رجوع به شبستری (محمود) شود.

شیخ محمود.

[شَ مَ] (اِخ) رجوع به محمد عبده شود.

شیخ محیی الدین.

[شَ مُحْ یِدْ دی](اِخ) رجوع به ابن عربی شود.

شیخ مرتضی.

[شَ مُ تَ ضا] (اِخ) شیخ انصاری. رجوع به انصاری، شیخ مرتضی بن محمدامیر شوشتری شود.

شیخ مصطفی.

[شَ مُ طَ فا] (اِخ) دهی از دهستان سرولایت بخش سرولایت شهرستان نیشابور است و 184 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

شیخ معروف.

[شَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه است و 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخ مفید.

[شَ خِ مُ] (اِخ) محمد بن محمد بن نعمان بغدادی معروف به ابن المعلم (ذیقعدهء سال 336 - 413 ه . ق. در بغداد). وی استاد شیخ طوسی و سید مرتضی بوده است و سید مرتضی در میدان اشنان بغداد بر جنازهء او نماز گزارده. شیخ مفید فقیه و متکلم امامیهء اثناعشری است که در زمان خود بیشتر در علم کلام تبرز داشت و مکتب کلامی شیعه در عصر او به اوج کمال خود رسید و کرسی علم کلام که در آن زمان یکی از بزرگترین مناصب علمی بشمار می آمد به وی تعلق داشت. ابن الندیم در حق او گوید: انتهت فی عصرنا ریاسة متکلم الشیعة الیه مقدم فی صناعة الکلام علی مذهب اصحابه دقیق الفطنة ماضی الخاطر شاهدته فرأیته بارعاً. (الفهرست ص 279، 252). و از مفاد کلام مترجمان مفید برمی آید که او در مناظره و حاضرجوابی تبرز خاصی داشته است. شیخ مفید که معاصر قاضی عبدالجبار (متوفی 415 ه . ق.) (رئیس معتزلهء بغداد) و قاضی ابوبکر باقلانی (رئیس اشاعره) (متوفی 403 ه . ق.) بود با آن دو مناظراتی داشته که شرح آن در روضات الجنات (ص 563 و بعد) آمده است و همین مناظرات باعث شهرت او و تقرب وی نزد عضدالدولهء دیلمی گردید و گویند لقب «مفید» را علی بن عیسی رمانی معتزلی (متوفی 384 ه . ق.) یکی از متکلمان نامی آن زمان - در عهد جوانی مفید در نتیجهء مباحثه با وی و غلبهء بر او به وی داد و طی نامه ای به استاد مفید شیخ ابی عبدالله معروف به جعل برای مفید توصیه نوشت. یافعی در مقدمهء رجال گوید: مفید در کلام و فقه و جدل برجسته بود و با اهل هر عقیده و هر مسلک با عظمت و جلال در دولت آل بویه مناظره میکرد. از سخن خطیب بغدادی در تاریخ بغداد (ج 3 ص 23) چنین برمی آید که اهل سنت از تأثیر سخن مفید و استحکام منطق وی در دعوت به مذهب شیعه به تنگ آمده بودند و با درگذشت وی آسوده شدند. در حدود دویست تألیف به مفید نسبت داده اند و از آن جمله نزدیک به صدوهشتاد رساله و کتاب را شاگرد وی نجاشی در رجال خود نام می برد. و بیشتر این تألیفات در رد بزرگان علمای مذاهب دیگر از قبیل: جاحظ، ابن عباده، علی بن عیسی رمانی، ابی عبدالله بصری، ابن نباته، جبائی، ابن کلاب، خالدی، نسفی، الکرابیسی، عتبی، حلاج و غیر ایشان است و تعداد زیادتر در پاسخ سؤالات وارده از بلاد دور و نزدیک است و موضوع کتب و رسائل بیشتر مسألهء امامت و عقائد مخصوص شیعه و همچنین احکام فقهی خاص مذهب شیعه است و برخی از این کتب در ابطال آراء مشایخ وی از طایفهء شیعه مانند ابن جنید و صدوق و دیگران نسبت به مسائلی از قبیل قیاس و سهوالنّبی و جز آن برشتهء تحریر درآمده است. و رسالة المقنعة که متن فقهی جامع و محکمی است از آثار مفید است که توسط شیخ طوسی شرح گردید و بصورت التهذیب درآمد و یکی از کتب اربعهء حدیث است و قسمتهای اول کتاب در حال حیات مفید نوشته شده است. برای اطلاع بیشتر رجوع به روضات الجنات خوانساری و الکنی و الالقاب قمی و ریحانة الادب تبریزی و الذریعهء آقابزرگ تهرانی و اعیان الشیعهء عاملی و مقدمهء الجمل و العقود شیخ طوسی به تصحیح محمد واعظ زادهء خراسانی که این مطالب از آنجا اقتباس شده است و نیز رجوع به مفید (شیخ...) شود.

شیخ مقتول.

[شَ خِ مَ] (اِخ) لقبی است سهروردی یحیی بن حبش را. رجوع به سهروردی... شود.

شیخم کردی.

[] (اِخ) (منلا) او راست: شرح رسالة الحوراء و الزوراء دوانی و آنرا در سال 1018 ه . ق. تمام کرده است. (از کشف الظنون).

شیخ ممو.

[شَ مَ] (اِخ) تیره ای از ایل بویراحمدی کوه گیلویهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 88). رجوع به بویراحمدی شود.

شیخ مؤید.

[شَ مُ ءَیْ یِ] (اِخ) ششمین از ممالیک برجی. حکومت از سال 815 ه . ق. تا 824 ه . ق. (یادداشت مؤلف). و نیز رجوع به طبقات سلاطین لین پول شود.

شیخ میری سادات.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه حاتم شهرستان بروجرد است و 496 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شیخ میری کلهر.

[شَ کَ هُ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه حاتم شهرستان بروجرد است و 532 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شیخنا.

[شَ خُ] (ع اِ مرکب) (از: شیخ + نا، ضمیر عربی) مخاطبه ای احترام آمیز خواجگان و اعیان را و در اهمیت فروتر از شیخی : به خواجه احمد عبدالصمد نامه رفت مخاطبهء شیخنا بود شیخی و معتمدی کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 360).

شیخ نجم الدین.

[شَ نَ مُدْ دی] (اِخ)رجوع به نجم الدین کبری شود.

شیخ نجم الدین.

[شَ نَ مُدْ دی] (اِخ)رجوع به نجم الدین (شیخ...) شود.

شیخ نجم الدین.

[شَ نَ مُدْ دی] (اِخ)رجوع به نجم الدین (شیخ...) شود.

شیخ نجم الدین.

[شَ نَ مُدْ دی] (اِخ)رجوع به نجم الدین رازی (شیخ...) شود.

شیخ نجم الدین.

[شَ نَ مُدْ دی] (اِخ)رجوع به نجم الدین (شیخ...) حسن دهلوی شود.

شیخ نجم الدین.

[شَ نَ مُدْ دی] (اِخ)رجوع به نجم الدین خضر (شیخ...) شود.

شیخ نجم الدین.

[شَ نَ مُدْ دی] (اِخ)رجوع به نجم الدین (شیخ...) عبدالله بن محمد بن محمد بن علی اصفهانی شود.

شیخ نجم الدین.

[شَ نَ مُدْ دی] (اِخ)رجوع به نجم الدین (شیخ...) عبدالرحمن بن محمد بن احمد مصالحی بیضاوی شود.

شیخ نجم الدین.

[شَ نَ مُدْ دی] (اِخ)رجوع به نجم الدین (شیخ...) مکنی به ابوالفتح شود.

شیخ نظامی.

[شَ نِ] (اِخ) رجوع به نظامی گنجوی شود.

شیخ نو.

[شَ نَ] (اِخ) دهی دو فرسخ میانهء جنوب و مشرق قیر است بفارس. (از فارسنامهء ناصری).

شیخ نور.

[شَ] (اِخ) نام محلی کنار لنگرود و لاهیجان میان دیوشل و لاهیجان در 549400 گزی تهران. (یادداشت مؤلف).

شیخو.

[شَ] (اِخ) الاب لویس (1859 - 1927 م.). از نصارای جزیره (یعنی بین النهرین). اسم حقیقی او از قرار تقریر معجم المطبوعات العربیه رزق اللهبن یوسف بن عبدالمسیح بن یعقوب بن عبدالمسیح بوده و من نمیدانم شیخو نام خانوادگی این خاندان بوده یا نام مستعاری که او برای خود اتخاذ کرده بوده است. وی در سنهء 1859 م. در ماردین شهر معروف بین النهرین شمالی متولد گردیده و بعدها سفری به اروپا نمود و در مدارس ژزوئیتهای آنجا مبادی تحصیلات اولیه و السنهء یونانی و لاتینی و فرانسه را آموخت و سپس مراجعت به بیروت نمود و در سلک آباء یسوعین بسیار متعصب عنود (یعنی ژزوئیتها) درآمد و بتألیف بعضی کتب که اسامی آنها در معجم المطبوعات العربیه و اعلام خیرالدین زرکلی مشروح است مشغول گردید، از قبیل مجانی الادب و شعراء النصرانیة و علم الادب و معرض الخطوط العربیة و الاَداب العربیة فی القرن التاسع عشر. و اغلب این کتب مشحون است از اغلاط و اوهام تاریخی. علاوه بر غلطهای ناشی از بیسوادی و سطحی بودن معلومات او اغلب تعمد و تعصب در قلب حقایق تاریخی نیز در کار بوده است و همیشه و در جمیع مؤلفات خود مطمح نظر او و هدف یگانهء فعالیت او این بوده که مزایای اسلام را بزعم فاسد خود مغلوب و معکوس جلوه دهد و نصرانیت را (آنهم نصرانیت ژزوئیتی را که بناء آن بر افترا و کذب صریح و قبیح و بهتان و جحد و انکار مزایای سایر مذاهب است) پاک و طاهر و نورانی مثل آفتاب در وسط السماء که چشم های نوع بشر را از تلألؤ خود خیره میکند بعالمیان ارائه دهد. در کتاب شعراء النصرانیة او اکثریت عظیمهء اشخاصی را از روی عمد و قصد نه از راه خطا و اشتباه نصرانی می شمرد که یا از شعرای جاهلیین قبل از اسلام بوده اند یا از مسلمین خاص خالص، و هم چنین در مجانی الادب نیز از همان روحیهء تدین کاذب بقصد نشر مزایای مذهب خود و اخفاء مزایای مذاهب دیگر همین کار را کرده است و من چند مثال از این کتاب اخیر که هم تعمد و هم بغایت سطحی بودن معلومات او را در عربیت و رجال و تاریخ نشان میدهد ذی میزنم تا مجم از جنس مطالبی که او در این کتاب گنجانیده است نمونه به دست آید. در جزء 3 ص 194 بجای «عبدالله بن الزّبیر» معروف که بعد از وفات معاویه در مکه و حجاز ادعای خلافت کرد او مکرراً «عبدالله بن الزبیری» (با یاء نسبت در آخر) نگاشته است. در جزء 4 همان کتاب ص 298 گوید «و من خطباء النصرانیة خالد القسری» و حال آنکه او یکی از مشاهیر مسلمین و یکی از عمال خلفاء بنی امیه بوده است منتهی این است که مادرش نصرانیه بوده است و بسیار فرق هست مابین کسی که فقط مادرش عیسوی بوده است و او از مشاهیر مسلمین با کسی که خود او از «خطباء نصرانیت» بوده است، مانند خاقانی شاعر معروف که مادرش عیسوی بوده است و خود او از مشاهیر شعراء مسلمین. و در همان جزء 4 ص 308 گوید: «و منهم [ ای من کتاب النصاری ] ابن المقفع»، و حال آنکه در هیچ یک از کتب تواریخ و رجال و ادب، مطلقاً و اصلاً و بوجه من الوجوه هیچکس چنین نسبتی به ابن المقفع نداده است. و باز در جزء 4 همان کتاب ص 307 در ترجمهء فیلسوف معروف مسلمین یعقوب بن اسحاق بن الصباح بن عمران بن اسماعیل بن محمد بن الاشعث بن قیس بن معدیکرب الکندی گوید: «الکندی النصرانی و کان شریف الاصل نصرانیاً... الخ»، و حال آنکه وی و آباء و اجداد وی در جاهلیت همواره از ملوک عرب و در اسلام اغلب از امراء و رؤسای مشهور مسلمین بوده اند و قفطی در حق یعقوب بن اسحاق کندی صاحب ترجمه گوید: «المشتهر فی الملة الاسلامیة بالتبحر فی فنون الحکمة الیونانیة و الفارسیة و الهندیة»، و نیز گوید: «و لم یکن فی الاسلام من اشتهر عند الناس بمعاناة علوم الفلسفة حتی سموه فیلسوفاً غیر یعقوب هذا»(1). و باز از اغلاط مضحکهء او در مجانی الادب ج 4 ص 3 آن است که فصلی از کتاب مواقف قاضی عضدالدین ایجی نقل کرده و در آخر آن فصل مأخذ خود را اینگونه مرقوم داشته: «المواقف لعاضدالدولة الایجی» بجای عضدالدین الایجی. و در جزء 6 ص 322 بطور عنوان چنین دارد «فتح القدس لصلاح الدین» بجای «فتح صلاح الدین للقدس» که از آن معلوم میشود که وی با لغت صحیح عربی و اسلوب تعبیرات عرب نیز مأنوس نبوده است. و باز از اغلاط واضحهء اوست که در جزء 4 مجانی الادب ص 108 اشعاری نقل کرده به این عنوان. «نخبة من الصادح و الباغم، لابن حجة الحموی»، و حال آنکه صادح و باغم که دو مرتبه چاپ هم شده است یکی در سنهء 1292 ه . ق. در مصر و دیگر در سنهء 1886 م. در بیروت به اجماع مورخین از ابن الهباریة متوفی در سنهء 502 ه . ق. از معاصرین نظام الملک طوسی است و وی متجاوز از سیصدوسی سال قبل از ابن الحجة حموی متوفی در 837 ه . ق. میزیسته است. و در ختام این نکته را یادآوری میکنم که مفیدترین تألیفات لویس شیخو صاحب ترجمه و خالی ترین آنها از اکاذیب معمولی او کتاب «الاَداب العربیة فی القرن التاسع عشر و الربع الاول من القرن العشرین» است زیرا اساس این کتاب بر تراجم احوال مستشرقین است که اغلب عیسوی میباشند. معهذا در این کتاب موضوعی برای نصرانی بودن و نصرانی قلمداد کردن غیرنصرانی که هدف زندگانی او بوده است به دست او نیفتاده بوده است والا البته همان طریقهء معمولی خود را ادامه میداده است. صاحب ترجمه در روز دسامبر 1927 م. (و تاریخ 1928 م. در معجم المطبوعات العربیة سهو است) مطابق 13 جمادی الاَخرهء سنهء 1346 ه . ق. در بیروت وفات یافت در سن 68سالگی. (از وفیات معاصرین بقلم محمد قزوینی، مجلهء یادگار سال 5 شمارهء 3). و نیز رجوع به معجم المطبوعات العربیة شود.
(1) - رجوع به حواشی قزوینی بر چهارمقالهء عروضی سمرقندی صص 203 - 206 شود.

شیخو.

[شَ] (اِخ) الاتابکی، سیف الدین العمری. صاحب مسجدی که اکنون به نام وی در قاهره معروف است. (تاج ص 156).

شیخ وانلو.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان درونگر بخش نوخندان شهرستان دره گز است و 143 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیخوخت.

[شَ / شِ خو خَ] (از ع، اِمص) شیخوخة. شیخوخیت. پیری بعد از پنجاه سالگی تا آخر عمر. (از غیاث) (تاج المصادر بیهقی): سن شیخوخت؛ سن ذبول. (یادداشت مؤلف). || رهبری معنوی. (فرهنگ فارسی معین).

شیخوخة.

[شَ خَ] (ع مص) پیر گردیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). پیر شدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || خواجه شدن. (منتهی الارب). رجوع به شیخ (ع مص) شود.

شیخوخیت.

[شَ / شِ خی یَ] (از ع، اِمص) شیخوخیة. پیری : در ایام شیخوخیت رقم کفران و سمت عصیان بر چهرهء خویش کشیدن موجب ملامت و ندامت باشد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص39).

شیخوخیة.

[شَ خی یَ] (ع مص)شیخوخة. پیر گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خواجه شدن. (منتهی الارب). رجوع به شیخوخة شود.

شیخ ولی.

[شِ وَ] (اِخ) دهی از دهستان تسوج بخش شبستر شهرستان تبریز است و 375 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیخولیدن.

[دَ] (مص) بانگ کردن از دو لب چون آواز سرنای. مکاء. (دستوراللغة).

شیخون.

[شَ] (ع اِ) مرد مسن که سن در او هویدا و آشکار گردیده باشد، یا از پنجاه یا از پنجاه ویک تا آخر عمر یا تا هشتادسالگی. (منتهی الارب). مرد مسن. لغت غریب و غیرمعروف در منابع معتبر است، و بعضی از شارحان لغت فصیح گفته اند که مبالغهء شیخ باشد. (از اقرب الموارد).

شیخة.

[شَ خَ] (ع اِ) زن پیر. مؤنث شیخ است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). زن پیر. رجوع به شیخ شود.

شیخة.

[یَ خَ] (ع اِ) جِ شیخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

شیخة.

[خَ] (ع اِ) جِ شَیخ. (منتهی الارب).

شیخة.

[شَ خَ] (اِخ) رملهء سفیدی است در بلاد اسد و حنظله. (از اقرب الموارد) (از معجم البلدان). پشته ای است، سمیت بها لبیاضها. (منتهی الارب). ریگستانی است سپید به بلاد اسد و حنظله. (منتهی الارب).

شیخه.

[] (اِخ) تیره ای از ایل بیرانوند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 67).

شیخ ها.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان درونگر بخش نوخندان شهرستان دره گز است و 304 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیخ هابیل.

[شَ] (اِخ) تیره ای از نوئی (قسمت چهارم چهار بنیچهء جاکی از ایلات کوه گیلویهء فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان ص 89).

شیخ هابیل.

[شَ] (اِخ) دهی است در سه فرسخ بیشتر میانهء شمال و شرق کهکیلویه پِلی بفارس. (از فارسنامهء ناصری).

شیخه لاغری.

[شَ خِ غَ] (اِخ) دهی از دهستان میربیگ بخش دلفان شهرستان خرم آباد است و 150 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شیخی.

[شَ / شِ] (حامص) شیخوخت. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیخوخت و شیخوخة شود.

شیخی.

[شَ / شِ] (ص نسبی) منسوب است به شیخ. (از انساب سمعانی). || منسوب بمذهب و طریقت شیخیه (مقابل شیعی و آن به شیخ احمد احسائی پیرو شیخیه منسوب است). رجوع به احمد احسائی و شیخیه شود. || (اِخ) نام طایفه ای در کرمان، پیروان شیخ احمد احسائی مقابل بالاسری. (یادداشت مؤلف).

شیخی.

[شَ] (اِخ) لقب و یا تخلص عدهء بسیاری از شعرای ترکیه است ازجمله شیخی چلبی مولانا یوسف سنان گرمیانی که خمسهء نظامی را به ترکی ترجمه کرده است. برای اطلاع بیشتر از شرح حال وی رجوع به دائرة المعارف اسلامی شود.

شیخی.

[شَ] (اِخ) عبداللطیف بن نصر الشیخی و عبدالله بن شیخی بن محمد بن عبدالجلیل. محدثانند، منسوب به شیخ میهنی. (منتهی الارب).

شیخیان.

[شَ] (اِخ) دهی است دوفرسنگی میانهء جنوب و مغرب کاکی. (از فارسنامهء ناصری).

شیخی افندی.

[شَ اَ فَ] (اِخ) ابن سید برهان الدین معروف به علامهء نقیب. متوفی بسال 1000 ه . ق. او را دیوانی است. (از کشف الظنون).

شیخی کرمانی.

[شَ خیِ کِ] (اِخ) از شعرای سلطان مراد ثانی. او راست دیوانی بترکی و خردنامه و منظومه ای ترکی که برای محمد بن یلدرم کرده. خسرو و شیرین، مثنوی ترکی که به امر سلطانمرادبن سلطان محمد نظام کرده ولیکن ناتمام ماند و برادرش جمال آنرا کامل کرده است. (از کشف الظنون).

شیخین.

[شَ خَ] (ع اِ) تثنیهء شیخ. || (اِخ) لقب ابوبکربن ابی قحافه و عمر بن الخطاب :پسر سماک گفت این خلیفه بر راه شیخین میرود یعنی ابوبکر و عمر (رض) تا فرمان وی برابر فرمان پیغامبر است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 525).

شیخ یونانی.

[شَ خِ] (اِخ) فلوطن. رجوع به شیخ الیونانی و فلسفهء بزرگ ترجمهء احمد آرام ص 91، 53، 52 و تتمهء صوان الحکمة ص 185 شود.

شیخیة.

[شَ خی یَ] (اِخ) (منسوب به شیخ احمد احسائی) فرقه ای است از شیعهء اثناعشری که در استنباط مسائل فقهی جزو اخباریان و مخالف با اجتهاد از طریق اعمال اصول فقهند. پس از شیخ احمد بر سر پیشوایی میان سیدکاظم رشتی و حاج محمدکریمخان کرمانی اختلافی رخ داد و هر گروهی بیکی از این دو پیوستند و دسته ای دیگر به میرزا شفیع تبریزی اجتماع کردند و اغلب در شهرهای شیعه نشین بسر می بردند. (از فرهنگ فارسی معین). و برای اطلاع بیشتر از این فرقه رجوع به احمد احسائی شود.

شیخیة.

[شَ خی یَ] (اِخ) نام گروهی از فرقهء شاذلیه که مؤسس این فرقه عبدالقادر محمد (951 - 1023 ه . ق.) ملقب به سیدی شیخ بوده است و مرکز این فرقه در مرز جنوبی جزائر و مراکش می باشد. (از دائرة المعارف اسلامی). رجوع به شاذلیة شود.

شید.

(اِ) نور. (از برهان). روشنی. (انجمن آرا) (آنندراج). روشنی. (غیاث اللغات) (غیاث) (جهانگیری). نور در خورشید، چنانکه تاب، ضیاء است در مهتاب. جعل الشمس ضیاءً و القمر نوراً. (قرآن 10/5). ضیاء. نور. روشنائی. (فرهنگ فارسی معین). در گاتها از جمشید به «یم» یاد شده است، بعدها در سایر قسمتهای اوستا کلمهء «خشئت» به آن افزودند و گفتند جمشید چنانکه همین کلمه به هورِ (هور) پیوسته خورشید شد. شید بمعنی نور و فروغ است و خود جداگانه در ادبیات فارسی بسیار استعمال شده است :
بدو گفت زآنسان که تابنده شید
برآید یکی پرده بینم سپید.فردوسی.
(یشتها ج1 ص180 و 304) (تاریخ ایران باستان ج1 ص161). این کلمه در اوستا «خشئته»(1) (درخشان)... پهلوی «شت»(2)، در ارمنی «اشخت»(3) (سرخ قهوه ای در اسب)، پهلوی «شت - ورس»(4) (سرخ مو)، کردی «شی»(5) (روباه)، «شی»(6) (کرند، [ اسب ])... همین کلمه است که در خورشید، و جمشید آمده. (از حاشیهء برهان چ معین) :
که هرگز ندیدیم زینگونه شید
رخی همچو گل روی و مویش سپید.
فردوسی.
جمشید بیک روایت برادر طهمورث بوده ست... و معنی شید نور و بها باشد و از این جملت آفتاب را خورشید گویند. (فارسنامهء ابن البلخی صص 29-30).
خصم او میغ بود و او خود شید
چه محل میغ را برِ خورشید.سنایی.
- شید آهرمن؛ ترجمهء نورالشیطان است چه شید بمعنی نور باشد و آهرمن شیطان را گویند. (برهان) (انجمن آرا).
- || کنایه از خیالات زشت و تخیلات باطل باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج).
|| یکی از نامهای آفتاب. (برهان) (غیاث) (آنندراج). خورشید. (انجمن آرا). نامی از نامهای نیر اعظم و همانا که نیر اعظم را بواسطهء کثرت نور و روشنی شعاع به این نام خوانده اند. (جهانگیری). نام آفتاب است چون هور. (اوبهی). آفتاب. خورشید. (فرهنگ فارسی معین). مهر. هور. خور. شمس شارق. بیضا. ذُکاء. (یادداشت مؤلف). چشمهء آفتاب. (برهان) (فرهنگ خطی) :
چو از چرخ بفروخت گردنده شید
جوانان بیداردل پرامید.فردوسی.
که چون تو ندیده ست یک شاه گاه
نه تابنده شید و نه رخشنده ماه.فردوسی.
دهاده بر آمد ز هر دو سپاه
تو گفتی برآویخت با شید ماه.فردوسی.
به برگستوان زنده پیلی سپید
برآویخت از زر چو تابنده شید.اسدی.
فرازش درفشی درفشان چو شید
به پیکر طرازیده پیل سپید.اسدی.
بسر بر درفشان درفشی سپید
پرندش همه پیکر ماه و شید.اسدی.
دگر بهرام دارد وآن دگر شید
دگر دارد بهشت آباد ناهید.ناصرخسرو.
صدر تو چرخ است و تن را بال نیست
روی تو شید است و جان را چشم درد.
سنایی.
شیده نامی بروشنی چون شید
نقش پیرای هر سیاه و سپید.نظامی.
در شب دنیا که محجوبست شید
ناظر حق بود و زو بودش امید.مولوی.
لیک قربی هست با زر شید را
که از آن آگه نباشد بید را.
مولوی.
|| (ص) هر چیز بسیار روشن، و بعربی کثیرالشعاع خوانند. (از برهان) (جهانگیری). هر چیز پرروشنایی. بسیار روشن. روشن... (فرهنگ خطی) (فرهنگ اسدی طوسی) (رشیدی). || درخشنده. درخشان :
همه در قصبهای سرخ و سفید
همه در گل سرخ بلّور، شید.
یوسف و زلیخا.
زهره کز نور او جهان شید است.سنایی.
|| افسون و جادو و سحر و نیرنگ. || شرم و حیا و خجالت و شرمساری. (ناظم الاطباء). || (پسوند) با همین معنی مزید مؤخر اسامی قرار گیرد چون: جمشید. خورشید. مه شید. فرشید. فرشیدورد. رخ شید. (یادداشت مؤلف).
(1) - xshaeta.
(2) - shet.
(3) - ashxet.
(4) - shet - vars.
(5) - she.
(6) - shi.

شید.

[شَ / شِ] (از ع، اِمص) زرق و سالوسی و ساختگی. (برهان). فریب و مکر و حیله و ریا و تزویر. (ناظم الاطباء). مکر و فریب. (غیاث). شارلاتانی. (یادداشت مؤلف) :
بر سرت چندان زنیم ای بدصفات
تا بگویی ترک شید و ترهات.مولوی.
بس بجوشیدی ندیدی گرمیی
پس به شید آورده ای بی شرمیی.مولوی.
تا زاهد عمرو و بکر و زیدی
اخلاص طلب مکن که شیدی.سعدی.
زهد نخواهد خرید چارهء رنجور عشق
شمع و شرابست شید پیش تو بفروختن.
سعدی.
سوی مسجد آورد دکان شید
که در خانه کمتر توان یافت صید.سعدی.
گره بر سرِ بند احسان مزن
که این زرق و شید است و تزویر و فن.
سعدی.
حافظ بحق قرآن کز شید و زرق بازآی
باشد که گوی عیشی در این جهان توان زد.حافظ.

شید.

[شَ] (ع اِ) هرچه که بدان دیوار را اندایند از آهک و گچ و مانند آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گچ. (مهذب الاسماء).

شید.

[شَ] (ع مص) با شید اندودن دیوار را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بگچ کردن. (ترجمان القرآن) (المصادر زوزنی). بگچ کردن بنائی را. (یادداشت مؤلف). || بلند گردانیدن دیوار را. (از منتهی الارب). بنا برافراشتن. (ترجمان القرآن) (المصادر زوزنی). || آراستن. (یادداشت مؤلف). || هلاک شدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شید.

(اِخ) شیده. نام پسر افراسیاب که او را پشنگ خوانند. (برهان) (جهانگیری). رجوع به پشنگ و شیده شود.

شید.

(اِخ) شیده. یکی از شاگردان سنمار که جهت بهرام گور خورنگه و سه دیر را بساخت. (جهانگیری). رجوع به شیده شود.

شید.

(اِخ) نام دیهی از دیههای طارمین در شمال سلطانیه. (نزهة القلوب ج 3 ص 65).

شیدآباد.

[شَ] (اِخ) دهی از دهستان جلگهء شهرستان گلپایگان است و 352 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شیدآزاد.

(اِ مرکب) نام جرم فلک مشتری. (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). این لغت دساتیری است. || نور مجرد. مطلق ذات یزدانی. (انجمن آرا). این لغت دساتیری است.

شیدا.

[شَ / شِ] (ص) در زبان اکدی «شدو»(1). نام عفریتی است. در عبری «شد»(2)و در آرامی «شدا»(3) به معنی دیو است. دیوبت. دبت شد. (از یشتها ج1 ص38) (از حاشیهء برهان چ معین). دیوانه و لایعقل. (برهان) (رشیدی) (غیاث) (انجمن آرا) (آنندراج). دیوانه. مجنون. (یادداشت مؤلف). دیوانه. (لغت فرس اسدی). بی عقل و بی هوش. (ناظم الاطباء). || آشفته. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (غیاث). سرگردان. (لغات شاهنامه). آشفته و سرگردان. (لغت فرس اسدی). آشفته و سرگردان. (اوبهی). هائم. حیران. (زمخشری). آشفته از عشق. (ناظم الاطباء). سخت عاشق. واله. سخت شیفته. (یادداشت مؤلف). شیفته :
دل برد چون بدانست کم کرد ناشکیبا
بگریخت تا چنینم دیوانه کرد و شیدا.دقیقی.
بمردی ز خورشید پیداتر است
به پیکار از شیر شیداتر است.فردوسی.
برآمد پیلگون ابری ز روی نیلگون دریا
چو رای عاشقان گردان چو طبع بیدلان شیدا.
فرخی.
نکرد این دوستی بر دایه پیدا
وگرچه گشته بود از مهر شیدا.اسدی.
عالم قدیم نیست سوی دانا
مشنو محالِ دهری شیدا را.ناصرخسرو.
نه سخن گفتن نباشد هرچه آنرا نشنوی
این چنین در دل تصور مردم شیدا کند.
ناصرخسرو.
وآنکه گوید خواست ما را نیست میگوید خرد
کاین همانا قول مرد مست یا شیداستی.
ناصرخسرو.
گرچه تو ز پیغمبری و چون تو
با عقل و سخن بیهشی و شیدا.ناصرخسرو.
درست و راست صفات تو گویم و نه شگفت
درست و راست شنیدن ز مردم شیدا.
مسعودسعد.
یکی بگرید بربیهده چو مردم مست
یکی بخندد خیره چو مردم شیدا.
مسعودسعد.
ز پستی لاله شد خندان چو روی دلبر گلرخ
ز بالا ابر شد گریان بسان عاشق شیدا.
مسعودسعد.
چون مست شیدا در شب یلدا بر در و دیوار می افتادم. (مقامات حمیدی).
کعبه قطب است و بنی آدم بنات النعش وار
گرد قطب آسیمه سر شیدا و حیران آمده.
خاقانی.
تا تو به پری مانی شیدای توام دانی
یک شهر چو خاقانی شیدای تو اولی تر.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 621).
شیدای هر مهوش نه ام جویای هر دلکش نه ام
پروانه را آتش نه ام مرغ سلیمان نیستم.
خاقانی.
در این میدان جانبازان اگر انصاف میخواهی
چو خاقانیت شیدایی نمی بینم نمی بینم.
خاقانی.
عاجز همه غافلان و شیدا
کاین رقعه چگونه کرد پیدا.نظامی.
بسا هوشمندان که در کوی عشق
چو من عاقل آیند و شیدا روند.سعدی.
چه خوش گفت شیدای شوریده سر
جوابی که باید نوشتن بزر.سعدی.
قوی بازوانند و کوتاه دست
خردمند و شیدا و هشیار و مست.سعدی.
غرور حسنت اجازت مگر نداد ای گل
که پرسشی نکنی عندلیب شیدا را.حافظ.
ای گل بشکر آنکه تویی پادشاه حسن
با بلبلان بیدل شیدا مکن غرور.حافظ.
- دل شیدا؛ دل دیوانه. دل آشفته :
آب و سنگم داد بر باد آتش سودای من
از پری رویی مسلسل شد دل شیدای من.
حافظ.
|| (اصطلاح تصوف) اهل جذبه و صاحب شوق را گویند. (کشاف اصطلاحات الفنون). مجذوب. (یادداشت مؤلف).
(1) - shedu.
(2) - shed.
(3) - sheda.

شیدا.

[شَ] (اِخ) علی اکبر. موسیقیدان و شاعر تصنیف ساز ایرانی قرن 13 هجری. تصنیفهای وی مقبول عموم بود و عارف او را بر خود مقدم میدانسته و از او به نیکی یاد کرده است. شیدا مردی درویش و وارسته بود. مختصر سه تاری میزد و خط نستعلیق را هم خوش مینوشت. آهنگها و اشعارش بسیار مطلوب و دلنشین است. صورتی نازیبا و قلبی پر از مهر و وفا - که همواره بکمند عشق زیبارویان گرفتار بود - داشت. آهنگهای وی با آنکه متجاوز از 50 سال از تاریخ سرودن آنها میگذرد هنوز دارای لطف و جاذبه است. (از فرهنگ فارسی معین).

شیدائی.

[شَ / شِ] (حامص) رجوع به شیدایی شود.

شیداب.

(اِخ) نام حکیمی بود، و او خاک را اله میداند چنانکه دیگران آتش را. (برهان). از برساخته های فرقهء آذرکیوان. شیداب پزشکی بود روانشناس از ایران و منظور نظر اعیان و صنادید، در اواخر دولت ایام ضحاک. (دبستان المذاهب ص 76). و مؤلف دبستان در دوازدهمین نظر در مذهب شیدا بیان از عقاید این فرقه بحث کند. (حاشیهء برهان چ معین). او [ شیداب ] گفته که مبدأ اول یعنی واجب الوجود عبارت از خاک است و از خشکی افروخته شد و از سردی خاک، آب برآمد و از تری آب، هوا، و چون این چهار در هم پیوستند موالید پدیدار گشت. (از انجمن آرا) (از آنندراج).

شیدابند.

[شَ / شِ بَ] (نف مرکب)بندکنندهء شیدا. دیوانه بند :
چون بدین گفته رفت روزی چند
شیده را خواند شاه شیدابند.نظامی.

شیدابی.

(ص نسبی) منسوب به شیداب. پیرو مذهب شیداب. رجوع به شیداب شود.

شیدابیان.

(اِخ) پیروان مذهب شیداب. (از انجمن آرا). رجوع به شیداب شود.

شیدازیند.

[] (اِخ) از دیههای انار به قم. (تاریخ قم ص 137).

شیداسب.

[اَ] (اِخ) شیداسپ. رجوع به شیداسپ شود. نام پسر کی گشتاسب است برطبق روایت شاهنامه. توضیح اینکه در شاهنامه از چندین پسر کی گشتاسب که در جنگ تورانیان کشته شدند اسم برده شده است که هیچیک در یادگار زریران نیست و بر اساسی نمی نماید، و آن پسران بدین قرارند: اردشیر، شیرو، شیداسپ، نیوزار. (از یشتها، گزارش پورداود ج 2 ص 85).

شیداسپ.

[اَ] (ص مرکب) (از: شید، خور و مهر + اسپ، حیوان معروف) یعنی دارندهء اسب شیدور و درخشان و کسی که اسبش نور یا آفتاب باشد. (از یادداشت مؤلف) (از فرهنگ ایران باستان ص 228) (از لغات شاهنامه).

شیداسپ.

[اَ] (اِخ) پسر گشتاسب که در جنگ ارجاسب کشته شد. (یادداشت مؤلف). نام یکی از پسران گشتاسب. (فرهنگ ایران باستان ص228) (لغات شاهنامه). اما این انتساب بر اساسی نیست. رجوع به شیداسب و یشتها ج2 ص85 شود.

شیداسپ.

[اَ] (اِخ) نام وزیر کیومرث شاه. (لغات ولف). وزیر طهمورث. (فرهنگ ایران باستان ص 228). شیداسب. نام وزیر طهمورث. (ناظم الاطباء) :
خنیده بهر جای و شیداسپ نام
نزد جز بنیکی بهر جای گام.
(شاهنامه ج 1 ص 21).

شیداسپهبد.

[اِ پَ بَ / بُ] (اِ مرکب)روان بخش است که بعربی روح القدس را گویند. (برهان) (از انجمن آرا). این لغت برساختهء فرقهء آذرکیوان است (حاشیهء برهان چ معین).

شیدا شدن.

[شَ / شِ شُ دَ] (مص مرکب)دیوانه شدن. (یادداشت مؤلف). آشفته شدن :
عجب از قیصرم آید که بدان ساده دلی است
کو ز مسعود براندیشد و شیدا نشود.
منوچهری.
وین چهره های خوب که در نورش
خورشید بینوا شود و شیدا.ناصرخسرو.
شیدا شده ام چرا همی ننْهی
زنجیر دو زلف بر من شیدا.مسعودسعد.
|| سخت عاشق شدن. واله گشتن :
روح شیدا شد ز عشق منظرش
از نظر گو حرز شیدایی فرست.خاقانی.
قصه گو رفت و قصه ناپیدا
بیم آن بد که من شوم شیدا.نظامی.
عقل از طرهء او نعره زنان مجنون گشت
روح از حلقهء او رقص کنان شیدا شد.عطار.

شیدا کردن.

[شَ / شِ کَ دَ] (مص مرکب) شیفته و واله ساختن :
نالهء بلبل سحرگاهان و باد مشکبوی
مردم سرمست را کالیوه و شیدا کند.
منوچهری.
|| آشفته و بی خرد و دیوانه ساختن :
ای کرده قال و قیل تو را شیدا
هیچ از خبر شدت بعیان پیدا.ناصرخسرو.
زر خرد را واله و شیدا کند
خاصه مفلس را که خوش رسوا کند.
مولوی.

شیدالله.

[شَ / شِ یْ دُلْ لاه] (از ع، اِ مرکب) الواط در لفظ شی ءالله تصرفی کرده شیدالله میگویند یعنی دیوانهء خدا. (آنندراج از بهار عجم).

شید الله ارکانه.

[شَیْ یَ دَلْ لا هُ اَ نَهْ](ع جملهء فعلیه دعایی) خدای ارکان آن را مشیّد کناد. خدا پایه های آن را استوار سازاد: مجلس شورای ملی شید الله ارکانه. (یادداشت مؤلف).

شید الله ارکانها.

[شَیْ یَ دَلْ لا هُ اَ نَ](ع جملهء فعلیه دعایی) خدا پایه های آن را استوار سازد (در موردی که مرجع مؤنث باشد) : پس بندهء دولت قاهره شید الله ارکانها و ثبت بنیانها. (سندبادنامه ص 26).

شیدان.

(اِ) خوان طعام و نعمت را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شیدان.

(اِخ) مرغزاری است به ولایت فارس سخت نیکو چنانچه مانند آن کم جایی باشد و پیرامن آن همه عمارتهاست و چشمه ها و آبهای روان، و طول آن ده فرسنگ باشد در عرض ده فرسنگ. (فارسنامهء ابن بلخی ص 155) : آرایشها و نیکویهای جهان چهار چیز است: غوطهء دمشق و سغد خراسان و شعب بوان و مرغزار شیدان. (فارسنامهء ابن البلخی ص 147) (نزهة القلوب ج 3 ص 241، 135).

شیدان.

(اِخ) کوهی است در مشرق ناحیهء بختیاری. (یادداشت مؤلف).

شیداندود.

[شَ / شِ اَ] (ن مف مرکب)(از: شید عربی + اندود فارسی) اندوده شده. (ناظم الاطباء). اندوده به شید. رجوع به شید در معنی اندود و هرچه بدان خانه را اندود کنند شود.

شیدان شید.

(اِ مرکب) نورالانوار و شید ناب، یعنی نور محض و شید ریزان یعنی نور فیاض. (انجمن آرا).

شیدانه.

[نَ / نِ] (اِ) درخت عناب. || عناب. (ناظم الاطباء).

شیدای اصفهانی.

[شَ دا یِ اِ فَ] (اِخ)محمدعلی. از خوش طبعان عاشق پیشهء نظرباز و ظریف بود. در شیراز نشو و نما نمود و در آخر حال از کثرت استعمال مواد مخدر غالباً در نعاس بود و از مصاحبان مجلس میرزا حسین وزیر فراهانی. (از مجمع الفصحاء ج 2 ص 249).

شیدای زرگر.

[شَ دا یِ زَ گَ] (اِخ)شاعری است و از اشعار اوست:
بگرد گلشن رویت دمیده سنبل تر
ندیده هیچکس اسلام را ز کفر حصار
کدام کفر چه اسلام حاش للَّه از آن
که دست قدرت یزدان مهیمن جبار
بگرد سورهء والشمس بهر دفع گزند
نوشته آیت واللیل را بخط غبار.
(از یادداشت مؤلف).

شیدای کردستانی.

[شَ دا یِ کُ دِ](اِخ) میرزا عبدالباقی. از سلسلهء وزیرزادگان کردستان بود و در اواخر حال از غایت استیصال دیوانه گشت و در سال 1244 ه . ق. درگذشت و دوهزار بیت شعر دارد. (از مجمع الفصحاء ج 2 ص 246).

شیدایی.

[شَ / شِ] (حامص) دیوانگی. (آنندراج) (یادداشت مؤلف). صفت شیدا. جنون. (یادداشت مؤلف). آشفتگی. (آنندراج) :
مرا نسبت به شیدایی کند ماه پری پیکر
تو دل با خویشتن داری چه دانی حال شیدایی.
سعدی.
- سر به شیدایی برآوردن؛ به آشفتگی گراییدن. دیوانه شدن :
چو عقل اندرنمی گنجید سعدی
بیا تا سر بشیدایی برآریم.سعدی.
مگر زنجیرمویی گیردم دست
وگرنه سر بشیدایی برآرم.حافظ.
|| عاشقی. شیفتگی. عاشقی. وله. (یادداشت مؤلف). || (ص نسبی) منسوب بشیدا. مفتون. دیوانه :
حافظ شب هجران شد بوی خوش وصل آمد
شادیت مبارک باد ای عاشق شیدایی.
حافظ.

شیدای یزدی.

[شَ دا یِ یَ] (اِخ) میرزا ابوالحسن. از فضلا و سادات بود و سودائی حاصل نموده سر بشیدایی برآورد. مؤلف مجمع الفصحاء می افزاید: ملاقاتش روزی نشد ولی از معاصرین بوده است و گاهی شعری میگفته است، و آنگاه مؤلف مجمع الفصحاء چند بیتی از اشعار او نقل کرده است. (از مجمع الفصحاء ج 2 ص 250).

شیدخ.

[دَ] (ص، اِ) اسب نری که دور میکند اسبهای دیگر را از رمهء خود. || اسب جلد و چابک. (ناظم الاطباء).

شیدرآباد.

[دَ] (اِخ) دهی از دهستان منگور بخش حومهء شهرستان مهاباد است و 168 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیدرنگ.

[رَ] (اِخ) نام پهلوانی در نهایت فضل و دانش، و او طبع را واجب الوجود میداند چه هیچ چیز خالی از او نیست. (برهان). شیدرنگ بود از ایران و در نبرد سردسر بخش رزم آرایان با مردی دانش گرد آورده بود از آزار خلایق برکران، در اواسط حکومت ضحاک (؟) سر کشید و اژدهادوش او را بنواخت و شیدرنگ پیوسته مردم را به کتبی که گفته شود خواندی پیروان او بسیار شدند. (دبستان المذاهب ص 66). مؤلف دبستان المذاهب در هشتمین نظر از کتاب دبستان از عقاید «شیدرنگیان» اندکی آورده است. (حاشیهء برهان چ معین). عقیدهء او این بود که طبیعت پروردگار جهان و جهانیان است و موجودات مانند گیاهند که برویند و بریزند و باز برآیند تا باشند چنین شود. (انجمن آرا). این لغت برساختهء فرقهء آذرکیوان است.

شیدرنگی.

[رَ] (ص نسبی) منسوب به شیدرنگ و از پیروان او. رجوع به شیدرنگ شود.

شیدرنگیان.

[رَ] (اِخ) فرقهء پیرو شیدرنگ. رجوع به شیدرنگ شود.

شیدسپ.

[دَ] (اِخ) صورت مخفف شیداسپ. شیداسب. نام پسر گشتاسب. (ولف) (ناظم الاطباء) :
اَبَر کین شیدسپ فرزند شاه
چو رستم بیامد میان سپاه.فردوسی.
رجوع به شیداسب و شیداسپ شود.

شیدسپ.

[دَ] (اِخ) نام فرزند تور. وی پس از مرگ کورنگ پادشاه زابلستان بتاج و تخت رسید و از او پسری موسوم به طورنگ متولد گردید. (یشتها ج2 ص196) :
از آن ماه زادش یکی شه نژاد
ببد شاد و شیدسپ نامش نهاد.فردوسی.

شید کردن.

[شَ / شِ کَ دَ] (مص مرکب)سالوسی کردن. ریا و تزویر کردن :
شید کردی تا بمنبر برجهی
تا ز لاف این خلق را حسرت دهی.مولوی.

شیدکی.

[کَ / کِ] (اِ مرکب) نور قاهر یعنی نور قهرکننده و شکننده. (از انجمن آرا) (از لغات دساتیر است).

شیدکین.

(اِخ) دهی از رستاق ساوه طسوج فیستین. (تاریخ قم ص 114).

شیدن.

[دَ] (مص) حلاجی کردن. ندافی کردن. زدن پنبه و پشم و مانند آن. ندف. حلج. زدن (چنانکه پنبه و امثال آنرا). واخیدن. نفش. فلخیدن. فلخمیدن. (یادداشت مؤلف).

شیدور.

[شیدْ وَ] (ص مرکب) رخشنده و رخشان. در زرتشتنامه آنجا که سخن از اسب گشتاسب آمده است اسب شیدور خوانده شده یعنی روشن و درخشان. (از فرهنگ ایران باستان ص 259).

شیدوش.

(اِخ) پسر گودرز و برادر گیو. (از برهان) (از جهانگیری) (از انجمن آرا). نام پسر گودرز، یکی از پهلوانان ایرانی. (از فهرست ولف). پسر گودرز کشواد. (مجمل التواریخ و القصص ص315) (ترجمهء محاسن اصفهان ص70). یکی از پهلوانان دربار کی کاوس. (یادداشت مؤلف). از پهلوانان عهد کیخسرو. (شاهنامه چ خاور ج3 ص115). پسر گودرز، پهلوان ایرانی. (از فرهنگ فارسی معین) :
بیک دست شیدوش جنگی بپای
چو شیروی شیراوژن رهنمای.فردوسی.
وز آن سو که گودرز کشواد بود
چو گیو و چو شیدوش و فرهاد بود.
فردوسی.
چو گودرز و چون طوس و گیو دلیر
چو گستهم و شیدوش و بهرام شیر.
فردوسی.

شیدوش.

(اِخ) نام یکی از حکمای متأخرین پارسیان بوده. (انجمن آرا).

شیده.

[دَ / دِ] (اِ) بمعنی شید است در تمام معانی. (از برهان) (جهانگیری). رجوع به شید شود. || اسب. (ناظم الاطباء).

شیده.

[دَ / دِ] (ن مف) زده. محلوج. ندیف. فلخیده. فلخمیده. حلیج. مندوف. منفوش. حلاجی شده. واخیده. (یادداشت مؤلف): قطن ندیف؛ پنبهء شیده. (نصاب الصبیان).

شیده.

[دَ] (اِخ) پسر افراسیاب. کیخسرو پسر سیاوش که خواهرزادهء او بود روزی با وی کشتی گرفت و چنانش بر زمین زد که هلاک شد. (از فرهنگ فارسی معین). خال کیخسرو. (شاهنامهء فردوسی چ خاور ج3 ص22). پور افراسیاب که کیخسرو وی را کشت. (حبیب السیر چ تهران ص70). صاحب حبیب السیر نویسد: افراسیاب از کشته شدن پیران ویسه بدست گودرز اطلاع یافت پسر خود شیده را با سپاهی به جنگ خسرو به ایران فرستاد و شیده در صحرای خوارزم به کیخسرو بازخورد و کشته گشت. (از حبیب السیر چ خیام ج1 ص197) :
چنین گفت با شیده افراسیاب
که چون سر برآرد سیاوش ز خواب.
فردوسی.
چو شیده بر و یال رستم بدید
یکی باد سرد از جگر برکشید.فردوسی.
غمی شد دل مرد دیهیم جوی
به بیگانگان هیچ ننمود روی
فرستاد و فرزند را پیش خواند
بسی راز شایسته با او براند
به شیده چنین گفت کای پرخرد
سپاه تو تیمار تو کی خورد
بدو شیده گفت ای خردمند شاه
انوشه بزی تا بود تاج و گاه
تو را فر و برز است و فرزانگی
نژاد و دل و بخت و مردانگی.
(شاهنامه چ بروخیم ج 4 ص 1026).
همان منزلست این جهان خراب
که دیده ست ایوان افراسیاب
کجا رای پیران لشکرکشش
کجا شیده آن ترک خنجرکشش.حافظ.
رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص 49 و 90 و فارسنامهء ابن بلخی ص 6 شود.

شیده.

[دَ] (اِخ) گویند نام حکیمی بوده که بجهت بهرام هفت عمارت فرمود ساختند که به هفت منظر مشهور است و شهر آمل را به جایزه گرفت. (از برهان) (از رشیدی). بعضی گویند نام یکی از شاگردان سنمار است که بجهت بهرام گور خورنگه و سه دیر ساخت. (از برهان) :
در میان بود مردی آزاده
مهترآیین و محتشم زاده
شیده نامی بروشنی چون شید
نقش پیرای هر سیاه و سپید...
کرده سنمارش اوستاد نخست...
در خورنق ز نغزکاریها
داده با اوستاد یاریها.نظامی.
چو بر این گفته رفت روزی چند
شیده را خواند شاه شیدابند
تا شود شاه شیده از بهرام
شهربابک به شیده داد تمام.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص 141).
شیده بر طالعی خجسته نهاد
کرد گنبدسرای را بنیاد.
نظامی.

شیدی.

(اِخ) لقب حبشیان، از این جهت که هر حبشی را شیدی گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج).

شیذارة.

[شَ رَ] (ع ص) مرد صاحب غیرت. (منتهی الارب): رجل شیذارة؛ مرد صاحب غیرت. (ناظم الاطباء).

شیذاریند.

[] (اِخ) از طسوج طبرش است. (تاریخ قم ص17) : فاردان و شیذاربند، این هر دو دیه بیب بن جودرز بنا کرده است و در موضع شیذاریند اسب کرهء اشقر ازبهر او زین کردند که پیش از آن بر آن زین ننهاده بودند و آن موقع «شیذین باز» میخواندند و بعد از مدتی شیذاریند نام کردند. (تاریخ قم ص80).

شیذر.

[ذَ] (اِخ) شیذیر. (برهان). یکی از نامهای خداست. (از برهان) (از جهانگیری). ظاهراً مصحف و مخفف «هوشیدر» نخستین موعود زرتشتیان باشد. (حاشیهء برهان چ معین) :
توئی آن داور محکم که از دادش بنی آدم
بیارامید در عالم چو مؤمن در حق شیذر.
عنصری.
رجوع به یشتهای پورداود ج 2 ص 100 و خرده اوستا ص 69 شود.

شیذر.

[شَ ذَ] (اِخ) نام شهری است و یا آنکه زمین همواریست که در آن گوآبهای مناسبی حفر کنند. (از اقرب الموارد: «ش ذر»). گوآب. (ناظم الاطباء).

شیذق.

[شَ ذَ] (معرب، اِ) شوذانق. شوذق. شوذنوق. شوذنیق. شیذنوق. چرغ یا شاهین. شیذقان. (از المعرب جوالیقی). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیذقان.

[شَ ذَ] (معرب، اِ) شیذق. طائری از طیور صید، و گفته اند صقر است یا شاهین. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به شیذق و مترادفات کلمه شود.

شیذلة.

[شَ ذَ لَ] (اِخ) ابوالمعالی عزیزی ابن عبدالملک بن منصور جیلی. فقیه شافعی (متوفی 494 ه . ق.). او راست: دیوان الانس و میدان الفرس، البرهان فی مشکلات القرآن. (از کشف الظنون). در ص 241 کشف الظنون «شیدله» نیز ضبط شده است. رجوع به عزیزی، ابن عبدالملک شود.

شیذمان.

[شَ ذُ] (ع اِ) گرگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). گرگ درندهء مطلق یا نوعی از گرگ. (غیاث). طبس. أوس. (یادداشت مؤلف).

شیذمانة.

[شَ ذُ نَ] (ع اِ) ناقهء جوان تیزرو. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نام درختی. || شوی و شوهر. (از ناظم الاطباء).

شیذنوق.

[شَ ذَ] (معرب، اِ) شاهین. (المعرب جوالیقی ص 204). رجوع به شوذانق، شوذق، شودنوق و شوذنیق و شیذق شود.

شیذة.

[ذَ] (ع اِ) هیأت عمامه بستن، و منه: انه لحسن الشیذة؛ ای حسن الاعتمام. (منتهی الارب). یقال: فلان حسن الشیذة؛ ای العمة. (اقرب الموارد).

شیذیر.

(اِخ) شیدیر. (اوبهی) (یادداشت مؤلف). بمعنی شیذر است که یکی از اسمای الهی است. (برهان) (از اوبهی). رجوع به شیذر شود.

شیذین باز.

(اِخ) رجوع به شیذاریند شود.

شیر.

(اِ)(1) حیوانی چارپا و سَبُع و درنده از نوع گربه که به تازی اسد گویند. (ناظم الاطباء). حیوانی است معروف که به عربی اسد گویند. (از آنندراج) (از انجمن آرا). ژیان، شرزه، چیره خران، برق چنگال از صفات اوست. (آنندراج). پستانداری عظیم الجثه و قوی از راستهء گوشت خواران جزو تیرهء گربه ها که دارای چنگالهای قوی و قدرت عضلانی بسیار و فکین نیرومند است. این پستاندار مخصوص نواحی گرم قارهء قدیم است ولی امروزه تقریباً منحصر به افریقای مرکزی است. نوع نر این پستاندار در اطراف سر و گردن دارای یال انبوه است. (فرهنگ فارسی معین).
ابوالابطال. ابوالاحیاس. ابوالنامور. ابواجر. ابوالاجری. ابوالجرا. ابوحفض. ابوالحذرة. ابورزاح. ابوالزعفران. ابوشبل. ابوالاشبال. ابوالضیغم. ابوعریس. ابوالعرین. ابوفراس. ابوالولید. ابولیث. ابومحراب. ابومحظم. ابوالنخس. ابوالهیضم. ذواللبد. (مرصع). ابوالعریف. ابومحراب. ابومحطم. ابوالنحس. ابوالهیصم. ابوالعباس. ابوالابطال. ابوجرد. ابوالاخیاس. ابوالتامور. ابوالحراة. ابوحفص. ابوالحذر. ابورزاح. ابوالزّعفران. ابوشبل. ابولیث. ابولبد. (از المزهر سیوطی). ابوالحذر. ابوالحرارة. ابوالحرث. ابوالابیض. ابوالاشهب. ابوالاشبال. ابوفراس. ابوعدی (بچه شیر). ابوالحارث. بوالحارث. اسدة. اسامة. باقر. بیاض. بربار. بهنس. بهینس. متبهنس. بیهس. شاه دد. شاه ددان. سلطان وحوش. مُجَهْجَهْ. حامی. حلبس. حلبیس. حطام. حطوم. مِحْطَم. حیة الوادی. حیدر. حیدرة. حادر. دلهث. حمارس. حارس. حمز. دلاهث. دلهاث. ساعدة. ضبارم. ضمزر. ضمزز. طیثار. عنسة. عنترة. عفرنا. متبلل. مبربر. محمی. لبوة. لبوءة (ماده شیر). مبیح. محتصر. متحرب. محرب. مریمة. مبرر. هرماس. (یادداشت مؤلف). سرحان. (لغت نامهء مقامات حریری). قسورة. لیث. هزبر. (دهار). ابولبید. ابولِبَد. اخثم. اخنس. اربد. ارقب. اسجر. اسد. اشجع. اشدخ. اشهب. اصبح. اصحر. اصدع. اصهب. اصید. اضبط. اغثر. اغثی. اغثی. اغلب. افضح. اقدم. الیس. جائب العین. جاهل. جأب. جراض. جرائض. جرئض. جریاض. جرواض. جرهام. جری ء. جلنبط. جواس. جهضم. جهم. خابس. خبوس. خبعثنة. خباس. خثعم. خبعثن. خیس. خیتعور. خزرج. خشام. خطار. خنابس. خنوس. خنافس. خوان. دبحس. دریاس. دبخس. ذوالزوائد. ذولبیدة. راهب. رئبال. ریبال. رزم. رماحس. زفر. زائف. زباف. زنبر. زهدم. سلاقم. سلقم. سرحان. سوار. سندری. سید. ساری. ساعدة. سبر. شاکی. شجعم. شداقم. شدقم. شدید. شرابت. شرنبث. شریس. شنابث. شنبث. شندخ. شَکِم. شیظم. شیظمی. صارم. صعب. صلام. صلادم. صلقم. صلقام. صیاد. صم. صلهام. صمصام. صمة. صمادحی. صمصم. ضابط. ضبثم. ضیثم. ضموز. ضنبارم. ضنبارمة. ضباث. ضبارک. ضباثم. ضبوث. ضبر. ضبور. ضبث. ضبراک. ضرضم. ضراک. ضیغم. ضیغمی. ضیغنی. ضرغام. ضرغامة. ضرغم. ضرز. ضغز. ضمرز. طحطاح. طحن. طیشار. عادی. عارن. عثمثم. عترس. عَتَرَّس. عجوز. عرس. عذافر. عرزم. عِرْزَم. عَرازِم. عِرازِم. عرندس. عرصم. عِرْصام. عراصم. عرفاس. عفراس. عزام. عَرْهَم. عَرْهَمّ. عُراهِم. عروة. عسرب. عَسْلَق. عِسْلِق. عَسَلَّق. عسالق. عضمر. عطاط. عفرفرة. عفرن. عفرین. عفرناة. عَفَرْنی. عشارب. عَشْرَب. عَشَرَّب. عشرم. عشارم. عَمَیْثَل. عنابس. عنبس. عائث. عیاث. عیوث. عوف. عابس. عبوس. عباس. عیار. غثوثر. غادی. غثاغث. غثث. غشرب. غدف. غضب. غَطَمَّش. غضوب. غالی (به لغت یونانی). غَضَوَّر. غضنفر. غضافر. غیال. فارس. فدوکس. فراسن. فراس. فروس. فصافصة. قائت. قارح. قداحس. قرضاب. قرضابة. قراضب. قرشب. قرثع. قرحان. قساقس. قسقاس. قسقس. قسور. قسورة. قصال. قِصْمِل. قَصْمَل. قُصَمِل. قضقاض. قطوب. قعنب. قعانب. قموص. قفصل. کفأت. کلب. کهمس. کریه. کِرْشَبّ. کعانب. کعنب. لائث. لابد. لَحِم. لیث. لیث عفرین. متربد. متجبر. متقدی. متناذر. مختلی. متورد. مجالح. مُجَهْجَهْ. مجتری ء. مخسف. مختبس. مدرب. مخشف. مخثعم. مخیف. مرزبان الرازة. مرمل. مرثد. مُرَمِّل. مرزم. موهوب. مساری. مستری. مسافع. مستلحم. مِشَبّ. مُشَرْشِر. مصحر. مصدر. مصطاد. مصمعد. مفترس. مفاجی ء. مضبث. مقبقب. مضطبث. مضطهد. معید. معتزم. مُعْتَلی. مقتمی. معیل. مضرج. مِطْحَر. مُغِبّ. مقصمل. مقرنصف. ملبد. ممقر. مِنْهَت. مَنْهَس. منیخ. مودی. مهتصر. مهصار. مهرب. مهراع. مهرع. مهیب. مهصم. مهصیر. مهصر. نَتَّآت. نَتَّآج. نجید. نحام. نهام. نَهّامة. نَهامة. نهد. ناهد. نَهِر. نهوس. نهاس. نهیک. ورد. وهاس. هادی. هاصر. هاضوم. هبرزی. هترک. هدب. هزابر. هزبر. هرّ. هراثم. هرات. هرثمة. هراهر. هَرِت. هرثم. هروت. هریت. هرهار. هَسَد. هشمة. هصار. هصام. هصم. هُصَر. هَصِر. هَصْوَر. هصورة. هضام. هضوم. هصرة. هلقام. همام. هماس. همهم. هموم. همهام. هنبع. هَوّام. هَیْزَم. هیصار. هیصم. هیصور. (منتهی الارب) :
گر نه بدبختمی مرا که فکند
به یکی جاف جاف زودغرس
او مرا پیش شیر بِپْسندد
من نتاوم بر او نشسته مگس.رودکی.
شیر خشم آورد و جست از جای خویش
آمد آن خرگوش را آلغده پیش.رودکی.
نتابد فراوان ستاره چو هور
که شیری نترسد ز یک دشت گور.فردوسی.
از آواز کوسش همی روز جنگ
بدرّد دل شیر و چرم پلنگ.فردوسی.
چو بشنید آواز او را تبرگ
بر آن اسب جنگی چو شیر سترگ.
فردوسی.
به زنجیر هفتاد شیر و پلنگ
به دیبای چین اندرون بسته تنگ.فردوسی.
ز شاهین و از باز و پَرّان عقاب
ز شیر و پلنگ و نهنگ اندر آب.فردوسی.
بیازید هوشنگ چون شیر چنگ
جهان کرد بر دیو نستوه تنگ.فردوسی.
مرغزاری که فسیله گه اسبان تو گشت
شیر کاَنجا برسد خرد بخاید چنگال.فرخی.
به پای پست کند برکشیده گردن شیر
به دست رخنه کند لاد آهنین دیوار.
عنصری.
[ زحل دلالت دارد بر ] ... صحراهای با شیر از هر نوع... (التفهیم).
شیر دندان نمود و پنجه گشاد
خویشتن گاو فتنه کرد سقیم.
ابوحنیفهء اسکافی.
سه روز پیوسته بخورد [ مسعود ]، روز چهارم برنشست و به شکار شیر و دیگر شکارها رفت و چهار شیر به دست خویش بکشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 239). به رباط شیر و بز شکار شیر کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 367). محال است روبهان را با شیران چخیدن. (تاریخ بیهقی). به شکار شیر رفتی تا ختن. (تاریخ بیهقی). حکما تن مرد را تشبیه کرده اند به خانه ای که اندر آن خانه مردی و خوکی و شیری است. (تاریخ بیهقی).
تو جز که زبهر این قوی شیر
از مادر خویش می نزایی.ناصرخسرو.
علم کجا باشد جز نزد او
شیر کجا باشد جز در عرین.ناصرخسرو.
امیر است شیری که دارد سپاه
ز خرگوش و روباه و گرگ و شغال.
ناصرخسرو.
شیر گردن ستبر از آن دارد
که رسولی به خرس نگذارد.سنایی.
شیر روباه را نیازارد
لیک صد گور زنده نگذارد.سنایی.
شیر در خواب گنج و مال بود
روزی نیکو و حلال بود.سنایی.
شیر از آهو گرچه افزون است لیکن گاه بوی
ناف آهو فضل دارد بر دهان شیر نر.سنایی.
خوی نیکو تو را چو شیر کند
خوی بد عالم از تو سیر کند.سنایی.
در آن حوالی شیری بود. (کلیله و دمنه). شیر گفت آری پدرش را بشناختم. (کلیله و دمنه). شیر از نزدیکان خود پرسید که کیست؟ (کلیله و دمنه). من می خواهم که در این فرصت خویشتن را بر شیر عرض کنم. (کلیله و دمنه).
از بار هجو من خر خمخانه گشت لنگ
آن همچو شیر گنده دهان پیس چون پلنگ.
سوزنی.
هان و هان بیش ازین نمی گویم
شیر در خشم و رشته یکتاه است.انوری.
باز سپید دولت و شیر سیاه ملک
کاین پرده هم نشیمن و هم سیستان اوست.
خاقانی.
شیر سیه برهنه ز هر زرّ و زیوری
سگ را قلاده در گلو و طوق در دم است.
خاقانی.
چون شیر از کمین سگ دلی ران گشاده. (منشآت خاقانی چ روشن ص 64).
سگ با خرگوش صلح کرده
آهوبره شیر شیر خورده.نظامی.
گوزن و شیر بازی می نمودند
تذرو و باز غارت می ربودند.نظامی.
کار پاکان را قیاس از خود مگیر
گرچه باشد در نوشتن شیر شیر
هست یک شیری که آدم می درد
وآن دگر شیری که آدم می خورد.مولوی.
گفت شیر ای گرگ این را بخش کن
معدلت را نو کن ای گرگ کهن.مولوی.
گرچه درویشم بحمداللَّه مخنث نیستم
شیر اگر مفلوج گردد همچنان از سگ به است.
سعدی.
درین بود درویش شوریده رنگ
که شیری برآمد شغالی به چنگ
شغال نگون بخت را شیر خورد
بماند آنچه روباه از آن سیر خورد.
سعدی (بوستان).
رنگ تزویر پیش ما نبود
شیر سرخیم و افعی سیهیم.حافظ.
باش تا شیران تبت را کند در پالهنگ
وآهوان تبتی را شیر در پستان کند.
قاآنی.
- امثال: ز شیر دندان باشد ز غرم و رنگ سرین.
قطران (از امثال و حکم).
زیرا که ز شیربچه هم شیر آید.
مجیر بیلقانی (از امثال و حکم).
شیر به منشور نیست والی آجام.
اثیرالدین اخسیکتی (از امثال و حکم).
شیر را که اسیر کنند تدبیر زنجیر کنند. (مقامات حمیدی).
شیر نگه کی کند سوی یکی لاغری.
ظهیر فاریابی (از امثال و حکم).
شیر را بچه همی ماند بدو.
مولوی (از امثال و حکم).
جای شیران شغالان لانه دارند. (از امثال و حکم).
شیر تقاضای خودش را دارد. (از امثال و حکم دهخدا).
شیر را سلسله در گردن و روبه همه شب فارغ البال به اطراف دمن می گردد.
؟ (از امثال و حکم).
شیر بیشه نر و ماده ندارد. (از امثال و حکم).
شیر از مورچه میگریزد. (از جامع التمثیل).
شیر تا گرسنه نشود شکار نکند. (از شاهد صادق).
شیر شیر است اگر ماده اگر نر باشد. (از امثال و حکم).
شیری از دو رنگ جان نبرد. (از امثال و حکم).
دو شیر گرسنه ست و یک ران گور کباب آن کسی راست کو راست زور.
؟ (از یادداشت مؤلف).
شیر به آزمایش دلیر شود. (از امثال و حکم دهخدا). به دهن شیر می رود. (از امثال و حکم دهخدا).
عار ناید شیر را از سلسله.
مولوی (از امثال و حکم).
اغبث؛ شیر بیشهء خاکستری رنگ. اجوف؛ شیر کلان شکم. جیفر؛ شیر قوی. جرهاس؛ شیر سطبر و قوی. سمیع؛ شیر که از دور حس مردم و جز آن شنود. شابل؛ شیر که دندان او در هم آمده باشد. عِرْس؛ شیر نر یا ماده. عفرنس؛ شیر سخت و توانا. عفریت؛ عُفاریة، عَفَرْنی؛ شیر توانا و درشت خلقت. شتیم، مشتَّم؛ شیر غضبناک. فرانس؛ شیر سطبرگردن. فرناس؛ شیر سطبرگردن و سخت دلیر. راصد، مرتصف؛ شیر غرنده. عفر؛ شیر درشت. عِفْرِس، عِفریس، عِفراس، عُفروس؛ شیر بیشهء قوی و توانا. هرماس، هرمیس؛ شیر سخت خونخوار مردم. هصمصم؛ شیر قوی و توانا. هندس؛ شیر دلیر. هرمة؛ شیر ماده. مقعصص، مقعاص؛ شیر که زود بکشد شکار را. هَرّاس؛ شیر درشت. هراس؛ شیر سخت اندام بسیارخوار. هَرِس؛ شیر استواراندام بسیارخوار. عَموس، عَشْزَب، عَشَزَّب؛ شیر بیشهء درشت اندام. ممتنع؛ شیر توانا. هجاس؛ شیر بیشه که گوش کند آواز را. هواسة، هواس؛ شیر نیک درنده. هزاع؛ شیر که شکار را بسیار بشکند. هزع؛ شیر بسیار سخت شکنندهء شکار. (منتهی الارب).
- پیشانی شیر خاریدن؛ کام شیر خاریدن. کام شیر آژدن. پا روی دم مار نهادن. دنبال ببر خاییدن. (از امثال و حکم دهخدا). به کاری بس خطرناک دست زدن :
قوت پشّه نداری چنگ با پیلان مزن
همدل موری نیی پیشانی شیران مخار.
جمال الدین عبدالرزاق (از امثال و حکم).
شیردلانند درین مرغزار
بگذر و پیشانی شیران مخار.
خواجو (از امثال و حکم).
- تند شیر؛ شیر تند. شیر که تند و تیز رود. شیر که تند و خشمگین است :
که نتوان ستد غارت از تند شیر.نظامی.
- جبههء شیر خواب آلوده خاریدن؛ پیشانی شیر خاریدن. به کاری فوق العاده خطرناک دست زدن :
جبهه می خارد بناخن شیر خواب آلوده را
آنکه کاوش می کند با سینهء افکار ما.
صائب (از امثال و حکم).
رجوع به ترکیب پیشانی شیر خاریدن شود.
- شرزه شیر؛ شیر شرزه. شیر خشمگین :
چو گور گرازنده با شرزه شیر.نظامی.
رجوع به شرزه و ترکیب شیر شرزه شود.
- شیرآشوب؛ آشوبنده چون شیر. که چون شیر آشوبگر و غوغافکن است :
از صَهیل اسب شیرآشوب او خرگوش وار
بس دم الحیضا که شیران ژیان افشانده اند.
خاقانی.
- شیرآفرین؛ آفرینندهء شیر بیشه. که شیر را خلق کند. کنایه از خدا که آفریدگار است :
گر سگی کردیم ای شیرآفرین
شیر را مگمار بر ما زین کمین.مولوی.
- شیرآواز؛ که آوازی چون شیر بیشه دارد :
کُه کَن و بارکش و کارکن و راه نورد
صفدر و تیزرو و تازه رخ و شیرآواز.
منوچهری.
- شیرآور؛ شیرافکن. شیرگیر. که شیر را شکار کند و به بند و کمند آورد :
دمان از پسش زنگهء شاوران
بشد با دلیران و شیرآوران.فردوسی.
- شیر آهنین چرم؛ شیر که پوست استوار و سخت چون آهن دارد :
درست گویی شیران آهنین چرمند
همی جهانند از پنجه آهنین چنگال.
عسجدی.
- شیر ایزد؛ شیر خدا. اسد الله الغالب. لقب حضرت علی بن ابیطالب. (یادداشت مؤلف) :
از پی آنکه در از خیبر برکند علی
شیر ایزد شد و بگذاشت سر از علیین.
فرخی.
خازن علم قران فرزند شیر ایزد است
ناصبی گر خر نباشد زوش چون باید رمید.
ناصرخسرو.
- شیربازی؛ دست به کار خطرناک زدن :
برآرم سگان را ز شورافکنی
که با شیربازیست گورافکنی(2).نظامی.
- شیر بالش؛ نقش و تصویر شیر بر روی بالش و متکا. (یادداشت مؤلف). نقش شیر که بر تکیهء سر کنند. (آنندراج) :
چون تو گردند حاسدانت اگر
شیر بالش شود چو شیر عرین.
انوری (از امثال و حکم).
- شیر برف؛ صورت شیری که اطفال از برف در راهها سازند و اسبان از دیدن آن رم خورند، و این رسم اکثر در شهرهای سردسیر رواج دارد چنانکه از اهل کابل و غیره به تحقیق پیوسته. شیر برفی. شیر برفین. (آنندراج) :
سرپنجه با شراب زدن کار عقل نیست
عقل است شیر برف و شراب است آفتاب.
صائب (از آنندراج).
رجوع به ترکیب بعد شود.
- شیر برفی؛ شیر برف. صورت شیر از برف. شیر برفین. (از آنندراج). هیکل شیر بزرگ که از تودهء برف بزرگ کنند. (یادداشت مؤلف) (از غیاث) :
چه غم آن پردلان را زین شگرفی
نمی ترسد پلنگ از شیر برفی.
ملاطغرا (از آنندراج).
- مثل شیر برفی، نمودی دروغین.؛ (امثال و حکم).
- || صورتی بی معنی. آنکه ظاهری مهیب و دلی ترسنده دارد. (یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیب شیر برف و شیر برفین شود.
- شیر برفین؛ شیر برف. شیر برفی. شیر که بچه ها از برف سازند. (آنندراج) :
نکته سنجان دگر را نیست زور طبع من
شیر برفین را نباشد قوت شیر عرین.امیدی.
شیر برفینم نه آن شیری که بینی صولتم
گاو زرینم نه آن گاوی که یابی عنبرم.
خاقانی.
تا اسد بر آسمان هم شیر برفین گشته است
کرده زور برف در اجرام علوی نیز کار.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
رجوع به دو ترکیب بالا شود.
- شیر بساط؛ نقش شیر که بر بساط کنند. (آنندراج) :
شیر فلک آن شیر سراپردهء دوران
در مرتبه با شیر بساطت نچخیده.
انوری (از آنندراج).
- شیر بیابانی؛ کنایه از شیر درنده است. اسد :
یکی از جای برجستم چنان شیر بیابانی
و غیوی برزدم چون شیر بر روباه درغانی.
ابوالعباس.
- شیر بی دمّ و سر و اشکم؛ کنایه از امر محال. (فرهنگ فارسی معین) :
شیر بی دمّ و سر و اشکم که دید
این چنین شیری خدا خود نافرید.مولوی.
- شیر پاس؛ نگهبان و پاسداری کننده چون شیر :
شیرپاسان پاسگاه رمه
لاف شیری از او زدند همه.نظامی.
- شیر پرده؛ شیر علم. شیر شادرْوان.
عکس شیر در روی پرده :
لیکن از آن چه باک چو دانی که وقت کار
چون است شیر پرده و چون ضیغم عرین.
ابن یمین.
هر کو به عهد شاه کند بندگیّ غیر
بیچاره شیر پرده نداند ز شیر غاب.
ابن یمین.
به صورت ارچه مشابه بود ولیک خرد
ز شیر پرده نگیرد حساب شیر عرین.
ابن یمین.
رجوع به ترکیب شیر شادرْوان و شیر علم و شیر رایت شود.
- شیر پشمین؛ صورت شیری که از پشم سازند. (آنندراج) :
شیر پشمین را برای کد کنند
بومسیلم را لقب احمد کنند.مولوی.
- شیر پیره؛ مثل شیر پیر. با صورتی مهیب و سیرتی سست و ضعیف. (یادداشت مؤلف).
- شیر چتر؛ نقش شیر که در چتر کنند. (آنندراج) :
سلطان سلاطین که شیر چترش
در معرکه سلطان شکار باشد.
انوری (از آنندراج).
- شیر حوض؛ صورت شیری که بر مجرای حوض سازند تا آب آن از دهانش ریزد. (آنندراج) :
شیر گردون پیشه گر بر مرغزارت بگذرد
از جفای شیر حوضت آبش آید در دهان.
خواجه سلمان (از آنندراج).
چون به عهدش بگذرد نخجیر در یاد نهنگ
در دهان او روان گردد چو شیر حوض آب.
سلیم (از آنندراج).
- شیر خطایی؛ ببر. (بحر الجواهر).
- شیر درفش؛ نقش شیر که بر درفش باشد. (آنندراج). شیر رایت. شیر علم :
ز شیر درفشش درخشان ظفر
چو در خانهء شیر تابنده خور.
دولتشاه سمرقندی (از آنندراج).
رجوع به ترکیب شیر رایت و شیر علم شود.
- شیر درنده؛ درواس. داهی. دهلاث. رباض. مرئس. جرفاس. مجرب. (منتهی الارب) :
شیر درّنده که یک راه به جایی بگذشت
بیم آن است کز آن سو گذرد دیگر راه.
فرخی.
- شیر دیبا؛ شیر رایت. نقش شیر که بر پارچهء دیبا باشد. (از آنندراج) :
چون شد آخر حکمتش در دفع او معجزنما
شیر دیبا همچو کرباسش درید از یکدگر.
شفیع اثر (از آنندراج).
رجوع به ترکیب شیر رایت شود.
- شیر رایت؛ تصویر شیر که بر علم و رایت باشد :
شیر اصلی معنی اندر سینه دارد همچو خاک
شیر رایت باشد آنکو باد دارد در میان.
سنایی.
از شیر رایت تو درافتد به روز حرب
ترس و هراس و بیم به شیران مرغزار.
سوزنی.
ایا پناه همه خلق زیر رایت تو
ز شیر رایت تو شیر آسمان به فغان.سوزنی.
خورشید نصرت است به توفیق کردگار
طالع ز شیر رایت جمشید کامکار.
سلمان (از آنندراج).
چو شیر رایت او را کند صبا متحرک
مجال حمله نماند ز هول شیر عرین را.
سعدی.
رجوع به ترکیب شیر علم شود.
- شیر زنجیری؛ شیر که در بند باشد. شیر بسته به زنجیر :
قید زینت مسقط فرّ و شکوه خسرویست
شیر زنجیری ز شیر بیشه کم صولت تر است.
امیرعلیشیر (از امثال و حکم).
- شیر ژیان؛ شیر خشمگین. (ناظم الاطباء) :
هنر نزد ایرانیان است و بس
ندارند شیر ژیان را به کس.فردوسی.
شیر هم شیر بود گرچه به زنجیر بود
نَبُرَد بند و قلاده شرف شیر ژیان.فرخی.
پلنگان به زنجیر زرینه بند
همان گرگ و شیر ژیان در کمند.اسدی.
بگو که چون برهاند به چاره جان آن رنگ
که اوفتاده میان دو شیر تند ژیان.قطران.
عدل و انصاف تو در هر بیشهء ایران زمین
آشتی داده ست با شیر ژیان روباه را.
امیرمعزی.
گر سواران خنگ توسن در کمند افکنده اند
من کمند افکنده و شیر ژیان آورده ام.
خاقانی.
در یک سر ناخن از دو دستش
صد شیر نر ژیان ببینم.خاقانی.
دشمن تو کی شود با تو برابر به جاه
شیر علم کی شود همسر شیر ژیان.خاقانی.
از صهیل اسب شیرآشوب او خرگوش وار
بس دم الحیضا که شیران ژیان افشانده اند.
خاقانی.
-امثال: شیر ژیان کجا شکند ناهار از نیم خورده مستهء هر روبه.
حاج سیدنصرالله تقوی (از امثال و حکم).
- || کنایه از شجاع و دلیر است. (از ناظم الاطباء) (آنندراج).
- شیرسار، شیرسر: گرزشیرسار؛ گرز که سری چون سر شیر دارد :
ور به روی آسمان داری تو گرز شیرسار
شیر گردون را مطیع شیر شادرْوان کنی.
عمعق بخارایی.
- شیر سنگی؛ صورت شیر که بر سر قبر پهلوانان از سنگ ساخته نصب نمایند، و این علامت آن است که او پهلوان بوده. (آنندراج) :
جز کوهکن نبود کسی پهلوان عشق
بر سر ز بیستون بنگر شیر سنگیش.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- شیر سیستان؛ کنایه از رستم است. (آنندراج) (انجمن آرا) (از لغت فرس اسدی).
- شیر شادرْوان؛ تصویر شیری که در پرده و سراپرده و سایبان نقش می کنند. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از غیاث) (از آنندراج) :
ور به روی آسمان داری تو گرز شیرسار
شیر گردون را مطیع شیر شادروان کنی.
عمعق بخارایی.
که گشتستند از آسیب شمشیر و سنان تو
به نقش پیل گرمابه به شکل شیر شادروان.
عبدالواسع جبلی.
بلند قدر تو بر چرخ شیر گردون را
به زیر پای سپرده چو شیر شادروان.
جمال الدین عبدالرزاق (از آنندراج).
این است همان صفه کز هیبت او بردی
بر شیر فلک حمله شیر تن شادروان.
خاقانی.
- شیر شرزه؛ شیر برهنه دندان و خشمگین. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از برهان) (از فرهنگ اوبهی) :
که بخت بد است اژدهای دژم
بدام آورد شیر شرزه به دم.فردوسی.
زآن نکرد آهنگ شیر شرزه از بیم سنانْش
رخنه گشتی چرخ جستی برج شیر از آسمان.
فرخی.
تیری که بزد چرخ مرا پنهان زد
جز پنهان مرد مرد را نتوان زد
زد چرخ مرا ولیک در زندان زد
در زندان شیر شرزه را بتوان زد.
مسعودسعد.
به کارهای گران مرد کاردیده فرست
که شیر شرزه برآرد به زیر خَمّ کمند.
سعدی.
چه خورد شیر شرزه در بن غار
باز افتاده را چه قوت بود.سعدی.
نبی نریخت ورا خون از آنکه نالاید
به شیر روبه چنگال شیر شرزهء نر.قاآنی.
- || اسدالله غالب علی بن ابیطالب. (از فرهنگ فارسی معین).
- شیر شرزهء غاب؛ شیر خشمگین. (فرهنگ فارسی معین).
- || کنایه است از اسدالله غالب. (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین).
- شیر شکاری؛ شیر که شکار کند. شیر که صید زیاد کند :
که ملکت شکاریست کو را نگیرد
عقاب پرنده نه شیر شکاری.دقیقی.
که بازی نیست با شیر شکاری.
(ویس و رامین، از امثال و احکم).
- شیر طلا؛ صورت شیری که از طلا سازند. (آنندراج) :
پیش من از گربهء چینی بود بی قدرتر
در زمین هند مردم خوار گر شیر طلاست.
قبول (از آنندراج).
- شیر عرین؛ شیر بیشه. شیر جنگل. شیر که در بیشه زندگی می کند. (یادداشت مؤلف) :
سلطان همتش به دو گیتی نگه نکرد
شیر عرین کجا نگرد سوی لاغری.
ظهیر فاریابی.
دعوی شاهی ترا رسد بحقیقت
لاف ز سرپنجه کار شیر عرین است.
ظهیر فاریابی.
نکته سنجان دگر را نیست زور طبع من
شیر برفین را نباشد قوت شیر عرین.
امیدی.
چو تو گردند حاسدانت اگر
شیر بالش(3) شود چو شیر عرین.انوری.
آن نبینی تا ز شر و شور مور
می چه بیند بچهء شیر عرین.خاقانی.
چون برآمد چهار سال برین
گور عیار گشت شیر عرین.نظامی.
-امثال: شیر بالش نشد چو شیر عرین.
انوری (از امثال و حکم).
شیر عرین کجا نگرد سوی لاغری.
؟ (از امثال و حکم).
به صورت ارچه مشابه بود ولیک خرد ز شیر پرده نگیرد حساب شیر عرین.
ابن یمین.
چو شیر رایت او را کند صبا متحرک مجال حمله نماند ز هول شیر عرین را.
سعدی.
- شیر علم؛ تصویر که بر جامهء علم دوزند برای تفأل غلبه و هیبت ناظرین. (غیاث) (آنندراج). شیر رایت. تصویر شیر بیشه که بر پرچم و علم باشد :
شخص با همت تو شخص خیال
شیر با هیبت تو شیر علم.ابوالفرج رونی.
آب هنرش خاک کند آتش فتنه
باد ظفرش روح دهد شیر علم را.
ابوالفرج رونی.
برند شیر علم را به پیش صف لیکن
طمع ندارد ازو هیچ کس شجاعت شیر.
سوزنی.
دشمن تو کی شود با تو برابر به جاه
شیر علم کی شود همسر شیر ژیان.خاقانی.
ما همه شیران ولی شیر علم
حمله مان از باد باشد دمبدم.مولوی.
هست بازیهای آن شیر علم
مخبری از بادهای مکتتم.مولوی.
ز سایهء علم شیرپیکرت نه عجب
که لرزه بر تن شیران فتد چو شیر علم.سعدی.
- || صورتی بی معنی. آنکه کارش به قوت و ارادهء دیگری است. (یادداشت مؤلف): مثل شیر علم. (امثال و حکم دهخدا). رجوع به ترکیب شیر رایت شود.
- شیر غاب؛ شیر بیشه. شیر عرین.
هرکو به عهد شاه کند بندگیّ غیر
بیچاره شیر پرده نداند ز شیر غاب.
ابن یمین.
رجوع به ترکیب شیرعرین شود.
- شیر غران؛ شیری که می غرد و نعره می کشد. (یادداشت مؤلف). شیر هیبتناک. مزئر. (منتهی الارب).
- || بهادر و غازی و جنگجو. (ناظم الاطباء). کنایه از دلیر و شجاع. (آنندراج) (یادداشت مؤلف).
- شیر فرش؛ نقش شیر که بر فرش کنند. (آنندراج) :
به بارگاه تو در شیر فرش ایوان را
به خاصیت شرف و فرّ شیر گردون باد.
انوری (از آنندراج).
- شیر فلوس؛ صورت شیری که در یک طرف فلوس باشد و طرف دیگر نام شهر، و این در صفاهان و شیراز رایج است. (آنندراج). عکس شیر در روی سکهء فلزی :
آوردن زر به دست آسان نبود
خوابیده به روی هر فلوسی شیری.
نویدی شیرازی (از آنندراج).
- شیر قالی؛ نقش شیر که بر قالی منقش یا بافته بود. (آنندراج) :
می درد پوست به او چهره شود گر موشی
نسبت مسند و فرش آنکه چو شیر قالی است.
رازی (از آنندراج).
فراغتی به نیستان بوریا دارم
مباد راه درین بیشه شیر قالی را.
ملا طاهر غنی (از آنندراج).
- || بر شخصی که پرلاف وگزاف باشد اطلاق آن کنند زیرا که از او هیچ کاری برنمی آید. (آنندراج).
- شیر قالین؛ شیر قالی. تصویر شیر که روی قالی باشد:(4)
شیر قالین دگر و شیر نیستان دگر است.
؟ (از امثال و حکم دهخدا).
- شیر قلاب؛ آهنی که قلندران بر سر دوال کمر دوزند و آن اکثر به صورت شیر باشد، و به هندی بکسوا گویند. (غیاث) (از آنندراج) :
نیفکنده هرگز برون از دهن
سگ نقش را شیر قلاب من.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
- شیر کردگار؛ علی علیه السلام. اسد الله الغالب. شیر خدا. (یادداشت مؤلف) :
بر ذوالفقار و بازوی تو آفرین کند
روز نبرد جان علی شیر کردگار.سوزنی.
رجوع به ترکیب شیر خدا شود.
- شیر گردیدن؛ شیر شدن. چون شیر زورمند و دلیر و شجاع گشتن :
گفت اگر گربه شیر نر گردد
نکند با پلنگ دندان تیز.سعدی.
- || دلیری دروغین. (یادداشت مؤلف).
- شیر گرمابه؛ شیر حمام. شیری که بر دیوار حمام نقش کنند از ساروج و جز آن. رستم در حمام. (یادداشت مؤلف) :
نزد آن کس خرد نه همخوابه ست
شیر بیشه چو شیر گرمابه ست.؟ (از کلیله).
- شیر لوای؛ نقش شیر که بر لوای کنند. (آنندراج) :
آهوی چشم تو و شیر لوای سلطان
قلب احباب شکست و صف بدخواه درید.
سلمان (از آنندراج).
- شیر ماده؛ لحاسة. (منتهی الارب). لب ء. لباءة. لَبأة. لَبُؤة. لُبَأة. لَبَأة. لَبة. (منتهی الارب). لبوءة. (دهار) (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) :
نه که هر زن دغا و لاده بود
شیر نر هست و شیر ماده بود.
سنایی (از امثال و حکم دهخدا).
- شیر مست؛ شجاع و دلاور و غازی و جنگجوی. (ناظم الاطباء). که چون شیر بیشه مست و قوی باشد :
نکو داستانی زد آن شیر مست.نظامی.
- شیر نر؛ نرّه شیر. (یادداشت مؤلف) : شیر نر بکشتی و ببستی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 120).
نه که هر زن دغا و لاده بود
شیر نر هست و شیر ماده بود.سنایی.
بس که بیت العیار را ز نخست
شیر نر دیده ام ز طالع خویش.خاقانی.
عدو ابله است ورنه ز خرد بود که مردم
دم اژدها نگیرد پی شیر نر نیاید.خاقانی.
گورچشمی که بر تن یوز است
از پی شیر نر ندوخته اند.خاقانی.
-امثال: شیر نر تنها بود هر جا و خوکان جفت جفت.
منوچهری (از امثال و حکم).
- || مرد شجاع. (یادداشت مؤلف).
- شیر نمد؛ صورت شیری که از نمد سازند. (آنندراج) :
شه که نه بر تخت به تمکین بود
شیر نمد روبه پشمین بود.
میرخسرو (از آنندراج).
- شیر یله؛ شیر رهاشده :
نتوان گفت خلافش به سلاح و به سپاه
زآنکه شیر یله نگریزد از پشک گراز.
فرخی.
ای همچو پدر به روز هیجا
شیر یلهء ژیان دیگر.سوزنی.
- || مرد شجاع و دلیر.
- کام شیر آژدن (خاریدن)؛ کنایه از دست به کار خطرناک یازیدن :
همه مولش و رای چندان زدن
بدین نیشتر کام شیر آژدن.فردوسی.
رجوع به ترکیب پیشانی شیر خاریدن شود.
|| آن جانب سکه که شیر بر آن نقش بسته است، و روی دیگر را خط گویند. (یادداشت مؤلف). || علامت دولت ایران با خورشید در پشت و شمشیر بدست. رجوع به شیر و خورشید شود. || ببر. (ناظم الاطباء). || دلیر و شجاع و بهادر. (از ناظم الاطباء). سخت شجاع و دلاور و پهلوان. (یادداشت مؤلف) :
گریزان شد از گیو پیران شیر
پس اندر همی تاخت گیو دلیر.فردوسی.
ز دست دگر زال و مهراب شیر
برفتند پرخاشجوی و دلیر.فردوسی.
بزرگان و شیران ایران زمین
همه شاه را خواندند آفرین.فردوسی.
کمند کیانی بینداخت شیر
به خم اندر آورد گوری دلیر.فردوسی.
به آزادگان گفت پشت سپاه
که ای نامداران و شیران شاه.فردوسی.
چنین گفت از آن پس به ایزدگشسب
که ای تیغزن شیر تازنده اسپ.فردوسی.
تو شیری و شیران(5) به کردار غرم
برو تا رهانی دلم را ز گرم.عنصری.
آهوی چشمت بدان زنجیر زلف
جان شیران جهان آویخته.خاقانی.
از چرخ طمع بِبُر که شیران را
دریوزه نشاید از در یوزه.خاقانی.
- زن شیر؛ زن دلاور و شجاع و دلیر :
زن شیر از آن نامهء شهریار
چو رخشنده گل شد به وقت بهار.فردوسی.
- سالار شیر؛ فرماندهِ شجاع و دلیر. سردار و پهلوان دلاور :
سران سپه مهتران دلیر
کشیدند صف پیش سالار شیر.فردوسی.
- شیران پولادخای؛ مردمان دلیر و بهادر. (از برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا).
- || اسبان پرزور. (از برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از انجمن آرا).
- شیر امیر؛ کنایه از سردار دلاور درگاه پادشاه :
پیک دلی پیرو شیطان مباش
شیر امیری سگ دربان مباش.نظامی.
- شیر پرخاشخر؛ پهلوان جنگاور :
ندانست کاین شیر پرخاشخر
ز فرمانْش پیچد بدینگونه سر.فردوسی.
|| (ص) موفق. پیروز. مقابل روباه که مظهر شکست و عدم موفقیت است: شیر آمدی یا روباه؟ (فرهنگ فارسی معین). در تداول عامه شیر را مظهر پیروزی و موفقیت و روباه را مظهر شکست گیرند و از کسی که دنبال کاری رفته پرسند: شیر آمدی یا روباه؟ یعنی موفق و کامیاب هستی یا ناکام و شکست خورده :
دانم که از بیت اللَّهی شیری بگو یا روبهی
در حضرت شاهنشهی بوالقاسمی یا بوالحسن؟
سنایی.
مپندار اگر شیر یا روبهی
کز ایشان به مردی و حیلت رهی.سعدی.
-امثال: شیری یا روباه؟ (امثال و حکم دهخدا).
- شیر آمدن؛ مانند شیر سرافراز و موفق آمدن :
به عرض بندگی دیر آمدم دیر
وگر دیر آمدم شیر آمدم شیر.نظامی.
|| (اصطلاح سیاسی) در عرف سیاست، دولت انگلستان را گویند. (فرهنگ فارسی معین). || نوعی ماهی در دریای فارس. (یادداشت مؤلف). || (پسوند) مزید مؤخر کلمات: کماشیر. قماشیر. کاوشیر. جاوشیر. کتخ شیر. نرماشیر. کردشیر. دیرکردشیر. (یادداشت مؤلف).
(1) - Lion. (2) - ایهام به «گور» صحرایی هم دارد.
(3) - ن ل: شیر رایت...
(4) - به نوشتهء فرهنگ فارسی معین قالین به معنی قالی است و به گفتهء محمدِ پروین گنابادی در خراسان قالی را قالین گویند.
(5) - بمعنی اصل کلمه یعنی اسد نیز ایهام دارد.

شیر.

(اِ) مایعی سپید و شیرین که از پستان همهء حیوانات پستاندار ترشح می کند، و به تازی لبن گویند. (ناظم الاطباء) (از برهان). به معنی شیر است که می خورند، و به این معنی به یای معروف است نه مجهول، و این ترجمهء لبن است و استادان شعر این دو را با هم قافیه نمی کنند و فرق می گذارند(1). (آنندراج) (انجمن آرا). مایع سفید شیرینی که از پستان مادهء پستانداران، تغذیهء بچگان را برآید. دَرّ. لبن. حلیب. از شیر جغرات (ماست) و کشک (ترف) و دوغ و پنیر و مسکه (کره) و فله (آغوز) و رخبین (قره قوروت) و لور و کفی و خامه و سرشیر و ماءالجبن (پنیرآب) و روغن و شیربرنج و فرنی می سازند. (یادداشت مؤلف). مایعی سفیدرنگ و با طعم شیرین مزه و غلظت خاص که از پستانهای نوع مادهء پستانداران پس از زایمان به منظور اولین دورهء تغذیهء نوزاد ترشح می شود. مدت زمان ترشح شیر از پستان پستانداران ماده بسته به احتیاج و مدت لازم به جهت تغذیهء نوزادان آنهاست. شیر بهترین مادهء غذایی و سهلترین غذای نوزاد پستانداران است. شیر و متفرعاتش از غذاهای قوی و سالم انسان بشمار می رود. حیوانات وحشی فقط آن مقدار شیر می دهند که نوزاد آنها لازم دارد، لیکن حیوانات اهلی مانند گاو و گوسفند و شتر بواسطهء اراده و تربیت انسان بیش از اندازهء مدتی که برای آنها ضروری است شیر می دهند. در شیر قطرات کوچک چربی بسیاری شناورند در صورتی که ترکیبات دیگرش (مانند مواد پروتیدی و گلوسیدی و املاح) در آن بحال محلول موجودند. ترکیب شیر پستانداران مختلف با هم فرق میکند: در شیر گاو تقریباً 88% آب، تقریباً 3% مواد ازته، تقریباً 8/4% مواد گلوسیدی و بطور تقریب 2/3% مواد چربی است. ترکیبات شیر انسان عبارتست از 87% آب و 6/1% مادهء ازته و 8/6% مواد قندی و 5/3% چربی و 2% املاح مختلف. (فرهنگ فارسی معین). دَرّ. درّة. رسل. (منتهی الارب) (المنجد). سمالخی. طلّ. عرق. عتیق. کساء. (منتهی الارب). لبن. (منتهی الارب) (دهار). مدرب. معس. (منتهی الارب). وضح. (المنجد) (منتهی الارب) :
تذرو تا که همی در خرند خایه نهد
گوزن تا همی از شیر پر کند پستان.
ابوشکور بلخی.
ویدون فروکشی به خوشی آن می حرام
گویی که شیر مام ز پستان همی مکی.
کسایی.
به شیر آن کسی را که بودی نیاز
بدان خواسته دست بردی فراز.فردوسی.
همه کوهسارانْش نخجیر بود
به جوی آبها چون می و شیر بود.فردوسی.
ابر بهار چون حبشی دایه ای شده ست
باران چو شیر و لاله ستان کودکی بشیر.
منوچهری.
چو مشک بویا لیکنْش نافه بوده ز غژم
چو شیر صافی و پستانْش بوده از پاشنگ.
عسجدی.
شیر زمانه زود کند سیر مرد را
چون تو همی نگردی ازین شیر شیرسیر.
ناصرخسرو.
گر ماه تیر شیر نبارید زآسمان
بر قیرگون سرت که فروریخته ست شیر.
ناصرخسرو.
تا طبع ساز باشد پنداری
شیری است تازه ریخته بر شکّر.
ناصرخسرو.
هر نیمه شب سیاه صدهزار قطره شیر سپید بر جامه نماید. (منشآت خاقانی چ محمد روشن ص 2). شیر از پستان زن غمزه زن رومی خورند. (منشآت خاقانی ص 167).
ازین شیر سگ خورده شیری نبینی
وزین شوره مردم گیایی نیابی.خاقانی.
بستهء غار امیدم چو خلیل
شیر از انگشت مزم نان چه کنم.خاقانی.
از شیر شتر خوشی نجویم
چون ترشی ترکمان ببینم.خاقانی.
ای آب حیات ما شو فاش چو حشر ارچه
شیر شتر گرگین جان است عرابی را.
مولوی.
با جان مگر از جسد برآید
خویی که فروشده ست با شیر.سعدی.
به شیر بود مگر شور عشق سعدی را
که پیر بود و تغیر در او نمی آمد.سعدی.
گیرم که خر کند تن خود را به شکل گاو
کو شاخ بهر دشمن و کو شیر بهر دوست.
صادق گاو اصفهانی.
شیر و انجیر فروچیده به ریش کفچه
چون سما گشته درخشان به نجوم سیار.
بسحاق.
- امثال: شیر پند از مهر جوشد وز صفا.
مولوی (از امثال و حکم).
از شیر مادر حلالتر. (امثال و حکم دهخدا). مثل شیر دایه، مثل شیر مادر. (امثال و حکم دهخدا). مرغ را چینه باید و کودک را شیر. (از فتوت نامهء ملا حسین کاشفی).
نه شیر شتر نه دیدار عرب. (امثال و حکم دهخدا).
عشق تو در وجودم و مهر تو در دلم با شیر اندرون شده با جان بدررود. سعدی.
تدرة؛ شیر بسیار. جفار؛ شتران بسیارشیر. جعفر؛ شتر بسیارشیر. خبطة؛ شیر اندک. خلیط؛ شیر شیرین آمیخته به شیر ترش. خمیم؛ شیر همین که دوشیده باشند. قطیبة؛ شیر گوسفند و شیر شتر آمیخته بهم. لبن مغیر؛ شیر که در آن سرخی خون باشد. مَغْل، مَغَل؛ شیر که زن آبستن بچه را دهد. خمیط؛ شیر که در خیک کرده بر گیاه خوشبوی نهند تا خوشبوی گردد. دَرّ؛ بسیاری شیر. رخم؛ شیر سطبر. دبدبة؛ شیر نیک سطبر. سمالج؛ شیر شیرین. سمالخی؛ شیری که در خیک ریخته در گَوی گذارند تا خفته گردد. روب؛ شیر خفته یا مسکه برآورده. (از منتهی الارب). روبة؛ شیر بامسکه، یا شیر بی مسکه. (از تاج العروس). رؤبة، روبة؛ مایهء شیر. لبن سمهج لمهج؛ شیر چربناک شیرین. سمهجیج؛ شیر شیرین بسیارروغن. سمهجیخ؛ شیر آب آمیخته. سمعج؛ شیر بسیارروغن. سملج؛ شیر شیرین. صمرة، صمقة؛ شیر بیمزه. غُذْمة، غَذَمة؛ شیر بسیار. مهدوم؛ شیر خفته و سطبرشده. نجیرة؛ شیر بارد. نخیسة؛ شیر گوسپند و بز، یا شیر بز و شتر بهم آمیخته، همچنین شیر شیرین و ترش. لابن؛ شیرخوراننده. صریب؛ مشمعلّ؛ سامط؛ شیر ترش. صامورة، شیر سخت ترش. عُکَلِد، عکالد، عُکَلِط؛ شیر دفزک و خفته. غَیْطَمّ، عُلَبِط، عُلابِط؛ شیر خفته و دفزک. عَمْهَج، عُمهوج، عماهج، هلابج، هُلَبِج؛ شیر دفزک. عُلَکِد، عُلاکِد، شیر دفزک شده و سطبر. وثیخة؛ شیر دفزک و سطبر. خطر؛ سمار؛ شیر بسیارآب. غمیم؛ شیر جوشانده و سطبرشده. صقر؛ شیر نیک ترش. شخاب؛ شیر تازه. صریح؛ شیر روغن برگرفته. سجاج؛ شیر تنک بسیار آب آمیخته. غیل؛ شیر زن باردار. عکی؛ شیر بی آمیغ. فضیح؛ شیر بسیار آب آمیخته. قهوة، قهة؛ شیر بی آمیغ. وغیر، وغیرة؛ شیر جوشان و مطبوخ. نشیل؛ شیر که هنگام دوشیدن برآید. نَسْأ، نسی ء؛ شیر تنک بسیارآب. شعاع؛ شیر تنک آب آمیخته. ذلاح؛ شیر به آب آمیخته. خضار؛ شیر که آب در آن بیشتر باشد. صواح؛ شیری که آب بر آن غالب باشد. طحف؛ شیر ترش. قاطع؛ شیر ترش زبان گز. ملیساء؛ شیر ترش که در شیر خالص اندازند تا بسته گردد. ملساء؛ شیر ترش که در شیر خالص اندازند تا دفزک شود. ماهج؛ شیر تنک. نذفة؛ شیر اندک. واشق، وشاق؛ شیر اندک. هجیسة؛ شیر برگردیدهء تباه شده در مشک. عُثَلِط، عُثالِط؛ شیر سطبر و دفزک. ولیخة؛ شیر دفزک. (منتهی الارب).
- از شیر باز کردن؛ منع ترضیع از بچه کردن. (ناظم الاطباء). از شیر بازستدن. از شیر گرفتن. از شیر بازداشتن. از شیر بریدن. از شیر جدا کردن. از شیر واگرفتن. (یادداشت مؤلف). فصل. فصال. افتصال. (تاج المصادر بیهقی). فطام. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). فلو. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به ترکیب از شیر گرفتن و مترادفات دیگر شود.
- از شیر بازکرده؛ از شیر گرفته. فطیم. مفطوم. (یادداشت مؤلف).
- از شیر بریدن؛ از شیر باز کردن. از شیر بازداشتن. (آنندراج). از شیر گرفتن :
چو رفت ایام شیر و عهد نازش
سعادت دایه کرد از شیر بازش.
کلیم (از آنندراج).
ز شیر دختر رز تا بریدم طفل عادت را
به حکم دایهء مشرب به خون توبه خو کرده.
کلیم (از آنندراج).
- از شیر گرفتن؛ از شیر بازستدن. از شیر بازکردن. شیر مادر را در سنی مخصوص از طفل بریدن. فطام. (یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیب از شیر باز کردن شود.
- از شیر واگرفتن؛ از شیر بریدن. از شیر بازداشتن. (آنندراج). از شیر گرفتن :
رسید نوبت بیداربختیَم وقت است
که طفل خواب ز شیر فسانه واگیرم.
ظهوری (از آنندراج).
رجوع به مترادفات شود.
- از ماه شیر دوشیدن؛ جادویی کردن. توضیح اینکه یکی از اعمال محیرالعقول جادوگران به زعم قدما شیر دوشیدن از ماه بوده. (فرهنگ فارسی معین).
- برادر شیر (شیری)؛ برادر رضاعی. پسری که از پستان مادر پسر یا دختری شیر خورده باشد یا پسر و دختری دیگر از پستان مادر وی شیر خورده باشند. اخ رضاعه. (یادداشت مؤلف) :
بر تو شیرین ترین لقب که تویی
با ملک زادگان برادر شیر.سوزنی.
رجوع به رضاع و رضاعی شود.
- بُلغور شیر؛ نوعی خوراک است که در جنوب خراسان معمول است و آن گندم خردشده است که با شیر می جوشانند و خشک میکنند و برای غذای زمستان نگاه می دارند. (یادداشت محمدِ پروین گنابادی). در آذربایجان مخصوصاً در روستاها نیز معمول است.
- بوی شیر از لب (دهان) کسی آمدن -(چکیدن)؛ سخت کودک بودن. هنوز طفل بودن. (یادداشت مؤلف) :
می چکد شیر هنوز از لب همچون شکرش
گرچه در شیوه گری هر مژه اش قتالیست.
حافظ.
بوی شیر از لب همچون شکرش می آید
گرچه خون می چکد از شیوهء زلف سیهش.حافظ.
- بی شیری؛ نداشتن شیر. فقدان شیر :
ز بی شیری انگشت خود می مزید
به مادر بر انگشت خود می گزید.نظامی.
- خواهر شیر؛ خواهر رضاعی. خواهر شیری. (یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیب برادر شیر و نیز رجوع به رضاع و رضاعی شود.
- دندان شیر؛ راضع. راضعه. دندانی که طفل بار اول برآورد. (یادداشت مؤلف). دندان شیری.
- شیرافزا؛ آنچه شیر انسان یا حیوان را بیفزاید: مغرزه؛ گیاهی است شیرافزا. (یادداشت مؤلف).
- شیر بریدن به چیزی؛ کنایه از بازگرفتن طفل را از شیر مادر و به چیزی دیگر خوگر گردانیدن. (آنندراج) :
آخر عمر شدم واله طفلی که برید
مادر دهر به خون دل عاشق شیرش.
شفیع اثر (از آنندراج).
- شیر بریده؛ آب پنیر.(2) مایعی است ترش مزه که بعد از انعقاد شیر توسط مایهء پنیر به دست می آید و ترکیب آن به قرار زیر می باشد: آب 934 در هزار، مواد سفیده ای 3/10، مواد چربی 1، لاکتوز 44، اسیدلاکتیک 3/4، مواد معدنی 2/8. مقدار مواد سفیده ای و مخصوصاً کرهء شیر بریده از شیر خیلی کمتر بوده بعلاوه عاری از فسفاتهای خاکی نیز می باشد. خواص غذایی آن کمتر از شیر است ولی خواص مسهلی مدر و خنک کننده و ضدعفونی دارد و برای درمان یبوستهای سخت آنرا بکار می برند. (از درمان شناسی ج 1 ص 442).
- شیر به پستان کسی آوردن؛ او را به هوس و میل آوردن. (امثال و حکم دهخدا).
- شیرپاک خورده؛ حلالزاده. آنکه از خانوادهء اصیل و نجیب و پاک است: بابا حلالزادهء شیرپاک خورده ای اگر یک خر کبود خسته باشد پنجهزار حلال مشتلق. (یادداشت مؤلف).
- شیر خام خوردن؛ کنایه از غفلت کردن. (ناظم الاطباء) (آنندراج).
- || کنایه از خام طمع بودن است. (ناظم الاطباء) (از برهان).
- شیرخام خورده؛ خام و غافل و نمک نشناس.
-امثال: آدمی شیرخام خورده است؛ که هرچه نقل کنند از بشر در امکان است. (یادداشت مؤلف) :
گرچه شیر خام خورده ست آدمی من پخته ام
گرم خون بوده ست دایه داده شیر دیگرم.
ظهوری (از آنندراج).
- شیرخشک؛ شیر که خشک شده و به صورت گرد درآمده تا در موقع لزوم در آب حل کنند و نوشند. (از فرهنگ فارسی معین).
- شیرخواه؛ که شیر خوردنی بخواهد. طفل که خوردن را شیر طلبد :
ما عیال حضرتیم و شیرخواه
گفت الخلق عیال للاله.مولوی.
- شیر در پستان آهو کردن؛ کنایه از آبادان کردن جایی :
باش تا شیران تبت را کند در پالنهگ
وآهوان تبتی را شیر در پستان کند.قاآنی.
- شیر در قرابه؛ نوعی از رنگها و آن نیلی مایل به سفیدی است. (آنندراج). رنگ سپید یا رنگ آبی که رنگ آبی به قطعات دراز از سپید جدا باشد. سفید که در آن به درازا رنگ آبی باشد. رنگ مخطط از سپید و سبز. (یادداشت مؤلف) :
در هوای تو چاکها دارد
جامهء شیر در قرابهء صبح.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
- شیر شدن موی؛ کنایه از سپید شدن موی که عبارت از ایام پیری است. (آنندراج) :
تا پای بر فلک نگذاری ز مهد خاک
مویت اگرچه شیر شود شیرخواره ای.
صائب (از آنندراج).
- شیر شنجرف گون؛ (انجمن آرا) (برهان).
- شیر صبح؛ کنایه از سپیدهء صبح. (آنندراج) :
همان روشن گهر از پاک گوهر می برد فیضی
که شیر صبح را سرپنجهء خورشید می دوشد.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- شیر مرغ؛ هر چیز که وجود نداشته باشد. (ناظم الاطباء). کنایه از محال باشد، و با جان آدمی مرادف است چنانکه می گویند شیر مرغ و جان آدم. (برهان) (از آنندراج). مراد از چیز عجیب و کمیاب و نادر است. (غیاث) :
باغ داری بترک باغ مگوی
مرغ با توست شیرمرغ مجوی.نظامی.
روباه اندیشه کرد که من جگر بط چگونه به دست آرم چه گوشت آن مرغ از شیرمر غان بر من متعذرتر می نماید. (مرزبان نامه).
آگاهی نیست از وفا هیچ ترا
ای جان پدر نه شیر مرغ است وفا.فرخی.
- || شیر خفاش و شیرج. (آنندراج).
- || چیزی که در لطافت و پاکیزگی نظیر نداشته باشد. (فرهنگ فارسی معین).
- شیر مرغ خواستن (جستن)؛ امر یا چیز محالی طلب کردن. (یادداشت مؤلف) : کسی را از ما از وی بازنداشت و نیکوداشتها به هر روز بزیادت بود چنانکه اگر بمثل شیر مرغ خواستی دروقت حاضر کردی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص64).
جان صرف کند در آرزویم
گر خود همه شیر مرغ جویم.خاقانی.
- شیر مرغ و جان آدمیزاد (آدم)؛ کنایه از امر محال. (فرهنگ فارسی معین).
- || همه چیز از ممکن و غیرممکن. همه چیز حتی نایابها: در سفره شیر مرغ و جان آدم نهاده بود. (یادداشت مؤلف) :
در عراق از کیسهء حرصت شود لبریزتر
شیر مرغ و جان آدم گر همی خواهی خری.
ملا فوقی یزدی (از آنندراج).
- شیر و کرنج؛ شیر و برنج : در منزل شیخ شادی شیر و کرنج می پختند. (انیس الطالبین).
- گاوان شیر؛ گاوان شیرده. گاوهای ماده. مقابل گاوهای نر :
ز گاوان ورز و ز گاوان شیر
ده ودوهزارش نوشت آن دبیر.فردوسی.
- لب از شیر مادر شستن؛ از شیر بازگرفته شدن. دوران شیرخوارگی پشت سر نهادن :
چو کودک لب از شیر مادر بشست
به گهواره محمود گوید نخست.فردوسی.
- مثل شیر؛ بسیار مفید. جامهء شسته. مثل یاس. (یادداشت مؤلف).
- مثل شیر مادر؛ نهایت حلال. (یادداشت مؤلف).
|| مایعی که از یتوعات و امثال آن حاصل شود. مادهء سفیدی که در بعض گیاهان چون بشکنند بزهد. شیره. شیرابه: شیر نارجیل؛ ماده ای که در میان نارجیل باشد. شیرهء نارجیل. اقواق. (یادداشت مؤلف). نسل؛ شیری که از انجیر سبز برآید. عبیبة؛ شیر درخت عرفط. (منتهی الارب) : اندر بوشنگ [ به خراسان ] گیاهی است که شیر او تریاک است زهر مار و کژدم را. (حدود العالم). || هستهء خوردنی پاره ای میوه ها در حالتی که هنوز نبسته و سخت نشده است: این بادامها هنوز شیر است. (یادداشت مؤلف). || (ص) (در لهجهء طبری) تر. مقابل خشک. (یادداشت مؤلف). || (اِ) شراب. (آنندراج) :
مستی این هنگامه ها گیرد برایم هر زمان
شیر صد میخانه سر بنهاده در جامم هنوز.
ظهوری (از آنندراج).
- شیر شنجرف گون؛ شراب انگوری لعلی. (فرهنگ فارسی معین) (از آنندراج) (از برهان) (از انجمن آرا). شراب سرخ. (ناظم الاطباء).
(1) - در قدیم و امروز نیز در بعضی لهجه ها بین یای معروف و مجهول فرق بوده است ولی امروزه در زبان فارسی رسمی هر دو یکسان تلفظ می شود.
(2) - Petit lait.

شیر.

(اِ) لولهء پیچداری که به ته ظرف یا لولهء آب اتصال دارد و چون پیچ آنرا بپیچانند آب جریان می یابد. (ناظم الاطباء). مبزل. مبزله. نایژه. لوله. لولهء ضامن دار یا مجرای چرمی یا فلزی آب انبار یا خم یا چرخشتی که آب یا مایع درونی آنرا با گشودن و بستن آن بیرون کنند یا از بیرون شدن بازدارند: شیر آب انبار؛ شیر حمام. (یادداشت مؤلف).

شیر.

[یَ] (ع اِ) شجر و درخت و هر گیاهی که بر ساق ایستد. (ناظم الاطباء).

شیر.

(ع اِ) شُیُر. جِ شیار. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به شیار شود.

شیر.

[شُ یُ] (ع اِ) جِ شیار. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شیار شود.

شیر.

[شَیْ یِ] (ع ص، اِ) مشورت دهنده. گویند: فلان خَیِّرٌ شَیِّرٌ؛ ای صالح للخیر و المشورة. ج، شوراء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مشورت دهنده و اهل مشورت و کسی که صلاحیت برای مشورت داشته باشد. (ناظم الاطباء). مشاور. (اقرب الموارد). || پنددهنده. (ناظم الاطباء). || زیبا. (از اقرب الموارد): انه لصیر شیر؛ او نیکو و خوب صورت است. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
- شعر شیر؛ شعر نیکو. ج، شیار. (ناظم الاطباء).
|| وزیر اول. (از ناظم الاطباء). وزیر. (المنجد) (از اقرب الموارد). || جِ شیار. (منتهی الارب). رجوع به شیار شود. || جِ شوراء. (ناظم الاطباء). رجوع به شوراء شود.
- فرس شیر؛ اسب فربه. (دهار) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). اسب فربه. ج، شیار. (منتهی الارب).

شیر.

(اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا از بخش درمیان شهرستان بیرجند. سکنهء آن 204 تن. آب از قنات. صنایع دستی آنجا کرباس بافی. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیر.

(اِخ) ناحیتی است بزرگ از دیلمان به دیلم خاصه. (حدود العالم).

شیر.

(اِخ) شار: شیر ختلان؛ ختلان شاه. پادشاه ختلان. نام عام امرای بامیان. (از یادداشت مؤلف). لقب پادشاه بامیان است. (از حدود العالم). پادشاه بامیان را شیر گویند. (مجمل التواریخ و القصص) :
عزیز و قیصر و فغفور را بمان که درست
نه شاه ماند و نه شیر و نه رای ماند و نه رام.
روحانی(1).
استاده بدی به بامیان شیری
بنشسته بدی به غرچه در شاری.
ناصرخسرو.
(1) - در یادداشتی به خط مؤلف به نجیبی نسبت داده شده است.

شیر.

(اِخ) نام عام امرای لباده. (یادداشت مؤلف).

شیر.

(اِخ) به معنی پادشاه است. نام عام امراء ختل. (یادداشت مؤلف). یقال للملک ختل، ختلان شاه و یقال شیر ختلان. (ابن خردادبه ص 40).

شیر.

(اِخ) نام برج پنجم از دوازده برج فلکی. (ناظم الاطباء) (از برهان). برج اسد را نیز گویند. (آنندراج). شیر فلک. یکی از بروج دوازده گانهء فلکی که عرب آنرا اسد و لیث نیز گوید. (یادداشت مؤلف) :
دگر طالع تو ز فرخنده شیر
خداوند خورشید سعد دلیر.فردوسی.
چو خورشید در شیر گشتی درست
مر آن تخت را سوی او بود پشت.فردوسی.
همیشه تا نبود ثور خانهء خورشید
چنان کجا نبود شیر خانهء بهرام.فرخی.
آفتاب ار سوار شد بر شیر
هست می شیر آفتاب سوار.خاقانی.
- بر اختر شیر زادن؛ اصطلاح نجوم و طالع گیری قدیم است که ستارهء هر کس در برج اسد بود تولدی فرخنده داشت :
تو بر اختر شیر زادی نخست
برِ موبدان و ردان شد درست.فردوسی.
- برج شیر؛ برج اسد. برج پنجم از دوازده برج فلکی :
سپیده چو برزد سر از برج شیر
به لشکر نگه کرد گیو دلیر.فردوسی.
چو برزد سر از برج شیر آفتاب
زمین شد به کردار دریای آب.فردوسی.
چو خورشید برزد سر از برج شیر
سپهر اندرآورد شب را به زیر.فردوسی.
چو برزد سر از برج شیر آفتاب
ببالید روز و بپالود خواب.فردوسی.
زآن نکرد آهنگ شیر شرزه از بیم سنانْش
رخنه گشتی چرخ و جستی برج شیر از آسمان.
فرخی.
- چشمهء شیر؛ برج اسد :
چو برزد سر از چشمهء شیر شید
جهان گشت چون روی رومی سپید.
فردوسی.
- در دم شیر نان دیدن؛ در اصطلاح نجوم کنایه از ماه به اسد آمدن :
مه زآن به اسد رسد به هر ماه
تا در دم شیر نان ببینم.خاقانی.
در منشآت خاقانی چنین آمده است: دروقت خبر دادند که قمر به اسد است نان سرد سمین(1) در دهان گرم شیر است جامهء نو شاید پوشیده. (ص 301). و در صفحهء 290 نیز می نویسد: ندانم کدام میغ سپیدکار سیه کاسه آن نان سمین را از این جان سنگین در حجاب داشته است. آری طلعت اعزه ماه تمام دایره است و ماه سیبی با دو گرده نان سمین را ماند بالله که ماه بر مایدهء فلک نان سمین است و دگر ستارگان خردهء آن نان. رجوع به ص 291 همان متن شود.
- شیر آسمان؛ شیر چرخ. برج اسد. (ناظم الاطباء) :
ایا پناه همه خلق زیر رایت تو
ز شیر رایت تو شیر آسمان به فغان.سوزنی.
با کوشش او شیر آسمان
شیری است مزوّر ز پوستین.انوری.
رجوع به ترکیب شیر آفتاب و شیر فلک شود.
- شیر آفتاب؛ برج اسد :
به آهوان نظر شیر آفتاب بگیر
به ابروان دوتا قوس مشتری بشکن.حافظ.
رجوع به ترکیب شیر فلک و شیر آسمان شود.
- شیر چرخ؛ شیر آسمان. کنایه از برج اسد. (از ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به ترکیب شیر آسمان شود.
- شیر سپهر؛ شیر آسمان. برج اسد. (ناظم الاطباء). کنایه از برج اسد است و آن ازجملهء دوازده برج فلک باشد. (برهان) (آنندراج) (از انجمن آرا) :
گر فتد ذره ای از خشم تو بر اوج سپهر
گردد از هیبت تو شیر سپهر اندر تب.سنایی.
رجوع به ترکیب شیر آسمان شود.
- شیر فلک؛ شیر آسمان. برج اسد. (ناظم الاطباء) :
شیر فلک آن شیر سراپردهء دوران
در مرتبه با شیر بساطت نچخیده.انوری.
از سر تیغش دل شیر فلک گیرد که شیر
دیدن آتش همانا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
این است همان صفه کز هیبت او بردی
بر شیر فلک حمله شیر تن شادرْوان.
خاقانی.
رجوع به ترکیب شیر آسمان شود.
- شیر گردون؛ شیر آسمان. برج اسد. (ناظم الاطباء). رجوع به ترکیب شیر آسمان شود.
- شیر مرغزار فلک؛ شیر آسمان. برج اسد. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از آنندراج). رجوع به ترکیب شیر آسمان شود.
(1) - در برهان در ذیل نان سیمین آمده است: به معنی نان سفید فلک است که کنایه از ماه باشد.

شیر.

(اِخ) نام یکی از دوازده پهلوان ایران. (ناظم الاطباء).

شیر.

(اِخ) نام دلاور تورانی که در جنگ منوچهر با سلم و تور سام قارن را از میدان بیرون کرد ولی بدست گرشاسب کشته شد. (یادداشت مؤلف).

شیرآب.

(اِ مرکب) شیرِ آب. شیر. شیرابه. شیر و لوله ای که آب از آن جریان یابد. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیر شود. || در اصطلاح رختشویان، آب کم: شیرآب یا شیرآبه دادن به جامه ای که قب آنرا با صابون شسته اند؛ کمی آب بر آن ریختن، یا در کمی آب بار دیگر شستن. آب کشیدن. (یادداشت مؤلف).

شیرآباد.

(اِخ) رودخانه ای است که به بحر خزر می ریزد و محل صید ماهی می باشد. (از جغرافیای اقتصادی کیهان).

شیرآباد.

(اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان طوالش. سکنهء آن 1063 تن. آب آن از رودخانهء شیرآباد. راه آن اتومبیلرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شیرآباد.

(اِخ) دهی است از بخش رامیان شهرستان گرگان. سکنهء آن 190 تن. آب آن از رودخانه و چشمه. صنایع دستی آنجا پارچه های نخی و ابریشمی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

شیرآباد.

(اِخ) دهی است از بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه. سکنهء آن 340 تن. صنایع دستی آنجا کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیرآباد.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان ارومیّه. سکنهء آن 220 تن. آب آن از نازلوچای. راه آن ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیرآباد.

(اِخ) دهی است از بخش سیمینه رود شهرستان همدان. سکنهء آن 135 تن. آب آن از چشمه. صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شیرآباد.

(اِخ) دهی است از بخش طبس شهرستان مشهد. سکنهء آن 126 تن. آب آن از قنات. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیرآباد.

(اِخ) دهی است از بخش مانه شهرستان بجنورد. سکنهء آن 1312 تن. آب آن از رودخانه. صنایع دستی آنجا قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیرآبه.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) شیرآب. آب کم. (یادداشت مؤلف). آبی کم که پس از شستن جامه بار دیگر آنرا بدان آب شویند. || آبی که کمی آب صابون در آن است. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیرآب شود.

شیر آبی.

[رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)کنایه از نهنگ است. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). || تمساح. (ناظم الاطباء). رجوع به تمساح شود.

شیرآسا.

(ص مرکب، ق مرکب) مانند شیر. همچون شیر. (یادداشت مؤلف) :
چو شیرآسا تو بخرامی به میدان.؟

شیرآشیان.

(اِخ) دهی است از بخش صیدآباد شهرستان دامغان. سکنهء آن 350 تن. آب آن از قنات. صنایع آنجا کرباس بافی. راه آن اتومبیلرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شیرآغوش.

(اِخ) دهی است از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت. سکنهء آن 120 تن. آب آن از چشمه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

شیرآملج.

[مُ لَ] (معرب، اِ مرکب)شیراملج. معرب شیرآمله. شاه آمله است و آن آمله ای است که در شیر آغشته و پرورده بود. آملهء پرورده به شیر. شیرآمله. آمله که در شیر خیسانند آنگاه که تازه و تر از درخت چیده باشند. (یادداشت مؤلف). آملهء مقشر خشک است چه او را در تازگی جهت اصلاح قبض معمول است که مقشر کرده در شیر خیسانند و خشک کرده نقل بدان می کنند. (تحفهء حکیم مؤمن). اذا نقع املج فی اللبن سمی شیراملج. (مقالهء ثانیه از کتاب ثانی قانون ابن سینا ص 158). املج. آمله، چون در شیر خیسانند آنرا شیراملج خوانند، و قبض وی کمتر از املج بود و نیکوتر آن بود که چند روز در شیر خیسانند. طبیعت آن سرد و خشک بود و بلغم را پاک گرداند و قطع قی بکند و مقدار مستعمل وی یک مثقال بود. (از ذخیرهء خوارزمشاهی).

شیرآمله.

[مُ لَ / لِ] (اِ مرکب) میوهء املج. (ناظم الاطباء). شیرآملج. شیراملج. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیرآملج شود.

شیرآور.

[وَ] (نف مرکب) شیراور. حیوانی که شیر دهد. (آنندراج). شیرده و شیردار. (ناظم الاطباء). || شیرافزا. گیاه یا هرچه شیر انسان یا حیوان را افزون سازد. (یادداشت مؤلف).

شیرآهن.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش جاسک شهرستان بندرعباس. سکنهء آن 150 تن. آب آن از چاه. شیرآهن پائین جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

شیرآهنگ.

[هَ] (ص مرکب) خوش الحان و خوش خوان. (ناظم الاطباء).

شیرابه.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) شیرهء خشخاش. (ناظم الاطباء) (از برهان). || مایعی که در ساقهء بعضی از گیاهها وجود دارد و گاهی می تراود. (فرهنگ فارسی معین). اگر ساقه یا برگ بعضی از نباتات از قبیل شنگ، انجیر، فرفیون و شقایق را قطع نماییم مایع سفیدرنگی به نام شیرابه(1) از آن خارج می گردد و آن در مجاری مخصوصی به نام لوله های شیرابه(2) قرار دارد. رنگ آن اغلب سفید شیری می باشد ولی گاهی مانند شیرابهء خرزهره بیرنگ و یا مانند شیرابهء مامیران نارنجی است. شیرابه دارای مواد مختلفی از قبیل صمغها، چربیها، نشاسته ها، و مواد غیرقابل جذب و استخوانی شکل، گوتاپرکا(3) و کائوچو می باشد و قسمت اعظم آنرا آب تشکیل می دهد. (گیاه شناسی ثابتی صص 181 - 183).
- لوله های شیرابه؛ لوله هایی در برخی از گیاهان که شیرابهء آنها در آن قرار دارد و ترشح می کند. رجوع به گیاه شناسی ثابتی صص 181 - 185 شود.
(1) - Latex.
(2) - Tubes laticiferes.
(3) - Gutta percha.

شیراز.

(اِ) نانخورشی که شبت را ریز کرده با ماست در مشکی بیامیزند و قدری شیر بر آن ریزند و چند روز بگذارند بماند تا ترش گردد سپس با نان خورند. (از برهان) (ناظم الاطباء). دوغی که شبت در آن کنند و در مشکی یا کیسه ای آویزند، ماستینه گویند و آن چیزی است که از شیر ساخته باشند لیکن در عربی نیز استعمال کرده اند و شواریز جمع بر آن بسته اند. (انجمن آرا) (آنندراج). لور. ماست پالوده. ماست که آب از آن برآورده باشند. ماست کیسه ای. (یادداشت مؤلف). شیر پالوده. (زمخشری). در تداول گناباد خراسان بر ماست خیکی اطلاق شود. (یادداشت محمدِ پروین گنابادی) : الماست و الرائب و الشیراز کلها تبرد و تطفی ء و تنفخ. (امام محمد زکریای رازی). اما شیخنا ابوالفتح محمد بن عبدالله الشیرازی من اهل هرات یقال له الشیرازی لمحبته بشیراز و هو شی ء متخذ من اللبن. (از انساب سمعانی).
بینیت همی بینم چون خانهء کردان
آراسته همواره به شیراز و به رخبین.عماره.
ز شیراز و از ترف سیصدهزار
شتروار بد اندر آن کوهسار.فردوسی.
به طاعت ار ننهد بنده ای ترا گردن
به گور بیند کرمان به روی نان شیراز.(1)
سوزنی (از انجمن آرا).
در دیه کهناب [ در بیهق ] شیراز و ترف بود نیکوتر از ناحیت استوا. (تاریخ بیهق).
|| سرشیر. (دهار). || مربای دوشابی که ریچال باشد نیز شیراز نامیده می شود. (از برهان) (ناظم الاطباء). ریچار است. (تحفهء حکیم مؤمن). به پارسی ریچال خوانند. (ذخیرهء خوارزمشاهی) : مأکولات زمستانی و مخللات و سردخانه ها از شیرینی های گوناگون و شیرازهای نظیف و ریچارهای لطیف. (ترجمهء محاسن اصفهان ص64). || قسمی پنیر. (از ناظم الاطباء). || (معرب، اِ) شیر خفتهء آب برآورده. ج، شَواریز، شَراریز، شاریز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شیر بریده. ج، شواریز، شراریز. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - به کرمان و شیراز دو شهر معروف ایران نیز ایهام دارد.

شیراز.

(اِخ) نام شهری دلگشا در فارس که اکنون حاکم نشین این مملکت است و شراب آنجا در خوبی معروف همهء عالم و موطن شیخ سعدی و خواجه حافظ و مقبرهء آنها در این شهر مزار عامه. (ناظم الاطباء). نام شیراز ظاهراً در الواح عیلامی مکشوف در تخت جمشید به صورتهای:
Ti-ra-is-si-ish, Shir-si-is, Ti-ra-si-ish,
Shi-ra-is-si-ish
آمده و تدسکو(1) در مجلهء انجمن شرقی امریکایی حدسی زده است و نام این شهر را از دو کلمهء شر(2) (بمعنی خوب) + راز(3) (همریشهء رز [ مو ]) گرفته ولی استاد بنونیست و استاد هنینگ این وجه اشتقاق را نپسندیده و آنرا رد کرده اند و گفته اند که «شر» به معنی خوب در لهجه های شرق ایران و همچنین در یک لغت پارتی (ضمن ترکیب) آمده و در لهجه های جنوبی و غربی سابقه ندارد. (از حاشیهء برهان چ معین). شیراز در عرض شمالی َ38 و ْ29 و طول شرقی تا َ40 و ْ52 بنا شده، فاصلهء آن از تهران 933 هزار گز و از بوشهر 280 هزار گز و ارتفاع آن از سطح دریا 1585 گز است و در جلگه بنا شده و کوههایی به آن مشرف است، مث در شمال آن کوهها واقع شده که شیراز را از مرودشت که خرابه های استخر در آن واقع است جدا می کند و در جنوب آن کوههای مرتفعی است که ارتفاع گردنه های آنها به 2500 گز می رسد. شهر شیراز در سابق بکلی دایرهء نامنظمی بود که اطراف آنرا حصار و برجهایی فراگرفته و محیط حصاری قدری بیش از یک فرسخ و دارای شش دروازه بود و قسمت داخلی آن به یازده محله تقسیم می شد. در سال 430 ه . ق. امیر ابوکالیجار شهر استخر را خراب کرد و جمعیت آنرا به شهر جدید شیراز سوق داد و بزودی این شهر رونق یافته آباد گردید ولی پس از زلزله های متعدد و هجوم طوایف مختلف آنرا مکرر خراب کرد. در 795 ه . ق. امیر تیمور آنرا مسخر نمود و در سال 1180 ه . ق. کریمخان زند پایتخت خود قرار داده حصاری بر آن کشید و کوچه های آنرا سنگ فرش کرده بازار وکیل را ساخت. در 1813 و 1824 م. زلزله آنرا خراب کرد. آب شهر از نهری است موسوم به نهر رکنی که رکن الدولهء دیلمی آنرا ساخته، بناهای قدیمی آن عبارتند از: مسجد جامع عتیق از بناهای عمرولیث، مسجد نو که اتابکان سلغری ساخته اند، بازار و مسجد جامع وکیل، آرامگاه سعدی در خارج شهر نزدیک باغ دلگشا و قبر حافظ در قبرستان نزدیک شهر. در شمال شهر خانقاهی موسوم به باباکوهی است که عزلتگاه عرفا بوده است. شیراز مرکز راههای عمدهء جنوب ایران است. از طرف شمال به اصفهان و از مشرق به یزد و کرمان و از جنوب غربی به بوشهر مربوط می شود. در شهر شیراز در زمان عضدالدوله کتابخانهء بسیار مهمی بوده که مانند کتابخانه های فعلی کشورهای بزرگ جهان دارای قفسه های متعدد و هر یک از آنها شامل کتب راجع به یکی از شعب علوم بود. (از جغرافیای سیاسی کیهان صص 218 - 222).
شیراز در کنار شوسهء تهران - بوشهر واقع گردیده و فاصلهء آن با شهرهای مجاور عبارتست از: تا آباده 280 و کازرون 123 و بوشهر 295 و جهرم 200 و فسا 164 و فیروزآباد 116 هزار گز. مختصات جغرافیایی آن به قرار زیر است: طول 52 درجه و 23 دقیقه از گرینویچ و عرض 29 درجه و 36 دقیقه. ناحیهء جنوب خاوری دارای کوچه ها و خیابانهای سبک قدیم و ناحیهء شمال باختری شامل خیابانها و ساختمانهای جدید بوده و مهمترین قسمت شهر را تشکیل می دهد. از وسط شهر خیابان وسیع و زیبای کریمخان زند از نزدیک سرآسیاب مرکز شهرستان تا دروازهء سعدی از خاور به باختر کشیده شده و ساختمانها و مغازه های زیبا در اطراف آن بنا گردیده است. از خیابانهای دیگر شهر خیابانهای فردوسی و لطفعلی خان زند و فرح و پهلوی و منوچهری و مشیری و شاهپور و حافظ و سعدی و داریوش و قاآنی و انوری و خیام و وصال و نادری را می توان نام برد. از بناهای قدیمی تاریخی آن شهر است: امامزاده شاه چراغ و سیدمیراحمد، موزهء پارس، مسجد مشیر، ارگ، مدرسهء خان، مسجد نو از اتابکان فارس، خرابه های آبش خاتون و قصر ابونصر در حوالی شهر و باغ دلگشا. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).
شیراز مرکز استان فارس است که در دشتی شبیه به طشت که 1600 گز از سطح دریا ارتفاع دارد واقع است. نام «شیراز» در الواح عیلامی مکشوف در تخت جمشید آمده است. در دورهء خلفای نخستین اسلام این شهر معروف بود. در طی تاریخ ایران چند بار پایتخت گردید. در زمان اتابکان فارس مخصوصاً دورهء سعدبن زنگی و پسرش ابوبکر شیراز اعتبار کلی داشت. آخرین بار در زمان زندیه - مخصوصاً حکومت کریمخان - شیراز به اوج اعتبار خود رسید. ابنیهء مهم از آن دوره تاکنون به یادگار مانده که به بناهای وکیل معروف است. خود شهر کوچک است ولی باغهای اطراف آن از باصفاترین نواحی ایران بشمار می رود. مقبرهء خواجو در مدخل شهر جای دارد. از لحاظ اعتدال و سلامت هوا کم نظیر است. صنایع خاتم سازی و منبت کاری آن معروف است. کارخانه های ریسندگی و بافندگی و سیمان، و مجهزترین بیمارستانهای ایران بنام «بیمارستان نمازی» در این شهر است. جمعیت شهر 170569 تن می باشد. (فرهنگ فارسی معین).
گویند که بانی آن شهر محمد بن قاسم بن عقیل پسرعم حجاج بن یوسف است. یکی از محصولات مخصوص و عجیب شیراز سیب آن است که یک روی آن بغایت شیرین و روی دیگر آن سخت ترش است. (از معجم البلدان). شیراز از اقلیم سیم است و به روایتی شیرازبن طهمورث آنرا ساخته بود و خراب شد و به قولی در زمان سابق بر آن زمین شهر فارس نام بوده است و به فارس بن ماسوربن سام بن نوح منسوب است، اصحّ آنکه به زمان اسلام محمد بن یوسف ثقفی برادر حجاج بن یوسف ساخت و تجدید عمارتش کرد و به روایتی محمد بن قاسم بن ابی عقیل تجدید کرد، تاریخ عمارتش سنهء 470 ه . ق. است. در عهد عضدالدولهء دیلمی چنان معمور شد که در او جای لشکرش نماند... هرگز آن شهر از اولیاء خالی نبوده است و بدین سبب او را برج اولیا گفته اند. مساجد و خوانق و مدارس که شاهان و بزرگان در او ساخته اند از پانصد بقعه درگذرد و بدان موقوفات بیشمار، اما از آن کم به منصب استحقاق می رسد و اغلب در دست مستأکله است و در آنجا مزارات متبرکه فراوان است. (از نزهة القلوب ج 3 صص 114 - 116 بنقل جغرافیای سیاسی کیهان ذیل صص 218 - 220). شیراز در زمان معموری دوازده دروازه و نوزده محله داشته است، ولی نُوّاب کریمخان زند آنرا در شش دروازه و یازده محله قسمت نمودند بدین ترتیب: اول دروازهء باغ شاه. دوم دروازهء اصفهان. سوم دروازهء سعدی. چهارم دروازهء قصابخانه. پنجم دروازهء شاه داعی. ششم دروازهء کازرون. و از یازده محله پنج محلهء آنرا حیدری خانه گویند، مانند: محلهء اسحاق بیگ و بازار مرغ و بالاکفت و درب شاهزاده و میدان شاه، و پنج محلهء آنرا نعمتی خانه گویند، مانند محلهء درب مسجد و سرباغ و سردزک و سنگ سیاه و لب آب، و محلهء یهودان از این هر دو عنوان خارج است. (از فارسنامهء ناصری ج 2 صص 19 - 22). تاریخ نویسان گفته اند که آنرا محمد برادر یا پسرعم حجاج در سال 64 ه . ق. بنیان نهاد و نخستین کسی که باروی شیراز را ساخت و آنرا مستحکم کرد صمصام الدوله پسر عضدالدوله یا سلطان الدوله پسرزادهء عضدالدوله بود. در نیمهء قرن هشتم هجری که آن بارو خراب شد محمودشاه انجو رقیب سلطان آل مظفر آنرا مرمت کرد و برجهای آجری بر آن افزود. شیراز زمانی که حمدالله مستوفی آنرا دیده است هفده محله و نه دروازه داشت و این دروازه ها عبارت بودند از: دارک (یا داراک موسی)، بیضاء، کازرون، سلم، قباد (یا فنا= قنا)، دروازهء نو، دولت سعادت. (از سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ترجمهء عرفان صص 268 - 270) :
ورا بود شیراز با اصفهان
که داننده خوانَدْش مرز مهان.
فردوسی.
خواجهء بزرگ بد بود با این احمد... و با قاضی شیراز هم بد بود از آنچه باری چند امیر محمود گفته بود که قاضی را وزارت شاید، احمد حسن به وقت گسیل کردن احمد ینالتگین سالار هندوستان در وی دمیده بود که از قاضی شیراز نباید اندیشید... ینالتگین سخت قوی دل شد که خواجه به وی نامه فرموده بود که قاضی شیراز چنین و چنین نبشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب صص 407 - 408).
کاروان شکر از مصر به شیراز آید
اگر آن یار سفرکردهء ما باز آید.سعدی.
خوشا شیراز و وضع بیمثالش
خداوندا نگه دار از زوالش
به شیراز آی و فیض روح قدسی
بجوی از مردم صاحب کمالش.حافظ.
رجوع به فهرست ج 1 و 2 ایرانشهر و فارسنامهء ابن بلخی صص 132 - 134 و فهرست آن و نیز فهرست تاریخ جهانگشا و نزهة القلوب ج 3 و تاریخ سیستان و از سعدی تا جامی و سبک شناسی و تاریخ گزیده و تاریخ عصر حافظ و حبیب السیر و تاریخ مغول و مجمل التواریخ و القصص شود.
شهرستان شیراز: شهرستانی است در فارس و آن از شمال به شهرستان آباده، از جنوب به شهرستان فیروزآباد، از مشرق به شهرستان فسا و از مغرب به شهرستان کازرون و قسمتی از شهرستان بهبهان محدود است. هوای آن بطور کلی معتدل و درجهء حرارت نسبت به پستی و بلندی زمین متغیر است. آب زراعتی و مشروب شهرستان از رودها و چشمه سارها و قنوات و احیاناً چاهها تأمین می گردد (آب مشروب شهر امروزه از لوله کشی است). رودهای آن عبارتند از: رود کر، رود سیوند، رود قره آغاج، رود شش پیر، رود قره باغ. این شهرستان از چهار بخش مرکزی، اردکان، زرقان و سروستان تشکیل شده. مجموع روستاها و قصبات آن 721 و جمعیت آن بالغ بر 340000 تن می باشد. محصولات عمدهء شهرستان غلات، برنج، حبوب، چغندرقند، تنباکو، پنبه، صیفی و انواع سبزی و میوه است. (از فرهنگ فارسی معین). شهرستان شیراز امروز از شهرستانهای مهم و آباد کشور است و در آن بیمارستانی بسیار مجهز و دانشگاهی وسیع برپاست. وسعت شهرستان شیراز از مهارلو تا خلر 1022 گز است و از زرقان تا شاه برجان 42 هزار گز است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 219).
ارتفاعات شهرستان شیراز: بطور کلی شهرستان شیراز صرف نظر از جلگه های شیراز و مرودشت و کربال یک منطقهء کوهستانی و امتداد ارتفاعات از شمال باختر به جنوب خاور است، از شمال به جنوب رشته های مهم زیر دیده می شود:
1 - ارتفاعات برم فیروز، که از دهستان کمهر و کاکان تا شمال ارسنجان و تنگ شکن ادامه دارد و بلندترین قلهء آن در شمال رامجرد به نام کوه دینا 4000 گز و کوه امامزاده 3125 گز می باشد.
2 - ارتفاعات بمو، که جلگهء شیراز را از جلگهء مرودشت جدا می کند و از شمال شهر شیراز تا جنوب دریاچهء بختگان امتداد دارد و بلندترین نقطهء آن کوه بمو و باباکوهی در شمال شیراز به ارتفاع 2656 و 2168 گز است.
3 - ارتفاعات مهارلو، که از جنوب دریاچهء مهارلو (جنوب خاوری شهر شیراز) تا کوه گر ادامه دارد و بلندترین نقطهء آن 2727 گز است.
4 - کوه سبزپوشان یا سیاخ، که از جنوب شهر شیراز تا کوههای سفید آن ادامه می یابد و از معروف ترین قلل آن کوه دراک یا برفی در جنوب باختری شیراز است که مستور از برف می باشد.
5 - ارتفاعات کوهمره سرخی، که شعبهء کوههای ناحیهء دشت ارژن و بن رود است و از باختر و جنوب باختری شیراز تا کوه سفیدار کشیده شده است و از بلندترین قلل آن کوه دالو و موسقان می باشد که بترتیب 3060 و 3180 گز ارتفاع دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).
بخش شیراز: بخش مرکزی شهرستان شیراز و دهستان حومه، که از شمال به بخش زرقان، از مغرب به بخش کوهمره نودان (شهرستان کازرون)، از جنوب به بخش مرکزی فیروزآباد، و از مشرق به بخش سروستان محدود است. هوای بخش معتدل و در نواحی کوهستانی غربی نسبةً سرد است. آب مشروب و زراعتی از رودخانهء قره آغاج و قره باغ و چشمه سارها و قنوات تأمین می شود. محصولات عمده عبارتند از: غلات، چغندرقند، میوه، برنج، حبوب. شغل اهالی زراعت و باغبانی و کسب، صنایع دستی، قالی و گلیم و پارچه بافی است. این بخش از پنج دهستان تشکیل شده و مجموع دهها و قصبات آن 162 و جمعیت آن به استثنای شهر شیراز 50000 تن است. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Tedesco.
(2) - sher.
(3) - raz.

شیراز.

(اِخ) دهی است از بخش رضوانده شهرستان طوالش. سکنهء آن 354 تن. آب آن از رودخانهء چاف رود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شیراز.

(اِخ) دهی است از بخش عجب شیر شهرستان مراغه. سکنهء آن 984 تن. آب از قلعه چای و چشمه و چاه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیرازان.

(اِخ) دهی است از شهرستان اردستان. سکنهء آن 313 تن. آب آن از قنات. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

شیرازبان.

(ص مرکب) پاک نژاد. || خاطرنواز. (ناظم الاطباء).

شیرازک.

[زَ] (اِخ) دهی از بخش ضیاءآباد قاقازان شهرستان قزوین. سکنهء آن 575 تن. آب آن از قنات و رودخانهء انداق. صنایع دستی زنان گلیم بافی. راه آن اتومبیلرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

شیرازه.

[زَ / زِ] (اِ مرکب) آنچه در جزوبندی کتاب و درکنار چیزها دوزند. (ناظم الاطباء). آنچه مجلدان بعد از جزوبندی کتاب در اطراف اجزا با ابریشم رنگین دهند و بر کنار چیزها دوزند، و با لفظ زدن و کردن و ساختن و بستن و ریختن و فروریختن و از هم کنده گشتن و از هم گسستن مستعمل. (آنندراج). ترسیس. مرسس؛ به شیرازه کرده. نوعی دوختن و بهم پیوستن اوراق کتاب یا دفتر یا رساله با ابریشم و جز آن از دو سوی. (یادداشت مؤلف) :
جز مقوا و جلد شیرازه
هرچه سازم بدست خود سازم.
علی تاج حلوانی.
-امثال: دفتر شیرازه نادیده به بادی ابتر است.
جامی (از امثال و حکم).
- با شیرازه داشتن؛ شیرازه بستن. شیرازه کردن :
آنکه با شیرازه دارد کهنه اوراق مرا
بارها شیرازهء دیوان محشر بوده است.
صائب (از آنندراج).
- شیرازه از هم کنده گشتن؛ شیرازه از هم گسستن :
کدامین مصحف حسن است کاین تورات خوانی را
ازو شیرازه از هم کنده گشت اوراق ابتر شد.
ملا تشبیهی (از آنندراج).
- شیرازهء چاک؛ قیطان دوزی اطراف چاک جامه :
چه دلکش است به دامن سجیف و کنج درست
چه طرفه است بدان چاک جامه شیرازه.
نظام قاری.
مسجدی دان به صفت جامه که شیرازهء چاک
راست بر صورت محراب به دامان دارد.
نظام قاری.
جامهء تافتهء آل ز شیرازهء چاک
آفتابیست که در پیش هلالی دارد.
نظام قاری.
- شیرازه ریختن، شیرازه فروریختن؛ شیرازه از هم گسستن :
شیرازهء مجموعهء گلزار فروریخت
سنبل چو سر زلف پریشان به هوا رفت.
صائب (از آنندراج).
این قدر شور جنون در قطرهء می بوده است
موجهء بیتابیم شیرازهء زنجیر ریخت.
صائب (از آنندراج).
- شیرازه ساختن؛ شیرازه بستن. شیرازه زدن :
بغیر از خط که پیچیده ست بر روی دلاویزش
که مصحف را دگر شیرازه از زنار می سازد؟
صائب.
رجوع به ترکیب شیرازه بستن شود.
- شیرازهء کار از هم گسیختن (گسستن، -پاشیدن)؛ نابسامان و پریشان و آشفته شدن آن کار. (از یادداشت مؤلف).
- شیرازه کردن؛ شیرازه بستن :
بس رابطه های محترم کرد
شیرازهء حادث و قدم کرد.
واله هروی (از آنندراج).
رجوع به مادهء شیرازه بستن شود.
|| مادگی دگمه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || لبهء دور گیوه. (فرهنگ فارسی معین).

شیرازه بستن.

[زَ / زِ بَ تَ] (مص مرکب) ته بندی کتاب. (یادداشت مؤلف) :
تا شاهد علم و عملش چهره نیفروخت
شیرازهء مجموعه نبستند کرم را.
محمد عرفی (از آنندراج).

شیرازه بسته.

[زَ / زِ بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) کتاب ته بندی شده. (ناظم الاطباء).

شیرازه بند.

[زَ / زِ بَ] (نف مرکب) آنکه کتابها را شیرازه می بندد. صحاف. (یادداشت مؤلف). || (ن مف مرکب) شیرازه بسته. کتابی که جزوه های آنرا به هم بند کرده باشند. (ناظم الاطباء).

شیرازه بندی.

[زَ / زِ بَ] (حامص مرکب) ته بندی کتاب. (ناظم الاطباء). ته بندی کتاب و دفتر و غیره. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیرازه بند شود.

شیرازه زدن.

[زَ / زِ زَ دَ] (مص مرکب)شیرازه بستن. ته بندی کتاب و دفتر و جز آن. (یادداشت مؤلف) :
دفتر گل را فلک کرد به شنگرف رنگ
زرین شیرازه زد هر ورقی را جلا.خاقانی.
مکن گویا به عرض مدعا یا رب زبانم را
ز خاموشی بزن شیرازه اوراق فغانم را.
معز فطرت (از آنندراج).
رجوع به شیرازه بستن شود.

شیرازه زنی.

[زَ / زِ زَ] (حامص مرکب)شیرازه بندی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیرازه بندی و شیرازه زدن شود.

شیرازه شدن.

[زَ / زِ شُ دَ] (مص مرکب)کنایه از فراهم آمدن است. (آنندراج).

شیرازه کش.

[زَ / زِ کَ / کِ] (نف مرکب)صحاف و آنکه کتاب را ته بندی و جلد می کند. (ناظم الاطباء).

شیرازه کشی.

[زَ / زِ کَ / کِ] (حامص مرکب) عمل و شغل شیرازه کش. ته بندی کتابها. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیرازه کش شود.

شیرازه گیر.

[زَ / زِ] (نف مرکب)شیرازه زن. شیرازه کش. که کتاب و جز آن را شیرازه زند. || پذیرندهء شیرازه. کتاب یا دفتر که شیرازه گرفته باشد. شیرازه کرده :
طول امل چه رشته که بر هم نتافته ست
شیرازه گیر نیست دریغا کتاب عمر.صائب.

شیرازی.

(ص نسبی) منسوب به شهر شیراز. (ناظم الاطباء). || از مردم شیراز. || لهجهء مردم شیراز. (فرهنگ فارسی معین).
- مثل شیرازیها؛ با گفتاری تهی بالان و نازان. (یادداشت مؤلف).
|| قسمی انگور. (یادداشت مؤلف).

شیرازی.

(اِخ) دهی است از بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان. سکنهء آن 180 تن. آب آن از چشمه. صنایع دستی آنجا قالیچه و گلیم و جاجیم بافی. ساکنان از طایفهء چرام. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شیرازی.

(اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه. سکنهء آن 270 تن. آب آن از رودخانهء قره سو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شیرازی.

(اِخ) ابوالفتح محمد بن عبدالله شیرازی هروی، گویند چون غذای شیراز را دوست داشت بدان نام شهرت یافت. وی مردی نیکوکار و واعظ و راوی بود و از ابواسماعیل عبدالله بن محمد بن علی انصاری و جز وی خبر شنید و ابوسعد سمعانی از او روایت دارد. شیرازی در حدود سال 450 ه . ق. به دنیا آمد و به سال 548 یا 549 ه . ق. درگذشت. (از لباب الانساب).

شیرازی.

(اِخ) ابوعبدالله محمد بن خفیف شیرازی صوفی. از بزرگترین پیشوایان تصوف در فارس بود. وی علم اشارت نیک می دانست و کراماتی به او نسبت می دهند. شیرازی از راویان بود و از حمادبن مدرک و عبدالملک بن خلیدبن رواحه روایت دارد و احوال و داستانهای او سخت مشهور است. مرگ وی بسال 371 ه . ق. بود. (از لباب الانساب).

شیرازی.

(اِخ) ابومحمد سعدبن صلت... کوفی شیرازی. به فارس رفت و در شیراز به قضا پرداخت. وی از راویان است و از اعمش و مطرف بن طریف روایت دارد و محمد بن عبدالله انصاری و ابوبکربن ابی شیبة و جز آن دو از وی روایت دارند. مرگ او به سال 242 ه . ق. بود. (از لباب الانساب).

شیرازیه.

[زی یَ / یِ] (ص نسبی، اِ) قسمی سلعه. نوعی از سلعه و غده. گرهی بی درد در برخی از اندامها. (یادداشت مؤلف). رجوع به سلعه و غده شود.

شیراسپاری.

[اِ] (اِخ) دهی است از بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون. سکنهء آن 183 تن. آب از چشمه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

شیراغ.

(اِ) سایه. || پردهء ایوان و یا پردهء چادر. (ناظم الاطباء).

شیرافشان.

[اَ] (نف مرکب) شیرافشاننده. آنچه که شیر بپاشد. (فرهنگ فارسی معین). || قطره ریز :
هوی هوی باد و شیرافشان ابر...مولوی.

شیرافکن.

[اَ کَ] (نف مرکب) شیرافگن. شیراوژن. آنکه شیر را بر زمین افکند و از پای درآورد. (یادداشت مؤلف). کسی که شیر را هلاک می سازد و بر زمین می افکند. || شجاع و دلیر. (ناظم الاطباء). شیرانداز. کنایه از مردم قوی و پرزور. (آنندراج). شجاع. بسیار شجاع. سخت شجاع. (یادداشت مؤلف) :
همه نامداران بر این هم سخن
که کاموس شیرافکن افکند بن.فردوسی.
ز خون چشیدن شیرافکنان آن دو سپاه
بسان مردم میخواره مست شد روباه.فرخی.
بدید کوشش رزم آوران دشمن را
شنید حملهء شیرافکنان شهرگشای.مختاری.
آهوی شیرافکن(1) ما گاو زرین زیر دست
از لب گاوش لعاب لعل سان انگیخته.
خاقانی.
تا بشنیدم کاَهوی شیرافکن(2) من
ماتمزده شد چون دل بی مسکن من.خاقانی.
اگر شیر گور افکند وقت زور
تو شیرافکنی(3) بلکه بهرام گور.خاقانی.
بترس ارچه شیری ز شیرافکنان(4)
دلیری مکن با دلیرافکنان.نظامی.
شیردلی کن که دلیرافکنی
شیر خطا گفتم شیرافکنی(5).نظامی.
به چشم آهوان آن چشمهء نوش
دهد شیرافکنان(6) را خواب خرگوش.نظامی.
- مریخ شیرافکن؛ مریخ افکنندهء شیر بمناسبت آنکه مریخ ستارهء جنگجویان و مظهر جنگ است :
عطارد کرده زَاوّل خط جوزا
سوی مریخ شیرافکن تماشا.نظامی.
(1) - در این شاهد به معنی اصلی نیز ایهام دارد.
(2) - در این شاهد به معنی اصلی نیز ایهام دارد.
(3) - در این شاهد به معنی اصلی نیز ایهام دارد.
(4) - در این شاهد به معنی اصلی نیز ایهام دارد.
(5) - در این شاهد به معنی اصلی نیز ایهام دارد.
(6) - در این شاهد به معنی اصلی نیز ایهام دارد.

شیرافکنی.

[اَ کَ] (حامص مرکب) صفت و حالت شیرافکن. بر زمین افکندن شیر. غالب آمدن بر شیر. || کنایه است از شجاعت و دلیری و بیباکی و دلاوری. (یادداشت مؤلف) :
به سرپنجه چو شیران دلیر است
بدین شیرافکنی یا رب چه شیر است.
نظامی.
به سرپنجه مشو چون شیر سرمست
که ما را پنجهء شیرافکنی هست.نظامی.
چو شد رُسته تر کار شمشیر کرد
ز شیرافکنی جنگ با شیر کرد.نظامی.
دگربار در کارزار آمدند
به شیرافکنی در شکار آمدند.نظامی.
رجوع به شیرافکن شود.

شیرالبشر.

[رُلْ بَ شَ] (اِخ) این صورت مضحک را صاحب برهان قاطع آورده و گوید کنایه از حضرت رسالت صلوات الله علیه و آله است. صاحب آنندراج و ناظم الاطباء تبعیت از او کرده اند!! این صورت بی شک تصحیف سیدالبشر است. (یادداشت مؤلف). رجوع به سیدالبشر شود.

شیرالغو.

(اِ مرکب) شیرالغه. گوشت شکار. || رسد و حصه ای که از گوشت شکار و مال غنیمت به کسی دهند. (فرهنگ فارسی معین).

شیرالغه.

[غَ / غِ] (اِ مرکب) شیرالغو. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیرالغو شود.

شیراملج.

[اَ مُ لِ] (معرب، اِ مرکب)شیرآملج. معرب شیرآمله. (ناظم الاطباء). رجوع به شیرآملج شود.

شیرامین.

(اِخ) نام یکی از دهستانهای سه گانهء بخش دهخوارقان شهرستان تبریز در خاور دریاچهء ارومیّه. از شمال محدود است به حومهء بخش و از جنوب به دهستان دیزجرود و از خاور به بخش اسکو و از باختر به دریاچهء ارومیّه. آب آن از رودخانه و قناتها و چشمه ها تأمین می گردد. 12 آبادی دارد و جمعیت آن بالغ بر 5567 تن است و مهمترین دیه های آن خانقاه و هفت چشمه است. شوسه و خط آهن تبریز و مراغه از آبادیهای داشکسن و خانقاه تابعهء دهستان عبور می کند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیرامین.

(اِخ) قصبهء مرکز دهستان شیرامین بخش دهخوارقان شهرستان تبریز. سکنهء آن 1423 تن. آب آن از چشمه و رود. راه آن شوسه. دبستان و ده باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیران.

(اِخ) دهی است از بخش دشتیاری شهرستان جیرفت. سکنهء آن 120 تن. آب آن از چشمه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

شیران.

(اِخ) دهی از بخش مرکزی شهرستان اردبیل. سکنهء آن 966 تن. آب آن از چشمه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیران.

(اِخ) عزالدین محمد، دومین از حکام بنگاله (602 - 605 ه . ق.). وی پس از محمد بختیار خلجی بحکومت رسید. (فرهنگ فارسی معین).

شیران برآفتاب.

[بَ] (اِخ) دهی است از بخش لردگان شهرستان شهرکرد. سکنهء آن 187 تن. آب از دریاچهء لردگان. صنایع دستی آنجا گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

شیرانجیر.

[اَ] (اِ مرکب) لبن التین. مادهء شیری رنگ که در برگ و میوهء نارس انجیر هست و میوهء نارس انجیر و نیز برگ انجیر را چون در دیگ گوشت افکنند گوشت زود پزد و مهرا شود و چون گوشت را در میان برگ انجیر خوابانند ترد شود و زود کباب شود. (یادداشت مؤلف).

شیرانداز.

[اَ] (نف مرکب) شیرافکن. آنکه شیر را بر زمین اندازد. || کنایه از مردم دلیر و بهادر و شجاع است. (از برهان).

شیرانداز.

[اَ] (نف مرکب) پستانی که پر از شیر باشد و از آن قطره قطره شیر بچکد. (برهان) (ناظم الاطباء). کنایه از پستان پرشیر است. (آنندراج) (انجمن آرا).

شیراندازی.

[اَ] (حامص مرکب) عمل شیرانداز. غالب آمدن بر شیر با مکر و حیله :
رو تو روبه بازی خرگوش بین
مکر شیراندازی خرگوش بین.مولوی.
|| شجاعت و بهادری و دلیری. (ناظم الاطباء). توانایی و کاردانی و آشنایی به فن و رمز کارها.

شیراندام.

[اَ] (ص مرکب) جوانی که دارای سینهء پهن و کمر باریک باشد. (از آنندراج) (از غیاث) (ناظم الاطباء) :
باز دل برده ز من پرفن باتدبیری
شیراندام بتی نوچهء کشتی گیری.
میرنجات (از آنندراج).
کدام دل که نشد صید این سیه چشمان
فغان ز هند و غزالان شیراندامش.
سلیم (از آنندراج).

شیرانه.

[نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) مانند شیر. چون شیر. بسان شیر. با شجاعت و بیباکی چون شیر :
ور بخرگه بگذرد بیگانه رو
حمله بیند از سگان شیرانه او.مولوی.
|| شجاعانه. با دلیری. با بیباکی و دلاوری. || شجاع و دلیر. (ناظم الاطباء).

شیرانه.

[نَ / نِ] (ص نسبی) منسوب به شیر خوراکی. || (اِ) چوبی که بدان دوغ را برانند تا مسکه برآید. (ناظم الاطباء). || ریحان است. (تحفهء حکیم مؤمن).

شیراوزن.

[اَ / اُو زَ] (نف مرکب) شیراوژن. شجاع و دلیر و مردانه و باجرأت و پرزور. (ناظم الاطباء). رجوع به شیراوژن و شیرافکن شود.

شیراوژن.

[اَ / اُو ژَ] (نف مرکب) شیرافگن. (صحاح الفرس). شیرافکن. آنکه با شیر بیاویزد. شیرکش. شیرزن. در شیراوژن، اوژن را بر وزن و معنی افکن نوشته اند و از آن اوژنید و اوژنیدن هم ساخته اند. (برهان و فرهنگ ناصری و غیره). اما به عقیدهء من کلمهء اوژن از مشتقات مصدر آویختن است که به معنی دست بگریبان شدن باشد و شیراوژن یعنی کسی که با شیر درمی آویزد. (یادداشت مؤلف). || کنایه از شجاع و دلیر و مردانه و باجرأت و پرزور است. (از آنندراج) (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء). بر وزن و معنی شیرافکن است که کنایه از مردم شجاع و مردانه باشد. (برهان) :
همی خواندندش خداوند رخش
جهانجوی و شیراوژن و تاجبخش.
فردوسی.
یکی بانگ برزد به بیژن بلند
منم گفت شیراوژن دیوبند.فردوسی.
سپه را به نزدیک دریا بماند
به شیروی شیراوژن و خود براند.فردوسی.
یکی گفت بهرام شیراوژن است
که لشکر سراسر بدو روشن است.فردوسی.
چو پیروز شیراوژن آنجا رسید
نشان کردهء شاه ایران بدید.فردوسی.
به یک دست شیدوش جنگی بپای
چو شیروی شیراوژن رهنمای.فردوسی.
به شمشیر تیز ار سرش نفکنم
نه شیروی کین جوی شیراوژنم.اسدی.
لشکرکش و قلعه گیر و دشمن کش
پیل افکن و شاه گیر و شیراوژن.مسعودسعد.
ملک بوالفضل نصربن خلف فرزانه تاج الدین
که برْباید به نیزه تاج از شاهان شیراوژن.
عبدالواسع جبلی.
از آن چه به که مزین شود مرا دیوان
به مدح عترت کرار شیر شیراوژن.سوزنی.
رجوع به شیرافکن شود.

شیراوژن.

[اَ ژَ] (اِخ) لقب جد بختیاربن شاه فیروز به نوشتهء تاریخ سیستان از اعقاب رستم فرخزاد و رستم زال بود. صاحب تاریخ سیستان در معرفی بختیار... گوید: بختیاربن شاه فیروزبن بزفری بن شیراوژن بن خدایگان بن فرخ... ابن رستم بن مهرآزاد... ابن رستم الاکبربن دستان بن سام بن نریمان بن کورنگ بن گرشاسب. (ص 8).

شیراوند.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان سُلگی شهرستان نهاوند. سکنهء آن 360 تن. آب آن از چاه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شیرای.

(اِ) آبنوس. (ناظم الاطباء). رجوع به آبنوس شود.

شیرایه.

[یِ] (اِخ) دهی است از بخش کوچصفهان شهرستان رشت. سکنهء آن 105 تن. آب آن از نورود از سفیدرود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شیرایه.

[یِ] (اِخ) دهی است از بخش رودسر شهرستان لاهیجان. سکنهء آن 234 تن. آب آن از پلرود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شیربا.

(اِ مرکب) (از: شیر، خوردنی + با، آش) شیربرنج و شله ای که از برنج و شیر پزند. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از آنندراج). غذایی است که از شیر و برنج ترتیب دهند. آش شیر. شیربرنج. شیروا :
همی برد خوان از پسش کدخدا
نهاد از برش کاسهء شیربا
از آن شیربا شاه لختی بخورد
چنین گفت پس با زن پایمرد.فردوسی.
نهاده بر او کاسهء شیربا
چه نیکو بدی گر بدی زیربا.فردوسی.
|| دوراغ و شیر خفتهء مخلوط با شیر تازه. (ناظم الاطباء). || بعضی گویند شیر یا شیری است که آنرا مایه زنند تا چون جغرات بسته گردد و بعد از آن میوه های خشک در آن ریزند، و بعد از زمانی خورند. || به معنی آش. (برهان).

شیرباز.

(ص مرکب) از شیر بازکرده. (یادداشت مؤلف) :
مویم چو شیر گشت و شد از عمر شیرباز
کز یک گناه بازنگشتم به عمر سیر.سوزنی.
- شیرباز کردن؛ فطام. از شیر باز کردن. (یادداشت مؤلف) :
پیرپرور دایهء لطف تو است آنکو نکرد
هیچ دانا را ز طفلی تا به پیری شیرباز.
سوزنی.

شیربازو.

(ص مرکب) صاحب بازوی شیرانه. بسیار قوی و شجاع. (یادداشت مؤلف) :
که این شیربازو گو پیلتن
چه مرد است و شاه کدام انجمن.فردوسی.

شیربام.

(ص مرکب) شیرفام. شیری. || قسمی مروارید به رنگ شیر. (یادداشت مؤلف) : و منه [ من اللؤلؤ ] ما یشبه اللبن فیسمی شیربام. (الجماهر بیرونی). خیر الفیروزج الشیربام الاخضر الاَسمانجونی العتیق. (جاحظ)، (از مجلهء مجمع علمی دمشق ص331). و گویا معرب شیرفام باشد.

شیربان.

(ص مرکب) نگهبان شیر. (ناظم الاطباء). شیروان. آنکه نگاهبان شیر است. (یادداشت مؤلف) :
همی شد دوان(1) شیربان چون نوند
به یک دست زنجیر و دیگر کمند.فردوسی.
گاو چشم دلیر شوخ گشاد
چشم بر شیربان شیرآغال.
ازرقی (از انجمن آرا).
- شیربان باشی؛ منصبی به زمان ناصرالدین شاه، و دارندهء آن نگاهبان چند شیر بود. (یادداشت مؤلف).
|| (اِ مرکب) در لغت ترکی به معنی گل سوسن گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج) (از فهرست مخزن الادویه).
(1) - ن ل: همی شد پسش.

شیربانگ.

(ص مرکب) دارای بانگ شیر. که بانگی چون شیر دارد. || (اِ مرکب) فرفره. بادفر. (یادداشت مؤلف). رجوع به فرفره شود.

شیربچه.

[بَچْ چَ / چِ / بَ چَ / چِ] (اِ مرکب) بچه شیر. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). شیر خردسال. شبل. (یادداشت مؤلف). شیع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
-امثال: از شیر نزاید جز شیربچه. (یادداشت مؤلف).
|| کنایه از پسر شجاع و دلیر. جوان که با کم سالی سخت باشجاعت و باجرأت باشد :نصر احمد سامانی را... برتخت ملک نشاندند به جای پدر، آن شیربچه ملک زاده ای سخت نیکو برآمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 101). امیر محمود... آن شیربچه [ مسعود ] را به نان خوردن فرودآورد و بسیار بنواخت و بسیار تجمل فرمود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 109). تخت ملک پس از پدر مودود یافت و کینهء او این شیربچه بازخواست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 513).
بر آن پیکر شیربچه شگفت
فروماند از دل نیایش گرفت.اسدی.
شیربچه(1) گر به زخم مور اجل رفت
پیل فکن شیر مرغزار بماناد.خاقانی.
(1) - در این بیت به معنی اصلی نیز ایهام دارد.

شیربخ.

[بَ] (اِ مرکب) شیربخس. بیخی زردرنگ که از هند و کشمیر آورند و دفع صفرا و بلغم کند، و شیربخشیر نیز گویند. (ناظم الاطباء). و رجوع به شیربخشیر شود.

شیربخت.

[بَ] (اِ مرکب) روغن کنجد. (ناظم الاطباء). شیرپخت : ده درمسنگ روغن گاو و ده درمسنگ روغن شیربخت تازه... (ذخیرهء خوارزمشاهی). اگر قلیه خواهند نخست به آب پزند پس به روغن شیربخت تازه بریان کنند [ گوشت گاو کوهی را ] . (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به شیرپخت شود.

شیربخس.

[بَ] (اِ مرکب) شیربخ. شیربخشیر. (ناظم الاطباء). رجوع به شیربخشیر و شیربخ شود.

شیربخشیر.

[بَ] (اِ مرکب) شیربخ. شیربخس. بیخی زردرنگ که از هند و کشمیر آورند و طبیعت آن گرم و خشک است. (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از برهان) (از اختیارات بدیعی). نام دواییست هندی. (بحر الجواهر). و رجوع به شیربخ شود.

شیربرات.

[بَ] (اِخ) دهی است از بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان دارای 146 تن سکنه. آب آن از چشمه. صنایع دستی زنان قالیبافی. راه آن اتومبیلرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شیربرز.

[بُ] (ص مرکب) شیرتن. شیرهیکل. که تنی قوی چون شیر دارد. (یادداشت مؤلف) :
نه اسب و نه جوشن نه تیغ و نه گرز
از آن هر یکی کودکی شیربرز.فردوسی.

شیربرنج.

[بِ رِ] (اِ مرکب) شله ای که از شیر و برنج سازند. (ناظم الاطباء). آش شیر. آش مرکب از برنج و شیر. شیربا. طعامی که از شیر و برنج پزند و بیشتر با شکر و شیره خورند. بهط. ابونافع. (یادداشت مؤلف). بهطة. (دهار) :
چه لطیف است به صبحی قدح شیربرنج
در زمانی که کند دایه ز خوابت بیدار.
بسحاق اطعمه.
- شیربرنج بی نمک؛ کنایه است از آدمی سپیداندام لیکن غیرجاذب. (امثال و حکم دهخدا).
- || گفتاری نارباینده. (امثال و حکم دهخدا).
- شیربرنج وارفته؛ سپیداندامی لخت و وارفته و نادلربا. (یادداشت مؤلف).

شیربلال.

[بَ] (اِ مرکب) بلال یعنی ذرت که هنوز دانه ها سخت نکرده باشد. (یادداشت مؤلف). رجوع به بلال شود.

شیربوی.

(ص مرکب) کودکی که دهان وی هنوز بوی شیر دهد. (ناظم الاطباء). بوی شیر دهنده. (یادداشت مؤلف). دارای بوی شیر :
همی می خورد با لب شیربوی
شود بیگمان زود پرخاشجوی.فردوسی.

شیربها.

[بَ] (اِ مرکب) بهای شیر و قیمت شیر. || انعامی که پس از بازگرفتن کودک از شیر به دایهء وی می دهند. (ناظم الاطباء). || مزد دایگی و شیر که به کودک دهند : موسی را به وی [ به مادر موسی ] دادند [ فرعون و زنش ] و اقرار کردند که هر ماهی دویست دینار شیربها به او بدهند. (قصص الانبیاء). || آنچه از قماش و زر و گوهر و سیم که در هنگام عروسی از خانهء داماد به خانهء عروس فرستند. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (از غیاث) (از برهان). پول نقدی که خانوادهء عروس از داماد گیرد :
اول بیار شیربهای عروس عقل
وآنگه ببر قبالهء اقبال رایگان.خاقانی.
عروس عافیت آنگه قبول کرد مرا
که عمر بیش بها دادمش به شیربها.خاقانی.
دختری این مرغ به آن مرغ داد
شیربها خواهد از او بامداد.نظامی.
طوفان درم به آسمان رفت
در شیربها سخن ز جان رفت.نظامی.
بر عروسیش داد شیربها
با عروسش ز بند کرد رها.نظامی.
|| کابین. دست پیمان. مهر. صداق. صَدُقة. [ صَ دُ قَ ] . (یادداشت مؤلف).

شیربیم.

(اِخ) دهی است جزء شهرستان کازرون. سکنه آن 170 تن. آب از چشمه. در نزدیکی آن معدن سنگ گچ وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

شیرپا.

(ص مرکب) تخت که پایهء شیر دارد. که از عاج بود. تخت که پایه های آن مانند پنجه های شیر ساخته شده باشد. (یادداشت مؤلف) :
فرودآمد ز بام اندر سرایش
نشست اندر سریر شیرپایش.
(ویس و رامین).
ز تخت شیرپا اندرکشیدش
میان خاک و خاکستر کشیدش.
(ویس و رامین).

شیرپخت.

[پُ] (اِ مرکب) روغن کنجد. (ناظم الاطباء). شیربخت : تن وی را به روغنی که اندر وی قبض نباشد چون روغن خیری و روغن شیر پخت تازه بمالند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). گروهی گویند دو روز شکر سوده با روغن شیرپخت تازه می دهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی ص 164). رجوع به شیربخت شود.

شیرپلا.

[پَ] (اِخ) محلی در دامنهء توچال مشرف بر تهران در شمال پس قلعه که آنجا را به مناسبت وجود آبشار دوشاخه، آبشار دوقلو نیز گویند. در این محل امروزه پایگاهی برای استراحت کوهنوردان و کسانی که به قلهء توچال صعود می کنند ایجاد کرده اند.

شیرپنجه.

[پَ جَ / جِ] (اِ مرکب) پنجهء شیر. (یادداشت مؤلف). || (ص مرکب) قوی پنجه. (ناظم الاطباء). || (اِ مرکب) کفگیرک. ریش هزارچشمه. قسمی قرحه که با سوراخهای متعدد بر تن آدمی پدید آید، و در قدیم کشنده و بی علاج بود لیکن امروز این بیماری با پنی سیلین در هر مرحله که باشد درمان پذیر است. (یادداشت مؤلف).

شیرپنیر.

[پَ] (اِ مرکب) قسمی نسیج ابریشمین که بیشتر در مازندران بافند. (یادداشت مؤلف). || گیاهی از تیرهء روناس با ساقه های گستردهء خشن و گلهای خرد سپید. و در آن شیره ای است که چون به شیر زنند شیر ببندد از اینرو بدین اسم نامیده شده است، و در مزارع گندم به بهار بسیار دیده می شود. (یادداشت مؤلف). از تیرهء روناسیان است با ساقه های گسترده و خشن و گلهای کوچک سفید. شیرابه اش را چون به شیر بزنند آنرا منعقد می سازد. (گیاه شناسی گل گلاب ص 285). این گیاه دارای خواص آرام کننده و ضد تشنج و ضد اسکوربو(1) می باشد. پمادی که با شیرهء این گیاه تهیه شود در دفع خنازیر و سودا و دیگر بیماریهای جلدی توصیه شده است. گیاه مذکور در اکثر نقاط ایران و آسیای صغیر و اروپا می روید. غالیون. علف پنیر. علف ماست. علف شیر. خیشره. بقلة اللبن. عاقداللبن. یوغورت اوتی. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Scorbut.

شیرپیکر.

[پَ / پِ کَ] (ص مرکب)شیربرز. شیراندام. صاحب پیکری شیرمانند. دارای پیکری چون شیر نیرومند و درشت. (از یادداشت مؤلف). || کنایه از قوی و بسیار نیرومند و بزرگ. (یادداشت مؤلف) :
دشمن سگ نهاد فعل سگی
بر شه شیرپیکر اندازد.خاقانی.
کاین شاهسوار شیرپیکر
روی عرب است و پشت لشکر.نظامی.
اگرچه شیرپیکر بود پرویز
ملک بود و ملک باشد گران خیز.نظامی.
|| دارای تصویر شیر.
- شیرپیکر درفش؛ درفش شیرپیکر. اختر و عَلَمی که تصویر شیر بر آن باشد :
یکی شیرپیکر درفش بنفش
درفشان گهر در میان درفش.فردوسی.
به چنگ اندرون شیرپیکر درفش
بر آن غیبهء رنگ خورده بنفش.فردوسی.
دگر شیرپیکر درفشی به سام
بداد و سپهبدْش فرمود نام.اسدی.
- علم شیرپیکر؛ درفش شیرپیکر. اختری که بر آن عکس شیر باشد :
ز سایهء علم شیرپیکرت نه عجب
که لرزه بر تن شیران فتد چو شیر علم.
سعدی.
- گرزهء شیرپیکر؛ گرزی که همانند شیر ساخته شده باشد :
بر او حمله ای برد چون شیر مست
یکی گرزهء شیرپیکر بدست.نظامی.

شیرتپه.

[تَپْ پِ] (اِخ) دهی است از بخش سرخس شهرستان مشهد. سکنهء آن 1700 تن. آب آن از قنات. صنایع دستی آنجا جوال بافی. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیرتر.

[تَ] (اِخ) دهی از بخش مرکزی شهرستان فومن. سکنهء آن 228 تن. آب آن از رودخانهء ماسوله. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شیرج.

[رَ] (معرب، اِ) معرب شیرهء فارسی. روغن کنجد. (آنندراج) (از برهان) (از ذخیرهء خوارزمشاهی) (ناظم الاطباء) (از بحر الجواهر). روغن کنجد. شیره. دُهْن الجلجلان. دهن السمسم. دهن الحل. (یادداشت مؤلف). به لغت رومی انطوف و به هندی تیلی و به سریانی شحادلیا گویند و به عربی دهن الحل و به فارسی روغن کنجد گویند. (از ترجمهء صیدنهء ابوریحان بیرونی). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیرجاکلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش سوادکوه شهرستان شاهی. سکنهء آن 110 تن. آب آن از رودخانهء تالار. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

شیرجامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) پستان زن و دیگر حیوانات. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (برهان). پستان. (فرهنگ جهانگیری). || آوندی که شیر در آن کنند. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (برهان) (از فرهنگ جهانگیری).

شیرج التین.

[رَ جُتْ تی] (ع اِ مرکب) آن است که انجیر را در آب بجوشانند و خوب مهرا کنند سپس صافی کنند، پس آن آب مصفا را بجوشانند تا به قوام آید. (یادداشت مؤلف).

شیرج محلهء بزرگ.

[رَ مَ حَلْ لِ یِ بُ زُ](اِخ) دهی است جزء شهرستان تنکابن. سکنهء آن 360 تن. آب آن از رودخانه و چشمه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

شیرج محلهء کوچک.

[رَ مَ حَلْ لِ یِ چَ / چِ] (اِخ) دهی است جزء شهرستان تنکابن. سکنهء آن 140 تن. آب آن از رودخانه و چشمه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

شیرجوپشت.

[پُ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان لاهیجان. سکنهء آن 702 تن. آب آن از حشمت رود. بقعهء قدیمی سیدعلی کیا و 15 باب دکان و ماشین برنج کوبی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شیرجه.

[جَ / جِ] (اِ مرکب) (از: شیر، اسد + جه، از جهیدن) با جهشی چون جهیدن شیر. همانند جهش شیر. (یادداشت مؤلف). || یکی از حرکات شنا. پرش در آب از جای مرتفع چنانکه سر و دستها که از دو سوی سر کشیده شده است نخست در آب فروشود.
- شیرجه رفتن؛ در اصطلاح زورخانه، نوعی ورزش باستانی. (یادداشت مؤلف).

شیرجی.

[رَ جی ی] (ع ص نسبی) منسوب است به فروش شیرج که روغن سمسم است و در بغداد هر کس به فروش آن اشتغال داشت او را شیرجی و شرجانی نامند. (از لباب الانساب).

شیرجی.

[رَ] (اِخ) ابواسحاق ابراهیم بن اسحاق... شیرجی حنبلی بغدادی. از راویان بود و از عباس دوری و علی بن داود قنطری و جز آن دو روایت کرد و دارقطنی و جز وی از او روایت دارند. مرگ شیرجی به سال 332 ه . ق. اتفاق افتاد. (از لباب الانساب).

شیرچنگ.

[چَ] (ص مرکب) با چنگی همانند چنگ شیر. آنکه چنگال وی مثل شیر باشد. (ناظم الاطباء). صاحب چنگ مانند شیر. (فرهنگ لغات ولف). || قوی چنگال. قوی دست. قوی پنجه :
فرنگیس گفت ای گو شیرچنگ
چه بودت که دیگر شدستی به رنگ.
فردوسی.
اگر پیل زوری و گر شیرچنگ
به نزدیک من صلح بهتر که جنگ.
(بوستان).

شیرچنگال.

[چَ] (ص مرکب) که چنگالی چون شیر دارد. (یادداشت مؤلف). شیرچنگ. رجوع به شیرچنگ شود.

شیرچهر.

[چِ] (ص مرکب) که به صورت شیر باشد. که صورت شیر دارد :
همه کژدم وش و خرچنگ کردار
گوزن شیرچهر و گاوپیکر.ناصرخسرو.

شیرحاجی.

(اِ مرکب) حصاری که بر دور حصار درون باشد. دیوار مستحکم که گرد قلعه های جنگی کشند. (آنندراج). دیوار مستحکمی که گرد قلعه های جنگی کشند (در عهد صفویان و نادریان). (از فرهنگ فارسی معین) : از دروازه بیرون آمده در پشت شیرحاجی خندق قرار گرفته. (تاریخ زند گلستانه). سه ضرب توپ که شش من و چهار من و سه من وزن گلولهء آنها بود در سر خندق متصل شیرحاجی برقرار. (تاریخ زند گلستانه).
حامی دین محمد حیدر خیبرگشاست
قلعهء شرع متین را شیرحاجی مرتضاست.
عبدالغنی قبول (از آنندراج).
ز حسن حسن موله به نارپستان باش
بگیر اول از این قلعه شیرحاجی را.
محسن تأثیر (از آنندراج).

شیرحصار.

[حِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان مشهد. سکنهء آن 94 تن. آب آن از چشمه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیرحصار.

[حِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان مشهد. آب آن از رودخانه. راه آن اتومبیل رو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیرخاشاک.

[رِ] (اِ مرکب) شیرخشت. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیرخشت شود.

شیرخان.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه. سکنهء آن 900 تن. آب آن از قنات. صنایع دستی آنجا کرباس بافی. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیرخان.

(اِخ) دهی است از بخش صفی آباد شهرستان سبزوار. سکنهء آن 671 تن. آب آن از قنات. راه آن اتومبیلرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیرخان.

(اِخ) دهی است از بخش صحنه شهرستان کرمانشاه. سکنهء آن 360 تن. آب آن از چشمه و رودخانهء جامیشان. بنای امامزادهء آن قدیم است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شیرخان.

(اِخ) از سرداران سلاطین غور که در کالپور حکومت کرد. (حبیب السیر چ سنگی ج1 ص419). چهاردهمین از حکام بنگاله پس از سال 659 ه . ق. (یادداشت مؤلف).

شیرخان.

(اِخ) یا شیرعلی خان لودی. مؤلف کتاب مرآة الخیال به سال 1102 ه . ق. که تذکرهء شعراست به اضافهء مضامینی در بارهء فنون ادبی و تصوف و موسیقی و جغرافیا و عجایب جهان و جز آن. وی نثری مصنوع و متکلفانه دارد. (از یادداشت مؤلف) (از مقدمه و خاتمهء مرآت الخیال) (از احوال و اشعار رودکی ج 3 ص 828).

شیرخان سوری.

[نِ] (اِخ) مردی از طایفهء افغانان آریایی نژاد ساکن بین سند و پنجاب که در آغاز دوران صفویه به هندوستان حمله کرد و حکومتی ناپایدار تشکیل داد. (از سبک شناسی ج 3 ص 310). رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 624 و 626 شود.

شیرخانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) شرابخانه. (آنندراج). به معنی میخانه است. (از غیاث) :
گردش چشم یار را نازم
باد او شیرخانهء دل ما.
جلال اسیر (از آنندراج).

شیرخانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) محلی که شیر (اسد) را در آن نگاه دارند. (یادداشت مؤلف). باغ وحش.

شیرخانه.

[نَ] (اِخ) نام دیگر بلخ بامی. بلخ. (یادداشت مؤلف) :
به فرخ ترین فال گیتی فروز
سپه راند از آمل شه نیمروز
سوی شیرخانه به شادی و کام
که خوانی ورا بلخ بامی به نام
به کالف شد از بلخ گاه بهار
وز آنجایگه کرد جیحون گذار.اسدی.

شیر خدا.

[رِ خُ] (اِخ) شیر خدای. لقب حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب. (ناظم الاطباء). ترجمهء اسدالله، یکی از القاب حضرت علی کرّم الله وجهه. (غیاث) (از آنندراج). لقب که ایرانیان به علی بن ابیطالب علیه السلام دهند، و آن ترجمهء اسدالله است. (یادداشت مؤلف) :
تو به آواز چرا می رمی از شیر خدا
چون پی شیر نگیری و نباشی نخجیر؟
ناصرخسرو.
شیر خدای را چو مخالف شود کسی
هرگز مکن مگر به خری هیچ تهمتش.
ناصرخسرو.
از علی میراث داری ذوالفقار
بازوی شیر خدا هستت بیار.مولوی.
تا کی بود این گرگ ربایی بنمای
سرپنجهء دشمن فکن ای شیر خدای.حافظ.
آری شیر خدا و شمشیر مصطفی (ص) را روا نباشد که تنها به قلعه ای رود. (نقض الفضائح ص 118).

شیرخرما.

[خُ] (اِ مرکب) شیر و خرما. خرما و شیر. (ناظم الاطباء).

شیرخشت.

[خِ] (اِ مرکب) شیره ای که از بعضی اشجار تراوش می کند و مسهل آرام و نیکوییست در اطفال. (ناظم الاطباء) (از غیاث). نباتیست طبی، از گیاهی که در کوه البرز و خراسان فراوان است به دست آید، نام طل است که بر سیه چوب افتد، و معرب آن شیرخشک است. (یادداشت مؤلف). اسم صمغ بعضی از اشجار بلاد هرات است و بهترین نوع آن سفید و شیرین و حبه های بزرگ است و استعمال دارویی دارد و برای تقویت باه و جگر و معده و دفع سرفه و تبهایی که از موارد رقیقه باشد نافع است و مسهل اخلاط رقیقه است ولی برای صاحبان قولنج مضر است. (از تحفهء حکیم مؤمن). این «من» را در هرات از درختچهء کاروانکش در ایران از درختچهء دیگری به نام شیرخشت گیرند. (یادداشت مؤلف). شبنمی است که بر نوعی از درخت نشیند و آنرا گرفته در دواها بکار برند و مایل به شیرینی است، و بعضی گفته اند صمغی است که از درخت مخصوص گیرند، و حق آن است که در کوهستان هرات درختی است که آنرا کشیرو خوانند، و هم درختی است که آنرا کبیرو خوانند صمغی که از درخت کشیرو حاصل آید، پس از حذف کاف تازی و واو آنرا شیرخشت خوانند و آنچه از درخت کبیرو گیرند بعد از حذف کاف و واو از لفظ کبیرو آنرا بیرخشت نامند و عوام «ر» را به «د» بدل نموده بیدخشت گویند. و در بعضی کتب طبیه آمده که خوشت به معنی مطلق صمغ بود پس شیرخشت به معنی صمغ شیرمانند بود بواسطهء سفیدی آن، و گفته اند خشت مرادف است با خشک و مؤید آن است که تازیان این دوا را لبن الجامد خوانند. (از انجمن آرا) (از آنندراج). ماده ای است که از ترکیب قندهای مختلف درست شده و درنتیجهء خراش وارد بر پوست برخی گیاهان از قبیل کاروان کش به دست می آید. از لحاظ ترکیب شیمیایی جزء من ها محسوب می شود و در تداوی به جهت لینت یا به جای مسهل بکار می رود و چون طعمی مطبوع و شیرین دارد مورد توجه است. بهترین نوع آن شیرخشت خراسان و هرات است. در دیگر نقاط ایران نیز از گیاه گپ شیر، شیرخشت به دست می آورند به همین جهت آنرا به نام شیرخشت نیز نامیده اند. شیرخشک. شیرخاشاک. (از فرهنگ فارسی معین) : از او [ شهر هری ] کرباس و شیرخشت و دوشاب خیزد. (حدود العالم).
گر مزاج تو بود سخت و درشت
بامدادی چند می خور شیرخشت.
یوسفی طبیب (از انجمن آرا).
-امثال: شیرخشت می گیرند؛ ابرهای سفید بریده بریده در هوا پیدا شده است. (امثال و حکم دهخدا).
- شیرخشت شهری؛ شیرخشتی است که از گیاه گپ شیر گرفته می شود و مرغوبیت شیرخشت هراتی را ندارد. (فرهنگ فارسی معین).
- شیرخشت هراتی؛ شیرخشتی است که از گیاه کاروان کش بدست آید و بهترین نوع شیرخشت است. (فرهنگ فارسی معین).
- شیرخشتی مزاج؛ نظرباز. (از امثال و حکم دهخدا).
- || آنکه با همه کس تواند زیست. (امثال و حکم دهخدا).
- طبع شیرخشتی داشتن؛ با همه کس زیستن توانستن. (امثال وحکم دهخدا).
- || در تداول عامه، متمایل به جنس نرینه بودن مرد.
- مثل شیرخشت؛ بدنی سرد بعد از بریدن تب. (امثال و حکم دهخدا).
|| نام درختی(1) که در ایران من شیرخشت از آن گیرند. گونه ای از گپ شیر است که در مناطق خشک کوهستانی جنگلهای مرتفع شمالی ایران یافت می شود. در قوشخانه و هزاربند در ارتفاع 2400 گزی دیده شده است و آنرا گپ شیر، گوژدون چو، سیاه چوب، ارقی، ایرقی، چالقه، بجا، کرچوب، خرپنو، وجل، شویر، آره جورد، زبان گنجشک، ون و اراغی نیز گویند. (یادداشت مؤلف). سه گونهء آن در جنگلهای شمال و ارسباران یافت می شود و فارسی زبانان شیرخشت و ترک زبانان ارقی(2) یا ایرقی(3) می نامند، در کتول کرچوب(4)، در پل زنگوله خرپنو(5)، در آمل و کجور وجل(6) و در ارسباران چالقه(7)خوانده می شود. (جنگل شناسی ساعی ج 1 ص 278). || قسمی از نان. (از ناظم الاطباء).
(1) - Cotononeaster.
(2) - ergi.
(3) - irgi.
(4) - kurchob.
(5) - xurpono.
(6) - vujul.
(7) - chalgu.

شیرخشخاش.

[خَ] (اِ مرکب) شیرهء خشخاش. تریاک. (ناظم الاطباء). افیون را گویند. (آنندراج).

شیرخشک.

[خُ] (اِ مرکب) شیر که خشک کنند و به صورت گرد درآورند. رجوع به ترکیب شیرخشک در ذیل مادهء شیر شود. || قسمی از شیرخشت. (ناظم الاطباء). شیرخشت. (از انجمن آرا) (از آنندراج) (یادداشت مؤلف). شیرخشت، و آن شبنم مانندی است که در خراسان بر نوعی از درخت بید نشیند. (برهان). بیدخشت. کلمهء شیرخشک معرب شیرخشت است. (یادداشت مؤلف). به فارسی شیرخشت است و طبیعت وی گرم بود و بهترین آن بود که شقاق بود مانند صمغ. (از اختیارات بدیعی). رجوع به شیرخشت شود.

شیرخشم.

[خَ] (ص مرکب) که چون شیر خشمگین است. سخت خشمگین و غضبناک. (یادداشت مؤلف).

شیرخند.

[خَ] (اِخ) دهی است از بخش درمیان شهرستان بیرجند. سکنهء آن 324 تن. آب آن از قنات. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیر خنک.

[رِ خُ نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شیرهء خنک. داروهای چند که حرارت بنشاند با هم، چون تخم خرفه و تخم خیار و مانند آن. شیره ای که از کوفتهء تخم گشنیز و تخم خرفه و تخم کدو گیرند. (یادداشت مؤلف).

شیرخو.

(ص مرکب) دارای خوی شیر. شیرخصلت. || کنایه از شجاع و دلیر. (یادداشت مؤلف) :
بدانست لشکر که او شیرخوست
به چنگش سرین گوزن آرزوست.فردوسی.

شیرخوار.

[خوا / خا] (نف مرکب) طفلی که هنوز شیر می خورد. (ناظم الاطباء). رضیع. شیرخواره. شیرخور. کودکی که هنوز از پستان مادر شیر خورد. کودک خرد. (یادداشت مؤلف). طفلی که شیر خورد. (آنندراج). رَضِع. (منتهی الارب) :
پس آن پیکر رستم شیرخوار
ببردند نزدیک سام سوار.فردوسی.
اسیران رومی که آورده اند
بسی شیرخوار اندر او بوده اند.
فردوسی.
ز رنج و ز پروردن شیرخوار
ز تیمار وز گردش روزگار.فردوسی.
گلستان بهرمان دارد همانا شیرخوارستی
لباس کودکان شیرخواره بهرمان باشد.
فرخی.
خاک پنداری به ماه و مشتری آبستن است
مرغ پنداری که هست اندر گلستان شیرخوار.
منوچهری.
به خوبیّ چهر و به پاکیّ تن
فروماند از آن شیرخوار انجمن.اسدی.
ز هر شاخی یکی میوه برآویخت
چو از پستان مادر شیرخواری.ناصرخسرو.
آدم به گاهوارهء او بود شیرخوار
ادریس هم به مکتب او گشت درسخوان.
خاقانی.
گشت ز پهلوی باد خاک سیه سبزپوش
گشت ز پستان ابر دهر خزف شیرخوار.
خاقانی.
آنکه ترا دیده بود شیرخوار
شیر تو زهریش بود ناگوار.نظامی.
من که خوردم شکر ز ساغر او
شیرخواری بدم برابر او.نظامی.
بیاد آرم چو شیر خوشگواران
فراموشم مکن چون شیرخواران.نظامی.
به گوری چون بری شیر از کنارم
که شیرینم نه آخر شیرخوارم.نظامی.
ای که وقتی نطفه بودی در شکم
وقت دیگر طفل بودی شیرخوار.سعدی.
قصر نوشروان کجا ماند به کلبهء پیرزن
تخت کیخسرو کجا ماند به مهد شیرخوار.
قاآنی.
و رجوع به شیرخواره شود.
- شیرخوار شدن؛ شیر خوردن :
چو با سرکه سازی مشو شیرخوار
که با شیر سرکه بود ناگوار.نظامی.
- طفل شیرخوار؛ بچهء خرد که شیر مادر خورد. کودک شیرخوار. (یادداشت مؤلف) :
چون پیر روزه دار برم سجده کو مرا
چون طفل شیرخوار عرب طوقدار کرد.
خاقانی.
رجوع به ترکیب کودک شیرخوار و طفل شیرخواره شود.
- کودک شیرخوار؛ بچهء خرد که شیر مادر خورد. (یادداشت مؤلف) :
بدو گفت کاین کودک شیرخوار
ز من روزگاری به زنهار دار.فردوسی.
ز صندوق وز کودک شیرخوار
ز دینار وز گوهر شاهوار.فردوسی.
ببستند یک گوهر شاهوار
به بازوی آن کودک شیرخوار.فردوسی.
رجوع به ترکیب طفل شیرخوار و کودک شیرخواره شود.

شیرخوار.

[خوا / خا] (نف مرکب) آنکه یا آنچه شیر بیشه را بخورد. آنکه خون شیر را بخورد. آنکه شیر را بکشد :
چو روباه شد شیر جنگی چو دید
قوی خنجر شیرخوار علی.ناصرخسرو.

شیرخوارکلا.

[خوا / خا کَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان قائم شهر. آب آن از رودخانهء تالار و چاه و آب بندان. سکنهء آن 430 تن. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

شیرخوارگان.

[خوا / خا رَ / رِ] (اِ مرکب)جِ شیرخواره. (ناظم الاطباء). رجوع به شیرخواره شود.

شیرخوارگاه.

[خوا / خا] (اِ مرکب)مؤسسهء وابسته به دستگاههای شهرداری یا دولتی یا مؤسسات خیریه که برخی کودکان شیرخوار را در آن نگاهداری می کنند. دارالرضاعه. (از یادداشت مؤلف).

شیرخوارگی.

[خوا / خا رَ / رِ] (حامص مرکب) حالت طفلی که شیر می خورد. (ناظم الاطباء). رضاعت. رضاع. ممالحت. (یادداشت مؤلف). ملح. (منتهی الارب). رجوع به شیرخواره شود.
- سن شیرخوارگی؛ سن طفولیت. (ناظم الاطباء).

شیرخواره.

[خوا / خا رَ / رِ] (نف مرکب)طفلی که شیر می خورد. (ناظم الاطباء). راضع. ملیج. (منتهی الارب). رضیع. شیرخوار. شیرخور. رضیعه. صبی. (یادداشت مؤلف) :
یکی شیرخواره خروشنده دید
زمین را چو دریای جوشنده دید.فردوسی.
پس اندر همی رفت پویان دو مرد
که تا آب با شیرخواره چه کرد.فردوسی.
گر شیرخواره لالهء سرخ است پس چرا
چون شیرخواره بلبل کوهی زند صفیر.
منوچهری.
برگ بنفشه چون بن ناخن شده کبود
در دست شیرخواره به سرمای زمهریر.
منوچهری.
شیر خور و آنچنان مخور که به آخر
زو نشکیبی چو شیرخواره ز پستان.
بوحنیفهء اسکافی.
پیر کز جنبش ستاره بود
گرچه پیر است شیرخواره بود.سنایی.
ای سنایی وارهان خود را که نازیبا بود
دایه را بر شیرخواره مهر مادر داشتن.
سنایی.
دارا طفل بود شیرخواره پس پادشاهی بر خمانی که دختر بزرگتر بود قرار گرفت. (فارسنامهء ابن بلخی ص54).
طفلی است شیرخواره بختش که در لب او
ناهید را به هر دم پستان تازه بینی.خاقانی.
هر شیرخواره را نرساند به هفت خوان
نام سفندیار که ماما برافکند.خاقانی.
شیرخواره کی شناسد ذوق لوت
مر پری را بوی باشد لوت و پوت.مولوی.
رجوع به شیرخوار شود.
- طفل شیرخواره؛ بچه ای که از پستان مادر شیر خورد. کنایه از کودک خرد که نیک و بد امور درک نکند :
شیر عشقش چو پنجه بگشاید
عقل را طفل شیرخواره کند.عطار.
و رجوع به ترکیب کودک شیرخواره در ذیل همین ماده و طفل شیرخوار در ذیل مادهء شیرخوار شود.
- کودک شیرخواره؛ کودک شیرخوار. بچهء خرد که شیر خورد :
کودک شیرخواره تا نگریست
مادر او به مهر شیر ندارد.ابوسلیک گرگانی.
چنین گفت کای مهتر سرفراز
ز من کودک(1) شیرخواره مساز.فردوسی.
لباس کودکان دارد همانا شیرخوارستی
لباس کودکان شیرخواره بهرمان باشد.
فرخی.
رجوع به ترکیب طفل شیرخواره در ذیل همین ماده و نیز ترکیب کودک شیرخوار در ذیل مادهء شیرخوار شود.
(1) - ن ل: کودکی.

شیرخواری.

[خوا / خا] (حامص مرکب)شیر خوردن. (فرهنگ فارسی معین). عمل شیرخوار. دوران شیر خوردن بچه. و رجوع به شیرخوار و شیرخواره شود.

شیرخوان.

[خوا / خا] (اِخ) نام جایی که فریدون در آنجا بر ضحاک غالب آمد. (از فرهنگ لغات ولف) (ناظم الاطباء) :
همی راند ازین گونه تا شیرخوان
جهان را چو این بشنوی پیر خوان.
فردوسی.
بدان کوه ضحاک را بسته سخت
سوی شیرخوان برد بیداربخت.فردوسی.

شیرخور.

[خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب)شیرخوار. (ناظم الاطباء). که شیر خورد. شیرخواره. شیرخورنده. مکنده به لب از پستان مادر :
شیری که لبت خورد ز دایه چو شود خون
دایه خورد آن خون ز لب شیرخور تو.
خاقانی.
و رجوع به شیرخوار و شیرخواره و شیر خوردن شود. || در آذربایجان (مخصوصاً در خلخال) اختصاصاً به کرهء اسب و خر که در سن شیرخوارگی است اطلاق می شود.

شیرخوران.

[خُ] (اِخ) دهی است از بخش سردشت شهرستان مهاباد. سکنهء آن 115 تن. آب آن از رودخانهء سردشت. صنایع دستی آنجا جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیر خورانیدن.

[خوَ / خُ دَ] (مص مرکب) شیر دادن به بچه و ارضاع کردن. (ناظم الاطباء). ملح: امغاد؛ شیر خورانیدن شیربچه را یا شیر خورانیدن کودک را. لَبْن؛ شیر خورانیدن کسی را. (منتهی الارب). رجوع به شیر خوردن شود.

شیرخورد.

[خوَرْ / خُرْ] (ن مف مرکب)مخفف شیرخورده. || شیرخوار. شیرخواره. شیرخور. کنایه از طفل که هنوز پا به سن نگذاشته است :
ز خفتان رومی و ساز نبرد
شگفتید از آن کودک شیرخورد.(1)فردوسی.
رجوع به شیرخوار و شیرخواره و شیرخور شود.
(1) - ولف به استناد همین بیت کلمهء «شیرخورد» را «از شیر بازگرفته» معنی کرده است.

شیر خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) مکیدن شیر. (ناظم الاطباء). رضع. (دهار). مکیدن شیر از پستان. رضاعت. خوردن طفل و جز او شیر را. (یادداشت مؤلف): ملج؛ شیر خوردن کودک. ملق؛ شیر خوردن شتربچه. (تاج المصادر بیهقی). دغل؛ شیر خوردن بزغاله. (دهار) :
شیر خور و آنچنان مخور که به آخر
زو نشکیبی چو شیرخواره ز پستان.
منوچهری.
گر برادر همچو حاتم شیر خورد
هر کجا مرغی است کی انجیر خورد.عطار.
طفل گیا شیر خورد، شاخ جوان گو ببال
ابر بهاری گریست طرف چمن گو بخند.
سعدی.
-امثال: با هم شیر نخورده ایم. (امثال و حکم دهخدا).

شیر خوردنی.

[رِ خوَرْ / خُرْ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شیری که برای خوردن تهیه شده. (ناظم الاطباء).

شیرخورده.

[خوَرْ / خُرْ دَ / دِ] (ن مف مرکب) نعت مفعولی از شیر خوردن. بچه ای که شیر از پستان مکیده است.
- شیرپاک خورده؛ طعنی قَدْح آمیز. (یادداشت مؤلف).

شیرخوره.

[خوَ / خُ رَ / رِ] (نف مرکب)شیرخور. شیرخواره. شیرخوار: بچهء شیرخوره. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیرخوری.

[خوَ / خُ] (حامص مرکب)شیرخواری. شیر خوردن. عمل و صفت شیرخور. رجوع به شیرخور شود. || (اِ مرکب) ظرف برای خوردن شیر. ظرفی که در آن شیر ریزند خوردن را. آوند یا بطری که از آن شیر خورند. (یادداشت مؤلف).

شیرخون.

(اِخ) نام پهلوانی منسوب به دربار زابل. (فرهنگ لغات ولف) :
همی رفت پیش اندرون رهنمون
جهاندیده ای نام او شیرخون.فردوسی.

شیرخوی.

(ص مرکب) شیرخو. دارای صفت و خصلت شیر. (یادداشت مؤلف): اسد؛ شیرخوی شدن. (دهار). رجوع به شیرخو شود.

شیر دادن.

[دَ] (مص مرکب) شیر خورانیدن به بچه. شیر خورانیدن مادر یا دایه با پستان یا پستانک بچه را. ارضاع. رضاع. (یادداشت مؤلف). املاج. لبان. (منتهی الارب). تمهیق. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). ارضاع: ملح؛ شیر دادن کسی را. (تاج المصادر بیهقی). ملاح؛ شیر دادن کودک را با کودک دیگر. (منتهی الارب). ارغاث. (المصادر زوزنی) (یادداشت مؤلف) (تاج المصادر بیهقی). املاج؛ شیر دادن بچه. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) :
چنان است دادش که روباه پیر
نهد بچه را تا دهد شیر شیر.اسدی.

شیردار.

(نف مرکب) شیربان. آنکه شیر (اسد) را نگه دارد. (یادداشت مؤلف) :
شیردار آورد به میدانگاه
گرد بر گرد صف کشند سپاه.نظامی.
شیرداران دو شیر مردم خوار
یله کردند بر نشانهء کار.نظامی.
شیرداری از آن میانه دلیر
تاج بنهاد در میان دو شیر.نظامی.

شیردار.

(نف مرکب) آنکه شیر می دهد و شیر دارد. (ناظم الاطباء). لبینة. لبون. لبونة. (منتهی الارب). || هر چیز که در آن شیر داخل کرده باشند، چنانکه نان و غیره. || شیرمال (در تداول مردم قزوین). رجوع به شیرمال شود. || دارندهء شیر. دارندهء شیره. گیاه که شیرهء سفید دارد. || (اِ مرکب) مرکب از شیر (به معنی لبن) و دار (به معنی درخت با تنهء راست یا درخت مطلق)(1) نوعی از افرا که از آن مایعی چون شیر با مزهء مطبوع استخراج شود. از 1500 گزی تا 2600 گزی پراکنده است که در رودبار، درهء چالوس، نور، کجور و در اطراف رشت شیرگاه به این نام گفته می شود. و در گرگان، میان دره، زیارت، کتول، گرگان، علی آباد، رامیان، حاجیلر، آنرا بزبرگ و بزوالک نامند و در آستاراککم و کیکم، و در لاهیجان آج و اج، و در کلاردشت پلت خوانند و در بندرگز زیندار تسمیه کنند. و نیز نامهای کرب، کرف، کرکو، گندلاش، پلاس، کرکف، آقچه قین بدان دهند.
- گیاهان شیردار؛ یتوعات. (گااوبا) (یادداشت مؤلف).
(1) - Acer lactum.

شیردارکلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان قائم شهر. آب آن از رود بابل. راه آن اتومبیلرو. سکنهء آن 1020 تن. صنایع دستی، بافتن پارچه های ابریشمی و نخی. گله داران تابستان به ییلاق سوادکوه و بندپی می روند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

شیرداری.

(اِخ) دهی است از بخش بهشهر شهرستان ساری. آب آن از چشمه و رودخانهء محلی. سکنهء آن 115 تن. راه آن اتومبیلرو. صنایع دستی آنجا شال و کرباس بافی است. بنای معصومزادهء آن قدیمی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

شیرداغ.

(اِ مرکب) جامهء پیش باز آستین کوتاه. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از آنندراج). || بالش زین. (ناظم الاطباء).

شیردان.

(اِ مرکب) آوند شیر. (ناظم الاطباء). ظرفی چون قوری که در آن شیر کنند و با چای آرند. ظرف برای شیر خوردن. ظرف شیرخوری. شیرخوری. شیردانی. (یادداشت مؤلف). || شکنبهء بزغاله و گوسپند. (ناظم الاطباء).(1) چیزی است مثل کدو که گوسفند را در بالای شکنبه می باشد و غیر از شکنبه است و آنرا کیپاپزان پر از گوشت و برنج و مصالح کرده می فروشند، و به هندی چسته گویند که از آن شیر بسته می شود. (از آنندراج). قسمتی از شکمبهء گاو و گوسفند و غیره. شیردانی. (یادداشت مؤلف). گوسپند و غیره را غیر از شکبنه، بالای شکنبه چیزی باشد مثل کدو. (غیاث). در تداول گناباد خراسان به قسمت کوچکی متّصل به شکمبهء بره یا بزغاله اطلاق شود که از آن پنیرمایه یا مایهء پنیر سازند. (یادداشت محمدِ پروین گنابادی). معدهء نشخوارکنندگان شامل چهار بخش است: شکنبه (سیرابی)، نگاری، هزارلا، شیردان. قسمت شیردان معدهء حقیقی نشخوارکنندگان است که دارای دیاستازها و غدد گوارشی و عصارهء معدی است (علت وجه تسمیه). سه قسمت دیگر معدهء این جانوران فاقد غدد گوارشی و دارای بافت پوششی مطبق اند. (از فرهنگ فارسی معین: نشخوارکننده) :
دایه در کودکی به دامانش
شیردان داده جای پستانش.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
چو با او نشسته ست عاشق به خوان
نگنجیده در پوست چون شیردان.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
ترسم که شیردان بخودش پرده در شود
وین راز سر بمهر به عالم سمر شود.
بسحاق اطعمه (از آنندراج).
در لب سفره سعی کن کز پی هم فروگزی
بر سر کله شیردان یک دو سه چار و پنج و شش.
بسحاق اطعمه.
روغنی کز پاچه گرد آورد پیر کله پز
کفچه کفچه بر تریت شیردان خواهم فشاند.
بسحاق اطعمه.
- شیردان برگشتن؛ از بعض ثقات شنیده شد که چون کسی با کسی نزاعی دارد می گوید: «برو وگرنه شیردانت را برمی گردانم». و در این صورت کنایه از واژگونه آویختن باشد و آن عبارت از تعذیب و شکنجه است، پس شیردان برگشتن لازم این باشد. (از آنندراج) :
بر سر خوان چو جلوه گر گردد
شیردان طعام برگردد.
میر یحیی شیرازی (از آنندراج).
- شیردان کسی را شکنبه کردن؛ تهدیدی به آزردن و مصدوم کردن سخت.
|| در تداول خراسان جان دانه و یافوخ یعنی قسمت نرم بالای پیشانی کودک را نامند. (یادداشت محمدِ پروین گنابادی).
(1) - Caillette.

شیر درختی.

[رِ دِ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کندر. (منتهی الارب). رجوع به کُنْدُر شود.

شیردره.

[دَ رِ] (اِخ) دهی است از بخش سوادکوه شهرستان قائم شهر. آب آن از چشمه و رودخانهء هرات. صنایع دستی آنجا شال و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

شیردل.

[دِ] (ص مرکب) شجاع و دلیر و باجرأت. (ناظم الاطباء). کنایه از شجاع و دلیر است. (انجمن آرا) (آنندراج) (از برهان). که دل شیر دارد. سخت شجاع. بس شجاع. سخت باجرأت. (یادداشت مؤلف) :
کدام است گفت از شما شیردل
که آید سوی نیزهء جان گسل.دقیقی.
بدانید کاین شیردل رستم است
بدین رزمگاه ازدرِ ماتم است.فردوسی.
ز من پاسخ این بد به اسفندیار
که ای شیردل مهتر نامدار.فردوسی.
گر آسوده گردد سرافشان کند
بسی شیردل را خروشان کند.فردوسی.
برو تیز و آن شیردل را بگوی
که ایدر ترا آمدن نیست روی.فردوسی.
یکی شیردل لشکر جنگجوی
همه سوی بیژن نهادند روی.فردوسی.

شیردوش.

(نف مرکب) دوشندهء شیر. آنکه شیر دوشد. (فرهنگ فارسی معین).
-ماشین شیردوش؛ ماشینی که شیر را از پستان گاو و گوسفند بدوشد. (فرهنگ فارسی معین).
|| (اِ مرکب) گاودوش. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به همین عنوان شود.

شیردوشه.

[شی شَ / شِ] (اِ مرکب)آوندی که در آن شیر می دوشند. (ناظم الاطباء): دلوج؛ تهی کردن شیردوشه را از شیر در کاسه. مدلجه؛ شیردوشهء چرمین بزرگ که بدان شیر به سوی کاسه ها نقل کرده شود. (از منتهی الارب).

شیردوغ.

(اِ مرکب) شیر تازهء مخلوط با دوغ. (ناظم الاطباء).

شیرده.

[دِهْ] (نف مرکب) انسان و یا حیوانی که شیر می دهد. (ناظم الاطباء). شیردهنده. (فرهنگ فارسی معین).
-پستان شیرده؛ پستانی که شیر داشته باشد. (ناظم الاطباء).
-گاو شیرده.؛ رجوع به همین عنوان شود.

شیردهی.

[دِ] (حامص مرکب) حالت شیر دادن. (ناظم الاطباء).

شیرریز.

(نف مرکب) ریزندهء شیر. || پستان پر از شیر. (ناظم الاطباء).

شیرزا.

(نف مرکب) تولیدکنندهء شیر. || داروئی که شیر را زیاد کند. شیرزاد. (از ناظم الاطباء). رجوع به شیرزاد شود.

شیرزاد.

(اِ مرکب) گونه ای لیکن(1) که بر روی تنهء درختان دیگر میروید و ببزرگی یک نخود تا یک گردو میرسد و التصاق کامل به درخت پایهء خود دارد. گونه ای از آن در سیستان فراوان است و زنان بجهت ازدیاد شیر آن را میخورند (وجه تسمیه به همین مناسبت است). شیرزا. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Lecanore.

شیرزبان.

[زَ] (ص مرکب) کسی که گفتار وی آهسته و ملایم باشد(1). (ناظم الاطباء).
(1) - این کلمه و معنی آن در جای دیگر دیده نشد.

شیرزج.

[زَ] (اِ مرکب) شیر خفاش. (ناظم الاطباء). شیری که از پستان خفاش برآید. شیر شبکور. شیر مرغ. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به پاورقی شیرزق شود.

شیرزده.

[زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) کودکی که در ایام شیرخوارگی شیر کم خورده و ضعیف مانده باشد. (ناظم الاطباء). کودکی که بهنگام شیرخوارگی کم شیر خورده و لاغر و نزار شده باشد. ج، شیرزدگان. (فرهنگ فارسی معین). || آنکه بسبب بسیار خوردن شیر، از آن زده و نفور شده باشد.

شیرزق.

[زَ] (فارسی یا نَبَطی، اِ) مدفوع و ادرار خفّاش (شبکور). بمقدار زیاد در امکنه ای که این حیوان (خفاش) میزید وجود دارد (شیزرق نیز آمده است). (از دزی ج1 ص810)(1). رجوع به شیزرق شود.
(1) - در ناظم الاطباء به معنی شیر خفاش، و صورت دیگر آن را شیرزج داده است. در فرهنگ فارسی معین نیز در ذیل شیرزج به معنای شیری که از پستان خفاش برآید و شیر شبکور و شیر مرغ معنی شده است.

شیرزن.

[زَ] (اِ مرکب) زن دلیر و بی باک. (فرهنگ فارسی معین). || شیر ماده، مقابل شیر نر. (ناظم الاطباء).

شیرزن.

[زَ] (نف مرکب) کشندهء شیر. (ناظم الاطباء). زنندهء شیر.

شیرزنه.

[زَ نَ / نِ] (اِ مرکب) چوبی که بدان ماست را می شورانند تا مسکه آرد. (ناظم الاطباء). || خمرهء کره گیری. (فرهنگ فارسی معین).

شیرزور.

(ص مرکب) با قوت و زور مانند شیر. (ناظم الاطباء).

شیرزور.

(اِخ) از القاب بهرام گور است. (ناظم الاطباء).

شیرزه.

(1) [زَ / زِ] (اِ مرکب) هر حیوان سبع و درنده. || قوت و نیرو و زور. (ناظم الاطباء).
(1) - ظ . دگرگون شدهء شرزه است.

شیرزهره.

[زَ رَ / رِ] (ص مرکب) شجاع و دلیر مانند شیر. (ناظم الاطباء).

شیرستان.

[رِ] (اِ مرکب) محل شیران و منزل و مأوای شیران. بیشه و جائی که در آن شیر فراوان باشد. (ناظم الاطباء).

شیرسگ.

[سَ] (اِ مرکب) سگ چالاک و پرزور. (فرهنگ فارسی معین). سگی که خرگوش می گیرد و شکار میکند. (ناظم الاطباء) :
شیرسگی داشت که چون پو گرفت
سایه خورشید بر آهو گرفت.
نظامی (مخزن الاسرار ص102).

شیرسوار.

[سَ] (اِ مرکب) آفتاب. (ناظم الاطباء). کنایه از آفتاب، به اعتبار اینکه برج اسد خانهء اوست. (فرهنگ فارسی معین).

شیر شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) در تداول عوام، جسور شدن. جرأت یافتن. (فرهنگ فارسی معین).

شیرشکار.

[شی شِ] (نف مرکب) متهوّر و باجرأت. (ناظم الاطباء). || شکارکنندهء شیر. آنکه شیر را صید کند. || کنایه از دلیر. شجاع. (فرهنگ فارسی معین) :
در بزم درم باری و دینارفشانیست
در رزم مُبارزشکر و شیرشکاریست.
فرخی (دیوان ص22).

شیرشکر.

[شی شَ کَ] (اِ مرکب) قسمی از ابریشم. || عطوفت و محبت و دوستی. (ناظم الاطباء).

شیرشکر.

[شی شِ کَ] (نف مرکب)شیرشکار. شکرنده و شکارکنندهء شیر. کنایه است از دلیر و شجاع.

شیرشکری.

[شی شَ کَ] (ص نسبی)پارچه ای است ابریشمین به رنگ سفید یا نخودی، که بر آن با ابریشم قهوه ای یا زرد تیره سوزن دوزی شده باشد. رجوع شود به مقالهء «عمامهء شیر و شکری»(1) نوشتهء یحیی ماهیار نوابی در مجموعهء مقالات ج1 ص264.
(1) - در مقالهء مزبور آمده است: «اصل این نام بایستی شیرشکری باشد».

شیرصولت.

[صَ / صُو لَ] (ص مرکب) که صولت شیر دارد. که همچون شیر حمله کند. کنایه از سخت شجاع و دلیر. (از یادداشت مؤلف).

شیرطاقی.

(حامص مرکب) طاق بودن چون شیر در شجاعت. (یادداشت مؤلف). غرور و تکبر و عجب. (ناظم الاطباء) :
به شیرطاقی خود غره ای نمی ترسی
ز روزگار که دارد نهاد و طبع پلنگ.
نجیب الدین جرفادقانی (از آنندراج).
|| ترسویی و بیدلی. (ناظم الاطباء). || کنایه از مردم صاحب غرور و بیدل باشد. (آنندراج). || لفظ شیرطاقی در فرهنگ شعوری به معنی بی دل و متفرد بودن آمده و به بیت بالا از نجیب جرفادقانی تمسک نموده و مطابق آن است قول صاحب بهار عجم و خان آرزو. و نیز در سراج اللغة بمعنی منفرد و بی بدل گفته و اینکه در برهان به معنی صاحب غرور و بیدل واقع شده در هیچ یکی از کتب لغت نیست و با کتب مذکوره منافاتی دارد چنانکه از ماسبق ظاهر است. (از حاشیهء برهان چ معین).

شیرطالع.

[لِ] (ص مرکب) مسعود. جوانبخت. آنکه طالعش در برج اسد است. (یادداشت مؤلف) :
منم گاودل تا شدم شیرطالع
که طالع کند با دل من نزاعی
ازین شیرطالع بلرزم چو خوشه
که از شیر ترسد دل هر شجاعی.خاقانی.

شیرعلی.

[عَ] (اِخ) از شعبات طایفهء جاکی از تیرهء لیراوی، از طوایف کوه گیلویهء ایران و گویا سابقاً مرکب از هزار خانواده بوده با طایفهء شهرویی که شعبه ای از آن است در 1256 ه . ق. از فارس متواری شده و به طرف رامهرمز و عربستان و شوشتر رفته اند. چندی بعد ولایت فارس تیره های شیرعلی را به کوه گیلویه آورده در محل بوالفریس سکنی دادند تا بعد از چندی مجدداً به اطراف پراکنده گردیدند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ج 3 ص 89).

شیرعلی.

[عَ] (اِخ) یازدهمین از خانان خوقند از حدود 1256 تا 1261 ه . ق. (یادداشت مؤلف) (از فرهنگ فارسی معین).

شیرعلی.

[عَ] (اِخ) یا شیرعلی خان. سومین از خاندان بارکزایی (افغانستان). (جلوس 1280 ه . ق. خلع توسط انگلیسیان 1296 ه . ق.). (از فرهنگ فارسی معین).

شیرعلی.

[عَ] (اِخ) یا شیرعلی خان لودی. مؤلف کتاب «مرآت الخیال» که تذکرهء شعراست و بحثی در فنون ادبی دارد و تألیف آن به سال 1102 ه . ق. پایان یافته و به سال 1324 ه . ق. در بمبئی به سعی و اهتمام خان صاحب میرزا محمد ملک الکتاب شیرازی چاپ شده است. رجوع به مقدمه و خاتمهء مرآت الخیال شود.

شیرغازی.

(اِخ) بیست ویکمین از خانان اوزبک خیوه (از 1127 تا هزار و یکصد و چهل و اندی ه . ق.). (یادداشت مؤلف).

شیرغان.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان قوچان. سکنهء آن 315 تن. آب آن از چشمه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیرغلط.

[غَ] (اِ مرکب) فنی از کشتی گیری. (از ناظم الاطباء). نام داو از کشتی که چون حریف را بر زمین بیندازند دست و پا و شکم خود را بطوری بر زمین می چسباند که هرچند حریف زور کند پشت این کس بر زمین رسانیدن نتواند، چه شیر اص به پشت نمی خوابد. (غیاث) (آنندراج) :
شیر غلطنده ز زور بت سیمین تن ما
شیرغلط است فن دلبر شیرافکن ما.
میرنجات (از آنندراج).

شیرفام.

(ص مرکب) شیری رنگ. به رنگ شیری. (یادداشت مؤلف). || شیربام. قسمی از فیروزه که رنگ شیر دارد و آنرا لبنی نیز نامند. فیروزج. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیربام شود.

شیرفروش.

[فُ] (نف مرکب) لبان. فروشندهء شیر. که شیر فروختن پیشه دارد. لبنیاتی. (یادداشت مؤلف). فامی. (منتهی الارب).

شیرفروشی.

[فُ] (حامص مرکب) عمل و شغل شیرفروش. || (اِ مرکب) دکان شیرفروش. (فرهنگ فارسی معین).

شیرفش.

[فَ] (ص مرکب) شیرمانند. (ناظم الاطباء). شیردیس. (لغت فرس اسدی). کنایه است از شجاع و دلیر :
بیارم یکی لشکر شیرفش
برآرم شما را سر از خواب خوش.فردوسی.
چنین گفت کاین کودک شیرفش
مرا پرورانید باید به کش.فردوسی.
بدو گفت کای خسرو شیرفش
به مردی مگردان سر خویش کش.فردوسی.
سپاهی که دیدند کوپال اوی
بر و مغفر و شیرفش یال اوی.فردوسی.
برفتند با دست کرده به کش
بزرگان اسب افکن و شیرفش.فردوسی.
کهار کهانی بدان جایگاه
گوی شیرفش با درفشی سیاه.فردوسی.
میان اندرون ارفش شیرفش
سوی نیو و توپال شد کینه کش.اسدی.

شیرفهم کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب)در تداول عامه، جزءبجزء توضیح دادن و روشن ساختن موضوع. به مزاح، بجای خرفهم کردن. به کنایه، خرفهم کردن. (یادداشت مؤلف). فهماندن با رنج و زحمت (به معنی خرفهم کردن، منتهی به لسان مؤدب تر): «پس از دو ساعت گفتگو مطلب را به او شیرفهم کردم». (فرهنگ فارسی معین).

شیرقه.

[قَ / قِ] (اِ) رنگی از رنگهای اسب. (یادداشت مؤلف).

شیرقهوه.

[قَهْ وَ / وِ] (اِ مرکب) قهوهء دم کردهء آمیخته با شیر. شیر آمیخته به قهوهء مایع. شیر ممزوج به قهوه. (یادداشت مؤلف). || رنگی چون رنگ شیر ممزوج به قهوه. (یادداشت مؤلف).
- شیرقهوه ای؛ رنگی به رنگ شیر ممزوج با قهوه. به رنگ شیر آمیخته با قهوه. (یادداشت مؤلف).

شیرک.

[رَ] (اِ مصغر) مصغر شیره که نوعی از شراب است. (ناظم الاطباء). شراب. || شیره. عصاره. || شیرهء تریاک. (فرهنگ فارسی معین).

شیرک.

[رَ] (اِ مصغر) مصغر شیر، یعنی شیر کوچک. (ناظم الاطباء). اُسَید. شیربچه. (یادداشت مؤلف). || جری و دلیر و پر دل و جرأت. (ناظم الاطباء). دلیر و جری (با لفظ ساختن و شدن و کردن مستعمل است). (از آنندراج).
- شیرک ساختن؛ دلیر ساختن کسی را. (آنندراج). و رجوع به مادهء شیرک کردن شود.

شیرک.

[رَ] (اِخ) دهی است از بخش قاین شهرستان بیرجند. سکنهء آن 371 تن. آب آن از قنات. صنایع دستی زنان آنجا قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیرکا.

(اِ) شیرگا. این نام را در نور به سپیره آ کرناتا(1) دهند. (یادداشت مؤلف). درختچه ای است که در درهء شهرستانک و در مرز فوقانی جنگلهای نور و به نام شیرکا در نور خوانده می شود. (جنگل شناسی ج 1 ص280).
(1) - Spiraea Crenata.

شیرکاکائو.

[ءُ] (اِ مرکب) شیر آمیخته با کاکائو. کاکائوی دم کردهء آمیخته با شیر. (یادداشت مؤلف).

شیرکان.

(اِخ) دهی است از بخش سلوانا از شهرستان ارومیه. سکنهء آن 145 تن. آب آن از چشمه. صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیرکبوت.

[کَ] (اِخ) شیرکبود. نام قلعه ای واقع بر تلی در صحرای مغان. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیرکبود شود.

شیرکبود.

[کَ] (اِخ) شیرکبوت. نام قلعه ای در موقان. گروهی از مغول شبانه بر خیمه و خرگاه سلطان جلال الدین در آن قلعه تاختن آوردند امّا سلطان به سوی نهر ارس گریخت و جان بدربرد ولی سپاهیان او از قلعه یکسره پراکنده گردیدند. (تاریخ مغول ص137).

شیرکپی.

[کَپْ پی] (اِ مرکب) قسمی از بوزینهء شبیه به شیر. در شاهنامه داستانی راجع به یک شیرکپی که به دست بهرام چوبینه کشته شده است آمده :
شدند از بد شیرکپی هلاک
برانگیخت زین بوم آباد خاک.فردوسی.
همی شیرکپی برد دخترم
بگوییم ننگی شود گوهرم.فردوسی.
یکی شیرکپیش خواند همی
دگر نیز نامش نداند همی.فردوسی.

شیرکچان.

[رَ] (اِخ) نام محلی کنار راه کرمانشاه به قصرشیرین میان کرند و حریر واقع در 671هزارگزی تهران. (یادداشت مؤلف).

شیرکچی.

[رَ] (ص مرکب، اِ مرکب) خادم شرابخانه. (ناظم الاطباء). صاحب میخانه. || صاحب شیره خانه. (فرهنگ فارسی معین).

شیرکچی خانه.

[رَ نَ / نِ] (اِ مرکب)شیرکخانه. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیرکخانه شود.

شیرکخانه.

[رَ نَ / نِ] (اِ مرکب) میخانه. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). || شیره کش خانه. شیره خانه. آنجای که در آن شیرهء تریاک کشند. (یادداشت مؤلف).

شیرکده.

[کَ دهْ] (اِخ) دهی است از بخش رودبار شهرستان رشت. آب آن از چشمه های محلی. سکنهء آن 300 تن که زمستان برای تأمین معاش به گیلان می روند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شیر کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه به معنی تشجیع کردن و برانگیختن است. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیر شدن شود.

شیرکش.

[کُ] (نف مرکب) شیرکشنده. کشندهء شیر. آنکه شیر را بشکند و بکشد. (یادداشت مؤلف). || کنایه از باجرأت و متهور و شجاع و دلیر. (یادداشت مؤلف) :
کشان دُمّ بر پای و بر یال بش
سیه سم و کفک افکن و شیرکش.فردوسی.
امیر یوسف گرگ افکن است و شیرکش است
ز گرگ و شیر بجان رسته بود رستم زال.
فرخی.
کنون خسرو شیرکش خوانمت من
که این نام بر تو نباشد مزور.فرخی.
|| (اِ مرکب) کبوتر. (ناظم الاطباء).

شیرکش.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش چگنی شهرستان خرم آباد. سکنهء آن 300 تن. آب آن از رودخانهء کشکان. ساکنان از طایفهء شاهسوند هستند و در زمستان ییلاق می روند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شیرک شدن.

[رَ شُ دَ] (مص مرکب)(اصطلاح عامیانه) دلیر گشتن و باجرأت شدن. (ناظم الاطباء). دلیر و چیره شدن. (آنندراج) (غیاث). جری گردیدن. جری گشتن. به واسطهء ندیدن مقاومتی بر قوت و نیروی خود فریفته و بالان شدن. بغلط خود را قوی شمردن. نظیر چشته خور شدن. مسته خوار شدن. چشته خوار شدن. کریز خورده شدن. (یادداشت مؤلف) :
ز افتادن او دلیرک شدم
چو روبه شد او بنده شیرک شدم.
یحیی کاشی (از آنندراج).

شیرکشور.

[کِشْ وَ] (اِخ) ابن قراجورین. به نوشتهء صاحب کتاب خزاین العلوم مؤسس و بنیان گذار شهر بخارا.
محل بخارا پیش از ساختن شهر آبگیر بود... مردم از هر سوی و از سوی ترکستان آمدند و این سرزمین را آباد کردند و در آن آب و درختان بسیار یافتند و شکارگاه بود و مردم نخست در خیمه زیستند و سپس سرایها ساختند و کسی را که نام او «ابروی» بود به امیری خویش برگزیدند. در آن زمان شهر بخارا هنوز نبود ولی روستاهای آن آباد بود... چون روزگاری بگذشت ابروی نیرو یافت و بیدادگری پیش گرفت چنانکه مردم را دیگر یارا نماند و دهقانان و توانگران از آن دیار بگریختند... و آن کسان که به بخارا مانده بودند زی مهتران خود کس فرستادند و داد خواستند از ابروی. امیر بخارا و آن مهتران و دهقانان بسوی پادشاه ترک رفتند که «قراجورین» نام داشت و از بزرگی او را «بیاغو» لقب کرده بودند و از وی فریاد خواستند، بیاغو پسر مهتر خویش را که «شیرکشور» نام داشت با سپاهی بسیار بفرستاد. چون شیرکشور را این دیار خوش آمد به نزد پدر نامه کرد این سرزمین را بخواست و دستوری جست تا به بخارا باشد و بیاغو آن دیار به وی بخشید. شیرکشور کس به حموکت فرستاد و آن کسان را که از بخارا گریخته بودند با زن و فرزند بازگردانید... شیرکشور شهرستان بخارا را بساخت و دیه «معاستین» و «سقمتین» و «سمتین» و «فرب» نیز بساخت و بیست سال فرمان راند. (از احوال و اشعار رودکی ج 1 صص 61 - 63).

شیرک کردن.

[رَ کَ دَ] (مص مرکب)شیرک ساختن. دل دادن و دلیر کردن و مستولی ساختن. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از انجمن آرا) (آنندراج). ایساد. تجری دادن. (یادداشت مؤلف) :
به خون غمزه ات عشوه را کرده شیرک
ثواب شهید تو چشمک بهایت.
ظهوری (از آنندراج).
رجوع به شیرک شدن شود.

شیرکلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش سوادکوه شهرستان قائم شهر. آب آن از چشمه و رودخانه. سکنهء آن 100 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

شیرکلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش نور شهرستان آمل. سکنهء آن 400 تن. آب آن از آلش رود. تابستان چند خانوار به ییلاق یالرود می روند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

شیرکلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش چهاردانگه شهرستان ساری. سکنهء آن 330 تن. آب آن از چشمه سار. راه آن ماشین رو. صنایع دستی زنان آنجا شال و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

شیرکلان.

[] (اِ مرکب)(1) گیاهی است. (یادداشت مؤلف).
(1) - Acanthophylum squarrosum.

شیرکن.

[کَ] (ص مرکب) گوسفند یا بزی که در خردی اخته کنند فربهی را. (یادداشت مؤلف).

شیرکوک.

(اِ مرکب) پوست افتاده از مار کلان. (ناظم الاطباء).

شیرکوه.

(اِخ) دهی است از بخش رودبار شهرستان رشت. سکنهء آن 812 تن. آب آن از چشمه های محلی. حمام و سه باب دکان دارد و روی ارتفاعات (4هزارگزی) آن آثار دو قلعهء خرابهء قدیمی به نام کول و چهل گزچال دیده می شود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2). || نام کوهی میان رودبار و رشت. (یادداشت مؤلف).

شیرکوه.

(اِخ) قلهء مهم کوههای غربی یزد. به ارتفاع 3660 گز. (از جغرافیای طبیعی کیهان). نام کوهی به یزد. (یادداشت مؤلف). کوهی است در جنوب غربی یزد که قلهء آن 4075 گز ارتفاع دارد. وجود همین کوه سبب شده است که در کنار دشتی سوزان و بی آب و علف، یزد و اطراف آن آب و هوایی بسیار خنک و مطبوع داشته باشد. (از فرهنگ فارسی معین).

شیرکوه.

(اِخ) مکنی به ابوحارث و ملقب به ملک المجاهدین یا ملک منصوربن شاذی بن مردان عم صلاح الدین ایوبی حکمران حمص (از 581 ه . ق.). (یادداشت مؤلف).

شیرکی.

(اِ) چارپایی چینی که دارای بدنی زرد و دهان سیاه می باشد. (ناظم الاطباء). || قسمی از پوشاک اسب که به رنگ این حیوان باشد. (ناظم الاطباء). در اصطلاح اصطبل (در یراق اسب). کفل پوش اسب. (یادداشت مؤلف) :
دامن ابریسکیّ شیرکی
هست چون این لاجوردی دایره.نظام قاری.

شیرگ.

[رَ] (اِخ) دهی است از بخش درمیان شهرستان بیرجند. سکنهء آن 326 تن. آب آن از قنات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیرگ.

[رَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان بیرجند. سکنهء آن 132 تن. آب آن از قنات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیرگ.

[رَ] (اِخ) دهی است از بخش درمیان شهرستان بیرجند. سکنهء آن 710 تن. آب آن از قنات. صنایع دستی زنان آنجا قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیرگا.

(اِ) شیرکا. درختچه ای است که در درهء شهرستانک و هم در حد اعلای جنگل نور موجود است و نام شیرگا در نور بدان دهند. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیرکا شود.

شیرگام.

(ص مرکب) که گام چون شیر دارد. که گام چون شیر بردارد. کنایه از متهور و بیباک و دلیر. (یادداشت مؤلف) :
شیرگام و پیل زور و گرگ پوی و گورگرد
ببردو آهوجه و روباه عطف و رنگ تاز.
منوچهری.

شیرگاه.

(اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش سوادکوه شهرستان شاهی. این دهستان در جنوب شاهی و طول درهء تالار واقع است و راه آهن شمال از وسط آن می گذرد. مرکز دهستان قصبهء شیرگاه است و شمارهء دیه های آن 20 است و مهمترین آنها عبارتند از: برنجستانک، کلیج خلیل، بورخیل، بشل. محصول عمدهء دهستان برنج و غلات و نیشکر و توتون و سیگار و شغل عمدهء اهالی زراعت و تهیهء زغال چوب می باشد و زغال چوب اهالی شاهی بیشتر به وسیله سکنهء این دهستان تهیه می گردد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

شیرگاه.

(اِخ) قصبهء مرکز دهستان شیرگاه بخش سوادکوه شهرستان شاهی. سکنهء آن 1000 تن. آب آن از رودخانهء تالاررود و جز آن. اولین ایستگاه از شاهی و تهران و کارخانهء قیراندود و تقطیر چوب و دبستان و شعبهء جنگلبانی و پاسگاه نگهبانی و ادارهء املاک و دفتر پست و متجاوز از پنجاه باب دکان دارد و مرکز حوزهء 8 آمار است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

شیرگاه.

(اِخ) نام ایستگاه نوزدهم راه آهن شمال میان زیراب و شاهی در 314 هزارگزی تهران که در قصبهء شیرگاه قرار دارد. (یادداشت مؤلف).

شیرگرم.

[گَ] (ص مرکب) هر مایعی که فاتر و نیم گرم باشد. (ناظم الاطباء). نیم گرم و معتدل. (از آنندراج). به گرمی شیر آنگاه که دوشند. وِلَرْم. فاتر. ملایم. نه گرمی گرم و نه سردی سرد. ممهد. فاتره. ملول(1). (یادداشت مؤلف) : پیوسته به آب شیرگرم با روغن بابونه و روغن شست تکمید می کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
گفت آبش ده ولیکن شیرگرم
گفت لاحول از توام بگرفت شرم.مولوی.
(1) - Tiede.

شیرگل.

[گُ] (اِخ) دهی است از بخش کهنوج شهرستان جیرفت. سکنهء آن 100 تن. آب آن از چشمه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

شیرگنجشک.

[گُ جِ] (اِ مرکب) ورکاک که پرنده ای است بزرگ و مردارخوار. (منتهی الارب) (برهان). کزنه. ستوچه. (زمخشری). کرکسه. (فرهنگ فارسی معین). || نوعی باز شکاری کوچک قامت که گنجشک و دیگر پرندگان کوچک را شکار کند و آن یکی از گونه های باشه است. شقراق. (از فرهنگ فارسی معین). صرد. (دهار) (زمخشری) (منتهی الارب). مرغی است که شکار گنجشک کند، و این مجاز است و به انجیرخور معروف است. (آنندراج) (انجمن آرا) :
شکار شیرگنجشک آمد انجیر
نمیرد چون ز پستان می خورد شیر.
امیرخسرو (از آنندراج).
رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیرگی.

[رَ / رِ] (ص نسبی، اِ) نوعی خرما در شهداد. (یادداشت مؤلف). || کسی که به کشیدن شیرهء تریاک عادت کرده. (فرهنگ فارسی معین). شیره ای.

شیرگیا.

(اِ مرکب) گیاهی که چون آنرا بشکنند شیرهء سپیدی مانند شیر از وی برآید و در بهار بکارند. (ناظم الاطباء) (از برهان) (آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری).

شیرگیاه.

(اِ مرکب) همان شیرگیاست. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری). رجوع به شیرگیا شود.

شیرگیر.

(نف مرکب) آنکه شیر را بگیرد و شکار کند. آنکه با شیر درآویزد و بدو پیروز گردد. (از یادداشت مؤلف). || شجاع. سخت شجاع. سخت دلیر و شجاع. بسیار دلیر. (یادداشت مؤلف) :
چه جویی نبرد یکی مرد پیر
که کاوس خواندی ورا شیرگیر.فردوسی.
برفت از پسش رستم شیرگیر
ببارید بر لشکرش گرز و تیر.فردوسی.
ز دارای دارای بن اردشیر
سوی قیصر اسکندر شیرگیر.فردوسی.
منم گفت گردافکن و شیرگیر
کمند و کمان دارم و گرز و تیر.فردوسی.
که آن روز افکنده بودند تیر
سیاووش و گرسیوز شیرگیر.فردوسی.
گمانی نبردم که از اردشیر
یکی نامجوی آید و شیرگیر.فردوسی.
در او مجلس ماهرویان مجلس
در او خانهء شیرگیران لشکر.فرخی.
آگهی شان نه زآهنین جگری
شیرگیری و اژدهاشکری.نظامی.
چون صبح به مهر بی نظیر است
چون مهر به کینه شیرگیر است.نظامی.
تو آن شیرگیری که در وقت جنگ
ز شمشیر تو خون شود خاره سنگ.نظامی.
شیرگیری ولیک نز مستی
شیرگیری به اژدهادستی.نظامی.
شیرگیر از خون نرّه شیر خورد
تو بگویی او نکرد آن باده کرد.مولوی.
سوی خرگوشان دوید آن شیرگیر
کابشروا یا قوم اذ جاء البشیر.مولوی.
بدو گفتم ای سرور شیرگیر
چه فرسوده گشتی چو روباه پیر.
سعدی (بوستان).
جوانان پیل افکن شیرگیر
ندانند دستان روباه پیر.سعدی (بوستان).
ز نیروی سرپنجهء شیرگیر
فرومانده عاجز چو روباه پیر.
سعدی (بوستان).
هر درخت کهن که دیدی به زور سرپنجهء شیرگیر از بیخ برکندی. (گلستان).
آن شاه تندحمله که خورشید شیرگیر
پیشش به روز معرکه کمتر غزاله بود.حافظ.
عیب دل کردم که وحشی وضع و هرجایی مباش
گفت چشم شیرگیر و غنج آن آهو ببین.
حافظ.
ای شاه شیرگیر چه کم گردد ار شود
در سایهء تو ملک فراغت میسرم.حافظ.
- گو شیرگیر؛ پهلوان سخت دلیر و شجاع. یل شیرگیر. (از یادداشت مؤلف) :
چنین داد پاسخ مر او را هجیر
که شاید بُدَن کاَن گو شیرگیر.فردوسی.
سپهدارشان اردشیر دلیر
که بد پور بیژن گوی شیرگیر.فردوسی.
- یل شیرگیر؛ پهلوان سخت شجاع و دلیر. (یادداشت مؤلف) :
بهار و تموز و زمستان و تیر
نیاسود هرگز یل شیرگیر.فردوسی.
ز بس نیزه و خنجر و گرز و تیر
که شد ساخته بر یل شیرگیر.فردوسی.
به سهراب گفت ای یل شیرگیر
کمندافکن و گرد و شمشیرگیر.فردوسی.
چو آرش که بردی به فرسنگ تیر
چو پیروز قارن یل شیرگیر.فردوسی.
چنین گفت از باره شاه اردشیر
که بفْراز رزم ای یل شیرگیر.فردوسی.
|| جری شده. (یادداشت مؤلف). || مردم مست. (از برهان) (از غیاث) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری). || نیم مست. (فرهنگ اوبهی) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری). کسی که او را نشئهء مستی شراب متوسط باشد. مرتبه ای از مستی. نیم مست. (یادداشت مؤلف). کسی که کیفش رسا باشد و از جا درنیاید و خودداری نماید. (از غیاث). به معنی مست و دلیر است. گویند بهرام گور وقتی در شکار خفته ای را دید در حوالی در قلعه افتاده و کلاغ با منقار چشم او را برمی آورد. یقین کرد مرده است چون معلوم شد از غایت مستی و بیخودی از خود بیخبر شده به نظر بهرام گور شگفت آمده حکم به منع شراب کرد و مدتی مردم ممنوع بودند الا در خلوت پنهانی. وقتی کفش دوزی زنی گرفت و از ضعف باه او را قوت تصرف نبود برای معالجه قدری شراب کهنه خورد مقارن این کار از کوچه غوغایی برآمد وی نیز بیرون دوید شیری دید که زنجیر بگسیخته و بیرون آمده و مردم از آن گریزانند وی از سورت مستی بر شیر حمله کرد مشتی چند بر بناگوش شیر زد و شیر را بگرفت و بداشت تا شیربانان دررسیدند. چون این قصه به عرض شاه رسید بخندید و کفشگر را بخواست و از راز آگاه شد و به محرمان حضور گفت شراب نه چندان باید خورد که افتد و کلاغ چشم آدمی را برآورد بلکه آن قدر باید خورد که مست و شیرگیر شود، و این سخن مثل شد و بماند. (از آنندراج) (از انجمن آرا).
- شیرگیر کردن؛ نیم مست کردن. (از فرهنگ جهانگیری) :
بلبلان را مست کرد آن مطربان را شیرگیر
تا که در سازند با هم نغمهء داود را.مولوی.
|| معزز و صاحب مرتبه. (از غیاث) (از بهار عجم). || (اِ مرکب) نام روز بیست وهشتم باشد از ماههای ملکی. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری). نام روز بیست وهشتم از هر ماه شمسی. (ناظم الاطباء).

شیرگیرانه.

[نَ / نِ] (ق مرکب) با حالت شیرگیر. در حال شیرگیری. شجاعانه. دلیرانه. به دلیری. به شیرگیری. به جرأت و جسارت :
شیرگیرانه سوی من تازد
چون پلنگی به زیرم اندازد.نظامی.
و رجوع به شیرگیر شود.

شیرگیر شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) در تداول عوام، سخت شجاع و دلاور گشتن. (یادداشت مؤلف). تسلطی یافتن و چربیدن. (آنندراج) :
که به سرپنجه شیرگیر شده ست
شیر برنا و گرگ پیر شده ست.نظامی.
|| جسور و دلیر و جری گشتن. جری شدن. بسیار به خود غره گردیدن. سخت جری و بی شرم گشتن. بغلط تشجیع شدن و جسور شدن. (یادداشت مؤلف). جری و گستاخ و بی پروا شدن. (ناظم الاطباء). || خوش و خرم شدن. (یادداشت مؤلف) :
مست گشت و شاد و خندان شد چو باغ
در ندیمی و مضاحک رفت و لاغ
شیرگیر و خوش شد انگشتک بزد
سوی مبرز رفت تا میزه کند.مولوی.

شیرگیری.

(حامص مرکب) صفت شیرگیر. حالت آنکه شیرگیر شده است. رجوع به شیرگیر شود. || دلیری و شجاعت. سخت دلاوری و دلیری. (یادداشت مؤلف) :
چونکه شیران دلیریش دیدند
شیرگیری و شیریش دیدند.نظامی.
|| جسارت. جری شدن. (یادداشت مؤلف). || مستی یا نیم مستی. (ناظم الاطباء) :
ز مستی کرد با شیری دلیری
که نام مستی آمد شیرگیری.نظامی.
کجا آن شیر کز شمشیرگیری
چو مستان کرد با ما شیرگیری.نظامی.
|| (ص مرکب) شیرگیر. (ناظم الاطباء) (فرهنگ جهانگیری). شیرگیری به معنی شیرگیر است که مردم نیم مست و مست باشد. (برهان). || (اِ مرکب) شیرگیر. نام روز بیست وهشتم از ماههای ملکی باشد. (برهان). رجوع به شیرگیر شود.

شیرلان.

(اِ مرکب) (از: شیر + لان، پسوندی که مکان را رساند چنانکه: نمک لان؛ نمکزار) جایی که در آن شیر فراوان باشد. شیرناک. شیرلانه. لانهء شیر. شیرستان :
یک دو روز این سگدلان انگیخته در شیرلان
شورشی کَارژنگ در مازندران انگیخته
سهم شاه انگیخته امروز در دربند روس
شورشی کآن سگدلان در شیرلان انگیخته.
خاقانی.

شیرلعاب.

[لُ] (اِ مرکب) کنایه از عسل و انگبین است. (ناظم الاطباء) (از برهان) (آنندراج).

شیرماست.

(اِ مرکب) حقین. (دهار). در تداول عامهء گناباد خراسان و مشهد شیرماست را «گرماست» گویند اما حقین به معنی شیر دوشیده است که بر شیر خفته ریزند برای برآوردن کره. (یادداشت محمدِ پروین گنابادی).

شیرماک.

(اِ مرکب) آغوز. (یادداشت مؤلف). فله.

شیرمال.

(ن مف مرکب) شیرمالیده. مالیده با شیر. مخمر با شیر. با شیر سرشته. || (اِ مرکب) یک قسم نانی که با شیر پزند. (ناظم الاطباء). قسمی نان که با شیر خمیر کنند. نان ستبر و کوچک که بجای آب خمیر آنرا با شیر بسرشند. (یادداشت مؤلف).

شیرمان.

(ص مرکب) جنگجو. (ناظم الاطباء).

شیرماهی.

(اِ مرکب) قسمی از ماهی که از دندان آن دستهء کارد و چاقو می سازند. (ناظم الاطباء) (از غیاث) (از آنندراج). سنگ صدفی نفیس و آن دندان شیرماهی است که در سابق از آن دستهء خنجر و امثال آن می کردند و گاهی مرصع به جواهر بود به قطر ساعد کودکی پنج شش ساله. رنگ آن به رنگ ابری میان تیره و روشن و شفاف گونه بود یعنی اگر به تنکی کاغذ می بریدند حاجب ماوراء نبود و مانند شیشه که کمی دودزده باشد چیزها از پشت آن دیده می شد. (یادداشت مؤلف) : و کانوا [ اهل ظفار ]یصطادون سمکاً یسمی بالفارسیة شیرماهی و معناه اسدالسمک و هو یشبه الحوت المسمی عندنا بتازرت. (ابن بطوطه).
- دستهء شیرماهی (در خنجر و جز آن)؛ دستهء کارد و یا شمشیری که از دندان شیرماهی ساخته شده باشد. (یادداشت مؤلف).
|| نوعی از ماهی فلس دار که گوشت بسیار لذیذی دارد. (از برهان) (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا).

شیرمایه.

[مایَ / یِ] (اِ مرکب) پنیرمایه. جلبة. (منتهی الارب).

شیرمحله.

[مَ حَلْ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان رودسر شهرستان لاهیجان. سکنهء آن 270 تن. آب آن از نهر پل رود. راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شیرمحله.

[مَ حَلْ لِ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان آمل. سکنهء آن 620 تن. آب آن از رود هراز. صنایع دستی زنان کتان بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

شیرمحمدی.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) تیره ای از شعبهء الیاس از تقسیمات دشمنزیاری ایلات کوه گیلویهء فارس. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 89).

شیرمرد.

[مَ] (ص مرکب) کنایه از دلیر و شجاع. (از ناظم الاطباء) (از برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) :
از ملکان کس چنو نبود جوانی
راد و سخندان و شیرمرد و خردمند.رودکی.
چنین گفت با خواهران شیرمرد
کز ایدر بپویید برسان گرد.فردوسی.
بگفتا به گیو آن کجا کرده بود
چنان شیرمردی که آزرده بود.فردوسی.
به بیژن چنین گفت کای شیرمرد
تویی ببر درّنده روز نبرد.فردوسی.
مگر کاَن دلاور گو سالخورد
شود کشته بر دست این شیرمرد.فردوسی.
چنین گفت کای رستم شیرمرد
از ایدر بدین خرمی بازگرد.فردوسی.
به هومان چنین گفت کاَن شیرمرد
که با من همی گردد اندر نبرد.فردوسی.
کارهای شیرمردان کردی و از رشک تو
حاسدانت یاوه گو هستند و جمله ژاژخای.
فرخی.
لاجرم هرچه در جهان فراخ
شیرمرد است و رادمرد تمام.فرخی.
نه من خوی سگ دارم ای شیرمردان
که خشنود گردم به خشک استخوانی.
فرخی.
چنان کنید که مردان شیرمرد کنند
به هیچگونه نتابید ازین نبرد عنان.فرخی.
احمد علی نوشتکین آن شیرمرد چون بر این واقف شد و ایشان را دید تعبیه گشته قوم خویش را گفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 435).
پسر داشت منبر یکی شیرمرد
کش از جنگیان کس نبد هم نبرد.اسدی.
ده ودوهزار از سپه شیرمرد
به هفتاد کشتی پراکنده کرد.اسدی.
شمیران گفت ای شیرمردان این همای را از دست این مار که برهاند. (نوروزنامه).
حمله با شیرمرد همراه است
حیله کار زن است و روباه است.سنایی.
بوجهل شیرمرد که بوجهلیانش بشیر دارند و خواجه به شیرمردی در اول کتاب وصفش کرده. (کتاب النقض ص 438). او لشکر آل مرتضی که باشند شیرمردان... باشند. (کتاب النقض ص 475).
مگر که آن یخ و آن میوه سگزیان خوردند
که همچو ایشان من شیرمرد عیارم.سوزنی.
گر از زبان چو زوبین من نیازارد
روان میرهء باسهل شیرمرد کیا.سوزنی.
شیرخواران را به مغز و شیرمردان را به جان
طعمهء مار و شکار گرگ حمیر ساختند.
خاقانی.
شیرمردان که کمینگه سر زانو دارند
صیدگه شان بن دامان به خراسان یابم.
خاقانی.
شیرمردان چون گوزنان هوی هوی اندر دهان
وز هواللَّه بر خدنگ آه پیکان دیده اند.
خاقانی.
در کهف نیاز شیرمردان
جان را سگ آستان ببینم.خاقانی.
شیرمردی خیز و خوی شیر خوردن کن رها
تا کی این پستان زهرآلود داری در دهان.
خاقانی.
شربت او را ستد آن شیرمرد
زهر به یاد شکر آسان بخورد.نظامی.
منم شیرزن گر تویی شیرمرد
چه ماده چه نر شیر روز نبرد.نظامی.
بسا رعنا زنا کو شیرمرد است
بسا دیبا که شیرش در نورد است.نظامی.
به نوشابه گفت ای شه بانوان
به از شیرمردان به توش و توان.نظامی.
چنان راند شمشیر بر شیرمرد
کز آن شیرمردان برآورد گرد.نظامی.
توان گفتن که این کتابیست که مخنثان را مرد کند و مردان را شیرمرد کند و شیرمردان را فرد کند و فردان را عین درد کند. (تذکرة الاولیاء عطار).
ره کاروان شیرمردان زنند
ولی جامهء مردم اینان برند.
سعدی (بوستان).
تو در پنجهء شیرمردان زنی
چه سودت کند پنجهء آهنی.
سعدی (گلستان).
نکردی در این روز بر من جفا
که تو شیرمردی و من پیرزن.
سعدی (گلستان).
شیرمردان را به حکم ضرورت در نقبها گرفته اند. سعدی (گلستان).
دماغ پخته که من شیرمرد برنایم
برو که با سگ بدنقش هم تو برنایی.سعدی.
|| (اصطلاح عرفانی) به اصطلاح عرفا کسی که سرد و گرم مجاهدات را کشیده و تلخ و ترش ریاضات را چشیده و از حظ نفس فارغ گشته باشد. (ناظم الاطباء) (از برهان). کنایه از سالکان راه حق و پارسا و اهل صفا. (ناظم الاطباء). کنایه از سالکان طریق حق است. (از برهان).

شیرمرد.

[مَ] (اِخ) دهی است از بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون. سکنهء آن 187 تن. آب آن از چشمه و رودخانه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

شیرمرد.

[مَ] (اِخ) دهی است از بخش اهرم شهرستان بوشهر. سکنهء آن 106 تن. آب آن از چشمه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

شیرمرد.

[مَ] (اِخ) دهی است از بخش لردگان شهرستان شهرکرد. سکنهء آن 181 تن. آب آن از چشمه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

شیرمرد.

[مَ] (اِخ) دهی است از بخش تکاب شهرستان مراغه. سکنهء آن 774 تن. آب آن از رودخانهء ساروق. راه آن ارابه رو. صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیر مردان.

[رِ مَ] (اِخ) لقب علی علیه السلام. شیر خدا. اسدالله الغالب. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیر خدا شود.

شیرمردی.

[مَ] (حامص مرکب) صفت شیرمرد. شجاعت و دلیری. دلاوری و پهلوانی و مردانگی :
که کس در جهان کودکی نارسید
بدین شیرمردی و گردی ندید.فردوسی.
هَمَت شیرمردی هم اورنگ و پند
زمانه پناهی زمانه گزند.فردوسی.
هَمَت شیرمردی هَمَت رای و بند
که هرگز به جانت مبادا گزند.فردوسی.
کنون شیرمردی بکار آیدت
که با دشمنان کارزار آیدت.فردوسی.
که این شیرمردی ز رنگ شب است
مرا بازگشتی ز جنگ شب است.فردوسی.
بدین شیرمردی و چندین خرد
کمان مرا زیر پی بسپرد.فردوسی.
شهر من شهر بزرگ است و زمینش نامدار
مردمان شهر من در شیرمردی نامور.فرخی.
با شیرمردیت سگ ابلیس صید کرد
ای بیهنر بمیر که از گربه کمتری.سعدی.
رضا به حکم قضا گر دهیم و گر ندهیم
ازین کمند نشاید به شیرمردی رست.
سعدی.
گفتم به شیرمردی چشم از نظر بدوزم
با تیر چشم خوبان تقوی سپر نباشد.سعدی.
هر روبهی نیارد در راه عشق رفتن
در راه عشق باید مردی و شیرمردی.
سلمان ساوجی.
رجوع به شیرمرد شود.

شیرمرغ.

[مُ] (اِ مرکب) مرغ عیسی را گویند که شب پره باشد چه گویند او می زاید و بچهء خود را شیر می دهد. (برهان) (آنندراج). خفاش است که شرنق نامند. شب پره که می زاید و به بچهء خود شیر می دهد، از این رو این نام گرفت. (یادداشت مؤلف). اسم فارسی شیرذق است. (تحفهء حکیم مؤمن) :
علفگاه مرغان این کشور اوست
اگر شیرمرغت بباید در اوست.نظامی.
سوی شیرمرغ ار عنان تافتند
به بازار لشکرگهش یافتند.نظامی.
رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیر مرغ.

[رِ مُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از چیز نادر و نایاب.
-امثال: شیر مرغ و جان آدمیزاد.

شیرمرغ.

[مُ] (اِخ) دهی است از بخش قاین شهرستان بیرجند. سکنهء آن 200 تن. آب آن از قنات. صنایع دستی زنان قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیرمست.

[مَ] (ص مرکب) برهء شش ماههء فربه. (ناظم الاطباء). بچهء بز و آهو و غیره که از بسیار خوردن شیر مادر خود مست گردد. (غیاث). سخت فربه از بسیار خوردن شیر مادر (گوسفند و غیره). سیر شیر. بره یا گوساله که مادر وی شیر بسیار داشته و بره یا گوسالهء او نیک فربه شده باشد. (یادداشت مؤلف). بچهء بز و آهو و غیره که از بسیار خوردن شیر مادر خود مست گردد، و اطلاق آن بر غیر بره من حیث الاشتباه است نه حیث الاستعمال. (آنندراج) : و همه سال برهء شیرمست یافته شود و ماهی تازه به همه اوقات [ در سیستان ] . (تاریخ سیستان ص 12).
برهء شیرمست و مرغ سمین
چشم داری ز وی به یوم الدین.سنایی.
غزال شیرمست از دلنوازی
به گرد سبزه ها مادر به بازی.نظامی.
چو صیاد را آهو آمد بدست
نشد سیر از آن آهوی شیرمست.نظامی.
من از دولت شه کمندی بدست
گرفته بسی آهوی شیرمست.نظامی.
برهء شیرمست بلغاری
ماهی تازه مرغ پرواری.نظامی.
ربط ما با داغ عالمسوز عشق امروز نیست
سالها شد این سمندر شیرمست آتش است.صائب.
ز طفلی از لب آن شوخ بوی شیر می آید
نخوردم باده اما شیرمست از بوی می گردم.
طاهر وحید (از آنندراج).
رجوع به شیرمستی شود.

شیرمستی.

[مَ] (حامص مرکب) حالت و صفت شیرمست. دوران تا شش ماهگی بره که از سیر خوردن شیر مادر فربه شده است. (از یادداشت مؤلف) :
بره در شیرمستی خورد باید
که چون بخته شود گرگش رباید.نظامی.
نشاط هر دو در شهوت پرستی
به شیر مست ماند از شیرمستی.نظامی.
رجوع به شیرمست شود.

شیرمگس.

[مَ گَ] (اِ مرکب) عنکبوت. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از برهان). به معنی عنکبوت است که مگس گیرد. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به عنکبوت شود.

شیرمیشه.

[شی شِ] (اِخ) دهی است از بخش سیردان شهرستان زنجان. سکنهء آن 228 تن. آب آن از رودخانهء گمان. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شیرناک.

(ص مرکب) پر از شیر و شیردار. (ناظم الاطباء). مملو از لبن. پرشیر: گاوی شیرناک. اشتری شیرناک. ستور شیرناک. (یادداشت مؤلف). خبر، نعوس؛ ماده شتر شیرناک. (منتهی الارب). لبن؛ شیرناک شدن میش. (یادداشت مؤلف). لهوم؛ ناقهء شیرناک. (صحاح اللغه).

شیرناک.

(ص مرکب) جایی که در آن شیر (اسد) فراوان باشد. (ناظم الاطباء): ارض مأسدة؛ زمین شیرناک. (صراح اللغة). زمینی که شیر بیشه در آن فراوان باشد. مأسدة. (یادداشت مؤلف) : کوهها و قلعه ها و بناهای بلند و کوشکهای ملوک و بیابانها و سنگریزه ها و زمینهای شیرناک. (التفهیم).

شیرنج.

[رَ] (اِ) یک نوع ریشهء سیاه. (ناظم الاطباء).

شیرنجشیر.

[رَ] (اِ مرکب) شیربَخْشیر. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیربخشیر شود.

شیرنشاسته.

[نِ تَ / تِ] (اِ مرکب) شیر و نشاسته. طعامی که از شیر و شکر و نشاسته کنند. فیرنی نشاسته. (یادداشت مؤلف).

شیرنما.

[نُ / نِ / نَ] (نف مرکب) کسی که خود را مانند شیر ظاهر سازد. (ناظم الاطباء).

شیرنوش.

(نف مرکب) شیرنوشنده. که شیر مادر بخورد. شیرخوار :
کودک اول چون بزاید شیرنوش
مدتی خامش بود از جمله گوش.مولوی.

شیر نوشیدن.

[دَ] (مص مرکب) شیر خوردن. از پستان مادر شیر خوردن. (یادداشت مؤلف) :
شیری که به کودکی لبم نوشیده ست
اکنون ز بناگوشم برزوشیده ست.عسجدی.
رجوع به شیرنوش و شیر خوردن شود.

شیر نی.

[رِ نَ / نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)شیرهء نیشکر. (ناظم الاطباء).

شیرو.

(اِخ) نام یک پهلوان معاصر با گشتاسپ. (فرهنگ لغات ولف) :
بیامد پس آزاده شیرو چو گرد
دلش گشت پرخون و رخساره زرد.
فردوسی.

شیرو.

(اِخ) نام پسر خسرو پرویز. شیروی. شیرویه (واو آخر در آخر شیرو ادات اعزاز و تحبیب است مانند پاپو، خواجو و کاکو). (لغات شاهنامه ص193). نام پادشاهی از پادشاهان ایران که پسر خسرو پرویز بود. (فرهنگ لغات ولف). رجوع به شیرویه شود.

شیرو.

(اِخ) ابن رستم بن سرخاب بن قارن. از سپهبدان باوندیهء طبرستان بود. پس از آنکه رافع بن هرثمه پدر او را در یکی از قلاع مازندران محبوس ساخت. او با امداد سامانیان والی مازندران شد و پس از سی وپنج سال وفات کرد. و بیرونی با وی صحبت داشته است و در آثارالباقیه از او روایت می کند. و در معجم البلدان یاقوت آمده است که وی بر تمامی طبرستان و دیلم و فومن مسلط گشت و به زمان وی نصربن احمد سامانی به قصد ری توجه کرد و به هزارجریب رسید و اسپهبد راه بر او بگرفت و نصر سی هزار دینار بداد و او وی را راه داد. (یادداشت مؤلف).

شیروا.

[شیرْ] (اِ مرکب) شیربا و شله ای که از شیر و برنج سازند. (ناظم الاطباء). شیربرنج. شیربا. (یادداشت مؤلف). و رجوع به شیربرنج و شیربا شود.

شیروار.

[شیرْ] (ص مرکب) مثل شیر. چون شیر. که مانند شیر شجاع و متهور باشد. شیرسان. شیروش. شیرفش. مانند شیر به شجاعت. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیروان.

[شیرْ] (ص مرکب) شیربان. (یادداشت مؤلف). نگهبان و محافظ شیر :
گشته شروان شیروان(1) لابل شرفوان از قیاس
صورت بغداد و مصر از خیروان انگیخته.
خاقانی.
(1) - ایهامی به نام خود شهر شیروان نیز دارد.

شیروان.

[شیرْ] (اِخ) نام شهری در آذربایگان. در روایات بانی آنرا انوشیروان دانسته اند. پس از ویرانی شماخی اصل و قاعدهء شیروانات بوده، سالها سلاطین شیروان شاهیه در آنجا پادشاهی داشته اند و در اواخر صفویه انقراض یافتند. خاقانی شیروانی [ کذا ] مداح منوچهر و مردمان بزرگ در هر فن از آنجا به ظهور آمده اند. فخرالسالکین حاج زین العابدین سیاح صاحب بستان السیاحة و حدیقة السیاحة و ریاض السیاحة از آنجاست، به این معنی صحیح شروان است نه شیروان. (از انجمن آرا) (از آنندراج). شیروان غلطی است مشهور. (فرهنگ فارسی معین). خاقانی شروانی گاه آنرا در مقام فخر شرف وان و شیروان آرد و گاه در مقام مداعبه شَرْوان. و گوید :
عیب شروان مکن که خاقانی
هست از آن شهر کابتداش شر است.خاقانی.
شروان. پایتخت شروانشاهیان که مطابق عهدنامهء گلستان از ایران مجزا و به روسیه ملحق گردید (1228 ه . ق.). (یادداشت مؤلف). و رجوع به شروان شود.

شیروان.

[شیرْ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای ششگانهء بخش چرداول شهرستان ایلام. حدود خاور و جنوب و باختری: رودخانهء صیمره. شمال و شمال باختری: دهستان چرداول و ارتفاعات کوه چرمی. جنوب و جنوب باختری: ارتفاعات کوه سیولن. باختر و جنوب باختری: ارتفاعات چمن گل. آب و هوای آن کوهستانی و گرمسیر. آب آن از رودخانهء صیمره و چشمه. آبادی: 18. جمعیت: حدود 7000 تن. آبادیهای آن در طول جادهء اتومبیل رو ایلام به شیروان قرار دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شیروان.

[شیرْ] (اِخ) نام یکی از بخش های شهرستان قوچان. حدود: از شمال به بخش باجگیران و دهستان گیفان از شهرستان بجنورد و از باختر به شهرستان بجنورد و از جنوب به بخش مانه و از خاور به بخش حومهء قوچان محدود است. کلیهء آبادیهای بخش در سر راه شوسهء قوچان و بجنورد واقع است. رود اترک در جنوب آن جاری است. هوای بیشتر آبادیها معتدل مرطوب. اغلب آبادیها با راه شوسه به هم متصل شده اند. محصول عمدهء بخش، غلات و بنشن و انگور. شغل اهالی بیشتر زراعت و گله داری و کسب و تجارت است. صنایع دستی زنان قالیچه و پلاس بافی است. ساکنان بخش طوایف از پیچرانلو، توپکانلو، زعفرانلو، میلانلو میباشند. این بخش از 8 دهستان بنام باغان، دوین، فل جق، زیارت، زوارم، تکمران، میلانلو، گلیان تشکیل شده که جمعاً دارای 98 آبادی بزرگ و کوچک است و مجموع نفوس آن در حدود 52489 تن می باشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیروان.

[شیرْ] (اِخ) شهر کوچک و مرکز بخش تابع شهرستان قوچان که در کنار راه شوسهء بجنورد واقع است و مختصات جغرافیایی آن بشرح زیر است: طول جغرافیایی 57 درجه و 55 دقیقه و عرض 37 درجه و 27 دقیقه، و اختلاف ساعت نسبت به تهران 24 دقیقه است. این شهر در اردیبهشت سال 1308 ه . ش. بر اثر زلزله ویران شد، پس از دو سال خرابی با اسلوب جدید آباد و دو خیابان از خاور به باختر و از شمال به جنوب و یک فلکه در مرکز شهر ایجاد شد. سکنهء آن در حدود 9349 تن است. آب آن از سه رشته قنات و 4 آب انبار است. دارای مساجد و کارخانهء برق و 20 باب مغازه است. شغل اهالی زراعت و کسب و تجارت. صنایع دستی قالیچه و کرباس بافی است. ادارات دولتی دارد و راه شوسهء کناره (تهران - مشهد) از آن می گذرد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6). نام قلعه ای است به خبوشان. (انجمن آرا) (آنندراج).

شیروان.

[شیرْ] (اِخ) غوری. از سرکردگان مسعود غزنوی و از مردم غور بود که مسعود در لشکرکشی به غور بروزگار پدر او را با نواخت و صله به سپاه خویش آورد و فرماندهی داد. بیهقی گوید : امیر دانشمندی به رسولی آنجا فرستاد با دو مرد غوری ازآنِ ابوالحسن و شیروان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 111). بوالحسن خلف و شیروان که ایشان را پایمرد کرده بود شفاعت کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص114). بر اثر وی شیروان بیامد و این مقدمی دیگر بود از سرحد غور و گوزگانان که این خداوندزاده وی را استمالت کرده بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 110). و بوالحسن خلف را بر راست خویش فرستاد و شیروان را بر چپ. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 112). اسیران را یک نیمه به ابوالحسن سپرد و یک نیمه به شیروان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 114).

شیروان باشی.

[شیرْ] (اِ مرکب) (از: شیر + وان = بان + باشی، ترکی به معنی سر) (یادداشت مؤلف). رئیس نگهبانان شیرها. سر نگاهبانان شیرها.

شیروان چرداول.

[شیرْ چَ وُ] (اِخ) نام یکی از بخش های ده گانهء شهرستان ایلام. حدود: از شمال و شمال باختر به کوه وردلان و ارتفاعات فلاجه، از طرف خاور و شمال خاوری به رودخانهء صیمره و دهستان هلیلان بخش حومهء کرمانشاه، از طرف جنوب و جنوب باختر به بخش بدره و بخش صالح آباد و از طرف باختر و شمال باختری به ارتفاعات کوه بانگول و دوراهی فلاجه محدود است. این بخش در شمال خاوری شهرستان ایلام واقع است و از شش دهستان به نام شیروان، چرداول، خزل، آسمان آباد، بیجنوند، زنگوان تشکیل شده و جمعیت بخش در حدود هفده هزار تن و تعداد آبادی آن 97 می باشد. آب و هوای آن در دهستانهای آسمان آباد و خزل سردسیر و در دهستانهای زنگوان و بیجنوند معتدل و در چرداول گرمسیر می باشد. شغل عمدهء سکنهء بخش، کشاورزی و دامداری است و گروهی از سکنهء بخش در زمستان به نقاط گرمسیر می روند. آب مشروب آن از چشمه و چاه و رودخانه تأمین می گردد. راه اتومبیلرو ایلام از وسط این بخش تا مرکز دهستان شیروان امتداد دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شیروانشاه.

[شیرْ] (اِ مرکب) شاه شروان. شاه شیروان. رجوع به شروان و شیروان شود.

شیروانشاه.

[شیرْ] (اِخ) شروانشاه. خاقان اکبر ابوالهیجاء فخرالدین منوچهربن فریدون شروانشاه، ممدوح خاقانی شروانی. رجوع به شروانشاهان و شروانشاه و شروانشه شود.

شیروانشاهلو.

[شیرْ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان مراغه. سکنهء آن 202 تن. آب آن از قنات. صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیروان محله.

[شیرْ مَ حَلْ لِ] (اِخ) دهی است جزء شهرستان شهسوار. سکنهء آن 180 تن. آب آن از رودخانه و چشمه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

شیروانه.

[شیرْ نَ] (اِخ) دهی است از بخش کامیاران شهرستان سنندج. سکنهء آن 391 تن. آب آن از چشمه و رودخانه. راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شیروانه.

[شیرْ نَ] (اِخ) دهی است از بخش قروهء شهرستان سنندج. سکنهء آن 350 تن. آب آن از چشمه. صنایع دستی، جاجیم و قالیچه و گلیم بافی. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شیروانه ده.

[شیرْ نَ دِهْ] (اِخ) دهی است از بخش بستان آباد شهرستان تبریز. سکنهء آن 845 تن. آب آن از چشمه و باران. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیروانی.

[شیرْ] (ص نسبی) منسوب و متعلق به ملک شیروان. (ناظم الاطباء). از مردم شیروان. (از یادداشت مؤلف). رجوع به شیروان شود.

شیروانی.

[شیرْ] (حامص مرکب) شغل شیروان. شیربانی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیروان شود.

شیروانی.

(اِ) خرپشته ای که به روی سقف خانه بنا می کنند. (ناظم الاطباء). سقفی پوشیده از تنکهء آهن یا آهن سفید و حلبی به شکل خرپشته. (یادداشت مؤلف). || نوعی خیمهء چهارگوشه. (فرهنگ فارسی معین).

شیروانی.

[شیرْ] (اِخ) دهی است از بخش شاهپور شهرستان خوی. سکنهء آن 172 تن و آب آن از چشمه و باران. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیر و خورشید.

[رُ خوَرْ / خُرْ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) نشان سابق دولت ایران. علامت ایران در قبل از انقلاب اسلامی. شکلی مرکب از شیری که در پنجهء راست شمشیری دارد و بر پشت او آفتاب می درخشد، و آن شعار و نشان رسمی دولت ایران بوده است. (فرهنگ فارسی معین). راجع به تاریخچهء شیر و خورشید رجوع به تاریخچهء شیر و خورشید ایران نوشتهء احمد کسروی شود.

شیر و خورشید سرخ.

[رُ خوَرْ / خُرْ دِ سُ] (اِخ) سازمانی خیریه در ایران قبل از انقلاب اسلامی، وابسته به صلیب سرخ جهانی که بجای علامت صلیب نشان شیر و خورشید ایران را برگزیده بود. شیر و خورشید سرخ ایران که بر طبق مقررات بین المللی مربوط به مؤسسات صلیب احمر و هلال احمر جهانی بوجود آمده بیش از چهل سال است که در ایران مصدر فعالیت و خدمات خیرخواهانه است. هرچند قبول مقررات ژنو و پیوستگی کشور ایران به مقررات مذکور در تاریخی قدیم تر از سال 1302 ه . ش. که در آن رسماً شیر و خورشید سرخ ایران تشکیل شد و به فعالیت پرداخت انجام پذیرفت، ولی این جمعیت پیش از تاریخ مذکور نام و نشانی نداشت، در این سال به همت خیرخواهان و نوع پروران نخستین هیئت مدیرهء شیر و خورشید سرخ ایران بر طبق اساسنامهء مصوب بوجود آمد و رضاشاه که در آن تاریخ ریاست وزراء را داشت ریاست افتخاری این هیئت را قبول کرد، و بدین ترتیب دوران خدمتگزاری جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران را می توان به دو قسمت تقسیم نمود: نخست دورهء هیجده سالهء پیش از شهریور 1320 ه . ش. در این دورهء فعالیت شیر و خورشید سرخ ایران بیشتر منحصر به امور امدادی و رسیدگی به حال آسیب دیدگان از حوادث و سوانح گوناگون بود، تأسیسات درمانی مفیدی نیز بوجود آورد که اهم آن بیمارستانهای شیر و خورشید سرخ تبریز، اردبیل، ماکو، خوی، بوکان، سلدوز در نقاط مختلف آذربایجان و پرورشگاه شیر و خورشید سرخ مشهد و اصفهان بود. دورهء دوم بعد از شهریورماه 1320 ه . ش. تا قبل از انقلاب است که شیر و خورشید سرخ انجام وظیفه می کرد. در این دوره جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران توانست دایرهء فعالیت خود را توسعه دهد و نه تنها در رشته های چهارگانهء مربوط به خدمات صلیب سرخ و هلال احمر جهانی بلکه در دیگر رشته های خدمات خیریه و اجتماعی نیز توفیق خدمتگزاری حاصل کند. شیر و خورشید سرخ ایران نزدیک به 300 مؤسسهء مختلف خیریه و درمانی را در سراسر کشور در 123 شعبهء خود اداره می کرد و گذشته از فعالیتهای درمانی و خیریه و امدادی در امور تربیتی و اجتماعی نیز گامهایی برداشت. هیئت های مرکزی شیر و خورشید سرخ در شهرستانها و اعضا و رؤسای بخشهای مختلف جمعیت در تمام نقاط و حتی خدمتگزاران مسؤول جمعیت در همهء قسمتها ادارهء امور این مؤسسهء خیریه را برایگان انجام می دادند. تربیت پرستار یکی دیگر از اهم وظایف جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران بود و در سرلوحهء برنامهء اقدامات شیر و خورشید سرخ یک آموزشگاه پرستاری در تهران و دو آموزشگاه پرستاری دیگر در شهرستان اصفهان و شیراز بوجود آورده و اداره می کرد. ایجاد مراکز انتقال خون فوری نیز یکی دیگر از وظایف اصلی شیر و خورشید سرخ ایران بود که در مرکز و شهرستانها ایجاد شد و بتدریج توسعه و تکمیل یافت و جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران توانست احتیاجات بیماران را به خون به طور رایگان در همهء بیمارستانها رفع کند. غیر از اینها نظر به احتیاج مبرمی که بود شیر و خورشید سرخ ایران در نقاط مختلف از بیمارستانهای امدادی و زایشگاهها، اندرزگاهها، پرورشگاههای کودکان، درمانگاهها، مراکز مبارزه با سرطان و سل، آسایشگاه مسلولین و غیره نزدیک به 300 مؤسسهء مختلف را بوجود آورده و آنها را مستقیماً از اعتبارات خود اداره می کرد. (از فرهنگ فارسی معین). وزارت بهداری در شهرهایی که دانشگاه (دانشکدهء پزشکی) وجود نداشت بیمارستانها و درمانگاههای بسیاری را به شیر و خورشید سرخ واگذار کرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، نام این سازمان به هلال احمر تغییر یافته است.

شیرود.

(اِخ) قصبه ای از دهستان گلیجان شهرستان شهسوار. سکنهء آن 860 تن. آب آن از رودخانهء تیرم. دبستان و در حدود چهل باب دکان دارد. بنای معصوم زادهء آن قدیمی است. مرکز حوزهء 2 آمار گلیجان است. این قصبه از دو محل بالا و پایین تشکیل شده و ده گرگ رود بین این دو محل واقع است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

شیرودان.

[شیرْ وِ] (اِخ) دهی است از بخش فلاورجان شهرستان اصفهان. سکنهء آن 1047 تن. راه آن ماشین رو. آب آن از زاینده رود. صنایع دستی آنجا کرباس بافی. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

شیرور.

[شیرْ وَ] (ص مرکب) شیردار. شیری. شیرده. (یادداشت مؤلف) : چون مردمان بنی سعد بیامدند به مکه زنان شیرور با کودکان و شویان تا کودکان بستانند به دایگی و شیر دهند. (ترجمهء طبری بلعمی).
بز شیرور میش بد همچنین
به دوشندگان داده بد پاکدین.فردوسی.

شیر و سبخ.

[رُ سِ بَ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) نابجا و ناموافق و مخالف. (ناظم الاطباء). کنایه از ناساز و مخالف. (آنندراج) :
چه گویم مشتری را کز نحوست
سعادت بر دلم شیر و سبخ کرد.
عمید لومکی (از آنندراج).
«سِبَخ» به معنی نمک است. (آنندراج).

شیروش.

[شیرْ وَ] (ص مرکب) شیرسان. شیرصفت. مانند شیر. شیروار. (یادداشت مؤلف). || شجاع. متهور. (فرهنگ فارسی معین) :
زآن گرانمایه گهر کو هست از روی قیاس
پردلی باشد ازین شیروشی پرجگری.
فرخی.
رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیر و شکر.

[رُ شِ کَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) شیر مخلوط با شکر. (فرهنگ فارسی معین). || سخت آمیخته و اختلاط یافته. (یادداشت مؤلف).
- شیر و شکر برآمدن؛ شیر و شکر بودن. کنایه از غایت اختلاط است. (از آنندراج) :
کجا به زهر سؤالم لب جواب گشاید
شکرلبی که به شیر و شکر برآمده است.
ملا شانی تکلو (از آنندراج).
رجوع به ترکیب شیر و شکر بودن شود.
- شیر و شکر بودن؛ شیر و شکر برآمدن. کنایه از غایت اختلاط است. (از آنندراج) :
در شکایت نیستم از بخت شور
زهر او با کام شیر و شکّر است.
ظهوری (از آنندراج).
دلتنگی و شکفتگیم شیر و شکّر است
چون زعفران خزان و بهارم برابر است.
سالک قزوینی (از آنندراج).
رجوع به ترکیب شیر و شکر برآمدن شود.
|| قسمی بستنی از شیر و شکر. (یادداشت مؤلف). || شیر و شکری. سپید با گلهای زرد: عمامهء شیروشکری؛ سپید و زرد. (یادداشت مؤلف) :
آخرالامر مادیان گوری
آمد افکند در جهان شوری
پیکری چون خیال روحانی
تازه رویی گشاده پیشانی
پشت مالیده ای چو شوشهء زر
شکم اندوده ای به شیر و شکر.نظامی.
گفتند اینها دلفریب چون میان بند شیر و شکر است. (نظام قاری).
عزیز آن کس که دارد میهمان را
کند شیر و شکر(1) دستار خوان را.
سلیم (از آنندراج).
|| قماش ابریشمی راه راه. (آنندراج). نوعی از جامهء یشمی نفیس. (غیاث).
- قصب شیر و شکر؛ نوعی پارچه :
قصب شیر و شکّرش خوانند
بندقی نیز خوانده اند اخیار.نظام قاری.
(1) - بمعنی اول نیز ایهام دارد.

شیروشکری.

[رُ شَ / شِ کَ] (ص نسبی، اِ مرکب) پارچهء نخی زمینه سفید با گلهای زرد روشن، و از آن بازرگانان عمامه کردندی تا از عمامهء علما که به رنگ سپید بود ممتاز باشد. جامهء زمینه به رنگ سپید کمی مایل به زردی با گلها و بته های زرد. (یادداشت مؤلف). شیر و شکر.

شیروشلیم.

[شی ش] (اِخ) نام شهر بیت المقدس. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از آنندراج). رجوع به بیت المقدس شود.

شیروغن.

[رَ / رُو غَ] (اِ مرکب) روغن کنجد. (ناظم الاطباء).

شیرونه.

[نَ / نِ] (اِ) سعفه و جوششی که بر اندام و روی کودکان برآید. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از آنندراج). به معنی شیرینک است. (فرهنگ جهانگیری). شیرینه. شیرینک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیرینه و شیرینک شود. || بیماری سر و دماغ. || جنون. || بیماری در ستور. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از آنندراج).

شیروی.

(اِخ) شیرو. شیرویه که به پدر عاق شد. (از فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج) (از برهان) (از انجمن آرا). نام پادشاهی از پادشاهان ایران (قباد سوم) که پسر خسرو پرویز بود. (از فرهنگ لغات ولف). نام پسر خسرو پرویز که شیرویه نیز گویند. (از لغات شاهنامه) (از ناظم الاطباء) :
به یک هفته زین گونه با رود و می
ببودند شادان ز شیروی کی.فردوسی.
به نزدیک شیروی رفت آن دو مرد
پرآژنگ رخسار و دل پر ز درد.فردوسی.
رجوع به شیرویه شود.

شیروی.

(اِخ) شیرو. شیرویه. نام پسر بهرام که سپهسالار نوشیروان بود. (فرهنگ لغات ولف) :
سپهدار شیروی بهرام بود
که در جنگ بارای و آرام بود.فردوسی.

شیروی.

(اِخ) نام یکی از پهلوانان ایرانی که در خدمت منوچهرشاه می بوده. (برهان). نام یک پهلوان ایرانی در زمان فریدون. (فرهنگ لغات ولف) :
سپهدار چون قارن کاوگان
سپه کش چو شیروی شیر ژیان.فردوسی.

شیروی.

(اِخ) نام یکی از پهلوانان توران در زمان تور. (یادداشت مؤلف) :
یکی پهلوان بود شیروی نام...
بیامد ز ترکان چو یک لخت کوه
شدند از نهیبش دلیران ستوه.فردوسی.

شیروی.

(اِخ) ابن رستم بن سرخاب بن قارن. از ملوک طبرستان. (از حبیب السیر چ سنگی ج 2 ص346). رجوع به شیرو شود.

شیرویه.

[رو یَ / یِ] (ص) شکوهمند و صاحب شأن و شوکت. || شجاع و دلیر. (از ناظم الاطباء) (از برهان). شجاع. (از غیاث).

شیرویه.

[رو یَ] (اِخ) نام پهلوانی معاصر با فریدون. (فرهنگ لغات ولف). شیروی :
به یک دست شیدوش جنگی به پای
چو شیرویه شیراوژن رهنمای.فردوسی.

شیرویه.

[رو یَ] (اِخ) ابن شهریاربن شیرویه بن فناخسرو همدانی مکنی به ابوشجاع (متوفای 509 ه . ق.). صاحب الفردوس و او مورخ همدان بود. (از کشف الظنون). از علمای جغرافیاست و یاقوت از او بسیار نقل میکند. او راست: فردوس الاخبار بمأثور الخطاب المخرج علی کتاب الشهاب. (یادداشت مؤلف). حافظ ابوشجاع صاحب کتاب الفردوس است. (از حبیب السیر چ سنگی ج 1 ص 310).

شیرویه.

[رو یَ] (اِخ) نام یک پهلوان ایرانی که پسر بیژن و نوهء گیو بود. (فرهنگ لغات ولف) :
نبیرهء سرافراز گیو دلیر
جهانگیر شیرویه و اردشیر.فردوسی.

شیرویه.

[رو یَ] (اِخ) شیرو. شیروی. نام پسر خسرو پرویز. پسر خسرو پرویز که پس از وی به سلطنت رسید (628 م.). خسرو قصد داشت مردانشاه را جانشین خود گرداند، چون کواذ (غباد) ملقب به شیرویه که پسر خسرو پرویز و از مریم (دختر قیصر) بود و ظاهراً مقام ارشدیت داشت از واقعه استحضار یافت مصمم شد که از حق خود دفاع کند. فرمانده کل قوای کشور گشنسب اسپاذ که بنابر روایت تئوفانس برادر رضاعی او بود بیاری وی کمر بمیان بست و با هرقل وارد گفتگو شد و او نیز حاضر گردید که با ایرانیان مصالحه نماید. بعضی دیگر از بزرگان نیز به شیرویه پیوستند. پس بفرمان شیرویه «قلعهء فراموشی» را گشودند، پس شیرویه خود را پادشاه خواند. همان شب نگاهبانان سلطنتی از قصری که خسرو با شیرین در آنجا خفته بود بیرون رفتند و پراکنده شدند و سپیده دم از هر سو این بانگ برخاست «کواذ شاهنشاه!» خسرو هراسان و بیمناک پای بگریز نهاد و خود را در باغ قصر پنهان کرد ولی او را دستگیر کردند و کشتند. شیرویه بفرمود تا دست و پای برادرانش را ببرند و پس از اندک زمانی آنان را هلاک کرد. شیرویه پس از شش ماه پادشاهی درگذشت. بعضی گویند او را زهر دادند و برخی مرگ او را به طاعونی نسبت می دهند که به ایران سرایت کرد و گروه بسیار از مردم را بهلاکت رسانید. (فرهنگ فارسی معین) : بازرگانان فرس و وزیران او در سر مؤاطات کردند و شیرویه را بر پدر بیرون آوردند. (فارسنامهء ابن بلخی ص 107).
ز مریم بود یک فرزند خامش
چو شیران ابخر و شیرویه نامش
چو خسرو را به آتشخانه شد رخت
چو شیر مست شد شیرویه بر تخت.نظامی.
رجوع به شیرو و شیروی شود.

شیرة.

[شَ یَ رَ] (ع اِ) واحد شیَر. یعنی یک درخت. (ناظم الاطباء).

شیرة.

[شَیْ یِ رَ] (ع ص) نیکو: قصیدة شیرة؛ قصیدهء نیکو. (ناظم الاطباء).

شیره.

[رَ / رِ] (اِ) عصیر. آنچه به فشردن از میوه یا نباتی برآید. عصاره. (یادداشت مؤلف). افشرده که به عربی عصاره گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). عصیر میوه جات. (ناظم الاطباء). آب فشردهء میوه. آب میوه.
- شیرهء روان؛ به اصطلاح اطبا، شیرهء رقیق. (آنندراج) :
نیست در چاشنی شیرهء جان هیچ شکی
اینقدر هست که بسیار روان ساخته اند.
صائب (از آنندراج).
- شیرهء ریوند؛ عصارهء ریوند چینی. (ناظم الاطباء).
|| آب انگور. آب که به فشردن از انگور برآید و از آن دوشاب و شراب حاصل شود :
تکژ نیست گویی در انگور او
همه شیره دیدیم یکسر رزش.ابوالعباس.
شیر است غذای کودک خرد
شیره ست غذای مردم پیر.
محمدبن عبدالله الجنیدی.
گهی چون مار سرخسته بپیچید
گهی چون خُمّ پرشیره بجوشید.
(ویس و رامین).
هوا بینی کنون تیره بمانَد چشم از آن خیره
به هر خم اندرون شیره چو دُرّ صامت اندر کان.
لامعی.
چه بایَدْت رغبت به شیره کنی
که چون شیر گشته ست بر سَرْت قیر.
ناصرخسرو.
آب انگور بگرفتند و خم پر کردند... چون شیره در خم بجوش آمد باغبان بیامد و شاه را گفت این شیره همچون دیگ بی آتش می جوشد و تیر می اندازد. (نوروزنامه).
قدما گرچه سحرها دارند
کس ندارد چنین که من دارم
کنم از شوره خاک شیرهء پاک
این کرامات بین که من دارم.خاقانی.
اقبال تو گر بخواهد ای شاه جهان
هم در انگور بعد ازین شیره کنند.
؟ (از سندبادنامه).
گر دهدت سرکه چو شیره مجوش
خیر تو خواهد تو چه دانی خموش.نظامی.
پرتو ساقی است کاندر شیره رفت
شیره برجوشید و رقصان گشت و زفت
اندرین معنی بپرس آن خیره را
که چنین کی دیده بودی شیره را.مولوی.
تا ز سکسک وارهد خوش پی شود
شیره را زندان کنی تا می شود.مولوی.
- شیرهء انگور؛ شیرهء شراب. شراب تازه. (ناظم الاطباء). شراب انگوری. (آنندراج) :
تا تو بر سلسبیل بگزیدی
گنده و تیره شیرهء انگور.ناصرخسرو.
کی شود مایهء نشاط و سرور
هم در انگور شیرهء انگور.ناصرخسرو.
تا در لب شیرین تو ابدال نگه کرد
بر کف همه جز شیرهء انگورندارد.
امیرمعزی (از آنندراج).
جای آنست که از هند دل شیفته ام
در پی شیرهء انگور به شیراز رود.
علی خراسانی (از آنندراج).
رجوع به ترکیب شیرهء شراب شود.
|| شراب نو و تازه ساخته شده که بوزه و بنگ داخل آن کنند و خورند. (از فرهنگ فارسی معین) (از ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (از آنندراج). نوعی از شراب است، و آن چنان باشد که بوزه و بنگاب را در یکدیگر داخل کنند و خورند. (برهان).
- شیرهء شراب؛ شیرهء انگور. شراب تازه. (ناظم الاطباء). رجوع به ترکیب شیرهء انگور شود.
|| مادهء مایع که به پختن از کشمش حاصل کنند. آب انگور یا کشمش جوشانیده و بقوام آمده و ثلثان شده. چیزی به قوام عسل یا کمتر به رنگ سپید یا زرد یا سیاه از جوشانیدن آب انگور حاصل کنند در غایت شیرینی و اقسام دارد، شیرهء ملایری که به قوام پنیر و سفید به رنگ برف باشد و شیرهء معمولی که زرد مایل به سرخی و بیشتر بقوام عسل است و شیرهء شهد که کمی از آب غلیظ تر و سرخ مایل به سیاهی است. عصارهء کشمش که آنرا با جوشانیدن به حدی مخصوص بقوام آرند و تنها با نان یا با زدن به طعامها خورند. دبس. عقید عنب. دوشاب. (یادداشت مؤلف). دبس. (نصاب الصبیان). طلاء. (زمخشری) :
هرچه در آفاق بینی مثل آن در خوان ماست
چربه روز و شیره شب خورشید کاک و نان قمر.
بسحاق اطعمه.
- امثال: حالا که ماست نشد شیره بده. (امثال و حکم دهخدا).
شیره خریدم روغن درآمد (مربا درآید).(امثال و حکم دهخدا).
- شیرهء خرما؛ عصیر خرما. (ناظم الاطباء). دبس. دوشاب خرما. (یادداشت مؤلف) :
دریغ از جامهء پاک برنج و شیرهء خرما
اگر دامن نیالودی به گرد زیرهء کرمان.
بسحاق اطعمه.
- شیرهء سفید؛ مقابل شیرهء شهد. (یادداشت مؤلف).
- شیره به سر (سر) کسی مالیدن؛ فریفتن با چیزی اندک. با وعدهء دروغین او را فریفتن. او را گول کردن. کنایه از گول زدن. (یادداشت مؤلف).
- شیرهء ملایر؛ شیرهء سفید و زفت. (یادداشت مؤلف). شیره که در شهر ملایر از آب انگور پزند و در آن آرد منجمد کنند تا سفید و زفت شود.
- شیره و شربت چیزی را کشیدن -(درآوردن)؛ تمام قوت و طعم و خاصیت او را بیرون کردن. (یادداشت مؤلف).
|| رب. (یادداشت مؤلف). گویند: ضرع الرب؛ خوب ناپخت شیره را. (منتهی الارب). || مایعی تیره (یعنی غلیظ) که از درختان چون توت و جز آن روان شود. مایع غلیظی که از بعض درختان زهَد. (یادداشت مؤلف). || مادهء کم وبیش لزج و مغذی که در برگهای نباتات از تبدیل شیرهء خام بر اثر جذب کلروفیلی حاصل شود و به جهت تغذیهء اندامهای گیاهی بکار رود. شیرهء قابل هضم گیاهی. (فرهنگ فارسی معین).
- شیرهء پرورده(1)؛ شیره ای که در برگها پالایش یابد و به قسمتهای گیاه رود. (از لغات فرهنگستان).
- شیرهء جو؛ اسم فارسی کشک الشعیر است. (تحفهء حکیم مؤمن).
- شیرهء خام(2)؛ شیره ای که در گیاه از ریشه به ساقه می ریزد. (لغات فرهنگستان). محلول مواد مختلف معدنی که توسط ریشهء گیاهان از زمین جذب و در لوله های چوبی بالا می رود. (فرهنگ فارسی معین).
|| آنچه به کوفتن و به آب آمیختن و صافی کردن آن از مایع یا از گیاهی یا دانه ای برآید. عصاره ای که از بُزور کوفته و امثال آن کشند با مالیدن آن در آب و از کرباس درکردن. گویا عرب آنرا حلیب گوید. (یادداشت مؤلف).
- شیرهء شکر؛ آب ماده ای که پس از تبلور قند و نبات در قالب باقی می ماند و از آن آب نبات می سازند. (ناظم الاطباء).
- شیرهء شهد؛ شیرهء کم قوام. (یادداشت مؤلف).
- شیرهء قند؛ شیرهء شکر :
شیرهء قند کجایی تو که با ارده و نان
همه شب ذکر تو می رفت و مکرر می شد.
بسحاق اطعمه.
- شیرهء نبات؛ اسم فارسی عسل الطبرزد است. (تحفهء حکیم مؤمن).
|| سوختهء تریاک. عصاره ای که از سوختن تریاک حاصل آید. (یادداشت مؤلف). ماده ای است که از سوختهء تریاک سازند. (فرهنگ فارسی معین). || روغن کنجد. (ناظم الاطباء). روغن شیرپخت را گویند که روغن کنجد باشد، و معرب آن شیرج است و به عربی دُهْن الحل گویند. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). شیرج. روغن کنجد. دهن الجلجلان. دهن السمسم. (یادداشت مؤلف).
|| شیر. لبن.
- شیره به شیره زاییدن؛ هر سال زادن زن.
- شیره به شیره کردن؛ هنوز طفلی را از شیر باز نگرفته کودک دیگر زاییدن. (فرهنگ فارسی معین).
- همشیره؛ خواهر و برادر که با هم از شیر مادر استفاده کنند. (یادداشت مؤلف).
- || خواهر. خواهر یا برادر رضاعی :
همشیرهء جادوان بابل
همسایهء لعبتان کشمیر.سعدی.
رجوع به مادهء همشیره شود.
|| جوهر. خلاصه. (یادداشت مؤلف). || خوانچهء پایه دار. (ناظم الاطباء) (از برهان). به زبان ترکی ختایی خوان چهارگوشه را گویند که به خوانچه مشهور است. (انجمن آرا) (از آنندراج) :
برآراست بزمی چو روشن بهشت
که دندان شیران بر آن شیره هشت.نظامی.
(1) - Seve nourriciere.
(2) - Seve crute.

شیره.

[رَ] (اِخ) نام جزیره ای است. (از ناظم الاطباء).

شیره ای.

[رَ / رِ] (ص نسبی) آنکه شیره فروشد. (یادداشت مؤلف). || آنکه شیرهء تریاک استعمال کند کشیدن را. آنکه شیرهء تریاک کشد با حقهء وافور. آنکه شیرهء تریاک تدخین کند. (یادداشت مؤلف). || منسوب به شیرهء انگور. از شیرهء انگور: مربای شیره ای. || که آلوده به شیره شده است: دستم شیره ای است. (یادداشت مؤلف).
- دست شیره ای؛ دزد. (یادداشت مؤلف): دستش شیره ای است؛ دوسنده است و به هرچه رسد، بردارد و برباید. (از امثال و حکم دهخدا). دزد است. (از یادداشت مؤلف).
|| چسب دار. چسبنده. دوسنده.

شیره پز.

[رَ / رِ پَ] (نف مرکب) دباس. که شیره پزد. که دوشاب پزد. (یادداشت مؤلف).

شیره پزخانه.

[رَ / رِ پَ نَ / نِ] (اِ مرکب)جایی که در آن شیره درست کنند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیره شود.

شیره پزی.

[رَ / رِ پَ] (حامص مرکب)عمل و شغل شیره پز. || (اِ مرکب) دکان و محل پختن شیره. رجوع به شیره پز شود.

شیره جین.

[رَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان سراب. سکنهء آن 1913 تن. آب از قنات. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیره خانه.

[رَ / رِ نَ / نِ] (اِ مرکب)شیرک خانه. شیره کش خانه. (یادداشت مؤلف). محلی که در آن شیرهء تریاک کشند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مترادفات کلمه شود. || شرابخانه، و این از اهل زبان به تحقیق پیوسته است. (از آنندراج). میخانه. (فرهنگ فارسی معین).

شیره خنک.

[رَ / رِ خُ نَ] (اِ مرکب) تخم خرفه و تخم گشنیز و تخم کاهو و تخم کاسنی را نرم کوفته و در تنزیبی بندند و میان آب نهند و برمجیدن گیرند تا تمام جزء لطیف آن به آب درآید و به شب در ایاز نهند و صبح ناهار آشامند. (یادداشت مؤلف).

شیر هشتن.

[هِ تَ] (مص مرکب) شیر گذاشتن. (آنندراج). || حسرت خوردن. (غیاث) (از آنندراج).

شیرهشیریم.

[هَ] (اِخ) نراقی سیرسیرین. (ابن ندیم). نشیدالانشاد. غزل غزلها. (یادداشت مؤلف).

شیره فروش.

[رَ / رِ فُ] (نف مرکب)دباس. که فروختن شیره پیشه دارد. (یادداشت مؤلف). ربی. (منتهی الارب).

شیره کش.

[رَ / رِ کَ / کِ] (نف مرکب)تریاکی. که شیرهء تریاک کشد. (یادداشت مؤلف). || آنکه عصارهء میوه را استخراج کند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیره و شیره ای شود.

شیره کش خانه.

[رَ / رِ کَ / کِ نَ / نِ] (اِ مرکب) شیره خانه. شیرک خانه. محلی که در آنجا شیرهء تریاک کشند. پاچراغ (در تداول مردم خراسان). (یادداشت مؤلف). خرابات. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیره کشی.

[رَ / رِ کَ / کِ] (حامص مرکب) عمل کشیدن شیره و عصارهء هر چیزی. (یادداشت مؤلف). || تدخین و استعمال شیرهء تریاک. دود کردن شیرهء تریاک. (یادداشت مؤلف).

شیره کشیدن.

[رَ / رِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) دانه یا گیاه یا مغزی چون بادام را کوفته یا پخته و در کرباس کرده فشردن و بیرون کردن عصارهء آن. (یادداشت مؤلف). || شیرهء تریاک استعمال کردن. صرف کردن شیرهء تریاک یا بلعیدن دود آن. سوختهء تریاک کشیدن. تدخین شیرهء تریاک. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیره کش و شیره کشی شود. || نقاوه و نخبه و لُبّ و خلاصهء مطلبی را برآوردن.

شیره گر.

[رَ / رِ گَ] (ص مرکب) عصار. (مهذب الاسماء). شیره گیر. که شیره و عصارهء گیاه یا دانه ای را بگیرد. (از یادداشت مؤلف).

شیره مالی.

[رَ / رِ] (حامص مرکب) به شیره اندودن. || فریب دادن. (یادداشت مؤلف).
- شیره مالی کردن؛ گول زدن.

شیری.

(حامص) چگونگی شیر. (یادداشت مؤلف). || (ص نسبی) مانند شیر (به معنی لبن). (از ناظم الاطباء). || به رنگ شیر. سپید کمی مایل به زردی. سپید. (یادداشت مؤلف).
- شیری رنگ؛ سپیدرنگ. (ناظم الاطباء).
|| شیرفروش. آنکه شیر فروختن پیشه دارد. لبان. (یادداشت مؤلف). || شیرخوار. شیرخور. شیرخواره: بچهء شیری. برهء شیری. (یادداشت مؤلف).
- خواهر شیری، برادر شیری؛ هم شیر. هم شیره. که با هم از پستان مادری شیر خورند. خواهر رضاعی. برادر رضاعی. (از یادداشت مؤلف).
- دندان شیری؛ (اصطلاح پزشکی) دندانهایی که از دوران شیرخوارگی (شش ماهگی) شروع به نمو می کند و بین 2 تا 3 سالگی نمو آنها تکمیل می شود. تعداد آنها معمو بیست عدد است. این دندانها از سن 6سالگی به بعد شروع به ریزش می کنند و به جای آنها دندانهای دایمی می روید و معمو آخرین دندانهای شیری بین سنین 11 تا 12 سالگی می افتد. دندانهای شیری به سه دستهء ثنایا و کانین و آسیای شیری تقسیم میشود. دندان موقتی. (از فرهنگ فارسی معین).
|| در دانه های مغزدار چون فندق و بادام، مایع درون آن. مغز آن که هنوز خوب نبسته باشد و مانند آب و شیر باشد و بتدریج بسته و سخت شود. (یادداشت مؤلف). || تازه (نبات). شاخ نورسته که سخت نازک و ترد است یا آنکه از درون آن به محض شکسته شدن شیر آید. (از یادداشت مؤلف).

شیری.

(حامص) چگونگی شیر (اسد). شیر بودن. (یادداشت مؤلف) :
توبه کند شیر ز شیری؟ هگرز
گرچه شتر کاهل و بی حَمْیَت است.
ناصرخسرو.
صورت شیری دل شیریت نیست
گرچه دلت هست دلیریت نیست.نظامی.
وت پیروزی شیری(1) نماند...سعدی.
|| تهور و رشادت. (ناظم الاطباء). خوی شیر. شهامت و شجاعت. دلاوری. دلیری. (یادداشت مؤلف) :
ولی چون بخت روباهی نمودش
ز شیری و جهانگیری چه سودش.نظامی.
چونکه شیران دلیریَش دیدند
شیرگیری و شیریَش دیدند.نظامی.
نه با شیری کسی را رنجه دارد
نه از شیران کسی هم پنجه دارد.نظامی.
جوانی داری و شیری و شاهی
سری و با سری صاحب کلاهی.نظامی.
بر فسق سگی که شیریَم داد
«لا عیب له» دلیری یَم داد.نظامی.
با همه زورآوری و مردی و شیری
مرد ندانم که از کمند تو جسته ست.سعدی.
تهیدستان را دست دلیری بسته است و پنجهء شیری شکسته. (گلستان).
- شیری نمودن؛ اظهار تهور و رشادت کردن مانند شیر. (ناظم الاطباء) :
بنمای به بار عام شیری
تا کس نزند دم دلیری.نظامی.
|| درشتی و خونخواری. (ناظم الاطباء). || (ص نسبی) منسوب به شیر به معنی پادشاهان بامیان :
بیش از همه شاهان است از ماضی و مستقبل
بیش از همه میران است از شیری و از شاری.
منوچهری.
|| (اِ) یک قسمت از جهاز و کشتی. (ناظم الاطباء).
(1) - به معنی دلیری و شجاعت نیز ایهام دارد.

شیری.

(اِخ) از طوایف فارس و قبیله ای از اعراب بر عمانند همه ده نشین در حمیران و مضافات آن از ناحیهء شیب کوه لارستان منزل دارند. از زراعت دیمی و نخلستان معیشت کنند. زبان آنها عربیست. (یادداشت مؤلف). تیره ای از شعبهء جبارهء ایل عرب (از ایلات خمسهء فارس). (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 87).

شیر یا خط.

[خَط ط / خَ] (اِ مرکب)قسمی بازی دونفری با پول، و آن چنانست که یکی از دو نفر سکه ای که بر یک سو نقش شیر و بر سوی دیگر نقش دیگر دارد در دست گیرد و از طرف بپرسد «شیر یا خط؟» طرف بگوید شیر یا بگوید خط، و او سکه را بزمین زند و یا به هوا پرتاب کند تا بر زمین افتد، اگر آن سوی از سکه که مخاطب گفته است «شیر» یا «خط» بر روی زمین آمد برده وگرنه باخته است. (یادداشت مؤلف). در بازیهای ورزشی برای انتخاب زمین یا تعیین اینکه در اولین وهله توپ به دست کدام یک از طرفین باشد از شیر یا خط استفاده می کنند و در این صورت عمل پرتاب سکه بوسیلهء داور انجام می گیرد و سرپرستان تیم شیر یا خط می گویند و با آن تعیین زمین یا تعیین در دست داشتن توپ می کنند. (از فرهنگ فارسی معین).
- شیریاخط بازی؛ لیس بازی. بازی شیر و خط با سکه. (یادداشت مؤلف).
- شیر یا خط کردن؛ به وسیلهء سکه که بر یک سوی آن نقش شیر و بر دیگری نقش خط قرار دارد، امتیازی به کسی دادن یا او را برنده یا بازنده ساختن.

شیری کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) شیر بودن. دعوی شیری کردن. خود را شیر بیشه قلمداد کردن :
مرا دعوی چه باید کرد شیری
که آهویی کند بر من دلیری.نظامی.
|| دلیری کردن. شجاعت و دلاوری نمودن. (یادداشت مؤلف) :
بکن شیری آنجا که شیری سزد.
فردوسی (از امثال و حکم).
با سگی این چنین که شیری کرد
کیست کاین آشنا دلیری کرد.نظامی.
ز شیری کردن بهرام و زورش
جهان افکند چون بهرام گورش.نظامی.
به دل گفت آن به که شیری کنم
درین ترسناکان دلیری کنم.نظامی.
به جای بزرگان دلیری مکن
چو سرپنجه ات نیست شیری مکن.سعدی.

شیرین.

(ص نسبی) هر چیز که نسبت به شیر داشته باشد، خصوصاً در حلاوت. (آنندراج) (بهار عجم). || طفل شیرخواره. (ناظم الاطباء). شیری. || هر چیز که مزهء قند و نبات دهد و حلاوت داشته باشد. غذا و خوراک باحلاوت. (ناظم الاطباء). حالی. حلو. صاحب طعمی چون طعم شکر. نقیض مر. مقابل تلخ. نوشین. (یادداشت مؤلف) :
درختی که تلخش بود گوهرا
اگر چرب و شیرین دهی مر ورا.
ابوشکور بلخی.
به پیش همه خوان زرین نهید
خورشها بر او چرب و شیرین نهید.
فردوسی.
زرد و درازتر شده از غاوشوی خام
نه سبز چون خیار و نه شیرین چو خربزه.
لبیبی.
تو خواهی بار شیرین باش بی خار
به فعل اکنون و خواهی خار بی بار.
ناصرخسرو.
رنگین که کرد و شیرین در خرما
خاک درشت ناخوش غبرا را.ناصرخسرو.
استحلاء؛ شیرین آمدن. احلاء؛ شیرین یافتن. (دهار).
- شیرین پرست؛ که غذا و خوردنی شیرین را دوست داشته باشد :
یک آفت ز طباخهء چرب دست
که شه را کند چرب و شیرین پرست.نظامی.
- شیرین کردن دهان (دهن) کسی را؛ او را غذا و خوراکی مطبوع و لذیذ دادن.
- || کنایه از خلعت و جایزه و چیزی به کسی دادن :
سخنش تلخ نخواهی دهنش شیرین کن.
سعدی.
- شیرین مغز؛ که مغزی خوش و شیرین دارد :
کردم این تحفه را گزارش نغز
اینْت چرب استخوان شیرین مغز.نظامی.
- عسل شیرین؛ عسل حلو :
هرچند حقیرم سخنم عالی و شیرین
آری عسل شیرین ناید مگر از منج.
منجیک.
|| حلوا. || مربا. || هر چیز که در ذائقه خوش آیند و گوارا باشد. (ناظم الاطباء). لذیذ. عذب. (یادداشت مؤلف). طلیل. لَتِن. (منتهی الارب): استحلاء؛ شیرین شمردن. (یادداشت مؤلف).
- بادهء شیرین؛ شراب باحلاوت و گوارا. (ناظم الاطباء).
- خون شیرین؛ لذیذ و مرغوب. (از آنندراج) :
خون شیرین است وحدت را خدا آسان کند
باز مشکل شد که با ما تیغ نازش خو گرفت.
وحدت قمی (از آنندراج).
- شیرین بار؛ که میوهء شیرین دارد. (یادداشت مؤلف): طرثوث؛ گیاهی است شیرین بار. (منتهی الارب).
|| هر چیز خوش و نوشین و دلپذیر و لطیف و ملایم و خوشنما و مفرح. (ناظم الاطباء). کنایه از هر چیز عزیز و مرغوب و خوش آیند عموماً و تکلم اطفال خصوصاً. (آنندراج). مطبوع و لطیف و خوش و دلپذیر و دل افزا. (یادداشت مؤلف). ملیح. (دهار). مجازاً، ملیح. (زمخشری) :
فری روی شیرین آن ماه روی
که دلها تبه کرد بر مرد و زن.فرخی.
به هر شمار چنین است ور جز اینستی
به هر دل اندر چونین نباشدی شیرین.
فرخی.
اگر از بنده سیر شده است بهانه توان ساخت شیرین تر از این. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص417).
من مدتی کردم حذر از عشقت ای شیرین پسر
آخر درآمد دل به سر جاء القضا عمی البصر.
سنایی.
از سخای تو تمنا کنم آن چیز که هست
چون سخنهای تو شیرین و چو بخت تو سفید.
خاقانی.
ور کست شیرین بگوید یا ترش
بر لب انگشتی نهی یعنی خمش.مولوی.
تفاوتی نکند گر ترش کنی ابرو
هزار تلخ بگویی هنوز شیرینی.سعدی.
خسرو اگر عهد تو دریافتی
دل به تو دادی که تو شیرین تری(1).سعدی.
که تو شیرین تری از آن شیرین
که بشاید به داستان گفتن.سعدی.
آواز خوش از کام و دهان و لب شیرین
گر نغمه کند ور نکند دل بفریبد.سعدی.
بیا بیا که بجان آمدم ز تلخی هجر
بگوی از آن لب شیرین حکایتی شیرین.
سعدی.
سخن گرچه دلبند و شیرین بود
سزاوار تصدیق و تحسین بود.سعدی.
یکی پاسخش داد شیرین و خوش
که گر خوبروی است نازش بکش.سعدی.
گرچه در شرم و حیا چهرهء مریم مثل است
هست رخسار تو صد پرده از او شیرین تر.
صائب تبریزی (از آنندراج).
تا نباشد راه نسبت نیست آمیزش بکام
بود چون فرزند شیرین خون مادر شیر شد.
محسن تأثیر (از آنندراج).
هر عضو تو شیرین تر از عضو دگر باشد
اما لب جان بخشت حلوای دگر دارد.
محسن تأثیر (از آنندراج).
بکوی او مرا سنگین دلان دیدند و غوغا شد
که عاشق پیشه ای شیرین تر از فرهاد پیدا شد.
گلخنی (از آنندراج).
-امثال: شیرین دوید اما بیرق را برنداشت. (امثال و حکم دهخدا).
- ابروی ترش شیرین؛ ابروی پرگره و گشاده. کنایه از حالت خشم و خشنودی. عبوسی و تبسم :
وآن شاهدی و خشم گرفتن بینش
وآن عقده بر ابروی ترش شیرینش.
سعدی (گلستان).
- حرکت ناشیرین؛ رفتار ناخوش آیند. حرکت ناشایست و نامناسب : عامهء مردم وی را لعنت کردند بدین حرکت ناشیرین که کرد. (تاریخ بیهقی).
- حکایت شیرین؛ داستان خوش و جانفزا و شنیدنی :
گر چو فرهادم به تلخی جان برآید باک نیست
بس حکایتهای شیرین(2) بازمی ماند ز من.
حافظ.
- خواب شیرین؛ خواب خوش. (یادداشت مؤلف) :
خواب شیرین بامداد رحیل
بازدارد پیاده را ز سبیل.سعدی.
- زبان شیرین؛ زبان خوش. بیان شیرین و مطبوع : از خصلتهای [ ستوده ] گفتار خوب و زبان شیرین است. (تحفة الملوک). هرکه را گفتار خوب و زبان شیرین بود دوستی او در دل مردم ظاهر شود. (تحفة الملوک).
- سخن شیرین؛ الفاظ ملیح. سخن دلپسند و خوش آیند. قول حلی. گفتار دلنشین. (یادداشت مؤلف) :
سخن شیرین از زفت نیاید بر
بز به پچ پچ بر هرگز نشود فربه.رودکی.
سخن زهر و پازهر و گرم است و سرد
سخن تلخ و شیرین و درمان و درد.
فردوسی.
فرستاده را چند گفتند گرم
سخن های شیرین به آواز نرم.فردوسی.
- شیرین آمدن به چشم (در نظر) کسی؛خوش آیند شدن در نظر او. مورد مهر و علاقهء او قرار گرفتن :
بدین شوری انگیخت با من بسی
که شیرین نیایم به چشم کسی.
ملاطغرا (از آنندراج).
رجوع به ترکیب «شیرین شدن در چشم (نظر) کسی» ذیل «شیرین شدن» شود.
- شیرین آمدن (بودن) چیزی در دل کسی؛در نظر وی عزیز و گرامی و خوش آیند بودن :چون از ملک [ جمشید ] چهارصدواند سال بگذشت دیو بدو راه یافت و دنیا در دل او شیرین گردانید و دنیا در دل کسی شیرین مباد. (نوروزنامه). در خواص چنان آورده اند که کودک خرد را چون به دارودان زر شیر دهند آراسته سخن آید و بر دل مردم شیرین آید. (نوروزنامه)... و تمام صورت و نیکوروی و خردمند و شیرین بود در دل مردمان. (نوروزنامه). رجوع به ترکیب «شیرین شدن در دل کسی» ذیل «شیرین شدن» شود.
- شیرین افتادن (فتادن) کار؛ خوش آیند شدن آن. مورد پسند و علاقه قرار گرفتن آن :
کوهکن در بیستون چون تیشه سر بالا نکرد
کار چون شیرین فتد خود کارفرما می شود.
صائب (از آنندراج).
- شیرین پسر؛ از اسمای محبوب است. (آنندراج). پسر شیرین حرکات و زیبا.
- شیرین زندگانی؛ آنکه زندگی خوش و شیرینی داشته باشد. خوشگذران. که زندگانی را به خوشی و شیرینی و کامگاری گذراند :
جهان آن به که دانا تلخ گیرد
که شیرین زندگانی تلخ میرد.نظامی.
- شیرین صریر؛ با آوازی دل انگیز هنگام نوشتن (قلم) :
به آن آهنین کلک شیرین صریر
که صوتش شکر ریخت در جوی شیر.
ملاطغرا (از آنندراج).
- شیرین قبایی؛ لباس زیبا بر اندام دلربا داشتن :
قدّ چون نیشکّرش را آسمان
رونق شیرین قبایی می دهد.
امیر حسن دهلوی (از آنندراج).
- شیرین قلم؛ که خامهء شیوا و سحرآفرین دارد. که سخت شیرین و دلنشین می نویسد. نویسندهء توانا و شیرین گفتار. (از یادداشت مؤلف).
- شیرین کردن به چشم کسی چیزی (کسی) -را؛ در نظر او خوب و خوش و دلپسند کردن :
به چشم شاه شیرین کن جمالش
که خود بر نام شیرین است فالش.نظامی.
- شیرین کردن (گردانیدن) کسی (چیزی) را -در دل کسی؛ دلپسند و خوش آیند و مطبوع گردانیدن آن کس یا چیز در نظر وی. (از یادداشت مؤلف) : این بزرگ اظهار کفایت را مال در دلهای ایشان شیرین کرد چون ابلیس که از زهرات دنیا در دلها محبتی انداخته است. (تاریخ جهانگشای جوینی). رجوع به ترکیب در دل کسی شیرین آمدن (بودن) شود.
- شیرین نمک؛ شیرین و ملیح :
تا نمکش با شکر آمیخته
شکّر شیرین نمکان ریخته.نظامی.
- طبع سخن شیرین؛ قریحهء گفتن شعر شیوا و دلنشین. طبع گفتار سخنان شیرین و دلاویز :
از ترشروییّ دشمن در جواب تلخ دوست
کم نگردد سوزش طبع سخن شیرین من.سعدی.
- فکر شیرین؛ فکر خوب. اندیشهء خوش :
تا خیال و فکر خوش بر وی زند
فکر شیرین مر ورا فربه کند.مولوی.
- گفتار (پند، لفظ، عبارت) شیرین؛ الفاظ ملیح. سخن خوش و شیرین. (یادداشت مؤلف) :
بر آن گفتار شیرین رام گردد
نیندیشد کز آن بدنام گردد.(ویس و رامین).
آنرا به عبارتی شیرین سلس نامتکلف ادا کند. (فارسنامهء ابن بلخی).
لفظ شیرین ورا هرکه نیوشد عجب است
گر عسل باشد ایامش غسلین نکند.سوزنی.
مگو ناصح به عاشق پند شیرین
مزاج گرم را حلوا زیان است.
کاتبی شیرازی.
|| بی تلخی و شوری و ترشی و امثال آن، بدون حلاوت: آب شیرین. (یادداشت مؤلف). هر چیز که شور و نمکین نبود. (ناظم الاطباء).
- آب شیرین؛ آب عذب و گوارا. مقابل آب تلخ و آب شور. زلال. عذب. فرات. خوش. (یادداشت مؤلف) :
چو بیند کسی زهر در کام خلق
کیَش بگذرد آب شیرین به حلق.(بوستان).
قیمت گل برود چون تو به گلزار آیی
وآب شیرین(3) چو تو در خنده و گفتار آیی.
سعدی.
|| عزیز. گرامی. گرانمایه. (یادداشت مؤلف) :
که شیرین تر از جان و فرزند چیز
همانا نباشد ندیدیم نیز.فردوسی.
-جان شیرین؛ جان عزیز و گرامی و ارجمند. (یادداشت مؤلف) :
امیرا جان شیرین برفشانم
اگر ویدا شود پیکار عمرم.دقیقی.
بیاید به کردار دیو سپید
دل از جان شیرین شود ناامید.فردوسی.
بلرزید برسان لرزنده بید
هم از جان شیرین بشد ناامید.فردوسی.
همی بود با سوک مادر دژم
همی کرد با جان شیرین ستم.فردوسی.
بدان خوی بد جان شیرین بداد
نبود از جهان دلْش یک روز شاد.فردوسی.
که از جان شیرین بسیری رسید
تو گفتی که چشمش جهان را ندید.فردوسی.
جان شیرین را آن روز که در جنگ شوند
برِ ایشان نبود قیمت و مقدار و خطر.فرخی.
هر بنده که قصد خداوند کرده جان شیرین بداده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 700). جان شیرین و گرامی به ستانندهء جانها داد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 383).
بیا تا جان شیرین بر تو ریزم
که بخل و دوستی با هم نباشد.سعدی.
جهان پیر است و بی بنیاد از آن فرهادکش فریاد
که کرد افسون و نیرنگش ملول از جان شیرینم.
حافظ.
- روان شیرین؛ جان شیرین. جان عزیز. (یادداشت مؤلف) :
جفا چه باید کردن بر آنکه در تن او
روان شیرین شیرین تر از هوای تو نیست.
فرخی.
رجوع به ترکیب جان شیرین شود.
- شیرین جان؛ جان شیرین. جان عزیز و گرامی :
نجوید جز که شیرین جان و فرزندانش این جافی
ندارد سود با تیغش نه جوشنها نه خفتانها.
ناصرخسرو.
- شیرین روان؛ روان شیرین. جان شیرین. جان عزیز :
همی کرد باید کز آن چاره نیست
که فرزند و شیرین روانم یکیست.فردوسی.
هم آنگاه زهر هلاهل بخورد
ز شیرین روانش برآورد گرد.فردوسی.
همه کوفته لشکر و ریخته
به شیرین روان اندر آویخته.فردوسی.
ز شیرین روان دل شده ناامید
تن از بیم لرزان چو از باد بید.فردوسی.
|| گرانبها. کمی گران و مشتری دار. رایج و بارونق. (یادداشت مؤلف). عزیز و نایاب. (غیاث).
- شیرین بودن متاع؛ بازار فروش داشتن. گرانبهایی آن :
مرا از آن لب نوخط به خنده ای مفروش
که پنج روز دگر این متاع شیرین است.
مخلص کاشی (از آنندراج).
-شیرین بودن نان؛ قحط. تنگسالی. (آنندراج) :
گفتم که در آن دیار پرشور
نان شیرین بود و آبها شور.
خاقانی (از آنندراج).
|| زمین صالح. (آنندراج). رجوع به شیرین کردن شود. || خوشمزه. شوخ طبع. مجلس آرا. آنکه محضری گرم و خوش آیند دارد. خوش محضر. بامزه. دوست داشتنی. گیرا. (از یادداشت مؤلف) : مداینی صفت بومسلم گوید که مردی بود کوتاه به لون اسمر و نیکو و شیرین و فراخ پیشانی... (مجمل التواریخ و القصص).
یکی مرد شیرین و خوش طبع بود
که با ما مسافر در آن رَبْع بود.(بوستان).
- امثال: جواب تلخ ز شیرین مقابل شکر آید.
؟ (از امثال و حکم دهخدا).
دلبر شیرین اگر ترش ننشیند مدعیانش طمع برند به حلوا.
سعدی (از امثال و حکم دهخدا).
- شیرین قلندر؛ خوش محضر و شوخ طبع و شیرین سخن :
وقت آن شیرین قلندر خوش که در اطوار سیر
ذکر تسبیح ملک در حلقهء زنار داشت.حافظ.
(1) - به معنی معشوقهء خسرو پرویز نیز ایهام دارد.
(2) - به شیرین که معشوقهء فرهاد و خسرو پرویز است نیز ایهام دارد.
(3) - به شیرین که معشوقهء فرهاد و خسرو پرویز است نیز ایهام دارد.

شیرین.

(اِخ) نام معشوقهء فرهاد. (ناظم الاطباء). نام زن پرویز که به صفت حسن موصوف بوده و فرهاد نیز بر وی شیفته و عاشق شد. در اشعار شعرا مثل است. (انجمن آرا) (آنندراج). معشوقهء ارمنی و زوجهء خسرو پرویز که طبق روایات فرهاد نیز بدو عشق می ورزید. (فرهنگ فارسی معین). داستان خسرو و شیرین از داستانهای معروف پیش از اسلام ایران بوده و در شاهنامهء فردوسی و المحاسن و الاضداد جاحظ و غرر اخبار ثعالبی به آن اشارت رفته است، ولی نظامی گنجوی ظاهراً برای نخستین بار این داستان را گرد آورده و به رشتهء نظم کشیده است و شاعران دیگری مانند امیرخسرو دهلوی، هاتفی، جامی به تقلید از وی، داستان معاشقهء خسرو پرویز را با شیرین به نظم آورده اند و نیز عده ای از شعرا چون وحشی بافقی، عرفی شیرازی، وصال شیرازی داستان عشق فرهاد را نسبت به شیرین منظوم کرده اند. (از دایرة المعارف فارسی: خسرو و شیرین) :
شب تیره شاه جهان خفته بود
که شیرین به بالینش آشفته بود.فردوسی.
به خنده به شیرین چنین گفت شاه
کزین زن جز از دوستداری مخواه.فردوسی.
با دل شاد باد چون شیرین
دشمنش مستمند چون فرهاد.فرخی.
به چشم شاه شیرین کن جمالش
که خود بر نام شیرین است فالش.نظامی.
حدیث خسرو و شیرین نهان نیست
وز آن شیرین تر الحق داستان نیست.نظامی.
شنیدم نام او شیرین از آن بود
که در گفتن عجب شیرین زبان بود.نظامی.
من اول بار دانستم که با شیرین درافتادم
که چون فرهاد باید شست دست از جان شیرینم.
سعدی.
کسی کز دام شیرین شد شمارش
همیشه تلخ باشد روزگارش.میرخسرو.
حکایت لب شیرین(1) کلام فرهاد است
شکنج طرهء لیلی مقام مجنون است.حافظ.
ز حسرت لب شیرین هنوز می بینم
که لاله می دمد از خون دیدهء فرهاد.حافظ.
من همان روز ز فرهاد طمع ببْریدم
که عنان دل شیدا به کف شیرین داد.حافظ.
شهرهء شهر مشو تا ننهم سر در کوه
شور شیرین(2) منما تا نکنی فرهادم.حافظ.
من آن نیَم که ز حلوا عنان بگردانم
که ترک صحبت شیرین(3) نه کار فرهاد است.
بسحاق اطعمه.
- شاهد شیرین(4)جمال؛ معشوقه ای که در حسن و زیبایی مانند شیرین است. (ناظم الاطباء).
- مثل خسرو و شیرین؛ سخت عاشق و معشوق هم. دو تن که بشدت یکدیگر را دوست دارند. (از یادداشت مؤلف).
(1) - به معنی خوش آیند و دلربا و زیبا نیز ایهام دارد.
(2) - به معنی خوش آیند و دلربا و زیبا نیز ایهام دارد.
(3) - به معنی باحلاوت هم ایهام دارد.
(4) - به معنی خوش آیند و دلربا و زیبا نیز ایهام دارد.

شیرین.

(اِخ) خواهر ماریهء قبطیه که مقوقس ملک مصر به رسم هدیه خدمت حضرت مصطفوی (ص) فرستاد. (از حبیب السیر چ سنگی ج 1 ص 130). در مآخذ دیگر نام این زن را به صورت معرب «سیرین» ضبط کرده و نوشته اند که او را حسان بن ثابت شاعر معروف عرب به زنی کرده است. رجوع به فهرست نامهای کسان دیوان منوچهری چ دبیرسیاقی ذیل شرح حال ماریهء قبطیه شود.

شیرین.

(اِخ) دهی از بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون. سکنهء آن 101 تن. آب از چشمه. صنایع دستی آنجا قالیبافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شیرین آب.

(اِخ) دهی است از بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد. سکنهء آن 100 تن. آب از چشمهء شیرین. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شیرین آباد.

(اِخ) دهی است از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز. سکنهء آن 165 تن. آب از چاه و قنات. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شیرین آباد.

(اِخ) دهی است از بخش رزن شهرستان همدان. سکنهء آن 571 تن. آب از قنات. راه آن ماشین رو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شیرین آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان ملایر. سکنهء آن 539 تن. آب از قنات. صنایع دستی آنجا قالیبافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شیرین آباد.

(اِخ) دهی است از بخش فرمهین شهرستان اراک. آب از قنات. سکنهء آن 473 تن. راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شیرین آباد.

(اِخ) دهی است از بخش رامیان شهرستان گرگان. آب از چشمه. صنایع دستی آنجا شال و پارچه های ابریشمی و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

شیرین آباد.

(اِخ) دهی است از بخش گرمی شهرستان اردبیل. سکنهء آن 217 تن. آب آن از چشمه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیرین آباد.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان مهاباد. آب از سیمین رود. صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیرین آباد.

(اِخ) دهی است از بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده. سکنهء آن 121 تن. آب از قنات. صنایع دستی آنجا قالیبافی. راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

شیرین ادا.

[اَ] (ص مرکب) که با شیرینی ادای سخن کند. کسی که گفتار او با بلاغت و فصاحت بود. (ناظم الاطباء). خوش سرا و خوش بیان. (آنندراج). || با حرکات و اطوار مطبوع و دلچسب :
ساقیان نادره، گویندهء شیرین ادا
مطربان چابک و طمغاجی حاضرجواب.
مختاری غزنوی.
|| کسی که خوش تغنی کند. (ناظم الاطباء).

شیرین بادام.

[ریمْ] (اِخ) دهی است از بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان. سکنهء آن 150 تن. آب از چاه. محصول عمده غلات و پشم و لبنیات. ساکنان از طایفهء طیبی می باشند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

شیرین باف.

[ریمْ] (ن مف مرکب، اِ مرکب)قسمی از جامه که ظریف بافته شده باشد. (ناظم الاطباء). نام قماشی لطیف. (از آنندراج). شیرین بافت. نوعی از جامهء لطیف که آنرا بغلط سری صاف گویند، و از بعضی اساتذه مسموع است که به معنی جامه که نه نهایت غفص باشد و نه نهایت تنک که به هندی آنرا میشها گویند. (غیاث) : و مائة ثوب من الشیرین باف و مائة ثوب من الشان باف. (ابن بطوطه). که شیرین باف لعل نوخطان متاعی است گرد کساد بر او نشسته. (ظهوری، از آنندراج). ناظم البسه همواره دردسر دستار می دهد و شیرین باف را بجان می رساند. (نظام قاری ص 147). دل از خارا و جان از شیرین باف. (نظام قاری ص 134).
مریم این بار نرشته ست یکی شیرین باف
به سر خود بجز ار هست گزی صد دینار.
نظام قاری.

شیرین بلاغ.

[ریمْ بُ] (اِخ) دهی است از بخش کاغذکنان شهرستان خلخال. آب از دو رشته چشمه. صنایع دستی زنان جاجیم و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیرین بلاغ.

[ریمْ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان کرانی شهرستان بیجار. سکنهء آن 430 تن. آب از چشمه. صنایع دستی زنان آنجا بافتن جاجیم و قالیچه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شیرین بهانه.

[ریمْ بَ نَ / نِ] (ص مرکب)که بهانهء خوش و دلپسند بیاورد :
از بس دهان تنگ تو شیرین بهانه است.
صائب تبریزی (از آنندراج).
هر دم هزار بوسه طلب را به گفتگوی
وامی کند ز سر لب شیرین بهانه اش.
صائب تبریزی (از آنندراج).

شیرین بیان.

[ریمْ بَ] (ص مرکب) که بیانی شیرین دارد. که خوش و دلنشین تکلم کند. آنکه بیانی شیرین و گیرا دارد. (از یادداشت مؤلف). || شیرین بیان؛ (اِ مرکب) مقلوب بیان شیرین. (یادداشت مؤلف). سخن مطبوع و گیرا و مؤثر.

شیرین بیان.

[ریمْ بَ] (اِ مرکب) ریشهء دوایی که به تازی اصل السوس گویند. (ناظم الاطباء). سوس. دارهرم. غلوخزیا. غلوقزیا. عودالسوس. قلوقیریزا. غلوقوریزا. موئینه. (یادداشت مؤلف). اسم ترکی سوس است. (تحفهء حکیم مؤمن). گیاهی است(1) علفی و پایا از تیرهء سبزی آساها(2) که به ارتفاع 50 سانتی متر تا یک متر می رسد. این گیاه بومی جنوب اروپا و شمال افریقا و نواحی معتدل آسیا می باشد (در اکثر نقاط ایران خصوصاً نواحی شرقی و شمال شرقی و همچنین آذربایجان بفراوانی می روید). برگهای آن مرکب و از 4 تا 7 زوج برگچه به اضافهء یک برگچهء انتهایی تشکیل یافته است. گلهایش مایل به آبی و میوه اش نیام و شامل 5 تا 6 دانهء مایل به قهوه یی است. ریشه و ساقهء زیرزمینی آن مصرف دارویی دارد. عصارهء شیرین بیان به مناسبت شیرینی طعم آن جهت مخفی کردن طعم ناپسند بعضی داروها نظیر کاسیا و گنه گنه مصرف می شود و بعلاوه چون موجب کم شدن انقباضات روده می گردد آنرا با مسهل های قوی مخلوط می کنند تا از پیچش جلوگیری شود. سوس. اصل السوس. عرقسوس. عرق السوس. شجرة السوس. مهک.
توضیح: ریشهء شیرین بیان در بازار به نام آسه نیز عرضه میشود. (فرهنگ فارسی معین).
- ریشهء شیرین بیان؛ عرق سوس. عرق دارهرم. (یادداشت مؤلف).
- شیرین بیان چینی؛ گونه ای شیرین بیان که در نواحی شمالی چین و همچنین شمال شرقی ایران (نواحی خراسان) و افغانستان بفراوانی می روید و طعم ریشهء آن از دیگر انواع شیرین تر است. شیرین بیان خطایی. سوس چینی. سوس شوکی. (فرهنگ فارسی معین).
- شیرین بیان صحرایی؛ گونه ای گون که از ریشه و ساقهء زیرزمینی آن عصارهء شیرین مزه ای استخراج می کنند و همان مصارف دارویی شیرین بیان را دارد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Reglisse.
(2) - Legumineuses.

شیرین تبسم.

[تَ بَسْ سُ] (ص مرکب)آنکه خندهء وی دارای حلاوت باشد. (ناظم الاطباء). با لبخند دلفریب :
شیرین تبسمی که مرا راه دل زده ست
از موم مهر بر دهن انگبین زده ست.
صائب تبریزی (از آنندراج).

شیرین تکلم.

[تَ کَلْ لُ] (ص مرکب)آنکه با حلاوت سخن می گوید. (ناظم الاطباء). شیرین سخن :
نه از خط شیر شد پشت لب آن شیرین تکلم را
که از دل بستگیها حرف گرد آن دهن گردد.
صائب تبریزی (از آنندراج).
رجوع به شیرین سخن شود.

شیرین تلخ.

[تَ] (اِ مرکب)(1) یکی از گونه های تاجریزی است که به نام ثلثان و تاجریزی پیچ نیز خوانده می شود. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Solanum dulcamara.

شیرینج.

[نَ] (معرب، اِ) معرب شیرینه. شیرینک. سعفهء رطبه. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیرینه شود.

شیرین جمال.

[جَ] (ص مرکب) خوشگل مانند شیرین. (ناظم الاطباء).

شیرین جواب.

[جَ] (ص مرکب) که پاسخی خوش و شیرین گوید. (یادداشت مؤلف) :
کمال حسن رویت را مخالف نیست جز خویت
دریغا آن لب شیرین اگر شیرین جوابستی.
سعدی.

شیرین حرکات.

[حَ رَ] (ص مرکب) آنکه حرکات وی دلپذیر باشد. (ناظم الاطباء). خوش ادا. با اطوار و رفتار مطبوع :
فتنه انگیزی و خونریزی و خلقی نگرانند
که چه شیرین حرکاتی و چه مطبوع کلامی.
سعدی.
خیز و بالا بنما ای بت شیرین حرکات
کز سر جان و جهان دست فشان برخیزم.
حافظ.
شکَرِ شُکر به شکرانه برافشان حافظ
که نگار خوش شیرین حرکاتم دادند.حافظ.
خوش هیأت شیرین حرکات خرامان و نازان. (ترجمهء محاسن اصفهان ص112).
شیرین حرکات است ز بس جلوهء نازت
زنبور عسل می کند آن موی میان را.
میرزا معز فطرت (از آنندراج).

شیرین خاتون.

(اِ مرکب) خاتون زیبا و خوشگل و نازنین. (ناظم الاطباء). بانوی زیبا و نازنین.

شیرین خرام.

[خِ / خَ / خُ] (ص مرکب)آنکه دلپذیرانه می خرامد. (ناظم الاطباء). شیرین رفتار :
رسد گر به این سبز شیرین خرام
نگردد دگر کاسنی تلخکام.
صائب تبریزی (از آنندراج).
رجوع به شیرین سوار و شیرین حرکات شود.

شیرین خطاب.

[خِ] (ص مرکب)شیرین سخن. شیرین بیان. (یادداشت مؤلف) :
ز بالای منبر چو گویا شود
زبان خطیبان شیرین خطاب.سوزنی.
رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیرین خند.

[خَ] (نف مرکب / ص مرکب) که خندهء شیرین دارد. که خوش می خندد. که تبسمی شیرین و ملیح دارد. شکرخنده. (از یادداشت مؤلف) :
لب چو مرجان ولیک لؤلؤبند
تلخ پاسخ ولیک شیرین خند.نظامی.

شیرین خوی.

(ص مرکب) خوشخوی. (یادداشت مؤلف). که خلق و خوی خوش دارد :
نگارین روی شیرین خوی عنبرموی سیمین تن
چه خوش بودی در آغوشم اگر یارای آنستی.
سعدی.

شیرین دانه.

[نَ / نِ] (ص مرکب) در اصطلاح خشکبارفروشی، بادام، پسته، زردآلو و جز آن که هستهء شیرین دارد. (یادداشت مؤلف).

شیرین دهان.

[دَ] (ص مرکب)شیرین دهن. آنکه با حلاوت و دلنشینی سخن گوید. (یادداشت مؤلف) :
توان گفتن به مه مانی ولی ماه
نپندارم چنین شیرین دهان هست.سعدی.
حکایت از لب شیرین دهان سیم اندام
تفاوتی نکند گر دعاست یا دشنام.سعدی.
توبه را تلخ می کند در حلق
یار شیرین دهان شورانگیز.سعدی.
هر دم به تلخ کامی ما خنده می زند
شکّرلبی که از همه شیرین دهان تر است.
فروغی بسطامی.
رجوع به شیرین دهن و شیرین زبان و شیرین سخن شود. || شیرین دهان؛ (اِ مرکب) مقلوب دهان شیرین :
شیرین دهان آن بت عیار بنگرید
دُر در میان لعل شکربار بنگرید.سعدی.

شیرین دهن.

[دَ هَ] (ص مرکب)شیرین دهان. (یادداشت مؤلف). آنکه در دهان وی حلاوت باشد. (ناظم الاطباء). || آنکه با حلاوت سخن گوید. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
سهل باشد سخن سخت که خوبان گویند
جور شیرین دهنان تلخ نباشد بردن.سعدی.
من بندهء بالای تو شمشادتنم
فرهاد تو شیرین دهن خوش سخنم.سعدی.
|| آنکه دهانش زیبا باشد. (فرهنگ فارسی معین). کنایه است از معشوقهء زیبا و دلربا و شیرین زبان. (از یادداشت مؤلف) :
اجرها باشدت ای خسرو شیرین دهنان
گر نگاهی سوی فرهاد دل افتاده کنی.حافظ.
عهد ما با لب شیرین دهنان بست خدا
ما همه بنده و این قوم خداوندانند.حافظ.
گفت حافظ من و تو محرم این راز نه ایم
از می لعل حکایت کن و شیرین دهنان.
حافظ.
رجوع به شیرین دهان شود.
|| شیرین دهن؛ (اِ مرکب) مقلوب دهن شیرین. دهان شیرین. دهان زیبا و خوش بیان :
در وصف نیاید که چه شیرین دهن است آن
این است که دور از لب و دندان من است آن.
سعدی.
رجوع به شیرین دهان (اِ مرکب) شود.

شیرین دهنی.

[دَ هَ] (حامص مرکب)صفت شیرین دهن. داشتن دهان زیبا و سخن خوش و شیرین. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیرین دهان و شیرین دهن شود.

شیرین روی.

(ص مرکب) خوشروی. زیباروی. (یادداشت مؤلف) : ای یار شیرین روی اگر سر رود از این روی نگردانم. (انیس الطالبین ص33).

شیرین زبان.

[زَ] (ص مرکب) بلیغ و فصیح و کسی که گفتار وی خوش آیند بود. (ناظم الاطباء). شیرین گفتار. شیرین بیان. شیرین لب. شیرین دهان. شیرین سخن. نطاق. زبان آور. سخنور. که زبانی شیرین دارد. که دارای بیانی گرم و شیواست. (از یادداشت مؤلف) :
کجات آن سخنگوی شیرین زبان
کجات آن دل و رای روشن روان.فردوسی.
فرستاده ای خواست شیرین زبان
بلنداختر و پاک و روشن روان.فردوسی.
چنین داد پاسخ ورا باغبان
که ای نامور مرد شیرین زبان.فردوسی.
بشد مادر شاه با ترجمان
ده از فیلسوفان شیرین زبان.فردوسی.
توانگر ببخشد همی این بدان
یکی با دگر چرب و شیرین زبان.فردوسی.
گزین کرد صد مرد از آن هندوان
خردمند و گویا و شیرین زبان.فردوسی.
مردمانی دید سخت نیکوروی و خوش سخن و شیرین زبان. (اسکندرنامه، نسخهء نفیسی).
ای کلک سرفکنده و درج سیاه روی
وی نظم دل شکسته و شیرین زبان شده.
سیدحسن غزنوی.
نه بر شیرین نه بر من مهربان است
نه با همشیرگان شیرین زبان است.نظامی.
از آن چرب گفتار شیرین زبان
گره برگشاد از دل مهربان.نظامی.
بجای چنین دلبر مهربان
که زیباسرشت است و شیرین زبان.نظامی.
به دستور شیرین زبان گفت خیز
زبان و قدم هر دو بگشای تیز.نظامی.
نکوروی و دانا و شیرین زبان
برِ خویش برد آن شبش میهمان.سعدی.
جوانی چست و لطیف، خندان و شیرین زبان مدتها در حلقهء عشرت ما بود. (گلستان). مشفق و مهربان، خوش طبع و شیرین زبان. (گلستان). جوانی بر سر این میدان مداومت می نماید خوش طبع و شیرین زبان. (گلستان).
صائب ز نغمهء تو شکرزار شد جهان
گفتار حق ز خامهء شیرین زبان توست.
صائب تبریزی (از آنندراج).
همه سیمین عذار و گل رخسار
همه شیرین زبان و تنگ دهان.
هاتف اصفهانی.
|| کسی که سخن وی شنونده را افسون کند. (ناظم الاطباء). چرب زبان. (فرهنگ فارسی معین).
|| خوش آواز. خوش نغمه. خوشنوا :
بلبل شیرین زبان بر جوزبن راوی شود
زندباف زندخوان بر بیدبن شاعر شود.
منوچهری.
|| مردم متواضع و ملایم. (ناظم الاطباء). || شیرین زبان؛ (اِ مرکب) مقلوب زبان شیرین :
بدو گفت خاقان به شیرین زبان
دل مردم پیر گردد جوان.فردوسی.
فرستاده را خواست پس پهلوان
سخن گفت با او به شیرین زبان.فردوسی.
سخن را دگرگونه بنیاد کرد
به شیرین زبان شاه را یاد کرد.نظامی.

شیرین زبانی.

[زَ] (حامص مرکب)بلاغت و فصاحت و خوشی گفتار. (ناظم الاطباء). صفت شیرین زبان. خوش سخنی و شیرین بیانی. خوشی و شیرینی و لطف سخن. (از یادداشت مؤلف) :
جهان را همه فتنهء خویش کرده
به نیکوخصالی و شیرین زبانی.فرخی.
وگر کمترم من از ایشان به معنی
از ایشان فزونم به شیرین زبانی.منوچهری.
بر او خواند شعری به الفاظ تازی
به شیرین معانی و شیرین زبانی.منوچهری.
بپرسیدش اول به آواز نرم
به شیرین زبانی دلش کرد گرم.نظامی.
کجا شیرین و آن شیرین زبانی
به شیرینی چو آب زندگانی.نظامی.
نباید کز سر شیرین زبانی
خورد حلوای شیرین رایگانی.نظامی.
به شیرین زبانی و لطف و خوشی
توانی که پیلی به مویی کشی.سعدی.
همه عمر تلخی کشیده ست سعدی
که نامش برآید به شیرین زبانی.سعدی.
به شیرین زبانی توان برد گوی
که پیوسته تلخی برد تندخوی.سعدی.
تو شیرین زبانی ز سعدی بگیر
ترش گوی را گو به سختی بمیر.سعدی.
- شیرین زبانی کردن؛ گفتن سخنان خوش و دل انگیز. گفتن سخنانی که شنونده را خوش آید :
هم بود شوری درین سه بی خلاف
کاین همه شیرین زبانی می کند.سعدی.

شیرین سخن.

[سُ خَ] (ص مرکب) کسی که گفتار وی نوشین و خوش آیند بود. (ناظم الاطباء). شیرین بیان. شیرین گفتار. فصیح. زبان آور. نطاق. سخنور. سخن آور. خوش صحبت. (یادداشت مؤلف) :
میان سپهدار و آن سروبن
زنی بود گوینده شیرین سخن.فردوسی.
یکی مرد باسنگ و شیرین سخن
گزین کرد از آن چینیان کهن.فردوسی.
چنین گفت با مرد شیرین سخن
که سر نیست این آرزو را نه بن.فردوسی.
جوان زبان چرب و شیرین سخن
نه از پیر نستوه گشته کهن.فردوسی.
یکی سروقدی و سیمین بدن
دلارام و خوش خوی و شیرین سخن.
فردوسی.
دایم دل تو شاد به دیدار نگاری
شیرین سخنی نوش لبی لاله رخانی.فرخی.
او سمن سینه و نوشین لب و شیرین سخن است
مشتری عارض و خورشیدرخ و زهره لقاست.
فرخی.
عمرها باید که تا یک کودکی از روی طبع
عالمی گردد نکو یا شاعری شیرین سخن.
سنایی.
کسی که باشد شیرین سخن بداند کاین
سخن ز خسرو پرویز نیست وز شیرین.
سوزنی.
گفت شیرین سخن جوانی بود
کز ظریفی شکرستانی بود.نظامی.
سخنهای دانای شیرین سخن
گرفت اندر آن هر دو شمشادبن.
سعدی (بوستان).
شنیدم ز پیران شیرین سخن
که بود اندر این شهر پیری کهن.
سعدی (بوستان).
سعدی شیرین سخن در راه عشق
از لبش بوسی گدایی می کند.سعدی.
سعدی اندازه ندارد که چه شیرین سخنی
باغ طبعت همه مرغان شکرگفتارند.سعدی.
سعدی شیرین سخن این همه شور از کجاست
شاهد ما آیتیست این همه تفسیر او.سعدی.
در وهم نیاید که چه شیرین سخنی
این است که دور از لب و دندان منی.سعدی.
آنکه در طرز غزل نکته به حافظ آموخت
یار شیرین سخن نادره گفتار من است.
حافظ.
سرود مجلست اکنون فلک برقص آرد
که شعر حافظ شیرین سخن ترانهء تست.
حافظ.
نکته دانی بذله گو چون حافظ شیرین سخن
بخشش آموزی جهان افروز چون حاجی قوام.
حافظ.
ساقیی شکّردهان و مطربی شیرین سخن
همنشینی نیک کردار و ندیمی نیکنام.حافظ.
رجوع به مترادفات کلمه شود. || لطیفه و بذله گو. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || شیرین سخن؛ (اِ مرکب) مقلوب سخن شیرین. سخن خوش و دلپسند :
برون آمد از بیشه مرد کهن
زبان را گشاده به شیرین سخن.فردوسی.
به ایشان رسی هیچ تندی مکن
نخستین فرازآر شیرین سخن.فردوسی.
- شیرین سخن گفتن؛ سخن شیرین و دلنشین گفتن :
قیامت می کنی سعدی بدین شیرین سخن گفتن
مسلم نیست طوطی را در ایامت شکرخایی.
سعدی.

شیرین سخنی.

[سُ خَ] (حامص مرکب)صفت و حالت شیرین سخن. شیرین سخن بودن. شیرین زبانی. گفتاری شیرین و دلنشین داشتن. (از یادداشت مؤلف) : دلهای خاص و عام این شهر بربود و به شیرین سخنی قبول یافت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 606). عباسه آن هیأت و جمال جعفر دید و آن ظرف و کمال و ادب و فصاحت و شیرین سخنی وی جای هیچگونه صبر ندید. (تاریخ بیهق).
آرزوی دل خلقی تو به شیرین سخنی
اثر رحمت حقی تو به نیک اخلاقی.سعدی.
منم امروز و تو انگشت نمای زن و مرد
من به شیرین سخنی و تو به خوبی مشهور.
سعدی.
شیرین سخنی و ملاحت نوادر این دیوانه بر حضرت عرضه می رفت. (ترجمهء محاسن اصفهان ص113).
- شیرین سخنی کردن؛ سخنان شیرین و دلنشین بر زبان راندن. شیرین زبانی کردن :
خوان درویش به شیرینی و چربی نخورند
سعدیا چرب زبانی کن و شیرین سخنی.
سعدی.

شیرین سو.

(اِخ) دهی است از بخش سیردان شهرستان زنجان. سکنهء آن 100 تن. آب از چشمه سار. 8 باب دکان و قهوه خانهء سر راه دارد. راه آن ماشین رو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شیرین سو.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان قوچان. سکنهء آن 303 تن. آب از قنات. راه آن ماشین رو. صنایع دستی زنان قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیرین سو.

(اِخ) دهی است از بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان. سکنهء آن 597 تن. آب از چشمه و چاه. راه آن ماشین رو. صنایع دستی زنان قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شیرین سوار.

[سَ] (ص مرکب) سوار با حرکات شیرین. سوار شیرین خرام. (از آنندراج) :
شیرین سوار من چه خبر دارد از جهان
مسکین کسی که بیندش از دور در جهان.
میرخسرو (از آنندراج).

شیرین سؤال.

[سُ آ] (ص مرکب) با پرسش دلپذیر و نرم. شیرین سخن. (از آنندراج). که سؤالی خوش و دلپسند کند :
وه چه خونها در دل شیرین سؤالان می کنند
تا جواب تلخی از لبهای شکّرخا دهند.
ظهوری (از آنندراج).

شیرین شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) طعم و مزهء خوش و مطبوع یافتن. خوشمزه و شهدآگین شدن. دارای شهد و حلو گردیدن. حلاوت. (یادداشت مؤلف). احلیلاء. حلاوة. (دهار) (تاج المصادر بیهقی) (یادداشت مؤلف). ملاحة. ملوحة. (تاج المصادر بیهقی) :
وآن چیز خوش بود به مزه ایدون
شیرین از او شده ست چنان خرما.
ناصرخسرو.
- شیرین شدن آب؛ گوارا و عذب شدن آن :بسته شود شکافها و ایمن گردد راهها و شیرین شود آبها. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 312).
- شیرین شدن دهان (دهن، کام)؛ حلاوت یافتن دهان به سبب خوردن شیرینی و جز آن.
- امثال: از حلوا گفتن دهان شیرین نشود. (امثال و حکم دهخدا).
شیرین نشود دهن به حلوا گفتن.
(از شاهد صادق).
از سرکه نگشت کام شیرین.
امیرخسرو (از امثال و حکم).
|| به نوایی رسیدن. نوایی یافتن. || خوش آیند و دلنشین شدن :
بیستون بر کوهکن خواب فراغت تلخ کرد
زود می چسبد به دل کاری که شیرین می شود.
صائب (از آنندراج).
- شیرین شدن چیزی کسی را؛ عزیز و خوش آیند و مورد علاقه شدن :
چون طمع شیرین شدت در جای و ناجای ای عزیز
هم نگون پیش سخی هم پیش دون باید شدن.
صائب (از آنندراج).
- شیرین شدن در چشم (در نظر) کسی؛خوش آیند گشتن در چشم وی. شیرین آمدن به چشم او :
تا چو زنبور عسل در چشم هم شیرین شوند
به که باشد خانه های دوستان از هم جدا.
صائب (از آنندراج).
رجوع به ترکیب شیرین آمدن به چشم کسی در ذیل مادهء شیرین شود.
- شیرین شدن در دل کسی؛ عزیز و گرامی شدن در نظر وی :
از جوانمردی شیرین شده در هر دل
وز خردمندی کافی شده در هر فن.فرخی.
- شیرین شدن لب؛ کنایه از تبسم کردن و لبخند زدن. مزهء شیرینی به لب نسبت ندارد زیرا که ذائقه در دهان و زبان است و کام و زبان و دهان شیرین گویند نه اینکه گویند در فلان چیز لب شیرین شد، پس کنایه از تبسم نمودن و نرم خندیدن باشد. (از آنندراج) :
اگر نه مصدر ذاتت بود چگونه قضا
لبش ز زمزمهء «کن فکان» شود شیرین.
عرفی (از آنندراج).
صنم را زآن خجالت دیگر آن شب
به شکّرخنده ای، شیرین نشد لب.
آصف خان جعفر (از آنندراج).
- شیرین شدن مظنهء بازار؛ گران شدن نرخ اجناس و رونق گرفتن و مشتری یافتن. (از یادداشت مؤلف).

شیرین شمایل.

[شَ یِ] (ص مرکب)خوش هیکل. خوش اندام. (فرهنگ فارسی معین). مطبوع و دلپذیر و نازنین و خوشنما و صاحب حسن. (ناظم الاطباء) :
کار کلیم باشد آنجا مگس پرانی
هر جا که دلربایی شیرین شمایل افتد.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
|| نیکوصورت. (فرهنگ فارسی معین).

شیرین صفت.

[صِ فَ] (ص مرکب)شیرین حرکات. شیرین کار. سخت زیبا، که صفات و حرکات شیرین و دلنشین دارد. آنکه مانند شیرین، معشوقهء خسرو و فرهاد، زیبا و دلرباست. (از یادداشت مؤلف) :
هر جا که مولّهی چو فرهاد
شیرین صفتی بر او گمارد.سعدی.
رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیرین صنم.

[صَ نَ] (اِ مرکب) از اسمای محبوب است. (آنندراج). یار شیرین ادا. بت شیرین حرکات. زیبارویی که گفتار و رفتار شیرین و دلپسند دارد :
چهرهء من چین گرفت از جور آن شیرین نگار
قامت من خم گرفت از زلف آن شیرین صنم.
میرمعزی (از آنندراج).

شیرین طبع.

[طَ] (ص مرکب) خوش طبع و خوش خوی. (ناظم الاطباء). نیک رفتار و خوش وضع و نیک کردار. (آنندراج). رجوع به شیرین صفت شود.

شیرین عبارت.

[عِ رَ] (ص مرکب)شیرین سخن. شیرین زبان. خوش بیان. شیرین گفتار :
مپندار از لب شیرین عبارت
که کامی حاصل آید بی مرارت.سعدی.
رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیرین قیافه.

[فَ / فِ] (ص مرکب)شیرین شمایل. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیربن شمایل شود. || خوشرو. (فرهنگ فارسی معین).

شیرینک.

[نَ] (ص مصغر) هر چیز که کمی شیرین باشد. (ناظم الاطباء). مصغر شیرین. (برهان) (آنندراج). || (اِ مرکب) سعفه، و آن نوعی از جوش است که بر روی و اندام کودکان برآید. (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری). زردزخم. (فرهنگ فارسی معین). شیرینه. شیرنج. سعفهء رطبه. (یادداشت مؤلف). || مرضی در اسب، یا درد دندان او. (یادداشت مؤلف). || گیاهی است(1) از تیرهء شیرینکها که بطور طفیلی بر روی درختان بلوط و شاه بلوط می روید. (فرهنگ فارسی معین).
- شیرینکها(2)؛ تیره ای است از گیاهان دولپه ای بی گلبرگ که بطور انگل بر روی درختان بلوط و شاه بلوط می روید. این گیاهان فاقد ریشه هستند و به وسیلهء مکینه هایی مواد لازم و ضروری را از گیاه میزبان خود اخذ می نمایند. برگهای گیاهان مزبور متقابل و کامل و بدون گوشوارک است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Loranthe.
(2) - Loranthacees.

شیرین کار.

(ص مرکب) مسخره و کسی که سخنان لطیف و طرفه گوید. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). || شعبده باز و حقه باز. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || مردم خوش آمدگوی و چاپلوس. (از ناظم الاطباء). || کسی که کارهای خوب از دستش برآید. (آنندراج). مردم سلیم النفس و خوشخوی. (از ناظم الاطباء). آنکه کارهای خوشمزه و جالب توجه کند. آنکه هنرش مطبوع نماید. (فرهنگ فارسی معین) :
در نظر از حسن سعی خویش دارد یار را
هیچ کس در عشق چون فرهاد شیرین کار نیست.
شفیع اثر (از آنندراج).
|| که کار و صفت شیرین دارد. آنکه یا آنچه سخت دلنشین و دوست داشتنی است. (از یادداشت مؤلف) :
چابکی چربدست و شیرین کار
سام دستی و نام او سنمار.نظامی.
به مروارید دیباهای مهدش
به مروارید شیرین کار شهدش.نظامی.
چید از آن میوه های نوشین بار
خورد از آن شوشه های شیرین کار.نظامی.
بوستانی لطیف و شیرین کار
دوستان زو لطیف تر صد بار.نظامی.
پس ای غلام بدیع الجمال شیرین کار
که سوز عشق تو انداخت در جهان آتش.
سعدی.
بندهای رطب از تلخ فرودآویزند
نخلبندان قضا و قَدَر شیرین کار.سعدی.
چو در محاوره آید زبان شیرینش
کجا شوند تماشاکنان شیرین کار.سعدی.
تو خود چه لعبتی ای شه سوار شیرین کار
که توسنی چو فلک رام تازیانهء توست.
حافظ.
ز شور و عربدهء شاهدان شیرین کار
شکر شکسته سمن ریخته رباب زده.حافظ.
فغان کاین لولیان شوخ شیرین کار شهرآشوب
چنان بردند صبر از دل که ترکان خوان یغما را.
حافظ.
از مردم خوش طبع شیرین کار شیرین گویی که در شهر هستند برآورند. (تزک تیموری خطی، از مجلهء دانش سال 2 شمارهء 2 ص83).
- ناز شیرین کار!؛ آفرینی است در گود زورخانه پهلوانان را. آفرینی است که مرشد در گود زورخانه به پهلوان گوید آنگاه که عملی از اعمال پهلوانی را خوب انجام کند. (یادداشت مؤلف).
|| استاد حلوا و حلوافروش. (از ناظم الاطباء). قناد. (آنندراج) :
می نماید تلخی بادام آخر خویش را
گرچه شیرین کار او را در شکر پنهان کند.
صائب (از آنندراج).

شیرین کاری.

(حامص مرکب) عمل و صفت و حالت شیرین کار. (یادداشت مؤلف). شعبده بازی. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || سخنان لطیف و طرفه گفتن. (فرهنگ فارسی معین). || چاپلوسی. || مسخرگی. || سرانجام کاری بخوبی. (ناظم الاطباء). کار را به وجه احسن انجام دادن. (غیاث). هنرنمایی. کار جالب توجه کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
ز شیرین کاری شیرین دلبند
فروخواندم به گوشش نکته ای چند.نظامی.
ز شیرین کاری آن نقش جماش
فروبسته زبان و دست نقاش.نظامی.
ز شیرین کاری شیرین دلبند
فراوان خورده بود انقوزه در قند.امیرخسرو.
|| حرکات جلد و با چابکی و آمیخته به هنر ورزشکار در زورخانه، چون چرخش تند و پشتک و جز آن. (یادداشت مؤلف). || کار بد و نامناسب (از اضداد است). (یادداشت مؤلف).

شیرین کاشتن.

[تَ] (مص مرکب)(اصطلاح عوام) کاری را نیکو انجام دادن. || گاه، تمسخر و توهین را بکار رود: «به به! شیرین کاشتی!».

شیرین کام.

(ص مرکب) که کام شیرین دارد. که دهان شیرین دارد. شیرین دهن. || کنایه از شاد و خوشوقت و موفق و پیروز: شیرین کام باشی. (از یادداشت مؤلف).

شیرین کامی.

(حامص مرکب) صفت و حالت شیرین کام. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیرین کام شود.

شیرین کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)حلاوت دادن. با شیرینی و حلوا و میوه و جز آن دهان را شیرین ساختن: دهانت را شیرین کن. (از یادداشت مؤلف). احلاء. (تاج المصادر بیهقی) :
بی موکل بی کشش از عشق دوست
زآنکه شیرین کردن هر تلخ ازوست.مولوی.
- شیرین کردن بادام؛ کنایه از شکرپوش کردن آن را. (آنندراج) :
همچو آن بادام تلخی کز نمک شیرین کنند
عاشقان را دلخوشی از خندهء او داده اند.
مخلص کاشی (از آنندراج).
- شیرین کردن دهن کسی را؛ شیرینی خوراندن. عنایت و محبت کردن :
گرت از دست برآید دهنی شیرین کن
مردی آن نیست که مشتی بزنی بر دهنی.
سعدی.
- || کنایه از رشوه دادن و کارسازی کردن. (آنندراج).
|| مطبوع و دلپسند و محبوب و مرغوب کردن. لایق و مناسب نمودن. (یادداشت مؤلف).
- شیرین کردن چیزی در دل کسی (کسانی)؛مطلوب و مرغوب کردن آن در دلها : مجلس تذکیر کردی و فصیح بود و سخن نیکو گفتی دل این مردمان نواحی به خویشتن کشید و اسلام شریعت اندر دلها شیرین همی کرد. (تاریخ سیستان).
- شیرین کردن خواب (فکر، اندیشه، مطلب -و جز آن) بر کسی؛ مطبوع و مطلوب کردن آن چیز در نظر وی. خوش کردن آن در چشم وی : تدابیر عراقی در سر این پادشاه پیچیده است و استوار کرده به سرخس و اینجا به نشابور هر روز می پروراند و شیرین می کند و ببینی از این چه شکافد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 455).
در غم لبهای من گویی بمیر
مرگ را بر بنده شیرین می کند.
صائب (از آنندراج).
چنانکه شیر کند خواب طفل را شیرین
فرود غفلت من از سپیدموییهاست.
صائب (از آنندراج).
- شیرین کردن زمین را؛ قابل کشت و حاصلخیز نمودن. از شوره زاری درآوردن :
می کنم از ترزبانی دشمنان را مهربان
می کند شیرین زمین شور را باران ما.
صائب (از آنندراج).
- شیرین کردن کسی (چیزی) را به چشم (در -نظر) کسی؛ مطبوع و مقبول نمودن آن چیز در نظر وی :
گوشه گیران را بچشم خلق شیرین کرده است
خال مشکینی که در کنج دهان یار ماست.
صائب (از آنندراج).
در نظرها می کند شیرین تر از تَنگ شکر
کلک صائب در حدیث شکّرین آئینه را.
صائب (از آنندراج).
رجوع به ترکیب شیرین کردن چیزی در دل کسی شود.
- شیرین کردن لب؛ به لبخند واداشتن. خندان و متبسم ساختن. (از آنندراج).
رجوع به ترکیب شیرین شدن لب ذیل مادهء شیرین شدن شود.

شیرین کلام.

[کَ] (ص مرکب)شیرین گفتار. شیرین زبان. (ناظم الاطباء). شیرین سخن. خوش بیان. شیرین بیان. (یادداشت مؤلف). شیرین گزار. شیرین گفتار. (آنندراج). رجوع به مترادفات کلمه شود.
- شیرین کلام شدن؛ شیرین سخن گشتن. شیرین گفتار شدن :
از من به عشق روی تو می زاید این سخن
طوطی شکر شکست که شیرین کلام شد.
سعدی.

شیرین کلامی.

[کَ] (حامص مرکب)صفت و حالت شیرین کلام. شیرین سخنی. شیرینی کلام و بیان. (از یادداشت مؤلف) : در مقام شیرین گفتاری و شیرین کلامی درآیند. (تزک تیموری، نسخهء خطی، از مجلهء دانش سال 2 شمارهء 2 ص 83). رجوع به شیرین کلام و شیرین سخنی شود.

شیرین کند.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان مراغه. سکنهء آن 779 تن. آب از رودخانهء گیلان. صنایع دستی آنجا جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیرین کندی.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان خوی. سکنهء آن 186 تن. آب از چشمه و رود قطور. صنایع دستی آنجا جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیرین گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب) شیرین شدن. حلاوت یافتن :
انگور نوآورده ترش طعم بود
روزی دو سه صبر کن که شیرین گردد.
سعدی (گلستان).
|| مطلوب و مطبوع و خوش آیند شدن. (از یادداشت مؤلف).
- شیرین گردیدن چیزی بر کسی؛ در نظر وی مطبوع و مطلوب گشتن آن :
در یکی گفته که آنچت داد حق
بر تو شیرین گردد و ایجاد حق.مولوی.
- شیرین گردیدن در دل و چشم کسی؛مطلوب و مطبوع شدن در نظر وی : در دل و چشم خلایق جا کرده و شیرین گردد. (مجالس سعدی ص20). رجوع به شیرین شدن شود.

شیرین گزار.

[گُ] (ص مرکب)شیرین گفتار. شیرین سخن. شیرین بیان. (یادداشت مؤلف) :
همان چربگو مرد شیرین گزار
چنین چربی انگیخت از مغز کار.نظامی.
رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیرین گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب)شیرین گردیدن. شیرین شدن.
- شیرین گشتن دهان؛ شیرین کام و کامیاب گشتن :
از آن جمله تلخی که بر من گذشت
دهانم جز امروز شیرین نگشت.سعدی.
رجوع به شیرین گردیدن و شیرین شدن شود.

شیرین گفتار.

[گُ] (ص مرکب)شیرین کلام. شیرین زبان. (ناظم الاطباء) :
تا ز آئینهء شبرنگ نیاید بیرون
متکلم نشود طوطی شیرین گفتار.
صائب (از آنندراج).
رجوع به مترادفات کلمه شود.
|| شیرین گفتار؛ (اِ مرکب) مقلوب گفتار شیرین :
اول دل من گرم همی داشتی و من
دل بر تو فروبسته بدان شیرین گفتار.فرخی.
رجوع به شیرین سخن (اِ مرکب) شود.

شیرین گفتاری.

[گُ] (حامص مرکب)صفت و حالت شیرین گفتار. شیرینی و خوشی بیان. شیرین سخنی و خوش بیانی : در مقام شیرین گفتاری و شیرین کلامی درآیند. (تزوک تیموری، نسخهء خطی، از مجلهء دانش سال 2 شمارهء 2 ص 83). رجوع به شیرین گفتار و شیرین سخنی شود.

شیرین گو.

(نف مرکب) شیرین گوی. شیرین سخن. شیرین گفتار. خوش سخن :
طعنه از کس خوش نباشد گرچه شیرین گو بود
زخم نی بر دیده سخت است ار همه نیشکّر است.
جامی.
از مردم خوش طبع شیرین کار و شیرین گوی که در شهر هستند برآورند. (تزوک تیموری، نسخهء خطی، از مجلهء دانش سال 2 شمارهء 2 ص83). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیرین گوار.

[گُ] (ص مرکب)سریع الهضم. (ناظم الاطباء). خوشگوار. گوارا :
نگویم می لعل شیرین گوار
که زهر از کف دست او نوش بود.سعدی.
تیغ جفا گر زنی ضرب تو آسایش است
روی ترش گر کنی ضرب تو شیرین گوار.
سعدی.
من آن سرچشمهء شیرین گوارم
که آب زندگانی نام دارم.
امیرخسرو دهلوی (از آنندراج).

شیرین گوی.

(نف مرکب) شیرین گو. شیرین گفتار.

شیرین گویی.

(حامص مرکب) صفت و حالت شیرین گو. خوش بیانی. شیرینی سخنی. (از یادداشت مؤلف) : در مجلس ملوک هندوستان سخنوری و شیرین گویی می کردند. (حبیب السیر چ سنگی ج3 ص155). رجوع به شیرین گو و شیرین سخنی شود.

شیرین لب.

[لَ] (ص مرکب) شیرین زبان. فصیح و بلیغ و آنکه گفتار وی شیرین و خوش آیند باشد. (ناظم الاطباء). || نوشین لب :
لب شیرین لبان را خصلتی هست
که غارت می کند لُبّ لبیبان.سعدی.
گو ترش روی باش و تلخ سخن
زهر شیرین لبان شکر باشد.سعدی.
چه شیرین لب سخنگویی که عاجز
فرومی ماند از وصفت سخنگوی.سعدی.
آید هنوزشان ز لب لعل بوی شیر
شیرین لبان نه شیر که شکّر مزیده اند.سعدی.
ور شکرخنده ایست شیرین لب
آستینش بگیر و شمع بکش.
سعدی (گلستان).
رجوع به شیرین زبان شود. || شیرین لب؛ (اِ مرکب) مقلوب لب شیرین. لبی که شیرین و شیرین سخن است :
شیرین لب خود پیشم بر خنده چو بگشایی
خسرو شمرم خود را چونانک ترا شیرین.
سوزنی.
چو شیرین در مداین مهد بنهاد
ز شیرین لب طبقها شهد بگشاد.نظامی.
تا چه کردیم دگرباره که شیرین لب دوست
به سخن باز نمی باشد و چشم از نازش.
سعدی.

شیرین منش.

[مَ نِ] (ص مرکب)خوشخوی و خوشروی. خوش طینت. نیکوسرشت و خوش اخلاق :
ترشروی بهتر کند سرزنش
که یاران خوش طبع شیرین منش.
سعدی (بوستان).

شیرین منطق.

[مَ طِ] (ص مرکب)شیرین گفتار. شیرین سخن :
لب خندان و شیرین منطقش را
نشاید گفت جز ضحاک جادو.سعدی.
رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیرین نفس.

[نَ فَ] (ص مرکب)خوش سخن. شیرین گفتار. (یادداشت مؤلف). شیرین سخن :
یکی گفت ازین نوع شیرین نفس
در این شهر سعدی شناسیم و بس.
سعدی (بوستان).
بوی بهار آمد بنال ای بلبل شیرین نفس
ور پای بندی همچو من فریاد می کن در قفس.
سعدی.
|| خوش آواز. خوشخوان :
ای بلبل خوش سخن چه شیرین نفسی
سرمست هوا و پای بند هوسی.سعدی.
رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیرین نگاه.

[نِ] (ص مرکب) که نگاهی دلربا و گیرا دارد. که در نگاه وی جذبه و دلنشینی خاصی است :
دهد زآن دو بادام شیرین نگاه
به قنادی پسته صد دستگاه.
ملاطغرا (از آنندراج).

شیرینو.

(اِخ) دهی است از بخش گاوبندی شهرستان لار. سکنهء آن 210 تن. آب از چشمه و چاه و باران. راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

شیرینو.

(اِخ) دهی است از بخش کنگان شهرستان بوشهر. سکنهء آن 100 تن. آب از چاه و قنات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

شیرینه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) شیرینک و جوشی که در اندام و روی کودکان بهم رسد. (از برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء). سعفه. سعفهء رطبه. شیرینج. شیرینک. شکوفه. زردزخم. (یادداشت مؤلف). شیرین. شیرونه. شیرینک. (از آنندراج) (انجمن آرا). ریشی است که بر سر کودکان برآید. (زمخشری). سعفه. (دهار). شیرینک. (فرهنگ جهانگیری). سعفه و شیرینه، بژه هایی بود که بر سطح تن برآید و غار نباشد یعنی بگوشت اندر دور فرونشود لیکن بعضی پهن باز شود و درد و سوزش و خارش کمتر بود و سعفه بیشتری بر پوست سر آید و شیرینه بر روی و دیگر اندامها باشد و سوزش شیرینه بیشتر از سوزش سعفه باشد و ترابنده تر از سعفه بود. و آنچه از سعفه ترابد ریمی بود غلیظ و لزج باشد که قوام آن چون انگبین بود و باشد که رقیق تر بود و باشد که خشک بود و هیچ از وی نترابد و باشد که شوره برآرد همچون نمک و آنچه از شیرینه ترابد رقیق باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی): سعفة؛ شیرینه که بر سر و روی کودک برآید. سعف؛ شیرینه که بر پتفوز(1) شتر و سر و روی آن مانند گر بیرون آید و موی مژه و جز آن بریزاند. || اواغی؛ شیرینه که در کشتزار افتد. (منتهی الارب). مرق، مرقة؛ شیرینه که در کشت و پالیز افتد. (منتهی الارب). || بیماریی در ستور. (ناظم الاطباء) (از برهان). || چوبی که بدان چغرات را بشورانند تا مسکه برآید. (از برهان) (از فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). || شبنم. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). || (ص نسبی) منسوب به شیر. شیرین :
گر ز لبی شربت شیرین چشند
دست به شیرینه به رویش کشند.نظامی.
(1) - پتفوز؛ گرداگرد دهن و پوز.

شیرینه باف.

[نَ / نِ] (ن مف مرکب، اِ مرکب) شیرین باف. نوعی قماش لطیف :
به یک شربتی گفت شیرینه باف
که نتوان ز حد برد دعوی و لاف.
نظام قاری.
رجوع به شیرین باف شود.

شیرینی.

(ص نسبی، اِ مرکب) هر چیز شیرین. هر چیز که مزهء قند و نبات دهد و حلاوت داشته باشد. (یادداشت مؤلف). || آنچه پزند و سازند از خوردنیهای شیرین. خوردنیهای گوناگون که از شکر و عسل و قند ممزوج با دیگر چیزها سازند. آنچه قناد پزد از اقسام خوردنیهای شیرین، از آن جمله است: پشمک. باقلوا. راحة الحلقوم. غرابی. ناف پری. ناف پریان. لوز. مسقطی. قرص. نشکنک. گز. نقل. پفک. رشته برشته. قطاب. بورک. پادرازی. نان قندی. نان برنجی. نان آردی. خاتون پنجره. گوش فیل. زلوبیا. بامیا. آب نبات. زبان بره. غرابیه. کمک. نیم شکر. نان نخودچی. بوقی. قیفی. لوزینه. شکربوره (اگردک). سوهان. ولیعهدی. برشتوک. خبیص (افروشه). گوزینه. قطایف. کلیچه. فالوذج. نان عروسان. مچی. رنگینک. (یادداشت مؤلف) : شکر و جلاب و شیرینی ها همه سودمند است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). من دنیا را بدان چاه... مانند کردم... و چشیدن شهد و شیرینی را به لذات این جهانی. (کلیله و دمنه).
هر دوستی که خوانْش من اندرنهم به پیش
شیرینیَش(1) مدیح بود ترشیَش هجا.سوزنی.
هرکه شیرینی فروشد مشتری بر وی بجوشد.
(گلستان).
همه کس را دندان به ترشی کند شود مگر قاضی را که به شیرینی. (گلستان).
چو نشناسد انگشتری طفل خرد
به شیرینی از وی توانند برد.
سعدی (بوستان).
شب است و شاهد و شمع و شراب و شیرینی
غنیمت است چنین شب که دوستان بینی.
سعدی.
سعدیا داروی تلخ از دست دوست
به که شیرینی ز دست دیگری.سعدی.
یکی را دیدند که کوزهء شیرینی دارد... چون تفحص کردند در آن شیرینی موش مرده یافتند. (انیس الطالبین ص 178).
یخ بست همه چربی و شیرینی بقال
لیکن عسل و روغن از آنها همه به بست.
بسحاق اطعمه.
- شیرینی جات؛ از: شیرینی فارسی بمعنی حلوا + جات، کلمهء هندی بمعنی گروه. (یادداشت مؤلف).
- شیرینی شنبه؛ رسم است اهل ایران را که روز شنبه صبح از خواب برآمده قدری شیرینی خورند و به حضار قسمت کنند به زعم اینکه اگر این روز بخوشی بگذرد تمام هفته بخوشی سر آید و الا فلا. (آنندراج) :
معلم دارد آیین فلک با زیردستانش
دهد شیرینی شنبه ز چین جبهه طفلان را.
شفیع اثر (از آنندراج).
|| حلوا. (ناظم الاطباء). حلواء. حلاوی؛ شیرینی ها. حلاوی. (یادداشت مؤلف). || هر چیز گوارا و لطیف و ملایم. (ناظم الاطباء). || نقد یا جنس که دهند کسان و آشنایان و بالاخص زیردستان را در سور و جشنی. هبات و صلات خرد: شیرینی عروسی. شیرینی خانهء نو. هدیه که عاقد را دهند در عروسی. مزد دلاک که ختنه کند. (یادداشت مؤلف). || آنچه دهند ارباب مناصب و اصحاب ارتشاء را برای حق کردن باطل و باطل نمودن حق یا انجام کاری اعم از مشروع و نامشروع. رشوت. رشوه. حلوابها. پول چای. (از یادداشت مؤلف). پاره :
به زر نز دلستان کز دین برآید
بدین شیرینی از شیرین برآید.نظامی.
|| عناب. (تحفهء حکیم مؤمن). || (حامص) صفت و حالت شیرین. شیرین بودن. حلاوت. حلاوت داشتن. حلائت. حلاواء. ضد تلخی. طعمی چون طعم عسل و شکر داشتن. مقابل تلخی. مزه ای چون مزهء قند. (یادداشت مؤلف) :
تلخی و شیرینیَش آمیخته ست
کس نخورد نوش و شکر باَپیون.رودکی.
تا صبر را نباشد شیرینی شکر
تا بید را نباشد بویی چو داربوی.رودکی.
چون شهد و شکر عیشی از خوشی و شیرینی
چون ریگ روان جیشی در پُرّی و بسیاری.
منوچهری.
نیشکر با همه شیرینی اگر لب بگشایی
پیش نطق شکرینت سر انگشت بخاید.
سعدی.
سعدی از گرمی بخواهی سوختن
بس که شیرینی تو از حد می بری.سعدی.
عشق لب شیرینش روزی بکشد سعدی
فرهاد چنین کشته ست آن شوخ به شیرینی.
سعدی.
|| طعمی که تلخی و شوری و ترشی ندارد. مزه ای که از ترشی و تلخی و تندی و گسی و شوری در آن نباشد: شیرینی آب. (یادداشت مؤلف). || کنایه از خوش آیندگی است. (از آنندراج). لطافت. دلنشینی. مطبوعیت. لطف. ملاحت. (یادداشت مؤلف) :
از لطیفی که تویی ای بت و از شیرینی
ملک مشرق بیم است که رای تو کند.
منوچهری.
ملوک را بجز دو نگینه روا نبود، یکی یاقوت... و دیگر پیروزه ازبهر نامش را و شیرینی دیدارش. (نوروزنامه).
لیک شیرینی و لذات مفر
هست بر اندازهء رنج سفر.مولوی.
با خلق خدا سخن به شیرینی کن
اظهار نیاز و عجز و مسکینی کن.
امامی خلخالی.
- خودشیرینی؛ خوش رقصی. خود را بدروغ صمیمی و یکرنگ و خدمتگزار وانمود کردن. (از فرهنگ عامیانه).
- شیرینی افسانه (پیغام و مانند آن)؛خوش آیندگی آن. (آنندراج). خوشی و دلنشینی آن :
وعدهء بوس آرزوی تشنه را در خواب کرد
دیدهء این طفل را شیرینی افسانه بست.
صائب (از آنندراج).
|| گرانی قیمت. گرانی. گرانبهایی. (یادداشت مؤلف). || عزت. عزازت. کم یابی. (یادداشت مؤلف).
(1) - به معنی حاصل مصدری نیز ایهام دارد.

شیرینی.

(ص نسبی) این انتساب نسبت به شیرین است. (از انساب سمعانی).

شیرینی پز.

[پَ] (نف مرکب) قناد. آنکه شیرینی سازد. حلوایی. شیرینی ساز. شیرینی فروش. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیرینی پزی شود.

شیرینی پزی.

[پَ] (حامص مرکب) کار شیرینی پز. قنادی. شیرینی سازی. عمل پختن شیرینی. (یادداشت مؤلف). || (اِ مرکب) دکان قناد. دکان قنادی. شیرینی سازی. دکان یا کارخانه ای که در آن شیرینی پزند. دکان شیرینی پز. (یادداشت مؤلف).

شیرینی جوی.

(نف مرکب)شیرینی جوینده. حلوی. (یادداشت مؤلف): لحوس؛ شیرینی جوی همچو مگس. لائس؛ شیرینی جوینده. (منتهی الارب).

شیرینی خوران.

[خوَ / خُ] (اِمص مرکب) شیرینی خوردن. مجلس جشن و سرور و شادمانی تشکیل دادن و در آن حضار را شیرینی قسمت نمودن. || مراسم نامزدی برپای داشتن عروس و داماد را پیش از آئین نکاح. شیرینی خوردن. (یادداشت مؤلف) :
چو عقد گفتگو بستی دهانش
شدی جان صرف شیرینی خورانش.
سعید اشرف (از آنندراج).
رجوع به شیرینی خوردن شود.

شیرینی خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) خوردن شیرینی و حلوا. || رسم نامزدی کردن عروسی را برای دامادی. احتفالی برای نامزدی عروسی به دامادی پیش از احتفال عقد نکاح. در مجلس جشنی زنی را نامزد مردی کردن. منعقد ساختن مجلس شیرینی خوران عروس از خویشان و دوستان. (یادداشت مؤلف). جشنی که در وقت مقرر نمودن نسبت عروس و داماد پیش از کتخدایی کنند، و در عرف هند او را منگنی خوانند و این همان شربت خوردن است. (آنندراج). رجوع به شیرینی خوران شود.

شیرینی خوری.

[خوَ / خُ] (حامص مرکب) عمل خوردن شیرینی. || (اِ مرکب) ظرف خاص از فلز یا بلور یا چینی و غیره برای نهادن شیرینی ها و حلواها. (یادداشت مؤلف).

شیرینی ساز.

(نف مرکب) شیرینی سازنده. آنکه شیرینی سازد. قناد. (فرهنگ فارسی معین). شیرینی پز. رجوع به شیرینی پز و نیز مترادفات کلمه شود.

شیرینی سازی.

(حامص مرکب) عمل و شغل شیرینی ساز. || (اِ مرکب) دکان شیرینی ساز. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیرینی ساز و شیرینی پزی شود.

شیرینی فروش.

[فُ] (نف مرکب)شیرینی پز. قناد. حلوایی. شیرینی ساز. (یادداشت مؤلف).

شیرینی فروشی.

[فُ] (حامص مرکب)قنادی. شغل و عمل شیرینی فروش. کار شیرینی فروش. (یادداشت مؤلف). || (اِ مرکب) دکان شیرینی فروش. قنادی. دکان قنادی. (یادداشت مؤلف).

شیز.

(معرب، اِ) چوبی هندی که از آن طبق می سازند. (ناظم الاطباء). چوب سیاه. (یادداشت مؤلف). چوبی است سیاه که از وی کاسه ها سازند، یا آن آبنوس است یا ساهم یا چوب جوز(1). (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). آبنوس. (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء) (یادداشت مؤلف). آبنوس را گویند، و آن چوبی باشد سیاه که از آن چیزها سازند. (برهان). آبنوس، و گفته اند چوبی است که از آن کمان سازند، و از این سبب بر کمان نیز اطلاق کنند. (انجمن آرا) (آنندراج) :
شیز و شبه ندیدم مشک و سیاه و قیر
مانند روزگار من و زلفکان تو.
منصور منطقی.
یکی دخمه کردند از شیز و عاج
بیاویختند از بر گاه تاج.فردوسی.
ز دیبا و خز چارصد تخت نیز
همه تخته ها کرده از چوب شیز.فردوسی.
فروبرده از شیز و صندل عمود
یک اندر دگر بافته چوب عود.فردوسی.
یکی گنبد از آبنوس و زجاج
به پیکر ز پیلسته و شیز و ساج.فردوسی.
به بیگانگان هم نشاید بنیز
نجوید کسی عاج در چوب شیز.فردوسی.
همی برفزودی بر آن چند چیز
ز زرّ و ز سیم و ز عاج و ز شیز.فردوسی.
چو پوشید شب عاج گیتی به شیز
پراکند بر سبز مینا پشیز.اسدی.
ز مشک سلسله داری نهاده بر خورشید
ز شیز دایره داری کشیده بر دیبا.معزی.
|| کمان و قوس. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). کمان تیراندازی. (از برهان). کمان. (صحاح الفرس) (از آنندراج) (از انجمن آرا) :
چو با تیغ نزدیک شد ریو نیز
به زه برکشید آن خمانیده شیز.
؟ (از انجمن آرا).
|| درخت گردکان. (ناظم الاطباء). درخت گردو. (فرهنگ فارسی معین). چوب گردو (شاید از جوز و گوز). (یادداشت مؤلف).
(1) - در منتهی الارب بجای «جوز»، «جرز» آمده و ظاهراً اشتباه است.

شیز.

(اِخ) ناحیه ای است در آذربایجان بین مراغه و زنجان. (از معجم البلدان). نام شهری در مغرب ایران که نام قدیم آن گزن بوده و زردشت بدانجا زاده است. (یادداشت مؤلف). ناحیه ای است به آذربایجان. (منتهی الارب).

شیزر.

[شَ زَ] (اِخ) شهری است نزدیک حماة. (منتهی الارب). نام محلی به حلب. (یادداشت مؤلف). قلعه ای است در شام و مشتمل بر یک ناحیه می باشد در نزدیکی معره، و از آنجا تا حماة یک روز راه است. شهر اربد از وسطش می گذرد. روی آن پلی است در وسط شهر اولش از جبل لبنان آغاز می شود و به کورهء حمص عبور می نماید، و این قلعه از آثار قدیمه است. (از انساب سمعانی).

شیزر.

[زَ] (اِخ) نام قریه ای از شمیران تهران. و آن را چیزر (چیذر) نیز گویند. (از یادداشت مؤلف).

شیزر.

[زَ] (اِخ) دهی است از بخش سیردان شهرستان زنجان. سکنهء آن 574 تن. آب از رودخانهء محلی. پاسگاه ژاندارمری دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شیزر.

[زَ] (اِخ) دهی است از بخش آوج شهرستان قزوین. سکنهء آن 537 تن. آب از رودخانهء خررود و چشمه و رود محلی. صنایع دستی آنجا قالی و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

شیزرق.

[رَ] (اِ) فضلهء موش کور (خفاش) است. مجوسی گوید: فضلهء موش کور است و آن سنگ مثانه بریزاند و دیگران گفته اند که شیزرق را اگر چون سرمه بچشم کشند بیاض [ لک سفید ] را زایل کند. (یادداشت مؤلف). فضلهء موش کور، و برخی گفته اند بول آن است. (از مفردات ابن بیطار ص 75).

شیزری.

[شَ زَ] (ص نسبی) منسوب است به شیزر که شهر و دژ استواری در شام نزدیک حمص است. (از لباب الالباب).

شیزری.

[شَ زَ] (اِخ) محمد بن ابراهیم شیزری مکنی به ابوعبدالله. از راویان است و از ابوعبدالله حسن دمشقی روایت کرد و ابوبکر احمد نسوی از او روایت دارد. (از لباب الانساب).

شیزگون.

(اِ مرکب) عناب و درخت آن. (ناظم الاطباء).

شیزن.

[شَ زَ] (اِخ) دهی است از بخش طیبات شهرستان مشهد. سکنهء آن 237 تن. راه آن ماشین رو. آب از قنات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

شیزند.

[زَ] (اِخ) دهی است از بخش زرند شهرستان قزوین. سکنهء آن 476 تن. آب از رودخانهء محلی. صنایع دستی آنجا قالی و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

شیزی.

(اِ) (شاید از جوز و گوز) نامی است که قدما به پیرو دهند. چوب گردو که از آن کاسه می ساختند و به چربی سیاه می کردند. (یادداشت مؤلف). رجوع به پیرو شود.

شیزی.

[زا] (ع اِ) شیز. چوبی سیاه درخشان که از آن طبق می سازند. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). به معانی شیز است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شیز شود. || آبنوس. (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء) (از آنندراج). || درخت گردکان. (ناظم الاطباء). چوب جوز. (آنندراج). رجوع به شیز شود.

شیزی.

(اِخ) نام ناحیه ای به آذربایجان. (یادداشت مؤلف).

شیسله.

[لَ / لِ] (ص) شیشله. (یادداشت مؤلف): الفخ؛ شیسله کردن جامه. الوهی؛ شیسله شدن و دریده شدن. (المصادر زوزنی). رجوع به شیشله شود.

شیش.

(عدد، ص، اِ) شش (در ترکیب شیشه بندان، مهمانی شب ششم تازه مولود). (یادداشت مؤلف). امروزه در تداول عامهء تهرانیان نیز «شش» را غالباً «شیش» تلفظ کنند.

شیش.

(اِ) شوش. شوشه. شاخ تر و باریک درخت. ترکه. (یادداشت مؤلف).

شیش.

(ع اِ) نوع پستی از خرما. (ناظم الاطباء). خرمایی کم حلاوت که هسته سخت نکند، و به قول ابوحنیفه آن فارسی است. (یادداشت مؤلف). شیشاء. شیص. شیصاء. خرمابن. کابوسک. (مهذب الاسماء). لغتی است در شیشاء و شیص و شیصاء. (از منتهی الارب) (آنندراج). خرمای دانه سخت ناکرده. (از آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

شیش.

(اِخ) ابن قیس بن جریح. ممدوح حطیئهء شاعر است. (یادداشت مؤلف).

شیشاء .

(ع اِ) خرمای هسته سخت ناکرده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). صیصاء را گاهی شیشاء نیز گویند. (از المعرب جوالیقی ذیل ص 217). رجوع به صیصاء و شیش شود.

شیشار.

(اِ) نامی است که در رامسر و رودسر و شهسوار به شمشاد دهند. (یادداشت مؤلف).

شیشاک.

(اِ) شیشک. گوسپند یکساله. (یادداشت مؤلف) (از برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ جهانگیری). بچهء گوسفند یکساله، این لفظ ترکی است. (از آنندراج) (از غیاث) :
خشم سگساران رها کن خشم از شیران ببین
خشم از شیران چو دیدی سر بنه شیشاک شو.
مولوی (از جهانگیری).
ای منت آورده منت می برم
زآنکه منم شیر و تو شیشاک من.مولوی.
|| رباب چهارتار. (ناظم الاطباء).

شیشالنگ.

[لَ] (اِ) سیسالنگ و صعوه که دم جنبان نیز گویند. (ناظم الاطباء). دم جنبانک. (فرهنگ فارسی معین). در خراسان سوسه لِنک می گویند. (یادداشت محمدِ پروین گنابادی).

شیشان.

(اِ) زنزلخت (زیتون تلخ). (یادداشت مؤلف). رجوع به شیطان زیتون شود.

شیشت.

[شی شَ] (اِ) درشتی طبع و گرانی خوی. (ناظم الاطباء).

شیشعان.

[شی شَ] (ع اِ) یا دار شیشعان. قندول. عراثا. عودالبرق. (گااوبا). درختچه ای است(1) که در کنار رود کرج و نیز در کرمان و خراسان موجود است و گل آن به نام نورالقندول در طب بکار است. (یادداشت مؤلف). درختچه ای است از تیرهء گزها از ردهء دولپه ایهای پیوسته گلبرگ که شبیه تیرهء زیتونیان و ارتفاع آن بین یک تا دو متر است. ساقه اش راست و منشعب و زاویه دار و برگهایش ریز و کوچکند. از اندامهای این گیاه بوی مطبوعی استشمام می گردد. در تداوی برگ و پوست ساقهء آنرا بعنوان اشتهاآور و مدر بکار می برند. شیشعان در اکثر نقاط ایران خصوصاً خراسان و کنار رودخانهء کرج و آذربایجان می روید. دار شیشعان. قندول. عراثا. عودالبرق. گل این گیاه را در کتب دارویی به نام نورالقندول می نامند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Myricaire.

شیشک.

[شی شَ] (اِ) شیشاک و گوسپند یکساله. (ناظم الاطباء) (از برهان). برهء شش ماهه را گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). برهء شش ماهه بزرگتر از برهء پروار. برهء چاق شش ماهه تا یک ساله. (یادداشت مؤلف). در تداول اهالی خراسان، گوسپند نر که بیش از یک سال عمر داشته باشد. (یادداشت محمدِ پروین گنابادی). به معنی شیشاک است. (فرهنگ جهانگیری) :
گرگ اغلب آن زمان گیرا بود
کز رمه شیشک بخود تنها رود.مولوی.
چو کلکش از پی ضبط جهان میان دربست
فکند مهر شبان گرگ بر سر شیشک.
ابن یمین.
|| رباب چهارتار. (ناظم الاطباء) (از برهان) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیشاک شود. || عکه. (ناظم الاطباء) (برهان). || تیهو. شیشاک. شیشوگ. || بیاح. (مهذب الاسماء). نوعی از ماهی. (یادداشت مؤلف). || تیهو را گویند، و آن را شیشاک و شیشو نیز گویند.(1)(از انجمن آرا) (از آنندراج).
(1) - در انجمن آرا و آنندراج در این معنی به کسر «ش» دوم آمده است.

شیشکک.

[شی شَ کَ] (اِ مصغر) شیشک. || (تیهوی) خرد و زیبا :
آن شیشککان شاد از این سنگ بدان سنگ
پوینده و ماننده مر آن پیک دمان را.
سنایی (از آنندراج).

شیشکی.

[شی شَ] (اِ) عفط. آوازی چون آواز تیز که از میان دو لب فراهم کرده برآورند، تخفیف گفتار یا کردار کسی را. به عنوان مسخره و تحقیر کسی صدای تیز از دهان برآوردن. (یادداشت مؤلف).(1) رجوع به شیشکی بستن و شیشکی انداختن شود.
(1) - این کلمه امروزه در آذربایجان بضم شین اول با فعل کردن نه با انداختن و بستن به معنی مطلق مسخره کردن و تحقیر کسی استعمال دارد.

شیشکی انداختن.

[شی شَ اَ تَ] (مص مرکب) شیشکی بستن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیشکی بستن شود.

شیشکی بستن.

[شی شَ بَ تَ] (مص مرکب) اضراط. یعنی به دهان حکایت صوت ضراط کردن و بدان فسوس کردن و خوار شمردن کسی را. با دهان آوازی چون تیز برآوردن، و بیشتر برای تحقیر کسی کنند. (یادداشت مؤلف). صدایی شبیه به ضرطه منتها بسیار شدید از دهان برآوردن در مقام توهین و تمسخر. معمولاً این عمل را در برابر لاف و گزاف و ادعا و هارت وپورت اشخاص می کنند در صورتی که قصدشان توهین و دادن بدترین جوابها باشد. گاه نیز در موقع مرافعهء دو کس پس از آنکه یکی صدا را به فریاد بلند کرد یا ضربتی به طرف وارد آورد و مؤثر نیفتاد، ممکن است شخص ثالثی خواه از هواداران طرفین خواه نه، شیشکی ببندد. (از فرهنگ لغات عامیانه). رجوع به شیشکی شود.

شیشکی بند.

[شی شَ بَ] (نف مرکب)آنکه کسی را شیشکی ببندد. آنکه تحقیر و استهزاء کسی را آواز تیز از دهان برآرد. || (حامص مرکب) به معنی شیشه بند کردن است. (از آنندراج). رجوع به شیشه بند و شیشکی بستن شود.

شیشلنگ.

[شی شَ لَ] (اِ) سیسارک. سیسالک. سیسالنگ. (فرهنگ فارسی معین). پرندهء شکاری دورپرواز تیزبین به اندازهء مرغ خانگی. (از یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیشله.

[شی شَ لَ / لِ] (ص) سست و بی قوت و ضعیف و ناتوان و درمانده. (ناظم الاطباء). سست و بی قوت. (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری). || شل و افلیج. (ناظم الاطباء). دست و پای سست و بی قوت را گویند، و به عربی شل خوانند. (برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج) (از انجمن آرا) :
چون برافروزی رخ از باده کله سازی یله
دستهایم شیک گردد پایهایم شیشله.بلعمی.
|| مست. (از برهان) (ناظم الاطباء). || هر چیز افسرده و پژمرده و فرسوده و تباه شده از زیادتی سال و عمر. (ناظم الاطباء): الایهاء؛ شیشله گردانیدن. (المصادر زوزنی). الفسخ؛ از جای برآوردن و شیشله کردن جامه. (تاج المصادر بیهقی). فسخ؛ شیشله کردن جامه. (تاج المصادر بیهقی) : و این لیفها [ عصبها ] هر سه نوع، بر هم نهاده است و در یکدیگر بافته، هرگاه که بافتگی این لیفها سست شود ضعیفی راستین حاصل شود. و حال این عضو همچون حال جامه ای باشد که از بسیار شستن و داشتن شیشله شود، و آنرا به تازی تهلهل گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || هر چیز زده شده و حلاجی شده مانند پنبه و پشم و کتان و پارچهء ابریشمین سوراخ شده بواسطهء گزیدگی موش و جز آن. (ناظم الاطباء).

شیشلیک.

(ترکی، اِ مرکب) کباب سیخی. طرز تهیهء آن چنین است: مقداری گوشت راستهء قرمز و به اندازهء یک چهارم آن دنبه را قطعه قطعه کرده با پیاز خردشده مخلوط نمایند و نصف روز در محل خنکی بگذارند و روی آنرا سرکه و نمک و فلفل ریزند تا سرد شود و سپس چهار قطعه گوشت و یک قطعه دنبه بترتیب به سیخ باریک و بلند کشیده مانند کبابهای معمولی روی آتش پزند و آبدار بردارند و در قاب گذاشته روی آن را کره و پیاز خردکرده نهند. (فرهنگ فارسی معین).

شیشم.

[شی شُ] (اِ) نام سازی. (ناظم الاطباء) (فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا). نوعی ساز که نوازند. (فرهنگ فارسی معین) :
بگیر بادهء نوشین و نوش کن بصواب
به بانگ شیشم(1) با بانگ افسر سگزی.
منوچهری.
دراج کشد شیشم و قالوس همی
بی پردهء طنبور و بی رشتهء چنگ.منوچهری.
به زیر گل زند چنگی به زیر سروبن نایی
به زیر یاسمن عروه به زیر نسترن سلمی
یکی نی بر سر کسری دوم نی بر سر شیشم
سه دیگر پردهء سرکش چهارم پردهء لیلی.
منوچهری.
|| نام قولی از مصنفات باربد. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از برهان) (از انجمن آرا). آوازی است از موسیقی قدیم. (فرهنگ فارسی معین). آوازیست. (از آنندراج) (از انجمن آرا).
(1) - ن ل: شیشم و.

شیشم.

[شی شُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی)ششم و هر چیز که در مرتبهء شش واقع گردد. (ناظم الاطباء). رجوع به ششم شود.

شیشو.

(اِ) تیهو. (ناظم الاطباء) (از برهان). شیشک. (از آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری). اسم فارسی طیهوج است. (تحفهء حکیم مؤمن). شیشک. شیشاک. (یادداشت مؤلف). رجوع به تیهو و شیشک و مترادفات دیگر شود. || جانوری شبیه بوزینه. (ناظم الاطباء). || نشیب و پستی. (ناظم الاطباء).

شیشوان.

[شی شَ] (اِخ) دهی است از بخش عجب شیر شهرستان مراغه دارای 99 تن سکنه. آب آن از رودخانهء قلعه چای و چشمه و چاه. صنایع دستی زنان آن جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیشویه.

[شی شَ وَیْهْ] (اِخ) نفیس بن عبدالجباربن شیشویه. محدث است. (منتهی الارب).

شیشه.

[شی شَ / شِ] (ص نسبی، اِ) در تداول زارعان خراسان این است که گویند روز ششم فروردین و شانزدهم و بیست وششم و سی وششم بهار معمو باران می آید و این بارانها برای محصول دیم نافع است. سالی که مرتباً در روزهای شیشه باران ببارد سال خوبی است و اگر نبارد خشکسالی خواهد شد. ممکن است این بارانها یکی قبل یا بعد از روز شیشه ببارد و باز هم مفید است، و معمولاً وقتی باران می بارد می گویند شیشه زده است یا برعکس شیشه نزده است. ظاهراً کلمهء شیشه در اینجا لغتی در ششه از شش باشد.(1) (از یادداشت محمدِ پروین گنابادی). || نوعی از مار. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). || داغی بر سرین شتر راست کشیدهء بر ران تا پاشنه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
(1) - در خلخال آذربایجان ششه بدون یاء، روز پنجم اردیبهشت یعنی سی وشش روز از بهار گذشته را گویند. رجوع به ششه شود.

شیشه.

[شی شَ / شِ] (اِ)(1) زجاج. آبگینه. زجاجه. (یادداشت مؤلف). جسمی صلب و غیرحاجب (حاکی) ماوراء و بیرنگ که آنرا از ذوب شن مخلوط با پتاس و سود حاصل می کنند و از آن ظروف و اوانی و عینک و جز آن می سازند و یکی از مواد گرانبهایی است که در تملک انسان می باشد و بدون آن علم کیمیا و علم فیزیک ناقص خواهند بود. از شیشه است که ذره بین و دوربین و جز آن ساخته می شود و اگرچه قدما معرفت به حال وی داشته اند ولی امروزه از آن بلور و ظروف بلوری بسیار بزرگ ترتیب می دهند و صلابت آن به درجه ای است که آهن و فولاد بر آن خط نمی اندازند و بیشتر آنرا با الماس می بُرند. هیچیک از ترشیها در آن اثر نمی نمایند و به صعوبت الکتریسته و حرارت را هدایت می کند و اشعهء آفتاب از آن عبور می کند بدون آنکه وی را محسوساً گرم کند. (از ناظم الاطباء). جسمی است شفاف و حاکی ماوراء و شکننده، و آن مخلوطی است از سیلیکاتهای قلیائی، و این اجسام را در کوره ذوب کنند و در قالب ریزند. شیشه دارای شکلی هندسی نیست و درنتیجه می توان آنرا به شکل دلخواه درآورد. (فرهنگ فارسی معین) :
که را پای خاطر برآید بسنگ
نیندیشد از شیشهء نام و ننگ.سعدی.
گر نگهدار من آنست که من می دانم
شیشه را در بغل سنگ نگه میدارد.خیرانی.
شیشهء خویش به روشنگر غربت برسان
تا کجا صبر کنی در ته زنگار وطن.صائب.
گریهء شادی ما تلخ نگردد صائب
آسمان شیشهء خود گر شکند بر سر ما.
صائب (از آنندراج).
به شیشهء دل من می زنی چو سنگ جفا
چنان بزن که اگر بشکند صدا نکند.؟
ما شیشه ایم و باک نداریم از شکست
شیشه اگر شکسته شود تیزتر شود.؟
- امثال: شیشه تا گرم است کی از سنگ پروا می کند.
؟ (از امثال و حکم دهخدا).
شکست شیشهء یک دل چنان است که چندین کعبه ویران کرده باشی.
قاضی (از امثال و حکم).
شیشهء بشکسته را پیوند کردن مشکل است.
؟ (از امثال و حکم).
شیشه و تبر؛ دو ناهمتا. دو فراهم نیامدنی. (امثال و حکم).
- آتشی شیشه؛ شیشهء گداخته شده. (ناظم الاطباء).
- سنگ در شیشهء چیزی افکندن (فکندن)؛شکستن و از بین بردن آن :
هین که ایام شام خورد بر او
سنگ در شیشهء سحر فکنید.مجیر بیلقانی.
- چون شیشه گشتن؛ مثل شیشه شدن. سخت ترد و زودشکن و ظریف شدن. (یادداشت مؤلف) :
کی توان او را فشردن یا زدن
که چو شیشه گشته است او را بدن.مولوی.
- شیشهء آتشفشانی؛ (اصطلاح زمین شناسی) عقیق سیاه. (فرهنگ فارسی معین). شیشهء معدنی. رجوع به ترکیب شیشهء معدنی شود.
- شیشه از اطاق افتادن؛ کنایه از افشای راز شدن است. (از آنندراج).
- شیشه انداختن در (پنجره و جز آن) را؛شیشه گذاشتن بدانها تا روشنایی در خانه افتد. (یادداشت مؤلف).
- شیشه بر سر بازار شکستن؛ افشای راز کردن. (غیاث) (از آنندراج) :
صائب ز پرده داری ناموس شد خلاص
هر کس شکست بر سر بازار شیشه را.
صائب (از آنندراج).
- شیشه بر سنگ آمدن؛ منغص شدن عیش. (آنندراج) :
به نوعی راز دل را پاس دارم
که می میرم گر آید شیشه بر سنگ.
وحید (از آنندراج).
و رجوع به ترکیب شیشه در سنگ افتادن شود.
- شیشه بر سنگ زدن؛ کار خطرناک کردن. قطع امید کردن :
عتابش گرچه می زد شیشه بر سنگ
عقیقش نرخ می برّید در جنگ.
نظامی.
- شیشهء خوناب؛ آسمان. (ناظم الاطباء). کنایه از آسمان است. (برهان). کنایه از فلک است. (انجمن آرا) (آنندراج).
- شیشه در جگر شکستن؛ بیقرار ساختن. (آنندراج).
- شیشه در سنگ افتادن (درافتادن)؛ منغص شدن عیش. (از آنندراج) :
درافتاد آن جوان را ساغر از چنگ
درافتد کوهکن را شیشه در سنگ.
میرخسرو (از آنندراج).
- شیشه را بند کردن (زدن)؛ پیوند کردن. (آنندراج) :
شوخی که زند شیشهء دلها را بند
سوزد ز نجوم هر شبش چرخ اسپند
زد بند بسی شیشهء قلیان و نکرد
یک بار دل شکستهء ما را بند.
محمدصادق دست غیب.
- شیشهء راه؛ کنایه از مانع و حایل، لیکن مشهور به این معنی سنگ راه و سد راه است. (آنندراج) :
تعلق شیشهء راه خرام است
به پای وحشتم این رشته دام است.
میرمحمدزمان راسخ (از آنندراج).
- شیشهء روزن؛ شیشه های الوان که در تابدانها تعبیه کنند. (آنندراج). جام :
خانهء دل را زبهر دیدنت روشن کنم
روزن آن چشم و عینک شیشهء روزن کنم.
خواجه آصفی (از آنندراج).
- شیشه شکستن؛ خرد کردن شیشه را :
ما شیشهء می در شب مهتاب شکستیم
زین شیشه شکستن دل احباب شکستیم.
طالب آملی (از آنندراج).
- شیشهء فرنگی؛ عینک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عینک شود.
- شیشهء ماه (مه)؛ کنایه از فلک است. (آنندراج) (از ناظم الاطباء). آسمان اول. (فرهنگ فارسی معین).
- || کنایه از ماه است. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از انجمن آرا) :
گوی فلک را جرسش بشکند
شیشهء مه را نفسش بشکند.نظامی.
- شیشهء معدنی؛ (اصطلاح زمین شناسی) عقیق سیاه. (فرهنگ فارسی معین). شیشهء آتشفشانی. رجوع به ترکیب شیشهء آتشفشانی شود.
- مثل شیشه؛ سخت ترد. سخت زودشکن: کاهوهای مازندران مثل شیشه است. (یادداشت مؤلف).
|| صراحی و قرابه و بطری. (ناظم الاطباء). ظرفی که در آن شراب و گلاب و مانند آن بدارند. سربسته، سرباز، آتش زبان، شیرازی از صفات و انگشت، شاخ، کمان از تشبیهات اوست. (آنندراج). ظرفی از شیشه: شیشهء شراب. انواع ظروف از شیشه: بلونی. قرابه. کپ. بغلی. کتابی. خایه قوچی. لیمونادی. بطری. نیم بطری. مرتبان. چارپر. مینا. صراحی. کلابی. برنی. (یادداشت مؤلف). بستو. (عبید زاکان). قاروره. (منتهی الارب) (دهار) (مجمل اللغة). قران. کراز. کُرّاز. قنینة. نها. نهاء. (منتهی الارب) : سرطان بباید گرفتن... و در کوزهء نو نهادن. و اگر شیشهء آبگینه نهند بهتر باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
شیشه ای بینم پر دیو فلک
من پی هر بشری خواهم داشت.خاقانی.
- شیشه بر سر کشیدن؛ بر سر کشیدن جام شراب را. شراب جام را تا آخرین قطره خوردن. (یادداشت مؤلف) :
بی سبب کی جام می یا شیشه بر سر می کشم
همچو داغ لاله خون از ریشه بر سر می کشم.
بهزادبیگ گرجی (از آنندراج).
بر تنک ظرفی نمی گردد حریف آسمان
شیشهء پرزهر را بر سر کشیدن مشکل است.صائب.
- شیشه بر سر کشیدن غواص؛ آن است که غواص وقت غوطه زدن در دریا برای حفظ صورت و پاس دم از تندی و تلخی آب شور چیزی از شیشه ساخته بر سر می کشد و بعد از آن غوطه می زند. (آنندراج) :
چون تنک ظرفان کجا من می ز ساغر می کشم
همچو غواص گهرجو شیشه بر سر می کشم.
سلیم.
چو غواص اگر شیشه بر سر کشم
توانم در عیش در بر کشم.
ملاطغرا (از آنندراج).
- شیشه بر هم خوردن (بر یکدیگر خوردن)؛در هم شکستن آرامش خیال. مانع در راه کامیابی پیدا شدن :
گر نسیمی بر بساط عشرت ما بگذرد
شیشه ها بر یکدگر چون موج دریا خورده است.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
پا به هر جامی گذارم نشتری در خاک هست
شیشه های آسمان گویا که بر هم خورده است.
صائب (از آنندراج).
- شیشهء حلبی؛ شیشه که در حلب برای شراب و غیره سازند. (آنندراج) :
شکست خاطر ما خانه زاد خاطر ما
گواه نسبت خارا به شیشهء حلبی است.
جمال اسیر (از آنندراج).
- شیشهء ساعت؛ شیشه که اوقات و مقادیر روز و شب بدان معلوم کنند، چه دو شیشه که دهنهای هر دو با هم ملتصق باشد از ریگ پر کنند، چون ریگ شیشهء بالا بتمامه در شیشهء پائین واقع شود و فرودآید یک ساعت قرار دهند. (آنندراج) (از غیاث) :
زبر و زیر اگر شود عالم
ای بدخشی چه غم که بر گذر است
کاین جهان همچو شیشهء ساعت
ساعتی زیر و ساعتی زبر است.
بدخشی بدخشانی.
غم عالم فراوان است و من یک غنچه دل دارم
بسان شیشهء ساعت کنم ریگ بیابان را.
صائب (از آنندراج).
شیشهء ساعت هنگامهء مستان شده است
بس که بر ساغر ما سنگ ندامت افتاد.
محمدسعید اشرف.
مشتی ز خاک پای تو یابند اگر دو چشم
عمری بهم چو شیشهء ساعت بهم دهند.
یحیی کاشی (از آنندراج).
- شیشهء سیمین؛ شیشه نقره ای :
آب گلفهشنگ گشته از فسردن ای شگفت
همچنان چون شیشهء سیمین نگون آویخته.
فرالاوی.
- شیشهء شیرازی؛ شیشه های ساخت شیراز. منسوب به شیراز :
به لفظ نازک صائب معانی رنگین
شراب لعلی در شیشه های شیرازیست.
صائب.
- شیشهء عمر؛ اعتقادی است خرافی مبنی بر اینکه موجودات افسانه ای، خاصه دیوان دارای شیشه ای هستند که آنرا شیشهء عمر ایشان گویند. دیوان این شیشه را با دقت بسیار در جامی محفوظ پنهان می کنند و هرگاه این شیشه به دست آدمیزادی بیفتد در حقیقت مالک عمر و زندگی دیو است و می تواند او را فرمانبردار خویش سازد و حتی از بین ببرد. در عرف عام گاهی این ترکیب را به معنی به دست آوردن برگه و مدرک جرم کسی و بدین وسیله تهدید کردن و منقاد ساختن او بکار می برند و فی المثل گویند شیشهء عمر فلان کس دست من است، یعنی می توانم او را تهدید کنم و از رسوایی بترسانم و در صورت لزوم کاری دستش بدهم و به دردسرش بیندازم، یا او را بدین وسیله به اطاعت از خود وادارم. (فرهنگ لغات عامیانه).
- شیشهء عمر کسی بودن؛ محبوب و ناگزیر او بودن (دیوها و جادوها در افسانه های ایران شیشه ای دارند که هرگاه کسی به شکستن آن دست یابد دیو بمیرد). جنگیرها جن و پری را با اوراد می گرفتند و آنها را در شیشه زندانی می کردند تا دفع شر از بیمار شود :
بداندیش را جاه و فرصت مده
عدو در چه و دیو در شیشه به.
سعدی (یادداشت مؤلف).
و رجوع به ترکیب شیشهء عمر شود.
- شیشهء گلدار؛ شیشه ای که گلها در آن سازند، مثل غلیانهای گلدار که عالم عالم دیده شده، و در نسخهء مخلص شیشهء گلدار، حقهء شیشه است که در آن گلهای شیشه باشد که آنرا قلیان گلدار و حقهء گلدار نیز گویند. (آنندراج) :
به رنگ شیشهء گلدار از لطافت تن
شود عیان ز رخش آنچه در خیال بود.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- || شیشه ای که بر اوراق تصویرات و غیره بگذارند تا آسیب و نم و غبار بدان نرسد، پس اگر ورق مذکور تصویر ذیحیات داشته باشد آئینهء تصویر گویند و اگر نقش باغ و بهار داشته باشد آئینهء گلزار و شیشهء گلزار خوانند و اگر گلدار بود پس به معنی شیشه ای که گلها در آن ریخته باشند و آن گلها هم از شیشه بود که در شیشه تعبیه کرده باشند چنانکه حقه های گلدار باشد. (آنندراج).
- شیشهء گلزار؛ شیشه ای که در آن گلها و نقش باغ و بهار باشد. (از آنندراج). و رجوع به ترکیب شیشهء گلدار شود.
- شیشهء نارنج؛ آن است که اطفال نارنج را خالی ساخته در آن چراغ برافروزند و آن مانند شیشه صافی بنظر آید. (یادداشت مؤلف) :
آسمان شیشهء نارنج نماید ز گلاب
کز دمش بوی گلستان به خراسان یابم.
خاقانی.
- شیشهء نبات؛ شیشه ای که نبات در آن ریزند تا بسته شود. (آنندراج) :
سنگ مزار من همه شد شیشهء نبات
بردم ز بس که حسرت شیرین زنان بخاک.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- به شیشهء تهی کسی را به خواب کردن؛ به مکر و حیله و خدعه او را رام و آرام ساختن :خصمان اندر خراسان چنین به ما نزدیک و ازبهر ایشان آمده ایم پیش ما را به خواب کرده اند به شیشهء تهی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 620).
- حلبی شیشه؛ شیشهء حلبی. شیشه که در حلب سازند :
من چه بودم حلبی شیشهء لعلی صهبا
پای کوبان به کجا بر سر سندان رفتم.عرفی.
|| شیشه و ظرفی که مخصوص شراب است. (یادداشت مؤلف) :
ترسمت ای نیکنام پای برآید بسنگ
شیشهء پنهان بیار تا بخورم آشکار.سعدی.
سختم عجب آید که چگونه بردش خواب
آن را که به کاخ اندر یک شیشه شراب است.
منوچهری.
دهان شیشه گشا صبح شد شراب بریز
میی به ساغر من همچو آفتاب بریز.خاقانی.
شیشه ز گلاّب شکر می فشاند
شمع به دستارچه زر می فشاند.نظامی.
بی می به رنگ غنچه نشستیم تنگدل
ساقی ز شاخ شیشهء گل پنبه چیده است.
ملا طاهر غنی (از آنندراج).
تاب روز باده جز عارف که راست
کی کشد زاهد کمان شیشه را.
ابونصر نصیرای بدخشانی (از آنندراج).
- شیشهء می؛ شیشه ای که در آن شراب ریزند :
هرچند که زد شیشهء می بر لبش انگشت
بی لعل تو پیمانه به گفتار نیامد.
ملا طاهر غنی (از آنندراج).
-امثال: کس از برون شیشه نبوید گلاب را.
نوعی خبوشانی (از امثال و حکم).
|| پیاله و ساغر. (ناظم الاطباء). || به معنی شاش و بول مجاز است. (آنندراج). قارورهء بیمار. شیشه ای که در آن بیمار ادرار نماید آزمایش پزشک را. (یادداشت مؤلف) :
آنکه مدام شیشه ام از پی عیش داده است
شیشه ام از چه می برد پیش طبیب هر زمان.حافظ.
|| شاخ حجامت. (ناظم الاطباء). || گاه از شیشه مطلق محجمه اراده کنند. (یادداشت مؤلف) : بازگردانیدن ماده از بالا و به زیر فرودآوردن، بستن اطراف است و شیشه بر ساقها نهادن و رگ صافن و نابض زدن. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- شیشهء حجام؛ شیشه ای بود که حجامان بدان خون می مکند، و در بعضی امراض شیشه خالی باشد و خون در آن نباشد و این برای امالهء ماده بود و رایج ایران است، و در هندوستان این عمل به شاخ گاو و مانند آن کنند و شیشه مطلقاً رواج ندارد. (آنندراج) :
بس که رنگ خون ز همت باخت در اندام من
کار پستان می نماید شیشهء حجام من.
سعید اشرف (از آنندراج).
خون خوردن من چنانکه در پستان بود
پستان به دهن شیشهء حجام مرا.
سعید اشرف (از آنندراج).
- شیشهء حجامت؛ شاخ حجامت و آلتی که بدان حجامت کنند. (ناظم الاطباء). کپه. محجم. شاخ حجامت. کدوی حجامت. (یادداشت مؤلف). || آبگینه. (ناظم الاطباء). به معنی آئینه مجاز است. (آنندراج) (از غیاث). || به لغت هندی اسم رصاص است. (تحفهء حکیم مؤمن). || بلندترین فلک را گویند. (ناظم الاطباء).
(1) - پهلوی shishak (آلت موسیقی)، معرب آن شیشه. جسمی شفاف و شکننده که از ذوب ریگ صوانی (Siliceux)(ریگهای صینیه، مربوط به خاکهای چینی) مخلوط با نمک قلیا به دست آرند. (از حاشیهء برهان چ معین).

شیشه آلات.

[شی شَ / شِ] (اِ مرکب)ظروف و ابزاری که از شیشه سازند چون جام، قرابه، بغلی، کتابی، برنی، بلونی، نیمچه قرابه، بطری، نیم بطری، کپ، خایه غوچی، (یادداشت مؤلف). رجوع به شیشه شود.

شیشه اماله.

[شی شَ / شِ اِ لَ / لِ] (اِ مرکب) دستور. شیشه که یک سر تنگ و دیگر سر فراخ دارد و با آن حقنه کنند. محقنه از شیشه. (یادداشت مؤلف).

شیشه ای.

[شی شَ / شِ] (ص نسبی)منسوب به شیشه. (یادداشت مؤلف). || از شیشه. در شیشه. (یادداشت مؤلف). بجای زجاجی پذیرفته شده است. (لغات فرهنگستان). || فروشندهء شیشه. (یادداشت مؤلف). || مقابل نشاسته ای در گندم. (یادداشت مؤلف).

شیشه باخرزان.

(1) [شی شَ / شِ خَ] (ص مرکب) سپید. (آنندراج) (کشف اللغات).
(1) - در ناظم الاطباء بجای «خ»، «ف» به صورت «شیشه بافرزان» آمده است.

شیشه باز.

[شی شَ / شِ] (نف مرکب) محیل و حیله گر و دغل باز و شعبده باز. (ناظم الاطباء) (از انجمن آرا) (از غیاث) (از برهان) (از آنندراج) :
از سنگلاخ رز دل این شیشه باز من
خندان چو کبک مست ز کوه و کمر گذشت.
صائب (از آنندراج).
|| فرقهء بازیگران رقاص که شیشه بر سر گرفته رقص کنند. (غیاث). || (اِ مرکب) آفتاب. (ناظم الاطباء). کنایه از آفتاب است. (از برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج).

شیشه بازی.

[شی شَ / شِ] (حامص مرکب) عمل و صفت شیشه باز. (یادداشت مؤلف). شعبده بازی با گوی و ساغر. (ناظم الاطباء). فنی است از رقاصی که رقاصان شیشه و صراحی پر از آب و گلاب بر سر گذارند و رقص بنیاد کنند و با وصف حرکات رقص شیشه از سر نمی افتد و اگر بیجا شود به حرکات اصول بر گردن و بازو بگیرند و نگاه دارند. (آنندراج) (غیاث). || عملی مانند سینما. قسمی سینما در قدیم که اصل سینمای امروزین است. چیزی شبیه به سینمای امروز ولی فانوس خیال نیست چه فانوس خیال همین شهر فرنگ امروز است. این بازی جزو بازیهای ریدک خوش آرزو آمده و مراد قسمی سینما بوده که با شیشه و نور می کرده اند و فانوس خیال نوعی از آن است و جام باز و جام بازی نیز همان است. (یادداشت مؤلف) :
بر آن شیشه دلان از ترکتازی
فلک را پیشه گشته شیشه بازی.نظامی.
فغان زین چرخ کز نیرنگسازی
گهی شیشه کند گه شیشه بازی.نظامی.
برون آمد ز پرده سحرسازی
شش اندازی بجای شیشه بازی.نظامی.
شیشه بازیّ سرشکم نگری از چپ و راست
گر به این منظر بینش نفسی بنشینی.حافظ.
شکسته بر سر هم از ره شوخی و بیباکی
هزاران دل به مشق شیشه بازی شاهد نازش.
شفیع اثر (از آنندراج).
|| حقه بازی. (آنندراج).

شیشه بافرزان.

[شی شِ / شِ فَ] (ص مرکب) سپید. (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به شیشه باخرزان شود.

شیشه بر.

[شی شَ / شِ بُ] (نف مرکب)شیشه برنده. آنکه شیشه با الماس ببرد و به در و پنجره و جز آن اندازد. (یادداشت مؤلف).

شیشه بر سنگ.

[شی شَ / شِ بَ سَ](ص مرکب) کنایه از شکسته و خراب. (آنندراج) (غیاث).

شیشه برنهادن.

[شی شَ / شِ بَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) حجامت بی بیرون کردن خون. (یادداشت مؤلف) : اگر چیزی در گلو فرونمی شود [ گاه بیماری خناق ] شیشه بر مهرهء دوم از مهره های گردن نهند تا ماده را بیرون کشد... و چون شربت به گلو فرورفت شیشه بردارند و اگر بیارند و خون بیرون کنند روا باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رگی باید زد که استفراق آن موضع با حجامت ساق و شیشه برنهادن نیز سخت نافع است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

شیشه بری.

[شی شَ / شِ بُ] (حامص مرکب) عمل و شغل شیشه بر. بریدن شیشه و انداختن آن در و پنجره را. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیشه بر شود. || (اِ مرکب) دکان یا کارگاه که شیشه در آن بُرند و فروشند. شیشه فروشی. دکان شیشه بر. (یادداشت مؤلف).

شیشه بند.

[شی شَ / شِ بَ] (نف مرکب)شیشکی بند. آنکه تحقیر و تمسخر کسی را، از دهان آوازی مخصوص برآورد. (یادداشت مؤلف) :
شیشه بندان ظرافت بهمین می گفتند
محتسب گر گذرد از در میخانهء عشق.
صائب تبریزی.
رجوع به شیشکی و شیشه بندی شود.

شیشه بندان.

[شی شَ / شِ بَ] (اِمص مرکب) (از عدد شش) خرس. زاج سور. رسم شب ششم زه. مهمانی ولادت در شب ششم. سوری به شب ششم وضع حمل. (یادداشت مؤلف). || رسوم و اعمال خرافی زنانه در آن شب. (یادداشت مؤلف).

شیشه بندی.

[شی شَ / شِ بَ] (حامص مرکب) نوعی از صفیر که انگشتان بر دهان نهاده آوازی کنند. (غیاث). شیشه بند کردن. سر انگشتی در بن ابهام حلقه کردن و انگشتان دیگر را خم دادن و بر دهان گذاشتن و آوازی برآوردن برای خجل ساختن کسی را. (آنندراج). شیشکی بستن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیشکی و شیشه بند شود.

شیشه پاک کن.

[شی شَ / شِ کُ] (نف مرکب) آنکه شیشهء منازل یا اتومبیلهای کسان را پاک کند. || (اِ مرکب) وسیلهء پاک کردن شیشه از پارچه و غیره.

شیشه پاک کنی.

[شی شَ / شِ کُ](حامص مرکب) عمل و شغل شیشه پاک کن.

شیشه پرپنیر.

[شی شَ / شِ پُ پَ] (اِ مرکب) نوعی بازی کودکانه است که در آن کودکان خردسال فراهم آیند و یکی سر بر زمین گذارد و دیگران با کف دست بر پشت او می کوبند و در میانه یکی دست بالا می برد آنگاه استاد بازی می گوید: تاپ تاپ خمیر، شیشه پر پنیر، دست کی بالا؟... الی آخر. (از فرهنگ لغات عامیانه).

شیشه پیله.

[شی شَ / شِ لَ / لِ] (اِ مرکب، از اتباع) شیشه و امثال آن. شیشه و جز آن. (یادداشت مؤلف).

شیشه جان.

[شی شَ / شِ] (ص مرکب)مقابل سنگ جان. کنایه از نازک مزاج. (آنندراج). آنکه بسیار احتیاط سلامت و جان خویش کند. (امثال و حکم دهخدا) :
تاجر ترسنده طبع شیشه جان
در طلب نی سود بیند نه زیان.
مولوی.
هر شیشه جان خزینهء اسرار عشق نیست
ناموس شیشه ای است که در بار عشق نیست.
صائب تبریزی (از آنندراج).
رجوع به شیشه دل شود.

شیشه جانی.

[شی شَ / شِ] (حامص مرکب) حالت و صفت شیشه جان. نازک مزاجی. (یادداشت مؤلف) :
سالم از سنگلاخ تن یک بار
با همه شیشه جانی آمده ام.
صائب تبریزی (از آنندراج).
از کمان نرم بر من زور چندین می رود
شیشه جانیهای من دارد شلائین دست را.
صائب تبریزی (از آنندراج).
رجوع به شیشه جان شود.

شیشه خانه.

[شی شَ / شِ نَ / نِ] (اِ مرکب)اطاق آینه کاری. (یادداشت مؤلف) :
همچو سنگ منجنیقی آمدی
آن سخن بر شیشه خانهء او زدی.مولوی.
رفتم به شیشه خانه و چیدم به پیش او
الوان زجاج پر می گلرنگ یک قطار.
ارادت خان واضح (از آنندراج).

شیشه خرده.

[شی شَ / شِ خُ دَ / دِ] (اِ مرکب) ریزه ها و خرده های شیشه. پاره های شکستهء شیشه. (یادداشت مؤلف).
- شیشه خرده داشتن جنس کسی؛ بدجنس و مردم آزار و موذی بودن وی.

شیشه خوار.

[شی شَ / شِ خوا / خا] (نف مرکب) شیشه خور. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیشه خور در معنی اول شود.

شیشه خور.

[شی شَ / شِ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) شیشه خوار. شعبده باز که خرده های شیشه بلعد. (یادداشت مؤلف). || اندازهء طول و عرض گشادگی های در یا پنجره که شیشه در آن جای گیرد. (یادداشت مؤلف).

شیشه دار.

[شی شَ / شِ] (نف مرکب)دارندهء شیشه :
زمین از ترکتازی او غباری
فلک از کار دانش شیشه داری.صائب.

شیشه دل.

[شی شَ / شِ دِ] (ص مرکب)مقابل سنگدل. شیشه جان. کنایه از نازک مزاج. (از آنندراج) :
بر آن شیشه دلان از ترکتازی
فلک را پیش گشته شیشه بازی.نظامی.
از دیدن رویت دل آئینه فروریخت
هر شیشه دلی طاقت دیدار ندارد.
صائب (از آنندراج).
تو شیشه دل ندهی تن به سختی ایام
وگرنه لعل ز کوه و کمر شود پیدا.
صائب (از آنندراج).
من شیشه دلم حوصلهء سنگ ندارم
دارم سر صلح و جگر جنگ ندارم.صائب.
|| نامرد. (غیاث).

شیشه زدن.

[شی شَ / شِ زَ دَ] (مص مرکب) (از عدد شش) در اصطلاح زارعان خراسان، آمدن باران در روزهای ششم فروردین یا بیست وششم یا سی وششم بهار. (یادداشت محمدِ پروین گنابادی). رجوع به شیشه شود.

شیشه ساز.

[شی شَ / شِ] (نف مرکب) آنکه ساختن شیشه پیشه دارد. شیشه سازنده. (یادداشت مؤلف) :
مدار دست ز مینا و جام در فصلی
که شیشه ساز بود غنچه کاسه گر لاله.
صائب (از آنندراج).
رجوع به شیشه سازی شود.

شیشه سازی.

[شی شَ / شِ] (حامص مرکب) صنعت و حرفهء شیشه ساز. عمل ساختن شیشه. (یادداشت مؤلف) :
سختی ازبهر عدو دارم چو نرمی بهر دوست
شیشه سازی می کنم گاهی گهی آهنگری.
واله هروی.
رجوع به شیشه ساز شود.
|| (اِ مرکب) کارخانه ای که در آن شیشه سازند. (یادداشت مؤلف).

شیشه شیشه.

[شی شَ / شِ شی شَ / شِ](ق مرکب) صراحی پس از صراحی. (ناظم الاطباء): او شیشه شیشه نوشابه خورد.

شیشه فروش.

[شی شَ / شِ فُ] (نف مرکب) شیشه فروشنده. آنکه فروختن شیشه پیشه دارد. (یادداشت مؤلف).

شیشه فروشی.

[شی شَ / شِ فُ](حامص مرکب) عمل و شغل شیشه فروش. (یادداشت مؤلف). || (اِ مرکب) دکان شیشه فروش. (یادداشت مؤلف).

شیشه کار.

[شی شَ / شِ] (ص مرکب)شیشه گر. شیشه ساز :
زین نازکان رعنا بگریز خسرو از آنک
در کوی شیشه کاران دیوانه درنگنجد.
امیرخسرو (از آنندراج).
رجوع به شیشه ساز و شیشه گر شود.

شیشه گر.

[شی شَ / شِ گَ] (ص مرکب)کسی که شیشه می سازد. (ناظم الاطباء). قاروری. (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی) (دهار). زجاجی. زجاج. شیشه ساز. شیشه کار. آنکه شیشه سازد. آنکه آلات و ادواتی از شیشه درست کند. (یادداشت مؤلف) :
صلح جدا کن ز جنگ زآنکه نه نیکو بود
دستگه شیشه گر پایگه گازری.سنایی.
ایمه نه بغداد جای شیشه گران است
بهر گلاب طرب فزای صفاهان.خاقانی.
تا که هوا شد به صبح کوزهء ما دردریز
بر سر سیل روان شیشه گر آمد حباب.
خاقانی.
چو در بسته باشد چه داند کسی
که جوهرفروشی است یا شیشه گر(1).سعدی.
چشمان تو ترک دل عاشق نتوانند
با شیشه گران کار بود باده کشان را.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
(1) - ن ل: پیله ور، و در این صورت شاهد ما نیست.

شیشه گران.

[شی شَ گَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان اردبیل. جمعیت آن 197 تن. آب از چشمه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیشه گرخانه.

[شی شَ / شِ گَ نَ / نِ] (اِ مرکب) کارخانهء شیشه سازان. (آنندراج). شیشه سازی. محل شیشه گری :
شیراز که پر ز شیشه گرخانه بود
از باطن صاف بادهء شیرازیست.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
رجوع به شیشه سازی شود.

شیشه گرخانه.

[شی شَ گَ نَ] (اِخ) نام بازاری در تبریز، و بیشتر کتابفروشیهای تبریز در آن قرار دارد.

شیشه گردان.

[شی شَ / شِ گَ] (نف مرکب) شیشه باز. محیل و شعبده باز و دغلباز. (آنندراج) (از برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به شیشه باز شود.

شیشه گردن.

[شی شَ / شِ گَ دَ] (ص مرکب) کنایه از بی عقل و احمق باشد. (انجمن آرا) (از فرهنگ اوبهی) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
این شیشه گردنان که از این خیمهء کبود
بینام چون قرابه به گردن طنابشان.خاقانی.

شیشه گری.

[شی شَ / شِ گَ] (حامص مرکب) حرفه و شغل شیشه گر. شیشه تراشی. شیشه سازی. بلورسازی. (یادداشت مؤلف) :
رودیست که کوثرش عدیل است
آبش سلسال و سلسبیل است
گه سیمگری نماید آبش
گه شیشه گری کند حبابش.خاقانی.
|| (اِ مرکب) جای ساختن شیشه. شیشه سازی. کارخانهء ساختن شیشه. دکان شیشه گر. (یادداشت مؤلف).

شیشه گوراب.

[شی شِ] (اِخ) دهی است از بخش خمام شهرستان رشت. آب از نهر نورود از سفیدرود. سکنهء آن 494 تن. زیارتگاه و 8 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شیشه گیر.

[شی شَ / شِ] (ن مف مرکب) (از عدد شش) زن مبتلا به بیماری در شب زادن. (یادداشت مؤلف).
- شیشه گیر شدن؛ مردن یا مبتلا به بیماری صعب شدن زاهو در شب ششم زادن. بیمار شدن یا درگذشتن زچه (زاهو) شش شب پس از وضع حمل به اضرار جن یا آل، و این از اوهام و خرافات است. (یادداشت مؤلف).
- شیشه گیر شدن نوزاد یا زاهو؛ مردن یا به مرض صعب دچار شدن در شب ششم وضع حمل. (یادداشت مؤلف).

شیشه گیری.

[شی شَ / شِ] (حامص مرکب) شیشه گیر شدن. صفت یا حالت شیشه گیر. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیشه گیر شود.

شیشه لامپا.

[شی شَ / شِ] (اِ مرکب)شیشه ای که بر چراغهای نفتی گذارند روشنایی و ممانعت از خاموشی را. (یادداشت مؤلف).

شیشه محل.

[شی شَ / شِ مَ حَل ل / حَ] (اِ مرکب) کوشک بلور. (ناظم الاطباء).

شیشیک.

(اِ) شیشو و تیهو. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری).

شیص.

(ع اِ) خرمایی که هستهء آن سخت نشود و یا خرمای هسته نابسته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از تحفهء حکیم مؤمن). شیص، نخل و معرب از فارسی است. (از المعرب جوالیقی ذیل ص 217). رجوع به شیصاء شود. || نوعی از ردی ترین خرماها. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نوعی از ماهی. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شیصاء .

(ع اِ) شیص. نوعی از ردی تر خرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). صیصاء، معرب از فارسی است که گاهی آنرا شیشاء نیز گویند، و شیصا و شیصة و شیش و صیص به یک معنی است. (از المعرب جوالیقی ذیل ص 217). رجوع به شیص در همهء معانی و دیگر مترادفات کلمه شود. || درد دندان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || درد شکم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شیصاءة.

[ءَ] (ع اِ) یکی شیصاء. (آنندراج). مؤنث شیصاء است. (از اقرب الموارد). رجوع به شیصاء شود. || به معانی شیصة. (از منتهی الارب). رجوع به شیصة شود.

شیصبان.

[شَ صَ] (ع اِ) مورچهء نر. || سوراخ مورچه. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِخ) قبیله ای از پریان. || نام دیوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شیصة.

[صَ] (ع اِ) یکی شیص. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شیصة و شیصاء و شیش و صیص به یک معنی است. (از المعرب جوالیقی ذیل ص 217). رجوع به مترادفات کلمه شود. || درد دندان یا درد شکم. (منتهی الارب). || نوعی از ماهی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شیص شود.

شیط.

[شَ] (ع مص) به معنی شیاطة است. (ناظم الاطباء). هلاک شدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). هلاک گردیدن. (منتهی الارب). هلاک شدن شتر. (آنندراج). || سوخته شدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). رجوع به شیاطة شود. || جوشیدن. (المصادر زوزنی). || سطبر گردیدن روغن و زیت به جوشانیدن یا سوخته قریب به فنا رسیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || آمیختن. || شتافتن. (تاج المصادربیهقی) (دهار). شتافتن در کار. (منتهی الارب). || قسمت کرده شدن شتر کشته قمار و نصیبی نماندن از آن. (منتهی الارب) (از آنندراج). || ریختن خون قاتل را بر خون مقتول. (منتهی الارب). باطل شدن خون. (تاج المصادر بیهقی). || رایگان رفتن خون کسی. (از منتهی الارب). || سوختن دیگ و چسبیدن بر وی آنچه در وی است. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شیطان.

[شَ] (ع اِ) هر سرکش و نافرمان از مردم و پری و ستور و جز آن. ج، شَیاطین. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نافرمان. متمرد. (از فرهنگ فارسی معین) (از اقرب الموارد). || دیو. (دهار) (مهذب الاسماء) (مجمل اللغة) (آنندراج) (منتهی الارب) (ترجمان القرآن ص 2). || دیو استنبه. (ناظم الاطباء). || دیو مردم. (دهار) (مهذب الاسماء). || بدخوی سخت دل. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نوعی از نبات. ج، شیاطین. (مهذب الاسماء). نوعی از زقوم. (تحفهء حکیم مؤمن). || مار. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (از ع، ص) در صفت بچهء شریر بی آرام شوخ. تُخْس. بازیگوش. (یادداشت مؤلف).

شیطان.

[شَ] (اِخ) ابلیس. (ناظم الاطباء). (از مادهء شطن شطوناً، یعنی دور شد دور شدنی) و وجه تسمیه آن است که از درگاه حضرت آفریدگار مطلق رانده شده است. برخی گفته اند از مادهء شاط شیطاً می باشد که به معنی هلاک شدن است، بنابراین وزن آن فعلان است و وجه تسمیه نیز ظاهر است. در مجمع السلوک گفته است که «شیطان آتشی است ناصاف که آمیخته به تاریکی کفر است در جسم و روان آدمی مانند جریان خون روان است». علماء در تفسیر این لفظ از آیت مبارکهء «شیاطین الانس و الجن» (قرآن 6/112) اختلاف دارند، و این اختلاف بر دو قول است: قول اول آن است که شیاطین همگی فرزند ابلیسند جز آنکه وی فرزندان خود را به دو قسمت ساخت، قسمتی را مأمور وسوسهء بنی نوع بشر ساخت و قسمت دیگر را مأمور وسوسهء جن کرد، پس قسم اول شیاطین انس و قسم دوم شیاطین جنند. قول دوم آن است که شیاطین هر متمرد نافرمانی از نوع جن و انس را نامند و از این رو پیغمبر (ص) به ابوذر فرمود: هل تعوذن بالله من شر شیطان الانس و الجن؟ ابوذر گفت: مگر برای بنی آدم هم شیطان وجود دارد؟ فرمود: بلی شیاطین انس شریرتر از شیاطین جنند، و این قول ابن عباس است که امام فخر رازی در تفسیر بیان کرده است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). وجودی مظهر خبث و شرارت که موجب گمراهی و شرک و غرور و ظلم و بدبختی افراد بشر گردد. اهریمن. ابلیس. در قرآن و روایات اسلامی آمده که وی نخست فرشته بود و چون از امر الهی مبنی بر سجده کردن آدم (ع) امتناع کرد از درگاه احدیت رانده شد و به اغوا و اضلال خلق پرداخت. (از فرهنگ فارسی معین). رأس الکفر. جم. خابل. خیتعور. سفیف. سرفح. غَرور. ابلیس. ابوقرة. شر. اجدع. بلاز. شیخ نجدی. ابولبینی. ابوخلاف. خناس. حارث. دیو. باطل. ابومره. ابوالعیزار. عزازیل. اجدع. (منتهی الارب). این کلمه با تیتان یونانیان شباهت دارد. عرب گمان کند که هر شاعری را شیطانی است و از جمله شیطان فرزدق شاعر معروف عمرو نام داشته است. (یادداشت مؤلف). ابوالجن. ابوفزه. ابوکروس. ابولیلی. ابومخلد. الابیض. (المرصع). ترجمهء لفظ یونانی دیاپوس می باشد که به معنی سخن چین است، و آنرا ابدون و اپلیون یعنی هلاک کننده و فرشتهء جهنم نیز گویند. (از قاموس کتاب مقدس) : به خبر اندر است که آن روز که عیسی از مادر جدا شد اندر آن ساعت... هرچه بر روی زمین شیطان بود بر ابلیس گرد آمدند، آن مهتران ایشان گفتند بر روی زمین حدیثی آمد و ندانیم که آن چیست، ابلیس سه شبانه روز بر روی زمین همی گشت تا به عیسی رسید، او را دید که از مادر آمده دانست که این حدیث است. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). چون دانست که [ خواجه حسن ] که کار خداوندش ببود... خویشتن را به دست شیطان نداد. (تاریخ بیهقی). این نامه بدو رسید لختی هم شیطان در او دمیده بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 410).
به قول، ندهء یزدان قادرند ولیک
به اعتقاد، همه امتند شیطان را.ناصرخسرو.
گرگی تو نه میر مر خراسان را
سلطان نبود چنین، تو شیطانی.ناصرخسرو.
با قوت تو زمرهء کفار را چه قدر
شیطان چه پای دارد با حملهء شهاب.
رشید وطواط.
ز نیرنگ هوا و از فریب آز خاقانی
دلت خلد است خالی ساز از طاوس و شیطانش.
خاقانی.
آدم از او به برقع همت سپیدروی
شیطان از او به سیلی حرمان سیه قفا.
خاقانی.
بس ای خاقانی از تلقین فاسد
که شیطان می کند تلقین سودا.خاقانی.
ما ناوکی و دعوت ما تیر ناوکی
تیری کز او علامت شیطان دریده ایم.
خاقانی.
تو صاحب کار جبرئیلی
بدگوی تو نیمکار شیطان.خاقانی.
بول شیطان مکن به قاروره
پیش چشم طبیب عقل مدار.خاقانی.
خدایا هیچ درمانی و وقعی
ندانستیم شیطان و قضا را.سعدی.
- امثال: شیطان خانهء خود را خراب نکند. (امثال و حکم دهخدا).
گوش شیطان کر. (امثال و حکم دهخدا).
- از خر شیطان پیاده شدن؛ از قصدی سوء بازایستادن. از لجاج و عناد دست برداشتن. (یادداشت مؤلف).
- شیطان الفلا؛ تشنگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عطش. (اقرب الموارد).
- شیطان در شیشه کردن؛ در افسانه های ایرانی شیاطین و جادوها شیشه ای دارند که هرگاه کسی آنرا بشکند شیطان بمیرد. کنایه از غالب آمدن بر کسی یا چیزی یا کاری : هرکه درگاه ملوک لازم گیرد... و شیطان هوا را به افسون خرد در شیشه کند... هرآینه مراد خویش... او را استقبال واجب بیند. (کلیله و دمنه). رجوع به شیشهء عمر در ذیل مادهء شیشه شود.
- شیطان رجیم؛ شیطان راندهء (درگاه خدا) :
طمع پیر و جوان باز چو شیطان رجیم.
اسکافی (از تاریخ بیهقی).
- شیطان منظر؛ که منظری چون شیطان دارد :پس و پشت هر دو سماط هفتصد فیل هیون شکل کوه پیکر شیطان منظر بداشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص333).

شیطان.

[شَ] (اِخ) دهی است از بخش پشت آب شهرستان زابل. سکنهء آن 696 تن. آب از رودخانهء هیرمند. صنایع دستی زنان قالیچه و کرباس بافی. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

شیطان.

[شَ] (اِخ) ابن فرط ازدی. صحابی است و نبی (ص) نام او را تغییر داده به عبدالله موسوم کرد. (منتهی الارب).

شیطان.

[شَیْ یَ] (اِخ) دو زمین هموارند در صمان و در آن هر دو آبگیرهاست برای آب باران. (منتهی الارب) (آنندراج).

شیطان آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان ارومیه. سکنهء آن 360 تن. صنایع دستی اهالی جاجیم بافی. راه آن ماشین رو است. سه باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیطان آباد.

[شَ] (اِخ) دهی است از بخش سلدوز شهرستان ارومیه. سکنهء آن 236 تن. آب از رود گدار. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیطان الطاق.

[شَ نُطْ طا] (اِخ) لقبی به تعریض محمد بن نعمان امامی را که در قلعهء طبرستان ساکن بوده و اهل سنت او را بدین لقب میخواندند. و امامیه او را مؤمن الطاق گویند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از عیون الاخبار).

شیطان بازار.

[شَ] (اِخ) شیطانه بازار. نام بازاری به تفلیس. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیطانه بازار شود.

شیطان بن زهیر.

[شَ نُ نُ زُ هَ] (اِخ) ابن کلاب بن ربیعة. جدی جاهلی است. اولاد او بطنی از حنظله، از تمیم، از عدنانیه هستند. و ابن حزم گفته ایشان قبیله ای هستند در کوفه و مسجدی بدیشان منصوب است. (از الاعلام زرکلی).

شیطان خیال.

[شَ / شِ] (ص مرکب)آنکه مانند شیطان در هر کاری وسوسه می کند. (ناظم الاطباء). سیی ءالظن. بداندیش. (یادداشت مؤلف).

شیطان خیالی.

[شَ / شِ] (حامص مرکب) صفت شیطان خیال. سوءظن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیطان خیال شود.

شیطان زیتون.

[شَ / شِ زَ/ زِ] (اِ مرکب)نامی است که در لاهیجان به زن زلخت دهند. زیتون تلخ. شیشان. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیطان سار.

[شَ / شِ] (ص مرکب)شیطان صفت. دیوسار :
خاک بر سر باد و آتش در جگر گر بعد از این
این چنین جرأت نماید نفس شیطان سار من.
بدر چاچی (از آنندراج).

شیطان سوز.

[شَ / شِ] (نف مرکب)شیطان سوزنده. که شیطان را آتش زند و بسوزد و نابود کند :
زآنکه شیطان سوز و دجال افکن است
آدم مهدی مکان می خواندش.خاقانی.

شیطان شکن.

[شَ / شِ شِ کَ] (نف مرکب) شیطان شکننده. آنکه شیطان را بشکند و شکست دهد :
مهدی دجال کش آدم شیطان شکن
موسی دریاشکاف احمد جبریل دم.خاقانی.

شیطان شیم.

[شَ / شِ طا یَ] (ص مرکب) شیطان صفت. دیوخوی :
آدمی هست که شیطان شیم است.خاقانی.
رجوع به شیطان صفت شود.

شیطان صفت.

[شَ / شِ صِ فَ] (ص مرکب) که صفت و خوی شیطان دارد. دیوسرشت. (یادداشت مؤلف).

شیطانک.

[شَ / شِ نَ] (اِ مرکب) عنکبوت. (یادداشت مؤلف). || قسمتی متحرک از تفنگ که به ارادهء تیرانداز بسختی بر پستانک خورد و آتش از چاشنی جهاند. در تفنگ و امثال آن، آهنی که با کشیدن پاشنه بر چاشنی بسختی فرودآید و آنرا مشتعل کند. (یادداشت مؤلف). دنگ. چخماق. || (اصطلاح موسیقی)(1) در ساز، پردهء نخستین تار یا چیزی شبیه خرک بالای دسته. (یادداشت مؤلف). سیمگیرساز. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Sillet.

شیطان کده.

[شَ / شِ کَ دَ / دِ] (اِ مرکب)شیطان سرای. جای دیو و ابلیس :
شیطان کده ها حواس بر تن
کردند بنا چو نفس ایمن.
واله هروی (از آنندراج).

شیطانه.

[شَ / شِ نَ / نِ] (ع اِ) شیطانة. مؤنث شیطان. اهریمن ماده. (فرهنگ فارسی معین).

شیطانه بازار.

[شَ نَ] (اِخ) شیطان بازار. بازاری به تفلیس. (یادداشت مؤلف). || بازاری به زنجان. || بازاری به اسالم طوالش گیلان.

شیطانی.

[شَ / شِ] (ص نسبی) منسوب به شیطان. (ناظم الاطباء). مقابل رحمانی: عملیات شیطانی. (یادداشت مؤلف).
- خوابهای شیطانی؛ اضغاث احلام. (یادداشت مؤلف).
|| محتلم. (یادداشت مؤلف). حالت احتلام دارنده. || نام قسمی کاغذ. (یادداشت مؤلف).
|| (حامص) شیطان بودن. شیطنت. (فرهنگ فارسی معین). || نافرمانی و سرکشی. || شرارت و بدکرداری. (ناظم الاطباء). || شوخی و بازیگوشی (در طفل). ناآرامی. (یادداشت مؤلف).

شیطانی.

[شَ] (اِخ) شیطانیه. فرقه ای است منسوب به شیطان الطاق. (از لباب الانساب). رجوع به شیطانیه شود.

شیطانی شدن.

[شَ / شِ شُ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، احتلام. محتلم گشتن. حلم. خواب دیدن. جنب شدن در خواب. محتلم شدن در خواب، و آن بیشتر پسران را دست دهد. (یادداشت مؤلف). کنایه از محتلم شدن است. (آنندراج) :
ز بس که طبع من از عیش دهر مجتنب است
نمی شوم به عروس زمانه شیطانی.
ملاطغرا (از آنندراج).
خاطر من که به هر بطن دو عیسی زاید
حیف باشد که به هر فکر شود شیطانی.
حکیم شفایی (از آنندراج).

شیطانی کردن.

[شَ / شِ کَ دَ] (مص مرکب) شیطنت نمودن (طفل). شوخی و ناآرامی کردن بچه. شیطنت. درجستن و فروجستن و دویدن و فریاد کردن کودک چنانکه طبع کودک است. بازیهای پر داد و فریاد کردن بچه. (یادداشت مؤلف). || محتلم کردن. جنب ساختن :
گر عروس فکر بکرم چهره بنماید به خواب
جبرئیل عقل را درلحظه شیطانی کنم.
ملا فوقی یزدی (از آنندراج).

شیطانیه.

[شَ نی یَ / یِ] (از ع، اِمص)شیطانیة. عناد و خودسری و نافرمانی و سرکشی. || غرور و تکبر. (ناظم الاطباء). رجوع به شیطانی شود.

شیطانیه.

[شَ نی یَ] (اِخ) شیطانیة. نامی است که معاندان شیعه به پیروان محمد بن نعمان ملقب به مؤمن الطاق داده اند، چه آنان محمد را شیطان الطاق می گفتند. مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون نویسد: فرقه ای از غُلات شیعه اند و منسوب به محمد بن نعمان ملقب به شیطان می باشند. او گفته که خدای تعالی نور محض است و جسمانی نباشد و با این حال به صورت آدمی است و پس از ایجاد موجودات نسبت به وجود آنها علم پیدا می کند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). اصحاب ابوجعفر محمد بن نعمان احول ملقب به مؤمن الطاق یا شیطان الطاق از متکلمین شیعهء امامیه از موالی کوفه است که چون در طاق محامل در کوفه دکان صرافی داشته او را مؤمن الطاق و مخالفین به مناسبت احول بودن او را شیطان الطاق لقب داده اند و او از معاصرین ابوحنیفه (80 - 150 ه . ق.) و از اصحاب حضرت امام جعفر صادق (ع) (82 - 148 ه . ق.) است و از قدمای شیوخ شیعه و از متکلمین اولیهء این طایفه محسوب می شود و با ابوحنیفه و رؤسای معتزله و خوارج مناظرات بسیار داشته است. ابوجعفر به عقیدهء تشبیه متهم بود و مخصوصاً معتزله در این خصوص بر او تاخته اند و چون او از قدیمترین کسانی است از امامیه که درباب ذات و صفات باری تعالی به تکلم پرداخته و هنوز علم کلام مطابق مذهب این طایفه مدون نشده بوده متکلمین دیگر امامیه پاره ای از عقاید او را نپذیرفته اند و از آنجمله ابومحمد هشام بن الحکم کتابی بر رد بعضی از عقاید او نوشته بوده است. وفات ابوجعفر بعد از وفات امام صادق (ع) اتفاق افتاده. ابوجعفر در تأیید مذهب شیعه و اثبات امامت حضرت علی (ع) به رأی طایفه و رد آراء خوارج و معتزله در این خصوص و حکم درباب جنگ جمل و طلحه و زبیر و عایشه کتابها نوشته بوده است. اصحاب او را نعمانیه و مخالفین شیطانیه می خوانده اند. برای احوال و عقاید او رجوع شود به رجال کشی ص122 - 126 و رجال نجاشی ص228 و فهرست شیخ طوسی ص323 و فرق الشیعه ص66 و الفهرست ابن الندیم ص176 چ آلمان و ص8 از ضمیمهء چ مصر و الملل و النحل شهرستانی صص142 - 143 و الفرق بین الفرق ص53 و مقالات اشعری ص37، 42 و 51 و الانتصار ص6 و 58 و ابن حزم ج4 ص93 و ابن ابی الحدید ج1 ص294 و غیره. (از خاندان نوبختی عباس اقبال ص77).

شیطایی.

[] (اِخ) ابوالفتح عبدالواحدبن حسین بن احمدبن عثمان بن شیطا مقری شیطایی بغدادی. مقری زبردست و ادیب و عالم و نیز راوی بود و از ابوالقاسم عیسی بن علی و جز او روایت شنید و خطیب ابوبکر از او روایت دارد و گوید او ثقه است. مرگ وی به سال 450 ه . ق. بود. (از لباب الانساب).

شیطرج.

[طَ رَ] (اِ) دارویی است هندی و بسیار تیز و تند. (ناظم الاطباء). گیاهی است از تیرهء برغست ها که علفی و نسبتاً زیباست. ارتفاعش بین 30 سانتی متر الی 2/1 متر می باشد. این گیاه دارای ساقه های منشعب و شاخه های زاویه دار است که به حالت خودرو در برخی نقاط اروپا و ایران و آسیای صغیر و شمال افریقا می روید. برگهای قاعدهء آن بیضوی و بزرگ ولی سایر برگها نوک تیز و باریک و کوچکند. بر روی شاخه های متعدد آن گلهای گلی یا بنفش رنگ ظاهر می شوند. حشیشة الاسنان. (فرهنگ فارسی معین). به هندی چتر را گویند. برگ آن به برگ سپندان ماننده است و درازی قصبهء او تا یک گز باشد و آن دو نوع است: پارسی و هندوی. (از تذکرهء صیدنهء ابوریحان بیرونی). رجوع به تحفهء حکیم مؤمن و اختیارات بدیعی و ذخیرهء خوارزمشاهی شود.

شیطرخ.

[طَ رَ] (اِخ) سیطرخ. نام پهلوان تورانی. باید شیدرخ (با ضم «ر») باشد بمعنی خورشیدرو ولی ولف با فتح «ط» و «ر» خوانده است. (لغات شاهنامه ص 193). نام یک پهلوان تورانی. (فرهنگ لغات ولف) :
ابا شیطرخ نامور گیو بود
دو گرد گرانمایهء نیو بود.فردوسی.

شیطرة.

[طَ رَ] (ع مص) گماشته شدن. (المصادر زوزنی).

شیطرة.

[شَ طَ رَ] (معرب، اِ) شاه تره. (ناظم الاطباء). رجوع به شاه تره شود.

شیطنت.

[شَ / شِ طَ نَ] (از ع، اِمص)دیوی و شیطانی. (ناظم الاطباء). کاری چون کار شیطان کردن. (یادداشت مؤلف) :
لاف فریدون زدن وآنگه ضحاک وار
سلطنت و شیطنت هر دو بهم داشتن.
خاقانی.
رزق جستن به حیله شیطانیست
شیطنت را لقب حیل منهید.خاقانی.
|| گربزی. سعایت. (یادداشت مؤلف). || نُکْری. انتربگ. (یادداشت مؤلف). ملعنت. || کینه وری و دشمنی. || دورویی. || تمرد و خودسری و خودرایی. نافرمانی و سرکشی. (ناظم الاطباء). || سرکشی کودک. شیطانی کردن کودک. در اطفال، شوخ بازی کردن نه در حد و سامان بلکه به افراط و بد. شوخی. (یادداشت مؤلف).

شیطنت کردن.

[شَ / شِ طَ نَ کَ دَ](مص مرکب) فضولی کردن کودکان. || حیله بازی و مکر نسبت به دیگری.

شیطنة.

[شَ طَ نَ] (ع مص) دیوی کردن. || سرکش و نافرمان گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

شی طوپ بالا.

[پِ] (اِخ) دهی است از دهستان طیبی گرمسیری بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان. سکنهء آن 90 تن. آب از چشمه. محصول آن غلات و پشم و انار و خرما و لبنیات. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شی طوپ پائین.

[پِ] (اِخ) دهی است از دهستان طیبی گرمسیری بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان. سکنهء آن 100 تن. آب از چشمه. محصول آن غلات و پشم و لبنیات. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

شیطور.

[شِ] (اِخ) دهی است از بخش بافق شهرستان یزد. سکنهء آن 279 تن. آب از قنات. صنایع دستی زنان کرباس بافی. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

شیطوطة.

[شَ طَ] (ع مص) به معنی شیاطة است. (ناظم الاطباء). رجوع به شیاطة شود.

شیطة.

[شَ طَ] (ع اِ) فترة. (ناظم الاطباء). رجوع به فترة شود. || غیبة. (ناظم الاطباء). رجوع به غیبة شود.

شیطی.

[شَ طی ی] (ع اِ) غبار بالارفته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شیظ.

[شَ] (ع مص) پاره ای از نیزهء شکسته و جز آن جدا شدن (فعل آن از ضرب است). (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج).

شیظان.

[شَ] (ع ص) بدخوی سخت دل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شیظم.

[شَ ظَ] (ع ص، اِ) سخت دراز تناور جوان از شتر و از اسب و از مردم. ج، شَیاظِمة. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). سخت دراز. دیلاغ. (یادداشت مؤلف). || خارپشت بزرگ کلانسال. || شیر بیشه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مرد دراز. (منتهی الارب).

شیظمة.

[شَ ظَ مَ] (ع ص، اِ) مؤنث شیظم. (ناظم الاطباء). مؤنث شیظم، یعنی سخت دراز تناور. جوان از شتر و اسب و مردم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شیظم شود.

شیظمی.

[شَ ظَ می ی] (ع ص، اِ) سخت دراز تناور. جوان از شتر و از اسب و از مردم. ج، شَیاظِمة. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به شیظم شود. || مرد بسیارگوی فصیح. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || اسب خوش آینده. || شیر بیشه. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شیظمی.

[شَ ظَ] (ص نسبی) منسوب است به شیظم که انتساب اجدادی است. (از انساب سمعانی).

شیظمی.

[شَ ظَ] (اِخ) شاعری مداح سیف الدوله، و او را پانصد ورقه شعر است. (ابن الندیم).

شیع.

[شَ] (ع اِ) شیربچه. ج، اَشْیاع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بچهء دوم که در میان او و بچهء اول، دیگری زاده نشده باشد. گویند: هذا شیع هذا. || مثل و مانند. || مقدار و اندازه. گویند: اقام فلان شهراً او شیعه. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || به معنی شوع است. (منتهی الارب). رجوع به شوع شود. || عده و مقدار و مدت: آتیک غداً او شیعه؛ ای بعده بمقدار و مدة. (از ناظم الاطباء).

شیع.

[شَ] (ع مص) شیوع. مشاع. مشاعه. شیعان. شیعوعة. ظاهر و هویدا گردیدن چیزی. (ناظم الاطباء). آشکار شدن خبر. (از منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (دهار). آشکار شدن و فاش شدن. (آنندراج). || آشکار و هویدا کردن چیزی: شعت بالشی ء. || پر کردن آوند را: شاع الاناء. || شاعکم السلام؛ مثل علیکم السلام است، یعنی صاحب و رفیق باد شما را سلامت و تابع و پیرو و لازم غیرمفارق باد، و یا پر کند شما را سلامت. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شیع.

(ع ص، اِ) تابع و پیرو. (آنندراج): هو شیع نساء؛ او تابع رأی زنان و آمیزش کننده با آنهاست. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شیع.

[یَ] (ع اِ) جِ شیعة. (منتهی الارب) (ترجمان القرآن ص 63) (ناظم الاطباء) (دهار) (اقرب الموارد). جِ شیعه. گروهها. (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی ص 3). رجوع به شیعة شود.

شیع.

[شَیْ یِ] (ع ص، اِ) تابع و پیرو. ج، شُیَعاء. گویند: هم شیعاء؛ ای کل واحد شیع لصاحبه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از آنندراج). || شریک، گویند: هذا شیع هذا؛ یعنی این شریک است در امری مشاع با وی. (از اقرب الموارد).

شیعاء .

[شُ یَ] (ع ص، اِ) جِ شَیِّع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شیع شود.

شیعان.

[شَ یَ] (ع مص) به معنی شیع است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شیع شود.

شیع الله.

[شَ عُلْ لاه] (ع اِ مرکب) اسم است مانند تیم الله. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شیعت.

[عَ] (اِخ) شیعه. پیروان علی و آل او علیهم السلام. (از یادداشت مؤلف) :
عروة الوثقی حقیقت مهر فرزندان اوست
شیعت است آنکو که اندر عهد او بستار نیست.
ناصرخسرو.
گر احمد مرسل پدر امت خویش است
جز شیعت و فرزند وی اولاد زنایند.
ناصرخسرو.
صفّ پیشین شیعیان حیدرند
جز که شیعت دیگران صفّالنعال.
ناصرخسرو.
اگر تویی بخرد ناصبی مسلمانی
ترا که گفت که ما شیعت اهل زناریم.
ناصرخسرو.
امام زمانه که هرگز نرانده ست
برِ شیعتش سامری ساحری را.ناصرخسرو.
- اهل شیعت؛ پیرو مذهب شیعه :
به دو چیز بر پا(1) بشایَدْش بستن
که زی اهل شیعت سیُم نیست او را.
ناصرخسرو.
اهل شیعت خود را از وی دور می دارند. (ترجمهء تاریخ قم ص229). رجوع به شیعة شود.
- شیعت آل عبا؛ شیعهء پنج تن که عبارت باشد از حضرت رسول (ص) و حضرت علی و حضرت فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام :
عیبم همی کنید بدانچم بدوست فخر
فخرم بدان که شیعت آل عبا شدم.
ناصرخسرو.
- شیعت حیدر (مرتضی)؛ شیعهء حضرت علی (ع) :
حجت زبهر شیعت حیدر گفت
این خوب و خوش قصیدهء غرا را.
ناصرخسرو.
خاصه تر این گروه کز دل پاک
شیعت مرتضای کرارند.ناصرخسرو.
|| (از ع، اِ) پیرو. تابع. (یادداشت مؤلف) : به شهر اندر آمد و شیعت عرب را همی گرفت و همی کشت. (تاریخ سیستان). بامداد صالح بیرون آمد و شیعت او که اندر سیستان بود با او جمع شدند. (تاریخ سیستان). و مردمان هرات شیعت یعقوب [ ابن لیث ] گشته بودند از پیش و دل بر او نهاده. (تاریخ سیستان).
- شیعت حق؛ پیرو حق. پیرو دین حق. پیرو راه حق :
تازه شود صورت دین را جبین
سهل شود شیعت حق را صعاب.
ناصرخسرو.
- شیعت فاطمیان؛ پیروان و شیعیان حضرت فاطمهء زهرا و یا فاطمیان مصر :
شیعت فاطمیان یافته اند آب حیات
خضر این دور شدستند که هرگز نمرند.
ناصرخسرو.
رجوع به شیعة شود.
(1) - ن ل: بر ما.

شیعوعة.

[شَ عَ] (ع مص) به معنی شیع است. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). آشکار شدن خبر. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (دهار). رجوع به شیع شود.

شیعة.

[شَیْ یِ عَ] (ع ص) مشترک و مشاع، یقال: الدار شیعة بینهم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شیعة.

[شَ عَ] (ع اِ) شیعه. درختی که گل آنرا زنبور عسل می خورد و شهد آن بهترین شهدهاست و نیز جامه ها را با این گل خوشبوی کنند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || دفعه. (از اقرب الموارد).

شیعة.

[عَ] (ع اِ) گروه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (ترجمان القرآن جرجانی ص 63) (از اقرب الموارد). || گروه همدل. (دهار) (از مهذب الاسماء). گروه یاران. (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی ص 3). قومی و گروهی علیحده که جمع شوند بر امری. (غیاث). || پیرو و یاران مرد: شیعة الرجل (واحد و جمع و تثنیه و مذکر و مؤنث در وی یکسان است). (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). پیروان. (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی ص 3). انصار. اتباع. (غیاث). اتباع و انصار و پیروان. تابع و ناصر و پیرو. (واحد و جمع و مذکر و مؤنث یکسان). (یادداشت مؤلف). || مذهب دوستداران علی و آل او. پیرو علی علیه السلام. مقابل سنی. (یادداشت مؤلف).

شیعة.

[عَ] (اِخ) گروهی از هواداران حضرت امیرالمومنین علی بن ابیطالب و حضرت فاطمه و اولاد ایشان سلام الله علیهم اجمعین. ج، اَشْیاع، شیَع. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گروهی از مسلمانان که معتقدند به خلافت بلافصل حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام و اولاد طیبین آن بزرگوار سلام الله علیهم اجمعین. (ناظم الاطباء). شیعه در اصطلاح کسانی را می گویند که علی بن ابیطالب پسرعم و داماد پیغمبر را پس از او خلیفه میدانند و عمل آنان را که در سقیفهء بنی ساعده گرد آمدند و ابوبکربن ابی قحافه را به خلافت پیغمبر برگزیدند، تصویب نمیکنند. این اختلاف کلمه پس از مرگ رسول (ص) و هنگام تعیین جانشین او بین مسلمانان پدید آمد و عده ای بر انتخاب ابوبکر اعتراض کردند. ازجملهء این معترضان علی (ع) بود و جماعتی از صحابه مانند عماربن یاسر، اباذر غفاری، سلمان فارسی، جابربن عبدالله، عباس بن عبدالمطلب، ابی بن کعب حذیفه و جز آنان، و بدین طریق در اوان رحلت رسول (ص) دسته ای کوچک در امر جانشینی از مسلمانان دیگر جدا شدند و همان هستهء ایجاد فرقه ای بزرگ بنام شیعه گردید. تعلیمات شیعه بعداً توسعه یافت و مسألهء بزرگتری مطرح شد و آن اینکه امر امامت در صلاحیت عامه نیست یعنی مردم حق تعیین امام و جانشین ندارند بلکه این امر مانند نبوت امری الهی و رکن دین و قاعدهء اسلام است و به همین سبب پیغمبر نسبت به آن غفلت نمی ورزد و چون تعیین امام از باب حفظ مصالح است بر او واجب بود که جانشین خود را تعیین کند و کسی که پیغمبر می بایست بجانشینی خود برگزیند لازم است که معصوم از صغایر و کبایر و از خاندان رسالت باشد و چنین کسی علی بن ابیطالب (ع) است که او را در غدیر خم تعیین کرد. شیعه سپس در طول تاریخ به فرقه های متعدد تقسیم شدند که مهمترین آنان امامیه بوده و سپس اسماعیلیه و زیدیه اند. رجوع به ذیل هر یک از این کلمات شود. ابن ندیم گوید: آنگاه که طلحه و زبیر به مخالفت علی بن ابیطالب (ع) برخاستند پیروان امیرالمؤمنین به شیعه موسوم گشتند چه خود آن حضرت آنان را «شیعهء من» خطاب فرمود و به طبقات تقسیم کرد: اصفیاء، اولیاء، شرطة الخمیس، اصحاب. (از فهرست ابن الندیم). مذهب شیعه پنج فرقه داشته است، یکی زیدیه و آنان پنج صنف بوده اند. دوم، کیسانیه و آنان چهار صنف بوده اند. سیم، عباسیه و آنان دو صنف بوده اند. چهارم، غالیه و آنان نه صنف بوده اند. پنجم امامیه، و آنان شش صنف بوده اند. (مفاتیح). فرقه ای از بزرگان فِرَق اسلامی هستند که علی علیه السلام را پیروی کردند و گفتند بعد از رسول خدا علی امام است به نص آشکار یا پنهانی. و معتقدند که امامت نباید از او و اولادش بدیگران برسد و اگر برسد یا از روی ستم است یا از بیم، و آنان بیست ودو گروهند که هر گروهی گروه دیگر را تکفیر می کند و اصول شیعه غُلات و زیدیه و امامیه اند.
الف - غُلات هجده فرقه اند:
1 - سبائیه. 2 - کاملیه. 3 - بنائیه. 4 - مغیریه. 5 - جناحیه. 6 - منصوریه. 7 - خطابیه. 8 - غرابیه. 9 - ذمیه. 10 - هشامیه. 11 - زراریه. 12 - یونسیه. 13 - شیطانیه. 14 - رزامیه. 15 - مفوضیه. 16 - بدائیه. 17 - نصیریه. 18 - اسماعیلیه.
ب - زیدیه خود 3 گروه است:
1 - جارودیه. 2 - سلیمانیه. 3 - منیریه. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
شیعه پنج فرقه اند:
اول - که خود 5 فرقه است:
1 - ابتریه. 2 - جارودیة. 3 - اخشبیة. 4 - ذکیریه. 5 - خلفیه.
دوم - نیز 5 فرقه است:
1 - کیسانیه. 2 - کربیه. 3 - مختاریه. 4 - اسحاقیه. 5 - حربیه.
سوم - غالیه که خود 8 شعبه است:
1 - کلابیه. 2 - سبائیه. 3 - منصوریه. 4 - غرابیه. 5 - بزیغیه. 6 - یعقوبیه. 7 - اسماعیلیه. 8 - ازدیه.
چهارم - فقط دو فرقه است:
1 - صاحبیه. 2 - ناصریه.
پنجم - تنها یک فرقه است و آن هم امامیهء اثناعشریه می باشد. (از بیان الادیان).
آنان که علی رضی الله عنه را پیروی کردند و گفتند او بعد از پیغمبر (ص) امام است. (از تعریفات جرجانی) :
من تولی به علی دارم کز تیغش
بر منافق شب و بر شیعه نهار آید.
ناصرخسرو.
شیعیان مر ناصبی را از سؤال مشکلات
راست همچون در نواله استخوانند ای رسول.
ناصرخسرو.
- شیعهء امامیه (اثناعشریه)؛ فرقه ای از مسلمانان که به خلافت بلافصل علی بن ابیطالب (ع) و یازده تن از فرزندان او (یکی بعد از دیگری) معتقدند.

شیعه تراش.

[عَ / عِ تَ] (اِخ) لقب قاضی نورالله شوشتری مؤلف مجالس المؤمنین. (یادداشت مؤلف). رجوع به قاضی نورالله شوشتری شود.

شیعی.

[عی ی / عی] (ص نسبی) پیرو و یاور و مقتدی می باشد. (نقض الفضائح ص 177). آنکه پیروی علی کند و شیعه باشد. (از اقرب الموارد). صاحب مذهب شیعه. دارای مذهب امامیه. از خاصه. از ارباب تشیع. از متشیعه. اهل تشیع. رافضی. روافض (این دو لغت آخرین اسمی است که متعصبین اهل سنت به شیعه دهند). امامی. جعفری. منسوب به شیعه، ولی وقتی مطلق گویند متبادر شیعی جعفری و شیعی دوازده امامی باشد. مقابل سنی. (یادداشت مؤلف) : مردمان قم شیعی اند. (حدود العالم).
تا هست خلاف شیعی و سنی
تا هست وفاق طبعی و دهری.منوچهری.
|| منسوب به گروه شیعه. (از انساب سمعانی) (ناظم الاطباء). منسوب به شیعهء علی بن ابیطالب. (از غیاث) (از آنندراج) :
گر ناصبیت برد عمر باشی
ور شیعی خواندت علی نامی.ناصرخسرو.

شیف.

(ع اِ) خاری که در دنبالهء شاخهء خرما برآید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

شیف.

(اِخ) یکی از مضافات بوشهر است واقع در یک فرسخ و نیمی میانهء شمال و شرق شهر است و دریا در میانه است. شیف در قدیم بندر معتبری بوده و اکنون تنها چند خانوار در او متوطنند. (از یادداشت مؤلف).

شیفان.

[شَیْ یِ] (ع اِ) شیفة. دیدبان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

شیفتق.

[تَ] (معرب، اِ) گِل. گلی که اکنون بنایان «شفته» گویند. (یادداشت مؤلف) : مبلغ پنجاه هزار درم استرداد کرده بر خرج عمارت فرهیزها و گل شیفتق صرف نمودند. (از ترجمهء محاسن اصفهان ص 17). شکافی پیدا شد و از جی یافتند بسان گوری مرتب و معقود از گل شیفتق لازب در غایت صلابت و سختی. (ترجمهء محاسن اصفهان ص16).رجوع به شفته شود.

شیفتگی.

[تَ / تِ] (حامص) برهم زدگی و آشفتگی. (از برهان) (ناظم الاطباء). سدم. غرام. (منتهی الارب) :
چون شیفتگی و مستیم هست
در شیفته دل مجوی و در مست.نظامی.
بر شیفتگی دهند و زنجیر
باشد سخن دراز دلگیر.نظامی.
زین شیفتگی بیا بیارام
کاَشفته تو را دریغ شد نام.نظامی.
|| تحیر و حیرانی. (ناظم الاطباء). حیرانی. (آنندراج) (برهان) (غیاث). || حرص و آز. (ناظم الاطباء). ولع. (یادداشت مؤلف). || بیهوشی. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (برهان) (غیاث) : امیر محمود دزدیده می نگریست و شیفتگی و بیهوشی برادرش می دید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص253). || شیدایی. وله. مهر. عشق. عاشقی. افتتان. دلباختگی. دلدادگی. هیام. (یادداشت مؤلف). وجد. (منتهی الارب). || شعف. شغف. (یادداشت مؤلف). || جنون. دیوانگی. سودا. (یادداشت مؤلف).

شیفتن.

[تَ] (مص)(1) دیوانه شدن و آشفته و سرگشته شدن. (ناظم الاطباء) :
شیفتم چون خری که جو بیند
یا چو صرعی که ماه نو بیند.نظامی.
شیفتن(2) خاک سیاست نمود
حلقهء زنجیر فلک را بسود.نظامی.
|| عاشق شدن. (آنندراج) (یادداشت مؤلف). عشق. شیفته شدن. مفتون و دلداده و خواستار شدن :
بدیع وصفا بر وصف تو بشیفته ام
از آن نباشد پایم همی ز بند جدا.
مسعودسعد.
- شیفتن به کسی؛ عاشق او شدن. (یادداشت مؤلف).
|| عاشق کردن. شیفته ساختن. (یادداشت مؤلف). || فریفته شدن. گول خوردن. (یادداشت مؤلف) :
همانا دلش دیو بفریفته ست
که بر بستن من چنین شیفته ست.
دقیقی.
رجوع به شیفته شود.
|| بیهوش شدن. (آنندراج).
(1) - پهلوی shiftan، طبری sheft (احمق). (از حاشیهء برهان چ معین).
(2) - ن ل: شیفتنی.

شیفته.

[تَ / تِ] (ن مف) عاشق. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (انجمن آرا) (غیاث). عاشق. مفتون. دلباخته. مغرم. مجذوب. مستهام. شیدا. مهربان. (یادداشت مؤلف). واله. (زمخشری) :
هر آن کس که او را بدیدی ز دور
زنی یافتی شیفته پر ز نور.فردوسی.
کس نیست به گیتی که بر او شیفته نبْود
دلها به خوی نیک ربوده ست نه زِاستم.
فرخی.
عشق است بلای دل و تو شیفتهء عشق
سنگی تو مگر کَانده بر تو نکند کار.فرخی.
لاجرم خلق جهان بر خوی او شیفته اند
چون گل سوری بر باد سحرگاهی و نم.
فرخی.
پادشاهان همه بر خدمت او شیفته اند
چون غلامان ز پی خدمت او بسته کمر.
فرخی.
عطای تو بر زائران شیفته ست
سخای تو بر شاعران مفتتن.فرخی.
دل من شیفته بر سایه و جاه و خطر است
وَاندر این خدمت با سایه و جاه و خطرم.
فرخی.
آن روز که من شیفته تر باشم بر تو
عذری بنهی بر خود و نازی بفزایی.
منوچهری.
زی گوهر باقی نکند هیچکسی قصد
کز کوردلی شیفته بر دار فنایند.ناصرخسرو.
بد از مهر جم شیفته ماه چهر
فزون شُدْش از این مژده بر مهر مهر.اسدی.
بر او بر کسی زآن سپه شیفته ست
به پنهانْش برده ست و بفْریفته ست.اسدی.
عالمی شیفتهء زلف تواَند
زلف تو شیفتهء خویشتن است.خاقانی.
با دل که شیفته ست به زنجیر راهبان در
گفت از محیط دست تو به معبری ندارم.
خاقانی.
ای صبر تویی دانم پروانهء کار دل
دل شیفته پروانه ست از نار نگه دارش.
خاقانی.
شیفتگان یکان یکان مست لبش زمان زمان
او رود از نهان نهان گنج روان کیست او.
خاقانی.
چشمهء خون ز دلم شیفته تر کس رانی
خون شو ای چشم که این سوز جگر کس رانی.
خاقانی.
بافته چون آفتاب روشنی نقد خویش
شیفته نی چون سحاب از گهر مستعار.
خاقانی.
من شیفته از شادی و پرسان ز دل خویش
کای دل به جهان اینکه مرا بود که را بود.
خاقانی.
چون آگهی که شیفته و کشتهء توایم
روزی برای ما زی و ریزی به ما فرست.
خاقانی.
چون نگهش کنی کند در پس چنگ رخ نهان
تا شوی از بلای او شیفتهء بلادری.خاقانی.
ای آنکه مسجد دمشق دیده ای و بدان شیفته شده... بیا و مسجد غزنه مشاهدت کن. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 422).
گر سلسلهء مرا کنی ساز
ورنه شده گیر شیفته باز.نظامی.
مضطرب از دولتیان دیار
ملک بر او شیفته چون روزگار.نظامی.
زآن شیفتهء سیه ستاره
من شیفته تر هزارباره.نظامی.
شیفتهء حلقهء گوش توام
سوختهء چشمهء نوش توام.عطار.
ای دل مبتلای من شیفتهء هوای تو
دیده دلم بسی بلا آن همه ازبرای تو.عطار.
زلف خاتون ظفر شیفتهء پرچم توست
دیدهء فتح ابد عاشق جولان تو باد.حافظ.
- شیفتهء خویش بودن؛ خودپسند و خودپرست بودن. (یادداشت مؤلف) :
گویی به رخ کس منگر جز به رخ من
ای ترک چنین شیفتهء خویش چرایی.
منوچهری.
شیفته ای شیفتهء خویش بود
رغبتی از من صد ازو بیش بود.نظامی.
- شیفته و فریفته؛ عاشق و دلباخته. (یادداشت مؤلف).
- دل شیفته؛ دل از دست داده :
به نصیحتگر دل شیفته می باید گفت
برو ای خواجه که این درد به درمان نرود.
سعدی.
|| آشفته و مدهوش. (ناظم الاطباء). مدهوش. (آنندراج) (انجمن آرا) (برهان) (صحاح الفرس) (غیاث). || دیوانه. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (انجمن آرا) (از برهان). بیخود. (آنندراج) (انجمن آرا). مجنون. (یادداشت مؤلف) :
که ات ای بداندیش بفریفته ست
فریبندهء تو مگر شیفته ست.فردوسی.
بتی پریرخ و آهن دلی و بی رخ تو
چنین پریزده کردار و شیفته ست شمن.
سوزنی.
رفتم به درش رقیب من گفت
کاین شیفته بر چه موجب آمد.خاقانی.
من عاشق و او بی خبر، او ماه نو من شیفته
او از من و من زو جدا این حال بوقلمون نگر.
خاقانی.
ماه نو دید عدو بر علمش شیفته شد
ماه نو شیفته را بر سر سودا دارد.ظهیر.
باد تن شیفته در هم شکست
شیفته زنجیر بخواهد گسست.نظامی.
کآن مه نو کو کمر از کوه داشت
ماه نو از شیفتگان دور داشت.نظامی.
|| متحیر و سرگشته و واله. (ناظم الاطباء) (از برهان). متحیر. (صحاح الفرس). || مشعوف. مشغوف. (یادداشت مؤلف). || حریص. آزمند. مولع. (یادداشت مؤلف).

شیفته چشم.

[تَ / تِ چَ / چِ] (ص مرکب)که چشمی چون چشم عاشقان آشفته دارد :
من چو مخمور ز تب شیفته چشمم چه عجب
گرچه مصروع ز غم شیفته رایید همه.
خاقانی.

شیفته حال.

[تَ / تِ] (ص مرکب)پریشان حال و شوریده و سرگردان. (ناظم الاطباء).

شیفته خاطر.

[تَ / تِ طِ] (ص مرکب)شیفته دل. دلباخته :
کآن شیفته خاطر هوسناک
دارد منشی عظیم ناپاک.نظامی.
رجوع به شیفته دل شود.

شیفته دل.

[تَ / تِ دِ] (ص مرکب)شوریده دل و عاشق. (ناظم الاطباء). دلداده. عاشق. دلباخته :
زلفی به هزار حلقه زنجیر
جز شیفته دل شدن چه تدبیر.نظامی.
وآن شیفته دل ز شوربختی
میکرد صبوریی به سختی.نظامی.

شیفته رای.

[تَ / تِ] (ص مرکب) که چون عاشقان و مفتونان فکر و اندیشه دارد. با اندیشه و رای درهم :
من چو مخمور ز تب شیفته چشمم چه عجب
گرچو مصروع ز غم شیفته رایید همه.
خاقانی.
تا بود جوانی آتش جان افزای
جانباز چو پروانه بدم شیفته رای.خاقانی.
تو که جوهر نیی نداری جای
چون رسد در تو وهم شیفته رای.نظامی.
این شیفته رای ناجوانمرد
بی عافیت است و رایگان گرد.نظامی.

شیفته رنگ.

[تَ / تِ رَ] (اِ مرکب) زردآلو. || هلوی بی پرز و شلیل. (ناظم الاطباء). رجوع به شفترنگ شود. || نوعی از گزر شیرین و سپید. (ناظم الاطباء).

شیفته شدن.

[تَ / تِ شُ دَ] (مص مرکب)عاشق شدن. مفتون شدن. اعزام. (یادداشت مؤلف). تولیه. (المصادر زوزنی). کلف. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). استهامه. (یادداشت مؤلف) :
از آنکه نرگس لختی بچشم تو ماند
دلم به نرگس بر شیفته شده ست و تباه.
فرخی.
هر مهتری که وی را بدیدی ناچار شیفتهء وی شدی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 423). ابتدای توبهء وی [ ابوحفص نیشابوری ] آن بود که بر کنیزکی شیفته شد. (کشف المحجوب هجویری).
این از بلا گریخته یعنی که شاعیم
فتنه به جهل و شیفتهء کربلا شده ست.
ناصرخسرو.
ماه نو دید عدو بر علمش شیفته شد
ماه نو شیفته را بر سر سودا دارد.
ظهیر فاریابی.
در راه وفای او شد شیفته خاقانی
هر روز قفای نو از دست زبان خوردن.
خاقانی.
عقل شده شیفتهء(1) روی تو
سلسلهء شیفتگان موی تو.نظامی.
|| دیوانه شدن :
مانی به ماه نو که بشیبم چو بینمت
چون شیفته شوم کنی افسون به دوستی.
خاقانی.
آری چو فتنه عید کند شیفته شود
دیوانهء هوا ز هلال معنبرش.خاقانی.
شیفته شد عقل و تبه گشت رای
آبله شد دست و زَمِن گشت پای.نظامی.
(1) - بمعنی دیوانه نیز ایهام دارد.

شیفته کردن.

[تَ / تِ کَ دَ] (مص مرکب) عاشق و شیدا کردن. دل بردن و آشفته ساختن :
خلق را بر تو چنین شیفته احسان تو کرد
تا تو باشی دل تو سیر مباد از احسان.
فرخی.
شیفته کرد مرا عشق و ولای تو چنین
شایدم هرچه به من عشق و ولای تو کند.
منوچهری.

شیفته گردانیدن.

[تَ / تِ گَ دَ] (مص مرکب) شعف. (دهار) (مجمل اللغة). تولیه. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). استهامه. شیفته کردن. شیفته ساختن. فریفته و مفتون کردن. (یادداشت مؤلف) : همگنان را شیفتهء ولا و فریفتهء هوای خود گردانید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص34). رجوع به شیفته کردن شود.

شیفته گشتن.

[تَ / تِ گَ تَ] (مص مرکب) شیفته گردیدن. شیفته شدن. عاشق گشتن. دل دادن. (یادداشت مؤلف): هیم، هیمان؛ شیفته گشتن به عشق. (دهار) :
نوبه نو شیفته گردم چو به من
نوبه نو پیک خیالش برسد.خاقانی.

شیفته گونه.

[تَ / تِ نَ / نِ] (ص مرکب)دیوانه وار. عاشق پیشه. دل از دست داده: باباطاهر پاره ای شیفته گونه بودی. (راحة الصدور راوندی ص99).

شیفته وار.

[تَ / تِ] (ص مرکب، ق مرکب) دیوانه وار. (یادداشت مؤلف) :
مطربان بینم گریان و ده انگشت گزان
رودها بر سر و بر روی زده شیفته وار.
فرخی.
برفت یار من و من نژند و شیفته وار
به باغ رفتم با درد و داغ رفتن یار.فرخی.

شیفة.

[شَیْ یِ فَ] (ع اِ) شیفان. دیدبان. (ناظم الاطباء). طلایهء لشکر. (منتهی الارب).

شیق.

(ع اِ) سر کوه و سخت ترین جایها در آن یا ناحیهء هموار دشوارگذار. || مرغی است آبی خرد سپیدرنگ. || شکاف تنگ در کوه یا در میان دو سنگ از ریگ. || کوه دراز. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سر نره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نوعی از ماهی. || جانب و طرف چیزی. || موی دم اسب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شیق.

[شَیْ یِ] (ع ص) آرزومند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). آرزومند. و حریص و پرمیل. (ناظم الاطباء).

شیقان.

(اِخ) دو کوهند. (منتهی الارب) (آنندراج). || موضعی است نزدیک مدینه. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

شیقر.

[شَ قَ] (ع اِ)(1) گیاهی است. (یادداشت مؤلف).
(1) - Capparis mitheridatica.

شیقور.

(اِ) شعیر است که به فارسی جو نامند. (تحفهء حکیم مؤمن).

شیقوموری.

(معرب، اِ) لغتی است یونانی و معنی آن به عربی تین احمق باشد و آن نوعی از انجیر است که برگ آن به برگ توت می ماند. (برهان) (آنندراج).

شیقة.

[قَ] (ع اِ) مرغی است آبی. (منتهی الارب). مرغ آبی. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || واحد شیق است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یکی شیق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شیک.

(ص) شل را گویند یعنی دست و پای که در آن گیرایی و قدرت رفتار نباشد. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (برهان) :
چون برافروزی رخ از باده کله سازی یله
دستهایم شیک گردد پایهایم شیشله.بلعمی.
|| سست و کاهل و ناتوان. (ناظم الاطباء).

شیک.

(فرانسوی، ص)(1) واژهء فرانسوی، در فارسی به معنی خوش لباس و دارای سر و وضع مرتب بکار می رود. گاه نیز این صفت را برای اشیاء زیبا و جالب توجه بکار می برند: خانهء شیک، مبل شیک و غیره. (فرهنگ لغات عامیانه). زیبا. قشنگ. ظریف. || نیکوجامه. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Chic.

شیکاگو.

[گُ] (اِخ)(1) شهر و بندریست در ایالات متحدهء امریکا در ناحیهء دریاچه های بزرگ در ساحل دریاچهء میشیگان دارای 3621000 تن سکنه، و آن مهمترین مرکز ارتباطات و بزرگترین بازار داد و ستد محصولات شرقی امریکا (غلات، چارپایان، کنسرو، روغن نباتی و چوب) است. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Chicago.

شیک پوش.

(نف مرکب) شیک پوشنده. آنکه همیشه لباسهای پاکیزه و زیبا و گرانبها و مدروز پوشد. که جامه های او با برش و دوخت و قماش و نسیجی اعلاست. که عادتاً جامهء شیک پوشد. (یادداشت مؤلف).

شیک پوشی.

(حامص مرکب) عمل و کیفیت شیک پوش. (فرهنگ فارسی معین). صفت و کار شیک پوش. پوشیدن لباسهای زیبا و مرتب و مدروز. رجوع به شیک پوش شود.

شیکران.

[شَ کُ] (ع اِ) گیاهی است، یا صواب به سین است. (منتهی الارب). گیاهی است کشنده، و بعضی سیکران نیز گفته اند، و شوکران هم آمده. (آنندراج). شوکران. (ناظم الاطباء). نوعی است از نبات. (مهذب الاسماء). شوکران. سیکران. (یادداشت مؤلف). رجوع به شوکران شود.

شیکنک.

[شَ کَ نَ] (ق) به معنی آهسته رفتن است. در قافیه و ردیف آن غزل که بنام حافظ شیرازی است آمده و چون از این لغت آگاه نیستند سنگنک می خوانند :
دوشینه من پنهان شدم در قصر جانان شیکنک
نرمک نهادم پای را رفتم در ایوان شیکنک.
؟
در تون و طبس خراسان استعمال این لغت عام است. (انجمن آرا) (آنندراج).

شیک و پیک.

[کُ] (ص مرکب، از اتباع)مرکب از شیک فرانسوی و پیک که مستق معنی ندارد: شیک و پیک و مشتی. پیک از توابع شیک است. (یادداشت مؤلف). اما این دو کلمه با هم معمو به صورت صفت برای اشخاص بر زبان رانده می شود. (فرهنگ لغات عامیانه). رجوع به شیک و شیک پوش شود.

شیکوکو.

[کُ کو] (اِخ)(1) یکی از چهار جزیرهء بزرگ ژاپن در جنوب جزیرهء «هندو(2)» که 4220300 تن جمعیت دارد، و مرکز آن شهر توکوشیما(3) است. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Sikoku. Shikoku.
(2) - Hondo.
(3) - Tokushima.

شیکة.

[کَ] (ع مص) شاکة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). به خارستان درافتادن. (آنندراج). رجوع به شاکة شود.

شیکی.

(حامص) صفت و حالت و چگونگی شیک. (یادداشت مؤلف). شیک بودن. رجوع به شیک شود.

شیگار.

(اِ) کار فرمودن باشد بی اجرت و مزد. (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ جهانگیری). کار فرمودن بی اجرت و مزد باشد، و این اصلی نیست بلکه یاء ممال الف است که همان شاگار است. (آنندراج).

شیل.

[شُیْ یَ / شیَ] (ع ص، اِ) جِ شائل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به شائل شود.

شیل.

(اِ) سدی که در عرض رودخانه برای صید ماهی با چوب سازند. ج، شیلات (به سیاق عربی). (از فرهنگ فارسی معین).

شیل.

(اِخ)(1) کارل ویلهلم. شیمی دان سوئدی (متولد استرالسوند 1742 و متوفای 1786 م.) وی به کشف کلر، منگنز و گلسیرین موفق آمد. (از فرهنگ فارسی معین). از دانشمندان سوئد در دورهء رنسانس محسوب است که در علم شیمی به اکتشافات تازه موفق شد. (یادداشت مؤلف).
(1) - Scheele, Karl Wilhelm.

شیلاب.

(اِخ) دهی است از بخش آبدانان شهرستان ایلام. سکنهء آن 120 تن. آب از چشمه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شیلات.

(اِ)(1) جِ شیل به قیاس عربی. رجوع به شیل شود. || ماهی خانه. ادارهء ماهی. محلی که برای صید آماده باشد. (یادداشت مؤلف). شرکتی که به صید و توزیع و فروش ماهیهای بحر خزر می پردازد. || دستگاه صید ماهی در سواحل بحر خزر. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Pecherie.

شیلات.

(اِخ) نام محلی کنار راه رشت به آستارا میان چیلاوندان و آستارا در 171100 گزی رشت. (یادداشت مؤلف).

شیلات ایران.

[تِ] (اِخ) (شرکت سهامی...) پیش از سال 1272 ه . ش. صیادان محلی سواحل بحر خزر در مقابل پرداخت مبلغی به عنوان رسوم دیوان به متصدیان دولتی که عنوان «دریابیگی» داشتند، اجازهء صید ماهی می گرفتند. در سال مذکور، امتیاز صید از طرف دولت ایران به یکی از سرمایه داران روسی بنام «استپان مارتیویچ لیانازوف» واگذار شد. پس از فوت لیانازوف در سال 1275 ه . ش. امتیاز مزبور به «گورکی» پسر او و بعد از مرگ شخص اخیر در سال 1285 ه . ش. از راه تجدید و یا تمدید به ورثهء وی منتقل گردید. پایان آخرین دورهء امتیاز لیانازوف با انقلاب روسیه و از هم گسیختن امور ورثه مصادف گردید. پس از آن از سال 1301 تا 1306 ه . ش. دولت شوروی با پرداخت سالی 500000 ریال بدولت ایران از شیلات بهره برداری می کرد. دولت شوروی در سال 1921 م. موافقت دولت ایران را برای اعطای امتیاز صید ماهی به شرکتی مختلط که دولتین در سرمایه و ادارهء آن شریک باشند جلب کرد و به موجب قراردادی که برای مدت 25 سال در مهر 1306 ه . ش. بتصویب مجلس شورای ملی ایران رسید، شرکت مختلط مذکور تشکیل گردید و در بهمن ماه همان سال بهره برداری را شروع کرد. این شرکت طبق قرارداد دارای هیئت مدیره ای مرکب از 6 تن بود که سه تن را دولت شوروی برای یک سال منصوب می کرد. رئیس هیئت مدیره در تمام مدت امتیاز باطرف ایرانی و مدیریت عامل تا سال 1321 ه . ش. با طرف شوروی پیش بینی شده بود. شرکت مختلط حق الامتیازی بمبلغ 80000 تومان در سال و پانزده درصد از بقیهء عایدات را که پس از وضع مخارج اداری و بهره برداری عاید شرکت می شد بدولت ایران می پرداخت و ضمناً تمام منفعت خالص که از عملیات شرکت حاصل می شد بین ایران و شوروی بالمناصفه تقسیم می گردید. پس از پایان قرارداد، همهء اموال منقول و غیرمنقول و موجودی نقد شرکت مختلط به مبلغ 15/88014302 ریال ارزیابی شد و بین دولتین ایران و شوروی تنصیف گردید. شرکت مزبور در 12 بهمن 1331 ه . ش. ملی گردید و امور ماهیگیری و بهره برداری در کرانه های شمالی ایران (آبهای دریایی و خلیجها و همهء رودخانه ها) به دولت ایران واگذار و سازمانی بنام شرکت سهامی شیلات ایران با سرمایهء 80000000 ریال که تمام آن متعلق بدولت ایران بود برای مدت نامحدود تشکیل و مأمور صید و بهره برداری گردید. یعنی تا اول مرداد 1332 ه . ش. بدهی دولت را بابت نصف بهای اموالی که دولت شوروی به دولت ایران واگذار کرده بود و بدهیهای شرکت مختلط را پرداخت کرده و از آن تاریخ تاکنون نیز کوشیده است که به منظور بهبود وضع صید، کلیهء ادوات کهنه را از محل عایدات شرکت تعویض و تجدید کند و عملیات خود را به آخرین و جدیدترین اصول معمول در ممالک مترقی منطبق نماید. شرکت مزبور مصرف داخلی را تأمین می کند و قسمتی را هم صادر می نماید. (از فرهنگ فارسی معین). در حال حاضر شیلات دو بخش است با سازمان جداگانه، یکی شیلات شمال که مربوط به دریای خزر است که شرح آن گذشت و دیگر شیلات جنوب که خلیج فارس و دریای عمان را زیر ادارهء خود دارد. رجوع به جغرافیای اقتصادی ایران تألیف مسعود کیهان صص 32 - 37 شود.

شیلان.

(ع اِ) جِ شال: شیلان کشمیر. شیلان کرمان. (یادداشت مؤلف).

شیلان.

(ترکی، اِ) مهمانی عام. (یادداشت مؤلف). || سفرهء طعام، و با لفظ کشیدن مستعمل است. (آنندراج). سفرهء طعام. (از برهان). سفره و خوان طعام. (غیاث). سفره. (انجمن آرا). سماط سلاطین و امرا. (برهان) (ناظم الاطباء). سفرهء امرا و بزرگان. (فرهنگ فارسی معین). || مجازاً طعام را نیز گفته اند. (از برهان) (از غیاث). طعام که بزرگان پخته اند. (انجمن آرا). طعام. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || اسباب طعام خوری. (منتهی الارب). || به معنی صورت قابهای طعام، مجاز است. (آنندراج). || موقع صرف ناهار و صلای طعام. (فرهنگ فارسی معین). || به معنی عناب است و آن میوه ای باشد مانند سنجد که در دواها بکار برند و خون را صاف کند. (برهان) (از غیاث). عناب. (ناظم الاطباء). رجوع به سنجد شیلان شود. || در ارسباران، نسترن وحشی را گویند. (یادداشت مؤلف). || غله زار. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جایی که علف سبز بسیار دارد. (ناظم الاطباء).

شیلان.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان سنندج. آب از چشمه. پاسگاه ژاندارمری دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شیلان آباد.

(اِخ) دهی است از بخش بوکان شهرستان مهاباد. سکنهء آن 222 تن. آب از سیمین رود. صنایع دستی جاجیم بافی. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیلان آباد.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء بوکان شهرستان مهاباد. سکنهء آن 230 تن. آب از چشمه. صنایع دستی جاجیم بافی. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیلانچی.

(ترکی، ص مرکب، اِ مرکب)داروغهء باورچیخانه. || بز قصاب. (آنندراج) (از غیاث).

شیلان در.

[دَ] (اِخ) دهی است از بخش اسدآباد شهرستان همدان. سکنهء آن 186 تن. آب از قنات و رودخانهء محلی. صنایع دستی قالی و جاجیم بافی. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شیلاندر.

[دَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان زنجان. سکنهء آن 556 تن. آب از چشمه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شیلانک.

[نَ] (اِ مرکب) عُنّاب. (یادداشت مؤلف). رجوع به عناب شود.

شیلان کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب) اطعمهء فراوان فراهم کردن دعوت عدهء کثیر یا عام را. عدهء کثیری را اطعام کردن. (یادداشت مؤلف). گستردن سفرهء طعام. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). تکلف بسیار در مهمانی کردن. به مناسبت امور خیری از قبیل عروسی یا جشن و سروری نظیر ختنه سوران و ولیمهء حج و نظایر آن با تشریفات بسیار از مهمانان پذیرائی کردن و مجلسی بسیار آراسته و باتکلف ساختن. (فرهنگ لغات عامیانه). || صورت قابهای طعام را کشیدن. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
گر مسرفی به رنگ مصور ندیده است
بر طاق خانه اش زده شیلان کشیده است.(1)
سلیم (از آنندراج).
|| استفادهء تام از مال و نعمتی کردن. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - یعنی: نقاش اسراف کرده که صورت قابهای طعام را بر طاق خانه او کشیده است. (آنندراج).

شیلانه.

[نَ / نِ] (ترکی، اِ) به معنی شیلان است. (از آنندراج). || مجازاً به معنی طعام نیز آمده. (آنندراج) (انجمن آرا). || نام میوه ای که آنرا عناب نیز گویند. (آنندراج). عناب. (از فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (از برهان) (ناظم الاطباء) (از آنندراج).

شیلاو.

(اِخ) نام بندر سیراف است. و امروز نام دره ای است در شمال سیراف قدیم و شمال غربی طاهری کنونی میان جبال ساحلی و دریا. (یادداشت مؤلف).

شیل خاکین شوش ناک.

(اِخ) از پادشاهان نامی عیلام است. این پادشاه که سیاستمدار مدبر و بزرگ بود بناهای زیاد کرد و یکی از کارهای اوست: هر بنایی را که تعمیر می کرد می نوشت این بنا را که ساخته بود و چه کتیبه داشت. عین آن کتیبه را که بزبان سامی بود می نویساند و ترجمهء انزانی را بدان می افزود. این علاقه مندی پادشاه مزبور به حفظ آثار مورد قدردانی علمای آثار عتیقه است و هیأت علمی فرانسوی در پیشرفتهای خود در نوشتن مخصوصاً مرهون آن می باشد زیرا بین کتیبه های قدیم و کتیبه های این پادشاه ادواری گذشته که لااقل دوهزار سال طول آن است، کلیتاً از آثاری که از زمان این پادشاه به دست آمده مانند ستونهای برنجی، استلها، آجرها، کتیبه ها و غیره محقق شده که در زمان او ادبیات و صنایع عیلامی به اوج ترقی خود رسیده بود. (ایران باستان ج 1 ص 134).

شیلر.

[لِ] (اِخ)(1) یوهان فریدریش. نویسنده و شاعر آلمانی (1759 - 1805 م.). شیلر از آغاز کودکی عشق سرشاری به نویسندگی و شعر داشت. وی هفت سال در مدرسهء اشتوتگارت بسر برد و ابداً از مدرسه خارج نشد ولی عاقبت از آنجا گریخت و با گوته دوستی پیدا کرد و آن دو بطوری با هم دوست شدند که آثار ادبی خود را با موافقت هم انتشار می دادند. شیلر نخستین نمایشنامهء خود موسوم به «راهزنان» را هنگامی نوشت که هیجده یا نوزده سال بیشتر از عمرش نگذشته بود. دورهء زندگانی او را به سه بخش تقسیم کرده اند: نمایشنامه های «دون کارلوس»(2)، «توطئه فی یسکو» و «خدعه و عشق» آثار مرحلهء نخستین هنرنمایی اوست. در دورهء دوم زندگانی خود که آنرا دورهء علمی و فلسفی نامیده اند، شیلر کتابهای «تاریخ انحطاط هلند» و «تاریخ جنگ سی ساله» را نوشت. در دورهء سوم یا دورهء دوستی با گوته، نمایشنامه های «ماری استوارت»، «دوشیزهء اورلئان»، «عروس مسین» و «ویلهلم تل» را برشتهء تحریر درآورد. آخرین دورهء زندگی شیلر در 9 ماه مهء 1805 در چهل وشش سالگی وی بپایان رسید. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Schiller, Johann Friedrich.
(2) - Don Carlos.

شیلک.

[لَ] (اِ) دهانهء بندوق و تفنگ. (ناظم الاطباء).

شیلگان.

(اِخ) دهی است از بخش لطف آباد شهرستان دره گز. سکنهء آن 777 تن. آب از قنات. راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

شیلم.

[شَ / شِ لَ] (اِ) جلیف. بشت. رغید. تلخه. چنگک. دنقه. چنگلک. زوان. شالم. شولم. زؤان. زیوان. سعیع. شلک. چنگک که با غله مخلوط شود و آنرا تلخ کند. (یادداشت مؤلف). نام دارویی است که آنرا با گوگرد بر بهق طلا کنند نافع باشد، و آنرا زوان و شلمک نیز گویند و در میان گندم روید. (برهان) (آنندراج). در میان گندم روید و آنرا تباه گرداند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). گندم دیوانه. (ناظم الاطباء). سیاه دانو و زوان و وزنا هم گویند. (از صیدنهء ابوریحان بیرونی). به فارسی گندم دیوانه نامند و آن دانه ای است از جو باریکتر و کوچکتر و با تلخی و مایل به سرخی. در اصفهان کاکلک گویند. (از تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیلم.

[شَ لَ] (ع اِ) گندم دیوانه که شولم و شالم نیز گویند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (ص) مرد بخیل و لئیم و پست نظر. (از ناظم الاطباء).

شیلمه.

[شَ لَ مَ] (اِخ) محمد بن حسن کاتب ملقب به شیلمه. در اول او با علوی بصری بود سپس به بغداد آمد و امان گرفت و باز با بعضی خوارج به سعایت و فتنه پرداخت و معتضد خلیفه او را بر عمود خیمه بر دار کرد و زنده بسوخت. کتاب اخبار صاحب الزنج از اوست. (از ابن الندیم).

شیلن.

[لُ] (اِخ)(1) یکی از حکمای سبعهء یونان. (یادداشت مؤلف). خیلُن.
(1) - Chilon.

شیلنگ.

[لَ] (اِ) لوله ای است لاستیکی که در کارهای فنی مورد استفاده قرار می گیرد. از این لوله برای انتقال آب یا مواد سوختی (بنزین و غیره) در فواصل متحرک ماشینها و اتومبیل استفاده می شود، و آن دارای انواع مختلف است: شیلنگ لاستیکی ساده، شیلنگ نسوز و شیلنگ آجیده که در ساختمان آن نخ ابریشم یا رشته های نازک سیمی بکار رفته است. از شیلنگ برای آب پاشی در باغبانی و دستگاههای آتش نشانی نیز استفاده می شود. قطر دهانهء شیلنگ متفاوت و بسته به مورد استفاده است. (از فرهنگ فارسی معین).

شیلوند.

[لَ وَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان مراغه. سکنهء آن 601 تن. آب از چشمه سارها. صنایع دستی زنان کرباس و جاجیم بافی است . (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیلونه.

[شَ نَ / نِ] (اِ) لاک پشت و سنگ پشت را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری). باخه. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیله.

[لِ] (اِخ) دهی است از بخش چهاردانگهء شهرستان ساری. سکنهء آن 340 تن. آب آن از چشمه. صنایع دستی زنان، شال و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

شیله.

[لَ / لِ] (هندی، اِ) نوعی از قماش. (ناظم الاطباء) :
دو تاره زکر برکه آمد برون
دگرگونه و شیله از حد فزون.نظام قاری.
از گلفتنت عقد نیاید به شماری
تا بستهء پیچ و شکن شیله و شاشی.
نظام قاری (دیوان ص 113).

شیله.

[لَ / لِ] (اِ) برنج آش. || دارویی که افسنتین نیز گویند. (ناظم الاطباء). || شلمک. (فرهنگ فارسی معین). گیاهی از تیرهء گندمیان. رجوع به شلمک شود.

شیله.

[لَ] (اِخ) نام مردابی است به سیستان که آب شور راکد دارد و هیرمند در آن می ریزد. (یادداشت مؤلف).

شیله پیله.

[لَ / لِ لَ / لِ] (اِ مرکب، از اتباع)مکر و دستان. نفاق و دورویی: آدم بی شیله پیله ای است؛ یعنی یکرو و راست و درستکار است. (یادداشت مؤلف). غرض و مرض. حیله گری. حقه ای زیر سر داشتن. معمو این ترکیب به شکل منفی استعمال می شود: فلان کس شیله پیله توی کارش نیست. (فرهنگ لغات عامیانه). رجوع به شیله و پیله شود.

شیله سر.

[لِ سَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان بندرانزلی. سکنهء آن 503 تن. راه آن ماشین رو. آب آن از چاه و رودخانهء شفارود است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شیله گشاد.

[لِ گُ] (اِخ) دهی است از بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه. سکنهء آن 144 تن. آب آن از قنات. راه آن ماشین رو. صنایع دستی آن کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

شیله و پیله.

[لَ / لِ وُ لَ / لِ] (اِ مرکب، از اتباع) (اصطلاح عامیانه) سوسه. شایبه. مکر. خدعه: آدم بی شیله وپیله ای است. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیله پیله شود.

شیلی.

(اِخ)(1) جمهوریی در امریکایی جنوبی و آن بشکل مستطیل باریکی است در مغرب آمریکای جنوبی، میان اقیانوس کبیر و رشته کوههای آند. شمال آن گرم و خشک و قسمت اعظمش بیابان است. مرکزش ملایم و دارای باران متوسط و جنوب آن دارای آب و هوای مرطوب و نسبتاً سرد می باشد. در قسمت مرکزی نباتات، غلات و انگور و میوه ها می روید و در قسمت جنوبی دارای مراتع و جنگلهای متعدد است. محصولات کانی شیلی فراوان است (شوره، مس، نقره، زغال سنگ و غیره). مساحت کلیهء کشور شیلی 738803 کیلومتر مربع و جمعیت آن در حدود 7121000 تن است. پایتخت شیلی شهر سانتیاگو است. بزرگترین بندر شیلی بندر «والپارزو» است که 218800 تن جمعیت دارد. کشور مزبور در 1818 م. مستقل گردید. رژیم حکومت آن جمهوری و دورهء ریاست جمهوری 6ساله است. زبان مردم، اسپانیایی و مذهب اکثریت کاتولیک است. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Chili.

شیلی.

[لا] (اِخ) ناحیه ای است از نواحی کوفه. این مکان نهری به نام نهر شیلی دارد که امروز به نهر زیاد معروف است. نهر شیلی نهری است قدیمی در سمت بالای انبار که منبعش فرات می باشد. در ساحلش دیه ها و کشتزارهایی یافت می شود. (از معجم البلدان).

شیلی.

(اِخ) رئیس فرقه ای از مغتسله که به نام او به شیلین مشهورند. و او درشت پوشیدی و از ناروا و حرام پرهیز کردی و متمایل به مذهب یهود بود. بابک بن بهرام شاگرد اوست. (ابن ندیم).

شیلینگ.

(انگلیسی، اِ)(1) پول رایج در انگلستان و آن معادل یک بیستم لیره بوده است. (فرهنگ فارسی معین). در تغییراتی که اخیراً برای هماهنگ کردن پول انگلستان مانند کشورهای دیگر بعمل آمده است شیلینگ یک دهم لیرهء استرلینگ است.
(1) - Shilling.

شیلیین.

[لی یی] (اِخ) فرقهء مغتسله. پیروان شیلی. (یادداشت مؤلف).

شیم.

[شَ] (ع مص) در نیام کردن شمشیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). شمشیر در نیام کردن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || برکشیدن شمشیر را (از اضداد). (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || سر دروا نگریستن برق را برای دیدن آن که کجا می رود و کجا می بارد. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به آسمان نگریستن به امید باران در برق و جز آن. (یادداشت مؤلف). نگریستن تا به کجا بارد. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || رسیدن نره در بردن دوشیزگی مراد خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || غبارآلود ساختن هر دو پای کسی را به خاک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ظاهر شدن خط سیاه بر پوست کس. || استوار کردن و راست نمودن حمله را در جنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || درآمدن در چیزی. || پنهان کردن چیزی در چیزی یا جایی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || سرد شدن. (تاج المصادر بیهقی).

شیم.

(ع ص اِ) جِ اَشْیَم و شَیْماء. || جِ شیام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به مفردهای کلمه شود. || ماهیی است. (آنندراج) (ناظم الاطباء). نوعی از ماهی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به «شیم» فارسی شود.

شیم.

[شَ یَ] (ع اِ) هر زمینی که آنرا از پیش نکنده باشند و به سختی و صلابت خود باقی باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شیم.

[یَ] (ع اِ) جِ شیمة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (دهار) (اقرب الموارد). خلقها. (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی ص3). خویهای نیک. (دهار). عادتها و خویها، و جِ شیمه است. (غیاث). جِ شیمه، به این معنی خویهای و خصلتها: الظلم من شیم النفوس. (یادداشت مؤلف). جِ شیمة. خلقها. طبیعتها. عادتها. (فرهنگ فارسی معین) : غور کردم و مکارم شیم ایشان از ادراک افهام و اوهام گذشته. (ترجمهء تاریخ یمینی). کریمهء بر و شریفهء کرم که در محاسن شیم یکتا بود... از شوی خویش بیزاری جست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص444).رجوع به شیمة شود.
- خجسته شیم؛ خوش خوی. نیک خلق. نیک سرشت :
همه اجداد او خجسته شیم.
(از حبیب السیر ج3 ص322).
- خوب شیم؛ نیکونهاد. خوب سرشت :
هر کجا گویی بوسهل وزیر شه شرق
همه گویند کریم و سخی و خوب شیم.فرخی.
- شیطان شیم؛ دیوخصلت. شیطان صفت :
پس مگو کایمه همه آدمی اند
آدمی هست که شیطان شیم است.خاقانی.
- کریم الشیم؛ که خوی بخشندگی و بزرگواری دارد. بزرگ منش :
داد ببین تا کجاست فضل ببین تا که راست
کیست عظیم الفعال کیست کریم الشیم.
خاقانی.
- کیوان شیم؛ که خوی و خصلت عالی دارد :
چتر تو خورشیدفر تیغ تو مریخ فعل
علم تو برجیس حکم حلم تو کیوان شیم.
خاقانی.

شیم.

(اِ) قسمی ماهی فلس دار که در پشت نقطه های سیاه دارد. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ اوبهی) (از غیاث) (از انجمن آرا) (از آنندراج). ماهیی بود سپید و به رود جیحون بسیار بود. (لغت فرس اسدی). سیم. (فرهنگ فارسی معین) :
می بر آن ساعدش از ساتگنی سایه فکند
گفتی از لاله پشیزستی بر ماهی شیم.
معروفی.
تا بود عارض بت رویان چون سیم سپید
تا بود ساعد مه رویان چون ماهی شیم.
فرخی.
چون ماهی شیم کی خورد غوطه چغوک
کی دارد جغد خیره سر لحن چکوک.لبیبی.
مرد باید که مار گرزه بود
نه نگار آورد چو ماهی شیم.
ابوحنیفهء اسکافی.
ماه دیده ست کسی نرمتر از ماهی شیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص389).
میروی هموار و گویی ایدرم
مار می گیری که این ماهیست شیم.
ناصرخسرو.
اندر پلیدزادگی و پاکزادگی
تو چغز حوض کوثر و من شیم کوثرم(1).
سوزنی.
ز ناسپاسی یک موی او به زیر زمین
شود چو سرمه سم گاو با پشیزهء شیم.
سوزنی.
زهی کهی و خهی چشمه ای که اندر وی
قرار گیرد مار شکنج و ماهی شیم.سوزنی.
سموم قهر تو با آب اگر عتاب کند
پشیز دام شود بر مسام ماهی شیم.
انوری (از جهانگیری).
زلفهایش بدست من چون شست
من چو صیاد و او چو ماهی شیم.
بخاری (از انجمن آرا).
آیا شیم ماهی غزل لاله یا قزل آلاست؟
|| کلمه ای است که در تعظیم و تبجیل مانند شیخ و خواجه و حضرت و جناب استعمال می کنند. (ناظم الاطباء) (از برهان).
(1) - ن ل: تو چغز حوض گلخن و من شیم کوثرم.

شیم.

(اِخ) رودخانه ای که از کوههای دیلمان به جانب گیلان می رود. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). بعضی گفته اند که شیم نام رودخانه ای است که ماهی شیم را بدان نام بازخوانند. (از فرهنگ اوبهی). نام رودی است. (لغت فرس اسدی).

شیم.

(اِخ) نام ماهیی که یونس را فروبرده بود. (ناظم الاطباء) (از برهان).

شیماء .

[شَ] (ع ص) زن خالدار. ج، شیم. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

شیماء .

[شَ] (اِخ) دختر حلیمهء سعدیه خواهر رضاعی نبی (ص). (منتهی الارب) (از آنندراج).

شیمت.

[مَ] (از ع، اِ) شیمة. شیمه. خوی و خلق و خصلت. شنشنه. هجیر. عادت. دأب. (یادداشت مؤلف) :
سخنهای منظوم شاعر شنیدن
بود سیرت و شیمت خسروانی.منوچهری.
سلوک کن بر طبق ستوده تر اطوار خود و راه نماینده بر اخلاق خود و نیکوتر شیمتهای خود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص313).
رجوع به شیمة و شَیَم شود.

شیمذان.

[شَ مُ] (ع اِ) گرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

شیمشیر.

(اِ) شمشیر. گونه ای از گوشوارک، و این نام در ارسباران بدین درخت دهند. (یادداشت مؤلف). رجوع به شمشیر و گوشوارک شود.

شیم کند.

[کَ] (اِخ) شهری به شمال شرقی تاشکند. (یادداشت مؤلف).

شیمل.

[شَ مَ] (ع اِ) شمال. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). لغتی است در شمال [ شَ / شِ ] که بادی است. (منتهی الارب). رجوع به شمال شود.

شیمة.

[مَ] (ع اِ) خوی و عادت و طبیعت. (ناظم الاطباء). شیمه. خو. (منتهی الارب). خلق. (اقرب الموارد). رجوع به خوی شود.

شیمه.

[مَ / مِ] (از ع، اِ) شیمة. عادت و طبیعت. (ناظم الاطباء). طبیعت و عادت و خوی. (غیاث). خوی (و بدین معنی به همزه نیز آمده). (آنندراج). ج، شیَم. (مهذب الاسماء). خوی نیک. (دهار). خو. شنشنه. هجیر. شئمة. دأب. عادت. خصلت. دیدن. خلق. طبیعت. طینت. سرشت. (یادداشت مؤلف) :
گر باد به فرخار برد شیمهء داروت
از قوت او روح پذیرد بت فرخار.سنایی.
رجوع به شیمت شود.
|| خاک برکنده از زمین. ج، شیَم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

شیمه.

[مَ / مِ] (اِ) قسمی از انگور. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری) (از برهان).

شیمی.

(فرانسوی، اِ)(1) (مأخوذ از کلمهء «کیمیا») علمی است که در آن از خواص اجسام طبیعی و تغییرات عمیق گوهرها و عناصر بحث می شود. بنابراین علم شیمی وابسته به ساختمان نهایی ماده است و در آن می کوشند تا ماده را به کوچکترین اجزای وی تقسیم کنند و آنرا مورد مطالعه قرار دهند. این اجزا یا عناصر در مواد مختلف وجود دارند و با کمک شیمی معلوم می شود که یک قطعه سنگ آهک از یک فلز درخشان (کلسیم) و دو شبه فلز، یکی جامد و سیاه (کربن) و دیگری گاز (اکسیژن) بوجود آمده است. دانش شیمی تنها محدود به تجزیه کردن مواد نیست بلکه با ترکیب عناصر، اجسام پیچیده تری بوجود می آیند. این ترکیب عناصر یا اجسام را با یکدیگر فعل و انفعال شیمیایی نامند، مانند عنصر کلر که گازیست زرد متمایل به سبز، و آن خودبخود با عنصر فسفر که جامد است ترکیب و به کلرور فسفر تبدیل می گردد. از مجموع عناصر اساسی و مواد اصلی بسیط که تاکنون شناخته شده بیش از 100 عنصر را می توان نام برد. (از فرهنگ فارسی معین).
- شیمی آلی؛ بحث ترکیباتی است که بدن گیاهان و جانوران را تشکیل داده اند و چون در ترکیب این اجسام همیشه مقداری کربن وجود دارد، این بخش از شیمی را شیمی ترکیبات کربن نیز می نامند. (از فرهنگ فارسی معین).
- شیمی معدنی؛ بحث عناصر و ترکیباتی است که اکثر تشکیلات غیرزنده را بوجود می آورند و در حقیقت ترکیبات معدنی هستند و در ترکیب این مواد امکان دارد کربن نیز وجود نداشته باشد. (از شیمی معدنی تألیف برّی چ دانشگاه ص 7).
(1) - Chimie.

شیمیایی.

(ص نسبی) منسوب به شیمی: فعل و انفعال شیمایی. عمل شیمیایی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیمی شود.

شیمیدان.

(نف مرکب) شیمی داننده. عالم و متبحر در علم شیمی. آنکه دانش شیمی دارد. شیمیست. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیمی شود.

شین.

(ع اِ) حرفی از حروف معجمه هجا مهموسه. (آنندراج) (از منتهی الارب). نام حرف سیزدهم از الفبای ابتثی و حرف بیست ویکم از الفبای ابجدی. (ناظم الاطباء). نام حرف شانزدهم از الفبای پارسی. (ناظم الاطباء) :
همیشه تا نُقَطی برزنند بر سر زای
همیشه تا سه نُقَط برنهند بر سر شین.فرخی.
از این حور عین و قرین گشت پیدا
حسین و حسن شین و سین محمد.
ناصرخسرو.

شین.

[شَ / شِ] (از ع، اِ) عیب و زشتی. ضد زین. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از غیاث). مقابل زین. بدی و زشتی :
تیغها لعل گون ز خون حسین
چه بود در جهان بتر زین شین.سنایی.
قال بی حال عار باشد و شین.سنایی.
در خدمت تو اهل هنر راست زین و فضل
وز خدمت تو دوری، شین است و عیب و عار.
سوزنی.
عدل تو «شین» را ز «را» کرد جدا چون بدید
کاَلت رایست «را» صورت شین است «شین».
خاقانی.
هرکه محراب نمازش گشت عین
سوی ایمان رفتنش می دان تو شین.مولوی.
شین آن لابد را رای رکیک و خاطر واهی پادشاه راجع شود. (سندبادنامه ص 79).
هرچه ما دادیم دیدیم این زمان
کاین جهان عین است و شین است آن جهان.
مولوی.
بر تو که پیدا شدی زآن عیب و شین
زآن رمیدی جانْت بعدالمشرقین.مولوی.
فرق بسیار است بین النفختین
این همه زین است و باقی جمله شین.
مولوی.
آنکه بیرون از ثنا و حمد او
بر سخندانان سخن عیبست و شین.سعدی.
هزار شکر مرا با این شخص لمسی و مشتی اتفاق نیفتاد وگرنه احتمال داشت که احتلامم واقع شدی و از حمام ناپاک بیرون آمدن شین عظیم بودی. (نظام قاری).

شین.

[شَ] (ع مص) عیب کردن کسی را. (دهار) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). معیوب کردن. (المصادر زوزنی) (دهار). عیب نهادن. (یادداشت مؤلف).

شین.

(ع ص) مرد بسیارنکاح و کثیرالجماع. (ناظم الاطباء).

شین.

[شَیْ یِ] (ع ص) شرم آور و فضیح. (ناظم الاطباء).

شین.

(اِخ) دهی است از بخش قیدار شهرستان زنجان. سکنهء آن 192 تن. آب از رودخانهء محلی و چشمه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شین آباد.

(اِخ) دهی است از بخش میاندوآب شهرستان مراغه. سکنهء آن 112 تن. آب از زرینه رود. صنایع دستی جاجیم بافی. راه آن ماشین رو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شین آباد.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان مهاباد. سکنهء آن 300 تن. آب از رودخانهء لاوین. راه آن ارابه رو. صنایع دستی جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شینا.

(اِ) شنا و سباحت و شناوری. (ناظم الاطباء). رجوع به شنا و شیناب شود.

شیناب.

(اِ) شنا. (یادداشت مؤلف). شنا و آب ورزی. (برهان) (آنندراج). آب ورزی باشد و آنرا شنا، شناب و شناه نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). شناوری و سباحت. (ناظم الاطباء). رجوع به شنا شود. || سعی و کوشش و جد و جهد. (ناظم الاطباء). || محنت. (ناظم الاطباء).

شینتو.

[تُ] (اِخ)(1) دین اکثریت مردم ژاپن که منشعب از ادیان کنفوسیوس و بودایی می باشد. این دین بیشتر به اجداد و قوای طبیعی اهمیت می دهد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Shinto = Shintoisme.

شین خیار.

(اِ مرکب) خیار کلانی که برای تخم نگاه می دارند. (ناظم الاطباء).

شین دره.

[دَ رِ] (اِخ) دهی است از بخش سردشت شهرستان مهاباد. سکنهء آن 158 تن. آب آن از رودخانهء سردشت. صنایع دستی جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شین شیلا.

(اِ)(1) جانوری پستاندار و خاینده در پرو. (یادداشت مؤلف). چین چیلا.
(1) - Chinchilla.

شینطال.

[نَ] (اِخ) یکی از دهستانهای هفتگانهء بخش سلماس شهرستان خوی. کوهستانی و سردسیر و ییلاقی. آب مزروعی از باران و رودخانه. تعداد آبادی 14. جمعیت آن در حدود 1380 تن. دیه های مهم آن شینطال بالا، حاجی جفان، کوزه رش. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شینطال.

[نَ] (اِخ) دهی است از بخش سلماس شهرستان خوی. جمعیت آن 188 تن. آب از رودخانهء دره عاشق. صنایع دستی آن جاجیم بافی است. آبادی در دو محل به فاصلهء یکهزار گز بنام شینطال بالا و پایین مشهور است و سکنهء شینطال پایین 660 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شین و ماشین.

[نُ] (اِخ) چین و ماچین. (نخبة الدهر دمشقی). رجوع به چین و ماچین شود.

شینون.

[شَ] (اِخ) جایگاهی است در ساحل فرات بین رقه و رحبه. و چنین پندارند که در این مکان گنج است. (از معجم البلدان).

شینه.

[نَ / نِ] (اِ) نوعی از نای. (ناظم الاطباء).

شینه.

[نَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه. سکنهء آن 170 تن. آب از رودخانهء آهوران. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شینه.

[نَ] (اِخ) دهی است از بخش حومه شهرستان سنندج. سکنهء آن 150 تن. آب از چشمه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شینهء کلبان.

[نَ / نِ یِ کَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سورنای. سورنای برغو. صفاره. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شینیز.

(اِ) به معنی شونیز است که سیاه دانه باشد و آن تخمی است که به روی خمیر نان پاشند و به عربی حبة السوداء خوانند. (برهان). سیاهدانه. (ناظم الاطباء). شونیز است. (اختیارات بدیعی). به گفتهء دینوری فارسی است. شهنیز. شونوز. سیاه تخمه. حبة السوداء. سیاه دانه(1). (یادداشت مؤلف). رجوع به شونیز و دیگر مترادفات شود.
(1) - در آذربایجان «قاراچرک اوتی» یعنی «گیاه سیاه نان» گویند و در مداوای (؟) رفع خونریزی دورهء عادت زنان بکار برند.

شینیزی.

(ص نسبی، اِ) نوعی است از جامه. (مهذب الاسماء).

شیو.

[وْ] (اِ) کمان تیراندازی را گویند. (آنندراج) (برهان). کمان. قوس. (یادداشت مؤلف) (از ناظم الاطباء) :
چو با تیغ نزدیک شد ریو نیو
به زه برنهاد آن خمانیده شیو.فردوسی.
|| به معنی شیب است که نقیض بالا باشد. (آنندراج) (برهان). پایین. فرود. (یادداشت مؤلف). تحت. (ناظم الاطباء) : او به شتاب از درخت به شیو آمد و به شادمانی او را قبول کرد. (ترجمهء دیاتسارون ص232). روز دوم چون از کوه به شیو آمد... (ترجمهء دیاتسارون ص136). || زیر. مقابل رو : قرص بزرگی از شیو پوستین بیرون کرد و پوشیده در کنار من نهاد. (انیس الطالبین ص 209).
- شیوجامه؛ زیرجامه. جامهء زیر : فرمودند که چهار دینار عدلی دارد که در فلان موضع از شیوجامهء خود نهاده است. (انیس الطالبین ص 129). خواجه سرایان ملک آمدند و... پیراهن و شیوجامه و رویمال آوردند که اینها را خاتون ملک به نیاز تمام به دست خود رشته است. (انیس الطالبین ص 44). || چاله. دره. (فرهنگ لغات ولف) (شاهنامه ص 194). دره و وادی. || (ص) هر چیز پست و دون و فرومایه. || فروتن. (ناظم الاطباء). || سبط. فرخال. مقابل زَنْگِن. (از یادداشت مؤلف): شَعر سبط؛ مویی شیو. (مهذب الاسماء). شَعر رجل؛ مویی نه زنگن و نه شیو به میان این و آن. (مهذب الاسماء).

شیوا.

[شی] (ص) فصیح. ظریف. بلیغ. (یادداشت مؤلف) (مؤید الفضلاء) (فرهنگ جهانگیری). فصیح و بلیغ. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از غیاث) (از آنندراج) (از انجمن آرا). نغز. خوب. جید. نیکو: شیوهء شیوا. سخن شیوا :
گشتم از یمن مدحت شه دین
در سخن بس تبستغ و شیوا.منجیک.

شیوا.

[شی] (اِخ) سومین تشخص تثلیث هندی، خدای مخرب. (فرهنگ فارسی معین).

شیوا.

[شی] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان لاهیجان. آب از نهر کیاجو از سفیدرود. سکنهء آن 301 تن. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شیوازبان.

[شی زَ] (ص مرکب) فصیح. (المصادر زوزنی). فصیح زبان که بلیغ بیان باشد. (برهان). فصیح و بلیغ و تیززبان. (غیاث). فصیح زبان. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). خوشخوان :
بلبل شیوازبان ناله به آهنگ برد
فاخته با عندلیب چنگ سوی چنگ برد.
فخر اصفهانی (از جهانگیری).
فصاحة؛ شیوازبان شدن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی).

شیوازبانی.

[شی زَ] (حامص مرکب)فصاحت. (المصادر زوزنی). فصیح زبان بودن. فصیح بیان بودن. (از یادداشت مؤلف): التفاصح؛ شیوازبانی نمودن که نباشد. (المصادر زوزنی) (دهار). تفصح؛ شیوازبانی نمودن. (تاج المصادر بیهقی).

شیوان.

[شی] (نف) آمیخته و برهم زده. || لرزان. (ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا).

شیواندن.

[شی دَ] (مص) شیوانیدن. آمیختن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیوانیدن شود. || شیار کردن. (یادداشت مؤلف).
- برشیواندن؛ شیار کردن. شخم زدن. (یادداشت مؤلف) : گفت این گندم بر زمین بیفشان و زمین برشیوان و دانه به خاک بپوشان. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج2 ص379).

شیوان کندی.

[شی کَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان خوی. سکنهء آن 264 تن. آب از چشمه. صنایع دستی جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیوانیدن.

[شی دَ] (مص) شیواندن. آمیختن و مخلوط کردن و بر هم زدن. || خمیر کردن و آمیختن آرد گندم و جز آن را در آب. || رزانیدن. (ناظم الاطباء) (از برهان) (از آنندراج). رجوع به شیوان و شیوانیدن شود.

شیوانیده.

[شی دَ / دِ] (ن مف) آمیخته و برهم زده. || لرزانیده. (فرهنگ فارسی معین).

شیوایی.

[شی] (حامص) صفت و حالت و چگونگی شیوا. فصاحت. بلاغت. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیوا شود.

شیوخ.

[شُ / شیو] (ع اِ) جِ شیخ. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
غیر من پیشت چو سنگ است و کلوخ
گر صبی و گر جوان و گر شیوخ.مولوی.
|| جِ شیخ، بمعنی خواجه و صاحب رأی و دانشمند. (آنندراج). || بزرگان و پیشوایان. آنان که سنشان از حد کهولت گذشته است: شیوخ عرب. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیخ شود.

شیوخة.

[شُ خَ] (ع مص) مصدر به معنی شیخ. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). پیر شدن. || خواجه گردیدن. (منتهی الارب) (از آنندراج). رجوع به شیخ (ع مص) شود.

شیوخیة.

[شُ خی یَ] (ع مص) شیخ. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شیخ (ع مص) شود.

شیوخیة.

[شُ خی یَ] (ع اِمص) سن پیری. (ناظم الاطباء). شیوخیت.

شیوران.

[شی وَ] (ترکی، اِ)(1) خاکشی (اعم از خاکشی حوض یا خاکشی خوردنی). (یادداشت مؤلف). اسم ترکی خبه است. (تحفهء حکیم مؤمن). خاکشیر. || جانورکهایی که در آبهای راکد مانده پدید آید برنگ سرخ و زرد. (یادداشت مؤلف).
(1) - در لهجهء امروزی آذربایجان معمولاً بدون الف به صورت «شیورن» و در روستاها به صورت شُوَرَن تلفظ شود.

شیور بالا.

[شی وَ] (اِخ) دهی است از بخش قره آغاج شهرستان مراغه. سکنهء آن 136 تن. آب از چشمه. صنایع دستی جاجیم بافی. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیورش.

[شی وَ رَ] (اِخ) کوهی است که خط سرحد غربی ایران از قلهء آن عبور می کند. (یادداشت مؤلف).

شیوشگان.

[شی وَ] (اِخ) محلی در جانب شرقی کرمان مقابل باغهای زریسف. (یادداشت مؤلف) : زمینهایی که اکنون به شاهیجان و گازرگاه معروف است از آبی عظیم از منبع کوه شیوشگان در قدیم الزمان مشروب می شد و مرغزار گشته بود. (سمط العلی).

شیوشه.

[شُ شَ / شِ] (اِ) شوشهء طلا و نقره. (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (از برهان). رجوع به شوشه شود. || دنبالهء خیار و خربزه و جز آن. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از برهان).

شیوط.

[شُ] (ع مص) شیط. (منتهی الارب). شیاطة. (ناظم الاطباء). رجوع به شیط و شیاطة شود.

شیوطة.

[شُ طَ] (ع مص) شیط. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). شیاطة. (ناظم الاطباء). رجوع به شیاطة و شیط شود.

شیوع.

[شُ] (ع مص) شیع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آشکار شدن. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (غیاث). آشکارا شدن خبر. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (دهار). آشکارا شدن. (ترجمان القرآن جرجانی ص63). رجوع به شیع شود. || مشهور و متداول شدن. (فرهنگ فارسی معین).

شیوع.

[شَ] (ع اِ) فروزینهء آتش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

شیوع.

[شُ] (ع اِمص، اِ) اشتهار و شهرت و پراش. || هر چیز که همه کس آنرا بدانند و در همه جا فاش باشد. (ناظم الاطباء).
- شیوع به هم رسانیدن؛ فاش شدن و آشکارا گشتن و پراش شدن. (ناظم الاطباء).
- شیوع خبری؛ استفاضهء آن. پراکنده و فاش شدن آن. انتشار آن. (یادداشت مؤلف).

شیوعی.

[شُ] (ص نسبی) کمونیست. اشتراکی مذهب. تابع مردم کمونیست. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات کلمه شود.

شیوع یافتن.

[شُ تَ] (مص مرکب)مشهور و متداول شدن. (فرهنگ فارسی معین).

شیوعیة.

[شُ عی یَ] (ع اِمص، اِ) کمونیسم. کمونیزم. مسلک اشتراکی. (یادداشت مؤلف). رجوع به مترادفات کلمه و نیز شیوعی شود.

شیوم.

[شُ] (ع مص) شیم. (ناظم الاطباء). استوار و راست کردن حمله را در جنگ. || درآمدن چیزی. || ساق خود را بر اسب زدن. || پنهان کردن چیزی در چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به شیم شود.

شیون.

[شُ] (ع اِ) جِ شان. (غیاث). || جِ شَیْن، به معنی زشتی و عیب. (غیاث).

شیون.

[شی وَ] (اِ) نوحه و ناله و ماتم. (غیاث) (از آنندراج). زاری و ناله و افغان و فریاد که در مصیبت و محنت برآرند. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جهانگیری) (از برهان). عزا. ماتم. ندبه. ضجه. نوحه. آه و ناله. گریهء جمعی به آواز بلند بر مصیبتی. سوک. افغان. فغان. (یادداشت مؤلف). مقابل سور. گریستن به آواز بلند بر مرده، و آن با برخاستن و کردن صرف شود :
کنون دوده را سربسر شیونست
نه هنگامهء این سخن گفتنست.فردوسی.
کنون شیون باربد گوش دار
سر مهر مهتر به آغوش دار.فردوسی.
همه مرز ایران پر از دشمن است
بهر دوده ای ماتم و شیون است.فردوسی.
کنون شیون باربد گوش کن
جهان را سراسر فراموش کن.فردوسی.
به آمل فروشد به آب و بمرد
مرا در غم و درد و شیون سپرد.فردوسی.
ترا بخت چون روی آهرمن است
به خان تو تا جاودان شیون است.فردوسی.
در سرایش همیشه شادی و سور
در سرای مخالفان شیون.فرخی.
نام تو بدو زنده و در خانهء تو سور
در خانهء بدخواه تو صد شیون و ماتم.
فرخی.
رو به رضای پدر به غزو سوی روم
درفکن اندر سرای قیصر شیون.فرخی.
زنان دشمنان از پیش حربت
بیاموزند الحانهای شیون.منوچهری.
که با نادان نه شیون باد نی سور.
(ویس و رامین).
گمان ها همه راست مشمر ز دور
که بس مانَد از دور شیون به سور.اسدی.
چو شیون از اندازه بگذاشتند
پس آنگاهش از تخت برداشتند.اسدی.
به هر خیمه شیون بد آراسته
همه نالهء خستگان خاسته.اسدی.
ور بپسندی به ستوری چنین
تا به ابد یار غم و شیونی.ناصرخسرو.
نه سور است ارچه همچون سور از دور
پر از بانگ و پرانبوهیست شیون(1).
ناصرخسرو.
زی من یکی است نیک و بد دهر از آنک
سورش بقا ندارد و نه شیونْش.ناصرخسرو.
در فرحَش زَانْدُه ترس و بدان
کآخر هر سور جهان شیون است.
ناصرخسرو.
فرقت آب حوض و وصلت برف
این و آن را چه شیون و سور است.
مسعودسعد.
فرزند من آنکه سور من شیون اوست
از صحت من سور بر او شیون شد.سوزنی.
هر کجا سوریست در گیتی قرین شیون است
شهاب الدین سمرقندی.
بشنوانید مرا شیون من وز دل سنگ
بشنوید آه رشید ار شنوایید همه.خاقانی.
بامدادان همه شیون به سر بام برید
زآتشین آب مژه موج شرر بگشایید.
خاقانی.
به انتظار وصول شب که چون دررسد و بیگانه در حوالی سرای و خانه نماند صدا به شیون برآورد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
بر شوی ز شیونی که خواندی
در شیوهء دوست نکته راندی.نظامی.
مرا بگذار تا گریم بدین روز
تو مادرمرده را شیون میاموز.نظامی.
فلک را عشق تو در گردش انداخت
جهان را شوق تو در شیون آورد.عطار.
- امثال: از دور شیون سور نماید. (امثال و حکم دهخدا).
این مرده به این شیون نیرزد. (امثال و حکم دهخدا).
با نادان نه شیون باد و نه سور. (امثال و حکم دهخدا).
شیون از دور سور نماید. (امثال و حکم دهخدا).
مرگ یک بار (یک دفعه) شیون یک بار (یک دفعه) . (امثال و حکم دهخدا).
- آواز شیون برخاستن؛ صدای گریه و ندبهء جمع بر روی مرده و یا مصیبتی دیگر بلند شدن. (یادداشت مؤلف).
- به شیون بودن؛ شیون و افغان کردن. به عزا و ماتم گریه کردن :
که هرچند فرزند دشمن بود
چو شد کشته بابش به شیون بود.فردوسی.
- شیون برخاستن؛ آواز گریه و زاری در مصیبت و عزای کسی بلند شدن از جایی. (یادداشت مؤلف) :
که شیون نه برخاست از خان من
همی آتش افروزد از جان من.فردوسی.
- شیون برداشتن؛ آغاز به ناله و ضجه کردن :
تا من دل شده را دست ز گردن برداشت
جوهر تیغ تو چون سلسله شیون برداشت.
صائب (از آنندراج).
- شیون گرفتن؛ ماتم گرفتن. به عزا و نوحه پرداختن :
اَبَر بیگناهیش نخجیرزار
گرفتند شیون به هر کوهسار.فردوسی.
- شیون و شین؛ نوحه و زاری. ماتم و بدبختی.
|| به معنی ناله و فریاد مجاز است و لهذا شیون زنجیر و شیون بلبل و مانند آن و با لفظ آمدن و کشیدن و کردن و برداشتن مستعمل می شود. (آنندراج).
- شیون کشیدن؛ ناله و فریاد کردن :
امشب ز شیونی که کشیدند بلبلان
پنداشتم به باغ مگر باغبان گذشت.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
(1) - ن ل: پر از بانگ و ز آوا هست شیون.

شیون انگیختن.

[شی وَ اَ تَ] (مص مرکب) فریاد و زاری کردن. آوا سر دادن :
چون سگی کو گله به گرگ سپرد
شیون انگیخت با شبانهء کرد.نظامی.

شیونده.

[شی وَ دَ / دِ] (نف) مخلوط گشته. || لرزان شده. || برهم زده شده. (ناظم الاطباء). || برهم زننده. آمیزنده. || لرزنده. (فرهنگ فارسی معین).

شیون کردن.

[شی وَ کَ دَ] (مص مرکب)ناله و افغان کردن. گریه و زاری نمودن. (یادداشت مؤلف) :
ز بس کو همی شیون و ناله کرد
همه خلق را چشم پرژاله کرد.فردوسی.
که من بر دل پاک شیون کنم
به آید که از دشمنان زن کنم.فردوسی.
پشوتن چنین گفت با مادرش
که چندین چه شیون کنی بر سرش.
فردوسی.
از بدِ کرده پشیمان شو و طاعت کن
خیره بر عمر گذشته چه کنی شیون.
ناصرخسرو.
صحبت ناجنس آتش را بفریاد آورد
آب چون در روغن افتد می کند شیون چراغ.
صائب (از آنندراج).
ز شیونی که کند بخت من چه غم دارم
چو عندلیب کند ناله زاغ می رقصد.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).

شیونگری.

[شی وَ گَ] (حامص مرکب)نوحه گری. ناله و زاری کردن :
به شیونگری گردش اندر خروش
برآرند و زی ابر دارند گوش.اسدی.
رجوع به شیون شود.

شیونیثا.

[] (اِ) دواءالخطاطیف. (یادداشت مؤلف).

شیوه.

[شی وَ / وِ] (اِ) طور و عمل و طرز و روش و قاعده. (برهان). طور. رسم. طریقه. سبک. اسلوب. روش. نهج. وتیره. نسق. سان. گون. گونه. هنجار. طریق. راه. طرز. (یادداشت مؤلف). طرز و روش. (ناظم الاطباء) (غیاث) (از فرهنگ جهانگیری). به معنی روش مجاز است و هرجایی و موزون از صفات او و با لفظ کردن و دادن و سپردن و طلبیدن و گرفتن و داشتن و بر روی هم شکستن مستعمل. (از آنندراج). طرز و طریق. (انجمن آرا) :
غوغاست مخالف ترا شیوه
با هیبت تو چه خیزد از غوغا.مسعودسعد.
اندر آن شیوه که هستی تو تو را یار بس است
وَاندر این ره که منم نیست کسی یار مرا.
خاقانی.
مبتدع و مبدعند بر درت اهل سخن
مبدع این شیوه اوست مبتدعند آن و این.
خاقانی.
فلک را شیوه بدبختی است در کار نکوکاران
چو بختی باز بدبختی کش از مستی و حیرانی.
خاقانی.
زو وفا چشم نمی دارم چون میدانم
که وفاداری در شیوهء خوبان عار است.
رضی نیشابوری.
در شیوهء عشق هست چالاک
کز هیچ کسی نیایدش باک.نظامی.
وزین شیوه سخنهایی برانگیخت
که از جان پروری با جان درآمیخت.نظامی.
بر شوی ز شیونی که خواندی
در شیوهء دوست نکته راندی.نظامی.
گفت پرده ت چه پرده گفتا ساز
گفت شیوه ت چه شیوه گفتا ناز.نظامی.
به قیاس شیوهء من که نتیجهء نو آمد
همه طرزهای کهنه کهن است و باستانی.
نظامی.
... و از رسوم و شیوه های فراعنه و قیاصره مسطور. (تاریخ جهانگشای جوینی).
شخصی او را کلاهی آورد بر شیوهء کلاه خراسانی. (تاریخ جهانگشای جوینی). از عادات گزیده آن است که چنانکه شیوهء مقبلان و سنت صاحب دولتان باشد... (تاریخ جهانگشای جوینی). برحسب قلت و کثرت مرد بر چه شیوه شکاری را در میان آرند. (تاریخ جهانگشای جوینی). بر این شیوه اهالی شهر مدتی ملازمت نمودند. (تاریخ جهانگشای جوینی). چون صیادان بشکاری رسند بر چه شیوه آنرا صید کنند. (تاریخ جهانگشای جوینی). در عهد دولت قاآن بر این شیوه زمستانی شکار کردند. (تاریخ جهانگشای جوینی).
دل بدین شیوه چه بندی که بجز خون و سرشک
از دل و دیده در این کار کسی را نگشاد.
اثیر اومانی.
نه در خشت و کوپال و گرز گران
که آن شیوه ختم است بر دیگران
بیا تا درین شیوه چالش کنیم
سر خصم را سنگ بالش کنیم.
سعدی (بوستان).
بدین شیوه مرد سخنگوی چست
به آب سخن کینه از دل بشست.
سعدی (بوستان).
ناگاه در یک روز چون جامه ای به شیوهء کوهونان پوشیده و در خدمت ایزدتعالی به رسم هنگام بندگی بجای آوردن ایستاده بود. (ترجمهء دیاتسارون). برای او از تلو و خار و خاشاک تاج بافتند و آن تلو به شیوهء تاج بر سر او نهادند. (ترجمهء دیاتسارون).
رسم عاشق کشی و شیوهء شهرآشوبی
جامه ای بود که بر قامت او دوخته بود.
حافظ.
در خرقه از این بیش منافق نتوان بود
بنیاد از این شیوهء رندانه نهادیم.حافظ.
نرگس همه شیوه های مستی
از چشم خوشت به وام دارد.حافظ.
کمال دلبری و حسن در نظربازی است
به شیوهء نظر از نادران دوران باش.حافظ.
روز نخست چون دم رندی زدیم و عشق
شرط آن بُوَد که جز ره آن شیوه نسپریم.
حافظ.
بباختم دل دیوانه و ندانستم
که آدمی بچه ای شیوهء پری داند.حافظ.
گر من از سرزنش مدعیان اندیشم
شیوهء مستی و رندی نرود از پیشم.حافظ.
نازپرورد تنعم نبرد راه به دوست
عاشقی شیوهء رندان بلاکش باشد.حافظ.
نیست در بازار عالم خوش دلی ور زآنکه هست
شیوهء رندی و خوشباشیّ عیاران خوش است.
حافظ.
و شاخ چنار را بر کنار پشته نشانده و به شیوه ای که خربزه می کارند باید که بزمین فروبرد. (فلاحت نامه).
گوشه گیری خویش را رسوای عالم کرده است
گر سر شهرت نداری شیوهء عنقا بگیر.
میرزا جلال اسیر (از آنندراج).
انصاف شیوه ای است که بالای طاعت است.
؟
|| سبک و اسلوب خاص هنری هر هنرمند یا گروهی از هنرمندان، فی المثل: شیوهء میرعماد، شیوهء کلهر، شیوهء درویش، شیوهء فاضل گروسی، شیوهء عراقی، شیوهء هندی، نوشتن به شیوهء امین الدوله. سبک شعر یا نثر. (از یادداشت مؤلف) :
مرا شیوهء خاص و تازه ست و داشت
همان شیوهء باستان عنصری
ز ده شیوه کآن پیشهء شاعریست
به یک شیوه شد داستان عنصری.خاقانی.
منصفان استاد دانندم که در معنی و لفظ
شیوهء تازه نه رسم باستان آورده ام.خاقانی.
از این شیوه اطناب تمام بنوشت و سر نامه ببست و به دست غلام بداد. (ترجمهء تاریخ یمینی). عدیم النظیر بود در شیوهء خلاف و قصه. (ترجمهء تاریخ یمینی). کس بر خط او تزویر نتوانستی کرد چه خطی عجب مسلسل داشت و کس در کرمان بدان شیوه نتوانستی نبشت. (بدایع الازمان).
شیوه غریب است مشو نامجیب
گر بنوازیش نباشد غریب.نظامی.
من که در این شیوه مصیب آمدم
دیدنی ارزم که غریب آمدم.نظامی.
سخن زین نمط هرچه دارد نوی
بدین شیوهء نو کند پیروی.نظامی.
لعل تو طریق مهربانی داند
هر شیوه که در لطف تو دانی داند.
کمال الدین اسماعیل.
گر دیگری به شیوهء حافظ زدی رقم
مقبول طبع شاه هنرپرور آمدی.حافظ.
|| قاعدهء زندگانی. طریقهء کردار و عمل. (ناظم الاطباء). کوک. فن. لم: شیوهء کاری را دانستن؛ لم آنرا یا کوک آنرا دانستن. راه خاص برای رسیدن به مقصودی. (یادداشت مؤلف) :
گرت عقل و رایست و تدبیر و هوش
به رغبت کنی پند سعدی بگوش
که اغلب درین شیوه دارد مقال
نه در چشم و زلف و بناگوش و خال.
سعدی (بوستان).
من آدمی به چنین شکل و قد و خوی و روش
ندیده ام مگر این شیوه از پری آموخت.
سعدی.
|| عادت و خوی و طبیعت و ترتیب طبیعی. (ناظم الاطباء) : دیگر شیوهء او آن بودی که از سالی سه ماه زمستان نشاط کردی. (تاریخ جهانگشای جوینی).
هرکه باشد شیوه استیهیدنش
دیدهء خود را بپوش از دیدنش.مولوی.
زِبْل گشته قوت(1) او از شیوه ای
زآن غذا زاده زمین را میوه ای.مولوی.
و طبیعت آدمی بر این شیوه مجبول. (جامع التواریخ رشیدی).
خامی و ساده دلی شیوهء جانبازان نیست
خبری از بر آن دلبر عیار بیار.حافظ.
تنها نه ز راز دل من پرده برافتاد
تا بود فلک شیوهء او پرده دری بود.حافظ.
|| وضع و حالت. (یادداشت مؤلف) :
صید ملخ شیوهء شهباز نیست.خواجو.
بر مهر چرخ و شیوهء او اعتماد نیست
ای وای بر کسی که شد ایمن ز مکر وی.
حافظ.
|| قانون. (ناظم الاطباء) (برهان). || مذهب و طریقه. (ناظم الاطباء) : امتثال فرمان او دین آن بی دینان بود تا هر شیوه که پیش گرفتی هیچ آفریده انکار آن نتوانستی کردن. (تاریخ جهانگشای جوینی). || نوع و قسم. (ناظم الاطباء) :
چون منی را عشق دریا بس بود
در سرم زین شیوه سودا بس بود.عطار.
گرچه هر مرغی زند زین شیوه لاف
نیست هر پرّنده ای سیمرغ قاف.عطار.
دشمنان را به چه شیوه نیست کردند. (تاریخ جهانگشای جوینی). || سامان و سرانجام. || حصول. (ناظم الاطباء). || هنر. (ناظم الاطباء) (فرهنگ جهانگیری). هنر و کمال. (برهان) (از غیاث). || شغل و پیشه و کار و صنعت. || داد و ستد و کسب. || ابزار و آلت. || نگاه از روی شهوت. || کرشمه و ناز. عشوه و کرشمهء معشوق و محبوب و حرکات دلبرانهء دختران دوشیزه. (ناظم الاطباء). به معنی ناز و کرشمه مجاز است. (از فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج) (از برهان) (از غیاث). ناز و عشوه. (انجمن آرا) : زن خوب باجمال باعقل با حسب و نسب پر نمک و شیوه ای می جست. (بهاءالدین ولد).
شیوه و ناز تو شیرین، خط و خال تو ملیح
چشم و ابروی تو زیبا، قد و بالای تو خوش.
حافظ.
شیوهء حور و پری گرچه لطیف است ولی
خوبی آن است و لطافت که فلانی دارد.
حافظ.
نرگس کرشمه می برد از حد برون خرام
ای من فدای شیوهء چشم سیاه تو.حافظ.
بگشا به شیوه نرگس پرخواب مست را
وز رشک چشم نرگس رعنا بخواب کن.
حافظ.
بوی شیر از لب همچون شکرش می آید
گرچه خون میچکد از شیوهء چشم سیهش.
حافظ.
نرگس ار لاف زد از شیوهء چشم تو مرنج
نروند اهل نظر از پی نابینایی.
حافظ.
|| اهانت. || خودنمایی. تزویر. (ناظم الاطباء). خویشتن نمودن و خودنمایی. (برهان). || چاپلوسی و تملق. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). || وقار. (ناظم الاطباء). || زیبایی و خوبی و نیکویی کردن. (ناظم الاطباء) (برهان). خوبی و زیبایی. (آنندراج). نیک کردن و خویشتن نمودن به حسن و زیبایی. (صحاح الفرس). دل فریبی. (ناظم الاطباء) :
شیوهء(2) چشمت فریب جنگ داشت
ما غلط کردیم و صلح انگاشتیم.حافظ.
گشت بیمار که چون چشم تو گردد نرگس
شیوهء(3) تو نشدش حاصل و بیمار بماند.
حافظ.
چشم حافظ زیر بام قصر آن حوری سرشت
شیوهء جنات تجری تحتها الانهار(4) داشت.
حافظ.
راه دل عشاق زد آن چشم خماری
پیداست از این شیوه که مست است شرابت.
حافظ.
|| خاطرنوازی. (ناظم الاطباء). || زن بد. (یادداشت مؤلف). || حیله. خدعه. نیرنگ. پلتیک. حقه: هزار شیوه زدن؛ هزار حقه زدن. (یادداشت مؤلف) : این سحارهء شیطان به صدهزار غرور مهره های دل پیشینیان به هر شیوه از حقهء سینه هاشان ربود شما کجا برآیید با او. (کتاب المعارف). پنداشت که بدان شیوه ها دفع المقدور کائن تواند کرد. (جامع التواریخ رشیدی).
در شیوه کنی بدیهه گویی
مشتت رسد از بدیهه شویی.
واله هروی (از آنندراج).
- شیوهء بزاز؛ عبارت است از آنکه در فروختن اشیاء، خریداران را اول جنس ناقص نموده و بعد از آن جنس کامل و بهتر را به نظر خریداران نمایش دادن تا تمیز نیک و بد کرده قدردانی نمایند، و معمول بزاز همین است که اول جامهء ناقصی را نماید. (آنندراج) (غیاث).
|| کار بد. (یادداشت مؤلف). || (اصطلاح عرفان) نزد صوفیه اندک جذبه را گویند در بعضی احوال که گاه بود و گاه نبود. (کشاف اصطلاحات الفنون).
(1) - ن ل: خاک.
(2) - به معنی ناز و کرشمه نیز توان گرفت.
(3) - به معنی ناز و کرشمه نیز توان گرفت.
(4) - از قرآن 2/25 و...

شیوه.

[شَ] (ع ص) بسیار عیب گوی از مردم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || عَیون، یعنی کسی که بسیار چشم می زند. (از اقرب الموارد).

شیوه.

[شی وَ] (اِخ) دهی است از بخش قیدار شهرستان زنجان. آب آن از رودخانهء محلی. سکنهء آن 718 تن. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شیوه ای.

[شی وَ / وِ] (ص نسبی) زن بدعمل. پسر بد. زن یا پسر مرتکب عمل نامشروع. کسی که معمو دارای عادتهای زشت و مضر و اعمال سوء باشد (قمارباز یا شهوتران یا الکلی یا تریاکی یا نانجیب در مورد زنان و نظایر آن)، در این صورت گویند فلان کس شیوه ای (یا اهل شیوه) است. گاه به جای شیوه به این معنی لغت فرقه نیز استعمال می شود. (فرهنگ لغات عامیانه). || شیوه گر. معشوقی که به همهء فنون عاشقی آگاه است و ناز و کرشمه بکار برد. (فرهنگ فارسی معین).

شیوه باز.

[شی وَ / وِ] (نف مرکب) معشوق و یا معشوقهء با ناز و کرشمه. که دانا باشد به همهء فن های عشقی و بکار برد آنها را. (ناظم الاطباء). || مکار. حیله گر. نیرنگساز. محیل. خادع. بامبول باز. (یادداشت مؤلف). || عاشق و شیدایی. (آنندراج).

شیوه بازی.

[شی وَ / وِ] (حامص مرکب)صفت شیوه باز. || حیله. مکر. خدعه. نیرنگ. بامبول بازی. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیوه باز شود.

شیوه پیله.

[شی وَ / وِ لَ / لِ] (اِ مرکب، از اتباع) شیله پیله. حیله و نیرنگ. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیله پیله شود.

شیوه تو.

[شی وَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان سقز. سکنهء آن 100 تن. آب آن از چشمه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

شیوه جو.

[شی وَ] (اِخ) دهی است از بخش سردشت شهرستان مهاباد. آب آن از رودخانهء سردشت. راه آن اتومبیلرو. سکنهء آن 152 تن. صنایع دستی آن جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

شیوه دار.

[شی وَ / وِ] (نف مرکب)شیوه دارنده. دارای سبک و طریقهء خاص در هنر. || اهل حرفت و صناعت و کاریگر و دارای هنر و پیشه ور. (ناظم الاطباء). هنرمند و صاحب فن و کمال. (آنندراج). || چست و چالاک. || کارآزموده و کارگزار. (ناظم الاطباء).

شیوه زبان.

[شی وَ / وِ زَ] (ص مرکب)شیرین گفتار و فصیح و بلیغ. (ناظم الاطباء).

شیوه زدن.

[شی وَ / وِ زَ دَ] (مص مرکب)در تداول عامه، اهل فرقه بودن. عادتهای زشت داشتن. (فرهنگ لغات عامیانه). حیله بکار بردن. (یادداشت مؤلف). || عمل بد داشتن زن. منحرف بودن زن. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیوه ای شود.

شیوه زن.

[شی وَ / وِ زَ] (نف مرکب) در تداول عامه، شیوه زننده. اهل فرقه. کسی که دارای عادتهای زشت و ناپسند اخلاقی است. (فرهنگ لغات عامیانه). رجوع به شیوه ای و شیوه زدن شود.

شیوه شو.

[شی وَ] (اِخ) دهی است از بخش سردشت شهرستان مهاباد. سکنهء آن 127 تن. آب آن از رودخانهء سردشت. صنایع دستی آنجا جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیوه کار.

[شی وَ / وِ] (ص مرکب)شیوه گر. شیوه باز. (ناظم الاطباء). رجوع به شیوه باز شود.

شیوه کردن.

[شی وَ / وِ کَ دَ] (مص مرکب) ناز و کرشمه نمودن. (یادداشت مؤلف) :
پارسایی و سلامت هوسم بود ولی
شیوه ای می کند آن نرگس فتّان که مپرس.
حافظ.
رجوع به شیوه شود.

شیوه گر.

[شی وَ / وِ گَ] (ص مرکب)شیوه کار. شیوه باز. (ناظم الاطباء). حیله گر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیوه باز شود. || آنکه دارای روش و طریقه است. (فرهنگ فارسی معین). || معشوقی که به همهء فنون عاشقی آگاه است و ناز و کرشمه بکار برد.

شیوه گری.

[شی وَ / وِ گَ] (حامص مرکب) ناز و کرشمه و دل فریبی. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین) :
اگرچه شهر پر از دلبران چالاک است
تو خود به شیوه گری شیوهء دگر داری.
نزاری قهستانی.
می چکد شیر هنوز از لب همچون شکرش
گرچه در شیوه گری هر مژه اش قَتّالیست.
حافظ.
|| حیله گری. (فرهنگ فارسی معین) :
شاه دانست کآن چه شیوه گری است
دزد خانه به قصد خانه بری است.نظامی.

شیوه مند.

[شی وَ / وِ مَ] (ص مرکب)شیوه باز. (ناظم الاطباء). رجوع به شیوه باز شود.

شیوه مندی.

[شی وَ / وِ مَ] (حامص مرکب) شیوه گری. (ناظم الاطباء). رجوع به شیوه گری شود.

شیوی.

[شی] (حامص) شیبی. سرازیری. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیبی و شیو شود.

شیویار.

[وْ] (اِخ) دهی است از بخش ترکمان شهرستان میانه. سکنهء آن 673 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

شیویدن.

[شی دَ] (مص) مخلوط شدن. (ناظم الاطباء). آمیخته شدن. در هم شدن. (فرهنگ فارسی معین). || آمیختن و مخلوط کردن. (ناظم الاطباء). || لرزیدن. (منتهی الارب). رجوع به شیوانیدن شود.

شیویده.

[شی دَ / دِ] (ن مف) آمیخته. درهم شده. (فرهنگ فارسی معین).

شیوینه.

[شی نَ / نِ] (ص) مایل شونده. || کج کننده. (ناظم الاطباء).

شیة.

[یَ] (ع مص) وشی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نگار کردن جامه. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به وشی شود. || بسیار شدن. (تاج المصادر بیهقی).

شیة.

[یَ] (ع اِ) نشان و رنگ اسب و جز آن که مخالف سایر اندام باشد. ج، شیات. منه قوله تعالی: لا شیة فیها(1)؛ ای لیس فیها لون یخالف سائر لونها، و یقال: ثور اَشْیَه؛ یعنی گاو چپار، کما یقال: فرس ابلق و تیس اذرأ. (منتهی الارب). هر رنگی که مخالف با قسمت اعظم بدن اسب و یا حیوان دیگری باشد. و یا آنکه به معنی سفید است که در چارپایان باشد. ج، شیات. و نسبت به آن شَویّ. (از اقرب الموارد). نشان. (مهذب الاسماء) (ترجمان القرآن جرجانی). || گوسپندان. (منتهی الارب).
(1) - قرآن 2/71.

شیه.

[شَیْ یِهْ] (ع اِ) جِ شاة. (منتهی الارب). رجوع به شاة شود.

شیه.

[یَ / یِ] (از ع اِ) علامت. نشان. زیور (در اسب). رنگ مخالف بدن. خال. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیة شود. || شیهه و بانگ اسب :
چنان با شیه حمله کرد ادهمش
که در حمله خون شد خوی از ادرمش.
اسدی.

شیه.

[شَیْهْ / شیَ / شیِ] (اِ) بانگ و آواز. (منتهی الارب). || شیهه و بانگ اسب. شنه. (ناظم الاطباء).

شیه.

[شَیْهْ] (ع مص) عیب کردن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || چشم زدن به کسی. (اقرب الموارد).

شیه.

[شَیْهْ] (ع اِ) جِ شاة. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به شاة شود.

شیه.

[شَ یَ] (اِخ) دهی است از بخش رودسر شهرستان لاهیجان. سکنهء آن 130 تن. آب آن از چشمه سار. شغل اهالی زراعت و نوازندگی. اکثر مردان به نواختن موسیقی محلی آشنا هستند و در عروسیهای آبادیهای مجاور شرکت می کنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

شیهبور.

[شَ هَ] (ع ص) زن کلان سال با اندک قوت. (از اقرب الموارد) (آنندراج). شهبره. (منتهی الارب). رجوع به شهبره شود. || گنده پیر فانی. شهبرة. (آنندراج).

شیهم.

[شَ هَ] (ع اِ) خارپشت نر یا خارپشت نر کلان خاردار. (ناظم الاطباء) (از یادداشت مؤلف) (آنندراج) (از اقرب الموارد). قنفذ. تشی. ضَرب. ضُربان. (یادداشت مؤلف). ج، شیاهم. (اقرب الموارد). دلدل. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

شیهمة.

[شَ هَ مَ] (ع ص) گنده پیر کلانسال. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || زن پیر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) داهیه و بلا. (ناظم الاطباء).

شی هوآنگ.

(اِخ)(1) امپراتور چین در نیمهء قرن سوم میلادی. وی مؤسس بنای دیوار چین است. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Shi-huang.

شیهه.

[شَ / شِ هَ / هِ] (اِ) آواز اسب. صَهیل. (انجمن آرا) (فرهنگ اوبهی) (از برهان) (از غیاث) (یادداشت مؤلف) (از آنندراج). شنه. شیه. بانگ اسب. صهال. (یادداشت مؤلف) :
همی بست از گرد تک چشم مهر
همی کافت از شیهه گوش سپهر.اسدی.
گیسوی حوّا شناس پرچم منجوق او
عطسهء آدم شناس شیههء یکران او.خاقانی.
از شیب تازیانهء او عرش را هراس
وز شیههء تکاور او چرخ را صدا.خاقانی.
نوای شیههء شبدیز خسرو طبع شیرین را
خوش است اما صدای تیشهء فرهاد از آن خوشتر.
میرزا عرب ناصح (از آنندراج).
- شیهه زدن؛ فریاد زدن. بانگ برآوردن اسب. بانگ کردن اسب. آواز برآوردن اسب :
گر شیهه ای زند به جوانی ستایمش
ور نقطه ای برد کنمش نام طیّ ارض.عرفی.
- شیهه کردن؛ صدا برآوردن اسب. شیهه زدن :
به گاه قباد این چنین شیهه کرد
کجا کرد با شاه ترکان نبرد.فردوسی.
|| آواز شیر. (یادداشت مؤلف). نعرهء شیر که از نشاط کند. (فرهنگ اوبهی) :
بانگ او کوه بلرزاند چون شیههء(1) شیر
سم او سنگ بدرّاند چون نیش گراز.
منوچهری.
(1) - ن ل: شنّه، و در این صورت شاهد نیست.

شیهه کشیدن.

[شَ / شِ هَ / هِ کَ / کِ دَ](مص مرکب) شنه برآوردن اسب. بانگ برآوردن اسب. (یادداشت مؤلف). شیهه زدن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیهه شود.

شیی.

[شَ یی یْ] (ع ص) لکنت دارنده. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || بعیدالنظر. دوربین. (از اقرب الموارد).

شییاریدن.

[دَ] (مص) شیاریدن. شیار کردن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شیاریدن و شیار کردن شود.

شییخ.

[شُ یَیْ / شیَیْ] (ع اِ مصغر) مصغر شیخ. (ناظم الاطباء). رجوع به شیخ شود.

شییدن.

[شَ دَ] (مص) کمر بستن. || سلاح پوشیدن و ساز پوشیدن و ساز جنگ پوشیدن و مسلح شدن. (ناظم الاطباء).

شییرة.

[شُ یَیْ رَ] (ع اِ مصغر) درخت کوچک. (ناظم الاطباء).

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».