لغتنامه دهخدا

مشخصات کتاب

سطح توصیف :پرونده
عنوان:ادبیات ـ لغت‌نامه دهخدا[سند]
منشا:سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
تاریخ /دوره ایجاد:۱۳۴۱ ـ ۱۳۴۲.
مشخصات ظاهری:۱۶۰ برگ.
دامنه و محتوا:مکاتبات سازمان برنامه و بودجه درمورد کمک به سازمان لغت‌نامه دهخدا ، تامین اعتبار بابت تدوین و چاپ و انتشار شش مجله از لغت‌نامه دهخدا ، صورت حق تالیف مولفان.
توصیفگر:دانشگاه تهران
سازمان برنامه و بودجه
توصیفگر:اجتماع
ادبیات
قرارداد ها
حق‌التالیف
طرح‌های توسعه
اعتبارات
شماره دستیابی: ۲۲۰/۱۷۶۹۰

حرف ص

ص.

(حرف) حرف چهاردهم از حروف هجاء عرب و هفدهم از الفباء فارسی و هیجدهم از حروف ابجد و در حساب جُمَّل آن را به نود دارند. || این حرف در لغت فرس نیامده لیکن گاهی برای رفع اشتباه با کلمات مشابه «س» را «ص» نویسند و «س» خوانند: صد «سد»، شصت «شست». || و در فن تجوید «ص» از حروف اَسلیه و مهموسه و مصمته و مطبقه و حروف هفتگانهء مستعلیه و از حروف ناریه و حروف مرفوع شمسی و رمز وقف مباح مرخص است. || و نیز رمز است از صفحه و صلوات الله علیه یا صلی الله علیه که گاه آن را بدین صورت «ص» نویسند. || و نام سورهء سی وهشتم است از قرآن و آن مکیه است، دارای هشتادوهشت آیت، پس از صافات و پیش از زمر. || و در تداول عرب کلمه ای که دارای این حرف و حرف «ج» باشد مُعرّب است، چه در زبان عرب این دو حرف در یک کلمه جمع نشود، چون صاروج، جمص، جیص، جص.
ابدالها:
در تعریب بدل از «ج» آید:
صقرات = جغرات.
و نیز بدل از «چ» آید:
صک = چک.
صنج = چنگ.
صغانی = چغانی.
صلیب = چلیپا.
صنار = چنار.
صرم = چرم.
صین = چین.
دارصینی = دارچینی.
رصاص = رچاچ.
بلوص = بلوچ.
صندل = چندل.
صیدنه = چیدنی.
ابن صهاربخت = ابن چهاربخت.
صغانه = چغانه.
و نیز بدل از «ز» آید:
بوصی = بوزی.
آمیص = خامیز.
صندوق = زندوق.
قصار = گازر.
(و محتمل است صدیق و زندیق نیز از این قبیل باشد).
و نیز بدل از «س» آید:
اصفهان = اسپهان.
صنج = سنگ.
صنجه = سنگه.
صرود = سردسیر.
حرف «ص» در عربی گاه بدل به «ز» شود:
بصاق = بزاق.
صعتر = زعتر.
و گاه بدل از «س» آید:
صماخ = سماخ.
بصاق = بساق.
قفص = قفس.
بلهصه = بلهسه.
صعتر = سعتر.
و گاه بدل از «ض» آید:
تیصیص = تیضیض.
|| و بر روی حروف علامت شک است که چون در صحت کلمه ای شک کنند بالای آن «ص» نهند و چون به صحت پیوندد حائی بدان ملحق سازند، بدین صورت «صح» که نشانهء رفع شبهه و شک است، تا احتیاج به قلم زدن آن نباشد. (از معجم الادباء ج1 ص317).

صا.

(اِخ) شهری است به مصر منسوب به صابن مصربن بیصربن حام بن نوح. (از معجم البلدان).

صاء .

(ع اِ) لغتی است در صاءَة و آن آب و جز آن از پلیدی است که در سلا، یا بر سر بچه باشد در رحم و بعد ولادت بیرون آید. (منتهی الارب).

صائب.

[ءِ] (ع ص) نعت فاعلی از صواب. رسا. رساننده. (غیاث اللغات). || باران ریزان. || نقیض خاطی. و منه المثل: مع الخواطی سهم صائب. (منتهی الارب). || راست و درست: حدس صائب. رأی صائب : پس ملک بهتر داند و رأی او در این معنی صائب تر باشد. (تاریخ برامکه). امیری صائب تدبیر و بلندهمت بود. (حبیب السیر جزء چهارم از ج 3 ص352). || سهم صائب؛ تیر به نشانه فرودآمده.

صائب.

[ءِ] (اِخ) دو تن از شعرای متأخر عثمانی که هر دو را نام محمد و تخلص صائب و معاصر یکدیگرند. یکی در 1262 ه . ق. بسن سی وپنج سالگی وفات یافته و از اوست:
خاطره گلد کجه صائب مومیان دلربا
خواب و راحت قالماز اولدی دیدهء خونابده.
و دیگری که عاشق پیشه بوده است مبتلا به جنون گشته و بسال 1270 ه . ق. در بیمارستان درگذشته است. از اوست:
باده ویردی حاصل عمریم جفای روزگار
صائبا اوراق تدبیرین قضا سوزانیدور.
(از ریحانة الادب ج2 ص408).

صائب.

[ءِ] (اِخ) ابن حبیش. از روات است.

صائب.

[ءِ] (اِخ) ابن مالک اشعری. از رؤساء لشکریان مختاربن ابی عبیدة ثقفی است. خواندمیر گوید: در روضة الصفا مسطور است: در آن ایام که عبدالله مطیع بفرمان ابن زبیر به کوفه رسید مردم را در مسجد جامع گرد آورد و خطبه خواند و در اثنای سخن بر زبان راند که من در میان شما به سیرت عمر بن خطاب و عثمان بن عفان سلوک خواهم کرد، در آن انجمن صایب بن مالک اشعری به اشارت مختار که یکی از حضار بود گفت: ایها الامیر در سیر عمر و عثمان سخنی نیست مگر خیر لکن مطلوب آن است که در میان ما به سنن سنیهء امیرالمؤمنین علی (ع) زندگانی کنی، و عامهء خلایق زبان به تحسین صایب گشاده گفتند: بر سخن او مزیدی نیست. عبدالله بن مطیع گفت: خاطر جمع دارید که بر وفق رضای شما معاش خواهم کرد و از منبر فرودآمد و بعد از آن ایاس عجلی که از جانب عبدالله المطیع العدوی شحنهء کوفه بود به عرض رسانید شخصی که سخن تو را رد کرد از رؤساء مختار است و جمعی کثیر با مختار بیعت کرده اند و داعیهء خروج دارند... (حبیب السیر جزء دوم از ج2 ص50).

صائب.

[ءِ] (اِخ) تبریزی. سلسلهء نسب مولانا سیدمحمدعلی صائب تبریزی به شمس الدین تبریزی معروف میرسد. والد ماجد وی میرزا عبدالرحیم که یکی از تجار معتبر تبارزهء عباس آباد اصفهان بود از جملهء اشخاصی است که به امر شاه عباس اول از تبریز کوچیده و در عراق متوطن شده و پسرش صائب در بلدهء اصفهان نشو و نما کرده و در آن شهر شهرت یافته است و بیت ذیل مشعر به وطن اصلی اوست:
صائب از خاک پاک تبریز است
هست سعدی گر از گِل شیراز.
مولانا بعد از وصول به سن تمیز به زیارت بیت الله مشرف شده و در حین عبور (؟) قصیده ای در منقبت حضرت رضا علیه السلام انشاد کرده و این بیت از آن است:
للّه الحمد که بعد از سفر حج صائب
عهد خود تازه به سلطان خراسان کردم.
از بعض غزلهای صائب چنین مفهوم میشود که بعد از مراجعت به اصفهان از وضع ایران دلگیر و رنجیده خاطر گردیده است و لذا به خیال سفر هند افتاده و در شهور سنهء 1036 ه . ق. از اصفهان خارج شده است و غزل ذیل از آن جمله است:
طلایی شد چمن ساقی بگردان جام زرین را
بکش بر روی اوراق خزان دست نگارین را
دلم هر لحظه از داغی به داغ دیگر آویزد
چو بیماری که گرداند ز تاب درد بالین را
بجای لعل و گوهر از زمین اصفهان صائب
به ملک هند خواهد برد این اشعار رنگین را.
مولانا صائب بعد از آنکه به شهر کابل رسیده ظفرخان متخلص به «احسن» که به نیابت حکومت پدر خود خواجه ابوالحسن تربتی در آن شهر مقیم بوده است از مولانا حق شناسی کرده و مدتی آن بزرگوار را در نزد خود معزز و محترم نگاه داشته و مشارالیه نیز بواسطهء مدایح و قصاید او را زندهء جاوید ساخته است. ظفرخان مشارالیه نیز در بعض از مقاطع غزلهای خود مولانا صائب را بخوبی اسم برده و از آن جمله است:
طرز یاران پیش احسن بعد از این مقبول نیست
تازه گوئیهای او از فیض طبع صائب است.
در تاریخ 1039 ه .ق. که ظفرخان بقصد تهنیت «شاه جهان پادشاه» بطرف دکن حرکت میکرد صائب را نیز همراه برد و مولانا بعد از ورود به حضور سلطان به لقب مستعدخان و به منصب «هزاره» سرافراز شده است. مؤلف تذکرهء «خیرالبیان» مینویسد: مولانا قبل از رفتن به هند روزی در مجمعی از دوستان بود و «حق آه»نامی از دراویش در آن میان حضور داشت و او مولانا صائب را به لقب مستعدخان مخاطب ساخت و از آن به بعد بدین عنوان مشهور شد. در سال 1042 ه . ق. ظفرخان مشارالیه به حکومت کشمیر منصوب شد و در موقع حرکت مولانا صائب نیز بسابقهء مودت و الفتی که با او داشت همراه او به کشمیر رفت و در همان ایام پدر مولانا بجهت برگرداندن پسر از اصفهان به هند آمد و به اتفاق فرزند خود به اصفهان بازگشت و بیت ذیل از غزلی است که در مملکت هند انشاد شده:
خوش آن روزی که صائب من مکان در اصفهان سازم
ز وصف زنده رودش خامه را رطب اللسان سازم.
بیت ذیل هم از غزل معروف او است که بعد از عودت به اصفهان به نواب جعفر وزیر اعظم نوشته و فرستاده و مشارالیه پنجهزار روپیه از هند در مقابل آن غزل صله و جایزه ارسال کرده است:
دوردستان را به احسان یاد کردن همت است
ورنه هر نخلی به پای خود ثمر می افکند.
مولانا بعد از آنکه از مملکت هند برگشته تا آخر حیات در نزد سلاطین صفویه معزز و محترم زیسته و از طرف شاه عباس ثانی به لقب ملکالشعرایی مفتخر شده است ولی در روز جلوس شاه سلیمان اشعاری که منظوم ساخته و مطلع آن این است:
احاطهء خط آن آفتاب تابان را (؟)
گرفت خیل پری در میان سلیمان را
شاه سلیمان را بجهت حسن صورتی که در جوانی داشت به غیظ آورده و تا آخر عمر با مولانا تکلم نکرده است. مولانا سه چهار سال بعد از جلوس وی در شهر اصفهان درگذشت و هم در آنجا مدفون است و عبارت «صائب وفات یافت» (1081 ه . ق.) تاریخ فوت اوست.
مولانا دواوین متعدده دارد. مجموعهء آثارش قریب به یکصد و بیست هزار بیت است و بیشتر به غزل پرداخته است، قصیده و مثنوی نیز دارد، بعضی نثرهای بلیغ و خطبه های دیوانی نیز انشا کرده است و یکی از دواوین وی بزبان ترکی است. کلیات وی عبارت است از یک سفینهء مملو از مواعظ و آداب که جُنگی پر از حکمت و امثال است و اکثر ابیات او ضرب المثل شده و در السنه ساری و متداول است لکن اغلب مردم نظر به عدم اطلاع به کلمهء «لاادری» از قائل تعبیر می کنند ولی اغلب آنها در دواوین صائب مندرج و موجود است و جای حیرت است که چنین شاعری در مملکت ایران الحال شهرتی ندارد و مجموعهء گرانبهای او در ایران به طبع نرسیده است. محتمل است که عدم اطلاع مردم ناشی از نگارش دو نفر تذکره نویسان متأخر باشد. لطفعلی بک آذر در «آتشکده» گفته: صائب در مراتب سخن گستری طرزی خاص دارد که شباهتی به فصحای متقدمین ندارد، دیوانش یکصد و بیست هزار بیت است، بعد از مراعات این چند بیت از دیوان او انتخاب شد. رضاقلیخان صاحب مجمع الفصحا نیز تقریباً مانند او نوشته است. و جز این دو نویسنده سایر تذکره نویسان بالاتفاق تمجید فوق العاده از صائب کرده اند. طاهر نصیرآبادی که یکی از معاصرین صائب است در تذکرهء خود شرح مفصلی از وی نوشته و میگوید: میرزا صائب از علو فطرت و نهایت شهرت محتاج به تعریف نیست، انوار خورشید فصاحتش چون ظهور خور عالم گیر و مکارم اخلاقش چون معانی رنگین دلپذیر، خامهء یگانهء دوزبانش به تحریک سه انگشت به چهار رکن و شش جهت پنج نوبت گرفته. مؤلف تذکرهء ریاض الشعراء مذکور داشته که صیت سخنوری صائب از قاف تا قاف جهان رسیده و خوان نعم کلامش از شرق تا غرب کشیده، معاصرین را با وی همسر محال و دغدغهء برابری چه مجال؟
میرزا غلامعلی آزاد در «سرو آزاد» گوید: از آن صبحی که آفتاب سخن در عالم شهود پرتو انداخته معنی آفرینی به این اقتدار سپهر دوار بهم نرسانیده چنانکه خود او گفته است:
ز صد هزار سخنور که در جهان آید
یکی چو صائب شوریده حال برخیزد.
سرخوش در «کلمات الشعراء» آورده: از زمانی که زبان به سخن آشنا شده چنین معنی یابی خوش خیال بلندفکر بروی عرصه نیامده، در حال حیات دیوانش مشهور آفاق و اشعارش عالمگیر بود، خواندگار روم و سلاطین هند در نامه های خود از شاه ایران درخواست دیوان او میکردند و شاه ایران برسم تحفه و هدایا میفرستاده است.
بعقیدهء نگارنده مولانا صائب را اگر «متنبی» ایران بخوانیم سزاست زیرا که مانند وی مفلق و نکته سنج و باریکبین بود و معانی بدیع در غزلهای خود گنجانیده و سخنوران معاصر را تلخ کام گذاشته و خود نیز گفته است:
تلخ کردی زندگی بر آشنایان سخن
اینقدر صائب تلاش معنی بیگانه چیست؟
این بود آنچه آقای تربیت از احوال صائب نوشته اند، بعلاوه از غزلیات او اشعاری انتخاب نموده و تعریفی هم از قصائد و منظومهء جنگی او کرده اند که از آن دو قسمت صرف نظر شد. (حیدرعلی کمالی مجلهء آینده سال یک شمارهء 12).
شاگرد او محمدسعید مازندرانی متخلص به اشرف، معروف به اشرف مازندرانی پسر محمدصالح مازندرانی، قطعهء ذیل را در تاریخ وفات استاد خود صائب سروده است:
کرده بود ایزد عنایت خوشنویس و شاعری
از وجود هر دو کردی افتخار ایام ما
بود اسم و رسم آن عبدالرشید دیلمی
وین محمد با علی بود و تخلص صائبا
آن پسر همشیرهء سیدعماد خوشنویس
وین برادرزادهء شمس الحق شیرین ادا
شهر قزوین است از اقبال آن دارالکمال
کشور تبریز بود از نسبت این عرش ما
هر دو بودندی بهم چون صورت و معنی قرین
هر دو بودندی بهم چون لفظ و معنی آشنا
اتفاقاً هر دو در یک سال با هم متفق
رخت بربستند از اینجا جانب دارالبقا
روی با من کرد و گفت: اشرف بگو تاریخ آن
چون ترا بودند ایشان اوستاد و پیشوا
گفتم از ارشاد پیر عقل در تاریخ آن
«بود با هم مردن آقا رشید و صائبا».
که مطابق با 1081 میشود و عبدالرشید استاد اشرف در خط بوده. (ریحانة الادب ج2 ص410).
و از اشعار اوست:
بیقراران را از آن یکتای بی همتا طلب
چون شود از دشت غایب سیل، در دریا طلب
دست خواهش را بمگشا پیش دست خاکیان
هرچه میخواهد دلت از عالم بالا طلب
اهل همت را مکرر دردسر دادن خطاست
آرزوی هر دو عالم را از او یکجا طلب
هیچ قفلی نیست در بازار امکان بی کلید
بستگی ها را گشایش از در دلها طلب
گر ز خاک آسودنت آسوده میگردند خلق
تن به خاک تیره ده آسایش دلها طلب
چشم چون بینا شود خضر است نقش هر قدم
رهبر بینا چو خواهی دیدهء بینا طلب
آبرو در پیش ساغر ریختن دون همتی است
گردنی کج میکنی باری می از مینا طلب.
*
شاه و گدا بدیدهء دریادلان یکی است
پوشیده است پست و بلند زمین در آب.
*
در مجالس حرف سرگوشی زدن با یکدگر
در زمین سینه ها تخم نفاق افشاندن است.
*
نهاد سخت تو سوهان به خود نمیگیرد
وگرنه پست و بلند زمانه سوهان است
زمانه بوتهء خار از درشت خویی تست
اگر شوی تو ملایم جهان گلستان است
گذشت عمر و نکردی کلام خود را نرم
ترا چه حاصل از این آسیای دندان است.
*
ای دل از پست و بلند روزگار اندیشه کن
در برومندی ز قحط برگ و بار اندیشه کن
از نسیمی دفتر ایام بر هم میخورد
از ورق گردانی لیل و نهار اندیشه کن
زخم میباشد گران شمشیر لنگردار را
زینهار از دشمنان بردبار اندیشه کن
روی در نقصان گذارد ماه چون گردد تمام
چون شود لبریز جامت از خمار اندیشه کن
پشّه با شب زنده داری خون مردم میخورد
زینهار از زاهد شب زنده دار اندیشه کن.
*
گردش چرخ بد و نیک ز هم نشناسد
آسیا تفرقه از هم نکند گندم و جو.

صائب.

[ءِ] (اِخ) مولای حبیب بن خراش حلیف أنصار. بزعم ابن کلبی او و مولای وی حبیب درک غزوهء بدر کرده اند. و صاحب الاصابة گوید: صائب مولی حبیب بن خراش حلیف الانصار، زعم ابن الکلبی انه شهد بدراً هو و مولاه. و استدرکه ابن فتحون و ابن الاثیر.

صائبة.

[ءِ بَ] (ع ص) تأنیث صائب: آراء صائبة.

صائت.

[ءِ] (ع ص) نعت فاعلی از صوت. فریادکننده. (منتهی الارب). آوازدهنده.

صائح.

[ءِ] (ع ص) نعت فاعلی از صیحة.

صائحة.

[ءِ حَ] (ع ص) تأنیث صائح. || (اِ) آواز گریه و ماتم. (منتهی الارب).

صائد.

[ءِ] (ع ص) شکاری. || (اِخ) ابن صائد شخصی است که بر وی گمان دجال داشتند. (منتهی الارب).

صائد نهدی.

[ءِ دِ نَ] (اِخ) رجوع به صائدیة و صاید نهدی شود.

صائدی.

[ءِ] (اِخ) منسوب به صائد که بطنی است از همدان و نام وی کعب بن شرحبیل است. (منتهی الارب). || و در فن رجال لقب زیادبن عریب، سالم بن عماره، عمار، سعیدبن قیس و چند تن دیگر است. (از ریحانة الادب ج2 ص410).

صائدیة.

[ءِ دی یَ] (اِخ) فرقه ای از غُلات، اصحاب صائد نهدی معاصر امام صادق و صائد و بیان نهدی از فرقهء کربیه بودند و بعقیدهء آنان محمد بن الحنفیة مهدی منتظر است. (خاندان نوبختی ص 258).

صائر.

[ءِ] (ع ص) نعت فاعلی از صیر. || (اِ) صائرالباب؛ شکاف در. (منتهی الارب). دَرز در.

صائر.

[ءِ] (اِخ) حازمی گوید: وادیی است در نجد و دیگران گفته اند قریه ای است در یمن و ابوسعد ابوعبدالرحمن محمد بن علی بن مسلم بن علی صائری معروف به سلطان بدان قریه منسوب است. (معجم البلدان).

صائرة.

[ءِ رَ] (ع ص، اِ) تأنیث صائر. گیاه خشک که بعد از سبز شدن خورده شود. (منتهی الارب). و الصیور؛ الکلأ الیابس یؤکل بعد خضرته زماناً. (تاج العروس).

صائری.

[ءِ] (ص نسبی) منسوب به صائر و آن قریه ای است در یمن یا وادیی است به نجد. رجوع به صائر شود.

صائری.

[ءِ] (اِخ) ابوسعد ابوعبدالرحمن محمد بن علی بن مسلم بن علی صائری معروف به سلطان. از اهل صائر و آن قریه ای است به یمن یا وادیی به نجد. و یاقوت گوید: حدّث عن ابی علی محمد بن محمد بن علی الازدی، بطریق المناولة. روی عنه ابوالقاسم هبة اللهبن عبدالوارث الشیرازی. (معجم البلدان ج 5 ص334) (الانساب سمعانی ص348 ب).

صائغ.

[ءِ] (ع ص) نعت فاعلی از صوغ. زرگر. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (منتخب اللغات). || ریخته گر. ج، صاغَة. صواغ. صیاغ.

صائغ.

[ءِ] (اِخ) لقب احمدبن محمد و ثابت بن شریح و جماعة بن سعد و عبدالله بن محمد و چند تن دیگر است. (ریحانة الادب ج2 ص410).

صائغ.

[ءِ] (اِخ) ابراهیم بن میمون صایغ، از مردم مرو، مکنی به ابی اسحاق. وی از عطاءبن ابی ریاح و نافع روایت کند. حسان بن ابراهیم و داودبن ابی فرات و اهل بلد او از وی روایت آرند. فقیهی فاضل و از آمرین به معروف بود و ابومسلم خراسانی وی را بسال 131 ه . ق. بکشت. و قبر وی در وسط شهر، معروف و زیارتگاه است. (الانساب سمعانی ص348 ب).

صائغ.

[ءِ] (اِخ) ابوجعفر محمد بن اسماعیل بن سالم مکّی. از مردم بغداد ساکن مکه. وی از حجاج بن محمد اعور و سبابة بن سوار، و روح بن عبادة، و ابی اسامة حمادبن اسامه، و ابی داود حفری، و قبیصة بن عقبة روایت کند. و از وی سوسی بن هارون حافظ و یحیی بن محمد بن صاعد، و ابوالعباس عبدالله بن عبدالرحمان عسکری روایت کنند. (الانساب سمعانی ص348 ب).

صائغ.

[ءِ] (اِخ) ابومنصور عبدالواحدبن حسن بن عبدالواحدبن ابراهیم صائغ شیرازی، معروف به صایغ کبیر. محدث است. وی پیاده نزد قاضی ابی عمرو قسم بن جعفر هاشمی به بصره رفت و از وی و جماعتی از شیوخ شیراز [حدیث] شنید. حافظ عبدالعزیزبن محمد بن محمد نخشبی گوید: عبدالصمدبن حسن حافظ وی را نمی ستود (یتکلم فیه). (الانساب سمعانی ص348).

صائغ.

[ءِ] (اِخ) احمدبن محمد بن عبدالله بن محمد بن عبدالوهاب بن محمد بن یزیدبن سنان بن جبلهء نیشابوری، مکنّی به ابی حامد. محدث است. وی در نیشابور از ابوبکر محمد بن اسحاق بن خزیمة و ابوالعباس محمد (؟) یحیی بن محمد بن صاعد و طبقهء آنان [ حدیث ] شنید. و از وی حاکم ابوعبدالله محمد بن عبدالله حافظ و ابوالعباس جعفربن محمد بن المعر المستغفری حدیث شنیده اند. حاکم در تاریخ نیشابور ذکر او آورده است و گوید: ابوحامد صائغ در خراسان و عراق بسیار حدیث شنیده و در نیشابور حدیث گفته است. و او را فرزندی بود به بخارا و وی ابوحامد را به بخارا برد و ابوحامد بسال 374 ه . ق. بدانجا درگذشت. (الانساب سمعانی ص348).

صائغ.

[ءِ] (اِخ) حکیم شهاب الدین محمد بن علی صایغ شهاب زرگر. از مذکوران خراسان و مشهوران جهان بوده است، و در علم صیاغت ماهر، و بر صناعت شعر کامل، و او را توحید است، میگوید:
صنع بی عیبش ز...(1) میکند
امر بی ریبش ز آبی درّ انور میکند
خاک را بر آب...
داد... پناه هفت کشور میکند
در گلستان رضا...
... از خامهء قدرت مصور میکند
نقش بند قدرتش بر وحشیان از خون ناب
در صمیم ناف آهو مشک اذفر میکند
هر سَرِ مَه شحنهء تکلیف او چون بندگان
حلقهء ماه نو اندر گوش اختر میکند
کیمیاء رحمتش از بهر اسباب وجود
دامن کان را چو جیب غنچه پرزر میکند
صبح را تقدیر او از شیر چادر میدهد
شام را تدبیر او از قیر معجر میکند
موج دریای جلال بی زوالش هر بهار
کلبه های خاک را پر زرّ و زیور میکند
درج گوش غنچه را تشریف لؤلؤ میدهد
قحف لعل لاله را پر مشک و عنبر میکند
از نهیب دست برد قهر او در بوستان
چون فلک شاخ بنفشه قد چو چنبر میکند
گاه نرگس را ز زرّ پخته افسر میدهد
گاه سوسن را ز سیم خام خنجر میکند.
و از اشعار او بیش از این استماع نیفتاده است. (لباب الالباب ج2 ص415).
(1) - سفید مانده.

صائغ.

[ءِ] (اِخ) سعیدبن حسان اندلسی، مولای حکم بن هشام، مکنی به ابی عثمان. او از اصحاب مالک بن انس روایت کند. وفات بسال 236 ه . ق. (سمعانی ص348 ب).

صائغ.

[ءِ] (اِخ) نقولاوس خوری، یا نقولاوس صائغ حلبی. مولد 1692 م. به حلب. وی به رهبانیت ملکانی که در حناویة و شویریة معروف بود، پیوست. و بسال 1719 م. به درجهء «کهنوت» ارتقا یافت، و در 1727 م. به ریاست عامهء رهبانان انتخاب شد، و تا پایان زندگانی آن مقام داشت. وفات 1756 م. دیوان شعر او در بیروت بسال 1859 م. در 280 صفحه و بسال 1895 م. در 320 صفحه بطبع رسیده و پس از آن در چاپخانهء یسوعیان بیروت مکرر چاپ شده است. (معجم المطبوعات ستون 1191).

صائغ افریقی.

[ءِ غِ اِ] (اِخ) محدث است. سمعانی گوید: الصائغ الافریقی رجل معروف و قد روی. قاله ابن یونس.

صائغ هروی.

[ءِ غِ هِ رَ] (اِخ) رجوع به محمودبن عمر جوهری شود.

صائغی.

[ءِ] (اِخ) ابوعلی محمد بن عثمان بن ابراهیم صائغی نسفی، منسوب به سکة الصاغة و آن کوچه ای است در نسف. وی مردی فاضل و در طلب علم حریص بود. به عراق و حجاز و مصر رفت و از ابوبکر محمد بن سفین بن سعید مصری صاحب یونس بن عبدالاعلی و در بغداد از ابی عبدالله حسین بن اسماعیل محاملی و جماعتی از این طبقه حدیث شنید و سپس به نسف بازگشت و در زمان ابی یعلی بن خلف نسفی روایت حدیث می کرد. و پس از سال 344 ه . ق. بار دیگر به سیاحت بلاد شد و در این سفر در دریا غرق گردید. (از الانساب سمعانی ص349).

صائغی.

[ءِ] (اِخ) محمد بن عبدالله، معروف به قاضی شدید، مکنی به ابی عبدالله. وی با سیرتی ستوده منصب قضاوت مرو داشت و مردی مناظر و فحل و با باطنی و ظاهری جمیل بود. نماز و قرآن بسیار میخواند. نزد قاضی محمد ارسانیدی فقه آموخت و نائب وی در قضاوت و خطبه گردید و سپس مدتی آن شغل به اصالت به وی محول شد. او از استاد خویش محمد بن حسین ارسانیدی و سیدمحمدبن ابی شجاع علوی سمرقندی و دیگران حدیث شنید. سمعانی گوید: جزئی از حدیث از وی بنوشتم و او مرا به اشتغال فقه تحریص کرد و هنگامی که من در سفر بودم درگذشت. (الانساب ص349).

صائف.

[ءِ] (ع ص) نعت فاعلی از صوف: کبش صائف؛ قچقار بسیارپشم. || یوم صائف؛ روزی گرم. (منتهی الارب).

صائف.

[ءِ] (اِخ) ناحیتی از نواحی مدینه است. نصر گوید: موضعی است به حجاز نزدیک ذوطوی. در شعر معن بن اوس آمده است:
فَفَدْفَدُ عبود فخبراءُ صائف
فذوالحفر اقوی منهم ففدافده.
و امیة بن ابی عائذ هذلی گوید :
لمن الدیار بعلی فالاحراص
فالسودتین فمجمع الابواص
فضهاء اظلم فالنطوف فصائف
فالنمر فالبرقات فالانحاص.(معجم البلدان).

صائفة.

[ءِ فَ] (ع ص، اِ) تأنیث صائف. || غزوهء روم، بدان جهت که از شدت سرما و برف در تابستان جنگ کردندی. || خواربار تابستانی. || لیلة صائفة؛ شبی گرم. (منتهی الارب).

صائق.

[ءِ] (ع ص) نعت فاعلی از صیق. چفسنده. (منتهی الارب).

صائم.

[ءِ] (ع ص، اِ) نعت فاعلی از صوم. روزه دار. || هر بازدارنده ای خود را از طعام و کلام و سیر و نکاح و جز آن. (منتهی الارب). || ایستاده و برپای. ج، صوام، صیام، صُوّم، صیم، صیّم، صیامی. || نام رودهء دوم از جملهء شش رودهء شکم. (غیاث اللغات). نام یکی از امعاء که از پس اثناعشر است و آن را صائم نامند چون طعام در آن ثابت نماند. معاء صائم(1)؛ یعنی رودهء روزه دار و این صائم به اثناعشر پیوسته است و صائم از بهر آن گویند که همیشه تهی باشد از ثفل و هیچ اندر وی قرار نگیرد، از بهر دو کار، یکی آنکه رگهای ماساریقا که به اثناعشر و دیگر روده ها پیوسته است بیشتر بدو متصل است، و آنچه غذا را شاید از وی میکشد و به جگر میبرد و دیگر آنکه منفذ زهره که صفرا از وی به روده فرودآید و روده را از ثفل بشوید و آن را دفع کند اندر این روده گشاده است و نخست بدو رسد و چون بدو رسد صفراء خالص و تیزتر باشد و او را زودتر شوید، بدین دو سبب همیشه این روده از ثفل خالی باشد و اندر حال بیماری تنگ تر گردد و فراهم تر آید. و خاصیت رودهء صائم آن است که همیشه تهی باشد و هیچ اندر وی درنگ نکند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
-صائم الدهر؛ کسی که همیشه روزه دارد :
خورنده که خیرش برآید ز دست
به از صائم الدهر دنیاپرست.
سعدی (بوستان).
-صائم النهار و قائم اللیل؛ کسی که روز روزه دارد و شب به عبادت بسر برد.
(1) - Intestin jejumum.

صائمات.

[ءِ] (ع ص، اِ) جِ صائمة.

صائمة.

[ءِ مَ] (ع ص، اِ) تأنیث صائم.

صائمین.

[ءِ] (ع ص، اِ) جِ صائم.

صائن.

[ءِ] (ع ص) نعت فاعلی از صون. نگاه دارنده. ج، صائنین، صوان :
گر نشنوده ست که کرار کیست(1)
روی بر آن صائن کرار کن.ناصرخسرو.
(1) - گر نشنودستی کرار کیست.

صائن.

[ءِ] (اِخ) ابن صدرالملک، نجم الدین ابوبکر وزیر. وی روز یکشنبهء ششم ربیع الاول 652 ه . ق. پس از عزل تعین الملک (؟)(1) به وزارت سلطان ناصرالدین محمد بن سلطان شمس الدین ایلتتمش رسید. (حبیب السیر جزو چهارم از ج2 ص223).
(1) - شاید: معین الملک.

صائن.

[ءِ] (اِخ) رکن الدین هروی (مولانا...). در دانشمندی از علمای عصر ممتاز و به حضور طغاتیمورخان امام نماز بود، و بعد نجات از اعتراض تیمورخان جانب شیراز شتافت و به ملازمت بارگاه امیر مظفر شاه شجاع اختصاص یافت و در سنهء خمس و ستین و سبع مائة (765 ه . ق.) صائن روحش از صیانت جسم رو برتافت. آنگاه که طغاتیمور به موجبی از وی برآشفته و مقید و مسجونش فرمود این رباعی را ذریعهء استخلاص خود کرد:
در حضرت شاه چون قوی شد رایم
گفتم که رکاب را ز زر فرمایم
آهن چو شنید این حکایت از من
در تاب شد و حلقه بزد بر پایم.
و هم از اوست:
گویم آیین وفا در مردم عالم کم است
باز میگویم که شاید بوده باشد، عالم است.
(صبح گلشن ص245).
وی از مقربین طغاتیمورخان و مدرس و معلم او بود و منصب پیشنمازی به وی مفوض گردید. روزی کسی اندازهء فهم و علم تیمورخان را از وی پرسید، گفت: تعلیم علم به خان یعنی کاروانسرا بهتر از تعلیم این خان است. تیمورخان این سخن از پس پرده بشنید و فرمود وی را به زندان کنند، پس از مدتی با آن بند گران که بر پای داشت خود را به سر راه تیمورخان رسانید و اظهار عجز کرد، خان گفت بدیهةً حسب الحال خود بگوی تا ترا ببخشم. رکن الدین گفت:
در خدمت شاه چون قوی شد رایم
گفتم که رکاب را ز زر فرمایم
آهن چو شنید این حکایت از من
در تاب فتاد و حلقه زد بر پایم.
خان امر داد بند از پایش برداشتند و او به شیراز رفته در خدمت شاه شجاع امیر مظفر درآمد. و در سال 765 ه . ق. درگذشت. (ریحانة الادب ج2 ص410).

صائن اصفهانی.

[ءِ نِ اِ فَ] (اِخ)صاین الدین علی بن محمد بن محمد تُرکهء اصفهانی (خواجه...). از علماء و عالم زادگان اصفهان. جد او سیدمحمد ترک و اصل آنان از خجند است، از این رو به «تُرْکه» معروف گردیده اند. صاین الدین ابتدا نزد برادر بزرگ خود که از فقهاء و متصوفان متشرع بود به تحصیل علوم پرداخت، سپس به امر برادر، پانزده سال به سیاحت بلاد و تحصیل علوم گذرانید. صاین در علوم معقول و منقول و تصوف عالی و علوم قدیمه و غریبه چون علم نقطه و حروف و اعداد و جفر و مانند آن ماهر و در هر باب آثار و نوشته هایی دارد که بر استادی وی گواه است. او و برادران وی را پس از فتح اصفهان به امر تیمور به سمرقند کوچ دادند و برادران بزرگ او در عهد تیمور به مناصب قضاء و اشغال مناسب با فن خود میپرداختند و او در همان اوقات بعد از بیست وپنج سال تحصیل از نزد برادر بزرگ خویش بطلب علم و کمال و زیارت مکه سفر کرد و به شام و مصر و حجاز رفت و در مصر به خدمت شیخ سراج الدین رسید و پس از بازگشت از عراق خبر مرگ امیر تیمور شنید، و در اصفهان منزوی گردید و به افاده و استفاده پرداخت و در حدود سال 808 و 809 ه . ق. میرزا پیرمحمد والی فارس او را به شیراز دعوت کرد و پس از کشته شدن پیرمحمد که بسال 813 ه . ق. روی داد و حکومت برادر وی میرزا اسکندر، صاین الدین در خدمت میرزا اسکندر میبود و در اصفهان در دربار وی مقرب می زیست. بعد از آنکه اسکندر بر شاهرخ طغیان کرد (817) و شاهرخ اصفهان و فارس را مسخر ساخت سید باز انزوا گزید لیکن بسبب تقرب او به اسکندر، از کید دشمن ایمن نبود، بنابراین دو سفر از اصفهان به خراسان رفت، و در سفر دوم منظور شاهرخ قرار گرفت، و به قضاوت ولایت یزد منصوب شد. در این موقع باز از کید بداندیشان بر کنار نماند و چنانکه از رسالهء «نفثة المصدور اول» برمی آید: دشمنان و حسودان او را در حضرت شاهرخ به صوفیگری منسوب ساختند، و از تألیفاتی که در تصوف داشت گواه آوردند، و او را برای پرسش به هرات خواستند، و او در نفثة المصدور اول که خطاب به پادشاه است و بسیار فاضلانه و استادانه به شیوهء ساده و سنجیده تحریر یافته است از خود دفاع کرد. و چنانکه خود گوید: در این مملکت مردم به علم هیئت و نجوم که بسا مواد مخالف صریح شرع در آنها موجود است مشغولند و کسی اعتراض نمیکند ولی من که در جوانی چیزی در باب تصوف نوشته ام اما در عمل همواره به علم فقه و حدیث مشغولم و شغلم از عهد تیمور تا به حال قضاوت و رسیدگی به امور شرعی است اعتراض میکنند، و این اعتراض مبتنی بر اغراض است زیرا گذشته از اینکه شیوهء من صوفیگری نیست، خود علم تصوف نیز از علوم اسلامی است، و مشایخ بزرگوار همه از مردم سنت و جماعت بوده اند، و در عهد خود ما خواجه محمد پارسا که از علما و کبار مشایخ و متصوفه بود، تیمور و کافهء ناس از او فراوان احترام میکردند، و کسی بر وی اعتراض نداشت، پس هر گاه من صوفی باشم کسی را حق اعتراض نیست. این رساله را بسیار زیبا و مؤثر نوشته است و در این رساله شرحی از سخنان خواجه محمد پارسا بیاورده است و در مقام قدس و طهارت ذیل و عظمت جانب مشایخ و علو قدر تصوف و اهمیت این طریقه شرحی مستوفی نگاشته است. و این رساله شرحی از رسایل بسیار عمدهء اوست و پس از مقدمه آن را بر دو «وصل» قسمت کرده با نثری محلی به شعر و حدیث و آیات و کلمات بزرگان و در آن وقت پنجاه ونه سال از عمر او میگذشته است و در نتیجهء همین گفتگوها رساله ای در عقیدهء خود بر طبق مذهب امام شافعی مسماة به رساله در اعتقاد در 820 ه . ق. تألیف کرده و در خاتمهء آن شرحی نوشته و خلاصهء آن چنین است: اعتقاد این حقیر به غیر از آنچه ائمهء سنت و جماعت رضوان الله علیهم بر آنند نبوده و الحالة هذه بر آن است، چنانکه تفاصیل اصول آن را در رسالهء عقیده متعرض شده... و اگر در اثناء جوانی و حین طلب بر امتثال فرمودهء «تعلموا حتی السحر» در علم چند که خلاف این اصول باشد خوض کرده، نه از سر اعتقاد کرده بلکه از جهت اختیار تفنن و اکتساب فضائل که دأب دانشوران و ادب ایشان است علی الرسم اشتغال ورزیده و همچنین چیزی از سخنان مشایخ صوفیه که به امر و التماس جمعی آن را نبشته بر همین سبیل است و نه از آن رو نبشته که معتقد بدانهاست که بیشتر آن سخنان اعتقادی نیست. هذا ما ذهبت الیه، و الله شاهد علیه. حرره علی بن محمد المشتهر بترکه بیمینه حامداً للّه و مصلیاً علی امینه. و ظاهراً بعد از این تاریخ در سال 830 ه . ق. روز جمعه در شهر هرات احمد لر میرزا شاهرخ را بر در مسجد با کارد زخمی زد و کارگر نیفتاد و شفا یافت و احمد فوراً کشته شد، آنگاه در صدد کشف واقعه و دستگیری محرکین برآمدند، معلوم است که با کشته شدن ضارب، حقیقت امر را نتوان دریافت، بدین سبب هرکس را با دیگری غرض بود وی را به آشنایی با احمد لر متهم میساخت و گروهی از مردم ذیقیمت در این تهمت فروشدند و جمعی منکوب گشتند و شاه قاسم انوار از آنجمله بود که به ماوراءالنهر رفت و یکی هم صاحب ترجمه بود که خود در این باب گوید: ناگاه یک روز در اثنای این حال نشسته آوازهء موحش به گوش رسید مشعر بدانک ذات مبارک خسروانی را از نوایب حدثان تشویشی رسیده راستی: دل کین خبر شنید کسش باخبر ندید، لیکن طریق تبتل و دعا و تصدق بی رعونت و ریا، چنانچه وظیفهء مخلصان باشد پیشنهاد خاطر ساخت. آری در دست ما همین دعوات است و السلام. یک صباح جمعی صلحا و عزیزان را طلبید و نسخهء صحیح بخاری در میان نهاده و در کیفیت ختم آن جهت سلامت از واقعه مشورت میکند، ناگه شخصی از قلعه رسید که ایلچی آمده است و به حضور شما احتیاج دارند، جهت مشورت ضرورت شد. روان شدن همان بود، دیگر نه خانه را دید و نه یاران و نه فرزندان و عیال مگر به بدترین اوضاع و احوال:
بارید به باغ ما تگرگی
کز گلبن آن نماند برگی.
هرکس که روزی سلامی بدین فقیر کرده بودی روی سلامت ندید، همه را به تعذیب گرفتند و خانه را مهر کرده بنده را در قلعه بجایی محبوس داشتند و هیچ آفریده را نمی گذاشتند که پیش این فقیر آید مگر جمعی محصلان متشدد که چیزی می طلبیدند، تا کاغذهای املاک همه ستدند، بعد از آنکه چند روز تعذیب کردند، با جمعی روانه گردانیدند که عیاذاً باللّه از تشویش و تعذیب که کردند سبع ضار پیش ایشان ملکی باشد:
دل پر ز خون و با تو نزنم دمی که نتوان
به حضور نازنینان غم دل دراز گفتن.
و تفرقهء بسیار از آن ممر به خاطر میرسد که این فقیرزادهء طفل و عورتی چند ملازم بودند، و هیچ خدمتکار را زهره نبود که پیدا شوند تا بخدمت چه رسد...
از جور بی حفاظی و از ظلم بی خودی
زیشان چها ندیدم و بر من چها نرفت.
چون به همدان رسید آن مادهء حاده رو به انحطاط نهاد، و شربت پیری و دانش و همه دانی فائده کرد، بزرگان همدان وضع این فقیر به داروغا گفتند، او نیز ترحیبی کرد، ولیکن بطرف کردستان فرستاد و ایشان را با قلاع ترکمان [ مقصود ترکمانان آق قوینلو است ] آمد و شد و دوستی بود، در حال شخصی همراه کرد بر سبیل سوقات پیش ترکمان فرستادند و ایشان نیز طمعها کردند، و تشویشها رسانیدند، تا بهزار حیله از دست ایشان خلاص کرده خود را با جمعی همراه کردند و به تبریز سپردند. شکر که آنجا از ملوک ترکمان خالی بود، بغیر میری «دُرْسُن»نام که اصلش همانا عرب است در آنجا بود، به گوشهء مسجدی معتکف گشت، و به درس حدیث و تفسیر مشغول شد، چندانچه مبالغت به خواندن علمهای دیگر کردند، مجال نداد، چون چند روز برآمد از اطراف مکاتیب فرستادند و صلا زدند، ولیکن چون گیلان نزدیک تر بود و امیر علاءالدین را سابقهء ارادت بیشتر، سخن او را اجابت کرد، و زمستان بدانجا کشید، و او تقصیر نکرد، رمقی از آنجا باز به حال مسکینان راه یافت، آن بود که پیاده ای به درگاه گیتی پناه دوانید، و عرضه داشتی بدین حضرت فرستاد، همانا بخاطر مبارک باشد، سفارش مرحمت فرموده کسی را به امرا فرستادند، و ایشان استمالت نامه نبشتند، و این متوقف در سمنان به اردوی همایون پیوست، ولیکن کوکب بخت هنوز از وبال خلاص نشده بود، از آن نتوانست به سعادت بساط بوس فایز گشتن، و اسباب توقف در اردو نداشت، بحکم گفتهء:
و من مذهبی حب الدیار لربّها
و للناس فیما یعشقون مذاهب
به گوشهء نطنز کشیده، و عیالات را بدانجا طلبید، و زمستان همانجا بود، تا در زمان مراجعت رایات نصرت آیات، باز عزیمت بساط بوس کرده در مرحلهء صاین قلعه بدین آرزو رسید. (از نفثة المصدور). بالجمله شاهرخ در این ملاقات به سید گفت: زحمات وارده تدارک میشود و این رساله که مؤلف به میرزا بای سنقر نوشته علی القاعده بایستی به تاریخ 832 باشد و از احوال سید جز این اطلاعی نیست، و این قدر معلوم است که وی این رساله را برای طلب تدارک و جبران خسارت به بای سنقر نوشته است و مکتوب خصوصی دیگری از محل توقف خود در فصل زمستان به شاه یا بایسنقر نوشته و در عنوان بدین دعا آغاز کرده: اللهم کما نورت الملک بظلال جلاله فاحرسه عن شر الاعداء فی جمیع احواله... و پس از آن مینویسد: امری که فرمودند هرکس چیزی از این فقیر برده باز پس دهد مقرر فرمایند امضا یابد... و باز میگوید: عیال و اطفال در گرو قرض خواهانند، و میخواهد از وجوه حاصله قرضهای خود را ادا کند، و عیال و اولاد را خلاصی داده حرکت کند. و شاید این نامه بر «نفثة المصدور ثانی» مقدم باشد. یک نوبت هم که شاید بعد از این وقایع باشد، به قضاء نیشابور تن درداده و باز از آزار حسودان ایمن نمانده زیرا در دربار شاهرخ سعایت وی میکردند. مرگ صاین بگفتهء خواندمیر در حبیب السیر در هرات بسال 830 ثبت شده و در نسخهء خطی نگارنده(1) 836 ضبط گردیده و صحیح بنظر میرسد، چه قید و مصادره و نفی او در سال 830 روی داده و چنانکه اشاره کردیم، ظاهراً سیدصاین شش سال پس از آن واقعه وفات یافته است. (سبک شناسی بهار ج3 صص229 - 236).
صاحب کشف الظنون در ذیل عنوان لمعات فخرالدین عراقی و شرح آن مرگ او را بسال 835 نوشته است.
تألیفات صاین الدین به عربی: 1 - کتاب شرح فصوص الحکم که در سال 814 پایان یافته. 2 - کتاب مفاحص در علم حروف و اعداد مبتنی بر بیان توحید. 3 - رسالهء بائیه در اعداد و حروف و جفر، مختصر. 4 - رسالهء انزالیه در نزول کتاب مطابق مشرب متکلمان. 5 - رسالهء محمدیه در الفاظ و حکم قرآن و کشف اسم محمد، مطابق مشرب حروفیان. 6- حواشی و اصطلاحات. 7 - رسالهء مهر نبوت، مختصر. 8 - رسالهء التمهید فی شرح قواعدالتوحید، به مشرب اهل کلام و تصوف، و نزدیک به مذاق اشراقیان در شرح قواعدالتوحید جد خویش ابوحامد محمد ترکه. 9 - رسالهء مختصر در توضیح تعلیقات کشاف. 10 - رسالهء بسمله. این رساله بالنسبه مفصل است و به تاریخ 28 شعبان 829 پایان یافته. 11 - کتاب مناهج در منطق. 12 - شرح تائیهء ابن فارض، ناقص.
تألیفات فارسی او: 1 - شرح قصیدهء تائیهء ابن فارض به پارسی و نثر فنی. 2 - اسرار الصلوة مطابق اصول تصوف. 3 - در اطوار ثلاثهء تصوف و شرح «فمنهم ظالم لنفسه و منهم مقتصد، و منهم سابق بالخیرات»(2). 4 - تحفهء علائیه، در اصول و آداب دین اسلام بر طبق چهار مذهب سنت و جماعت. این کتاب را در گیلان به نام امیر علاءالدین حاکم آنجا که مذهب حنبلی داشت و از امرای نیمه مستقل محلی بود، به تاریخ 831 نوشته است. 5 - مدارج افهام الافواج فی تفسیر ثمانیة ازواج. این رساله را در مازندران بسال 831 به نام سیدمرتضی بن سیدکمال الدین بن سیدقوام الدین از ملوک رستمدار ساری متوفی در سال 837 تألیف کرده. 6 - رساله در اعتقاد، به نام شاهرخ برای رد تهمت تصوف، مختوم به حکایتی از امام غزالی. 7 - مناظرهء بزم و رزم، ادبی با عبارات شیرین محتوی چند حکایت. 8 - رساله ای در شرح لمعات عراقی. 9 - رسالهء شق القمر و بیان ساعت. 10 - رسالهء انجام در تصوف. 11 - رسالهء نقطه در معنی: انا النقطة التی تحت الباء. 12 - رساله در معنی ده بیت از شیخ محیی الدین اعرابی. 13 - رسالهء مبدأ و معاد. این کتاب را در چالو (= چالوس) هزارجریب بسال 832 بنام ناصر الدنیا و الدین علی نگاشته. 14 - رسالهء سؤال الملوک در علم حروف و اعداد بنام میرزا بای سنقر. 15 - رسالهء سلم دارالسلام فی بیان حکم احکام ارکان الاسلام. 16 - ترجمهء احادیثی از حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام ناتمام که در ساری نوشته است. 17 - رساله ای کوچک در معنی خواص علم صرف به مشرب تصوف. همهء این کتب و رسائل چه فارسی و چه عربی بشیوهء ادبی با سجع و تکلفات دیگر انشاء شده است. مختصات سبکی او تازگی ندارد و بشیوهء عطاملک جوینی است لیکن تا اندازه ای بلیغ تر و بی تکلف تر است. (سبک شناسی بهار صص203 - 238).
و رجوع به حبیب السیر جزء3 ج3 ص211 و مجالس المؤمنین و ریاض العارفین شود.
(1) - مرحوم بهار.
(2) - قرآن 35/32.

صائن الدین.

[ءِ نُدْ دی] (اِخ)عبدالعزیزبن عبدالکریم جیلی. رجوع به عبدالعزیز... شود.

صائن الدین.

[ءِ نُدْ دی] (اِخ)عبدالملک بن محمد بسبری، از مردم بسبر، دهی به همدان. رجوع به عبدالملک... شود.

صائن الدین.

[ءِ نُدْ دی] (اِخ) مکی بن ریان بن شبه، مکنی به ابی الحزم. رجوع به ابوالحزم مکی بن ریان شود.

صائن الدین.

[ءِ نُدْ دی] (اِخ) یحیی بن سعدون قرطبی. رجوع به یحیی... شود.

صائن الدین ترکه.

[ءِ نُدْ دی تُ کَ](اِخ) رجوع به صائن اصفهانی شود.

صائن الدین حنبلی.

[ءِ نُدْ دی نِ حَمْ بَ] (اِخ) او راست: الاعجاز فی الاحاجی و الالغاز.

صائن رکن الدین.

[ءِ رُ نُدْ دی] (اِخ)رجوع به صائن رکن الدین هروی (مولانا...) شود.

صائن سمنانی.

[ءِ نِ سِ] (اِخ)شمس الدین محمود (قاضی...). وی در سلک ارکان دولت امیر پیرحسین چوپانی که روزی چند حاکم بود انتظام داشت و در آن اوان که ملک اشرف به اتفاق امیر شیخ ابواسحاق بعزم تسخیر شیراز توجه کرد، مولانا شمس الدین در مرافقت امیر جلال الدین طبیب شاه مانند بخت و دولت از امیر پیرحسین روی گردانید و به ملک اشرف و امیر شیخ ابواسحاق پیوست، و چون امیر پیرحسین را طاقت مقاومت سپاه صاحب جلادت نبود فرار بر قرار اختیار کرد و ملک شیراز بازگذاشت. آنگاه امیر شیخ ابواسحاق بعرض ملک اشرف رسانید که: چون پدر بزرگوار و برادر نامدار من در شیراز مدتی دیرباز به امر حکومت اشتغال داشتند اگر اجازت باشد بنده پیشتر به آن مملکت رفته به ترتیب طوی پادشاهانه قیام نماید، و ملک اشرف شرف رخصت ارزانی داشت. چون امیر شیخ به شیراز درآمد اهالی آن دیار را با خود متفق ساخت و طبل مخالفت با ملک اشرف فروکوفته، هیچکس از اشرفیان را بدان ولایت راه نداد. ملک اشرف محاصرهء آن ولایت مصلحت ندیده، بناکام مراجعت کرد و در اثناء ایلچی نزد امیر مبارزالدین محمد مظفر که در خطهء یزد بود ارسال داشت، و التماس ملاقات فرمود. امیر محمد جواب داد که اگر آنجناب را خاطر متوجه آن است که شرف تلاقی از سر صدق و صفا روی نماید مولانا شمس الدین صاین قاضی را که پیوسته در مجلس اشرف زبان به غیبت ما میگشاید بدین جانب ارسال دارد. ملک اشرف بنا بر استمالت خاطر امیر محمد مظفر، مولانا را گرفته مقید به یزد فرستاد. چون خدمت مولوی به آن خطه رسید شفعاء انگیخته، منظور نظر عاطفت و احسان گشت. آنگاه امیر محمد مظفر از یزد به کرمان شتافته، میان آنجناب و مولانا شمس الدین مبانی عهود و میثاق استحکام تمام یافته مقرر بدان شد که مولانا قلعهء سیرجان را که در تصرف پسر او بود به ملازمان امیر محمد سپارد، و زمام حل و عقد امور مملکت در قبضهء اقتدار مولانا باشد و هر سال مبلغ صدهزار دینار کپکی علوفه گیرد. بعد از آن خدمت مولوی به جد تمام و جهد مالاکلام کمر خدمتکاری جناب مبارزی بر میان جان بست، و چون این معنی موافق مزاج خواجه تاج الدین عراقی و بعض دیگر از اعیان مملکت کرمان نبود، خدمت مولوی را بر آن داشتند که از امیر مبارزالدین التماس نماید که او را برسم رسالت بجانب شیراز فرستند، تا غبار نقار که از جانب مبارزی بر حاشیهء ضمیر امیر شیخ ابواسحاق نشسته به زلال موعظت فروشوید، و ابرقوه و شبانکاره را از مملکت فارس مفروز گردانیده داخل ولایت امیر محمد مظفر کند، و اساس مودت را بوسیلهء وصلت مستحکم سازد، و مولانا کیفیت این اندیشه را بعرض رسانید، جناب مبارزی اسعاف این ملتمس را ضمیمهء الطاف سابق ساخت و اسباب سفر مولانا را مرتب و مهیا گردانیده، خدمت مولوی به تجمل و اعزاز تمام روی به شیراز آورد و چون به مقصد رسید وزارت امیر شیخ ابواسحاق را به شرکت سیدغیاث الدین علی یزدی قبول کرده، دفتر انعام و احسان امیر مبارزالدین محمد را بر طاق نسیان نهاد.
ای امید من و عهد تو سراسر همه باد!
(دستورالوزراء صص240 - 242).
و پس از اندکی در همان سال امیر ظهیرالدین ابراهیم صواب که وزیر مبارزالدین در یزد بود با اجازهء وی به شیراز آمد و بجای صاین قاضی و غیاث الدین به وزارت منصوب گشت، و بنا به گفتهء فصیح خوافی پس از چند ماه در همان سال (745 ه . ق.) به دست اشرار کشته شد و بعد از کشته شدن او بار دیگر سیدعلی غیاث الدین یزدی و شمس الدین صاین قاضی معاً به وزارت گماشته شدند. ولی این دو وزیر با یکدیگر نمیساختند و نتیجه خرابی اوضاع دربار و سرگردانی مردم بود. وزارت آن دو به ضبط فصیح خوافی بسال 745 بوده است. شمس الدین صاین که مردی جاه طلب و پرشور بود بعنوان منظم ساختن نواحی گرمسیر فارس و رسیدگی به سواحل حرکت کرد و در حدود بندر جرون یعنی بندرعباس امروزی در فصل زمستان سپاهی تهیه دیده در فصل بهار ظاهراً بعنوان انتقال به ناحیهء سردسیر کرمان، و باطناً بقصد تسخیر آن ایالت به حرکت درآمد، و قبایل سرکش هزاره و اوغان و جرما را که غالباً یاغی بودند با خود همدست کرد. امیر مبارزالدین محمد هم که مردی کارآزموده و آگاه بود، و صاین را بخوبی میشناخت به استقبال او شتافت، و در یک جنگ آنها را منهزم و جماعتی را مقتول، و رؤساء آنها را دستگیر کرده و از جمله صاین کشته شد، و سرش را به اطراف فرستادند، و یا بگفتهء صاحب فارسنامهء ناصری سر او را به عراق عجم فرستادند. خواجوی کرمانی واقعهء قتل او را در قطعه ای بنظم آورده و حافظ ابرو آن قطعه را در جغرافیای تاریخی خود نقل کرده و همچنین فصیح خوافی در «مجمل فصیحی» در ذیل حوادث سال 746 گوید: حرب شهریار اعظم امیر مبارزالدین محمد بن مظفر با مولانا شمس الدین صاین قاضی و گریختن مولانا شمس الدین مذکور و قتل او بر دست یکی از لشکریان امیر مبارزالدین محمد. و خواجو در تاریخ او گفته :
سال هجرت هفصد و چل بود و شش کز دور چرخ
نیم روز چارشنبه چارم ماه صفر
شمس دین محمود صاین قاضی آن کز کبریا
بود در اوج معالی آفتاب سایه ور
زد علم بر وادی رودان و تیغ کین کشید
بسته همچون کوه بر قصد شه کرمان کمر
چون به پرواز آمد از هر سو عقابی جان شکار
شد برون از آشیان چون شاهباز تیزپر
راند رخش بادپای از مرکز خاکی برون
و آمدش دور حیات از گردش گیتی بسر.
رجوع به تاریخ عصر حافظ تألیف قاسم غنی ج1 صص85 - 89 و حبیب السیر ج2 صص90 - 91 شود.

صائن ملکشاه.

[ءِ مَ لِ] (اِخ) پادشاه بخارا. در جهانگشای جوینی نام وی آمده است و مؤلف کتاب در ذکر احوال کورکوز گوید: ادکو تیمور با قومی از نمامان و غمازان برفتند به اتفاق به بخارا رسیدند، ملک بخارا صاین ملکشاه ایشان تمامت را ضیافت کرد در خانهء خویش. (جهانگشای جوینی ج2 ص232).

صائن وزیر.

[ءِ نِ وَ] (اِخ) نصرة الدین عادل، ملقب به رکن الدین صائن. خوندمیر گوید: وی از اولاد ضیاءالملک محمد بن مودود بود. و ضیاءالملک در زمان سلطان محمد خوارزمشاه به منصب عارضی سپاه اشتغال داشت، و در آن اوان که سلطان جلال الدین در کنار آب سند از لشکر پادشاه گیتی ستان چنگیزخان شکست یافته، بجانب هندوستان شتافت، ضیاءالملک در ملازمت سلطان بود، لاجرم در وقتی که سلطان از این دیار مراجعت فرمود سوابق خدمات ضیاءالملک را ملاحظه کرده، او را منظور نظر عنایت گردانید... و ضیاءالملک در زمان دولت و اقبال درگذشت. اما رکن الدین صاین نصرة الدین عادل لقب یافته، لوای استقلال برافراشت و دفتر حقوق تربیت امیر چوپان را بر طاق نسیان نهاده معایب او و اولاد وی را بهنگام مجال بر صفحهء ضمیر سلطان ابوسعید می نگاشت، و چون امیر چوپان از تغییر مزاج صاحب تاج و سریر و خبث وزیر بی تدبیر آگاهی یافت به بهانهء ضبط ولایات خراسان رکن الدین صاین را همراه خود گردانید و بدان جانب شتافت و در غیبت امیر چوپان پسر وی دمشق خواجه که صاحب اختیار ملک و مال بود به یکی از ممگان الجایتو سلطان متهم گشت و سلطان ابوسعیدخان که از تحکمات چوپانیان نیک به تنگ بود به قتل او حکم کرد، دست قضا بساط حیات دمشق خواجه را درنوشت. چون این خبر در خراسان بسمع امیر چوپان رسید و او تغییر مزاج سلطان را از غمز و سعایت نصرة الدین عادل تصور میکرد، وزیر را طلبیده فی الحال جلاد را به قتل او فرمان داد. رکن الدین صاین متحیر گشته، مجال قیل و قال نیافت و از جلاد التماس کرد که مرا به دو نیم زن. جلاد از سبب این تمنا پرسید. وزیر جانب امیر اشارت نمود:
بدو گفت زیرا که پشتی که آن
کند بر شما اعتماد از جهان
نباشد بجز تیغ فرجام آن
همین است آخر سرانجام آن.
(دستورالوزراء صص323 - 324).
و در تاریخ مغول گوید: خواجه تاج الدین علیشاه جیلان تبریزی که پس از قتل خواجه رشیدالدین بکلی در کارها مستقل شده بود، در اواخر جمادی الاخری سال 724 ه . ق. در شهر اوجان درگذشت و او تنها وزیر بزرگی بود که در دستگاه مغول به مرگ طبیعی از این دنیا برفت. پس از فوت او ابوسعید پسر ارشد علیشاه امیر غیاث الدین محمد را به پاس احترام پدر به وزارت خود برداشت، ولی پسر کوچکتر او خلیفه که با برادر در کار شریک شده بود، با او مخالفت کرد، و عمال دیوانی به دو دسته منقسم گردیدند و همین امر کارها را پریشان و مختل ساخت، و ابوسعید مجبور شد اموال ایشان را بکلی توقیف کند و وزارت خود را به یکی از نواب امیر چوپان که نصرة الدین عادل نسوی نام و صاین وزیر لقب داشت، واگذارد، اما این مرد هم کفایتی نداشت و با اینکه مصنوع مراحم امیر چوپان و پسران او بود، پیوسته پیش ایلخان از ایشان سعایت میکرد، و چون این معانی به گوش امیر چوپان رسید امیر در سال 725 ابوسعید را به عزل او واداشت، و کار وزارت و امارت بعهدهء دمشق خواجه پسر امیر چوپان محول شد، و امور لشکری و کشوری ابوسعید بکلی در دست امیر چوپان و پسران مقتدر او قرار گرفت، و چون سلطان ابوسعید دختر امیر چوپان را خواستگاری کرد و امیر ابا نمود خاطر ابوسعید بر امیر چوپان متغیر شد، و رکن الدین صائن وزیر نیز در دامن زدن آتش این خصومت سعی کرد، و دمشق خواجه را که نیابت مهام خاصهء ایلخانی بعهدهء او بود در چشم ابوسعید مستبد و مستقل جلوه دادند. امیر چوپان در خلوت از ابوسعید موجب تغییر مزاج او را نسبت به خود پرسید، ابوسعید از دمشق خواجه و استبداد و تسلط او شکایت کرد و آن را برخلاف وظیفهء دولت خواهی شمرد. چوپان پسر را مورد عتاب قرار داد و علت این حرکت را پرسید. دمشق خواجه گفت: من بر خود گناهی نمی بینم و تغییر مزاج سلطان را هم علتی جز سعایت صائن وزیر نمی شناسم. امیر چوپان صاین وزیر را با خود به خراسان برد، و زمام امور وزارتی یکسره در دست دمشق خواجه قرار گرفت، و این بار دیگر اقتدار او به آنجا رسید که جز نام ظاهری سلطنت چیزی دیگر برای ابوسعید باقی نماند و این مسئله علاوه بر تولید ملالت در خاطر ابوسعید امرای دیگر را نیز به حسادت وامیداشت... تا آنکه فرصت به دست آورده و با ترتیب مقدماتی ابوسعید را به قتل دمشق خواجه واداشتند و او وی را در پنجم شوال سال 727 بکشت و چون امیر چوپان از قتل پسر مطلع شد صاین وزیر را در خراسان به انتقام پسر خود به قتل رسانید. (تاریخ مغول صص334 - 338).

صاءة.

[ءَ] (ع اِ) رجوع به صاء شود.

صائین.

(اِخ) نام محلی کنار راه سراب به اردبیل در 138800گزی تبریز، میان کاروان و امام چای.

صائین.

(اِخ) دهی جزء دهستان قزل کچیلو بخش ماه نشان شهرستان زنجان، 48000گزی جنوب خاوری ماه نشان، 8000گزی راه مال رو عمومی. کوهستانی و سردسیر و سکنهء آن 775 نفر است. مذهب شیعه. آب آن از قنات، چشمه. محصول آنجا غلات، انگور، قیسی. شغل اهالی زراعت، صنعت، گلیم و جاجیم بافی. راه مال رو. چند نفری از مردان برای تأمین معاش به تهران میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صائین قلعه.

[قَ عَ] (اِخ) یا شاهین دژ. دهی جزء دهستان ابهررود بخش ابهر شهرستان زنجان، 18000گزی شمال باختر ابهر، 3000گزی راه شوسهء قزوین به زنجان. جلگه و سردسیر. سکنهء آن 3143 تن شیعه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، یونجه، کشمش، انگور، قیسی، گردو، سیب زمینی، صیفی. شغل اهالی زراعت، صنعت، قالیچه بافی. دو قهوه خانه و در حدود سی دکان سر راه شوسه دارد. ایستگاه راه آهن در 3000گزی شمال ده نزدیک راه شوسه واقع است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2). || در مشرق سلطانیه و نام قدیمی آن قهورد(1) است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 378). حمدالله مستوفی در ذکر عراق عجم گوید: سرجهان، قلعه ای بود بر کوهی که محاذی طارمین است بر پنج فرسنگی سلطانیه بجانب شرقی است و کمابیش پنجاه پاره ده از توابع آن بوده و تمامت در فترت مغول خراب شد. و دیه قهود که مغول آن را صاین قلعه میخوانند ام القرای آنجاست. (نزهة القلوب ص64). و در باب ذکر مسافت طرق گوید: از سلطانیه تا دیه قهود که مغول صاین قلعه خوانند پنج فرسنگ، و از او تا شهر ابهر چهار فرسنگ است. (نزهة القلوب ج3 ص173).
(1) - در نزهة القلوب «قهود» آمده.

صائین کلایه.

[کَ یِ] (اِخ) دهی جزو دهستان الموت بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین، 8هزارگزی خاور معلم کلایه، 54هزارگزی راه شوسه. کوهستانی و معتدل و سکنه 142 نفر. مذهب شیعه. زبان تاتی. آب آن از رودخانه. محصول آنجا غلات، برنج، انگور، گردو، توت است. شغل اهالی زراعت. راه مالرو. دبستان چهارکلاسه و چند چنار کهن دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

صاب.

(ع اِ) جِ صابة. (منتهی الارب).

صاب.

(ع اِ) هر نباتی را گویند که آن را شیری باشد، یعنی در وقت بریدن و شکستن از آن چیزی برآید سفید، مانند شیر. (برهان قاطع). || درختی است که چون فشرده شود از او هیئت شیر آبی بیرون آید و اگر قطره ای از آن در چشم افتد، در نظر او چنان نماید که از آسمان شهاب سوی زمین می آید و در هوا درافشان شود و منبت او در اقصای بلاد شام است و طعم او تلخ بود. و ابوعبیده از اصمعی روایت کند که طعم صاب و سلع تلخ است و لیث گوید صاب عصارهء درختی است که طعم او تلخ است. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). || گویند قثاءالحمار است، به تحقیق نوعی از یتوعات است. (اختیارات بدیعی). و در نسخه ای دیگر از همین کتاب چنین آمده است: صابون الصاره (بجای صاب) و پس از آن آرد: گویند قثاءالحمار و گویند به تحقیق نوعی از یتوعات است. || اسم عربی جمیع اشیای بسیار تلخ است و بر قثاءالحمار و بر نوعی از گیاه شیردار بسیار تلخ شامل است. (تحفهء حکیم مؤمن) : از حلاوت مذاق، حلاوت شهد و شکر را در مرارت صاب و صبر یابد. (جهانگشای جوینی). || باران ریزان. (منتهی الارب). || و به صفاهانی سیب را که تفاح باشد صاب خوانند. (برهان قاطع).

صاب.

(اِخ) ابن ادریس. ابن ابی اصیبعه گوید: او طاط بن ادریس است. و صابئون به او منسوب اند. رجوع به ادریس شود. و شهرزوری در نزهة الارواح گوید: طاطة، صاب پسر ادریس است و حنفا که آنان را صابیون(1) خوانند به وی منسوبند. از سخنان اوست: کسی که عقل ندارد، غضب را مغلوب خود نتواند کرد. پادشاه عاقل به رفق و مدارا به جایی رسد که به جور و صولت بدانجا نتواند رسید. پادشاه صاحب رأی باید به کردار مردان نگرد نه به جثهء آنان و باید با آنکه توانایی دفع او ندارد مخالفت نکند. (ترجمهء نزهة الارواح). قفطی در تاریخ الحکماء (ص 8) آرد که در سبب پرستش بتان گفته اند که صاب بن ادریس یا یکی از شاهزادگان بتان را بزرگ میشمرد و خدای خویش خواند به تقلید اسقلبیوس که صورتی از ادریس ساخته بود و آن را بزرگ میداشت.
(1) - مؤلف در اینجا به خطا رفته، چه حنفا غیر صابئون هستند.

صابئون.

[بِ] (اِخ) جِ صابئی. رجوع به صابئین شود.

صابئة.

[بِ ءَ] (اِخ) رجوع به صابئین شود.

صابئی.

[بِ] (ص نسبی) منسوب به صابی یا صابئی. رجوع به صابئین شود :
هرچه در جملهء آفاق در آنجا حاضر
مؤمن و صابئی و گبر و نصارا و یهود
گر تو خواهی که دم از صحبت اینان بزنی
خاک پای همه شو تا که بیابی مقصود.؟

صابئین.

[بِ] (اِخ)(1) صابئه. نامی که به دو فرقهء کام مشخص اطلاق میشود: 1 - ماندائی ها(2) یا صبه(3)، فرقهء یهودی و مسیحی بین النهرین (مسیحیان پیرو یحیی معمد). 2 - صابئین حران، فرقهء مشرک که مدتها در دورهء اسلام وجود داشتند. صابئین که در قرآن ذکر آنها آمده، فرقهء واسطهء بین یهودیان و مسیحیان اند و از اهل کتاب بشمار میروند، اینان بطور مسلم همان ماندائی ها(4) میباشند و این کلمه باید مشتق از ریشهء «ص ب ع» [ عبری ] (فرورفتن در آب) باشد که عین آن ساقط شده و بمعنی «معمدون» است یعنی کسانی که تعمید را با تغسیل در آب اجرا میکنند. صابئین مشرک از این امر ابداً اطلاع ندارند و شاید این اسم را از جهت احتیاط به خود داده اند تا از اغماضی که قرآن دربارهء آن دسته از صابئین روا داشته بهره مند شوند. (دائرة المعارف اسلام ج4 ص22).
صابئین ابتدا در شمال بین النهرین پراکنده بودند و مرکز اصلی آنها حران(5) و زبان آنان سریانی بود. مأمون خلیفه میخواست این فرقه را سرکوب کند لیکن اطلاعات و معلومات آنان وی را از اجرای این تصمیم بازداشت. در حدود سال 259 ه . ق. / 872 م. ثابت بن قرهء مشهور که با همکیشان خود اختلافی پیدا کرد و آنان وی را از جرگهء خویش براندند، به بغداد آمد و در آنجا تشکیل شعبهء دیگری از صابئین داد. فرقهء صابئین در بغداد مدتی آسوده بودند تا آنکه خلیفه قاهر به آزار ایشان پرداخت و سنان بن ثابت را مجبور به قبول اسلام کرد. در حدود سال 364 ه . ق. / 975 م. ابواسحاق بن هلال صابی که منشی المطیع خلیفه و الطائع خلیفه بود سبب شد که فرمان عفو همکیشان خود را که در رقه و دیار مُضر بودند بگیرد و صابئین بغداد را نیز مورد حمایت قرار داد. در قرن یازدهم میلادی بیشتر صابئین در حران و بغداد بسر میبردند و در 424 ه . ق. / 1033 م. تنها یک معبد مخصوص ماه داشتند و آن قلعه ای در حرّان بود و در این تاریخ این معبد بوسیلهء علویان مصر اشغال شد. در اواسط قرن یازدهم آثار صابئین حرّانی بکلی از میان رفت، اما صابئین بغداد و رسوم آنها هنوز هم باقی است. بزرگانی که از این طایفه برخاسته و موجب اشتهار این کیش شده اند عبارتند از: ثابت بن قره مهندس عالی مقام و منجّم مبتکر و فیلسوف. سنان بن ثابت پزشک، عالم طبیعی و اطبّاء و منجّمین دیگر از این خاندان. ثابت بن سنان و هلال بن محسن مورخ. ابی اسحاق بن هلال وزیر و کسانی دیگر از این خانواده. البتانی(6) منجم مشهور. ابوجعفر الخازن ریاضی دان. ابن الوحشیة مؤلف فلاحت نبطی هم اگرچه خود را مسلمان معرفی میکنند، لکن کام به مکتب صابئین اختصاص دارند و از جابربن حیان(7) کیمیاوی مشهور هرچند اطلاع دقیقی در دست نیست ولی محتم صابی است. (دائرة المعارف اسلام ج4).
شهرستانی گوید: صبویة در مقابل حنیفیة اند و در لغت گویند: صبا الرجل؛ هنگامی که میل کند. و اینان را از آنجهت صابئه گویند، که از سنن حق و طریق پیمبران منحرف شده اند. مدار مذهب صابئین بر تعصب بخاطر روحانیات است همچنانکه مدار مذهب حنفا بر تعصب برای بشر جسمانی است. و صابئین بر چهار فرقه اند: اصحاب روحانیات. اصحاب هیاکل. اصحاب اشخاص. خربانیّه(8). و مذهب اصحاب روحانیات، آن است که عالم را صانعی است حکیم که سختی و بلا بر او طاری نشود و بر ما واجب است بدانیم که رسیدن به جلال او نتوانیم. و باید بوسیلهء مقربان او که روحانیات پاک و پاکیزه اند (جوهراً و فع و حالةً) بدو نزدیک شویم و نفوس خود از پلیدی شهوات طبیعی پاک ساخته و اخلاق خویش از علائق قوای شهویه و غضبیه پاکیزه سازیم، تا میان ما و روحانیات مناسبت حاصل شود، آنگاه حاجات خویش از آنان بخواهیم، تا ایشان میان ما و خالق شفیع شوند. و این تهذیب و پاکیزگی جز با ریاضت و انقطاع نفس از شهوات و تضرع و ابتهال و نماز و زکوة و قربانی و روزه داشتن و بخور کردن و تعزیم عزائم حاصل نشود تا آنگاه که نفس به پایه ای از قوت و قدرت رسد که نیازی به واسطه نداشته باشد و با مدعی وحی مانند شود و گویند که پیمبران نیز در شکل و صورت و نوع مانند ما هستند و در ماده با ما شریکند و چون ما میخورند و می آشامند پس چرا اطاعت آنان کنیم؟ و ایشان را بر خود برتری دهیم؟ و لئن اطعتم بشراً مثلکم انکم اذاً لخاسرون(9). و صابئین را با حنفاء مباحثاتی است و حنفا بر اصحاب روحانیات طعنه زنند که شما راهنمایی حس را منکرید، پس وجود این روحانیان واسطه را چگونه دانستید؟ گویند عاذیمون و هرمس (شیث؟ و ادریس؟) ما را راهنمایی کردند! حنفا گویند شما که روحانی را بر جسمانی ترجیح میدهید و واسطهء بشری را نفی میکنید، برخلاف عقیدهء خویش رفته اید و بشری جسمانی را واسطه ساخته اید. در این جا مباحثاتی طولانی بین روحانیان و حنفا رفته است که شهرستانی آن را در ملل و نحل بیاورده است. رجوع به ملل و نحل شهرستانی شود. اما ارباب هیاکل از آنجا پیدا شدند که چون روحانیان وجود واسطه را ضروری دیدند، دست به دامن هیاکل یعنی سیارات هفتگانه زدند، و نخست منازل و سپس جای طلوع و غروب آنان را دانستند... و به ختم و عزائم و دعا پرداخته و هر روز را به ستاره ای اختصاص دادند و در ساعتی که بدان ستاره مخصوص بود انگشتری مخصوص پوشیده و لباسی خاص در بر میکردند و دعای مخصوص خوانده و حاجتی را که برآوردن آن بدان ستاره اختصاص داشت، از آن میخواستند، بعضی از آنان آفتاب را خدای خدایان و رب الارباب قرار دادند و به هیاکل بخاطر روحانیان تقرب میجستند و به روحانیان بخاطر تقرب به خدا و عقیده داشتند که هیاکل بدنهای روحانیات است. و اصحاب اشخاص از آنجهت پیدا شدند که گفتند هیاکل را همه وقت نتوان دید، چه گاه طلوع کنند و گاه غروب و ما در همه حال به آنها تقرّب نتوانیم کرد، پس باید صورتی از آنها در پیش چشم داشته باشیم و بدان صورت به هیاکل تقرّب جوییم. آنگاه بتانی بمثال هیاکل هفتگانه با رعایت شرائط زمان و درجه و جمیع اضافات نجومی ساختند. اما خربانیه(10) گویند صانع معبود واحد و کثیر است. وحدت او بذات و اول و ازل و اصل است و بسبب مدبرات هفتگانه که در رأی العین اند متکثر نشود و باریتعالی در اشخاص عالم و فاضل و خیر ارضی هویدا و بوسیلهء آنها مشخص شود، با این تکثر وحدت او در ذات وی باطل نگردد. و گویند خدا فلک را با آنچه از اجرام و ستارگان در آن است ابداع کرده و مدبران این عالم قرار داده و آنها آباء و عناصر و امهات و مرکبات موالیدند. و آباء زنده اند و گویا و آثار را به عناصر تحویل دهند و عناصر آن آثار را در رحم خود بپذیرند و از آن موالید بوجود آید. و گاه اتفاق افتد که از صفو موالید شخصی مرکب شود و مزاجی کامل الاستعداد بوجود آید آنگاه هست که خدا در آن مشخص شود. و گویند طبیعت کل در هر اقلیم مسکون بفاصلهء هر سی و ششهزار و چهارصد و بیست و پنج سال از هر نوع جفتی نر و ماده بوجود آورد که در این مدت بمانند و چون دور به پایان رسد این نسل برافتد و نسل دیگری از انسان و حیوان و نبات پدید آید و قیامت که پیغمبران گفته اند همین است و جز این جهان جهان دیگری نیست و زنده شدن مردگان و برانگیختن آنان که در گورها خفته اند، به تصور درنیاید و همهء صابیان سه نماز گزارند و غسل جنابت و مس میت کنند، و خوک و سگ و جزور را حرام دانند و از پرندگان آن را که چنگال داشته باشد و کبوتر را نیز حرام شمارند و شراب را تا آن حد که مستی آرد نهی کنند و ختنه را روا ندارند و تزویج را تنها با ولی و شهود جایز شمارند. و طلاق را جز بحکم حاکم جایز ندانند و جمع بین دو زن نکنند. اما هیاکلی که صابئین بر نامهای جواهر عقلی روحانی بنا کرده اند عبارت است از: هیکل علت اولی، هیکل عقل، هیکل سیاست، هیکل ضرورت، هیکل نفس که شکل آنان مدور است و هیکل زحل مسدس است و هیکل مشتری مثلث و هیکل مریخ مربع مستطیل و هیکل آفتاب مربع و هیکل زهره مثلثی است در جوف مربع و هیکل عطارد مثلثی است که در جوف آن مربع است و هیکل ماه مثمن است. (ملل و نحل شهرستانی).
در کشاف اصطلاحات الفنون آرد که: صابئین فرقه ای است که ملائکه را پرستند، زبور خوانند، به قبله توجه کنند، کما فی کنزاللغات. و در جامع الرموز در کتاب نکاح گوید: صابئیه فرقه ای از نصارایند که ستارگان را تعظیم کنند، همچنانکه مسلمانان کعبه را، و در غرر گوید: صابئیه پرستندهء ستارگانند و آنان را کتاب نیست. و در شرح این کتاب (غرر) که به درر موسوم است گوید: در تفسیر صابئیه اختلاف کرده اند، گویند که آنان بت پرستند، از آن رو که ستارگان را پرستش کنند، و ابوحنیفه گوید: آنان ستاره را نپرستند بلکه تعظیم کنند، همچون مسلمانان کعبه را. و در فتح الغدیر آرد که: بعقیدهء ابوحنیفه آنان گروهی هستند که پیغمبری دارند و کتابی و ستارگان را تعظیم کنند، همچون مسلمانان قبله را: سی سال از سلطنت او [ گشتاسب ]گذشته بود که زردشت بن بورشسب بن اسبنتمان آیین مجوسی را بدو عرضه کرد و او آن را بپذیرفت و مردم ملک خویش را بر آن داشت و برای ترویج آن جنگها کرد تا آن را استوار ساخت، و مردم این ملک پیش از آن بر مذهب حنفاء بودند و ایشان صابئیانند(11) و آن آیینی بود که بوداسب آن را به زمان طهمورث آورده بود. (امثال و حکم ص1666 از التنبیه و الاشراف). || در تفسیر طبری صابئیان به کلمهء «نغوشاکیان» ترجمه شده است، اما در حدود العالم نغوشاک نام طائفهء مانویه میباشد (ص66): و پیش از آن کیش (زردشت) و کیش صابیان داشتند. (فارسنامه ص49). و اند روی [ اندر شهر حران به ناحیت جزیره ] صابئیان اند بسیار. (حدود العالم). صاحب مفاتیح العلوم گوید: این نام را به زمان مأمون خلیفه بدینان داده اند. || صابئیان اگر خود کلدانیان نباشند بازماندگان یا شاگردان ایشان هستند. (تاریخ التمدن الاسلامی جرجی زیدان ج2 ص11). || طبری و همهء مورخین نوشته اند که در عهد تهمورث بوداسف ظهور کرد که مذهب صابئین آورد. (یشتها ج2 ص138). و حکمای یونان فلسفهء طبیعی اولی را که فیثاغورث و ثالس ملطی و عوام صابئه بر آن بودند، از یونانیان و مصریان انتحال میکردند. (تاریخ الحکماء ص26). و عامهء مردم یونان صابئی بودند که ستارگان را بزرگ شمرده و پرستش بتان میکردند. (تاریخ الحکماء ص27).
در نقطه ای که تا قسطنطنیه سه روز راه است خانه ای است که مجاوران آن، گروهی از صابئهء کلدانی اند و رومیان آنان را بر مذهبی که دارند واگذارده و از ایشان جزیه می گیرند. (تاریخ الحکماء ص 31 از الفهرست). و مردم مصر در باستان زمان صابئی بودند و بتان را می پرستیدند و آنگاه که دین نصاری پدید گشت بدان گرائیدند. (تاریخ الحکماء ص348). ابوحنیفه را از صابیان حرانی که به ستاره پرستی معروفند، پرسیدند، وی آنان را چون بت پرستان دانست و نکاح و ذبیحهء ایشان را حرام شمرد و از ابویوسف و محمد دو تن از پیروان ابوحنیفه از صابیان که در بطیحه بودند سؤال کردند، آنان ذبیحه و نکاح این فرقه را مباح دانستند، چه این طائفه از نصاری بوده و به مسیح ایمان داشتند. (تاریخ الحکماء ص311).
قفطی در این کتاب ترجمهء چند تن از بزرگان صابئه را بیاورده، مانند ابراهیم بن هلال بن ابراهیم(12)، ثابت بن قره(13)، هارون بن صاعد(14)، ابوالحسن بن سنان(15). کتبی که دربارهء صابیان نوشته اند و قفطی آن را در تاریخ الحکماء ذکر کرده عبارت است از: کتاب وصف مذهب الصابئین تألیف احمدبن محمد بن مروان طبیب سرخسی(16). رساله ای در اعتقاد صابئین تألیف ثابت بن قره(17). رساله ای در شرح مذهب صابئین تألیف سنان بن ثابت بن قره(18). و صابئین را کتابی است بنام حاتفی. رجوع به کلمهء حاتفی در همین لغت نامه شود. اکثر گنستیک ها که از طریقهء آنها آگاهی داریم از مردم ولایات شرقی ممالک روم بوده اند. یکی از فرقه های گنستیک بین النهرین و بابل فرقهء ماندائی است و دیگر فرقه ای که آنها را در کتب عرب مغتسلة نامیده اند و یکی از مآخذ کیش مانوی محسوب است. عرب همهء فرقه های گنستیک مشرق را که افکارشان در زمان اسلام هم رواجی داشته است بنام حنیف یا صابئة خوانده اند. (کریستن سن، ایران در زمان ساسانیان ص21). آنان بنام مغتسلة در جنوب عراق و جنوب ایران باقی میباشند. و ایشان را مائی نیز نامند. برای تتبع در مذاهب ماندائی مغتسلة، صابئه رجوع شود به: براند: مذهب ماندائی (لایپزیک 1889 م.). پالیس: مطالعه در باب مانویه (کپنهاگ 1919، ترجمهء انگلیسی 1926). پترسون: عیسویت قدیم و کیش ماندائی. (تحقیق راجع به اناجیل ج27 سال 1928). چند متن ماندائی را براند، پونیون، لیدسبارسکی، رایتزن شتاین مورد تحقیق قرار داده منتشر کرده اند بالیس. فهرس کتب ماندائی. (تعلیقات پایان کتاب ایران در زمان ساسانیان، کریستن سن، ترجمهء رشیدیاسمی ص374): و در حران قوم صابیان بسیار بودند. (نزهة القلوب ص104). حویزه از اقلیم سیم است و آن را شاپور ذوالاکتاف ساخت... و در او قوم صابیان بسیارند. (نزهة القلوب ص111). حران را مرکز صابئی و دین صابئی یاد کرده اند. (فرهنگ ایران باستان ص165). در ذیل کلمهء «حران» در المعرب جوالیقی (ص 123) محشی گوید: آنجا منزل صابئة بود.
(1) - Sabeens.
(2) - Mandeens.
(3) - Soubbas.
(4) - Mandeens.
(5) - Carrhae.
(6) - Albategnius.
(7) - Geber. (8) - صحیح این کلمه حرنانیه یا حرانیه است.
(9) - قرآن 23/34.
(10) - صحیح این کلمه حرنانیه یا حرانیه است.
(11) - صابئین حنفا نیستند بلکه در عقیدت مخالف آنان باشند چنانکه گذشت.
(12) - ص5.
(13) - ص115.
(14) - ص328.
(15) - ص397.
(16) - صص77 - 78.
(17) - ص20.
(18) - ص195.

صابح.

[بِ] (ع ص، اِ) نعت فاعلی از صبح. || الحقُ الصابح؛ حق پیدا و آشکارا. (منتهی الارب). || الصابح و الصبوح؛ شرب بامداد است. (معجم البلدان). || (اِخ) کوهی است که مسجد خیف در بن آن واقع است. (معجم البلدان).

صابر.

[بِ] (ع ص) نعت فاعلی از صَبْر. شکیبا. آرام. بردبار. حلیم. ج، صابرون، صابرین :
به درد کسان صابری اندر و تو
به بدنامی خویش همداستانی.منوچهری.
گرچه بکشی تو مرا صابر و خرسندم
که مرا زنده کند زود خداوندم.منوچهری.
دلی که عاشق و صابر بود مگر سنگ است
ز عشق تا به صبوری هزار فرسنگ است.
سعدی.
|| آنکه کسی را نگاه دارد تا دیگر او را بکشد و فی الحدیث فی رجل امسک رجلاً فقتله آخرُ : اقتلوا القاتل و اصبروا الصابر؛ ای احبسوا الذی حبسه للموت حتی یموت. (منتهی الارب). || (اِ) نامی از نامهای مردان. || (اِخ) کوچه ای است معروف به مرو. (معجم البلدان). و نسبت بدان صابری است. || لقب حضرت ایوب علیه السلام. (غیاث اللغات). || نامی از نامهای خدای تعالی. بردبار که شتاب نکند به عقاب. || از نعوت امام علی النقی یعنی علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفربن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابیطالب علیهم السلام.

صابر.

[بِ] (اِخ) شاعری است و صاحب صبح گلشن گوید: آینه سازی بود در ایران زمین، آیینهء کلام به مصقلهء طبعش صفاتزیین. این بیت از اوست:
تا برگرفت ماه من از رخ نقاب را
شرمنده ساخت عکس رخش آفتاب را.
(صبح گلشن ص339).

صابر.

[بِ] (اِخ) مولای بسام بن عبدالله است. نجاشی گوید: وی از ابی عبدالله روایت کند و در جامع الرواة گوید: داودبن فرقد و ابوالصباح مولای بسام، و عبدالمؤمن از وی روایت کنند. (تنقیح المقال ج2 ص90).

صابر.

[بِ] (اِخ) مولای معاذ بزاز است. شیخ طوسی در رجال خود وی را از اصحاب صادق شمرده و گویا امامی و مجهول است. (تنقیح المقال ج2 ص 90).

صابر.

[بِ] (اِخ) (ادیب...) قطعهء ذیل از اوست در وصف شراب:
ساقی بده آن شراب گلگون را
گز گونه خجل کند طبرخون را
خواهی که رخ تو رنگ گل گیرد
از کف مده آن شراب گلگون را
ناخوش نتوان گذاشت بی باده
وقت خوش و ساعت همایون را
آن باده عقیق ناب را ماند
چونانکه پیاله دُرّ مکنون را
یک قطره از او غذای هامون کن
تا لاله ستان کنیم هامون را
یک جرعه از او بریز در جیحون
تا گونهء گل دهیم جیحون را
افسون غمند باده و مستی
بر لشکر غم گمار افسون را
کین صرف کند صروف گیتی را
و آن دفع کند بلای گردون را
باده سبب است عیش مردم را
لیلی غرض است عشق مجنون را
قانون و قرار عشرت آمد می
ضایع مکن این قرار و قانون را
گر طالب مال و گنج افزونی
آراسته باش رنج افزون را
بی مال چه بد رسید موسی را
وز گنج چه نفع بود قارون را.
و رجوع به ادیب صابر شود.

صابر.

[بِ] (اِخ) شاعری رازی است. صاحب آتشکده گوید: از شعرای ری بود و خطابت آن دیار مخصوص وی. این مطلع از او ملاحظه شد، بد نگفته است:
گهی که تیر تو را از دل رمیده کشم
به این بهانه که پاکش کنم به دیده کشم.
(آتشکدهء آذر ص215).

صابر.

[بِ] (اِخ) شیخ طوسی گوید: وی از اصحاب صادق است و شعیب حداد از او روایت کند. (تنقیح المقال ج2 ص90).

صابر.

[بِ] (اِخ) ابن ربیعه، مکنی به ابی غانم. شیخ منتخب الدین بن بابویه در فهرست خود که در آخر کتاب اجازات بحار چاپ شده است، گوید وی فقیه و ثقة و شاگرد شیخ طوسی متوفی بسال 460 ه . ق. است. (تنقیح المقال ج2 ص90).

صابر.

[بِ] (اِخ) ابن عبدالله هاشمی. مولای بنی هاشم. شیخ طوسی در رجال خود او را در شمار اصحاب صادق (ع) ذکر کند. (تنقیح المقال ج2 ص 90).

صابر.

[بِ] (اِخ) خواجه بهاءالدین. رجوع به صابر سمرقندی شود.

صابر.

[بِ] (اِخ) محمدعلی. از مردم مشهد مقدس است. گویند به مراتب علمی مربوط بود. این سه شعر از اوست:
هنگام شکر او به زبان شکوه ای گذشت
بیطالعی نگر که همان را شنود و رفت.
*
قاصد به که آیا ز تو دیگر خبری داشت
کز کوی تو می آمد و هر سو نظری داشت
امروز رقیبش به سر راه نیامد
گویا که ز ناآمدن او خبری داشت.
(از آتشکدهء آذر ص76).

صابرات.

[بِ] (ع ص، اِ) جِ صابرة.

صابرالدین برکة.

[بِ رُدْ دی ؟] (اِخ)وی یکی از شاگردان سیدحسین اخلاطی است. او راست: شرحی ممزوح و مختصر بر فصوص الحکم شیخ محیی الدین عربی که به جملهء «الحمد للّه مفصل الاَیات» آغاز میشود. (کشف الظنون ج2 ص192).

صابرپاشا.

[بِ] (اِخ) (صبری) دبیر هندسهء وضعی در مهندسخانه. او راست: البراعة المشرقیة فی علم الهندسة الوضعیة، چ مصر (1300 ه . ق.). بلوغ الاَمال فی المنتخبات الکثیرة الاستعمال، چ سنگی مصر (1299 ه . ق.). (معجم المطبوعات ستون 1177).

صابر ترمذی.

[بِ رِ تِ مِ] (اِخ) رجوع به ادیب صابر شود.

صابرس.

[] (اِخ) مؤلف تحفة الملکیه آرد که: قمورث پس از نمرود زمام امور بابل به دست گرفت، و اختراع دارالضرب و ابداع دراهم و دنانیر و حلی از زر و سیم در ایام دولت او وقوع یافت و چون هشتادوپنج سال در اقبال گذرانید به عالم دیگر شتافت و صابرس پادشاه آن ملک شد و در عهد وی رسم مکاییل و موازین پیدا گشت و او هفتادودو سال پادشاهی کرد. آنگاه اطرکرکس بر وی خروج کرد و بر او غالب آمد و او را بکشت و پوست سر وی دباغت کرده بر سر نهاد و بسبب آنکه دو گیسو از آن پوست آویخته بود اطرکرکس را ذوالقرنین گفتند. (حبیب السیر جزء اول از ج1 ص18).

صابر سمرقندی.

[بِ رِ سَ مَ قَ] (اِخ)خواجه بهاءالدین. شاعری است و صاحب صبح گلشن گوید: طبعش مصروف شیرین گفتاری و نازک بندی گشته، این بیت از اوست:
چون من ز غمت کس دل ناشاد ندارد
دارم غم و دردی که کسی یاد ندارد.
(صبح گلشن ص240).

صابرشاه.

[بِ] (اِخ) نام درویشی است که به احمدخان ابدالی وعدهء سلطنت داد و وعدهء او به حقیقت پیوست. در سفر اخیر نادرشاه به خراسان، در یک منزلی خبوشان، درویش، احمدخان را دید و بی اندیشه ای از سطوت نادری به او گفت که در ناصیه و جبههء تو آثار پادشاهی به نظر میرسد، یک توپ کرباس بده تا برای تو خیمه ای چند با سراپرده دوخته و وردی بخوانم که در این زودی سریرآرای تخت سلطنت گردی. (مجمل التواریخ گلستانه ص 59). پس از اخبار این درویش بفاصلهء چند روز نادر کشته شد و لشکر افغان در حال مراجعت به قندهار احمدخان ابدالی را به پادشاهی برگزیدند و از آن روز وی احمدشاه درانی خوانده شد. این حکایت با اندک اختلاف در تاریخ احمدشاه درانی و تاریخ سلطانی مذکور است و نام درویش را صابرشاه و از مردم لاهور نوشته اند. (حاشیهء مدرس رضوی بر مجمل التواریخ ص300).

صابر شدن.

[بِ شُ دَ] (مص مرکب)شکیبائی کردن :
اگر عاقل شوی نامت برآید
وگر صابر شوی کامت برآید.نظامی.
که صابر شو در این غم روزکی چند
نماند هیچکس جاوید دربند.نظامی.

صابرنیثا.

[بَ] (اِخ) از قرای سیب اعلی و از اعمال کوفه است. (معجم البلدان).

صابرون.

[بِ] (ع ص، اِ) جِ صابر.

صابرة.

[بِ رَ] (ع ص) تأنیث صابر.

صابری.

[بِ] (حامص) شکیبائی. شکیب. توان و تاب بر رنج :
چو برگشت از من آن معشوق ممشوق
نهادم صابری را سنگ بر دل.منوچهری.
دشمنش را گو شراب جهل چون خوردی تو دوش
صابری کن کاین خمار جهل تو فردا کند.
منوچهری.
مر آن راست فردا نعیم اندر او
که امروز بر طاعتش صابری است.
ناصرخسرو.
همی تا کند پیشه عادت همی کن
جهان مر جفا را تو مر صابری را.
ناصرخسرو.
صابریی کآن نه به او بود کرد
هر جو صبرش درمی سود کرد.نظامی.
چو بانو زین سخن لختی فروگفت
بت بی صبر شد با صابری جفت.
نظامی.

صابری.

[بِ] (اِخ) از شعرای عثمانی در قرن دهم هجری است. او از نواحی حلب و مردی قانع بوده است. این بیت از اوست:
ایر مز بقا گلزارینه بو گلستاندن گچمین
جانانه واصل اولمیه جان و جهاندن گچمین.
(قاموس الاعلام).

صابری.

[بِ] (اِخ) او از مردم استانبول و دخترزادهء ملاعرب است. وی مداومت به درس خال خود که قاضی مصر بود داشت و چون او در آب غرق شد مسند قضاوت به صابری تفویض گردید. او را در تاریخ مهارتی بوده است. این بیت از اوست:
دگل بوقوس و قزح آه اید نجه بن خسته
یشیل قزیل توتونم اولدی چرخه پیوسته.
(قاموس الاعلام).

صابری.

[بِ] (اِخ) محمد بن محمد بن احمدبن ابی القاسم، مکنی به ابی المظفر. رجوع به محمد... شود.

صابری.

[بِ] (اِخ) یوسف بن محمد فقیمی، مکنی به ابی المعالی. رجوع به یوسف... شود.

صابرین.

[بِ] (ع ص، اِ) جِ صابر.

صابغ.

[بِ] (ع ص) نعت فاعلی از صبغ. || ناقة صابغ؛ ماده شتر که پستان آن پرشیر و نیکوحال و نیکورنگ باشد. (منتهی الارب).

صابنجی.

[بُ] (اِخ) یوحنا لویس بن یعقوب بن ابراهیم بن الیاس بن میخائیل بن یوسف صابنجی ارفلی (دکتر...). مولد وی دیرک از توابع دیاربکر. او از نژاد سریانی بود و مذهب کاتولیک داشت. وی به دیرالشرفهء لبنان رفت و سپس او را به رومیه فرستادند و در آنجا فلسفه و علم الهی آموخت و لقب قسیس یافت. بسال 1886 م. با مارونیان نزاعی سخت کرد و ناچار ترک کشیشی گفت و به امریکا سفر کرد و لقب دکترا گرفت. صابنجی در کشورهای متحده به انگلیسی سخنرانیها کرد. وی به علم تاریخ و جغرافیا مولع بود. هنگامی که از امریکا بازگشت سلطان عبدالحمید او را به معلمی جغرافیای فرزندان خود گماشت. صابنجی سفرهای بسیار در غالب اقطار کرد و سفرنامه ای نوشت که بطبع نرسیده است. مدتی در قاهره مسکن گزید و آنگاه به امریکا بازگشت و در آن وقت 85 سال داشت... پیش از سفر امریکا جریدهء نحلة را منتشر ساخته و در آن مقالات مهیج مینوشت. وی شعر میسرود و او را دیوانی است مطبوع.
تألیفات او: 1- اصول القراآت العربیة و التهذیبات الاخلاقیة در 150 صفحه، چ بیروت 1866 م. 2 - ترجمهء حال یوسف داود و یوسف دبس (مطبوع). 3 - دیوان شعر، چ مطبعهء اسکندریه سال 1901. 4 - تعریب کتاب المرآة السنیة فی القواعد العثمانیة تألیف محمد فؤاد پاشا، چ بیروت 1867 در 296 صفحه. 5 - النحلة الفتاة. رساله ای است که در آن مارونیان را طعن کرده و بر اثر آن ناچار به مسافرت امریکا گشته است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1177 - 1178).

صابوته.

[تَ / تِ] (اِ) سابوته. زن پیر هفتادساله را گویند. (برهان قاطع). زن پیر بود به زبان آسیان [یعنی مردم آس]. قریع گوید :
مرا که سال به هفتادوشش رسید و رمید
دلم ز شلهء صابوته و ز هرهء تاز.
(از لغت فرس).

صابوری.

(اِ) نوعی جامه است. نظام قاری گوید :
حبری خوش و صابوری خواهم ببر آوردن
خواهم ببر آوردن حبری خوش و صابوری.
(دیوان ص115).

صابون.

(معرب، اِ) سابون است. گرم و خشک، مفرح جسد، منضج، ملین، مدرّ و جالی است. (منتهی الارب). از مخترعات هرمس است، و طریق ساختن او آن است که از قلی یک جزو و از آهک نصف او، نرم سائیده در ظرفی یا حوضی کرده با پنج مثل آن آب و تا دو ساعت بر هم زنند و باید سوراخی در بن ظرف باشد و مسدود کرده که بعد از ته نشین شدن، سوراخ را باز کرده آب صافی به ظرف دیگر رود، و باز آب تازه ریخته بر هم زده و تکرار عمل کنند تا تندی در جرم او نماند، و آبها را جداگانه ضبط کرده، و بقدر ده مثل آب اول روغن زیتون را بر روی آتش گذاشته بتدریج اول از آب آخر(1) به خورد او دهند تا مجموع آبها تسقیه شود و مثل خمیر گردد، پس خشک کرده ریزه کنند و بعضی بجای روغن زیتون روغن دنبه و روغن کنجد و روغن قرطم و بیدانجیر و امثال آن میکنند، و بهترین همهء اقسام قسم اول است. در آخر سیم گرم و خشک و مقطع و معفن و اَکّال و منضج و ملین أورام و جالی و حمول او مخرج جنین زنده و مرده و مُدِرّ حیض و در این امور مجرب است و ضماد او با مثل آن حنّا جهت درد زانو و عرق النسا و نمش و کلف. و با زیبق و سلیمانی جهت درد مفاصل مزمنه مجرب و با روغن گل سرخ جهت خشک کردن زخمهای سر اطفال و قروح شهدیه که بهر چند روز ازاله و تجدید کنند، و با سرگین کبوتر و امثال آن جهت گشودن دمل و شستن موی با آن جهت رفع چرک و قمل و رشک، و با لعابها جهت حکه و جرب و رفع آثار، نافع و شیاف او مسهل و رافع قولنج و مخرج کرم مقعد و مدرّ بول و شرب دو مثقال او تا چهار درهم کشنده به جراحت امعاء و احشا است. (تحفهء حکیم مؤمن). معروف است و آن چیزی باشد که بدان جامه و امثال آن شویند و مسهل خلط خام است. (برهان قاطع). گرم و خشک بود در چهارم و مفرح اعضا بود و بحکم، قولنج بگشاید، و مسهل خلط خام بود و چون شافه از وی به خود برگیرند ورمها را نضج دهد. و شریف گوید: چون در میان خرقهء صوف نهند و حزاز و قوبا را بدان بمالند بحکم زایل کند، و اگر با هم چندِ آن نمک بیامیزند و در حمام بمالند حکه و جرب ریش شده را نافع بود. و اگر هم چندان حنا بیامیزند و بر زانو طلا کنند درد زانو ساکن کند و بر نمش طلا کردن زود زایل کند و چون طلا کنند بر ریشهاء شهدیه و هفت روز رها کنند پس به آب گرم بشویند هیچ دوا بهتر از این نبود. و چون دو درم از وی با هم چندِ آن باسلیقون و هم چند آن نورهء آب دیده(2) بر ریش خضاب کنند و در حمام بعد از آن که شسته باشد پاک و نیم ساعت صبر کنند موی را سیاه کند(3) و چون بر اورام بلغمی دشخوار نضج نهند با ادویه که موافق بود، نضج دهد. و چون بر اورام نهند با ادویه که گشایندهء اورام بود، مانند حُرْف و سرگین کبوتر و اصل قثاءالحمار، فعل وی قوی گرداند، و بر سر جراحتها طلا کردن بگشاید، و آب وی اگر بخورند کشنده بود، نزدیک به خوردن نوره است و مداوای وی به قی کنند، به آب گرم و روغن کنجد و بعد از آن، آبگوشت از مرغ و روغن بادام. (اختیارات بدیعی). از صناعت قدیمه است، قیل وجد فی کتب هرمس و انه وحی و هو الاظهر. و بهترین نوع آن آن است که از زیت خالص و قلی پاکیزه و نورهء پاک ساخته محکم بپزند و خشک کرده به وضع مخصوصی ببرند و آن را عراقی نامند، نه از آنجهت که در عراق سازند بلکه این صفت بر آن غلبه یافته و آن را در اعمال حلب و شام پزند و صابون مغربی آن است که نبریده و محکم نپخته باشند و مانند نشاستهء پخته است. (تذکرهء ضریر انطاکی). در زبان عبری آن را بوریت گویند، و بمعنی پاک کننده باشد. در أرمیا 2:22 در میان صابون و نطرون تفاوت میگذارد. در ایام قدیم و حالیه آب یا خاکستر بعض از نباتات را از برای پاک کردن استعمال کرده و میکنند، نباتاتی که در شوره زار و نمکزارها میروید دارای نمک قلیا میباشد و در عمل شیشه گری و صابون سازی مستعمل است. خاکستر درخت صنوبر و برخی نباتات دیگر دارای نمک شوره هستند. مردمان سلف این املاح و قلیا را با روغن و دهنیات دیگر مخلوط کرده صابونی مایع ترتیب میدادند، و از برای شستن تن و لباس و تصفیهء فلزات نیز استعمال میکردند. صابون منجمدی که فعلاً در فلسطین فراوان است در قدیم الایام در نزد مصریان و اغلب قدماء معروف نبود... (قاموس کتاب مقدس ص553). و در طب صابون هایی بکار است که هر یک بنام جزء عامل آن بدان نام مشهور است: صابون گوگرد. صابون سوبلیمه. صابون قطران. صابون گلسیرین و غیره : و این شهر ترمذ بارگه ختلان و چغانیان است و از وی صابون نیک و بوریای سبز و بادبیزن خیزد. (حدود العالم ص66). و از او [ از بست ] کرباس و صابون خیزد. (حدود العالم ص63).
گویی بطّ سپید جامه به صابون زده ست
کبک دری ساقها در قدح خون زده ست.
منوچهری.
توبه کن از هر بدی که بر تنت و دین
جانْت چو پیراهن است و توبه چو صابون.
ناصرخسرو.
به صابون دین شوی مر جانْت را
بیاموز کاین بس نکو گازری است.
ناصرخسرو.
دل ز بدیها به دین بشوی ازیراک
پاک شود دل به دین چو جامه به صابون.
ناصرخسرو.
جامه به صابون شده ست پاک و خرد
جامهء جان را بزرگ صابون شد.
ناصرخسرو.
جان به صابون خرد بایدت شستن کاین جسد
تیره ماند گر مر او را جمله در صابون کنی.
ناصرخسرو.
با هجو تو من مدح نیامیزم ازیرا
بقال نیامیزد صابون به شکر بر.سوزنی.
به وفا جمع را چو صابون باش
نیست گردی چو گردها شویی.خاقانی.
قرصهء خورشید که صابون تست
شوخ گن جامهء پرخون تست.نظامی.
قرص خورشید در این طشت فلک صابونی است
که از او جامهء ارواح مطهر گردد.
نظام قاری.
جهان که شست به صابون مهر جامهء چرخ
چه رشک میبرد از رختهای گازر ما.
نظام قاری.
در عین چرک و چربی رختم ز دست صابون
گه کف زنانْست بر سر گه پای مانده در گل.
نظام قاری.
جانم از تن چو تن ز جان شده کاهان
صابون از جامه کاست، جامه ز صابون.
ادیب نیشابوری.
و صابونهای معروف ایران در آشتیان، یزد، اطراف تهران، قم، اسپاهان تهیه میشود. اخیراً هم کارخانهء صابون پزی در تهران، تبریز، اسپاهان دایر شده. (جغرافیای اقتصادی کیهان ص218).
-جاصابونی؛ ظرفی است که در آن صابون نهند.
- حلوای صابونی؛ روغنجوش. زُلنبع. مشخته. مشاش. نوعی از حلواست که با عسل و نشاسته و در بعض جاها با دوشاب و روغن کنجد کنند : و اغلب حلواهاء نیکو چون هاشمی و صابونی و لوزینه... نهادند. (نوروزنامه ص13).
نه هر بیرون که بینندی درونش همچنان باشد
بسا حلوای صابونی که زهرش در میان باشد.
سعدی (مفردات).
کند وعده مرا یک دم به ذوق وصلتش دلبر
زهی حلوای صابونی، زهی پالودهء شکّر.؟
-صابون او به جامهء کسی خوردن؛ زیان و آسیبش بدو رسیدن: صابونش به جامهء همه خورده است؛ همه کس را فریفته است. به همه زیان رسانیده است. نظیر: تل پاک نگذاشته. (امثال و حکم).
-صابون به پای (زیر پای) کسی مالیدن؛ او را فریفتن.
- صابون رَقّی؛ صابون عراقی است که در قریهء رَقّة از اعمال شام سازند و آن مصنوع از زیت و پیه است. (فهرست مخزن الادویة ص26).
(1) - در فهرست مخزن الادویه گوید بتدریج از آب آخر به خوردِ آن دهند تا تمام شود.
(2) - در نسخه ای دیگر: ندیده.
(3) - در نسخه ای دیگر «زایل کند» آمده است و ظاهراً تحریف «رنگ کند» باشد، و در تذکرهء ضریر انطاکی «یصبغ الشعر» ذکر شده.

صابون.

(اِخ) جِ صابی در حالت رفع (به قرائت مردم مدینه) و در حالت نصبی و جری صابین خوانند. رجوع به تاج العروس، نهایة و تفسیر ابوالفتوح شود.

صابون الهم.

[نُلْ هَم م] (ع اِ مرکب) لقب شراب است : و بزرگان شراب را صابون الهم خوانده اند... (نوروزنامه ص60).

صابون انفاق.

[نِ اِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) عرق الحلاوة. عجما. شجره یا شجیرهء ابی مالک است. و آن اشنان(2) باشد. رجوع به اشنان و شجرهء ابی مالک شود.
(1) - Salsola soda alcali. Saponaire. (2) - این اسم در فهرست مخزن الادویة صابون الثیاب و صابون القاف آمده و در منتهی الارب صابون الشباب و در نسخه ای از اختیارات بدیعی صابون انفاق و در نسخه ای دیگر صابون القاق و در نسخه ای دیگر صابون القلق ثبت شده. و مشهور صابون انفاق است.

صابون پز.

[بومْ پَ] (نف مرکب) آنکه صابون پزد.

صابون پزخانه.

[بومْ پَ نَ / نِ] (اِ مرکب)جائی که در آن صابون پزند. || (اِخ) نام محلتی به جنوب شهر تهران.

صابون پزی.

[بومْ پَ] (حامص مرکب)عمل پختن صابون :
آن دیگ لب شکستهء صابون پزی ز من
و آن چمچهء هریسه و حلوا ازآنِ تو.
وحشی.

صابون زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) شستن. پاکیزه کردن با صابون :
جان را به علم و طاعت صابون زن
جامه است گر تو را همه صابونی.
ناصرخسرو.
چنان افراخت تیغ آن فتنه قامت
به خونریزی که تا روز قیامت
عجب کز دامن دریا رود خون
زند آن را صدف هرچند صابون.
محمدقلی سلیم.
گسترده سخن ز سایه مهتاب
صابون زده خاک را به صد آب.واله هروی.

صابون سلطانی.

[نِ سُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) توزیع حاکم، یعنی تقسیم کردن حاکم چیزی را(1) بر جماعتی. (غیاث اللغات). || گویا صابون سلطانی صابونی بوده که به طرح به کسان میداده اند و چون بد بوده کسی از آنان نمیخریده است :
مرد مهمان را گل و باران نشاند
بر تو چون صابون سلطانی بماند
اندر این باران و گل او کی رود
بر سر و جان تو او تاوان شود.
مولوی (از امثال و حکم ص1458).
(1) - ظ. صاحب غیاث اشتباه کرده است، «چیزی را» نیست، بلکه صابون تنها است.

صابون فروش.

[فُ] (نف مرکب) آنکه صابون فروشد.

صابونه.

[نَ / نِ] (اِ) زن پیر باشد به زبان آسیان(1). (فرهنگ اوبهی خطی کتابخانهء مؤلف). و ظاهراً این صورت مصحف صابوته باشد. رجوع به صابوته در همین لغت نامه و لغت نامهء اسدی شود.
(1) - مردم آس.

صابونی.

(ص نسبی، اِ) منسوب به صابون. || صابون فروش. فروشندهء صابون. || سازندهء صابون. || نام شیرینیی است که از شکر سفید سازند :
صابونی است صحن زمین لب بلب ز بس
کآورد قند مصری بازارگان برف.
کمال اسماعیل.
باز صابونی و مشکوفی و سنبوسهء نغز
حلقه چی باشد و ماقوت پر از مشک تتار.
بسحاق اطعمه.
و رجوع به حلوای صابونی ذیل کلمهء صابون شود.
|| نوعی از زمرد و آن زمردی است تیره برنگ صابون. (جواهرنامه). || پاکیزه. شسته. صابون زده :
جان را به علم و طاعت صابون زن
جامه است گر تو را همه صابونی.
ناصرخسرو.
|| (اِخ) مدرسهء صابونی؛ نام مدرسه ای بوده است به نیشابور. (ترجمهء تاریخ یمینی ص253). || نام قریه ای است نزدیک مصر در کرانهء شرقی نیل که آن را سواقی صابونی گویند و از جانب صعید است. (معجم البلدان).

صابونی.

(اِ)(1) نباتی است از تیرهء قرنفلیان و از دستهء میخکها که ساقه های زیرین و ساق و برگ آن دارای مادهء لعابی است و مانند صابون در آب کف میکند. (گیاه شناسی گل گلاب ص213).
(1) - Saponaire.

صابونی.

(اِخ) احمدبن ابراهیم. ادیبی از مردم حماة و وفات وی نیز بدانجا بوده است. او جریدهء یومیهء «لسان الشرق» را بسال 1324 ه . ق. دو سال منتشر ساخت. مردی فاضل و با انشائی نیکو بود و شعر نیز میگفت و در شعر او رقت و طراوتی خاص است. از تصنیفات اوست: 1 - تاریخ العصر الحاضر و تراجم رجاله (غیرمطبوع). 2 - ماضی الشرق و حاضره (مطبوع). 3 - تاریخ حماة (مطبوع). 4 - تسهیل المنطق (مطبوع). (الاعلام زرکلی ج1 ص30).

صابونی.

(اِخ) احمدبن محمد بن حسین بن السندی. وی ثقه و معمر و مسند دیار مصر است و از یونس بن عبدالاعلی و مزنی و بزرگان دیگر روایت کند و ابن نظیف از وی روایت آورد. وفات او به شوال 349 ه . ق. بسن یکصدوپنجسالگی بود. (حسن المحاضره ص 170).

صابونی.

(اِخ) اسماعیل بن عبدالرحمن بن احمدبن اسماعیل، مکنی به ابی عثمان. رجوع به اسماعیل بن عبدالرحمن... شود.

صابونی.

(اِخ) محمد بن احمدبن ابراهیم بن سلیمان الجعفی الکوفی، مکنی به ابی الفضل صابونی. رجوع به محمد بن احمدبن ابراهیم بن سلیمان جعفی شود.

صابونی قزوینی.

[یِ قَزْ] (اِخ) رجوع به حافظ صابونی شود.

صابونیة.

[نی یَ] (ع اِ)(1) زوله. رجوع به زوله شود.
(1) - Gyspophila paniculata.

صابة.

[بَ] (ع اِمص) عاهت. مصیبت. || ضعف و سستی عقل. یقال: فی عقله صابة؛ ای طرف من الجنون. || (اِ) درختی است تلخ. ج، صاب. (منتهی الارب).

صابی.

(ص، اِ) مفرد صابئین :
وز فلسفی و مانوی و صابی و دهری
درخواستم این حاجت و پرسیدم بی مر.
ناصرخسرو.
|| آنکه از دینی به دینی شود. (السامی فی الاسامی). || کلمهء کلدانی است بمعنی شوینده و صابئین چون همیشه در کنار نهرها و آبها جای دارند و خود را بسیار شویند بدین نام خوانده می شوند و در خوزستان هنوز مردمی بر ساحل کارون هستند که آنان را مغتسلة مینامند و آن ترجمهء لفظ صابئی کلدانی است. (دائرة المعارف فرانسه). رجوع به صابئین شود.

صابی.

(اِخ)(1) ابراهیم بن هلال بن ابراهیم بن زهرون(2)، مکنی به ابی اسحاق. وی از بزرگان کتاب و بلغای آنان است. گویند که خلفا و پادشاهان وقت و وزرا بارها به حیلت و تمنی و نوید از وی درخواستند تا اسلام پذیرد و وی ابا کرد. و عزالدوله بختیار بدو وعده داد که اگر مسلمانی گیرد وزارت خویش بدو دهد لیکن خدا وی را هدایت نفرمود. صابی با مسلمانان معاشرتی نیکو داشت و بزرگان را به بهترین وجه خدمت میکرد و ماه رمضان را با روزه بسر میبرد و قرآن را نیکو از بر داشت. از ابومنصور سعیدبن احمد بریدی در بخارا شنیدم که ابواسحاق در کیش خود سخت متعصب و پارسا و پاکدامن بود و او گوید:
حمتنی لذتی رئب المعالی
و ضنی بالمرؤة و الوقار
و دین ضاق فیه مجال فتکی
لخوف عقوبة و حذار نار
فوا شوقاً الی خلع العذار
و فعلی ما ارید بلا اعتذار
و یا لهفی علی حل الازار
صریعاً بین سکر او خمار.
ابونصر سهل بن مرزبان حدیث کند که روزی صابی بر خوان مهلبی حاضر شد و در آن باقلا بود و وی نخورد، چه باقلا در کیش آنان حرام بود. مهلبی گفت خنکی بگذار و با ما از این باقلا بخور! گفت ایها الوزیر نخواهم که خدا را در مأکولی نافرمانی کنم. مهلبی این کلام را نیکو شمرد. وی در روزگار عضدالدولة به نکبتی سخت درافتاد. ابومنصور سعیدبن احمد بریدی و ابوطاهر محمد بن عبدالصمد کاتب حدیث کنند که از قویترین اسباب تغییر عضدالدوله بر صابی فصلی از کتابی بود که از جانب الطائع خلیفهء عباسی دربارهء بختیار انشاد کرد که گوید: «و قد جدد له امیرالمؤمنین مع هذه المساعی السوابق، و المعالی السوامق التی تلزم کل دانٍ و قاصٍ و عام و خاص ان یعرف له حق ما کرم به منها و یتزحزح عن رتبة المماثلة فیها». عضدالدوله آن را در دل داشت و چون بر بغداد و عراق استیلا یافت ابواسحاق را مأمور تألیف کتابی در تاریخ خاندان دیلمی کرد و او به نوشتن کتاب تاجی پرداخت و در آن رنج بسیار برد، مگر عضدالدوله را خبر دادند که یکی از دوستان صابی نزد وی رفته و او را بکار تألیف دیده و از آنچه مینوشته پرسیده، وی در پاسخ گفته است: اباطیلی میبافم و دروغهایی فراهم میکنم. عضدالدوله از شنیدن این خبر بهم برآمد و کینهء دیرینهء وی بجوشید و بفرمود تا او را به زیر پای پیل افکنند. نصربن هارون و مطهربن عبدالله و عبدالعزیزبن یوسف زمین ببوسیدند و شفاعت کردند تا عضدالدوله از کشتن وی درگذشت و به زندانی ساختن و مصادرهء اموال وی اکتفا کرد. و تا پایان عهد عضدالدوله در زندان بود. صاحب بن عباد وی را بسیار دوست میداشت و میان این دو نامه ها مبادله گشته و صاحب بسیار میگفت که بلغای جهان چهار کسند، استاذ ابن عمید و ابوالقاسم عبدالعزیزبن یوسف و ابواسحاق صابی و اگر بخواهم چهارمین را خواهم گفت و مقصود وی خود او بود. ثعالبی گوید در ترجیح صاحب و صابی بر یکدیگر سخن بسیار گفته اند، گزیده تر سخن که شنیده ام این است: صاحب چنانکه خود میخواست مینوشت و صابی چنانکه از او میخواستند و میان این دو فرق بسیار است و پس از این دو تن چرخ فصاحت و بلاغت بازایستاد. (از یتیمة الدهر ثعالبی ج 2 ص26).
ابن خلکان در نسب وی گوید: ابراهیم بن هلال بن ابراهیم بن زهرون بن حبون الحرانی الصابی. وی بسال 349 ه . ق. متقلد دیوان رسائل گشت و بسال 367 آزاد شد. و به روز دوشنبه و یا پنجشنبه دوازدهم شوال سال 384 ه . ق. بسن هفتادویکسالگی درگذشت. ابن ندیم گوید وی در سیصد و بیست و اندی متولد شد و پیش از سال 380 درگذشت و در شونیزیة دفن گردید. و شریف رضی او را به قصیده ای رثا گفت که بعض ابیات آن این است:
أ علمت من حملوا علی الاعواد
أ رأیت کیف خبا ضیاء النادی
جبل هوی لو خر فی البحر اغتدی
من وقعة متتابع الاذیاد
ماکنت اعلم قبل حطّک فی الثری
ان الثری یعلو علی الاطواد
بعداً لیومک فی الزمان فانه
اقذی العیون و فثّ(3) فی الاعضاد
لاینفد الدمع الذی یبکی به
ان القلوب له من الامداد
کیف انمحی ذاک الجناب و عطّلت
تلک الفجاج و ضل ذاک الهادی
و الدهر تدخل نافذات سهامه
مأوی الصلال و مربض الاَساد
اعزز علی بان اراک و قد خلت
من جانبیک مقاعد(4) العوّاد.
و چون مردم وی را سرزنش کردند که شریفی چگونه صابی را رثا گوید؟ گفت فضل او را گفته ام. ابن ندیم گوید: او راست: دیوان شعر. کتاب دیوان رسائل در هزار برگ. کتاب مراسلات الشریف رضی. کتاب اخبار اهله و ولد ابنه. کتاب دولة بنی بویه که به تاجی معروف است. اندکی از نثر و نظم صابی در یتیمة الدهر ج2 ص26 آمده است و امیر شکیب ارسلان بسال 1898 م. جزء اول کتابی را بنام المختار من رسائل ابی اسحاق الصابی منتشر ساخت. در اشعار پارسی نام صابی و توصیف رسائل و ادب وی فراوان است :
ادب صاحب پیش ادب تو هذر است
نامهء صابی با نامهء تو خوار و سئیم.فرخی.
ای بر به هنرمندی از صاحب و از صابی
وی به به جوانمردی از حاتم و از افشین.
سوزنی.
جان و روان صاحب و صابی به پیش تست
این تیره از بنانت و آن عاجز از بیان.
کمال بخاری (از لباب الالباب ج1 ص89).
نیست پیش قلمش طبع سخنگوی فصیح
هست وقت سخنش صابی و عتبی مفحم.
ادیب صابر (از لباب الالباب ج2 ص122).
اشعار صاحب در مقابلهء اشعار تازی او بازی بودی و صابی در حضرت او به وقت اظهار آثار دانش صبی نمودی. (لباب الالباب ج1 صص34 - 35). صاحب عباد را با او امکان عناد نبودی و صابی در خدمت او صبی نمودی. (لباب الالباب ج1 ص63). و صاحب و صابی در دیوان معاملت پیش او یکی صبی و دیگر باقل. (لباب الالباب ج1 ص163).
(1) - و رجوع به ابراهیم بن هلال شود.
(2) - در یتیمة الدهر نسب او چنین آمده: ابراهیم بن هلال بن هارون.
(3) - چنین است در نامهء دانشوران و در یتیمة الدهر ج2 ص81 «فتّ» آمده است.
(4) - در یتیمة الدهر ج2 ص82 مجالس آمده.

صابی.

(اِخ) ثابت بن ابراهیم، مکنی به ابی محمد. رجوع به ثابت بن ابراهیم... شود.

صابی.

(اِخ) ثابت بن سنان. رجوع به ثابت بن سنان بن ثابت... شود.

صابی.

(اِخ) ثابت بن قره. رجوع به ثابت بن قره شود.

صابی.

(اِخ) محسن بن ابراهیم بن هلال، مکنی به ابی علی. رجوع به محسن... شود.

صابی.

(اِخ) هارون بن صاعدبن هارون، مکنی به ابی نصر. رجوع به هارون... شود.

صابی.

(اِخ) هلال بن محسن بن ابراهیم بن هلال. رجوع به هلال... شود.

صابین.

(اِخ) جِ صابی در حالت نصبی و جری به قرائت مردم مدینه. رجوع به صابون شود.

صابیة.

[یَ] (ع اِ) باد میان صبا و شمال. (منتهی الارب). و رجوع به نکباء شود.

صات.

(ع اِ) صیت. آوازه. || (ص) رجل صات؛ مرد سخت آواز و همچنین حمار صات، و اصل آن صَوِت بکسر عین الفعل است مانند رجل مالٌ و نالٌ؛ یعنی کثیر المال و النوال. (منتهی الارب).

صاتر.

[تِ] (ع اِ) صعتر است که به فارسی آویشن خوانند. (فهرست مخزن الادویه). و رجوع به آویشن شود.

صاتری.

[تِ] (ع اِ) صعتر است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به آویشن شود.

صاچمه.

[مَ / مِ] (ترکی، اِ)(1) ساچمه. ریزه های سربی است مدور که در تفنگ ریزند.
(1) - Le petit plomb. Le plomb.

صاچمه دان.

[مَ / مِ] (اِ مرکب)(1)ساچمه دان. وعائی که در آن صاچمه جای دهند.
(1) - Boite a plomb. Le drageoir.

صاچمه ریز.

[مَ / مِ] (نف مرکب)ساچمه ریز. آنکه صاچمه ریزد.

صاچمه ریزه.

[مَ / مِ زَ / زِ] (اِ مرکب)(1)ساچمه ریزه. خرده ساچمه.
(1) - La cendree.

صاچمه ریزی.

[مَ / مِ] (حامص مرکب)ساچمه ریزی. عمل صاچمه ریز.

صاح.

(ع اِ) منادای مرخم است از صاحب.

صاحات.

(اِخ) کوههااند به سرات. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صاحان.

(اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

صاحب.

[حِ] (ع ص، اِ) نعت فاعلی مذکر از صُحْبة و صحابة. یار. ج، صَحْب، صُحبة، صُحْبان، صِحاب، صَحابة، صِحابة. جِ فاعل بر فَعالة جز در این مورد نیامده است. (منتهی الارب). ج، اَصحاب، صَحب، صَحابة، صِحاب، صُحبة، صَحبان. || همراه. (ربنجنی). || همسفر. (دستورالاخوان). ملازم. رفیق. قرین. جلیس. دمساز. انیس :
خازنت را گو که سنج و رایضت را گو که ران
شاعرت را گو که خوان و صاحبت را گو که پای.
منوچهری.
صاحبا عمر عزیز است غنیمت دانش
گوی خیری که توانی ببر از میدانش.سعدی.
تو آن نه ای که دل از صحبت تو برگیرند
وگر ملول شوی صاحبی دگر گیرند.سعدی.
صاحبا در شب سعادت خواب
مکن و روز تنگ را دریاب.اوحدی.
|| خداوند چیزی. (دستورالاخوان). مالک و خداوندگار. (غیاث اللغات). خداوند. (مقدمة الادب) (ربنجنی) (برهان قاطع): احتراف؛ صاحب پیشه شدن. اِسْباع؛ صاحب رمهء گرگ درآمده شدن. استشرار؛ صاحب گلهء بزرگ از شتران شدن. اِسْداس؛ صاحب شتران سِدْس شدن. اِسْراع؛ صاحب ستور شتاب رو شدن. اِشْداد؛ صاحب ستور سخت شدن. اِشْدان؛ صاحب بچهء توانا شدن آهوی ماده. اِشْراب؛ صاحب شتران سیراب و شتران تشنه شدن. اِشْطاء؛ صاحب پسر بالغ شدن. (منتهی الارب). اِعْریراف؛ صاحب یال شدن اسب. (کنز اللغات). اِقْناف؛ صاحب لشکر بسیار گردیدن. (منتهی الارب). تجسّد، تجسّم؛ صاحب تن شدن چیزی. ثَوّاب؛ صاحب جامه. (کنز اللغات). ذَمیر؛ مرد صاحب جمال. سِمّیر؛ صاحب افسانه. سَیّاف؛ صاحب تیغ. شدیدالکاهل؛ صاحب شوکت و قوت. شَیْذارة؛ مرد صاحب غیرت. عَطّار؛ صاحب عطر. کسری؛ صاحب شوکت بسیار. مُشَحِّم؛ صاحب شتران فربه. مَعّاز؛ صاحب بُز. مُقْنی؛ صاحب نیزه. مَکیث؛ صاحب وقر. مَلاّح؛ صاحب نمک. منسوب؛ صاحب نسب. نابِل؛ صاحب تیر. نَسیب؛ صاحب نژاد. (منتهی الارب) : سید ما و صاحب ما امام قائم بامرالله امیرالمؤمنین بندهء خداست. (تاریخ بیهقی ص315). این ارادتی که لازم شده است در گردن من نسبت به سید ما و صاحب ما امام قائم بامرالله از روی سلامت نیت. (تاریخ بیهقی ص316). و در هر دو حال قضاء حق شکر خالقش مینماید و صاحبش. (تاریخ بیهقی ص309).
ز یک دوران دو شربت خورد نتوان
دو صاحب را پرستش کرد نتوان. نظامی.
روا بود همه خوبان آفرینش را
که پیش صاحب ما دست بر کمر گیرند.
سعدی.
صاحبا بنده اگر جرمی کرد
ناوک قهر تو در شست مگیر. ابن یمین.
|| وزیر. (غیاث اللغات) (برهان قاطع) :
شیخ العمید صاحب سید که ایمن است
اندر پناه ایزد و اندر پناه میر.منوچهری.(1)
و بوالقاسم بوالحکم که صاحب و معتمد است آنچه رود بوقت خویش اِنها میکند. (تاریخ بیهقی ص270).
ای صدر ملک و صاحب عالم ثنای تو
از هرکسی نکوست ز چاکر نکوتر است.
خاقانی.
صاحبا نوبنو تحیت من
پیش قابوس سرفراز فرست.خاقانی.
گر حیاتش را فروغی یا نسیمی مانده است
از ثنای صاحب مالک رقاب است آنهمه.
خاقانی.
صاحب صاحبقران در عالم اوست
آصف الهام و سلیمان خاتم اوست.خاقانی.
پس فکندش صاحب اندر انتظار
شد زمستان و دی و آمد بهار.مولوی.
|| خلیفه : به مسامع او رسانیدند که در میان رعیت جمعی حادث شده اند و با صاحب مصر انتما می کنند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص398). || مخاطبتی بوده است مانند جناب و غیره :صاحب فلان بداند که مطالعهء او رسید و بر رأی ما عرضه کردند. (نامهء سنجر به وزیر خلیفه، انشاء مؤیدالدین منتجب الملک کاتب سنجر). و در تداول مردم عصر قاجاریه بجای مسیو، مستر، هِر و گاسپادین بکار میرفت :بزرگترین دوربینی که از این قبیل ساخته شده است دوربین رودس صاحب است. (کتاب انتشار نور و انعکاس نور و ظلمت چ طهران 1304 ه . ق. ص95). فیز صاحب که مخترع این قاعدهء بزرگ شد بجهت عمل خویش محل چرخ و آئینه را سورن و من مارتر قرار داد. (همان کتاب ص90). و امروز نیز نوکرهای ایرانی و همچنین باجی ها به آقای اروپائی و امریکائی خود بجای آقا صاحب خطاب میکنند و گویا این اصطلاح امروزی تقلیدی از هندیان باشد. || (اِخ) اسپی بود از نسل حرون. (منتهی الارب). || و گاهی صاحب گویند و مقصود صاحب بن عباد است :
ادب صاحب پیش ادب تو هذر است
نامهء صابی با نامهء تو خوار و سئیم.فرخی.
صاحب در خواب همانا ندید
آنچه تو خواهی دید از خویشتن.فرخی.
اندر کفایت صاحب دیگر است
و اندر سیاست سیف بن ذوالیزن.فرخی.
ای بر به هنرمندی از صاحب و از صابی
وی به به جوانمردی از حاتم و از افشین.
سوزنی.
صاحب کافی هرگاه از مکتوبات او چیزی بدیدی گفتی: أ هذا خط قابوس ام جناح طاوس. (ترجمهء تاریخ یمینی ص237).
- صاحب اختیار؛ آنکه حل و عقد به دست اوست.
- صاحب اشتهار؛ نامی.
- صاحب اعتبار؛ آبرومند. دارای عزّت.
- صاحب اغراض؛ مغرض.
- صاحب اقتدار؛ توانا. قادر. زورمند.
- صاحبُالبیت؛ خداوند خانه. خانه خدا. ابوالاضیاف. ابوالبیت. ابوالمثوی. ابوالمنزل.
- صاحبُالرمح؛ نیزه دار. خداوند نیزه. نیزه ور.
- صاحبُالسِرّ؛ رازدار.
- صاحبُالسرداب؛ امام دوازدهم. رجوع به مهدی... شود.
- صاحب بأس؛ صاحب قوت و دلیری در حرب.
- صاحب پیشانی؛ خوش اقبال.
- صاحب ثبات؛ پابرجا.
- صاحب ثروت؛ دولتمند. مالدار. دارا.
- صاحب جاه؛ خداوند مقام و رتبه. و رجوع به صاحب جاه شود.
- صاحب دوات؛ دواتی. دوات دار. دویت دار.
- صاحب دیده؛ بصیر.
- صاحب راز؛ صاحب السر. رازدار. رازنگاهدار. امین. معتمد.
- صاحب سرداب.؛ رجوع به صاحب السرداب شود.
- صاحب سررشته بودن؛ تخصص داشتن. کارآزموده بودن. و رجوع به سررشته دار شود.
- صاحب سواد؛ باسواد. آنکه خواندن و نوشتن داند. آنکه سواد خواندن و نوشتن دارد.
- صاحب صفین؛ علی علیه السلام.
- صاحب صیت؛ نامی. شهیر.
- صاحب طنطنه؛ مطنطن. شکوه مند.
- صاحب عائله؛ معیل. عیال وار. عیالبار.
- صاحب عُجب؛ خودپسند. متکبر.
- صاحبِ عزّ؛ خداوند عزت و جلال.
- صاحب عزت نفس؛ بزرگوار.
- صاحب عزم؛ بااراده. باعزم. پابرجا.
- صاحب عصر؛ صاحب الزمان. رجوع به صاحب العصر شود.
- صاحب عطوفت؛ مهربان. رؤوف.
- صاحب عقل؛ دانا. عاقل. خردمند.
- صاحب علقه؛ علاقه مند.
- صاحب عیال؛ عیالمند. و رجوع به صاحب عائله شود.
- صاحب فراست؛ زیرک. شهم.
- صاحب فراش بودن؛ بستری بودن.
- صاحب قول بودن(2)؛ صادق الوعده بودن. وفادار بودن. وفا به عهد کردن. وفا به وعد کردن.
- صاحب کار(3)؛ آنکه کار به کارگر و مزدور محول دارد. کارفرما.
- صاحب مال؛ دارا.
- صاحب مجد؛ دارای شرف. جلالت مآب.
- صاحب مکانت؛ ارجمند. محترم.
- صاحب مهابت؛ هیبتناک.
- صاحب مهارت؛ استاد.
- صاحب نجدت؛ دلیر. دارای مردانگی. قوی. سخت.
- صاحب نخوت؛ متکبر.
- صاحب نکری؛ حیله گر. نیرنگ باز.
- صاحب وجاهت؛ وجیه. آبرومند.
- صاحب وسعت؛ متمکن. باوسع. مالدار.
- صاحب وقار؛ آهسته و بردبار.
- صاحب همت؛ عالی طبع. و رجوع به صاحب همت شود.
- صاحب ید طولی؛ ورزیده. مجرب.
-امثال: صاحبش از صد دینار دوم محروم است.
صدقه راه به خانهء صاحبش میبرد. (جامع التمثیل).
غلام میخرم که مرا صاحب گوید.
مگر صاحبش مرده است.
(1) - این بیت در دیوانهای چاپی منوچهری نیست، لکن بی شبهه از اوست.
(2) - etre fidele a ses promesses.
(3) - Patron.

صاحب.

[حِ] (اِخ) دهی است از دهستان کل تپهء فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سقز، 22هزارگزی خاوری سقز، کنار شوسهء سقز-سنندج. دشت، سردسیر، سکنه 600 تن، کردی زبان، آب آن از چشمه و رودخانه، محصول آن غلات، توتون، تنباکو، لبنیات، صیفی، شغل اهالی زراعت، گله داری. دبستان، پاسگاه ژاندارمری و دو قهوه خانه کنار شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

صاحب.

[حِ] (اِخ) ابن حاتم فرغانی. وی در سفری که به حج رفت به بغداد شد و در آنجا حدیث گفت. علی بن عمر کسکری از وی حدیث کند. (تاریخ بغداد ج9 ص344).

صاحب.

[حِ] (اِخ) ابن محمد بخاری (الامام...). در تتمهء صوان الحکمه آمده است: وی در علوم اسلامی ماهر و بر دقایق حکمت واقف بود و حافظه ای قوی داشت، لیکن دعوی وی بر معنی او غلبه میکرد و او را تصانیفی مفید است. و دربارهء او من گفته ام:
لقد صحب العلم الرصین و اهله
لذلک سمیناه فی الناس صاحبا.
آنگاه دو رسالهء خود را که به صاحب نوشته است، نقل می کند. در نزهة الارواح و ترجمهء آن صاحب ابومحمد بخاری را ذکر کرده و گوید فیلسوفی ماهر و متبحر در علوم اوائل و اواخر است و در بسیاری قوهء حافظه مشهور. رجوع به ابومحمد بخاری شود. و در کشف الظنون (ج 1 ص 126) ذیل عنوان الاغراض الطبیة و المباحث العلائیة آرد: مؤلف کتاب زین الدین اسماعیل بن حسین حسینی جرجانی متوفای 535 ه . ق. در کتاب خویش گوید که چون کتاب مختصری در طب تألیف و به نصرالدین آتسزبن خوارزمشاه اهدا کرده است، وزیر او مجدالدین ابومحمد صاحب بن محمد بخاری از وی خواست تا آن را بسط و شرح دهد. پس زین الدین کتاب الاغراض را که تلخیصی از ذخیرهء اوست بنام وی نوشت.

صاحب.

[حِ] (اِخ) تاج الدین محمد بن صاحب فخرالدین محمد بن وزیر بهاءالدین علی بن محمد بن حنا. وی رئیس و شاعر بود و از سبط سلفی حدیث کند و بسال 707 ه . ق. درگذشت. (حسن المحاضرة ص177).

صاحب.

[حِ] (اِخ) فتح الدین عبدالله. رجوع به عبدالله بن محمد شود.

صاحب آباد.

[حِ] (اِخ) حمدالله مستوفی ذیل جغرافیای قزوین گوید: و عمر بن عبدالعزیز جهت خود در آنجا عمارت عالی ساخت در محلهء جوسق و اکنون آن زمین را صاحب آباد خوانند. (نزهة القلوب ج3 ص58).

صاحب آباد.

[حِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کاشان، 36000گزی شمال باختری کاشان، 2000گزی شوسهء کاشان و قم. جلگه، معتدل. سکنه 90 تن، شیعه، فارسی زبان. آب آن از قنات، محصول غلات، پنبه، تنباکو، میوه جات. شغل زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

صاحب آباد.

[حِ] (اِخ) دهی از دهستان نیگنان بخش بشرویهء شهرستان فردوس، 37000گزی شمال باختری بشرویه، سر راه مالرو عمومی بشرویه به نیگنان. جلگه، گرمسیر، سکنه 45 تن، شیعه، فارسی زبان. آب آن از قنات. محصول غلات، پنبه، ارزن، باغات، میوه، ابریشم، تریاک. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صاحب اختیار.

[حِ اِ] (ص مرکب، اِ مرکب) مختار. || لقبی بوده است در زمان سلاطین قاجار.

صاحب اسرار.

[حِ اَ] (ص مرکب) رازدار. نگاهدار سِر :
صف نشینان نیکخواه و پیشکاران باادب
دوستداران صاحب اسرار و حریفان دوستکام.
حافظ.

صاحب اسماعیل.

[حِ اِ] (اِخ) رجوع به صاحب بن عباد شود.

صاحب افسر.

[حِ اَ سَ] (ص مرکب)تاجدار :
قامت صاحب افسران حلقهء افسری شده
برده سجود افسرش با همه صاحب افسری.
خاقانی.

صاحب افسر گردون.

[حِ اَ سَ رِ گَ](اِخ) کنایه از حضرت عیسی علیه السلام است. (برهان قاطع).

صاحب البحر.

[حِ بُلْ بَ] (اِخ) آذری طوسی آن را لقب برادر زردشت گفته و در «جواهرالاسرار» در شرح قصیدهء معروف خاقانی که با مطلع ذیل شروع میشود:
فلک کژروتر است از خط ترسا
مرا دارد مسلسل راهب آسا
می گوید: «در زمان گشتاسب دو برادر بودند، یکی را صاحب البحر میگفتند و یکی را زردهشت. سی سال دعوت زحل کردند، تا چنان شدند در خوارق عادات که هرچه خواستندی کردندی و دو کتاب ساختند در جادوی و جملهء سحرها در او نوشتند و آن را زند و اوستا نام کردند، و زردهشت دعوی پیغمبری کرد، و گشتاسب به او ایمان آورد، و خلق بدان کتابها کار میکردند، تا زمان مزدک». از چهار برادر زردشت نام هیچ یک لفظاً و کتابةً و معناً مناسبتی با صاحب البحر ندارد، و ظاهراً لقب صاحب المجوس که مؤلفین اسلامی (مانند طبری در ظهور زردشت و ابوالحسن علی بیهقی در داستان سرو کشمر در تاریخ بیهق ص 281) به زردشت داده اند با حذف سین و تحریف، بعدها موجب گردیده که آن را صاحب البحر خوانند و نام برادر وی دانند. (مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی صص112 - 113).

صاحب التحیوی.

[حِ بُتْ تَحْ یَ] (اِخ)رجوع به علی بن محمد صاحب التحیوی شود.

صاحب الثدیة.

[حِ بُثْ ثُدْ یَ] (اِخ)رجوع به ذوالثدیة شود.

صاحب الجلالة.

[حِ بُلْ جَ لَ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) عنوان رسمی پادشاهان عرب کنونی است، مانند اعلیحضرت در ایران.

صاحب الجیش.

[حِ بُلْ جَ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) سپهسالار. (السامی فی الاسامی). سپاه سالار. (دستورالاخوان) :طلحه به سیستان آمد [ به امیری ] و برادرش عمر صاحب الجیش او بود. (تاریخ سیستان ص 101). امیر صاحب الجیش نصر دانست که مقام ایشان [در] آن جایگاه بر طمعی باطل و اندیشه ای فاسد مشتمل است... (ترجمهء تاریخ یمینی ص225). و رجوع به صاحب جیش شود.

صاحب الحال.

[حِ بُلْ] (اِخ) و صاحب الشامه (امیر قرمطی) یکی از امراء خود را صاحب الحال نام نهاده بجانب بعلبک فرستاد و صاحب الحال بعلبک را گرفته در آن دیار قتل عام کرد. (حبیب السیر جزء سوم از ج2 ص 104).

صاحب الحال.

[حِ بُلْ] (اِخ) رجوع به صاحب الزمان شود.

صاحب الحد.

[حِ بُلْ حَدد] (ع ص مرکب، اِ مرکب) مرزبان. مرزدار.

صاحب الحریر.

[حِ بُلْ حَ] (اِخ) رجوع به ابوکعب بصری شود.

صاحب الحصاة.

[حِ بُلْ حَ] (اِخ) بنقل صدوق وی به خدمت امام عصر مشرف و بر معجزهء آن حضرت واقف گشته است و مشخصات دیگری از او موجود نیست. (ریحانة الادب ج 2 ص 422).

صاحب الحضر.

[حِ بُلْ حَ] (اِخ) در مجمل التواریخ آرد که چون بلاش بن خسرو خبر یافت که رومیان به شهر پارسیان سپاه خواهند آورد، از ملوک طوایف یاوری خواست و هر کسی او را مال و سپاه بی اندازه فرستاد و قوی گشت، پس صاحب الحضر را که از دست ملوک طوائف بر سرحد روم بود بر ایشان مهتر کرد و پیروزی یافت بر سپاه روم و پادشاه وقت را بکشت. (مجمل التواریخ ص 60).

صاحب الحقنة.

[حِ بُلْ حُ نَ] (اِخ) لقب ابوالحسین بن کشکرایا. قفطی در تاریخ الحکما او را بدین لقب یاد کرده و در عیون الانباء گوید وی طبیبی عالم و در صناعت طب به فضل و اتقان مشهور بود و در خدمت امیر سیف الدولة بن حمدان میزیست. چون عضدالدوله بیمارستان بغداد را بنا نهاد او را به طبابت آنجا برگزید. او را حقنه ای است که در علاج و دفع قیام کبدی بکار می برد و از این جهت به صاحب الحقنة معروف گشته است. (ج 1 ص 238). و در نامهء دانشوران او را ابوالحسن بن کشکرایا ضبط کرده اند و گویند وی زمان الطایع باللّه عباسی و چند تن دیگر از خلفا را درک کرده و از اجلهء شاگردان سنان بن ثابت بن قرّه بود و در بدایت امر در موصل و میافارقین میزیست. گویند وقتی امیر سیف الدوله را در میدان جنگ ضربتی بر کمر رسید و بدان سبب مجاری بول وی را آفتی پیدا شد که قوهء ماسکه از عمل خود بازماند و اطبا از معالجت آن عاجز گشتند و بعض معتمدین مهارت ابوالحسین را در حضرت سیف الدوله متذکر شد و او طبیب را از موصل بطلبید، صاحب الحقنة پس از رسیدن به حضور امیر حبی را که جزء اعظم آن فرفیون بود ترتیب داد و پس از چند روز استعمال آن امیر را بهبودی حاصل گشت و صاحب الحقنة را به عطایای بسیار بنواخت. (ج 1 صص 194 - 195).

صاحب الحمار.

[حِ بُلْ حِ] (اِخ) رجوع به ابویزید مخلدبن کیداد شود.

صاحب الحوت.

[حِ بُلْ] (اِخ) لقب یونس پیغمبر (ص). رجوع به یونس شود.

صاحب الحیتان.

[حِ بُلْ] (اِخ) رجوع به اسحاق صاحب الحیتان شود.

صاحب الخان.

[حِ بُلْ] (اِخ) رجوع به فیض بن حبیب شود.

صاحب الخان.

[حِ بُلْ] (اِخ) رجوع به هیثم بن ابی روح شود.

صاحب الدار.

[حِ بُدْ دا] (ع ص مرکب، اِ مرکب) کدخدا. صاحب خانه. ابوالمثوی. || (اِخ) لقب مهدی، صاحب الزمان، امام دوازدهم شیعیان. رجوع به مهدی شود.

صاحب الدعوة.

[حِ بُدْ دَعْ وَ] (اِخ) لقب ابومسلم مروزی خراسانی. رجوع به ابومسلم مروزی شود :
کجاست ضرب تبرزین صاحب الدعوة
کجاست احمد زنجی(1) و خرد (کذا) آهنگر.
ناصرخسرو.
و ابن مقنع به روزگار ابومسلم صاحب الدعوة [ العباسیة ] سرهنگی بود از سرهنگان خراسان. (تاریخ بخارا ص 77).
(1) - گویا احمد زمجی یا زمچی است. رجوع به احمد زمجی شود.

صاحب الدولة.

[حِ بُدْ دَ لَ] (اِخ) لقب ابومسلم خراسانی. رجوع به ابومسلم شود.

صاحب الرفادة.

[حِ بُرْ رِ دَ] (اِخ) رجوع به حارث بن عامربن نوفل شود.

صاحب الرمان.

[حِ بُرْ رُمْ ما] (اِخ) رجوع به زیدبن اسید شود.

صاحب الزمان.

[حِ بُزْ زَ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) در کشاف اصطلاحات الفنون گوید که در اصطلاحات صوفیه است که صاحب الزمان و صاحب الوقت و صاحب الحال کسی است که متحقق باشد به جمعیت برزخیت اولی و مطلع بر حقایق اشیاء، و خارج از حکم زمان و تصرفات گذشته و آینده الی الابد. پس زمان ظرف احوال و صفات و افعال اوست و بدین جهت در آن به طی و نشر و در مکان به قبض و بسط تصرف کند، چه او متحقق به حقایق است و طبایع و حقائق در اندک و بسیار و دراز و کوتاه و بزرگ و کوچک یکسان است، زیرا وحدت و کثرت و مقادیر همه عوارضند و آن سان که در (وعاء) وهم در آن مقادیر تصرف تواند کرد همچنین در عقل نیز تصرف کند...

صاحب الزمان.

[حِ بُزْ زَ] (اِخ) لقب محمد بن الحسن العسکری، امام دوازدهم شیعیان، مهدی منتظر. رجوع به مهدی شود.

صاحب الزمانی.

[حِ بُزْ زَ] (اِخ) رجوع به حسن صاحب الزمانی (سید...) شود.

صاحب الزنج.

[حِ بُزْ زَ] (اِخ) ابن اثیر در حوادث سال 255 ه . ق. گوید: به شوال این سال در فرات بصره مردی خروج کرد و خود را علی بن محمد بن احمدبن عیسی بن زیدبن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب خواند و زنگیان را که در سباخ بودند فراهم ساخت و از دجله گذشته در دیثاری (؟) فرودآمد و از ابوجعفر آرد که نام وی را علی بن محمد بن عبدالرحیم گفته اند از طایفهء عبدالقیس و مادر او دختر علی بن رحیب بن محمد بن حکیم از بنی اسدبن خزیمة است، از قرای ری. وی میگفت: جد من محمد بن حکیم از مردم کوفه بود و با زیدبن علی بن حسین بر هشام بن عبدالملک خروج کرد و چون زید کشته شد به ری گریخت و در قریهء وَرزَنین سکونت جست، و پدر پدر وی عبدالرحیم از طائفهء عبدالقیس و مولد او طالقان بود و به عراق آمد و کنیزکی سندی بخرید که از او پدر صاحب متولد گشت. صاحب الزنج ابتدا با بعض اطرافیان منتصر متصل بود و ایشان را مدح میگفت و صله میستد، سپس بسال 249 ه . ق. از سامرا به بحرین رفت و خود را علی بن عبدالله بن محمد بن فضل بن حسن بن عبیداللهبن عباس بن علی بن ابی طالب خواند و در «هجر» مردم را به طاعت خود دعوت کرد و جمعی کثیر او را متابعت کردند و میان ایشان دودستگی پدید شد و مردم بحرین وی را چون پیغمبری دانستند و او از ایشان خراج بگرفت و فرمان وی در آنجا نافذ گشت چنانکه با اصحاب سلطان به جنگ بخاست و از بحرینیان بسیار کس کشته شدند و چون این شکست آنان را ناخوش افتاد، صاحب الزنج ناچار به احساء رفت و نزد بنی شماس که طایفه ای از بنی سعدبن تمیم اند اقامت جست و تنی چند از مردم بحرین با او بودند. از وی حکایت کنند که در این ایام بود که مرا آیاتی چند از امامت دادند و مردمان را آشکار شد از جمله آنکه چند سورهء قرآن بر من تلقین گشت و برفور به یک بار آن را از بر ساختم که از این سور سوره های سبحان، کهف و ص است. دیگر آنکه به فکر بودم که به کجا بروم، ناگاه ابری بر سر من سایه افکند و از آن خطاب رسید که به بصره رو. و از وی آرند که مردم بادیه را گفت(1) من یحیی بن عمر علوی ابوالحسن هستم که در ناحیت کوفه کشته شد. و بسیار کس را بفریفت و با خود همراه ساخت و به ردم که ناحیتی است از بحرین حمله برد و جنگی سخت کرد و شکست بر او افتاد و بسیاری از یاران وی کشته شدند و اعراب از گرد او پراکنده گشتند و او به بصره نزد بنی ضبیعة رفت و جماعتی در آنجا پیرو وی شدند که علی بن ابان مهلبی در جملهء آنان بود (سال 254) و این وقت عامل بصره محمد بن رجاء حضاری بود. و چون ورود صاحب الزنج به بصره با جنگ دو طایفهء بلالیه و سعدیه مصادف گشت وی در یکی از دو طایفه طمع بست، و کس نزد ایشان فرستاد، اما مردم شهر دعوت او نپذیرفتند و ابن رجاء به طلب وی برخاست و صاحب الزنج با تنی چند از یاران خویش به بغداد گریخت. ابن رجاء عده ای از پیروان او را زندانی ساخت که پسر بزرگ وی و زن و دختر و کنیزک آبستن او در جملهء آنان بودند. چون صاحب و یاران وی به زمین بطیحه رسیدند عمیربن عمار مأمور آن ناحیت ایشان را گرفته نزد محمد بن عوف عامل واسط فرستاد، لیکن صاحب الزنج حیلتی کرد و خود و یاران وی از دست او خلاصی یافتند و به بغداد شدند، پس یک سال در این شهر بماند و در آنجا خود را محمد بن احمدبن عیسی بن زید نسبت کرد و گفت: علامتهایی بر من آشکار شده است که آنچه در ضمیر یاران من باشد فهم کنم و هر کار که کنند بدانم و عده ای از مردم بغداد به وی گرویدند. در این وقت محمد بن رجاء از ولایت بصره عزل شد و بزرگان بلالیة و سعدیة زندانها بگشودند و زندانیان را رها ساختند که در جمله زنان و فرزندان صاحب الزنج بودند. وی چون این خبر بشنید در رمضان 255 بهمراهی چند تن از یاران خویش به بصره رفت و در قصر قرشی کنار نهری که عمود ابن منجم(2) نام داشت سکونت گزید و گفت من از جانب فرزندان واثق در فروش سباخ وکیل هستم. ریحان که یکی از غلامان سورجیان و نخستین کس از آنها است که بدو پیوست گوید: من برای غلامان مولای خویش آرد میبردم و به دست کسان صاحب الزنج افتادم، مرا نزد او بردند و گفتند وی را به امارت سلام ده. چون سلام دادم پرسید از کجا می آیی؟ و احوال غلامان سورجیان بپرسید و مرا به کیش خود خواند. بپذیرفتم. سپس گفت برو و از غلامان هرچند کس توانی فرار ده و بیاور تا تو را امیر ایشان سازم و مرا سوگند داد که جای وی به کس نشان ندهم و چون بامداد بسوی وی رفتم عده ای از غلامان دباشین(؟) نزد او آمده بودند، پس بر پارچه ای حریر این آیت بنوشت: ان الله اشتری من المؤمنین انفسهم و اموالهم بأنّ لهم الجنة(3). و آن را بر چوبی زد که بدان کشتی رانند و غلامان بصره را دعوت کرد و بسیار کس از ایشان بخاطر رهایی از سختی بردگی بدو پیوستند و صاحب الزنج برای آنان خطبه خواند و وعده داد که ایشان را خداوند مال و زمین خواهد کرد و سوگند یاد کرد که به آنان خیانت نکند و در کوششی، کوتاهی نورزد. در این وقت صاحبان بردگان بیامدند و گفتند برای هر غلام پنج دینار بگیر و او را بازپس ده. وی غلامان را بفرمود تا هر یک از آقایان خویش یا وکلای آنان را پانصد تازیانه بزدند، سپس ایشان را رها ساخت تا به بصره بازگشتند و خود بر کشتی بنشست و از دجیل گذشته به نهر میمون درآمد و همواره سپاهیان بگرد او فراهم میشدند. و چون عید فطر شد با ایشان نماز بگزارد و خطبه خواند و آنان را محنت و سختی بردگی و اینکه چگونه خداوندشان نجات داد، فرا یاد آورد و بگفت که من خواهم شما را خداوند بنده و اموال سازم. سپس یکی از رؤسای زنگیان که ابوصالح نام داشت و معروف به قصیر بود بهمراهی سیصد تن زنگی بدو پناه آوردند و چون عدهء سیاهان بسیار شد قائدانی از خود ایشان بر آنان گماشت و قریهء جعفریه را غارت کرد و مردم آن را بکشت و بعضی را اسیر کرد و با لشکر بصره نبرد کرد و آنان را شکست داد و رئیس بصریان که عقیل نام داشت با کشتی بگریخت و صاحب الزنج بدنبال او برفت و کشتیهای وی بگرفت و قریهء مهلبیه را غارت کرد و بسوزانید، سپس در کنار نهر ریان با یکی از سران ترک بنام ابوهلال که چهار هزار مرد جنگجو با خود داشت روبرو شد و جنگی سخت درگرفت. زنگیان بر علمدار ترک حمله کردند و او را از پای درآوردند و ابوهلال و لشکریان او بگریختند و سیاهان بیش از هزار و پانصد تن از آنان بکشتند و عده ای اسیر کردند و آنان را نیز کشتن فرمود. سپس وی را بگفتند که زینبی اسب و مرد برای نبرد وی فراهم همی کند و طایفهء بلالیه و سعدیه که خلقی کثیرند ریسمانها آماده ساخته اند تا زنگیان را که اسیر گیرند از کتف ببندند و مقدم ایشان ابومنصور است. صاحب الزنج علی بن ابان را با صد تن سیاه بفرستاد تا خبر گیرد و علی با گروهی از ایشان روبرو شد و آنان را شکست داد و غلامان که همراه ایشان بودند به علی بن ابان پیوستند و او دسته ای دیگر را روانه ساخت تا به موضعی رفتند که هزار و نهصد کشتی با مستحفظان در آنجا بودند، نگاهبانان چون سیاهان را بدیدند بگریختند و زنگیان کشتیها را گرفتند و نزد صاحب خویش بردند و در آن کشتی حاجیانی بودند که از راه بصره به حج میرفتند. صاحب الزنج بر مکانی مرتفع از زمین بنشست و با حاجیان مناظره درپیوست و ایشان وی را تصدیق کردند و گفتند: اگر زیاده بر زاد و راحله داشتیم در راه تو بکار میبردیم و در نزد تو میماندیم. صاحب الزنج آنان را رها ساخت و فرقه ای دیگر برای استعلام از حال لشکریان دشمن بفرستاد و اینان خبر آوردند که عدهء بسیاری بسوی او در حرکتند. صاحب الزنج محمد بن سالم و علی بن ابان را بفرمود تا در نخلستانها کمین کنند و خود بر کوهی که مشرف بود بنشست. دیری نگذشت که علمها و مردان نزدیک شدند، پس فرمان داد تا زنگیان تکبیرگویان حمله برند و سواران بصره نیز حمله کردند و زنگیان بطرف کوه که صاحب الزنج بود عقب رفتند و سپس به حمله پرداختند و در این نبرد از زنگیان فتح حجام کشته شد. زنگیان بار دیگر سخت حمله بردند و عده ای را در میان گرفتند و محمد بن سالم و علی بن ابان حمله کرده و عده ای را بکشتند و شکست بصریان ظاهر شد و بگریختند و سیاهان آنان را تا نهر بیان (ریان؟) دنبال کردند و فراریان به گل فرورفتند و سیاهان به آنان رسیدند و عده ای بکشتند و بسیاری نیز غرق شدند. سپس زنگیان را خبر رسید که عده ای دیگر در کمین ایشانند و آنان هزار تن از مغربیان بودند. سیاهان بدانها حمله بردند و ایشان را تا آخرین کس بکشتند و سلاح آنان را بگرفتند.
صاحب الزنج دسته ای دیگر از یاران خود را بر سر دویست کشتی فرستاد که بار آنها آرد بود و زنگیان متاع کشتیها تاراج کردند، سپس صاحب الزنج با بصریان جنگی کرد و شکست را به غارت بردند و از یاران صاحب الزنج جز پانصد تن بنماند. در این هنگام، محمد بن سالم را از جانب خویش روانه ساخت تا بصریان را پند دهد و سبب خروج وی بازگوید. بصریان فرستادهء او بکشتند و سپاهی گران فراهم کردند و آمادهء نبرد شدند و جنگی سخت درپیوست، و انجام بصریان را شکست افتاد و خلق بسیار کشته شدند و یا به دریا غرق گشتند. این کشتار که با صورتی زشت به وقوع پیوست بصریان را سخت هراسان کرد و بیم صاحب الزنج در دلها بنشست و مردم شکایت به خلیفه رفع کردند و او جعلان ترکی را به کمک ایشان فرستاد و ابوالاحوص باهلی را به اُبُلّه روانه کرد و صاحب الزنج با یاران خود به سبخهء ابی قره رفت و اصحاب خود را از چپ و راست به غارت فرستاد. (کامل ابن اثیر ج 7 صص 81 - 85).
بسال 256 ه . ق. جعلان ترکی به بصره آمد و به یک فرسنگی مکان صاحب الزنج منزل گزید و بگرد خود و لشکریان خویش خندق کرد و شش ماه در خندق نشست. بیشتر سپاهیان جعلان سوار بودند و جایگاه ایشان بغایت تنگ و مجال حمله نداشتند و تنها به دشمن سنگ می افکندند. چون مقام آنان در خندق به درازا کشید صاحب الزنج اصحاب خود را به درِ خندق ها فرستاد تا بر جعلان شبیخون زدند و عده ای از سپاهیان وی را بکشتند و بقیه را بیمی سخت بگرفت. زینبی عده ای از بلالیه و سعدیهء بصره را در دو جای فراهم آورد و به جنگ او فرستاد و صاحب بر آنها نیز چیره شد و کشتار بسیار کرد. سپس جعلان خندق خویش بگذاشت و به بصره رفت و چون سلطان عجز او را در مقاتلت صاحب الزنج بدانست، وی را از کار باز کرد و سعید حاجب را به جنگ زنگیان فرستاد. صاحب الزنج از سبخه بیرون شد و به نهر ابی الخصیب فرودآمد و بیست وچهار کشتی با اموال بسیار به دست آورد و ساکنان کشتی را بکشت و زنگیان در این سال به اُبُلّه درآمدند و آن را بسوختند و بسیار کس بکشتند و هم در این سال مردم عبادان که وقایع ابلّه را دیده بودند بر جان و مال خویش بترسیدند و نامه ای به صاحب الزنج نوشتند و امان خواستند و او ایشان را امان داد و غلامان آنان را بگرفت و سلاحی که ایشان را بود بر لشکریان خود قسمت کرد. چون صاحب الزنج از کار اُبلّه و عبادان فارغ شد طمع در اهواز بست و لشکریان خویش را بطرف جی حرکت داد. مردم جی مقاومت نیاورده بگریختند و زنگیان بدانجا ریختند و هرکه را یافتند بکشتند و آنچه دیدند به غارت بردند و یا بسوزانیدند و خانه ها خراب کردند و بسوی اهواز رفتند و دوازده شب از ماه رمضان سال 256 گذشته بدانجا رسیدند و لشکریان و بیشتر مردم شهر گریخته بودند و جز اندکی بنمانده بود. زنگیان اهواز را خراب کردند و ابراهیم بن مدبر را که متولی خراج آن شهر بود اسیر گرفتند و چون خبر قتل و غارت اهواز و عبادان و ابلّه به بصره رسید بصریان را بیم بگرفت و عدهء بسیاری از آنان به دیگر شهرها رفتند. (کامل ابن اثیر ج7 صص 93 - 94).
هم در این سال سعیدبن صالح از جانب سلطان مأمور جنگ صاحب الزنج شد و در رجب سال 257 به زنگیان حمله برد و ایشان را پراکنده ساخت و اسیران که گرفته بودند بستد و تا پایان شعبان در هطه که معسکر او بود بماند و در این سال ابراهیم بن محمد بن مدبر که در زندان زنگیان بود رهایی یافت. و هم در این سال (257) صاحب الزنج بر سعید حمله برد و از لشکر او بسیار کس به قتل رسید و اردوی وی را آتش زدند. سعید ناچار به بازگشت شد و سلطان کار زنگیان به منصوربن جعفر خیاط گذاشت و او نیز از زنگیان سخت شکست خورد و بسیاری از لشکر وی به قتل رسیدند و گروهی نیز غرق گشتند و در این سال صاحب الزنج لشکری به سرکردگی علی بن ابان روانه ساخت تا پل اربک را قطع کند. ابراهیم بن سیما که با لشکری از فارس بازمیگشت آنان را بدید و جنگ درپیوست و ابن سیما گروهی بسیار از زنگیان را بکشت و علی بن ابان مجروح گشت و چون از آن واقعه برست به خیزرانیه درآمد و در آنجا وی را خبر دادند که شاهین کاتب ابراهیم بن سیما قصد ایشان کرده است. علی بن ابان با دسته ای از زنگیان بسوی او حرکت کرده و شب هنگام بدو رسید و شکست سختی به وی داد و بسیاری از لشکر او را بکشت و علی گوید در جنگ با ابراهیم از لشکریان جز پنجاه تن با من نمانده بود. چون صاحب الزنج بدانست که بصریان در سختی افتاده و به اطراف پراکنده شده اند به شوال 257 قصد گرفتن بصره کرد و محمد بن یزید دارمی را مأمور فراهم ساختن اعراب کرد و او عدهء بسیاری گرد آورد. صاحب الزنج سلیمان بن موسی شعرانی را نزد آنان فرستاد و بفرمود که به بصره حمله برند، و علی بن ابان را با دسته ای مأمور ساخت تا از ناحیهء بنی سعید روانهء بصره شود و یحیی بن محمد بن بحرینی را با گروهی دیگر از اعراب از طرف نهر عدی روانه ساخت. سرانجام زنگیان بصره را بگرفتند و با آنکه یحیی بن محمد مردم شهر را امان داده بود خلق بسیاری را بکشت و علی بن ابان مسجد جامع و ناحیت مرید و زهران و مواضع دیگر را آتش زد و زنگیان به قتل و غارت پرداختند و آنکس که مال دار بود نخست مال او بگرفتند و سپس بکشتند و آنکه را مالی نبود به قتل آوردند. پس از آن یحیی فرمان داد تا منادی اعلام امان کند، لیکن مردم از بیم آشکار نگشتند و چون صاحب الزنج از این واقعه خبر یافت علی بن ابان را از بصره بخواند و یحیی را بگذارد و چون از قتل و تخریب بصره فراغت یافت خود را به یحیی بن زید منتسب ساخت، چه عده ای از علویان که علی بن محمد بن احمدبن عیسی بن زید از آنجمله بود بدو پیوسته بودند. ابن اثیر از قاسم بن حسن نوفلی آرد که ادعای صاحب الزنج دروغ بود، چه یحیی بن زید جز یک دختر که در شیرخوارگی بمرد فرزندی نداشت. در ذوالقعدهء سال 257 معتمد خلیفه لشکری به ریاست احمد مولد به بصره فرستاد تا کار زنگیان را تمام کند و صاحب الزنج یحیی بن محمد را به جنگ مولد فرستاد و جنگ هایی میان آنان درپیوست و در پایان زنگیان به اردوگاه مولد درآمدند و به غارت پرداختند، سپس وی را تا جامده تعقیب کردند، و مردم انقریه را کشتند و اموال ایشان به غارت بردند و به نهر معقل بازگشتند. (کامل ابن اثیر ج 7 صص 97 - 98).
چون صاحب الزنج کار بصره را پایان داد علی بن ابان را مأمور ساخت که به «جی» رود و کار منصوربن جعفر خیاط را که حکومت اهواز داشت بسازد. منصور با عدهء کمی در خیزرانیه بود که علی بن ابان به سروقت وی رسید و صاحب الزنج عدهء بسیاری از یاران و سپاهیان خویش را به سرکردگی ابواللیث اصفهانی به کمک او فرستاد و او را فرمود تا از علی اطاعت کند، لیکن ابواللیث بدون اجازت از علی به منصور حمله برد و از او سخت شکست خورد و بگریخت. سپس علی بن ابان کس فرستاد تا از منصور خبر گیرد و منصور بطرف خیزرانیه حرکت کرد، لیکن علی بن ابان راه بر او بگرفت و در این جنگ منصور بگریخت و یاران وی پراکنده شدند و او را تنها گذاردند، و دسته ای از زنگیان به وی رسیدند، منصور چندان با آنان جنگید که نیزهء وی بشکست و تیرهای او تمام شد، آنگاه خود را به نهر افکند تا بگذرد، لیکن یکی از زنگیان وی را بکشت و برادر وی خلف بن جعفر نیز به قتل رسید. (کامل ابن اثیر ج7 صص99 - 100).
در ربیع الاول سال 258 معتمد ولایت مصر و قنسرین و عواصم را به برادر خویش ابواحمد داد و وی را به جنگ صاحب الزنج روانه ساخت و خود به احترام برادر به مشایعت وی بیرون شد. در این وقت علی بن ابان در «جی» بسر میبرد و یحیی بن محمد بحرانی بطرف نهر عباسی رفت و بیشتر زنگیان را با خود ببرد و صاحب الزنج با عدهء کمی برجای ماند. و چون ابواحمد به نهر معقل درآمد زنگیان نزد صاحب الزنج رفتند و او را از آمدن لشکری گران آگاه ساختند و گفتند تاکنون با چنین لشکری روبرو نشده ایم. وی دو تن از رؤسای لشکر را بخواند و نام سردار خلیفه را از ایشان بپرسید و آنان ندانستند. صاحب الزنج را بیم بگرفت و کس به علی بن ابان فرستاد تا با لشکریان خویش نزد وی آید. روز چهارشنبه دوازده روز از جمادی الاولی مانده بعض سران لشکر وی خبر رسیدن لشکر خلیفه را بدو دادند. صاحب الزنج سپاهیان خود را فراهم آورد و در این وقت مفلح که در رکاب ابواحمد بود با لشکریان خویش برسید و جنگ درپیوست و ناگهان تیری به مفلح رسید و او را سخت مجروح ساخت چنانکه ناچار به بازگشت شد و لشکریان وی بگریختند و زنگیان بسیاری از ایشان کشتند و گوشت کشتگان را تقسیم کردند و اسیران و سرهای کشتگان را نزد صاحب الزنج بردند. وی از اسیران نام سردار خلیفه بپرسید و دانست که وی ابواحمد برادر خلیفه است. مفلح از آن تیر که به وی رسیده بود بمرد و ابواحمد بطرف ابلّه حرکت کرد تا فراریان را فراهم آورد، سپس بسوی نهر ابی الاسد رفت و چون صاحب الزنج خبر قتل مفلح را بشنید و کسی را مدعی قتل او ندید بگفت او را من کشته ام. در این سال یحیی بن محمد بحرانی که یکی از سرداران صاحب الزنج بود به دست لشکریان ابواحمد گرفتار شد و او را به سامرا فرستادند و در آنجا دو دست و دو پای وی را ببریدند و سپس او را بکشتند. صاحب الزنج و زنگیان از قتل وی آزرده خاطر شدند و صاحب گفت هنگامی که وی کشته شد سخت اندوهناک شدم لیکن مرا ندا دادند که کشته شدن او ترا بهتر، چه او شری بود. و چون ابواحمد به نهر ابی الاسد رسید بیماری در لشکریان وی پدید گشت و بسیار کس بمردند، پس وی به باذآورد بازگشت و عدهء خویش را کامل کرد، آنگاه بطرف اردوی صاحب الزنج روی آورد و میان دو لشکر جنگ درپیوست و از زنگیان و لشکر ابواحمد بسیاری به قتل رسیدند.
در رجب سال 259 صاحب الزنج علی بن ابان مهلبی را بسوی اهواز روانه کرد. در این وقت والی اهواز مردی بود بنام اصعجور(4). چون خبر حرکت زنگیان بشنید به استقبال آنان شد و در دشت میشان میان دو فریق جنگ درپیوست و اصعجور بگریخت و در آب غرق گشت و مردم بسیار کشته و یا اسیر گشتند و سر اسیران را نزد صاحب الزنج بردند و زنگیان به اهواز درآمدند. در ذوالقعدهء سال 259 معتمد موسی بن بغا را مأمور جنگ صاحب الزنج کرد و او عبدالرحمن بن مفلح را به اهواز روانه داشت و اسحاق بن کنداجیق(5)را به بصره و ابراهیم بن سیما را به باذآورد فرستاد. عبدالرحمن بن مفلح والی اهواز به جنگ علی بن ابان رفت ولی از او شکست خورد و بگریخت و بار دیگر به جنگ او شد و بسیاری از زنگیان را بکشت و اسیر گرفت و بقیه بگریختند و علی نتوانست ایشان را فراهم آورد. سپس علی بن ابان به سروقت ابراهیم بن سیما که در باذآورد بسر میبرد رفت و او را منهزم ساخت و دیگر بار بر سر او شد، لیکن این بار از وی شکست خورد و شبانه از نیستانها بگریخت و خبر فرار وی به عبدالرحمن بن مفلح رسید و او طاش تمر(6) را با عده ای از موالی به دنبال وی فرستاد، لیکن علی خود را در نیزارها پنهان ساخت و چون طاشتمر بر وی دست نیافت نیزارها را آتش زد و علی بن ابان با همراهان بگریخت و عده ای به اسارت درآمدند. سپس عبدالرحمن و ابراهیم بن سیما با علی بن ابان و پیروان صاحب الزنج جنگها کردند و زنگیان را شکستهای سخت افتاد تا آنکه موسی بن بغا از جنگ زنگیان منصرف شد و خلیفه مسرور بلخی را مأمور مقاتلهء آنان کرد. (کامل ابن اثیر ج7 صص100 - 103).
در سال 267 موسی بن بغا عبدالرحمن بن مفلح را روانهء شیراز کرد و بجای وی ابوالساج را به حکومت اهواز گماشت و او داماد خویش عبدالرحمن را به جنگ زنگیان فرستاد. وی در ناحیت دولاب با علی بن ابان روبرو شد و در این جنگ عبدالرحمن کشته شد و ابوالساج از اهواز بطرف عسکر مکرم رفت و زنگیان به اهواز درآمدند و مردم آنجا را کشتند و شهر را آتش زدند. موسی بن بغا ابراهیم بن سیما را که مأمور باذآورد بود بجای ابوالساج ولایت اهواز داد و او تا انصراف موسی بن بغا در اهواز بماند. (ابن اثیر ج 7 ص 109).
در شوال 261 معتمد عباسی پسر خود جعفر را ولیعهد و برادر خویش ابواحمد موفق را ولیعهد فرزند خود کرد و او را الناصر لدین الله الموفق لقب داد و بفرمود که به جنگ زنگیان رود. موفق مسرور بلخی را مأمور اهواز و بصره و کور دجله کرد و او را در ذی الحجة سال 261 در مقدمه ای روانه ساخت و خود نیز عازم حرکت شد. لیکن در محرم سال 262 یعقوب لیث صفاری از فارس بطرف اهواز حمله کرد و آن شهر را بگرفت و ابواحمد موفق به جنگ او پرداخت و یعقوب شکست خورد و بگریخت و به جندی شاپور رفت. در این وقت صاحب الزنج نامه ای بدو نوشت و وی را به بازگشت به بغداد تشویق کرد و وعدهء مساعدت داد، ولیکن او کاتب خود را گفت که در پاسخ او نویسد: «قل یا ایها الکافرون لااعبد ما تعبدون»(7)... (ابن اثیر ج 7 ص 110 و 115). هنگامی که مسرور بلخی و ابواحمد موفق سرگرم جنگ یعقوب بودند صاحب الزنج پیروان خود را به اطراف دشت میشان فرستاد تا در آنجا به غارت و تخریب بپردازند و چون شنید که بطیحه نیز از لشکریان سلطان خالی است سلیمان بن جامع را با دسته ای بطرف حوانیت فرستاد و سلیمان بن موسی را به قادسیه روانه کرد. پس ابن ترکی با سی شَذاوه(8) بطرف زنگیان روی آورد. صاحب الزنج سلیمان بن موسی را بنوشت تا وی را از گذشتن از آب بازدارد. سلیمان راه بر ابن ترکی بگرفت و یک ماه با وی جنگید. در این وقت جمع کثیری از شناختگان و گزیدگان بلالیه با صدوپنجاه سُمَیْریّه(9) به سلیمان پیوستند. مسرور بلخی پیش از حرکت از واسط لشکری با چند شَذاوه به جنگ سلیمان فرستاده بود، سلیمان آنها را نیز شکست داد و هفت شذاوه به دست آورد. سپس به سلیمان خبر رسید که دو سردار خلیفه بنام اغرتمش و حشیش با سوار و پیاده و شذاوه و سمیریه به جنگ وی می آیند. چون لشکریان بدو نزدیک شدند با دسته ای از یاران خود پیاده براه افتاد و بقیه را بفرمود تا پنهان شوند و تا بانگ لشکریان اغرتمش نشنوند خود را آشکار نسازند. پس با کسانی که از یاران خویش برگزیده بود پیاده براه افتاد و پشت به لشکر اغرتمش کرد. از آنسو چون سپاهیان اغرتمش نزدیک شدند لشکر سلیمان را بیم بگرفت و پراکنده گشتند و اندکی بمانده به جنگ پرداختند. بناگاه سلیمان از پشت سر حمله کرد و طبل ها را به صدا درآورد و خود را برای گذشتن از نهر به آب انداختند. اغرتمش(10) که خود را در محاصره دید بگریخت و حشیش و گروه بسیاری از لشکریان به قتل رسیدند و اموال فراوان و کشتیها به چنگ زنگیان افتاد. سلیمان با پیروزی و غنیمت بازگشت و سر حشیش را با غنائمی که گرفته بود نزد صاحب الزنج فرستاد و صاحب الزنج آن سر را نزد علی بن ابان که در اهواز بود روانه داشت.
و هم در این سال احمدبن لیثویه که از جانب مسرور بلخی حکومت اهواز داشت به سوس رفت. از آنسو صاحب الزنج محمد بن عبیداللهبن هزار مرد کردی را که از جانب یعقوب صفار به حکومت بلاد اهواز منصوب شده بود بفریفت و او را وعدهء حکومت داد و محمد لشکریان علی بن ابان را کمک کرد تا به سوس رفتند و با لشکریان احمد به جنگ پرداختند و شکست بر سپاه زنگیان افتاد. علی بن ابان از اهواز به یاری محمد رفت و محمد با انبوهی از اکراد و صعالیک به تستر شد و چون این خبر به احمدبن لیثویه رسید از جندی شاپور به سوس روانه گشت. محمد بن عبیدالله، علی بن ابان را وعده کرده بود که روز جمعه بر منبر تستر خطبه بنام صاحب الزنج خواند، لیکن در این روز خطبه بنام معتمد و صفار خواند و چون علی بدانست به اهواز بازگشت و پلی را که در آنجا بود ویران ساخت تا سواران عبور کردن نتوانند و اصحاب وی به عسکر مکرم رفتند و آن شهر را که در امان صاحب الزنج بود تاراج کردند. احمدبن لیثویه چون این خبر بشنید به تستر آمد و با محمد بن عبیدالله به جنگ پرداخت و او بگریخت. سپس احمد با علی بن ابان جنگی سخت کرد و علی در آن جنگ مجروح شد و بگریخت و بسیاری از سپاهیان دلیر وی به قتل رسیدند. (ابن اثیر ج 7 صص 115 - 116).
بسال 263 علی بن ابان برادر خویش خلیل را با لشکری انبوه به جنگ احمدبن لیثویه فرستاد. در این وقت احمد در عسکر مکرم بسر میبرد. چون خبر حرکت خلیل را بشنید گروهی را در کمین ایشان بگماشت و جنگ درپیوست و کسانی که در کمینگاه بودند بیرون شدند و بر زنگیان حمله بردند و سپاه زنگی نیمی کشته شد و نیمی بگریختند و نزد علی بن ابان رفتند. و هم در این سال یعقوب بن لیث از فارس بیامد و چون به نوبندجان رسید، احمدبن لیثویه از تستر برفت و چون یعقوب به جندیشاپور رسید لشکریان خلیفه آن بلده را ترک گفتند. یعقوب مردی را که خضربن عنبر نام داشت به اهواز فرستاد و چون خضر به اهواز نزدیک گشت علی بن ابان از آنجا بیرون شد و در نهرالسدرة اقامت گزید و خضر به اهواز درآمد و گاهگاه دو سپاه بر یکدیگر غارت میبردند تا آنکه علی خویشتن را آماده کرد و به اهواز رفت و با لشکریان خضر بجنگید و بسیار کس از ایشان بکشت و خضر بگریخت. دیگر بار یعقوب وی را مدد فرستاد و بفرمود تا از جنگ با زنگیان دست بدارد و به اقامت در اهواز قناعت کند، لیکن علی بن ابان نپذیرفت و پاسخ داد که میبایست ارزاقی را که در اهواز است ببریم و چون یعقوب رضا داد دست از جنگ بکشید و ارزاق اهواز ببرد و علفی که در آنجا بود بگذاشت. (ابن اثیر ج7 ص122).
بسال 263 سلیمان بن جامع که بر اغرتمش و حشیش غالب شده بود از صاحب الزنج اجازت خواست تا بنزد او رود و نیز امور خانهء خویش را سامان بخشد. صاحب وی را اجازت داد، لیکن حیاتی او را گفت که بر تکین بخاری که در یزدود اقامت دارد حمله برد. سلیمان بپذیرفت و با کمک حیاتی نیرنگی بکار بردند و بر لشکر تکین غالب شدند و غنیمت بسیار بدست کردند و سلیمان، حیاتی را بر لشکریان بگماشت و خود بسوی صاحب الزنج رفت و در این سال سلیمان واسط را بگرفت و بسیاری از مردم آن شهر را بکشت و اموال آنان تاراج کرد و شهر را آتش زد. بسال 265 سلیمان بن جامع صاحب الزنج را نامه کرد و اجازت خواست که نهر زهری را اصلاح کند تا آنچه را در حنبلاء و سواد کوفه است بتوان حمل کرد. صاحب الزنج نکرویه را به یاری وی فرستاد و سلیمان برفت و در شریطه اقامت گزید و به عمل نهر پرداخت. در این وقت احمدبن لیثویه که از جانب موفق عامل حنبلاء بود بر ایشان حمله برد و چهل و چند تن از سران زنگیان و گروه بیشماری از سپاهیان آنان بکشت و سلیمان بسوی طهثا(11)بگریخت. و هم در این سال زنگیان به نعمانیه درآمدند و شهر را آتش زدند و گروهی را اسیر گرفتند. و باز در این سال (265) موفق، مسرور بلخی را به حکومت اهواز گماشت و او تکین بخاری را بدانجا روانه کرد. در این وقت علی بن ابان و زنگیان تستر را در محاصره داشتند و تستریان آمادهء تسلیم بودند، که تکین فرارسید و با زنگیان درافتاد و علی با سپاهیان خویش بگریخت و تکین به تستر درآمد و این وقعه به «باب کورک» معروف است. سپس جمعی از سران زنگی نزد علی بن ابان رفتند و او بفرمود تا در قنطرهء فارس مقام کنند. در این وقت غلامی رومی از ایشان گریخت و نزد تکین شد و وی را از حال زنگیان خبر داد. پس تکین شبانه بر ایشان حمله برد و جماعتی از سران آنان بکشت و بقیه بگریختند و غلامی ازآنِ علی که جعفرویه نام داشت اسیر تکین گشت. پس علی به اهواز بازگشت و تکین به تستر رفت و علی تکین را نامه کرد تا از کشتن غلام وی درگذرد. آنگاه میان علی و تکین نامه ها و هدیه ها مبادله گشت و چون مسرور بدانست تکین را بگرفت و به زندان افکند تا بمرد و هنگامی که تکین به زندان افتاد گروهی از اصحاب وی به زنگیان پیوستند و گروهی نزد محمد بن عبیدالله کردی شدند. چون مسرور بشنید سپاهیان تکین را امان داد و عده ای از ایشان به وی پیوستند. (ابن اثیر ج 7 ص 128).
پس بسال 266 اغرتمش بجای تکین ولایت اهواز و نواحی آن یافت و در ماه رمضان به تستر رفت و منظربن جامع که با وی بود جعفرویه غلام علی بن ابان و جماعتی دیگر از اسیران زنگی را بکشت. آنگاه بسوی عسکر مکرم شدند، علی بن ابان راه بر ایشان بگرفت و جنگ درپیوست و اینان چون انبوه زنگیان بدیدند پل ها را ببریدند. پس علی بن ابان به اهواز رفت و برادر خویش خلیل را با بسیاری از زنگیان در مسرقان گماشت. اغرتمش با اصحاب خود قصد خلیل کردند و خواستند که از قنطرهء اربک بگذرند، خلیل برادر را نامه کرده، و علی خود را به نهر رسانید. سپاهیان علی پس از رفتن وی بترسیدند و از اهواز بسوی نهرالسدره شدند و چون علی یک روز با اغرتمش بجنگید به اهواز بازگشت و اصحاب خویش را در آنجا نیافت، پس کس فرستاد تا ایشان را از نهرالسدره بازگرداند، لیکن این کار بر آنها دشوار بود و علی خود بدنبال ایشان بدانجا رفت و آمادهء جنگ شد، اغرتمش نیز به عسکر مکرم بازگشت و چون خبر یافت که زنگیان خود را آمادهء جنگ میکنند، بسوی آنان شد و جنگ درپیوست و در پایان شکست بر اغرتمش افتاد و اصحاب وی بگریختند و مطربن جامع و گروهی از سرداران وی اسیر گشتند و علی بن ابان مطر را به کیفر غلام خویش جعفرویه بکشت و به اهواز بازگشت و سرهای کشتگان را نزد صاحب الزنج فرستاد و او بیشتر سپاهیان خود را به کمک علی روانه کرد. اغرتمش چون چنان دید او را بگذاشت و برفت و علی به غارت آن نواحی پرداخت از آنجمله بر قریهء بیروذ غارت برد و اموال آن قریه را نزد صاحب الزنج فرستاد. (ابن اثیر ج 7 ص131).
محمدبن عبیدالله کردی که از جانب یعقوب حکومت رامهرمز داشت پیوسته از علی بن ابان بیمناک بود و در این سال انکلای پسر صاحب الزنج را نامه کرد تا از پدر بخواهد که علی بن ابان را از او بازدارد. این شکوه علی را سخت به خشم آورد چنانکه از صاحب الزنج رخصت خواست که به بهانهء مطالبهء خراج با او جنگ کند و چون صاحب اجازت داد وی از محمد خراج خواست و او مماطلت کرد. علی بسوی او روی آورد و این هنگام محمد در رامهرمز بود، چون خبر حرکت علی بشنید از آنجا بگریخت و علی با سپاهیان زنگی به شهر درآمد و آنجا را قتل عام کردند. محمد که سخت از علی بیمناک شده بود از در صلح درآمد و علی را دویست هزار درهم بفرستاد تا با وی آشتی کرد و هم در این سال به درخواست محمد، علی بن ابان با کردهای دارنان بجنگید و شکست بر زنگیان افتاد. و صاحب الزنج بر محمد خشمناک شد، لیکن محمد کسانی را در حضرت او برانگیخت تا با وی به مسالمت درآمد، بدان شرط که در منابر بلاد بنام او خطبه خواند و محمد بپذیرفت. (ابن اثیر ج7 صص131 - 132).
و هم در این سال علی آمادهء گرفتن متوث شد ولی تسخیر آن نتوانست و بازگشت و به فراهم آوردن آلاتی پرداخت تا بدان قلعه را بگشاید. منصور بلخی از قصد وی مطلع گشت و راه بر وی ببست و او ناگزیر بگریخت. (ابن اثیر ج 7 ص 132).
و نیز در این سال اعراب پرده های کعبه را به تاراج بردند و بعضی از آن به صاحب الزنج رسید. (ابن اثیر ج7 ص133). موفق که خبر غلبهء زنگیان را بر واسط بشنید در ربیع الاَخر سال 266 فرزند خود ابوالعباس را با ده هزار تن سواره و پیاده و قایق ها و کشتی ها مأمور به سرکوبی آنان کرد و او بر سپاه صاحب الزنج چیره گشت و اعمال دجله را که سلیمان بن جامع در دست داشت پس ستد و غنائم بسیار به دست آورد. (ابن اثیر ج 7 صص 134 - 136). موفق چون فرزند خود ابوالعباس را به جنگ زنگیان فرستاد خویشتن به تهیهء سپاه و عده پرداخت، آنگاه بسال 267 از بغداد به واسط رفت و ابوالعباس خبر فتح خویش بدو گفت و موفق وی و سرهنگان سپاه را خلعت بخشید و او را با آلات حرب در پی زنگیان کرد. و خود نیز قصد تسخیر شهری کرد که صاحب الزنج آن را منیعة نامیده بود و آن را از زنگیان بگرفت، آنگاه در پی سلیمان بن جامع که در طهثا اقامت داشت شد و پس از جنگی که با زنگیان کرد، سلیمان با چند تن از اصحاب خود بگریخت و شهر به تصرف موفق درآمد. (ابن اثیر ج 7 صص 136 - 138). موفق پس از فتح منیعه و طهثا عازم تسخیر اهواز شد و صاحب الزنج که خبر شکست سلیمان بن جامع را شنیده بود علی بن ابان را که در اهواز میزیست و سی هزار سپاه در فرمان داشت بطلبید. وی ارزاق و چهارپایان و غنیمت ها که در آن شهر داشت رها کرد و موفق اهواز و تستر و جندی شاپور را بگرفت و پیروان صاحب الزنج را که در اهواز بودند امان داد و محمد بن عبیدالله کردی را عفو فرمود و او را گرامی داشت و فرزند خود ابوالعباس را به نهر ابی الخصیب فرستاد تا کار صاحب الزنج بسازد و ابوالعباس از بامداد تا گرمگاه بجنگید و زنگیان را شکست افتاد. پس موفق صاحب الزنج را نامه کرد تا از خونریزیها و خرابیها که به دست او رفته است توبه کند، لیکن وی بدین نامه پاسخ نداد. (ابن اثیر ج 7 ص 138). موفق در بیستم رجب سال 267 با پسر خویش ابوالعباس به تسخیر مختاره (شهر صاحب الزنج) همت گماشت. صاحب الزنج این شهر را با بارو و منجنیق و خندق و دیگر وسایل مجهز ساخته بود. زنگیان در آغاز با سنگ پرانی و تیراندازی سپاه ابوالعباس را عقب راندند لیکن دسته ای از زنگیان از موفق امان خواستند و بدو پیوستند. موفق شهر را در محاصره گرفت و بقرب مختاره شهری بنا کرد و آن را موفقیه نامید، آنگاه نامه ها به بلاد نوشت تا به ساختن شذاوه ها و سمیریه ها بپردازند و امان نامه ها نوشته بر تیر بستند و به شهر زنگیان بینداختند و در هر روز بسیار کس از زنگیان امان میخواستند و بدو می پیوستند و چند تن از رؤسای سپاه زنگی نیز به صاحب خیانت کردند و نزد موفق شدند و در پایان ماه ذی الحجة موفق باروی شهر را سوراخ کرد و بداخل شهر راه یافت و به قتل و اسارت پرداخت. مردم شهر دفاعی مردانه کردند و بر سپاهیان موفق سنگ و چوب و تیر ریختند و بر آنها حمله بردند و موفق قصر صاحب را آتش زد. (ابن اثیر ج7 صص142 - 143). صاحب الزنج چون خانه و جایگاه خود را سوخته و غارت زده دید بجانب شرقی نهر ابوالخصیب رفت و کار او تباه گشت و قحطی در میان اصحاب وی پدید آمد چندانکه یکدیگر را میخوردند. (ابن اثیر ج 7 ص 153). لشکریان موفق بازارهای شهر را آتش زدند و جانب غربی شهر را تصرف کردند، سپس به قسمت شرقی رو آوردند و بر آن نیز استیلا یافتند.
در پایان سال 269 احمدبن طولون مکه را بگرفت و سبب آن بود که معتمد از خلافت جز نامی نداشت و در همهء ملک فرمان موفق میرفت و مالیات بدو میدادند، معتمد را سخت ناپسند افتاد و شکایت به ابن طولون نوشت و او وی را به مصر خواند و معتمد به شام رفت لیکن حاکم موصل وی را به سامرا بازگردانید و در این سال احمدبن طولون لشکری به مکه روانه داشت و میان ایشان و سپاه موفق جنگ درگرفت و هم در این سال لؤلؤ غلام احمدبن طولون که بر حمص و قنسرین و دیار مصر و حلب حکومت داشت به مخالفت مولای خویش برخاست و به موفق پیوست. این حوادث موفق را از جنگ زنگیان بازداشت و چون در سوم محرم سال 270 لؤلؤ به نزد وی رسید او را سخت گرامی داشت، آنگاه وی را به جنگ صاحب الزنج بخواند و لؤلؤ آمادهء جنگ شد و با ابوالعباس فرزند موفق از چند سو به زنگیان حمله بردند و در این جنگ خلیل بن ابان و محمد برادر علی کشته شدند. صاحب الزنج که شکست خود را مشاهده کرد بگریخت و لؤلؤ و لشکریان بدنبال وی رفتند. سرانجام سلیمان بن جامع اسیر شد و صاحب الزنج به قتل رسید و در سال 270 دوازده شب به پایان جمادی الاولی مانده بود که ابوالعباس فرزند موفق با سر صاحب الزنج به بغداد درآمد و خروج صاحب الزنج روز چهارشنبه چهار روز مانده به پایان رمضان 255 و قتل او روز دوشنبه دوم صفر 270 بود. پس از قتل صاحب الزنج قصایدی در حق موفق و صاحب الزنج سرودند که از آن جمله است قصیدهء ذیل از یحیی بن محمد الاسلمی:
اقول و قد جاء البشیر بوقعة
اعزت من الاسلام ماکان واهیا
جزی الله خیرالناس للناس بعدما
ابیح حماهم خیر ماکان جازیا
تفرد اذ لم ینصر الله ناصر
بتجدید دین کان اصبح بالیا
و تجدید ملک قد وهی بعد عزه
و اخذ بثارات تبین الاعادیا
و رد عمارات ازیلت و أخربت
لیرجع فی ء قد تخزم وافیا
و ترجع أمصار أبیحت و احرقت
مراراً فقد أمست قواء عوافیا
و یشفی صدورالمسلمین بوقعة
یقربها منها العیون البواکیا
و یتلی کتاب الله فی کل مسجد
و یلفی دعاء الطالبیّین خاسیا
فاعرض عن جناته و نعیمه
و عن لذة الدنیا و اصبح عاریا.
و این قصیده طولانی است. (ابن اثیر ج 7 صص 399 - 406).
صاحب تاریخ قم در فصلی از کتاب خویش که به ذکر توطن طالبیان در قم اختصاص داده است گوید: دیگر از فرزندان عبدالله بن حسن افطس است(12) که از بصره به قم آمدند و این عبدالله با علی بن عبدالله علوی صاحب زنج در بصره بود و چون صاحب زنج را بکشتند عبدالله و برادر وی حسن بن عباس از او بگریختند و به قم آمدند و اینجا متوطن شدند و از عبدالله بن عباس به قم ابوالفضل العباس و ابوعبدالله الحسین ملقب به ابیض و سه دختر دیگر در وجود آمدند و عبدالله مذهب زیدیه داشت. روزی عباس بن عمرو غنوی امیر قم به صحبت عبدالله درآمد و عبدالله بجهت او برنخاست و هر دو پای خود را در روی او بکشید و دراز کرد و گفت ای امیر معذور دار که مرا زحمت نقرس است. چون عباس از صحبت او بیرون آمد گفت: هیچ سلطانی مرا اینچنین نترسانید که عبدالله مرا. سبب آن بود که عباس بن عمرو، عبدالله را با صاحب زنج در بصره دیده بود و از بعضی روایت است که ایشان گفتند ما از حسن بن علی علیهماالسلام از صاحب الزنج سؤال کردیم، امام فرمود که صاحب زنج از ما نیست، و ابوالحسین عیسی بن علوی عریضی دعوی کند که محمد بن الحسن بن احمد ولید فقیه روایت کرده است که صاحب زنج از علویه است و در میان ایشان صحیح نسب است، لیکن علویه و اهل شیعت خود را از وی دور میدارند بر وجه تقیه. والله اعلم. (تاریخ قم ص229).
مسعودی در مروج الذهب آرد که خروج صاحب الزنج بسال 255 و در خلافت المهتدی بود و خود را علی بن احمدبن عیسی بن زیدبن علی بن حسن بن علی بن ابی طالب میخواند و بیشتر مردمان را در نسب او سخن بود و کردار وی گفتار مردم را تصدیق میکرد، چه او زنان و کودکان و پیران کهنسال را میکشت و همهء گناهان را شرک میدانست و آغاز خطبهء وی چنین بود: «الله اکبر الله اکبر لااله الا الله و الله اکبر الا لا حکم الا للّه» و به رأی ازارقه میرفت. صاحب از قریهء وزیق (ورزنین؟) بود از اعمال ری و در برغیل که میان فتح و کرخ بصره است خروج کرد و خروج او به شب پنجشنبه سه شب مانده به پایان ماه رمضان سال 255 بود و به شب شنبه دوم ماه صفر بسال 270 به قتل رسید. نخستین کس که اخبار او تصنیف کرد محمد بن حسن بن سهل برادرزادهء فضل بن سهل ذوالریاستین است. (مروج الذهب چ مطبعهء ازهریه ج1 ص312).
و در مجمل التواریخ و القصص آمده است: پس مردی خارجی برخاست علی بن محمد البرقعی و دعوی کرد که از فرزندان حسین علی است علیه السلام. و او را اتباع از عبدالقیس بود. آن است که او را صاحب الزنج خوانند و فتنهء او بماند تا بعد از این ایام در سال دویست و هفتاد کشته شد. (ص 363).
هندوشاه در تجارب السلف (صص 189 - 190) آرد که: مردی در آن ایام [ایام معتمد]ظاهر شد که او را علی بن حسین بن علی بن ابی طالب گفتندی و در نسب او بیشتر نسابان طعن کرده اند و بعضی اثبات کرده اند. و او مردی عاقل و فاضل و بلیغ و شاعر فایق بود و در روزگار او زنگیان بسیار به بصره بودند چنانکه هیچ سرایی از سراهای اکابر و اوساط الناس از یکی یا دو یا سه یا زیادت خالی نبود، و در بعض از تواریخ بصره چنان آورده اند و العهدة علی المؤرخ، که در شب نیمهء شعبان که موسم جمعیت و شعلان(؟) بوده است اکابر و اعیان شهر تمامت جمع شدندی. از جمله شبی از شبها از احوال حاضران تتبع کرده بودند، هزار خواجه حاضر بود که هر یک از ایشان هزار غلام زنگی داشت. از اینجا باید قیاس کرد که چند بوده باشند. علی بن محمد مذکور زنگیان را در بصره و نواحی آن دعوت کرد و همه را به دست آورد و ایشان را وعده های نیکو داد، و با همه مقرر گردانید که در وقتی که او گوید خواجهء خود را بکشند، و هرکه چنین کند زن و مال و سرا و املاک خواجهء او تمامت ازآنِ او باشد. خلقی بسیار از زنگیان و غیر ایشان بر او جمع شدند و این اندیشه به اتمام رسید و کار او قوت گرفت و بر بصره حاکم شد و توانگر گشت بعد از آنکه بغایت درویشی بود. و گویند در ابتداء کار از ترتیبها (؟) که لشکرکشان را میباشد سه شمشیر بیش نداشت، شخصی جهت او اسبی هدیه آورد و لگامی نبود که بر سر اسب کند، رسنی بجای لگام بر سر اسب کرد و سوار شد. و چند حرب او را اتفاق افتاد که در همهء مرات ظفر با او بود و لشکر خویش را در شهرهای عراق و بحرین و هجر متفرق گردانید و چون خبر به دارالخلافه رسید موفق با لشکر گران روی به صاحب زنج نهاد و صاحب زنج هم با لشکری گران از بصره بیرون آمد. میان واسط و بصره هر دو لشکر بهم رسیدند و چندین سال میان این دو طائفه جنگ بود، و آنجا حصارها ساختند، و صاحب زنج به همانجا شهری ساخت و نامش مختاره نهاد و عاقبت لشکر عباسی غالب آمدند و زنگیان را کشتند و بعضی را اسیر بگرفتند، و صاحب زنج کشته شد و مختاره را غارت کردند و سر او را به بغداد بردند، و گویند عدد کشتگان در این جنگ از جانبین دو هزار و پانصد هزار مرد (کذا) بودند، و صاحب زنج شعر توانستی گفت، و این دو بیت او به خلیفه نوشت:
اقسم بالقتل و بالذبح
و العفو بعد الذنب و الصفح
لانظرت عینی اعلامکم
الاّ امیراً(13) او علی رمح.
(تجارب السلف صص 189 - 191).
در مجموعهء نثرالدر از علاء نقل شده است که [ ما با ] سر صاحب زنج و سران لشکر او با لشکر انبوه (معتمد؟) فاتحانه وارد بغداد گردیدیم و بازارها را گردش کردیم تا به یکی از کوچه های باب الطاق رسیدیم، فریاد مردم کویچه برخاست که خدا معاویه را رحمت کند. معتضد دیگرگون شد و گفت ای ابوعیسی این چیست؟ و بفرمود تا نفاطان نفط آرند و آن ناحیت را بسوزانند. من پیش رفته گفتم مولای من امروز از بهترین روزهای مسلمانان است، آن را برای جهالت یک گروه فاسد مگردان. مسعودی گوید بعضی مقتولین این سنوات را از شماره خارج دانسته اند و بعضی گویند حداقل پانصد هزار هزار تن (!!) بود و این جمله مبنی بر حدس و ظن است زیرا این کشتار چنان نبود که به ضبط آید. (مروج الذهب ج 2 ص 317). پس از قتل صاحب الزنج میان لشکریان لؤلؤ و لشکریان موفق بر مفاخرت در شکست به زنگیان نزاع افتاد تا آنکه در لشکر موفق گفتند:
کیفما شئتم فقولوا
انما الفتح للؤلو.
(مروج الذهب ج 2 ص 319).
ابن ابی الحدید از ابوجعفر طبری از محمد بن حسن بن سهل و از محمد بن سمعان (کاتب صاحب الزنج) آرد که صاحب گفت: پیغمبری بر من عرضه کردند و نپذیرفتم زیرا مسؤولیتی سنگین دارد، ترسیدم که شاید متحمل آن نتوانم شد. (شرح نهج البلاغة ج 2 ص 341).
(1) - چنین است ترجمهء متن ابن اثیر، لیکن در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید گوید: به دل مردم بادیه افکند... (ج 2 ص 312).
(2) - ابن ابی الحدید نام این نهر را غمور نوشته و گوید بنومنجم آن را حفر کردند. (شرح نهج البلاغه ج2 ص312).
(3) - قرآن 9/111.
(4) - ابن ابی الحدید نام او را اصفجور نوشته. (ج2 ص319).
(5) - کنداخ. (شرح نهج البلاغهء ابن ابی الحدید ص 342). کنداج یا کنداجق. (لغت نامه). رجوع به اسحاق بن کنداج شود.
(6) - در شرح نهج البلاغة طاشتم ذکر شده. (ج2 ص342).
(7) - قرآن 109 / 1 و 2.
(8) - نوعی کشتی است. رجوع به شَذاوه شود.
(9) - نوعی کشتی است. رجوع به سمیریه شود.
(10) - غرتمش. (شرح نهج البلاغه).
(11) - در شرح نهج البلاغه ج2 ص345 «تهثا» آمده است.
(12) - چنین است عبارت متن و ظاهراً کلمهء «علی» قبل از عبدالله افتاده است.
(13) - چنین است در متن و ظاهراً «الا اسیراً» باشد.

صاحب الزیادی.

[حِ بُزْ زیا] (اِخ)رجوع به ابوخشینه شود.

صاحب الستر.

[حِ بُسْ سَ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) پرده دار : او با پرده دار که ایشان صاحب الستر میگویند بگفت... (سفرنامهء ناصرخسرو).

صاحب السنة.

[حِ بُسْ سَ نَ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) سال خدا. سال خداه. اصطلاح احکام نجومی. رجوع به سال خداه شود.

صاحب السواک.

[حِ بُسْ سِ] (اِخ) لقب عبدالله بن مسعود خادم رسول (ص) است، چه وی سِواک رسول (ص) داشتی. رجوع به ابن مسعود و عبدالله بن مسعود شود.

صاحب الشامة.

[حِ بُشْ شا مَ] (اِخ) رجوع به حسین بن ذکرویه شود.

صاحب الشامة.

[حِ بُشْ شا مَ] (اِخ) رجوع به محسن بن ابراهیم بن هلال شود.

صاحب الشقاق.

[حِ بُشْ شِ] (اِخ) رجوع به محمد بن اسحاق شود.

صاحب الصبیحی.

[حِ بُصْ ؟] (اِخ)رجوع به محمد بن علی بن معمر کوفی شود.

صاحب الصنم.

[حِ بُصْ صَ نَ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) رجوع به اصحاب اصنام و مُثُل افلاطونی شود.

صاحب الطاق.

[حِ بُطْ طا] (اِخ) رجوع به محمد بن علی بن نعمان و مؤمن الطاق شود.

صاحب الطعام.

[حِ بُطْ طَ] (اِخ) رجوع به ابوسلمهء صاحب الطعام شود.

صاحب الطلسم.

[حِ بُطْ طِ لِ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) رجوع به طلسمات شود.

صاحب الطیالس.

[حِ بُطْ طَ لِ] (اِخ)رجوع به شعیب بن عبدربه و ریحانة الادب شود.

صاحب الطیالسه.

[حِ بُطْ طَ لِ سَ] (اِخ)رجوع به ابوشعیب صاحب الطیالسه شود.

صاحب العصر.

[حِ بُلْ عَ] (اِخ) لقب امام دوازدهم شیعیان است. رجوع به مهدی شود.

صاحب الغدا.

[حِ بُلْ غَ] (اِخ) از صدوق آرند که وی از مردم بغداد است و به خدمت امام عصر (ع) رسیده است. (ریحانة الادب ج 2 ص 434).

صاحب الف دینار.

[حِ بُ اَ فَ] (اِخ)صدوق وی را از کسانی شمرده است که درک خدمت امام عصر (ع)کرده و بر معجزهء آن حضرت واقف شده است و از مردم مرو باشد. (ریحانة الادب ج 2 ص 417).

صاحب الفیوج.

[حِ بُلْ فُ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) آنکه پیکان از او طلبند. (مهذب الاسماء)(1). رئیس پیکان.
(1) - طبق سه نسخهء خطی.

صاحب القران.

[حِ بُلْ قِ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) رجوع به صاحب قران شود :
وز دُرّ دری نثار ساز است
شروانشه صاحب القران را. خاقانی.
نیست غم چون به خواستاری من
خسرو صاحب القران برخاست.خاقانی.

صاحب القسط.

[حِ بُلْ قِ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) می فروش و خَمّار در اصطلاح مردم طائف.

صاحب القصب.

[حِ بُلْ قَ صَ] (اِخ)محدث است. رجوع به ابوالهیثم شود.

صاحب الماء .

[حِ بُلْ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) گویا لقبی بوده است مرادف کلمهء دریادار. ابن ابی الحدید در داستان صاحب الزنج آرد : فاستأمن الی نصیر صاحب الماء و هو مقیم حینئذ بنهرالمرأة زهاء الفی رجل من الزنج و اتباعهم... (شرح نهج البلاغة ج 2 ص349).

صاحب المخزن.

[حِ بُلْ مَ زَ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) خزانه دار : امیرالمؤمنین بود با تنی چند از خاصگیان چون استاذالدار و حاجب الباب و صاحب المخزن. (اسرار التوحید ص 299).

صاحب المشائین.

[حِ بُلْ مَشْ شا] (اِخ)رجوع به ارسطو شود.

صاحب المصلی.

[حِ بُلْ مُ صَلْ لا] (ع ص مرکب، اِ مرکب) شاید مقصود سجاده دار است : ثم وجه الامین الی المأمون اربعة انفس و هم العباس بن موسی بن عیسی... و صالح صاحب المصلی. (کامل ابن اثیر ج 6 ص 92). رقعه ای مشتمل بر امثال این مقال در قلم آورد و مصحوب عباس بن موسی بن عیسی و صالح بن عبدالملک صاحب مصلی... نزد مأمون فرستاد. (حبیب السیر چ تهران جزء سوم از ج2 ص90).

صاحب المعز.

[حِ بُلْ مَ] (اِخ)ممسک الاعنة. صورتی از صور فلکی. رجوع به ثوابت شود.

صاحب المغرب.

[حِ بُلْ مَ رِ] (اِخ) رجوع به معدبن منصوربن قائم شود.

صاحب المنطق.

[حِ بُلْ مَ طِ] (اِخ) لقب ارسطو : و یؤکد ذلک قول صاحب المنطق فانه زعم فی کتاب الحیوان... (البیان و التبیین ج3 ص67). رجوع به ارسطو شود.

صاحب الوقت.

[حِ بُلْ وَ] (اِخ) رجوع به صاحب الزمان شود.

صاحب امضاء .

[حِ اِ](1) (ص مرکب، اِ مرکب) کنایه از وزیر و نویسندگان باشد. (برهان قاطع).
(1) - از چند لفظ بنا به ضرورت شعر یا کثرت استعمال غلبهء اسمیت کسرهء اضافه را از آخر مضاف ساقط کنند و این عمل را فک اضافت خوانند و این عمل قیاسی نیست و چنین مرکب را مرکب اضافی مقطوع نامند مانند سر... و اکثر اسم فاعل عربی هم مقطوع الاضافه اند چون صاحب و قابل و عاشق... (از نهج الادب). و این لفظ (صاحب) مقطوع الاضافت است یعنی کسرهء اضافت بر این نمی آید مگر بندرت، چنانچه صاحب دل و صاحب غرض... (غیاث اللغات).

صاحب بالجنب.

[حِ بِ بِلْ جَمْبْ] (ع اِ مرکب) (ال ...) رفیق سفر. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). یار سفر. همراه. || شریک علم آموختن. (ترجمان القرآن علامهء جرجانی ص 63).

صاحب برید.

[حِ بَ] (ص مرکب، اِ مرکب) آنکه ارسال برید سوی سلطان کند اعلام واقعات بلد را. آنکه وقایع روزانه برای سلطان نویسد. فرستندهء رسول. آنکه پیکان او فرستد. (مهذب الاسماء). آنکه برید ارسال کند برای اعلام آنچه در بلد واقع شده است و صحابت برید در قدیم منصبی بزرگ بوده است که الاَن آن را بالیوز و روزنامه نگار گویند. (حاشیهء ترجمهء تاریخ یمینی چ تهران ص 356) : ملک ترک گفت: رواست که ملک هرمز پسرعمهء من است و من پسرخال وی، اکنون من حق وی نشناختم او حق من بشناسد. پس صاحب برید لشکر هرمز برفت و هرمز را خبر بگفت. (ترجمهء طبری). و قضاة و صاحب بریدانی که اَخبار اِنهاء میکنند اختیارکردهء حضرت ما باشند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص74). پس خیلتاش را قتلغتکین بهشتی و مشرف و صاحب برید گرد همه سرایها برآوردند. (تاریخ بیهقی ص 119). و گفت عبیدالله زین پیش چه شغل داشت؟ گفتم صاحب بریدی سرخس، و بوالفتح صاحب بریدی تخارستان. گفت: بازگرد. بونصر بازگشت و دیگر روز چون امیر بار داد همگان ایستاده بودیم امیر آواز داد عبیدالله از صف پیش آمد، امیر گفت به دیوان رسالت میباشی؟ گفت: میباشم. گفت: چه شغلی داشتی به روزگار گذشته؟ گفت صاحب بریدی سرخس. گفت همان شغل به تو ارزانی داشتیم. (تاریخ بیهقی ص 140). و این عبیدالله به روزگار وزارت وی صاحب برید بلخ بود، و کاری باحشمت داشت. (تاریخ بیهقی ص 153). و عمال و صاحب بریدان را زهره نبود که حال وی بتمامی بازنمایند. (تاریخ بیهقی ص 229). و در این تابستان بوالقاسم علی نوکی صاحب برید غزنین از خواجه بونصر مشکان درخواست تا فرزندان وی را به دیوان رسالت آورد. (تاریخ بیهقی ص 273). دبیر و نیکوخط شد و صاحب بریدی غزنین یافت و در میان چند شغلها دیگر فرمودند او را چون صاحب بریدی لشکر. (تاریخ بیهقی ص 274). و صاحب بریدی نامزد میشود از معتمدان ما تا او را تمکین تمام باشد. (تاریخ بیهقی ص 283). آن را بیاورد، بستدم و بگشادم نامهء صاحب برید ما بود برادر بوالفتح حاتمی. (تاریخ بیهقی ص 323). خوارزمشاه بنده را بخواند و گفت تو در صاحب بریدی شاهد حال بودی چنانکه رفت انهی کن... (تاریخ بیهقی ص 324). و صاحب برید جز به مراد و املاء ایشان چیزی نمی تواند نبشت. (تاریخ بیهقی ص 324). گفت بعاجل الحال جواب نامهء صاحب برید باز باید نبشت. (تاریخ بیهقی ص 325). بهمهء حالها این روزها نامهء صاحب برید دررسد. (تاریخ بیهقی ص 326). امیر گفت موجه این است کدام کس رود. بونصر گفت امیرک بیهقی را صاحب برید بلخ بفرستیم. (تاریخ بیهقی ص 344). و صاحب برید و خازن نامزد شد و خلعت وی راست کردند و ابوالحسن کرخی ندیم را خازنی و ابوالحسن حبشی را صاحب بریدی... نامزد کرد. (تاریخ بیهقی ص 344). و امیرک بیهقی صاحب برید را با آن لشکر به صاحب بریدی نامزد کردند. (تاریخ بیهقی ص 347). امیرک رفته بود از جهت فروگرفتن بوعبدالله به بلخ و صاحب بریدی به روزگار محنت خواجه، و خواجه همه روزه فرصت می جست از این سفر که به بخارا بود از وی صورتها نگاشت و استادیها کرد تا صاحب بریدی از وی بازستدند. (تاریخ بیهقی ص 362). نامهء صاحب بریدی رسید که اینجا تاش فراش حشمتی بزرگ نهاده است. (تاریخ بیهقی ص 362). نامهء صاحب برید ری رسیده بود که ترکمانان بهیچ حال آرام نمی گیرند. (تاریخ بیهقی ص 404). و فقیه بوبکر مبشر را صاحب دیوان رسالت نامزد کرد تا به صاحب بریدی با لشکر برفت. (تاریخ بیهقی ص 411). و بوالفضل جُمحی به آخر روزگار سوری به نشابور رفت به صاحب بریدی به فرمان سلطان مسعود. (تاریخ بیهقی ص 421). و من که صاحب بریدم به جای خویش بداشته اند و خدمت ایشان میکنم. (تاریخ بیهقی ص429). و ایشان را یاری داد تا دست سپیدجامگان دراز گشت و غلبه کردند، صاحب برید به خلیفه خبر فرستاد و خلیفه مهدی بود. (تاریخ بخارا ص 10). گفتا صاحب بریدی که اخبار درست و راست انهاء کند. (کلیله و دمنه). ابونصر عتبی که صاحب برید نیشابور بود حکایت کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 75). ابوالعباس صاحب برید بود به مرو. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 356).

صاحب بلخی.

[حِ بِ بَ] (اِخ)(مولانا...) مولانا در فن شعر ماهر بود و در علم ادوار و موسیقی کامل و نادر، و در عملهای خود اشعار خود میانخانه ساخته است تا دلالت بر فضل او کند و از آن جمله عمل چهارگاه است که در میان مردم شهرت دارد و گویند جوکی میرزا در مجلس خود غیر از آن نمیگذاشت که قوالان چیز دیگر گویند و مطلع آن غزل که در عمل چهارگاه دارد، این است:
همچو صبح از مهر رویت میزدم دمهای سرد
تا رسم روزی به کویت دل بسی شبگیر کرد.
و قصیدهء مصنوع سلمان را جواب گفته و آنجا استعداد بسیار فهم میشود و در جواب قصیدهء دیگر خواجه سلمان این مطلع از اوست:
ز قامت تو به عالم قیامتی برخاست
قیامت است قدت گر بود قیامت راست.
و در غزلیات او این مطلع هم مشهور است:
تویی کان نمک ما شوربختان
خدا این داد ما را و ترا آن.
مخلص سخن آن است که مولانا از مردم رذل طمع میکرده و قوت طامعهء او برعکس طالعش بوده و از آنجهت در نظر عزیزان خوار مینموده. مزارش در نواحی بلخ(1) است. (از مجالس النفائس صص 15 - 16).
(1) - دولتشاه او را معروف به شریفی نوشته و دیگر ابیات به تخلص شریفی از او نقل کرده است.

صاحب بن عباد.

[حِ بِبْ نِ عَبْ با](اِخ) نام وی اسماعیل، مکنی به ابی القاسم و ملقب به صاحب و کافی الکفاة. ابن خلکان گوید: او نخستین کس است از وزراء که لقب صاحب گرفت بدان سبب که مصاحب ابوالفضل بن العمید بود و او را صاحبِ ابن عمید میگفتند و چون به وزارت رسید این لقب بر او بماند. صابی در کتاب التاجی گوید: صاحب را از آنجهت بدین لقب خواندند که از کودکی همنشین مؤیدالدولة بن بویه بود و او وی را صاحب نامید و از کودکی بدین لقب مشهور بود. سپس هرکه پس از او به وزارت رسید به صاحب ملقب شد. اما لقب کافی الکفاة را گویا مؤیدالدوله بسبب لیاقتی که در روزگار کتابت از وی مشاهده کرد بدو داده است، ولی در این شعر که صاحب خود در مدح فخرالدوله سروده است اشارتی است که وی لقب کافی الکفاة را از طرف فخرالدوله یافته:
تأنق فیه عبده و ابن عبده
و غرس ایادیه و کافی کفاته.
وی از خاندانی ایرانی است و مورخین او را دیلمی و از طالقان دانسته اند و نام پدران وی چنین ضبط شده: اسماعیل بن عبادبن عباس بن عبادبن احمدبن ادریس، لیکن در دو بیتی که یاقوت در معجم الادباء در مدح و ذم وی آورده است بجای عباد دوم عبدالله ذکر شده. رستمی در مدح وی گوید:
یهنی ابن عبادبن عباس بن عب
د الله نعمی بالکرامة تردف.
و سلامی در نکوهش وی سراید:
یا ابن عبادبن عبا-
س بن عبدالله حرها.
پدران صاحب نیز از کُتّاب و ادباء عصر خویش بوده اند. یاقوت گوید (معجم الادباء ج 2 ص 274): پدر وی عباد، ابوالحسن کنیت داشت و از اهل علم و فضل بود. از ابی خلیفه فضل بن خباب و دیگر بغدادیان و اصفهانیان و مردم ری سماع داشت و کتابی نیکو در احکام قرآن تصنیف کرد و در آن به یاری مذهب اعتزال برخاست. از او فرزند وی و ابن مردویهء اصفهانی روایت کنند. وی بسال 385 ه . ق. سال مرگ پسر خویش درگذشت(1). برخی از شعراء در مدایح خویش صاحب را از خاندان وزارت خوانده اند، چنانکه ابوسعید رستمی گوید:
ورث الوزارة کابراً عن کابر
موصولة الاسناد بالاسناد
یروی عن العباس عباد وزا-
رته و اسماعیل عن عباد.
(معجم الادباء ج2 ص314) (یتیمة الدهر ج3 ص33).
لیکن گویا عباد تنها کاتب رکن الدولة بوده و سمت وزارت نداشته است. یاقوت از ابوحیان آرد که عباد ملقب به امین و مردی دیندار و نیک و در صناعت کتابت مقدم بود. وی کتابت رکن الدولة میکرد چنانکه ابن عمید کاتب صاحب خراسان بود و گوید امین بخاطر رضایت حق، به یاری طریقهء اُشنانی برمیخاست و ابن عمید بخاطر دنیای خویش کار میکرد. چنانکه گفتیم نسبت صاحب به دیلم است. سمعانی گوید: دیلم بلادی است معروف که عده ای از موالی بدان منسوبند و یاقوت گوید: دیلم ایلی است که به نام زمین ایشان خوانده میشوند و آن نام محل است نه نام ایل. و نیز یاقوت گوید: نسبت صاحب به طالقان است که چند سرزمین از ایران بدین نام موسومند. سمعانی گوید: طالقان بلده ای است میان مرورود و بلخ و ولایتی است میان قزوین و ابهر و زنجان. نخستین طالقان خراسان و دیگری طالقان قزوین نام دارد. تردیدی نیست که مولد و منشأ صاحب، طالقان خراسان نیست و چنانکه ابن خلکان و یاقوت و دیگران گفته اند، مولد او طالقان قزوین است ولیکن آنچه موجب تعجب است اینکه ثعالبی معاصر وی در باب مولد او گوید: وی از طالقان است و آن دهی است از دهات اصفهان. (یتیمة الدهر ج3 ص 75). لیکن در اصفهان دهی بدین نام وجود ندارد، از این رو برخی آن را بر تالخونچه که قریه ای است میان لنجان و سمیرم تطبیق کرده اند و این شایعه با اشعاری که صاحب در مدح اصفهان سروده و نمونه ای از آن در محاسن اصفهان (ص13) آمده است تقویت شده است، لیکن ظاهراً اشتباهی بیش نیست. ابوحیان برای اینکه خاندان صاحب را تحقیر کند گوید پدر وی معلمی بود در یکی از قرای دیلمان. (معجم الادباء ج2 ص274). ولادت صاحب در روز سروش (17 برج) شهریور مطابق شانزدهم ذی القعدة سال 326 ه . ق. مطابق ماه سپتامبر سال 938 م. است. ابوحیان گوید: خلیلی را پرسیدم طالع وی دانستی؟ گفت بعض اصحاب ما که هروی از جملهء آنان است حدیث کرد که طالع وی جوزاء و شعرای یمانیه است (کط) و زحل در یازدهم در حمل (کز) و ماه در آن (یط) و آفتاب در سنبله (یج) و زهره در آن (بی) و مشتری در میزان (کد) و مریخ در عقرب (ل) و سهم السعادة در قوس (ید) و سهم الغیب در جدی (یز) و رأس در سوم از اسد (یا) و گفت عطارد بر من مخفی مانده است و گفت که وی بسال 326 روز سروش از ماه شهریور چهارده شب از ذوالقعدة گذشته متولد شد. گفتم کجا تولد یافت؟ گفت نزد ما مولد وی طالقان است و روزی ما را گفت که در استخر متولد شده و دیگری جز خلیلی گفت در مولد وی عطارد در سنبله (ط ی) بود. (معجم الادباء ج 2 ص 292). هرچند معلوم نیست صاحب چند سال در مولد خویش توقف کرده، ولی مسلم است که انتقال او به ری پس از فتح آن شهر توسط رکن الدوله یعنی پس از سال 335 بوده است. صاحب در اوایل جوانی در ری به سلک خدمت دیوان ابوالفضل بن عمید درآمد و در حدود 347 ابوالفضل به اشارهء رکن الدوله او را به کتابت مؤیدالدوله گماشت و صاحب بهمراه مؤیدالدوله ابتدا به بغداد عزیمت کرد و از آنجا به اصفهان بازگشت و در آن شهر به وزارت و کتابت مؤیدالدوله پرداخت و پس از مراجعت به اصفهان سفرنامهء بغداد را که روزنامه نامیده بود، برای استاد خود ابوالفضل بن عمید فرستاد. صاحب در اصفهان بساط ادب بگسترد و خواص شعراء و ادباء را به منادمت برگزید و حس خودخواهی و حب جاه و مقام و شوکت و احترام او روز بروز شدیدتر میشد تا در اندک مدتی در سن جوانی نام و صیت کرم خود را بوسیلهء شعراء به اطراف کشورهای پهناور اسلام بپراکند، تا آنجا که آیت بلاغت عربی در قرن چهارم شناخته شد. صاحب در این اوقات سرایی در اصفهان در محلهء باب دریه بساخت و در روز انتقال به سرای جدید هر یک از شعرا و ادباء را مأمور ساخت که قصیده ای در وصف آن سرا بسرایند و این قصیده ها بنام دیارات معروف شد. هر زمان استاد وی ابوالفضل بن عمید وزیر رکن الدوله از ری به اصفهان می آمد صاحب قصیده ای در تهنیت ورود و قصیده ای در تودیع وی میسرود و بدین وسیله مقام خود را استوار میساخت. (از رسالهء آقای بهمنیار). صاحب در ترویج مذهب خویش سعی بلیغ داشت و در مدت نوزده سال که در اصفهان کتابت مؤیدالدوله میکرد سفری به شیراز و بغداد و ری کرد. در سال 359 - 360 ابوالفضل بن عمید در سن شصت سالگی پس از سی ودو سال وزارت وفات یافت. رکن الدوله فرزند ابوالفضل یعنی ابوالفتح علی بن ابوالفضل بن عمید را بجای پدر به وزارت برگزید. وی جوانی ادیب بود لیکن تجربه اندک داشت، بجای آنکه نظر پادشاه آینده را جلب کند در حفظ منافع رکن الدوله میکوشید. ابوالفتح شش سال وزارت کرد و تا رکن الدوله زنده بود نه صاحب و نه پسران رکن الدوله نتوانستند بدو گزندی رسانند. در سال 360 مؤیدالدوله وزارت اصفهان را به صاحب که تا این وقت سمت کتابت داشت تفویض کرد. در سال 365 رکن الدوله رنجور شد و برای تعیین ولایت عهد به اصفهان آمد و حکومت کشور را میان سه پسر خویش تقسیم کرد و ولایت عهد سلطنت را به عضدالدوله واگذار کرد. در سال 366 رکن الدوله در ری درگذشت و مؤیدالدوله صاحب را همراه خود از اصفهان به ری آورد و به نیابت عضدالدوله به حکومت نشست و به ابوالفتح پسر ابن عمید خلعت داد و صاحب را جزو کُتّاب او درآورد، ولیکن پس از چندی کدورت میان صاحب و ابوالفتح پسر ابن عمید ظاهر گشت، و مؤیدالدوله چون از لشکریان دیلم که طرفدار پسر ابن عمید بودند میترسید صاحب را به اصفهان فرستاد و کینهء ابن عمید را در دل گرفت و پس از مصادرهء اموال و شکنجهء بسیار هلاک ساخت و صاحب بجای او بر مسند وزارت تکیه زد و از این پس ری مرکز ادبا و شعرا گشت. پس از مرگ رکن الدوله مؤیدالدوله بنام ولیعهد عضدالدوله به حکومت ری نشست، لیکن فخرالدوله به طغیان برخاست. در سال 369 عضدالدوله لشکر به همدان کشید و بلاد جبل را از فخرالدوله بگرفت و او به گرگان گریخت و به شمس المعالی قابوس پناهنده شد. عضدالدوله به همدان درآمد و تا ماه پنجم سال 370 در آن شهر اقامت کرد و آنگاه به بغداد بازگشت. در ماه صفر همین سال صاحب از ری به همدان آمد و عضدالدوله مقدم او را گرامی داشت. صاحب تا ماه ربیع الثانی در همدان بماند و در این ماه عضدالدوله بقصد بغداد و صاحب بطرف ری حرکت کردند. صاحب در این سفر ضیاعی چند از اطراف فارس را برسم اقطاع از عضدالدوله بگرفت. در سال 371 عضدالدوله لشکری به سرداری ابوحرب زیاد به ری فرستاد و برادر خود مؤیدالدوله را مأمور کرد که با آن لشکر به گرگان بتازد و قابوس و فخرالدوله را تعقیب کند. مؤیدالدوله و صاحب عباد به گرگان و طبرستان حمله کردند و آن بلاد را مسخر ساختند و قابوس به نشابور گریخت. زیاد با لشکر خود به بغداد بازگشت و صاحب و مؤیدالدوله در گرگان اقامت کردند. چون زیاد به بغداد رسید عضدالدوله به جرم اینکه وی هنگام ملاقات صاحب به احترام او از اسب پیاده شده و حشمت خود و خداوندگار خویش را شکسته زندانی کرد. قابوس و فخرالدوله که از گرگان گریخته بودند به حسام الدوله تاش فرمانفرمای خراسان پناه بردند. این سپهسالار بنا به امر امیر نوح سامانی لشکری مجهز کرد و به کمک قابوس به اتفاق فایق خاصه برای فتح گرگان روانه ساخت. فائق خاصه دو ماه گرگان را محاصره کرد و نزدیک شد که شهر را فتح کند، اما صاحب عباد وی را به وعده و نوید فریب داد تا هنگام جنگ سستی کرد و بگریخت و لشکر خراسان هزیمت شدند. گویند روزی صاحب را از وجود چند پیل در لشکر خراسان خبر دادند، وی گفت من از پیران رای زن میترسم نه از پیلان شمشیرزن. پس از شکست لشکر خراسان صاحب شعرا را فرمود تا قصاید بسیار در وصف آن جنگ و فتح و توصیف پیلانی که به غنیمت برده بود سرودند و این قصاید به فیلیات معروف است. صاحب پس از این فتح قطعهء هجائیهء ذیل را برای قابوس وشمگیر فرستاد:
قد قبس القابسات قابوس
و نجمه فی السماء منحوس
و کیف یرجی الصلاح فی رجل
یکون فی آخر اسمه بوس.
قابوس در پاسخ او این ابیات را نوشت:
قل للذی بصروف الدهر عیرنا
هل عاند الدهر الا من له خطر؟
اما تری البحر تعلو فوقه جیف
و تستقر باقصی قعره الدرر
فان تکن نشبت ایدی الزمان بنا
و مسّنا من عوادی بوسه الضرر
ففی السماء نجوم غیرذی عدد
و لیس یکسف الا الشمس و القمر.
ولی پس از آنکه صاحب فخرالدوله را به تخت نشاند (373 ه . ق.) میان او و قابوس نیز دوستی برقرار شد تا آنجا که چون خط وی را میدید میگفت: أ هذا خطّ قابوس ام جناح طاوس؟
در سال 373 مؤیدالدوله درگذشت. هندوشاه در تجارب السلف (ص 243) گوید: صاحب پسر کوچک مؤیدالدوله را بجای پدر نشاند و در خفا نامه ای به فخرالدوله برادر مؤیدالدوله نوشت و وی را دعوت کرد تا مملکت بدو سپارد. فخرالدوله چون نامهء صاحب بخواند به اصفهان آمد و صاحب پسر مؤیدالدوله را به استقبال عم فرستاد. اما ابن اثیر در کامل (ج 5 ص 11) گوید: مؤیدالدوله در شعبان این سال (373) در جرجان وفات کرد و رجال مملکت در امر سلطنت مشورت کردند و رأی صاحب را مبنی بر طلبیدن فخرالدوله از خراسان پذیرفتند و برای رفع آشوب موقتاً خسرو فیروزبن رکن الدوله را بر تخت نشاندند و چون فخرالدوله به جرجان رسید لشکریان به اطاعت او درآمدند. به هر حال پس از استقرار امر بر فخرالدوله صاحب برای احترام او یا برای آزمایش از شغل وزارت استعفا داد، لیکن فخرالدوله استعفای او را نپذیرفت و او را بر آن مقام ابقا کرد. صاحب که همواره خیال فتح بغداد در سر داشت و بارها اظهار میکرد که یگانه آرزوی من فتح بغداد است تا ابواسحاق صابی را به کتابت خود بگمارم، سران لشکر را وادار کرد تا فخرالدوله را به فتح بغداد تشویق کنند. اما چون فخرالدوله در این باره با صاحب به مشورت پرداخت وی از خود رفع مسؤولیت کرد و گفت هر آنچه خداوند امر فرماید اطاعت کنیم. فخرالدوله بسال 379 عازم تسخیر بغداد شد و سپاه خود را دو قسمت کرد: قسمتی را به سرداری صاحب از راه همدان روانه داشت و دستهء دیگر را با خود بطرف اهواز حرکت داد. چون صاحب دو منزل از همدان دور شد، فخرالدوله بیندیشید که مبادا صاحب با فرزندان عضدالدوله بسازد و به وی خیانت کند، لذا او را احضار کرد و با خود بطرف اهواز حرکت داد. پس از گذشتن از اهواز لشکر فخرالدوله با لشکر بهاءالدولة بن عضدالدوله روبرو شد و از ایشان شکست خورد و به اهواز بازگشت. در اهواز صاحب سخت بیمار شد و مشرف به مرگ گردید و چون بهبود یافت امر داد فقرا به منزلش درآیند و آنچه یابند برند. گویند در آن روز نزدیک پنجاه هزار دینار از سرای او رخت و قماش بیرون رفت. فخرالدوله و صاحب از تسخیر بغداد منصرف شدند و به ری بازگشتند. دو سال پیش از جنگ اهواز بدستور فخرالدوله صاحب به طبرستان لشکر کشید و بزرگان و گردنکشان آن ناحیه را مقهور و قلعه هایی را فتح کرد که از آنجمله قلعهء پریم است. یاقوت گوید: بسال 384 مادر صاحب درگذشت و او روز پنجشنبه پانزدهم محرم آن سال به عزا نشست و فخرالدوله به تعزیت وی رفت و با وی سخن بعربی میگفت، اما سران لشکر مانند منوچهربن قابوس پادشاه جبل و فولادبن مانادر از ملوک دیلم و ابوالعباس فیروزان بن خالد و جز ایشان با سر و پای برهنه به تعزیت او آمدند و هر کدام که وی را میدیدند زمین را بوسه میدادند آنگاه خود را به وی نزدیک کرده و صاحب رخصت میداد. پس از سه روز از عزا برخاست. در این مجلس صاحب برای هیچکس برنخاست بلکه حرکتی هم به خود نداد. سوم روز که عزا پایان یافت نخستین کسی را که فرمود او را موزه آوردند منوچهربن قابوس بود و نگذاشت پابرهنه از خانه بیرون رود. این اختصاص، فولادبن مانادر و دیگران را گران افتاد. صاحب گفت منوچهر را بزرگی خانواده و ریاست قدیم بدین احترام مخصوص گردانید. و هم یاقوت آرد که صاحب دختر ابوالفضل بن داعی را برای سبط خود عبادبن حسین(2) خواستگاری کرد. عقد ازدواج روز پنجشنبهء چهارم ربیع الاول سال 384 در خانهء صاحب جاری شد، صاحب در آن روز جشنی مجلل برپا ساخت و درم و دینار بسیار نثار کرد و فخرالدوله بیش از صد طبق زر و اوراق برای نثار بدان مجلس فرستاد و فولاد زیدیة همگی در آن مجلس بودند، چه عروس دختر دیکونه دختر حسن بن فیروزان خالهء فخرالدوله بود. (معجم الادباء ج 2 صص304 - 306). و نیز از ابوسعد وزیر آرد که نصربن حسین بن فیروزان مردی دلیر بود و مدتی بر خال خود فخرالدوله یاغی شد و قسمتی از کشور او را به تصرف درآورد و عده ای از لشکریان او را بکشت و عاقبت شکست خورد و به خراسان گریخت و تا اسفرایین رفته در آنجا از کرده پشیمان شد و از راه بیابان بازگشت و شب جمعهء 24 شوال سال 384 به ری درآمد و شبانه به منزل صاحب رفت. ابوسعد گوید آن شب نزد صاحب بودم و پاسی از شب رفته بود که دربان گفت نصربن حسن بدینجا پناه آورده است. صاحب ساعتی متحیر ماند، آنگاه پاسخ فرستاد که خداوند بر تو خشمگین است، نخست او را راضی کن، آنگاه خانهء من در اختیار تو است. وی الحاح کرد و صاحب اجازت نداد تا آنکه دربان فخرالدوله بیامد و او را دستگیر ساخت. (معجم الادباء ج 2 صص 306 - 307).
صاحب و ابوحیان توحیدی: یکی از معاصران صاحب ابوحیان علی بن محمد بن عباس توحیدی است که کتابی بنام مثالب الوزیرین و اخلاق العمیدین در قدح و ذم ابن عمید و صاحب تألیف کرده است و کتاب دیگر بنام الامتاع و المؤانسة در دو جزء نوشت و در آن مدح و ذم صاحب را بیاورد. ابوحیان در وصف صاحب گوید: وی کثیرالحفظ، حاضرجواب و فصیح بود. از هر ادبی ذخیره ای و از هر فن اندکی بهره داشت. گفتار متکلمان معتزله بر وی غالب و نوشته های او به روش آنان است. با اهل فلسفه و هندسه و طب و نجوم و موسیقی و منطق و حساب سخت ستیزه میکرد، عروض و قافیه خوب میدانست، شعر میسرود و بدیهت او غزارت داشت و به مذهب ابوحنیفه و گفتار زیدیان میگرایید. از رأفت و شفقت و رقت قلب حظی نداشت و بخاطر جرأت و جسارت و قدرت و بسط یدی که او را بود مردم از وی پرهیز میکردند. کیفر او سخت و پاداش وی کم 6بود، تا آنکه گوید: مردمی را هلاک و جمعی را از روی کبر و غرور و ظلم تبعید کرد، با اینهمه کودکی تواند او را فریب دهد، چه راه غلبه بر او باز و کاری آسان است و طریق آن اینکه بگویند مولای ما اجازت فرماید تا اندکی از کلمات و رسائل منظوم و منثور او را عاریت ببرم، چه از فرغانه یا مصر یا تفلیس جز بخاطر استفاده از کلام او زمینها را نپیمودم، رسائل مولای ما چون سور قرآن و فقر آن آیات فرقان و احتجاج وی در اثنای این سخنان، برهان است. منزه است خدایی که عالمی را در یک فرد و قدرت خود را در یک شخص فراهم آورده است. در این وقت وی همهء شغل خویش فراموش کرده از هر مهمی بازمیماند و خازن خود را گوید تا رسائل بدو دهد و او را رخصت فرماید تا به مجلس وی درآید. صاحب در ایام عید و فصل، شعری در مدح خویش میسرود و به ابوعیسی بن المنجم داده میگفت این قصیده را در جملهء شعرا بخوان و سومین ایشان باش و ابوعیسی بغدادی کارآزموده ای بود با نیرنگ و تزویر برآمده و از عهدهء این وظیفه نیک برمی آمد. آنگاه صاحب هنگام شنیدن این شعرها وی را میستود و در مدح اشعار او مبالغه میکرد و میگفت: ابوعیسی! ذهن تو صافی گردیده و قریحت تو بیفزوده و قافیت های تو منقح شده است. سپس بدو جایزه ای کلان بخشیده روانه میکرد و جماعت شعرا که میدانستند ابوعیسی بر ساختن یک مصراع توانایی ندارد آزرده میشدند. روزی پرسید در خانه کیست؟ گفتند ابوالقاسم کاتب و ابن ثابت. صاحب دو بیت بسرود و به شخصی که نزد او بود داد و گفت لختی پس از اینکه من به این دو تن اجازت ورود دهم داخل شو و بگو که این دو بیت را بداهةً گفته ام و اجازهء خواندن بخواه و از امتناع من سرد مشو و از تکبر من مرنج، سپس آن دو مرد را اجازت ورود داد، و آن مرد بیامد و بایستاد و گفت شعری سروده ام و از خداوند رخصت خواندن میخواهم. صاحب گفت تو مردی نادان و احمقی، ما را از شعر خویش معذور بدار. مرد گفت ای خداوند این شعر را بدیهةً گفته ام و اگر اجازت خواندن آن ندهی در حق من ستم کرده باشی. گوش فراده، اگر خوب بود به سمع قبول تلقی فرما وگرنه آنچه خواهی با من کن. صاحب گفت مردی لجوج هستی، بیار آنچه داری. وی بخواند:
یا ایها الصاحب تاج العلا
لاتجعلنی نزهة(3) الشامت
بملحد یکنی اباقاسم
و مجبر یعزی الی ثابت.
صاحب گفت خدا بکشد ترا نیک گفتی در حالی که بد کردی. ابوالقاسم گفت نزدیک بود از غضب کور شوم، چه دانستم که این نیرنگ صاحب است و آن مرد نادان قادر بر سرودن یک بیت نبود.
آنچه صاحب را به غلط انداخته و مغرور و مستبد کرده است، آن است که هیچگاه وی را تخطئه نکرده اند و پیوسته جملات: اصاب سیدنا و صدق مولانا و للّه دَرُّه شنیده است و اطرافیان در حضور وی او را چنین میستایند: ابن عبدکان نسبت به او کیست؟ ابن ثوابة بقیاس او نیست. ابراهیم بن عباس صولی برابر او چه کس است؟ صریع الغوانی و اشجع سلمی کیستند؟ مولای ما در عروض بر خلیل استدراک کرده است و در لغت بر عمروبن العلا و در قضاء بر ابی یوسف و در موازنه بر اسکافی و در آراء و عقاید بر ابن نوبخت و در قرائت بر مجاهد و در تفسیر بر ابن جریر و در منطق بر ارسطو و در جزو(4) بر کندی و در تعبیر بر ابن سیرین و در بداهه گویی بر ابوالعینا و در خط بر ابن ابی خالد و در حیوان بر جاحظ و در فقر و تصوف بر سهل بن هارون و در طب بر یوحنا و در فردوس (الحکمة) بر ابن ربن و در روایت بر عیسی بن کلب(5) و در حفظ بر واقدی و در بدل بر نجار (بدل کتابی است تألیف حسین بن محمد نجار) و در تقفیه بر بنی ثوابة و در خطرات بر سری سقطی و در نوادر بر مزید و در حل معما بر ابوالحسن عروضی و در سخاوت بر برامکه و در تدبیر بر ذوالریاستین و در کهانت بر سطیح و در مناظره بر ابومحیاة خالدبن سنان. به خدا که صاحب بدین شعر که ابی شریح تمیمی در حق فضالة بن کلدة گفته سزاوارتر است:
الالمعی الذی یظن لک الظنْ
ن کأن قد رأی و قد سمعا.
و صاحب هنگام شنیدن این هذیانها به خود می بالید و لبخند میزد و می خواست از شادی بپرد، آنگاه میگفت نه چنین نیست، آنان را حق تقدم است، ما نتوانیم به ایشان برسیم. لیکن این سخن را از روی دل نمیگفت و به ظاهر خود را از گفتار اینان ناراضی نشان میداد و به باطن خرسند بود و با این خوی زشت چنین پنداشت که حرکات وی از دیدهء نقادان دور میماند. یکی از علل فساد صاحب اطمینان خداوند او فخرالدوله به وی میباشد که سخن ناصحان را در حق او نمیشنود. بالجمله عیبهای او بسیار است ولیکن بی نیازی و مال ربی است غفور.
ذرینی للغنی اسعی فانی
رأیت الناس شرهم الفقیر
و ابعدهم و اهونهم علیهم
و ان امسی له حسب و خیر
و یقصیه الندیّ و تزدریه
خلیلته و ینهره الصغیر
و تلقی ذا الغنی و له جلال
یکاد فؤاد صاحبه یطیر
قلیل ذنبه و الذنب جم
و لکن الغنی رب غفور.
(معجم الادباء ج2 ص280).
ابوحیان گوید بیشتر مردم بخاطر جلب رضایت صاحب مذهب وی را اختیار کردند و او کوشش بسیار داشت تا ابوالحسین متکلم کلابی را به مذهب خود درآورد لیکن او گفت مرا بگذار که اگر من هم به مذهب تو درآیم دیگر کسی نزد تو نخواهد بود که بد او را به تو گویند و زشتی وی بر مردم آشکار سازند. صاحب خندید و گفت ای ابوعبدالله تو را معاف داشتیم و آتش جهنم را از تو دریغ نداریم، هر گونه که خواهی بدان درآی. ابوحیان گوید ابوالحسین مرا گفت آیا من باید به جهنم بروم که عقاید و اعمال من معروف و مشهور است و او به بهشت رود با آن قتل نفوس محترم و ارتکاب محرمات بزرگ؟ لحی الله الوقاح. (معجم الادباء ج 2 ص 300).
روزی صاحب از حاضران بپرسید: صدر این مصراع چیست؟ و المورد العذب کثیرالزحام. حضار ساکت شدند و ابن الداری گفت: یزدحم الناس علی بابه. صاحب خشمناک رو بدو کرد و گفت تو را جز شتابزده ای نادان ندیدم، مگر نتوانستی چون دیگران خاموش باشی؟ روزی ابوالسلم نجبة بن علی قحطان شاعر را گفتم ابن عباد و ابن عمید را چگونه بینی؟ گفت هر دو را دیدم و آزمایش کردم، ابن عمید عاقل تر بود و مدعی کرم و ابن عباد کریم تر بود و مدعی عقل، اما هر دو در ادّعای خود کاذب بودند و به طبیعت خویش رفتار میکردند. روزی در خانهء ابن عمید این ابیات شاعر را برخواندم:
اذا لم یکن للمرء فی ظل دولة
جمال ولا مال تمنی انتقالها
و ما ذاک من بغض لها غیر انه
یؤمل اخری فهْو یرجو زوالها.
پس شعر مرا بنزد وی بردند و او مرا بترساند و گفت برو که اگر بار دیگر تو را ببینم سگها را از خونت سیر خواهم ساخت. قضا را پس از چندی که در خانهء صاحب بودم از روی سهو همان ابیات را خواندم و چون شعر را بدو رسانیدند مرا بخواند و چند درهم و کهنه پوشاکی داد و گفت آرزوی انتقال دولت ما را مدار. (معجم الادباء ج 2 ص 301).
ابوحیان از شاباشی آرد که چون ابن عباد و فخرالدوله به اهواز وارد شدند صاحب یک سکه که هزار مثقال وزن داشت به وی اهدا کرد و این ابیات بر یک طرف آن نوشته بود:
و احمر یحکی الشمس شکلاً و صورةً
فاوصافه مشتقة من صفاته
فانْ قیل دینار فقد صدق اسمه
و ان قیل الف کان بعض سماته
بدیع فلم یطْبع علی الدهر مثله
ولاضربت اضرابه لسراته
و صار الی شاهانشاه انتسابه
علی انه مستصغر لعفاته
تفائلت ان یبقی سنین کوزنه
لتستمتع الدنیا بطول حیاته
تأنق فیه عبده و ابن عبده
و غرس ایادیه و کافی کفاته.
شاباشی گفت سخن از این دروغ تر دیده ای که گوید «فلم یطبع علی الدهر مثله»؟ آیا تاکنون خادمی هزار دینار به پادشاهی اهداء نکرده است؟ سپس گوید: و کافی کفاته، به خدا اگر زنی برای شوی خویش چنین نویسد زشت و ناپسند است تا چه رسد که به فخرالدوله نویسند، آری از کفایت او بود که ابوالعلاء نصرانی با عده ای اندک وی را با لشکر انبوهی که داشت شکست داد، لیکن دنیا بی عقل و نادان است که جز بر مانند اینان روی نیاورد. اگر مطهر یا نصربن هارون یا یکی از وزراء عضدالدوله برای وی چنین مینوشتند ایشان را به آتش میسوزانید. (معجم الادباء ج2 صص318 - 319).
و نیز یاقوت از ابوحیان آرد که ابوبکر قومی فیلسوف را گفتم اگر به دربار ابن عمید و صاحب بروی شاید از آنها بهره بری. گفت: تحمل بدبختی و تنگدستی بهتر تا هم نشینی نادانان و شکیبایی بر مصائب بهتر از نگاه به روی خودپسندان. نیز گوید با آرزویی دراز نزد ابن عباد رفتم. وی رسائل خود را در سی مجلد به من داد که برای او استنساخ کنم. گفتم: استنساخ این رسائل عمر و چشم را نابود کند، صنعت وراقت در بغداد فراوان بود. وی از همین جا کینهء مرا در دل گرفت و نزد او بهره ای نیافتم. (معجم الادباء ج 5 صص384 - 385). و در کتاب اخلاق الوزیرین گوید: قصهء من با ابن عباد چنین است که چون نزد او رفتم پرسید: کنیه ات چیست؟ گفتم: ابوحیان. گفت: شنیده ام ادب آموخته ای؟ گفتم: ادب مردم زمانه را آموخته ام. گفت: ابوحیان منصرف است یا غیرمنصرف؟ گفتم اگر مولای ما او را بپذیرد منصرف نیست. گویا این سخن وی را ناخوش آمد و با کسی که نزد او بود به فارسی جمله ای گفت، که چنانکه برای من ترجمه کردند بمعنی «سفها» بود. سپس مرا گفت: در سرای ما منزل ساز و این کتاب را استنساخ کن. گفتم: فرمانبردارم. روزی به بعض کسان که در آن خانه بودند گفتم: من از عراق بدین درگاه آمدم تا از این پیشهء شوم رها شوم وگرنه وراقت در بغداد کساد نبود. سخن چینان این سخن را دگرگونه به صاحب برداشتند و ناخشنودی او از من بیشتر شد. روزی صاحب پرسید: که تو را ابوحیان کنیت داد؟ گفتم: بزرگترین شخص زمان و کریمترین آنان. پرسید: کیست؟ گفتم: تو. گفت: چه وقت؟ گفتم: هم اکنون که گفتی ای ابوحیان. این گفتگو او را ناخوش افتاد و به حدیث دیگر پرداخت. (معجم الادباء ج 5 ص 393). و نیز گوید روزی زعفرانی که پیری بسیار فاضل بود و شعر نیکو میگفت و حدیث ممتع داشت و تمیمی معروف به سطل که از مردم مصر بود و اقطع و صالح وراق و ابن ثابت و جز ایشان از نویسندگان و ندیمان در حضور وی ایستاده بودند، مرا پرسید: کسی پیش از تو ابوحیان کنیت داشته است؟ گفتم: آری نزدیک تر از همه ابوحیان دارمی است. ابوبکر محمد بن محمد قاضی دقاق از ابن انباری از پدر خود از ابن ناصح حدیث کند که ابوالهذیل علاف بر واثق درآمد و او وی را پرسید: این شعر از کیست؟
سباک من هاشم سلیل
لیس الی وصله سبیل
من یتعاطی الصفات فیه
فالقول فی وصفه فضول.
ابوالهذیل پاسخ داد از یکی از مردم بصره که معروف به ابی حیان دارمی است و به امامت مفضول قائل بود و هم از اوست:
افضله والله قدمه علی
صحابته بعد النّبیّ المکرم
بلا بغضة والله منی لغیره
ولکنه اولاهم بالتقدم.
و جمعی از اصحاب ما گویند ابوقلابة عبدالله بن محمد رقاشی این اشعار را از ابوحیان بصری انشاد کرده است:
یا صاحبیّ دعا الملام و اقصرا
ترک الهوی یا صاحبی خسارة...
صاحب را خواندن این اشعار و نقل اسناد با طلاقت زبان و روی گشاده و داد سخن دادن در روایت و قافیت آنهم در سن جوانی خوش نیامد. پس پرسید دیگر که را میشناسی؟ گفتم ابن جعابی حافظ مکنی به ابی حیان است که مردی راستگو است و از تابعین روایت کند. گفت دیگر که را شناسی؟ گفتم صولی از مرزبانی روایت کند که چون معاویه در بستر مرگ افتاد یزید بر سر او این شعر را بطور تمثیل خواند:
لو أن حیّا نجا لفات ابو-
حیان لا عاجز ولا وکل
الحول القلب الاریب و هل
یدفع صرف المنیة الحیل(6).
این حدیث با آزردگی خاطر صاحب پایان یافت و نتیجه آن شد که بسال 370 با دست خالی و بی زاد و راحله از درگاه او رو به بغداد نهادم. وی در مدت سه سال مرا یک درم یا چیزی که بهای آن یک درم باشد نداد! و چون او مرا چنین محروم ساخت من نیز دربارهء او چنین نویسم، و البادی اظلم. (ج5 ص395).
و گوید: روزی ابن عباد به خانه درآمد. من در گوشهء ایوان مشغول نوشتن رسائلی بودم که مرا به استنساخ آن واداشته بود. چون او را دیدم برخاستم. وی فریاد کرد بنشین! وراقان پست تر از آنند که برای من برخیزند. من خواستم جوابی گویم زعفرانی شاعر گفت: خاموش! که مردی بی حیا است. مرا خنده درگرفت و از سبکی او خشمم به شگفتی مبدل گردید. او گوید روزی گفت جمع فَعْل به اَفعال کم است و نحویان گفته اند جز زَنْد که به اَزْناد و فَرْخ که به اَفْراخ و فَرْد که به اَفْراد جمع بسته شده، کلمه ای دیگر نیامده. گفتم من سی کلمه بر وزن فَعل بیاد دارم که جمع آن اَفعال است. گفت بگو. بشمردم و جای هر یک را در کتب معین کردم. سپس گفتم: نحوی نمی بایست حکمی چنین را بی آنکه تتبع بسیار کند بگوید، چه هنگامی که روایت شایع و قیاس مطرد و عمومی باشد دیگر جای سماع و تقلید نیست و این چنان است که گویند فعیل به ده وجه است لیکن من زیاده بر بیست وجه یافته ام و هنوز به نهایت تتبع نکرده ام. گفت: چون در فَعل از عهدهء دعوی برآمدی دانیم که در فعیل نیز تتبع کرده ای ولیکن بیش از این به قصه سرائی تو را اجازت ندهیم. (معجم الادباء ج5 ص392). و گوید: روزی گفت از جماعتی صدر این مصراع پرسیدم: «و لا بد من شی ء یعین علی الدهر». ندانستند. گفتم من در حفظ دارم. نگاهی غضب آلود کرد و گفت چیست؟ گفتم فراموش کردم. گفت: چه زود یاد نیاورده فراموش کنی! گفتم: هنگامی که بیاد آوردم حالی سلیم داشتم و چون آن حال بگردید فراموش کردم. پرسید سبب تغییر چه بود؟ گفتم: نگاه غضب آلود صاحب، و ادب اجازت ندهد چیزی را گفتن که غضب را برانگیزد. گفت: تو که باشی که ما را به غضب آری؟ این سخنان بگذار و بگو! گفتم: شاعر گوید:
الام علی اخذ القلیل و انما
اصادف اقواماً اقل من الذرِّ
فان انا لم آخذ قلیلاً حرمته
و لا بد من شی ءٍ یعین علی الدهر.
پس صاحب ساکت گشت. (معجم الادباء ج5 صص395 - 396).
و هم ابوحیان گوید: یهودیی در ری بر سر اعجاز قرآن با وی مناظره درپیوست تا آنکه صاحب به خشم آمد و غضبناک شد. چون یهودی چنین دید حیله ای برانگیخت تا آتش خشم او بنشاند و گفت: ایها الصاحب، این برافروختن و غضبناک گشتن برای چیست؟ چگونه نظم و تألیف قرآن برای من معجزه تواند بود؟ اگر نظم و تألیف قرآن بدیع است و چنانکه گویی بلغا از مانند آن عاجزند، من تصدیق دارم که رسائل و مؤلفات تو از نظم و نثر برتر از قرآن یا مانند آن است، و نتوانم گفت که در بلاغت پست تر از آن میباشد. صاحب چون این بشنید آن حدت و حرارت بگذاشت و نرم گشت و گفت: ای شیخ نه چنین است، کلام ما نیکو و بلیغ است و از سلاست بهرهء کافی دارد اما قرآن را مزیتی انکارناپذیر و شرفی آشکار است، آنچه را بنده با دشواری و تکلف بگوید با آن را که خدا بر کامل ترین حسن و بهاء آفریده چه نسبت است؟ و با اینهمه او را خوش آمد که یهودی گفتار وی را با قرآن همانند ساخته بود. بعض شعرا در نکوهش سجع و خط و عقل صاحب گوید:
متغلب کافی الکفاة و انما
هو فی الحقیقة کافرالکفار
السجع سجع مهوس و الخط خطْـ
ـط منقرس و العقل عقل حمار.
(معجم الادباء ج2 ص297).
و گوید روزی بر خوان صاحب نشستیم و مصیرة(7) آوردند. من چشم بدان دوختم. صاحب گفت: ای اباحیان این آش پیران را زیان رساند. گفتم: بهتر است که صاحب طبابت را بر سفرهء خود ترک گوید. گویا با این سخن سنگ به دهان او فروکردم. خجل شد و حیا کرد و تا پایان سخن نگفت. (معجم الادباء ج 5 ص381). ابوحیان گوید: تکلف وی بر سجع بیشتر از هر کس بود که دیده بودیم. ابن مسیبی را گفتم: عشق ابن عباد به سجع تا چه پایه است؟ گفت: تا آنجا که اگر بداند این سجع بنیاد کشور او را متزلزل کرده و کارهای دشوار پیش خواهد آورد، باک نخواهد داشت. ابن عمید گوید: صاحب از ری به جانب اصفهان شد و میبایست در ورامین که قریه ای همچون شهری است منزل کند لیکن بدانجا نیاسود و به دهکده ای ویران که آب شور داشت رفت فقط بدین منظور که بنویسد:
کتابی هذا من النوبهار
یوم السبت نصف النهار.
(معجم الادباء ج2 ص298).
ابوحیان گوید: روزی فیروزان مجوسی بر وی داخل شد. صاحب او را گفت: انما انت محش مجش مخش لاتهش و لاتبش و لاتمتش. فیروزان گفت: ایها الصاحب برئت من النار ان کنت ادری ما تقول و گفت اگر دشنام گویی هرچه خواهی بگو که عرض از تو و جان فدای توست. من نه زنگی باشم، نه بربری، بدانچه عادت بر آن جاری است با من سخن گوی. به خدا نه این لغت پدران ایرانی توست نه لغت مردم سواد که هم آیین تواند. ما با مردم درآمیختیم و اینگونه کلام از آنان نشنیدیم. پس غضبناک برخاست. (معجم الادباء ج2 صص 287 - 288). و گوید هنگامی که یکی از اهل علم بر او داخل میشد میگفت: برادر! با ما مأنوس باش و سخن گوی و از این خدم و حشم و جاه و جلال وحشت مکن که سلطان علم برتر از سلطان ولایت است، از ما جز انصاف و مؤانست نخواهی دید و چندان از این گونه میگفت تا آن مرد بدین سخنان فریفته شده با وی به مباحثه و مجادله میپرداخت و او را در تنگنای بحث و جدال قرار میداد. در این وقت صاحب برافروخته و بر وی غضب میکرد، سپس میگفت ای غلام! دست این سگ را بگیر و او را پانصد تازیانه و عصا بزن و به زندان انداز که خدا عصا را بیهوده نیافریده است. این مرد معاندی است پست که باید به طنابش بست، سگی بیحیاست که صبر من او را خوش آمده و حلم من وی را بفریفته. هرگاه ابن عمید او را میدید میگفت پندارم که چشمان او از زیبق ترکیب شده و گردن وی را به لولب ساخته اند. (معجم الادباء ج 2 صص 288 - 289). ابوحیان گوید بسال 358 ه . ق. شبی با ابوالعباس قاضی و ابوالجوزاء برقی و ابوعبدالله نحوی زعفرانی و جماعتی از غربا در مجلس حضور بودیم. جوانی از مردم سمرقند که او را ابوواقد کرابیسی میگفتند، در آن مجلس حضور داشت، و به دیدهء صاحب ناآشنا آمد و خواست که وی را بشناسد و بداند که نزد او چیست، پس او را گفت ای برادر مأنوس باش و سخن گوی که خاطر تو رعایت کنیم و کام تو گوارا سازیم، از ما جز نیکی نخواهی دید، بگو چه کاره ای. گفت: دقاق (کوبنده). پرسید چه را میکوبی؟ گفت: خصم را، آنگاه که از راه حق منحرف شود. صاحب چون این بدیعه از وی بشنید به شگفت آمد و درهم شد و گفت این بگذار و سخن بگوی. گفت: آیا بپرسم؟ به خدا مرا نیازی به پرسش نیست، یا از من بپرسند؟ به خدا که در پاسخ سست و کاهلم، یا تقریر کنم؟ به خدا که ناخوش دارم در را نابجا پریشان سازم. من چنانم که گفته اند:
لقد عجّمتنی العاجمات فلم تجد
هلوعاً ولا لین المجسّة فی العجم
و کاشفت اقواماً فابدیت وصمهم
و ما للاعادی فی قناتیّ من وصم.
صاحب پرسید: مذهب تو چیست؟ گفت: مذهب من آن است که ستم را نپذیرم و بخواری نخوابم و جز برابر ولی نعمت خویش یا آنکه عصمت من بدو پیوسته است خاموش نشوم. صاحب گفت: این مذهبی نیکوست، لیکن طریقتی که آن را یاری میکنی چیست؟ گفت: آن در سینهء من پنهان است و نزد مخلوق نمیبرم و کوس آن در بازارها نمی نوازم و بر کسی که شک دارد عرضه نمیدارم، و با مؤمن در آن باره به جدال نمی افتم. پرسید: دربارهء قرآن چه گویی؟ گفت: در حق کلام پروردگار چه بگویم که آفریدگان از آگهی بر غیب و بحث در اسرار نهان و عجائب حکمت آن ناتوانند تا چه رسد که به مقابلهء آن برخیزند. صاحب گفت: راست گفتی لیکن بگو مخلوق است یا غیرمخلوق؟ گفت: اگر چنانکه خصم تو گوید مخلوق باشد(8) تو را زیانی نرساند. صاحب گفت آیا بدین قرآن در دین خدای مناظره و به عبادت وی قیام کنی؟ گفت: اگر کلام خداست ایمان من بدو و عمل من به محکم و تسلیم من به متشابه آن مرا فایدت دهد و اگر کلام غیر خداست (و حاش للّه که چنین باشد) مرا زیانی نخواهد داشت. صاحب با خشم تمام سکوت کرد، آنگاه معلوم افتاد که او جاسوس رکن الدوله و از نزدیکان وی میباشد. (معجم الادباء ج 2 صص292 - 293).
مکارم اخلاق صاحب: ابوحیان در کتابهای خویش، چندان که توانسته است از صاحب بدگویی کرده و در نکوهش وی راه افراط و مبالغه پیموده است، ولی چنانکه یاقوت گوید و ابوحیان نیز اشارت کند محرک وی حرمانی بوده است که از جانب صاحب دیده و صاحب نیز هرچند به غرور و نخوت که لازمهء شغلی چنان عظیم است مبتلی بوده و همهء شاغلان چنین مقامات، کمتر از این خوی زشت رهایی خواهند یافت لیکن او را محامدی نیز بوده است که بزرگی روح و سعت نفس و مکارم اخلاق وی را رساند، چنانکه یاقوت گوید: روزی آشامیدنی خواست. وی را قدحی از شراب سکر آوردند. چون خواست بیاشامد یکی از خواص وی گفت میاشام که به زهر آلوده است. پرسید: گواه صحت گفتار تو چیست؟ گفت: اینکه بفرمایی آورندهء قدح آن را بیاشامد. گفت: روا ندارم و حلال نشمرم. گفت: پس آن را با ماکیانی بیازمای. صاحب گفت: تمثیل به حیوان روا نباشد و فرمود تا آن قدح بریختند و غلام را گفت: از نزد من بیرون شو و دیگر به خانهء من میا و روزی وی را همچنان برقرار داشت و گفت یقین را به شک نباید راندن و به قطع روزی کیفر کردن فرومایگی است. (معجم الاباء ج2 ص281). و گویند روزی مردی ناشناس بر وی داخل شد. صاحب پرسید: ابو من؟ مرد این بیت برخواند:
و تتفق الاسماء فی اللفظ و الکنی
کثیراً ولکن لاتلاقی الخلائق.
صاحب گفت: بنشین ای ابوالقاسم! وی مجلسیان خویش را میگفت ما در روز سلطانیم و در شب برادران. (معجم الادباء ج 2 ص 281). گویند زنی بر وی از بعض کسان فولادبن مانادر شکایت کرد. صاحب تنها نظری به فولاد انداخت و سخن نگفت. فولاد متحیر و لرزان برجای ماند تا صاحب بگذشت، آنگاه کس فرستاد تا ظلامه از آن زن برطرف کردند. (معجم الادباء ج 2 ص 310). نوح بن منصور سامانی در پنهانی وی را نزد خویش طلبید. صاحب نپذیرفت و از جملهء عذر او این بود که مرا جدایی از مردمی که قدر من بسبب ایشان بالا رفته و نامم میان آنان مشهور گشته است چگونه سزاوار باشد؟ آنگاه با اموال بسیار که مراست، حمل آن به چه نحو صورت پیوندد؟ تنها کتابخانهء من بار چهارصد شتر یا بیشتر است. (معجم الادباء ج 2 ص315).
ابوسعد منصوربن حسین آبی در تاریخ خود گوید: امر وزارت به روزگار وی [فخرالدوله]مشهورتر از آن است که به ذکر آن نیازی افتد، چه وزیر اول او کافی الکفات است که قلم و زبان از نوشتن و وصف کوچکترین فضیلت وی عاجزند، آنگاه در هیبت و عظمت و بزرگی او در نفوس گوید شاهزادگان و امراء و قُوّاد و بزرگان مانند اولاد مؤیدالدولة و پسر عزالدولة و منوچهربن قابوس بن وشمگیر و ابوالحجاج بن ظهیرالدولة و اسپهبدبن اسفار و حسن بن وشمگیر و فولاذبن مانادر و نصربن حسن بن فیروزان و ابوالعباس فیروزان بن حسن بن فیروزان و کبات بن بلقسم بن فیروزان و حیدربن وهسوذان و کیخسروبن مرزبان بن سلار و جستان بن نوح بن وهسوذان و شیرزیل بن سلاربن شیرزیل که هر یک از اینان از پنجاه تا بیست هزار دینار سود املاک داشت و همچنین بزرگان لشکر به در خانهء وی حاضر میشدند و بخاطر هیبت و بزرگی صاحب سرها بزیر انداخته هیچیک تکلم نمیکرد تا اینکه دربان بیرون آمده و برخی را اجازت دخول میداد و دیگران را بازمیگردانید و آنکس که اجازت دخول یافته بود چنان میپنداشت که به رستگاری دنیا و آخرت رسیده است، و چون داخل میشد و اجازت ورود به مجلس صاحب می یافت، و چشم وی بدو می افتاد سه یا چهار بار زمین را میبوسید تا اینکه نزدیک صاحب میرسید و اگر از آنان بود که رتبت نشستن داشت می نشست و هنگام رفتن نیز چند بار زمین میبوسید. (معجم الادباء ج2 صص308 - 309). صاحب برای هیچکس بپا نمیخاست و کسی هم از او توقع قیام نداشت. وی به عمر خویش تنها برای یکی از زهاد معتزله برخاست و آن چنان بود که هنگام بازگشت از اهواز به صیمره درآمد و شیخی از زهاد معتزله که او را عبدالله بن اسحاق میگفتند بر او داخل شد و صاحب به احترام وی بپای خاست و چون شیخ خارج شد، صاحب اطرافیان خویش را گفت بیست سال است که قیامی چنین نکرده ام. و این شیخ که صاحب به احترام او برخاست یکی از ابدال روزگار بود. (معجم الادباء ج2 ص309). مخافت او چنان در دل زیردستان جای گرفته بود که بزرگان دولت هنگامی که یکی از دربانان یا ناچیزترین حواشی او را میدیدند به لرزه می افتادند، تا آنگاه که مقصود وی را بدانند. صاحب، حشمت خویش را نیکو رعایت میکرد و بر حفظ وقار و ادب سخت حریص بود. ثعالبی در یتیمة الدهر و یاقوت در معجم الادباء از وی آرند که روزی فخرالدوله از روی مزاح گفت شنیده ام میگویی: المذهب مذهب الاعتزال و النیک نیکالرجال، من از این سخن بهم برآمدم و فخرالدوله چند رقعه در معذرت این گفته بنوشت و مرا فرستاد. از این گفتار پیداست که آنچه ابوحیان در نکوهش صاحب و ذکر قلت ادب و کثرت وقاحت وی آورده است، مبنی بر مبالغه و یا سوءنظر او به صاحب است. ابوحیان گوید: صاحب ابوعلی شادباشی را که به استقبال او به ساوه آمده بود گفت: یا اباعلی لاتعول علی ایر فی سراویل لا ایر الا ایر تمطی تحت عانتک فانک ان عولت علی ذلک شانک و خانک و فضح خانک و مانک. (معجم الادباء ج 2 ص 288 نقل از ابوحیان توحیدی). و گوید روزی ابن ثابت را گفت: جعلک الله ممن اذا خری ء شطر و اذا بال قطر و اذا فسا غبر و اذا ضرط کبر و اذا عجف عبر. (معجم الادباء ج2 ص303).
یاقوت دربارهء علت این نکوهش بیجا و بسیار که ابوحیان از صاحب کند چنین نویسد: ابوحیان بقصد صاحب جانب ری رفت و چون از او بهره ای نیافت، بازگشت و به نکوهش وی پرداخت. خوی وی چنین بود که به بدگویی بزرگان برخیزد، ولی مکارم ابن عباد چنان بود که ذم او را به مدح مبدل کرد، از آنجمله گفتهء اوست دربارهء صاحب: فاوّل ما اذکر من ذلک ما ادل به علی سعة کلامه و فصاحة لسانه و قوة جاشه و شدة منته و ان کان فی فحواه ما یدل علی رقاعته. (معجم الادباء ج 2 ص282). هم یاقوت در معجم الادباء آرد که چون صاحب به بغداد وارد شد، نزد قاضی ابوسائب رفت. وی برای احترام به خود حرکتی داد و چنان نمود که توانایی برخاستن ندارد. صاحب دست او بگرفت و او را برخیزاند و گفت قاضی را در قضاء حقوق اخوان کمک باید کرد. آنگاه یاقوت گوید گویا این ماجرا میان قاضی و ابوعمرو شرابی رفته و صاحب آن را به خویش بسته است. (ج2 ص339). وی در اواخر عمر وزارت و لباس وزارت را برای خود سبک شمرد و یاقوت از محدثی روایت کند که صاحب میگفت آرزو دارم بغداد را فتح کنم و ابواسحاق صابی را به کتابت خویش گمارم. (معجم الادباء ج2 ص 337).
لطائف او: از صاحب لطائف و بذله ها بجای مانده است که بر قریحهء روشن و حضور ذهن و سرعت انتقال او دلالت کند. از آنجمله اینکه یاقوت گوید: جماعتی از مردم اصفهان وی را گفتند اگر قرآن مخلوق باشد، رواست که بمیرد، و هرگاه در آخر شعبان بمیرد نماز تراویح را در رمضان چگونه بجای آریم؟ گفت: هرگاه قرآن در پایان شعبان بمیرد، رمضان نیز خواهد مرد و گوید پس از تو مرا زندگی نشاید، و ما نیز از نماز تراویح آسوده میشویم. (معجم الادباء ج 2 ص 296). ابوالحسن نحوی حدیث کند که مکی منشد صاحب را خدمت و صحبتی قدیم داشت. وی چند بار خطا کرد و صاحب از او بگذشت و چون خطای وی تکرار شد، بفرمود او را در دارالضرب که در جوار وی بود زندانی کردند و چنان اتفاق افتاد که روزی صاحب بر بام شد و به دارالضرب نگریست، مکی ندا داد: فاطلع فرآه فی سواء الجحیم(9). صاحب بخندید و گفت: اخسؤوا فیها و لاتکلمون(10)آنگاه بفرمود وی را آزاد ساختند. (معجم الادباء ج2 ص281). ابوحیان از محمد مرزبان آرد که شبی نزد او بودیم و او را پینکی گرفت، در این وقت کسی سورهء والصافات را خواندن آغاز کرد. قضا را یکی از اجلاف ماوراءالنهر نیز در آن مجلس حضور داشت و او نیز به خواب رفت و در خواب ضرطه ای سخت بداد، چنانکه صاحب بیدار شد و گفت: یا اصحابنا نمنا علی والصافات و انتبهنا علی والمرسلات. و این از نوادر اوست. (معجم الادباء ج 2 ص 296). و در یتیمه آرد که مردی همدانی در مجلس صاحب بود و بی اختیار تیزی داد، پس خجل شد و گفت: این صریر تخت است. صاحب گفت: ترسم صریر تحت باشد. بدیع همدانی حدیث کند: یکی از فقیهان که به ابن حضیری معروف بود شبها به مجلس صاحب میشد. شبی وی را خواب گرفت و ضرطه ای از او صادر گشت، پس خجل شد و دیگر به مجلس نیامد. صاحب گفت او را از من بگویید:
یابن الحضیری لاتذهب علی خجل
لحادث کان مثل النای فی العود
فانها الریح لاتستطیع تحبسها(؟)
اذ لست انت سلیمان بن داود.
(معجم الادباء ج 2 ص 313).
یاقوت از ابوالفضل میکالی آرد که عامل وی او را رقعه ای بدین مضمون نوشت: ان رأی مولانا أن یأمر باشغالی ببعض اشغاله فعل. صاحب در ذیل رقعه چنین پاسخ داد: من کتب لاشغالی لایصلح لاشغالی. (معجم الادباء ج2 ص 322). و هم ابوحیان گوید: ابن عباد بسال سیصد و پنجاه و هشت با مؤیدالدوله به ری آمد و به مجلس ابن عمید حاضر شد و او را با مسکویه سخنی رفت و مباحثه گرم شد، مسکویه گفت: بگذار من هم سخنی بگویم، این انصاف نیست، اگر نمیخواهی من سخن بگویم مخده را بر دهان من بگذار. صاحب گفت: بلکه دهان تو را بر مخده خواهم گذارد و این نادره شهرت یافت. (معجم الادباء ج 2 ص 300). صاحب قاضی القضات عبدالجباربن احمد اسدآبادی را قضاء همدان و جبال داد. وی روزی به استقبال صاحب آمد ولی پیاده نشد و گفت ایها الصاحب خواهم برای خدمت پیاده شوم لیکن علم از این کار ابا دارد و در عنوان نامهء خویش به صاحب چنین مینوشت: الی الصاحب داعیه عبدالجباربن احمد، سپس نوشت ولیّه عبدالجباربن احمد و پس از چندی، تنها عبدالجباربن احمد مینوشت. صاحب ندیمان خود را گفت گمان دارم کار او بدانجا کشد که بنویسد: الجبار. (معجم الادباء ج2 ص314). وقتی ضرابان از دارالضرب رقعه ای به شکایت بدو فرستادند و نوشتند که رقعه از ضرابان است، صاحب ذیل آن نوشت: فی حدید بارد. (وفیات الاعیان ج 1 ص 79). در نفائس الفنون آرد که صاحب میگفت از من هرچه خواهید، پیش از ورود من به اصفهان بخواهید، زیرا هنگامی که به اصفهان وارد میشوم، در اثر هوای این شهر، بخل بر من غلبه میکند. و صاحب نفائس الفنون این مسئله را از فراست صاحب و کشف او میشمارد.
بخشش صاحب: یاقوت گوید: در کتاب هلال بن محسن بن ابراهیم صابی خواندم که صاحب کسانی را از شیوخ کُتّاب و شعرا و ادیب زادگان و زهاد و فقیهان که در بغداد بودند، دستگیری میکرد و برای هر یک از آنان سالیانه وظیفتی میفرستاد و ابواسحاق ابراهیم بن هلال را پانصد دینار و مرا [هلال بن محسن را] هزار درهم جبلی میرساند. (معجم الادباء ج2 ص 335). عوف بن حسین همدانی تمیمی گوید: روزی در خزانهء خلعت صاحب بودم و در سیاههء حساب چنان خواندم که در زمستان آن سال هشتصد و بیست عمامهء خز به علویان و فقیهان و شاعران خلعت داده است جز آنچه بر خدم و حواشی صرف شده است. (معجم الادباء ج2 ص320). روزی ابوالقاسم زعفرانی را نظر بر خدمتکاران و حواشی صاحب افتاد که همگی جامهء خز رنگارنگ و گرانبها پوشیده اند، پس به گوشه ای نشست و به نوشتن پرداخت. صاحب وی را طلبید و او اندکی مهلت خواست. صاحب فرمود تا آن مکتوب که در دست او بود بگیرند. زعفرانی برخاست و گفت ایّد الله الصاحب:
اسمعه ممن قاله تزدد به
عجبا فحسن الورد فی اغصانه.
صاحب گفت: ای ابوالقاسم بیار آنچه داری و او ابیاتی برخواند که از آنجمله است:
سواک یعد الغنی ما اقتنی
و یأمره الحصر ان یخزنا
و انت ابن عباد المرتجی
تعد نوالک نیل المنی
خیرک من باسط کفه
و ممن ثناها قریب الجنی
غمرت الوری بصنوف الندی
فاصغر ما ملکوه الغنی
و غادرت اشعرهم مفحماً
و اشکرهم عاجزاً الکنا
ایا من عطایاه تهدی الغنی
الی راحتی من نأی أو دنا
کسوت المقیمین و الزائرین
کسالم نخل مثلها ممکنا
و حاشیة الدار یمشون فی
ضروب من الخز الا انا.
صاحب گفت در اخبار معن بن زائده خواندم که کس وی را گفت مرا سوار کن. معن بفرمود تا وی را اسبی و استری و خری و شتری و کنیزی دادند، سپس گفت اگر دانستمی که خدا جز این مرکوبی آفریده است تو را بر آن حمل میکردم و ما بفرمودیم ترا جبه ای و پیراهنی و سراویلی و عمامه ای و مندیلی و مطرفی و ردائی و جورابی از خز دهند و اگر دانستیم که لباس دیگری از خز آماده کنند ترا میدادم و بفرمود تا او را به خزانه بردند و آن خلعتها به وی دادند. (معجم الادباء ج2 ص 321). و از ابوسعد منصوربن حسین آبی آرد که خیرات و صدقات و جوائزی که به اشراف و اهل علم و غرباء و زوار میداد سالیانه بر یکصد هزار دینار بالغ بود. (معجم الادباء ج2 ص310). در تجارب السلف آرد که او را در اهواز سحجی پیدا شد، هرگاه بر طشت نشستی ده دینار پهلوی آن بنهادی تا فراشی که آن طشت برمیگرفت از شادی زر به برداشتن طشت، دلتنگ نگردد و چون شفا یافت بفرمود تا فقرا و مساکین به خانهء او آمدند و هرچه یافتند ببردند، گویند آن روز نزدیک پنجاه هزار دینار از سرای وی رخت و قماش بیرون رفت. (تجارب السلف ص 244). در یتیمة الدهر آرد که در ماه رمضان هرکس بعد از عصر بر وی داخل میشد میبایست همانجا افطار کند و در هر شب از ماه رمضان کمتر از هزار تن در خانهء وی افطار نمیکردند و جایزه و قربانی و صدقهء او در این شهر برابر جمیع ماههای دیگر سال بود. (یتیمة ج3 ص 36). مافروخی آرد: روزی در ایام صبی و روزگار اوایل عمر صاحب، به اصفهان کفشگری بود، هر گه که صاحب بر وی بگذشتی کفشگر زبان سفاهت و لعنت و سب و تنقیص و عیب بر صاحب بگشودی و نسبت اعتزال و حوالت کفر و ضلال بر آن افزودی، صاحب از آن سخن و الفاظ متغافل میشد و به تحمل آن ناشایست روزگار میگذرانید تا مرتبهء دولت صاحبی و ترقی آن بر ایوان آسمان مکان یافت و آفتاب اقتدارش در اوج جلال بر تمامت روی زمین تافت. اتفاق چنان واقع شد که روزی لشکریی به خانهء این کفشگر نزول کرد و او در ازعاج و اخراج آن بهیچ روی راه نمیدانست و سبب ازالت این شکایت جز انهاء حال به خدمت صاحب چاره نتوانست، کفشگر در معرض تعارض دو حال سر تفکر به گریبان حیرت فروبرد. حال قدیم از سفاهت و بدیها او را ترهیب و تهدید می نماید و جریمت خود یاد می کند، خیبت و نومیدی مقرر می کند، دیگر تظلم و تألم را در نفس تزیین و تسویل میدهد و در اصابت حیلت و تقویت پندار و مخیلت می افزاید. بعد از استخارت می اندیشد که از کجا با حال من افتد و چون مرا بشناسد؟ قصهء پرغصه را به محل عرض رسانید. صاحب او را در حال بشناخت و به استاد رئیس ابوالعباس ضبی توقیع فرمود به قضاء حاجت و انجاح اسعاف مأمول مسؤول و اخراج و ازعاج لشکری از خانهء او [و] در ضمن توقیع این معنی بدین عبارت مندرج: فان لرافعها حقاً لایسع اغفالاً و حرمة لاتقتضی اهمالاً اوجبها تسببه الینا بسبه ایانا. (ترجمهء محاسن اصفهان صص 92 - 93). و نیز در محاسن اصفهان گوید روزی شخصی رفعی عرض کرد بر فخرالدوله مشتمل بر آنکه زیادت بر مستغلات و املاک اصفهان خارج از معاملات و حقوق سیصد هزار درم حاصل کرده بر کار خزانه نشاند و در این وقت فخرالدوله به وجوه بسیار و مال بی شمار احتیاج هرچه تمامتر داشت، جهت مصالح و مهمات لشکر خراسان و فرستادن آن بدر گرگان، آن سخن را در دل کاشت. چون صاحب به خدمت فخرالدوله درآمد قصه را به دست او داد و گفت در کار این مرد تدبیری باید اندیشید و وجوهات را مقرر گردانید، چه ما را در این وقت دربایست هرچه تمامتر است. صاحب قصه را به تأمل مطالعه کرد و گفت سمعاً و طاعةً فرمان شهنشاهی را. بعد از آن مجلس بگردانید و مرد را حاضر کرد و گفت صاحب این قصه تویی استخراج این مال از وجوه مذکوره ضمان و تعهد میکنی؟ گفت روی دولت صاحبی به آرایش کفایت کافی الکفاتی مزین و آراسته باد و شفاهاً مضمون قصه بر صاحب عرض کرده متقبل شد. صاحب او را به حسین بن لوراب سپرد و گفت در محافظت او اهمال ننماید تا فردا کار او به فیصل رسانیده آید. چون به دولت خانهء خاص بازگردید قرار نشستن و مجال بودن نداشت تا استفتاء بپرداخت در استحلال خون ساعی، و به خطوط تمامت قضاة و فقهاء و عدول فتوی را مؤکد گردانیده به مراد موشح کرد و به حضرت فخرالدوله متوجه گشته عرض کرد و متعهد و متقبّل آن مال شد از جهتی که هیچ مضرت و زیان به رعایا عاید نمی شد و هیچ زحمت و مکروه بدیشان [ نمی رسید ] و غرض فخرالدوله به حصول موصول گشته مضاعف گردد با رفاهیت رعایا و عمارت املاک و بقاء معاملات بر وجه نیک. بعد از آن عقیب آن نصیحت خالص از ریا و صادقانه و وعظ نصیحت آمیز مشفقانه آغاز نهاد و تحریض دادن او بر استنزال رأی و دعوت کردن در اجراء حکم سیاست بر وی از زبان بریدن و میل کشیدن چنانچه اعتبار تمامت غمازان و مفسدان و مستخرجان گردد و از مجلس برنخاست تا توجیه وجوهات کرد از ده نفر مرد متمول توانگر به حیثیتی که حال یسار و کار مال ایشان از آن تأثر نقصانی چندان نیافت. (صص 93 - 94).
وی بسال 373 شهر قزوین را که ویران شده بود تعمیر کرد و برای آن هفت دروازه و دویست وشش برج ساخت و به نه محلت تقسیم کرد و پیش از آن قزوین صدوبیست برج داشت. و چند کاریز برای شهر قم بنا کرد و خراج آن شهر را که در ده قسط میگرفتند به دوازده قسط آورد. و بسال 374 در گرگان به تعمیر قبر محمد بن جعفر دیباج پرداخت و او از اولاد موسی بن جعفر بود که بسال 203 در آن شهر درگذشت. (تاریخ قم ص 5، 145، 223). دیگر از آثار وی بنای مسجد جورجیر در اصفهان است که مافروخی شرح مفصلی از استحکام و زیبایی آن ذکر کند. (محاسن اصفهان ص 85).
حمدالله مستوفی در نزهة القلوب (ج3 ص57) در ذیل کلمهء قزوین آرد: صاحب جلیل اسماعیل بن عباد رازی وزیر فخرالدولهء دیلمی در سنهء ثلاثة و سبعین و ثلثمائة (373 ه . ق.) جهت آنکه خرابی به حال بارو راه یافته بود و او در کتب احادیث دیده بود: فانه یکون فی آخر الزمان بلدة بقرب الدیلم یقال لها قزوین هی باب من ابواب الجنة من عمل فی عمارة سورها ولو بقدر کف من الطین غفر الله له ذنوبه صغیرها و کبیرها، تجدید عمارت بارو کرد. ابوحیان از علی بن... عطا آرد که جایزت صاحب از یکصد درهم و یک جامه تا پانصد درهم بود و به هزار درهم کمتر میرسید و زیاده بر این مبلغ بدیع بود، بلی بعض کسان با هتک ستر و ابتذال نفس بیشتر از این مبلغ نیز میگرفتند، لیکن عدد آنان بغایت اندک است. (معجم الادباء ج2 ص304).
استادان صاحب: صاحب استادانی داشته که به تفاریق از آنها علم و ادب آموخته است که نام چند تن آنان ذکر میشود: 1 - عمرو صباح که صاحب در کودکی نزد او تلمذ کرده و راغب اصفهانی در محاضرات حکایتی از دورهء تحصیلی صاحب نزد وی آرد. 2 - ابوالفضل عباس بن محمد نحوی معروف به عرام شاگرد احمدبن عبدالله برقی (376). صاحب روضات او را از استادان صاحب شمرده است. 3 - ابوالحسین احمدبن فارس رازی لغوی معروف (متوفی 395 ه . ق.). صاحب روضات او را نیز استاد صاحب خوانده. یاقوت در معجم الادباء در ترجمهء حال احمدبن فارس گوید: وی را برای تعلیم مجدالدولة بن فخرالدولة به ری احضار کردند و در آنجا صاحب بن عباد نیز از او علم آموخت و او کتاب الصاحبی را در فقه اللغة بنام صاحب بنوشت اما چون مجدالدوله در زمان فوت صاحب (385) شش ساله بوده ناچار بایستی تاریخ تلمذ صاحب نزد ابوالحسین پیش از زمانی باشد که وی بخاطر تعلیم مجدالدوله به ری آمده است. و از بغیة الوعاة نیز همین موضوع استفاده میشود. ابوالحسین ابتدا در ری بود سپس به همدان رفت و متوطن شد و پس از مرگ صاحب دوباره برای تعلیم مجدالدولة به ری احضار شد و از نوشتهء ثعالبی نیز مفهوم میشود که: ابوالحسین از خواص ابن عمید (ابوالفتح) بوده و صاحب با او میانهء خوشی نداشته. وقتی ابوالحسین از همدان کتاب الحجر را برای او به ری فرستاد صاحب میخواست کتاب را به او برگرداند اما بعد منصرف شد و صله برای وی روانه داشت. 4 - عباد پدر وی. یاقوت گوید صاحب از وی روایت کرده. 5- ابوالفضل محمد بن حسین عمید وزیر رکن الدوله که از فضلای عصر و ملقب به جاحظ ثانی است و دربارهء او گفته اند: بدئت الکتابة بعبدالحمید و ختمت بابن العمید.
صاحب گوید: روزی در خدمت ابوالفضل بن عمید قصیدهء دالیهء ابوتمام را که مطلع آن این است:
شهدت لقد اقوت معانیکم بعدی
و محت کما محت وشایع من برد
بخواندم. ابن عمید گفت در مطلع این قصیده هیچ عیبی می بینی؟ گفتم نه. گفت تکریر «محت» مستثقل است و گفت دیگر بخوان. خواندم تا بدین بیت رسیدم:
کریم متی امدحه امدحه و الوری
معی و اذاما لمته لمته وحدی.
گفت در آن چه عیب یابی؟ گفتم مدح را با کرم برابر کرده و این تطبیق نیست، چه مقابل مدح هجو است. گفت عیب دیگر درنیابی؟ گفتم نه. گفت تکرار «امدحه» موجب ثقل تلفظ گردیده است، چه دو حرف حلق در آن میباشد. (از تجارب السلف ص227).
یاقوت در معجم الادباء در ترجمهء احمدبن محمد بن ثوابة از ابوحیان آرد که صاحب، فلسفه و ریاضی را ناخوش داشت. روزی حکایت کرد که یکی از این ابلهان نزد من آمد و مرا به خواندن هندسه ترغیب کرد و به درس گفتن پرداخت و عدد 25 را بنوشت و خطی کشید و شکلی رسم کرد و آن را طولانی ساخت و به زعم خود برهانی اقامه کرد و من او را گفتم به ضرورت و بداهت میدانم که این 25 است و تو اکنون تشکیک کنی و من باید از این پس چیزی را که به بداهت میدانستم به دلیل اثبات کنم و این زیانی بزرگ است. رجوع به احمدبن محمد بن ثوابة شود. ولیکن صاحب یتیمة الدهر وی را در علم طب نیز متبحر دانسته و گوید رساله ای در این فن برای فخرالدولة نوشته و آن رساله را فراوان ستوده است.
تدریس صاحب: یاقوت از علی بن محمد طبری کیا حدیث کند که صاحب آنگاه که وزارت داشت به املا گفتن عزم کرد به کردار اهل علم طیلسان پوشید و متحنک گشت، و گفت شما سابقهء مرا در علم دانید. حاضران اقرار کردند. صاحب گفت من اکنون شغل وزارت دارم و آنچه از اوان کودکی خویش تا بحال انفاق کرده ام از مال خود و پدر و جد من است، با این وصف از تبعات خالی نیستم. من خدا و شما را گواه میگیرم که از گناهان خود تائب هستم. آنگاه یک هفته در خانه ای بنشست و آن را بیت التوبة نامید، سپس خط فقها به صحبت توبت خویش گرفت، آنگاه برای املا حاضر شد و همه از وی حدیث نبشتند، حتی قاضی عبدالجبار. (معجم الادباء ج 2 ص312). هندوشاه در تجارب السلف گوید وی کتابی در انواع طیب فراهم آورد و آن را لطیمة نامید و بر طلبه املاء میکرد. روزی ابوالندی عبدجانی (غندجانی) ادیب از بادیه وارد شد و به درس او حاضر گشت. صاحب در ضمن درس گفت: «خضم لقب عنبر است». ابوالندی فریاد زد: «لا، فض الله تعالی فاک». مردم به او نگریسته از دلیری وی به شگفت شدند و او را گفتند ای شیخ ترا چه شد؟ گفت خَضَّم بفتح خاء و ضاد و تشدید ضاد لقب عنبربن عمروبن تمیم است نه لقب عنبر طیب و این بیت بخواند:
قد علمت اُسیّد و خَضَّم
اَنَّ أباخرزة شیخ مرجم.
و این مصراع را نیز انشاد کرد: و بنواسیّد اسلموک و خضَّم. صاحب ساعتی خاموش شد سپس شروع کرد و مردم ابوالندی را گفتند تا بیرون رود و چون درس پایان یافت صاحب وی را طلبید تا از او فایده گیرد لیکن او از ترس اصفهان را ترک گفته بود. (تجارب السلف ص 245).
مؤلفات صاحب: در تذکره ها و رسائل بسیاری از تألیفات وی را ذکر کرده اند که برخی از آنها نیز موجود و برخی از میان رفته و اینک فهرستی از این کتب: 1 - اخبار ابی العیناء. 2 - اسماءالله تعالی و صفاته. 3 - الاعیاد و فضائل النوروز. 4 - امثال سائرهء متنبی. این رساله را سیدعلیخان مدنی در انوارالربیع باب ارسال المثل عیناً درج کرده. 5 - امامت. ابن خلکان و یاقوت گویند: صاحب در این کتاب تفضیل علی را ذکر و امامت خلفای پیشین او را اثبات کرده است. 6 - الانوار. صاحب الذریعة گوید: ابن طاوس در کتاب یقین خود از این کتاب نقل کرده و چون قصد وی بوده است که جز از سنیان چیزی نیاورد دربارهء صاحب گوید: سید مرتضی در کتاب انصاف و همچنین شیخ مفید وی را معتزلی خوانده اند. 7 - الابانة عن مذهب اهل العدل بحجج من القرآن و العقل. صاحب الذریعة گوید: نسخ آن در سامرا و نجف موجود است. 8 - المحیط در لغت در ده مجلد و جرجی زیدان گوید: جلد سوم آن در کتابخانهء خدیوی قاهره موجود است. 9 - کشف المساوی عن شعر المتنبی. 10 - تاریخ الملک و اختلاف الدول. 11 - التذکرة فی الاصول الخمسة. 12 - جوهر الجمهرة ملخص جمهرهء ابن درید. 13 - دیوان اشعار. جرجی زیدان در آداب اللغة العربیة گوید: نسخهء آن در کتابخانهء ایاصوفیه در استانبول موجود است. 14 - دیوان رسائل و منشآت. جرجی زیدان گوید: منتخباتی از آن در کتابخانهء پاریس موجود است. 15 - روزنامجة، شرح سفر بغداد. 16 - الزیدین یا الزیدیة.(11) 17 - شرح حال و نسب عبدالعظیم. در الذریعة گوید: نسخهء آن در کتابخانهء شیخ هادی کاشف الغطاء است. 18 - الشواهد. 19 - العروض الکافی. 20 - عنوان المعارف. 21 - القضا و القدر. 22 - رساله ای در علم کلام. 23 - لطیمة در انواع طیب. هندوشاه در تجارب السلف از آن نام برده است. 24 - المحیط. 25 - نقض العروض یا اقناع فی العروض. 26 - نهج السبیل در اصول. در ذریعه گوید: قطعه ای از این کتاب در ذیل نسخهء تذکره در کتابخانهء شیخ هادی کاشف الغطاء موجود است. 27 - کتاب الوزراء. (در کشف الظنون اخبار الوزراء آمده). 28 - الوقف و الابتداء.
کتبی که به نام وی یا در احوال وی نوشته اند: 1 - عیون اخبار الرضا در اخبار وارده از امام رضا علی بن موسی بن جعفر (ع) و زندگانی وی. مؤلف این کتاب ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی متوفی 381 ه . ق. معروف به صدوق و یکی از سه محمد قدیم و از بزرگان مذهب شیعه است. کتاب وی «من لایحضره الفقیه» یکی از اصول اربعهء شیعه میباشد. مؤلف در مقدمهء کتاب گوید: چون دو قصیده از صاحب در مدح حضرت رضا دیدم و دانستم وی محب اهل بیت است این کتاب را برای خزانهء او تألیف کردم. در این مقدمه دو قصیده در مدح حضرت رضا و چند بیت در استجارهء او به امامان و یک سجع مهر است که به صاحب منسوب میباشد بدین مضمون:
شفیع اسماعیل فی الاَخرة
محمد و العترة الطاهرة.
هرگاه مقدمه از صدوق باشد شکی در تشیع صاحب باقی نمی ماند. 2 - کتاب رجال تألیف حسین بن علی بن بابویه. آقای بهمنیار در رسالهء خود آورده اند: وی این کتاب را بنام صاحب تألیف کرده. 3 - تاریخ قم. مؤلف آن حسن بن محمد بن حسن قمی متوفی 378 ه . ق. آن را در بیست باب بعربی برای صاحب تألیف کرده و در مقدمه شرح مفصلی در مکارم اخلاق صاحب و احترام او نسبت به سادات نگاشته است، سپس حسن بن علی بن حسن بن عبدالملک قمی متوفی 805 ه . ق. آن را به فارسی درآورده. 4 - لطایف المعارف. مؤلف آن ابومنصور عبدالملک بن محمد بن اسماعیل نیشابوری معروف به ثعالبی متوفی 429 است. 5 - الصاحبی در فقه اللغة عربی تألیف ابوالحسین احمدبن فارس بن زکریابن محمد بن حبیب رازی متوفی 390. ابوالحسین از اطرافیان ابن عمید بوده و پس از عزل او از بیم صاحب به همدان رفت و بعد از مرگ وی دوباره به ری بازگشت. 6 - الدیوان المعمور در مدایح صاحب و شرح حال او تألیف ابوطالب مهذب الدین محمد بن علی بن علی بن مفضل حلی مزیدی مولد 549 و وفات 643. 7 - الارشاد در شرح احوال صاحب تألیف ابوالقاسم کوهپایی اصفهانی که در 1259 ه . ق. تألیف شده است. 8 - رساله ای تألیف آقای احمد بهمنیار استاد دانشگاه تهران.
کتابخانهء صاحب: صاحب در فراهم ساختن کتاب سعی بسیار داشت چنانکه مورخین گویند هیچ وزیری مانند وی کتاب فراهم نیاورده، برخی کتب را میخرید و برخی را استنساخ میکرد و برخی را هم پس از مطالعه نمی پذیرفت. گویند چون کتاب عقدالفرید را دید گفت: هذه بضاعتنا ردت الینا(12). ما گمان بردیم که از بلاد خود (اندلس) چیزی نوشته، اکنون دانستیم فقط اخبار ما را دارد. و چون اغانی را دید بپسندید و انیس خود ساخت و بگفتهء ابن خلکان هنگامی که به سفر میرفت سی شتر کتاب با خود میبرد و چون اغانی به وی رسید فقط آن را با خود میداشت. از صاحب حکایت کنند که گفت: کتابخانهء من صدوهفده هزار کتاب دارد و از اینهمه مونس من اغانی است. و از جملهء معاذیر صاحب در پاسخ نوح بن منصور این بود که برای حمل کتابخانهء من چهارصد شتر لازم است. یاقوت گوید: عمیری برای صاحب کتبی اهدا کرده و با این اشعار روانه داشت:
العمیری عبد کافی الکفاة
و ان اعتد فی وجوه القضاة
خدم المجلس الرفیع بکتب
مفعمات من حُسنها مترعات.
صاحب در زیر آن اشعار بنوشت:
قد قبلنا من الجمیع کتاباً
و رددنا لوقتها الباقیات
لست استغنم الکثیر فطبعی
قول خذ لیس مذهبی قول هات.
یاقوت از ابوالحسن بیهقی آرد که کتابخانهء صاحب در ری، دلیل صدق گفتار اوست، چه پس از آنکه سلطان محمود سبکتکین همهء کتب کلام آن را بسوزانید من فهرست آن کتب را در ده مجلد بدیدم. (معجم الادباء ص 315). و در تاریخ قم آرد که پیش از صاحب، صاحبان کتابخانه کتب خویش را چون زر و سیم پنهان میکردند، اما او بسیاری از کتب خود را وقف مطالعهء طالبان علم کرد. (تاریخ قم ص 6).
تعصب صاحب نسبت به عرب: از تعصب صاحب در عربیت داستانهای بسیاری در تذکره ها آمده است، از جمله آنکه ابوالفضل بدیع الزمان همدانی گوید روزی در خدمت صاحب بودم و یکی از شعراء عجم درآمد و این اشعار را که در نکوهش عرب و ستایش پارسیان است بر وی برخواند:
غنینا بالطبول عن الطلول
و عن عنس عذافرة ذمول
و اذهلنی عقار عن عقار
ففی است ام القضاة مع العدول
فلست بتارک ایوان کسری
لتوضح او لحومل فالدخول
و ضب بالفلا ساعٍ و ذئب
بها یعوی و لیث وسط غیل
یسلون السیوف لرأس ضب
حراشاً بالغداة و بالاصیل
اذا ذبحوا فذلک یوم عید
و ان نحروا ففی عرس جلیل
اما لو لم یکن للفرس الاّ
نجار الصاحب القرم النبیل
لکان لهم بذلک خیر فخر
و جیلهم بذلک خیر جیل.
چون بدین موضع از قصیده رسید صاحب به اطراف مجلس نگریست و پرسید ابوالفضل کجاست. من در کنج ایوان بودم و مرا نمیدید، پس برخاستم و زمین ببوسیدم. گفت از سه چیز خود دفاع کن، از ادب و نسب و مذهب خویش، پس فی الحال این قصیده را بسرودم:
أراک علی شفا خطر مهول
بما اودعت لفظک من فضول
ترید علی مکارمنا دلیلاً
متی احتاج النهار الی دلیل
أ لسنا الضاربین جزی علیکم
و ان الجزی اولی بالذلیل
متی قرع المنابر فارسیّ
متی عرف الاغرّ من الحجول
متی عرفت - و انت بها زعیم-
اکف الفرس اعراف الخیول
فخرت بمل ءِ ما ضغِتیکَ هجراً
علی قحطان و البیت الاصیل
و تفخر اَنّ مأکولاً و لبساً
و ذلک فخر ربّات الحجول
ففاخرهن فی خد اسیل
و فرع فی مفارقها رسیل
و امجد من ابیک اذا تزیا
عراة کاللیوث علی الخیول.
و چون به پایان رساندم صاحب وی را پرسید چگونه دیدی؟ گفت اگر میشنیدم تصدیق نمیکردم (لو سمعت به ماصدّقت). گفت پس جایزت تو رفتن توست. اگر پس از این تو را ببینم گردنت را خواهم زد. سپس گفت هیچکس فارس را بر عرب برتری ندهد، جز آنکه رگی از مجوسیت در او باشد. (بلوغ الارب ج 1 صص160 - 162).
صاحب و ادبیات پارسی: هرچند که صاحب در عربیت تعصبی شدید داشت لیکن مانند تمام ایرانیان آن عهد ادبیات زبان پارسی را خوب میدانست، چنانکه یاقوت در معجم الادباء از ابن بابک آرد که صاحب گفت صد هزار قصیده از فارسی و عربی در مدح من گفتند و نیز در لباب الالباب در ترجمهء حال منصوربن علی منطقی آرد که بدیع الزمان بسن دوازده سالگی به خدمت صاحب رفت و او وی را گفت شعری بگوی. گفت مرا آزمایش کن. صاحب این سه بیت از منطقی برخواند:
یک موی بدزدیدم از دو زلفت
چون زلف زدی ای صنم به شانه
چونانْش بسختی همی کشیدم
چون مور که گندم کشد به خانه
با موی به خانه شدم پدر گفت
منصور کدام است از این دوگانه.
و گفت آن را به تازی برگردان. پرسید به کدام قافیت؟ صاحب گفت به قافیت طا. گفت: بحر تعیین کن. صاحب گفت: اسرع یا بدیع فی البحر السریع، و او بی تأمل بگفت:
سرقت من طرته شعرةً
حین غدا یمشطها بالمشاط
ثم تدلّحت بها مثقلاً
تدلّح النمل بحب الحناط
قال ابی مَن ولدی منکما
کلاکما یدخل سم الخیاط.
(لباب الالباب ج2 ص17).
سبک شعری صاحب: صاحب با تعصبی که نسبت به عرب داشت، میکوشید تا شعر خود را به سبک شامی نزدیک کند، چه این سبک، بسبب قرب جوار با شبه جزیرهء عربستان بداوت و استحکام خود را حفظ کرده بود، در صورتی که سبک عراقی در نتیجهء مجاورت ایران، لطف و رقت و طراوت و زیبایی مخصوصی داشت. صاحب شعرای شام را بیشتر احترام میکرد و شعر ایشان را در دفتر مخصوص نوشته و همراه داشت. وی در نثر بیشتر از نظم به صناعت لفظی مقید بود، هرچند که نظم او نیز خالی از صناعت نیست، چنانکه قصیده ای در هفتاد بیت، خالی از حرف الف بدو منسوب است که در ستایش اهل بیت (ع) سروده است. و قصائد دیگر نیز که در هر یک به ترک یکی از حروف هجا ملزم گشته است (از ب تا ی) به استثناء حرف واو که آن قصیده را داماد وی ابوالحسن علوی سروده است. صاحب در همهء اقسام شعر از مدح، ذم، وصف، تغزل، تشبیب، رثاء، هزل و غیره شعر سروده است و گاهی در مدح بنهایت راه مبالغه را پیموده است، چنانکه در ستایش فخرالدوله گوید:
لو کان للخلق الهان
لکان فخرالدولة الثانی.
و در وصف شراب گوید:
رق الزجاج و رقت الخمر
فتشابها فتشاکل الامر
فکأنه خمر و لا قدح
و کأنها قدح و لا خمر.
(یتیمة الدهر ج3 ص94).
صاحب به مطلع قصاید اهمیتی بسزا میداد و میگفت که استاد وی مطلع بد را به فال بد میگرفت و آن را در حوادث مؤثر میدانست. صاحب گاه مضامین اشعار دیگران را گرفته و بر آن منوال شعر میسرود، چنانکه ثعالبی بسیاری از سرقات شعری وی را در یتیمه گرد آورده است و اینک نمونه ای از اشعار صاحب:
یا خاطراً یخطر فی تیهه
ذکرک موقوف علی خاطری
اِن لم تکن آثر من ناظری
عندی فلامتعت بالناظر.
و به ابی الحسن طبیب نوشت:
انّا رجوناک علی انبساط
و الجوع قد اثّر فی الاخلاط
فان عسی ملت الی التباطی
صفعت بالنعل قفا بقراط.
و او راست:
بعدت فطعم العیش بعدک علقم
و وجه حیاتی مذ تغیبت ارقم
فما لک قد ادغمت قربک فی النوی
و ودک فی غیر النداء مرخم.
و چون مرگ وی دررسید گفت:
و کم شامت بی عند موتی جهالة
بظلم یسلّ السیف بعد وفاتی
و لو علم المسکین ماذا یناله
من الذّل بعداً(13) مات قبل مماتی.
(معجم الادباء ج 2 ص 339).
و در رثاء کثیربن احمد گوید:
یقولون لی اودی کثیربن احمد
و ذلک رزء ما علمت جلیل
فقلت دعونی و العلا نبکه معا
فمثل کثیر فی الرجال قلیل.
(معجم الادباء ج 2 ص 314).
و او راست:
و شادن جماله
یقصر عنه صفتی
اهوی لتقبیل یدی
فقلت لابل شفتی.
(معجم الادباء ج2 ص316).
و او راست:
قال لی ان رقیبی سیی ءالخلق فداره
قلت دعنی وجهک الجنة حفت بالمکاره.
(معجم الادباء ج 2 ص 316).
یاقوت از ابوالحسن دلفی مصیصی آرد که یکی از آنان که خود را شاعر میپنداشت، شعری از صاحب به خود بست و صاحب گفت وی را از من پیام رسانید:
سرقت شعری و غیری
یضام فیه و یخدع
فسوف اجزیک صفعاً
یکد رأساً و اخدع
فسارق المال یقطع
و سارق الشعر یصفع.
(معجم الادباء ج 2 ص 327).
و او شبانه از ری فرار کرد.
و او راست:
دعتنی عیناک نحو الصبی
دعاءً تکرر فی کل ساعة
فلولا و حقک عذر المشیب
لقلت لعینیک سمعاً و طاعة.
(معجم الادباء ج 2 ص 313).
ابوبکر خوارزمی در حق وی گفت:
لاتحمدن ابن عباد و ان هطلت
کفاه یوماً و لاتذممه ان حرما
فانها خطرات من وساوسه
یعطی و یمنع لا بخلاً ولا کرما.
و چون خبر مرگ وی به صاحب رسید گفت:
اقول لرکب من خراسان رائح
أمات خوارزمیکم قیل لی نعم
فقلت اکتبوا بالجص من فوق قبره
«الا لعن الرحمن من کفر النعم».
(معجم الادباء ج 2 ص 314).
ابوالرجاء ضریر شطرنجی عروضی شاعر اهوازی گوید سالی که صاحب با فخرالدوله به اهواز درآمد شعرا او را به قصایدی بستودند و من او را بدین قصیده مدح گفتم:
الی ابن عباد ابی القاسم الصْ
صاحب اسماعیل کافی الکفاة.
صاحب گفت به خدا دوست داشتم کنیه و نام و لقب و نام پدر من در بیتی فراهم شود. و چون به این بیت رسیدم:
و یشرب الجیش هنیاً بها
گفت یا اباالرجاء! بازایست، پس گفت:
و یشرب الجیش هنیاً بها
من بعد ماءالری ماءالصراة.
چنین است؟ گفتم: آری. گفت: احسنت. گفتم: مولای من احسنت بر تو، من این را به شبی ساختم و تو در لحظه ای. (معجم الادباء ج2 ص313).
نثر صاحب: صاحب شاگرد ابوالفضل بن عمید بود و خود از سبک جاحظ طرفداری میکرد، چندانکه سید مرتضی علم الهدی در کتاب الانصاف به ردّ وی برخاسته و او را بخاطر این حمایت به اعتزال نسبت کرده است. (الذریعة ج 2 ص 395). وی غالباً رسائل خود را با تضمین کلمات بزرگان دین موشح میساخت و از نویسندگان معاصر خود سه تن را میستود و میگفت نویسندگان زمان ما چهار کسند: ابن عمید، ابواسحاق صابی، ابوالقاسم عبدالعزیزبن یوسف و اگر بخواهم، چهارم کس را نام میبرم و خود را مقصود داشت. وی از تعمیم ادب و ابتذال آن سخت نگران بود، گویند وقتی کتاب «الالفاظ الکتابیة» تألیف عبدالرحمن بن عیسی همدانی را دید گفت اگر بر او دست می یافتم، دست و زبان وی را میبریدم، چه لغت را به دهان کودکان مکتب انداخته و آن را ضایع و مبتذل ساخته است.
مرگ صاحب: صاحب بسال 385 ه . ق. بستری گشت و هم بدان بیماری بمرد. در بیماری مرگ نیز، هنگامی که اندک بهبودی می یافت، به املاء نامه ها و اشتغال امور میپرداخت. و چون از حیات مأیوس شد فخرالدوله را اندرز داد که من سیرتی نیک نهادم و کارها بسامان کردم، اگر پس از من کار ملک همچنان آراسته ماند، آن را از تو دانند و اگر بپاید، از کفایت من شمارند. (تجارب السلف ص 246) (دستورالوزراء ص 129) (حبیب السیر جزء چهارم از ج2 ص156). وی به شب جمعهء 24 ماه صفر سال 385 ه . ق. درگذشت. یاقوت و ابن خلکان می نویسند که روز مرگ وی مردم ری بازارها را بستند و بر سرای او گرد آمدند، فخرالدوله و امراء و اعیان و اشراف و قضات بر جنازهء او حاضر گشتند و چون نعش وی را بیرون آوردند بیکبار ناله ها برخاست و مردم به خاک افتاده زمین ببوسیدند و جامه ها بدریدند و بر چهره ها لطمه زدند. ابن خلکان گوید سپس جنازهء او را از ری به اصفهان بردند و در قبه ای که به باب «دریة» معروف است دفن کردند. در معجم الادباء نام این محل «ذریة المحلة» آمده است. ابن خلکان گوید مقبرهء صاحب تا این زمان باقی است و نوادگان وی آن را مرمت کنند و صاحب روضات نویسد: قبر صاحب رو به خرابی میرفت، تا آنکه حاج محمدابراهیم کرباسی آن را تعمیر کرد و آن محل را امروز درب طوقچی و میدان کهنه نامند.
خلاصهء زندگانی وی: صاحب از سال 347 تا 366 در اصفهان کاتب مؤیدالدولة بود و تا 373 در گرگان وزارت وی داشت و از آن سال تا 385 وزارت فخرالدوله بعهدهء او محول گشت. از خلفای بنی عباس با الراضی باللّه، المتقی باللّه، المستکفی باللّه، المطیع للّه، الطائع للّه، القادر باللّه معاصر بوده است، و از آل بویه با سه برادر عمادالدولة، رکن الدولة و معزالدولة و نیز با عزالدولة، عضدالدولة، مؤیدالدولة، فخرالدولة، صمصام الدولة، بهاءالدولة، شرف الدولة هم عصر است، و از آل زیار وشمگیر و پسر وی قابوس را دیده است، و از خلفای فاطمی مصر با القائم بامرالله، المنصور باللّه، المعز لدین الله، العزیز باللّه معاصر بوده است، و از سامانیان، زمان نصربن احمد، نوح بن نصر، عبدالملک بن نوح، منصوربن نوح، نوح بن منصور را درک کرده، همچنین پیشرفتهای سبکتکین و استیلای پسر او محمود بر خراسان در پایان عمر صاحب بود.
رثاء صاحب: جمع کثیری از شعرا صاحب را رثا گفته اند که اندکی از آن نقل میشود. ابوسعید رستمی گوید:
أ بعد ابن عباد یهش الی الثری
اخوامل او یستماح جواد
ابی الله الا ان یموتا بموته
فما لهما حتی المعاد معاد.
(ابن خلکان چ طهران ج 1 ص 80).
ابوالقاسم بن ابی العلاء اصفهانی گوید:
مامت وحدک لکن مات من ولدت
حوّاء طراً بل الدنیا بل الدین
هذی نواعی العلا مذ مت نادبة
من بعد ما ندبتک الخرد العین
تبکی علیک العطایا و الصلات کما
تبکی علیک الرعایا و السلاطین
قام السعاة و کان الخوف اقعدهم
و استیقظوا بعد ما نام الملاعین
لایعجب الناس منهم ان هم انتشروا
مضی سلیمان و انحل الشیاطین.
(معجم الادباء ج 2 ص 333).
از قصیدهء رضی در رثاء وی:
أ کذا المنون یقطر الابطالا
أ کذا الزمان یضعضع الاجبالا
أ کذا تصاب الاسد وهی مدلة
تحمی الشبول و تمنع الاغیالا
أ کذا تقام عن الفرایس بعد ما
ملات هماهمها الوری اوجالا.
تا آنکه گوید:
و اقم علی یأس فقد ذهب الذی
کان الانام علی نداه عیالا.
(روضات الجنات ص110).
پس از مرگ صاحب روزی ابوالعباس ضبی به در خانهء وی بگذشت، پس این اشعار بگفت:
ایها الباب لم علاک اکتئاب
این ذاک الحجاب و الحجّاب
این من کان یفزع الدهر منه
فهو الاَن فی التراب تراب.
(معجم الادباء ج 2 ص 333).
مذهب صاحب: اقوال تذکره نویسان دربارهء مذهب صاحب مختلف است، بعضی او را شیعهء دوازده امامی و بعضی سنی حنفی و دسته ای وی را معتزلی خوانده اند. یاقوت و ابن خلکان بگاه شمردن تصانیف وی گویند او را کتابی است در امامت که در آن فضیلت علی بن ابیطالب و امامت سابقان بر وی را اثبات کند. و همچنین این دو بیت را بعضی بدو نسبت کرده اند:
کنت دهراً اقول بالاستطاعة
و أری الجبر ضلة و شناعة
ففقدت استطاعتی فی هوی ظب
یٍ فسمعاً للمجبرین و طاعة.
ابوحیان گوید در اصول پیرو معتزله و در فروع تابع حنفیان بود و به گفتار زیدیان تمایل داشت. (معجم الادباء ج2 ص 276). همچنین سید مرتضی در کتاب الانصاف به ردّ وی برخاسته و او را معتزلی خوانده است و ابن طاوس در کتاب الیقین خویش از گفتهء شیخ مفید و سید آرد که این دو تن وی را به اعتزال نسبت کرده اند. در مقابل این اقوال عدّهء کثیری از علمای شیعه وی را دوازده امامی دانسته و اشعاری از او را گواه مدعای خویش آورده اند، از آن جمله است صدوق که کتاب خود عیون اخبار الرضا را بنام وی کرده و ابن شهرآشوب در معالم العلماء و شیخ بهائی و قاضی نورالله شوشتری در مجالس المؤمنین و مجلسی در بحار (ج 10). و صاحب روضات این ابیات را بنقل از ثعالبی بدو نسبت کند:
حب علی بن ابیطالب
هو الذی یهدی الی الجنة
ان کان تفضیلی له بدعة
فلعنة الله علی السنة.
و صاحب مناقب بدو نسبت دهد:
قد تبرأت من الجبتین تیم و عدی
و من الشح العتل المتسخف الاموی
انا لااعرف حقا غیر لیث بالغریّ
و ثمان بعد شبلیه و مختوم خفی.
و این سجع مهر را بدو نسبت داده اند:
شفیع اسماعیل فی الاَخرة
محمد و العترة الطاهرة.
و قصائد و ابیات دیگری نیز در مدح ائمه و قدح خلفا بدو نسبت داده اند از آنجمله این چند بیت است که صاحب تاریخ بیهق از او بنام وی ثبت کند:
بآل محمد وریت زنادی
و هم فی کل حادثة عتادی
الیهم مفزعی و هم عیاذی
و فیهم مدحتی و لهم ودادی
و حبهم اعتقادی عن یقین
کما التوحید و العدل اعتقادی.
(تاریخ بیهق ص135).
و در صورت صحت انتساب این اشعار بدو، شکی در تشیع وی نخواهد ماند. یاقوت گوید: او در ترویج مذهب عدلیه سخت کوشش داشت و مردم به طمعی که در او داشتند مذهب وی پذیرفتند. صاحب مایل بود ابوالحسین متکلم کلابی را نیز به مذهب خود درآورد، لیکن وی صاحب را گفت اگر من نیز به کیش تو درآیم کسی نخواهد ماند که زشتی او را به تو بازگویند و عیب او به مردم نمایند. صاحب بخندید و گفت ترا معاف داشتیم تا هر گونه که پسندی خود را به آتش دوزخ رسانی. (معجم الادباء ج 2 ص 300).
مداحان صاحب: دربار صاحب مرکز شعرا و ادبا بوده است، چنانکه یاقوت از مشارب التجارب آرد که صاحب را پانصد شاعر صاحب دیوان بستودند، و از وی نقل کنند که صدهزار قصیدهء فارسی و عربی در مدح من بسرودند... ثعالبی در یتیمة الدهر آرد که بزرگان شعرا به دربار هیچیک از خلفا مانند رشید فراهم نیامده بودند و به دربار حضرت صاحب نیز عدهء کثیری از فحول شعرا حاضر بودند. اینک نام چند تن از مشاهیر شعراء که به دربار وی بوده یا به مکاتبه او را ستوده اند: ابن حجاج، ابن سکرة، ابی عطیة، ابن نباته، ابوابراهیم اسماعیل بن احمد شاشی، ابواحمد عبدالرحمن بن فضل شیرازی، ابواسحاق صابی، ابوالحسن بدیهی، ابوالحسن بریدی، ابوالحسن علی بن هارون منجم، ابوالحسن جوهری، ابوالحسن غویری، ابوالحسن علی بن عبدالعزیز جرجانی، ابوالحسین حسین همدانی، ابوالحسین محمد بن حسین فارسی نحوی، ابوالرجاء ضریر شطرنجی، ابوالسلم نجیة بن علی قحطانی، ابوالعباس ضبی، ابوالعلاء اسدی، ابوالفرج بن هندو، ابوالفرج ساوی، ابوالفیاض طبری، ابوالقاسم بن ابی العلاء، ابوالقاسم زعفرانی، ابوالقاسم عبدالصمدبن بابک، ابوالقاسم عبدالعزیزبن یوسف، ابوالقاسم عبیداللهبن محمد بن معلی، ابوالقاسم کاشانی، ابوبکر خوارزمی، ابوبکر زوزنی، ابوبشر جرجانی، ابوحفص شهرزوری، ابودلف خزرجی، ابوسعد نصربن یعقوب خراسانی، ابوسعید رستمی، ابوسعید اسدی، ابوطالب بغدادی، ابوطالب مأمونی، ابوطاهربن ابی ربیع، ابوعبدالله محمد بن حامد خوارزمی، ابومحمد بروجردی، ابومحمدبن منجم، ابومحمد خازن، ابومنصور دینوری، ابومنصور گرکانی، ابوهاشم علوی، بدیع الزمان همدانی، سدیدالدولهء انباری، سید رضی موسوی، عصیری (قاضی قزوینی)، هبة الله منجم.
هجوکنندگان صاحب: یکی از هجوکنندگان وی ابوحیان توحیدی است که شطری از گفتار وی بنوشتیم و چند تن از شاعران نیز در حیات و یا پس از مرگ وی او را هجو گفته اند، از آنجمله است ابوالعلاء اسدی که گوید:
اذا رأیت مسجی فی مرقعة
یأوی المساجد حراضره بادی
فاعلم بان الفتی المسکین قد قذفت
به الخطوب الی لؤم ابن عباد.
و ابوالحسن غویری گوید:
ان کان اسماعیل لم یدعنی
لان اکل الخبز صعب لدیه
فاننی آکل فی منزلی
اذا دعانی ثم امضی الیه.
(یتیمة الدهر ج3 ص110).
و ابودلف خزرجی(14) گوید:
یا ابن عبادبن عباس
بن عبدالله حرها
تنکر الجبر و قد اخرجت
من دنیاک کرها.
(معجم الادباء ج2 ص303).
و شاعر دیگری گوید:
متغلب کافی الکفاة و انما
هو فی الحقیقة کافرالکفار
السجع سجع مهوس و الخط خطْـ
ـط منقرس و العقل عقل حمار.
(معجم الادباء ج2 ص297).
ابوبکر خوارزمی گوید:
لاتحمدن ابن عباد و ان هطلت
کفاه یوماً و لاتذممه ان حرما
فانها خطرات من وساوسه
یعطی و یمنع لا بخلاً ولا کرما.
(معجم الادباء ج2 ص314).
و از جملهء طاعنان او قاضی عبدالجبار است که مورد لطف و عنایت صاحب بود و چون درگذشت، قاضی گفت ما بر او رحمت نفرستیم، چه توبت آشکار نکرد، لاجرم فخرالدوله وی را بگرفت و مصادرت کرد و سه هزار هزار درهم از او بستد و گویند وی به هنگام مصادرهء خویش هزار طیلسان مصری بفروخت و او را عقیدت بود که مسلمان بخاطر ربع دینار در آتش دوزخ جاوید بماند و او همهء این مال را از قضاء ظلمه و کفره به دست آورده بود! (معجم الادباء ج 2 ص335).
خلاصهء گفتار تذکره نویسان دربارهء صاحب: ثعالبی در یتیمة الدهر گوید: عبارتی ندارم که با آن بتوان مکانت وی را در علم و ادب و جلالت او را در جود و کرم و محاسن بسیار و مفاخر گوناگون وی را بیان کرد و هرچند داد سخن دهم کمترین فضیلت او را نتوانم گفتن، تنها میگویم او صدر مشرق و تاریخ مجد و چشمهء عدل و احسان است و کسی است که هر گاه او را به همهء آنچه مخلوقی را بدان ستایند، مدح گویند، حرجی نباشد. سمعانی گوید: نام و شعر او مشهورتر از آن است که دربارهء او چیزی گوییم. ابن خلکان نویسد: نادرهء دهر و اعجوبهء زمان در فضایل و محاسن و کرم بود. سیوطی در بغیة الوعاة گوید: نادرهء دهر و اعجوبهء زمان بود. حدیث گفت و املاء کرد. در محضر او مردمان بسیاری گرد آمدند که نزد هیچ یک از علماء آنقدر جمع نشدند. از تاریخ وزیر ابوسعد منصوربن حسین آبی نقل شده است که: زبان قلم از بیان کمترین اوصاف صاحب و کوچکترین فضائل او خسته و ناتوان است. در لسان المیزان گوید: مشهور به فضائل و کرامات است. او مردی راست و درست بود جز اینکه به مذهب اعتزال میل داشت. او نخستین وزیری بود که لقب صاحب گرفت. بخاری را حشوی میخواند و معتبر نمیدانست. فلسفه و فلاسفه را دشمن میداشت. از کتاب التدوین نقل شده است که: اگر بدعت اعتزال و شناعت تشیع در وی نبودی کمتر کس از فضلا و بزرگان بدو رسیدی. مافروخی گوید: یکی از سه شخصی بود که عضدالدولة به وجود ایشان بر مؤیدالدولة حسد برده میگفت بر هیچ یک از پادشاهان حسد نبردم مگر بر برادرم مؤیدالدوله که او را سه ابوالقاسم است، نخست ابن عباد، دوم فضل بن سهل و سوم قاضی معروف به یزدی. اما ابن عباد در علوم متفنن بود و از احمدبن فارس و ابوالفضل بن عمید فایده برگرفت. یافعی در مرآت الزمان پس از ستایش وی گوید: فضایل و مناقب او بسیار و نزد علمای این فن مشهور و معروف است و من به همین قلیل اکتفا کردم. در شذرات الذهب گوید: از مردان روزگار و بااحتیاط و باعزم و بزرگوار و شریف و صاحب حشمت و جاه و دادگر بود. از محمدتقی مجلسی اول در حواشی نقدالرجال نقل است که: افقه فقهاء قدیم و متأخر شیعه بود و هرچه از مراتب علم وی گوییم ماورای آن بوده است. و در جای دیگر او را رئیس المحدثین خوانده است. مجلسی دوم محمدباقر در مقدمهء بحار او را با خلیل بن احمد نحوی قرین دانسته است. شیخ حر در امل الاَمل گوید: صاحب کافی الکفاة عالم فاضل ماهر شاعر ادیب محقق متکلم عظیم الشأن جلیل القدر در علم و ادب و دنیا و دین سرآمد بود و شیخ صدوق کتاب عیون الاخبار را به نام وی تألیف کرد و ثعالبی یتیمة الدهر را برای شرح احوال او و شعرای دربار وی گرد آورده است. او شیعهء امامی و فارسی نژاد و طرفدار عرب بود. ابن شهرآشوب در معالم العلماء در ضمن شعرای اهل بیت گوید: اسماعیل عباد متکلم شاعر نحوی است. سید رضی وی را در حیات او مدح و پس از مرگ رثا گفت. عبدالرحمن الانباری در نزهة الالبّاء فی طبقات الاطباء گوید: صاحب بسیار فاضل بود و در علوم متفنن. دربار صاحب مرکز شعرا و ادباء بوده است، چنانکه یاقوت از مشارب التجارب آرد که صاحب را پانصد شاعر صاحب دیوان ستودند و ثعالبی در یتیمة گوید: هیچ دربار بمانند دربار صاحب مورد توجه شعرا نبوده.
(1) - این تاریخ درست نیست. وفات او بسال 335 بوده است. رجوع به وفیات الاعیان شود.
(2) - و در ص 128 کتاب، عبادبن علی بن حسین آمده است.
(3) - ن ل: نهزة.
(4) - چنین است در متن و در حاشیهء چ مارگُلیوث «لعلّه الحذق» آمده و در نسخهء چ قاهره «الجدل» تصحیح شده است.
(5) - چنین است در متن و محشی گوید شاید مقصود ابن کعب باشد.
(6) - در این داستان ظاهراً اشتباهی است، چه گویند یزید هنگام مرگ معاویه در بالین او نبوده و در خارج دمشق اقامت داشته. رجوع به کامل ابن اثیر ج4 ص4 شود.
(7) - آشی است که از شیر ترش سازند و گاهی در آن شیر تازه افزایند. (منتهی الارب).
(8) - ظ. درست این کلمه «نباشد» است، چه صاحب خود قرآن را مخلوق میدانسته.
(9) - قرآن 37/55.
(10) - قرآن 23/108.
(11) - یاقوت در معجم البلدان ج 2 ص 315 و 316 این دو را دو کتاب دانسته است.
(12) - قرآن 12/65.
(13) - در یتیمة الدهر «من الظلم بعدی» آمده.
(14) - این بیت را ثعالبی به سلامی نسبت کند. صاحب بودن.
[حِ دَ] (مص مرکب)داشتن. دارا بودن. مالک بودن.

صاحب تأیید.

[حِ تَءْ] (ص مرکب)ورجمند. دارای فرهء ایزدی. مؤید : پادشاه صاحب تأیید شنید که شیخ شاه، کرت دیگر در شروان رایت طغیان برافراشته... (حبیب السیر جزء چهارم از ج3 ص 352).

صاحب تجربه.

[حِ تَ رِ بَ / بِ] (ص مرکب) مجرب. کارآزموده. خبیر. بینا : او مرد صاحب تجربه است باید که بدین جانب شتابد. (حبیب السیر جزء چهارم از ج2 ص236).

صاحب ترجمه.

[حِ بِ تَ جَ / جُ مَ / مِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) آنکه شرح حال او مورد بحث و تحقیق است.

صاحب تصرف.

[حِ تَ صَرْ رُ] (ص مرکب، اِ مرکب) مالک و متصرف. || مرشدی که بتواند حالتی را از مرید بگیرد یا به او بدهد :و حالی که به متابعت و سلوک میبود، هر صاحب تصرفی آن را نمیتواند تصرف نمود... (انیس الطالبین ص 219).

صاحب تمیز.

[حِ تَ] (ص مرکب)خردمند. باشعور. عاقل :
دیوانه میکند دل صاحب تمیز را
هر گه که التفات پری وار میکند. سعدی.

صاحب ثعلب.

[حِ بِ ثَ لَ] (اِخ)محمدبن عبدالواحد مطرز. رجوع به مطرز شود.

صاحب جاه.

[حِ] (ص مرکب) خداوند مقام و منصب. ارجمند :
با من راه نشین خیز و سوی میکده آی
تا ببینی که در آن حلقه چه صاحب جاهم.
حافظ.

صاحب جاهی.

[حِ] (حامص مرکب)مقام صاحب جاه :
خشت زیر سر و بر تارک هفت اختر پای
دست قدرت نگر و منصب صاحب جاهی.
حافظ.

صاحب جزیره.

[حِ بِ جَ رَ / رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) باطنیان را به هر ناحیتی کسی است که خلق را بدین مذهب دعوت کند و آن کس را صاحب جزیره خوانند و از دست وی به هر شهری داعیان باشند. رجوع به اسماعیلیه و باطنیه شود.

صاحب جلال.

[حِ جَ] (ص مرکب)دارای شکوه. بزرگ. بزرگ قدر.

صاحب جمال.

[حِ جَ] (ص مرکب)خوش صورت. خوشگل. زیبا. وجیه. خوبروی. حَسین. حَسینة : یکی را زنی صاحب جمال درگذشت. (گلستان). حسن میمندی را گفتند: سلطان محمود چندین بندهء صاحب جمال دارد که هر یک بدیع جهانی اند. (گلستان). و خواهر صاحب جمال خود را به صومعهء او بردند. (سعدی).
کند جلوه طاوس صاحب جمال.(بوستان).
اتفاقاً نظر دیلم بر زنی از زنان آن دیه آمد و آن زن صاحب جمال بود. (تاریخ قم ص33).ذَمیر؛ مرد صاحب جمال. (منتهی الارب).

صاحب جمع.

[حِ جَ] (ص مرکب، اِ مرکب) مأمور جمع آوری مالیات در دورهء مغول. ج، صاحب جمعان : تا رعایا آن را بدو قسط باده و نیم و حق خزانه با صاحب جمعی که در هر ولایت منصوب گشته میرسانند. (تاریخ غازان خانی ص264). || در روزگار صفویه صاحب جمع کسی را می گفتند که مسؤول ضبط و تحویل نوعی از اموال دیوانی بود چون: صاحب جمع خزانه، صاحب جمع جباخانه، صاحب جمع قیچاچی خانه (خیاط خانهء سلطنتی)، صاحب جمع میوه خانه، صاحب جمع غانات، صاحب جمع آبدارخانه، صاحب جمع شترخان، صاحب جمع قهوه خانه، صاحب جمع رکابخانه، صاحب جمع مشعلخانه و نقاره خانه، صاحب جمع انبار، صاحب جمع اصطبل، صاحب جمع شربت خانه. (تذکرة الملوک چ مینورسکی صص 45 - 52).(1)
(1) - در عصر قاجاریه، ظاهراً صاحب جمع، تنها به رئیس شترخانه اطلاق میشد.

صاحب جوزا.

[حِ بِ جَ] (اِخ) کوکب عطارد را گویند، چه برج جوزا خانهء اوست. (برهان قاطع). عطارد، چرا که جوزا خانهء عطارد است. (غیاث اللغات). رجوع به عطارد شود.

صاحب جهان.

[حِ جَ] (ص مرکب، اِ مرکب) جهاندار. پادشاه :
گر این صاحب جهان دلدادهء تست
شکاری بس شگرف افتادهء تست.نظامی.
جهان را به صاحب جهان نور باد
وز این داوری چشم بد دور باد.نظامی.

صاحب جیش.

[حِ جَ / جِ] (ص مرکب، اِ مرکب) صاحب الجیش. سپهسالار لشکر :القبض علی اریارق الحاجب صاحب جیش الهند و کیف جری ذلک... (تاریخ بیهقی ص218).
گشته داود نبی زراد لشکرگاه او
باز صاحب جیش آن لشکر سلیمان آمده.
خاقانی.
امیر ناصرالدین در عهد سلطنت منصوربن نوح سامانی با ابواسحاق البتکین که صاحب جیش خراسان بود به خدمت تخت او رسید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 24). و ابوالحسن سیمجوری صاحب جیش و لشکرکش خراسان به نیشابور بود... (ترجمهء تاریخ یمینی ص 45). فخرالدوله بر میسرهء لشکر خراسان مقابل علی کامه بایستاد که صاحب جیش مؤیدالدوله بود... (ترجمهء تاریخ یمینی ص 69). مأمون بن محمد بر دست غلامان خویش در ضیافت صاحب جیش کشته شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص179). سباشی تکین را که خویش و صاحب جیش او بود با لشکر وافر به خراسان فرستاد... (ترجمهء تاریخ یمینی ص292). و بعد از آن صاحب جیش متوجه ایشان شده امرا و اعیان مأمون از این حرکت پشیمان گردیده از انتقام سلطان بغایت متوهم گشتند. (حبیب السیر جزء چهارم از ج2 ص 138). در سنهء خمس و ثلاثین و اربعمائة (435 ه . ق.) مودود سپاهی آزموده با صاحب جیش به خراسان فرستاد... (حبیب السیر جزء چهارم از ج2 ص143).

صاحب چیز.

[حِ] (ص مرکب) دارا. متمول. مالدار. ثروتمند. غنی.

صاحب حالت.

[حِ لَ] (ص مرکب) دارای جذبه و شور. آنکه حرارتی و عشقی دارد :
که صاحب حالتان یکباره مردند
ز بی سوزی همه چون یخ فسردند.نظامی.

صاحب حدیث.

[حِ حَ] (ص مرکب)آنکه حدیث داند. محدث : موفق امام صاحب حدیثان و همهء اعیان گفتند صواب جز این نیست که اگر جز این کرده آید این شهر غارت شود. (تاریخ بیهقی). موفق امام صاحب حدیثان با طغرل برفته بود. (تاریخ بیهقی).

صاحب حیات.

[حِ حَ] (ص مرکب)جاندار. زنده : صاحب حیات بی درد نیست. (مجالس سعدی).

صاحب خاطران.

[حِ طِ] (اِ مرکب) کنایه از شاعران و اهل سخن و خوش طبعان باشد. (برهان قاطع).

صاحب خانه.

[حِ نَ / نِ] (ص مرکب، اِ مرکب) خانه خدا. میزبان. دیار. ابوالمثوی. رب البیت :
در آن خانه که آن شب بود رختش
به صاحب خانه بخشیدند تختش.نظامی.
- امثال: اگر میهمان یکی باشد صاحب خانه گاو میکشد، یا میزبان گاو میکشد؛ با کثرت سائلان و خواهندگان به تمام واجبات رادی و جوانمردی عمل نتوان کرد. (امثال و حکم ص 229).

صاحب خبر.

[حِ خَ بَ] (ص مرکب، اِ مرکب) خبرنگار. منهی. خبرگزار : باد را [ خدای تعالی ] صاحب خبر سلیمان کرد، تا هر کجا بر یک ماه راه یا بیشتر کسی چیزی بگفتی به گوش سلیمان رسانیدی. (ترجمهء تاریخ طبری).
پادشاهی که به روم اندر صاحب خبران
پیش او صف سماطین زده زرین کمران.
منوچهری.
و هر کجا صاحب خبر گماشته بود و جز مردم دانای عاقل را نگماشتی. (فارسنامهء ابن بلخی ص 55). و صاحب خبر و برید بسر خویش منصبی بزرگ داشتی. (فارسنامه ص 93). صاحب خبران را در مملکت به هر شهری و ولایتی گماشته بودندی تا هر خبری که میان مردم حادث گشتی پادشاه را خبر کردندی تا آن پادشاه بر موجب آن فرمان دادی... (نوروزنامه ص7). پس صاحب خبران این حال به بدر غلام معتضد برداشتند. (مجمل التواریخ و القصص ص 368).
خبر برد صاحب خبر نزد شاه
که مشتی ستمدیدهء دادخواه... نظامی.
به صاحب خبر گفت کاندیشه نیست
همه چوبه تیری ز یک ریشه نیست. نظامی.
هزارش بیشتر صاحب خبر بود
که هر یک بر سر کاری دگر بود. نظامی.
و گوشها صاحب خبران ویند [یعنی صاحب خبر جسدند]. (مفاتیح العلوم). || مطلع. آگاه. باخبر :
صاحب خبر غیر(1) نخوانده ست به سدره
چون سیرت نیکوش به فهرست سیر بر.
سنائی.
از پی صاحب خبران است کار
بی خبران را چه غم روزگار.نظامی.
ما که ز صاحب خبران دلیم
گوهرییم ارچه ز کان گِلیم. نظامی.
ای بی خبر بکوش که صاحب خبر شوی
تا راهرو نباشی کی راه بر شوی. حافظ.
|| حاجب. || نقیب. || معرف. || ایلچی. (برهان).
(1) - ظ: غیب.

صاحب خراج.

[حِ خَ] (ص مرکب، اِ مرکب) خراج ستان. شاه :
خواجه صاحب خراج کون و مرا
از زکاتش نصاب دیدستند.خاقانی.
بر در فقر آی تا پیش آیدت سرهنگ عشق
گوید ای صاحب خراج هر دو گیتی اندرآ.
خاقانی.

صاحب خرد.

[حِ خِ رَ] (ص مرکب)عاقل. خردمند. دانا :
شگفتی فروماند صاحب خرد
که نه آدمی بود و نه دام و دد.نظامی.
به است از دد انسان صاحب خرد
نه آنسان که در مردم افتد چو دد.
سعدی (بوستان).
جوانمرد و صاحب خرد دیدمش
به مردانگی فوق خود دیدمش.
سعدی (بوستان).
بد اندر حق مردم نیک و بد
مگو ای جوان مرد صاحب خرد.
سعدی (بوستان).

صاحب خطران.

[حِ خَ طَ] (اِ مرکب)کنایه از ملوک و سلاطین و امرا و مشاهیر باشد. (برهان قاطع).

صاحب خیر.

[حِ خَ / خِ] (ص مرکب)نیکوکار.

صاحب داد.

[حِ] (اِخ) دهی از دهستان پائین جام بخش تربت جام شهرستان مشهد، در 25000 گزی جنوب خاوری تربت جام، سر راه مالرو عمومی تربت جام به قلعه حمام. جلگه، معتدل و سکنه 272 تن شیعه و حنفی (؟) فارسی زبان، آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، تریاک و شغل زراعت، مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

صاحب داد.

[حِ] (اِخ) دهی از دهستان شوریچهء بخش سرخس شهرستان مشهد، در 67000گزی جنوب باختری سرخس. کوهستانی، گرم سیر. سکنه 13 تن شیعه، فارسی زبان. آب آن از قنات، محصول آن غلات، تریاک، بنشن و شغل زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

صاحب دده.

[حِ دَ دَ] (اِخ) وی از شعرای پیرو طریقت مولویه و از مردم بروسه است. پس از مدتی سیر و سیاحت عزلت گزید و بسال 1140 ه . ق. درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صاحب درب.

[حِ دَ] (ص مرکب، اِ مرکب) ظاهراً بمعنی مرزبان حاکم و یا رئیس باشد : و به نزدیک قشمیر رسیدند، چنگی بن سمهی(1) که صاحب درب قشمیر بود به خدمت پیوست چو دانست که با افراط بأس و هیبت شمشیر او جز اسلام و استسلام چاره نیست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص409).
(1) - جکمی بن سامی.

صاحب درد.

[حِ دَ] (ص مرکب) دردمند. مصیبت زده. آنکه دردی دارد :
گر بود در ماتمی صد نوحه گر
آه صاحب درد را باشد اثر.عطار.
|| آنکه جذبه و شوقی دارد :
عشق او را مرد صاحب درد باید شک مکن
کاندر این آخر زمان صدر زمان است آنچنان.
خاقانی.
عارفان درویش صاحب درد را
پادشا خوانند اگر نانیش نیست.سعدی.

صاحب درنگ.

[حِ دِ رَ] (ص مرکب)صبور. شکیبا. متحمل :
دولتیی باید صاحب درنگ
کز قدری بار نیاید به تنگ.نظامی.

صاحب دعوت.

[حِ دَعْ وَ] (اِخ) ابومسلم خراسانی : و اخبار ابومسلم صاحب دعوت عباسیان و طاهر ذوالیمینین و نصر احمد سامانی بسیار خوانده اند. (تاریخ بیهقی ص 387). و رجوع به صاحب الدعوة و ابومسلم مروزی شود.

صاحب دکان.

[حِ دُ] (ص مرکب، اِ مرکب) دکاندار. خداوند دکان.

صاحب دل.

[حِ دِ] (ص مرکب، اِ مرکب)آگاه. بینا. دیده ور. عارف. صاحب حال. روشن ضمیر :
غلام عشق شو کاندیشه این است
همه صاحب دلان را پیشه این است.نظامی.
شتابندگانی که صاحب دلند
طلبکار آسایش منزلند.نظامی.
دل اگر این مهرهء آب و گل است
خر هم از اقبال تو صاحب دل است.نظامی.
گفت پیغمبر که زن بر عاقلان
غالب آید سخت و بر صاحب دلان. مولوی.
و در زمرهء صاحب دلان متجلی نشود مگر آنگه که متحلی شود به زیور قبول امیر کبیر. (گلستان). صاحب دلی را گفتند: بدین خوبی که آفتاب است نشنیده ایم که کس او را دوست گرفتست. (گلستان). منجمی به خانه درآمد، یکی مرد بیگانه دید با زن او بهم نشسته، دشنام و سقط گفت... صاحب دلی بر این واقف شد. (گلستان). یکی از صاحب دلان زورآزمایی را دید بهم برآمده... (گلستان، باب دوم). عابدی را حکایت کنند که شبی ده من طعام بخوردی و تا به سحر ختمی بکردی. یکی از بزرگان شنید گفت: اگر نیم نانی بخوردی و بخفتی به نزدیک صاحب دلان پسندیده تر بودی. (گلستان). آورده اند که یکی از وزراء به زیردستان رحمت آوردی... روزی به خطاب ملک گرفتار آمد، همگنان در استخلاص او سعی کردند... تا ملک از سر خطای او درگذشت. صاحب دلی بر این حال اطلاع یافت. (گلستان، باب اول). ظالمی را حکایت کنند که هیزم درویشان خریدی به حیف و توانگران را دادی به طرح. صاحب دلی در حق او گفته بود... (گلستان، باب اول). یکی از ملوک... همی گفت که مرسوم فلان را... مضاعف کنید که ملازم درگاه است. صاحب دلی بشنید، فریاد از نهادش برآمد. پرسیدندش چه دیدی؟ گفت مراتب بندگان به درگاه خداوند همین مثال است. (گلستان). وقتی در سفر حجاز طایفهء جوانان صاحب دل همدم من بودند. (گلستان، باب دوم). بر رأی روشن صاحب دلان که روی سخن بدیشان است پوشیده نماند. (گلستان).
نان از برای کنج عبادت گرفته اند
صاحب دلان نه کنج عبادت برای نان.
(گلستان، باب دوم).
صاحب دلی به مدرسه آمد ز خانقاه
بشکست عهد صحبت اهل طریق را.
(گلستان، باب دوم).
مگر صاحب دلی روزی به رحمت
کند در حق درویشان دعائی.(گلستان).
سخن را روی با صاحب دلان است
نگویند از حرم الا به محرم.سعدی.
صاحب دل و نیک سیرت و علامه
گو کفش دریده باش و خلقان جامه.سعدی.
جوانی هنرمند و فرزانه بود
که در وعظ چالاک و مردانه بود
نکونام و صاحب دل و حق پرست
خط عارضش خوشتر از خط دست.
سعدی (بوستان).
به آخر نماند این حکایت نهفت
به صاحب دلی بازگفتند و گفت.
سعدی (بوستان).
که مرد ارچه دانا و صاحب دل است
به نزدیک بی دانشان جاهل است.
سعدی (بوستان).
شنیدم که صاحب دلی نیکمرد
یکی خانه بر قامت خویش کرد.
سعدی (بوستان).
چنین گفت یک ره به صاحب دلی
که عمرم بسر شد به بی حاصلی.
سعدی (بوستان).
سبکبار مردم سبکتر روند
حق این است و صاحب دلان بشنوند.
سعدی (بوستان).
زبان دانی آمد به صاحب دلی
که محکم فرومانده ام در گلی.
سعدی (بوستان).
خنک آنکه در صحبت عاقلان
بیاموزد اخلاق صاحب دلان.
سعدی (بوستان).
یکی رفت و دینار از او صدهزار
خلف ماند و صاحب دلی هوشیار.
سعدی (بوستان).
زبون باش تا پوستینت درند
که صاحب دلان بار شوخان برند.
سعدی (بوستان).
دل میرود ز دستم صاحب دلان خدا را
دردا که راز پنهان خواهد شد آشکارا.
حافظ.
گر سنگ از این حدیث بنالد عجب مدار
صاحب دلان حکایت دل خوش ادا کنند.
حافظ.
حلقهء زلفش تماشاخانهء باد صباست
جان صد صاحب دل آنجا بستهء یک مو ببین.
حافظ.

صاحب دل فریب.

[حِ دِ فِ / فَ] (نف مرکب) که صاحب دل را فریبد. رجوع به صاحب دل شود :
سرانگشتان صاحب دل فریبش
نه در حنّا که در خون قتیل است.سعدی.

صاحب دلق.

[حِ دَ] (ص مرکب، اِ مرکب)خرقه پوش. صوفی. آنکه دارای دلق است. رجوع به دلق شود.
- میرِ صاحب دلق؛ عمر بن خطاب :
به یار محرم غار و به میر صاحب دلق
به پیر کشتهء غوغا به شیر شرزهء غاب.
خاقانی.

صاحب دلی.

[حِ دِ] (حامص مرکب)صفت صاحب دل (به همهء معانی). رجوع به صاحب دل شود :
یافته در خطهء صاحب دلی
سکهء نامش رقم عادلی. نظامی.

صاحب دولت.

[حِ دَ / دُو لَ] (ص مرکب، اِ مرکب) مقبل. خوش بخت. بختیار :
که از بی دولتان بگریز چون تیر
سرا در کوی صاحب دولتان گیر. نظامی.
دست زن در ذیل صاحب دولتی
تا ز افضالش بیابی رفعتی.مولوی.
پدر گفت: تو را ای پسر در این نوبت فلک یاری کرد... که صاحب دولتی در تو رسید. (گلستان).
طریق و رسم صاحب دولتان است
که بنوازند مردان نکو را.سعدی.
|| عارف واصل : چون مرغ روحانیت طالب از بیضهء بشریت بواسطهء تربیت صاحب دولتی بیرون آید بعد از آن پروازگاه آن مرغ را جز حضرت اله کسی دیگر نمیداند. (انیس الطالبین ص 121). || پادشاه : پس بگوی که خان داند که امروز مردم دو اقلیم بزرگ که زیر فرمان ما دو صاحب دولت اند، و بیگانگان دور و نزدیک از اطراف چشم نهاده تا میان ما حاصل دوستی بر چه جمله قرار گیرد. (تاریخ بیهقی ص210).
آفرین گویان عالم آفرین گویان شده
پیش تخت چون تو صاحب دولت از برنا و پیر.
سوزنی.
|| مالدار (در تداول عامّه).

صاحب دیوان.

[حِ بِ دی / حِ دی](ص مرکب، اِ مرکب) سرکار و ناظر خزانه و مالیهء دولت. عهده دار عایدات مملکت. شغلی بوده است تقریباً معادل با وظیفهء مستوفی یا مستوفی الممالک در این اواخر یا وزارت مالیهء کنونی : پس از وفات سلطان محمود... مهم صاحب دیوانی غزنه بدو [ ابوسعید سهل ]داده آمده با ضیاع خاص. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 124). محمود شغل همه صنایع غزنی خاص بدو مفوض کرد، و این کار برابر صاحب دیوانی غزنین است. (تاریخ بیهقی ص124). و صاحب دیوان سواران بیستگانیها بدهد. (تاریخ بیهقی ص267). و سوری صاحب دیوان بینهایت چیز فرستاده بود نزدیک وکیل. (تاریخ بیهقی ص 275). و آنچه اکنون ضمان کرده بودند بطلبد و به نیشابور فرستد نزدیک سوری صاحب دیوان. (تاریخ بیهقی ص 345). و قاضی صاعد و صاحب دیوان نیشابور و رئیس پوشنگ... حاضر بودند. (تاریخ بیهقی ص 365). و بوالقاسم کثیر را که صاحب دیوانی خراسان داده بودند درپیچید. (تاریخ بیهقی ص 367). پیغام داد که بنده نگوید که حساب صاحب دیوان مملکت نباید گرفت. (تاریخ بیهقی ص 368). و مستوفیان از بیم خواجه احمد نانی که وی و کسان وی خورده بودند در مدت صاحب دیوانی و مشاهره که استده اند آن را جمع کردند... (تاریخ بیهقی ص 370). بوالحسن سیاری صاحب دیوانی ری و جبال دارد. (تاریخ بیهقی ص 373). کار وی صاحب دیوانی است که هم کفایت دارد و هم امانت. (تاریخ بیهقی ص 373). و صاحب دیوان حضرت غزنه و اطراف مملکت و هندوستان که به غزنین نزدیک است بوده. (تاریخ بیهقی ص 397). صاحب دیوان خراسان ابوالفضل سوری از نشابور دررسید. (تاریخ بیهقی ص418). صاحب دیوان خراسان سوری در باب وی تلبیسها ساخته. (تاریخ بیهقی ص442). نامهء صاحب برید ری رسید به گذشته شدن ابوالحسن سیاری رحمة الله علیه و صاحب دیوانی را او میداشت... امیر نامه ای فرمود به سیستان و عزیز بوشحنه آنجا بود تا سوی ری رود و به صاحب دیوانی قیام کند. (تاریخ بیهقی ص 444).
مرا گر صاحب دیوان اعلی
چرا گوید به خدمت می نیایی. سعدی.
نزدیک صاحب دیوان رفتم به سابقهء معرفتی که میان ما بود. (گلستان).
صاحب دیوان ما گوئی نمیداند حساب
کاندر این طغرا نشان حِسْبَةً لله نیست.
حافظ.
و از روی وقوف و کاردانی در سرانجام امور صاحب دیوانی شروع نمود. (حبیب السیر جزء چهار از ج3 ص 352).

صاحب دیوان.

[حِ دی] (اِخ) دهی از دهستان مشکین باختری بخش مرکزی شهرستان خیاو، 20000گزی شمال باختری خیاو، 15000گزی شوسهء خیاو-اهر. جلگه، معتدل و سکنه 187 تن شیعه. آب آن از اهرچای و محصول آنجا غلات، حبوبات، پنبه است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

صاحب دیوان.

[حِ دی] (اِخ) عطاملک جوینی (علاءالدین...). رجوع به عطاملک شود.

صاحب دیوان.

[حِ دی] (اِخ) محمد بن محمد جوینی، ملقب به بهاءالدین. وی پدر عطاملک و شمس الدین جوینی است و ملازمت حکام و شحنگان مغول داشت که در فترت بین فتوحات چنگیزخان تا ورود هولاکو به ایران (قریب سی وپنج سال) مستقیماً از مغولستان به حکومت بلاد غربی تعیین میشدند. و در حدود سنهء 630 ه . ق. که جنتمور یکی از امرای خود را که کلبلات نام داشت برای دفع قراجه و تغلن سنقور به نیشابور فرستاد بهاءالدین با جمعی از معارف و اکابر نیشابور گریختند و به طوس رفته به تاج الدین فریزنی که متصرف قلعهء طوس بود التجا بردند. کلبلات بعد از شکست دادن قراجه به طوس آمد و احوال این جماعت شنیده بود ایلچی بنزدیک تاج الدین فریزنی فرستاد و تسلیم ایشان را خواستار شد. فریزنی آنان را نزد کلبلات فرستاد و او بهاءالدین محمد و سایر بزرگان نیشابور را به احترام تمام پذیرائی کرد و به انواع استمالت مستظهر گردانید و ایشان را به خدمت جنتمور برد و او نیز مقدم آنان را گرامی داشت و پس از اندک مدتی صاحب دیوانی خراسان و مازندران را به بهاءالدین مقرر فرمود و یک دو سال بعد در حدود سنهء 633 ه . ق. بهاءالدین و گرگوز را به رسالت بنزد اوکتای قاآن فرستاد، اوکتای قاآن نیز دربارهء ایشان کمال عنایت را مبذول داشت و بهاءالدین را به مزید عاطفت مخصوص گردانید و او را پایزه(1) و یرلیغ به آلتمغا داد و صاحب دیوانی ممالک بدو ارزانی داشت. در حدود سنهء 637 که گرگوز حاکم جدید خراسان و مازندران و سایر بلاد غربی برای دفاع از خود به اردوی اوکتای قاآن میرفت در مدت غیبت خود بهاءالدین مذکور را به حکومت بلادی که در تصرف خویش داشت نامزد کرد. در حدود سنهء 643 که امیر ارغون حاکم جدید بلاد غربی بعد از گرگوز از ایران به اردوی کیوک خان میرفت بهاءالدین را در ممالک آذربایجان و گرجستان و روم و آن اطراف به نیابت خود بگذاشت و در سفر دوم خود در حدود سنهء 644 یا 645 بهاءالدین را نیز در مصاحبت خویش به اردو برد و در سفر سوم (سنهء 647) بهاءالدین را به مشارکت امیر حسین نام در ممالک متصرفی قایم مقام خود گذارد و در سنهء 651 که امیر ارغون از سفر چهارم خویش به اردو مراجعت کرد پس از ورود به خراسان بهاءالدین را با مغولی دیگر نایمتای نام به حکومت عراق و یزد گماشت و سن بهاءالدین در آن وقت به شصت سال رسیده بود و عزم داشته تا بقیة العمر از ملابست اعمال دیوانی کناره جوید اما بسبب آنکه امرا به انزوای او رضا نمیدادند بی اختیار عازم عراق گشت و چون به اصفهان رسید در سنهء 651 درگذشت. بهاءالدین از فضلای عصر خود بشمار است و او را به فارسی و عربی اشعار نیکوست. بعض این اشعار در تضاعیف جهانگشا و تاریخ وصاف مذکور است و برخی دیگر در کتاب شُرَف ایوان البیان فی شَرَف بیت صاحب الدیوان للقاضی نظام الدین اصفهانی آمده است. (مقدمهء جهانگشای جوینی ص یح - کا).
(1) - رجوع به «پایزه» شود.

صاحب دیوان.

[حِ دی] (اِخ) محمد بن محمد جوینی، ملقب به شمس الدین. چون هلاکو در آغاز سال 661 ه . ق. امیر سیف الدین بیتکچی خوارزمی وزیر خویش را بکشت، وزارت به شمس الدین محمد جوینی که از سال 657 حکومت بغداد داشت سپرد و حکومت این شهر به عطاملک برادر وی داد و پس از آنکه اباقاخان به سلطنت رسید همچنان وزارت به صاحب دیوان سپرد و او به جمع آوری عایدات کل ممالک و راندن سیاست و ادارهء امور مشغول بود و هیچکس جز پادشاه بر او تفوق نداشت و در نتیجهء این قدرت و حسن اداره، در عهد وی ایران ترقی و اعتبار بسیار حاصل کرد و صاحب دیوان را اسم و رسم و ثروت بسیار حاصل شد چنانکه عایدی او را روزی ده هزار دینار نوشته اند، و شعرا و اهل علم و ادب محامد صفات و ذکر خیر او را در ستون دواوین و دفاتر به نظم و نثر مخلد کردند. بسال 666 مسعودبیک پسر محمود یلواج حاکم ماوراءالنهر از جانب براق خان پادشاه اولوس جغتای به سفارت بنزد اباقاخان آمد و به فرمان خان، عمال لشکری و کشوری به استقبال وی بیرون شدند. صاحب دیوان برابر او از اسب بزیر آمد و رکاب وی ببوسید و مسعودبیک از سر استخفاف خواجه را گفت: اگر صاحب دیوان تویی نامت از نشان خوشتر و با آن مرد بزرگ از روی کبر سخن راند. خواجه شمس الدین که دانایی عاقل و بااحتیاط بود در پاسخ هیچ نگفت و به انتظار فرصت، مسعودبیک را بیشتر تواضع کرد و او رسالت خود بگذاشت و برفت. ترقی رتبت شمس الدین و فرزندان وی و همچنین برادر او عطاملک، عده ای از متنفذین و اعیان را که در دولت اباقاخان بسر میبردند گران می افتاد و یکی از اینان مجدالملک یزدی بود. وی در آغاز وزارت اتابکان یزد داشت، آنگاه به خدمت بهاءالدین محمد پسر صاحب دیوان حکمران اصفهان رفت و بتدریج در دستگاه صاحب دیوان درآمد و خواجه شمس الدین به تربیت او همت گماشت، لیکن وی بجای اینکه پاس نعمت این خاندان بدارد، در پی شکست کار ایشان بود و چندین بار دسائسی برانگیخت تا عطاملک را به ارتباط با بیگانگان منسوب دارد ولی در کار خود توفیق نیافت و هر بار خیانت او آشکار گشت. خواجه شمس الدین برای دفع شر او وی را به حکومت سیواس منصوب داشت و بر مقرری او بیفزود. لیکن مجدالملک از خیال خویش منصرف نگشت و در اواخر سال 687 هنگامی که اباقاخان از تبریز بقصد خراسان حرکت کرد و به قزوین رسید مجدالملک بتوسط یکی از مقربان امیر ارغون پسر اباقاخان به خدمت او راه یافت و به آن شاهزاده گفت که بیش از یک سال است که میخواهد سخنی که عین مصلحت ملک و دولت است به عرض برساند ولی چون مطلب مهم و صاحب دیوان مانع رسیدن آن به گوش ایلخان بوده، تاکنون نتوانسته است آن را عرضه دارد و آن اینکه صاحب دیوان در باطن با سلاطین مصر و شام، همدست شده و معین الدین پروانه به اغوای او با بیبرس ساخته است و امرای مغول را به قتل رسانیده و با اینکه حاصل املاک او که از دولت ایلخان یافته، برابر حاصل املاک دیوانی است باز راه کفران میرود و برادر وی عطاملک در بغداد پادشاه وار مینشیند و تاج مرصع بر سر میگذارد و ثروت و مکنت ایشان از حد شمار بیرون است و چون صاحب دیوان وقوف مرا بر این اسرار میداند فرمان حکومت سیواس را با مقداری مال و منال به من داد، تا چیزی از این جمله بر زبان نیاورم و او به آسودگی براه خلاف و کفران رود. ارغون گفتار مجدالملک را با پدر در میان نهاد و اباقا او را به خاموشی توصیه کرد و وعده داد که به وقت فراغت به تحقیق و تدبیر قیام کند.
در بهار سال 678 که اباقاخان در محل سلطانیه بود، مجدالملک به دستیاری امیر تغار و نایب او صدرالدین زنجانی به خدمت او راه یافت و آنچه را به شاهزاده ارغون گفته بود به عرض اباقا رسانید. وی از شنیدن این سخنان در خشم شد و بفرمود که مأمورین و ایلچیان به ولایات روند و نمایندگان صاحب دیوان را با دفاتر ایشان حاضر آورند تا به حساب آن جماعت رسیدگی شود و صحت بیانات مجدالملک به اثبات رسد. صاحب دیوان به اولجای خاتون زوجهء هولاگوخان و مادر منگو تیمور که پس از آن خان برسم مغول به اباقا رسیده بود متوسل شد و اولجای خاتون پیش اباقا وساطت کرد و اباقا امر داد که نواب و فرستادگان صاحب دیوان را به مقر مأموریت خود برگردانند و کسی متعرض ایشان نشود و صاحب دیوان را نیز مورد عنایت و مرحمت قرار داد ولی مجدالملک فتنه انگیزی را ترک نگفته و این بار با صدرالدین زنجانی هم دست شد و بتدریج اعتبار او در دستگاه اباقا به آنجا رسید که ایلخان در سال 679 به موجب فرمانی مخصوص او را شغل اشراف داد و مجدالملک در کار ادارهء کل ممالک اباقا شریک صاحب دیوان گشت، بلکه در شغل صاحب دیوانی رقیب و معارض وی گردید و چون خود را مسلط دید روزی از سر غرور رباعی ذیل را پیش صاحب دیوان فرستاد:
در بحر غم تو غوطه خواهم خوردن
یا غرقه شدن یا گهری آوردن
قصدت خطر است من بخواهم کردن
یا روی کنم سرخ بدان یا گردن.
خواجه شمس الدین در جواب او نوشت:
یرغو بر شاه چون نشاید بردن
پس غصهء روزگار باید خوردن
این کار که پای در میانش داری
هم روی بدان سرخ کنی هم گردن.
و چون مجدالملک دانست که با صاحب دیوان نمیتوان درافتاد در صدد آزار عطاملک برادر وی برآمد. چون اباقا درگذشت در 26 محرم سال 681 برادر وی تگودار بجای او نشست، حکومت خراسان و مازندران و عراق و اران و آذربایجان را مستقلاً و بلاد روم را به مشارکت سلاطین سلجوقی به خواجه شمس الدین و دیاربکر و موصل و اربل را به خواجه هارون پسر او و حکومت بغداد و عراق همچنان به عطاملک واگذاشت و ایشان را انواع خلعتها داد و کار خاندان جوینی بار دیگر رونق گرفت. در سال 681 مجدالملک یزدی مورد تعقیب و مصادره قرار گرفت و به قتل رسید و عطاملک و شمس الدین در امور کشور مستقل گردیدند. در سال 682 که سلطان احمد به فکر جنگ با ارغون بود خواجه شمس الدین بیش از همه کس در تهیهء اسباب او میکوشید، چه میدانست حیات وی به زندگانی این سلطان بسته است و چون در ربیع الاول سال 683 عده ای از امرای سلطان احمد به دست امرای همدست ارغون کشته شدند و سلطان احمد شکست خورده از خراسان به آذربایجان گریخت، صاحب دیوان نیز به اصفهان فرار کرد و در آنجا شنید که سلطان احمد به قتل رسیده و ارغون خان بجای وی جلوس کرده است. پس از دو سه روز توقف اندیشید که به شیراز و هرمز رود و از آنجا راه هند پیش گرفته بقیهء عمر را در آن دیار بسر برد، ولی چون از بابت خاندان خود آسوده خاطر نبود و میدانست که پس از ترک ایران ارغون رشتهء حیات ایشان را قطع خواهد کرد ناچار گشت که نزد ایلخان بیاید و از در توسل و التماس داخل شود، تا مگر جان خود و فرزندان و کسان خویش را از شر سطوت وی ایمن دارد و خدمت سی سالهء خود و بستگان خویش را نزد ایلخان شفیع قرار دهد. به این عزم بهمراهی ملک امام الدین قزوینی و اتابک یوسفشاه لر که داماد خواجه شمس الدین بود بسمت اردوی ارغون حرکت کرد و در ساوه یکی از امرای ارغون به استقبال او آمد و یرلیغی از ایلخان به او ارائه داد که خان از سر جرایم گذشته درگذشته است و صاحب دیوان را به شمول عنایت خود امیدوار ساخته، خواجه با دلگرمی تمام به اردوی ارغون شتافت و در روز جمعه دهم رجب 683 به خدمت رسید و در سرای امیر بوقا منزل گرفت، بوقا خواجه را به خدمت ارغون خان برد و ایلخان او را مورد نوازش قرار داد و به او وعده کرد که کماکان شغل صاحب دیوانی را بر او مقرر دارد تا خواجه به همدستی بوقا به تمشیت امور ممالک ایلخانی قیام نماید و به خدمت سابق ادامه دهد. امیر بوقا که در حقیقت جان و سلطنت ارغونخان مرهون او بود در این دوره قدرت فوق العاده پیدا کرد و او که بعدها از طرف قوبیلای به لقب چینگ سانگ یعنی امیر بزرگ و وزیر ملقب گردید به دستیاری نایب خود خواجه فخرالدین محمد مستوفی قزوینی پسرعم مورخ مشهور حمدالله مستوفی به ادارهء امور ممالک ایلخانی پرداخت و خواجه شمس الدین که آفتاب اقبال خود را رو به زوال میدید به زیردستی امیر بوقا تن درداد و سعی او این بود که به انواع ملاطفات و تقدیم پیشکشها باب حسد امیر بوقا و دشمنان دیگر را مسدود دارد و باقی عمر را بیخطر بگذراند، ولی امیر بوقا و بدخواهان دیگر که شوکت سی سالهء او را دیده و بر قدرت و کفایت و کثرت یاران و اعوان او اطلاع داشتند وجود وی را مانع استقلال خود می پنداشتند، مخصوصاً چند نفر از عمال دیوانی مثل خواجه فخرالدین مستوفی و علی تمغاچی و حسام الدین حاجب، بوقا را بر آن داشتند که بیکبار دست خواجه را از کارها کوتاه کند بلکه اگر موفق آید پیوند عمر او و خاندان جوینی را از هم بگسلد. امیر بوقا با وجود سابقهء دوستی که با خواجه داشت به امیر ارغون گفت از کسی که نسبت به پدر ایلخان خیانت ورزیده و او را مسموم کرده است چگونه امید خدمت و صداقت میتوان داشت و تهمتهای دیگری نیز به خواجه بست و ارغون بفرمود که یرغوچیان به محاکمهء خواجه بنشینند. خواجه را دست بسته به محکمه بردند و هنگامه جویانی که به تحریک دشمنان قیام کرده بودند بر خواجه تهمتها بستند. خواجه گفت جمله تقصیراتی که مفتریان بر من بسته اند یکی را صد اعتراف میکنم ولی از تهمت قصد ولی نعمت خود خبر ندارم. عاقبت قرار شد که خواجه جان خود را به دادن فدیه بخرد. آن بیچاره مهلت خواست و با فروش املاک و گرفتن قرض از اصحاب و اقوام و دوستان خویش قریب چهل تومان (400000) زر جمع آورد و گفت مرا تهیهء بیش از این مقدور نیست، و ایلخان در قبول یا رد آن مختار است. ارغون که با خواجه کینهء دیرینه داشت بر آن وزیر باتدبیر که مدت بیست ونه سال با حکمت و کمال قدرت و کفایت، ممالک مغول را اداره کرده و اسباب شوکت دولت هولاگو و جانشینان او شده بود نبخشود، و حکم شد که او را به قتل آرند. مأمورین خواجه را طرف عصر روز دوشنبه چهارم شعبان سال 683 در نزدیک اهر آذربایجان کشتند و چهار پسر او یحیی و فرج الله و محمود و اتابک را در همان سال و نوادهء او علی پسر خواجه بهاءالدین محمد و منصور پسر عطاملک را در سال 688 و خواجه هارون را در سال 685 به قتل آوردند و دودمان جوینی به این شکل مولم برافتاد.
خواجه شمس الدین محمد صاحب دیوان از بزرگترین وزرا و عمّال و کتّاب ایرانی است و در عهد خود در کفایت و تدبیر و شوکت و جاه و جلال و ثروت نظیر نداشته است و به مزید حکمت و تواضع و فضل دوستی و شعرپروری مشهور است و شیرین سخن ترین شعرای فارسی سعدی شیرازی ذکر او و برادر وی علاءالدین عطاملک را در قصاید خویش مخلد کرده و چند نفر از بزرگان علما و شعرای دیگر آن عهد مثل خواجه نصیرالدین طوسی و استاد صفی الدین اُرموی و خواجه همام الدین تبریزی و بدرالدین جاجرمی بنام او و افراد دیگر خاندان جوینی کتابها و قصاید ساخته و پرداخته اند و نام ایشان را که در السنه و افواه مشهور و مذکور بوده برای اخلاف نیز با ذکری بخیر به یادگار گذاشته اند. (از تاریخ مغول تألیف عباس اقبال).

صاحب دیوان.

[حِ دی] (اِخ) میرزا محمدتقی علی آبادی مازندرانی. رجوع به صاحب علی آبادی شود.

صاحب دیوان رسالت.

[حِ دی نِ رِ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آنکه دیوان رسالت پادشاه دارد و نامه های او نویسد. دبیر. رئیس دفتر : از حدیث حدیث شکافد. ذوالریاستین که فضل بن سهل را گفتند و ذوالیمینین که طاهر را و ذوالقلمین که صاحب دیوان رسالت مأمون بود قصهء دراز بگویم. (تاریخ بیهقی ص135). گفت: [ حضرت رضا ] یا امیرالمؤمنین فضل سهل بسنده باشد که وی شغل کدخدائی مرا تیمار دارد، و علی سعید صاحب دیوان رسالت خلیفه که از من نامه ها نویسد. (تاریخ بیهقی ص137). خواجه عمید ابوسهل که صاحب دیوان رسالت است در روزگار سلطان بزرگ ابوشجاع فرخ زاد... (تاریخ بیهقی ص139). و به روزگار وزارت خواجهء بزرگ عبدالرزاق دام تمکنه صاحب دیوان رسالت وی بود. (تاریخ بیهقی ص153). و جملهء خواجه شماران و اعیان و صاحب دیوان رسالت... همه آنجا آمدند. (تاریخ بیهقی ص180). امیر مسعود رضی الله عنه خلوتی کرد با وزیر خواجه احمد حسن و بونصر مشکان صاحب دیوان رسالت. (تاریخ بیهقی ص217). و خواجهء بزرگ و عارض و صاحب دیوان رسالت نیز بنشستند. (تاریخ بیهقی ص222). و خواجهء بزرگ و عارض و صاحب دیوان رسالت به غزنین ماندند. (تاریخ بیهقی ص260). و سلطان و خواجهء بزرگ و بونصر صاحب دیوان رسالت خالی کردند و احمد را بخواندند... (تاریخ بیهقی ص270). وزیر و عارض و صاحب دیوان رسالت و ندما حاضر آمدند. (تاریخ بیهقی ص276). اگر من که صاحب دیوان رسالتم و مخاطبات به استصواب من میرود او را این نبشتمی کس بر من عیب نکردی. (تاریخ بیهقی ص397). و صاحب دیوان رسالت را پیغام داد بر زبان عراقی. (تاریخ بیهقی ص413).

صاحب رازی.

[حِ بِ] (اِخ) لقب صاحب بن عباد است :
تا سخن پرور بوی از صاحب رازی بهی
چون سخاگستر بوی از حاتم طائی بری.
سوزنی.
رجوع به صاحب بن عباد شود.

صاحبرام.

[حِ] (اِخ) شاعری است و مؤلف صبح گلشن گوید وی از کایتهان لکهنوست، سخن سنج فارسی وارد و در تاریخ گوئی ملکه ای داشت و در عهد سلطنت غازی الدین حیدر ملقب به شاه زمن و نصیرالدین حیدر سلاطین ملک اود علم شهرت می افراشت. در تاریخ وفات غازی الدین حیدر پادشاه که در مقام نجف به شهر لکهنو مدفون است میگوید:
چون رفت شه زمن ز دنیا
ماتم دل خاص و عام بگرفت
از روی بکا و آه گفتم
حیدر به نجف مقام بگرفت (1243 ه . ق.).
و تاریخ فوت میر سرفراز علی را چنین گفته:
بهر آن سرفراز محفل دین
جام رحمت ز فیض لم یزلی است
گفت هاتف به سال تاریخش
به جنان جای سرفراز علی است (1239 ه . ق.).
و سال بنای چاه ظفرالدولة معظم الملک فتح علی خان بهادر هیبت جنگ محافظ خزانهء شاه اود که از آثار مشهورهء شهر لکهنو است چنین برآورده:
از فتح علی خان که در این نام مبارک
تاریخ بنای چه نو گشت نمایان
از عالم غیب آمده آواز به گوشم
برجاست که تاریخ بود فتح علی خان (1249 ه . ق.).
(صبح گلشن ص 240).

صاحب رأی.

[حِ رَءْیْ] (ص مرکب، اِ مرکب) دارای رأی و تدبیر صائب :
فرزانه و صدر اجل و صاحب عالم
کافروخته شد زو علم صاحب رأیان.سوزنی.
|| به معنی وزیر است، چه رای در اصطلاح وزیر را می گویند. و کنایه از شیخ ابوعلی هم هست به اعتبار اینکه وزیر فخرالدوله پادشاه ری بوده است. (برهان قاطع)(1).
(1) - مؤلف برهان را در این کلمه چند سهو است: نخست اینکه صاحب رأی لقب ابوحنیفه است، نه ابوعلی، دوم آنکه صاحب رأی در اصطلاح فارسی بمعنی وزیر نیامده، سوم آنکه «صاحب ری» (نه صاحب رأی) لقب صاحب بن عباد وزیر فخرالدولهء دیلمی است نه ابوعلی، چهارم آنکه ابوعلی وزیر شمس الدوله فرزند فخرالدوله است. (مقدمهء برهان قاطع چ معین).

صاحب رأی.

[حِ بِ رَءْیْ] (اِخ) لقب ابوحنیفه نعمان بن ثابت است :
می جوشیده حلال است سوی صاحب رأی
شافعی گوید شطرنج مباح است بباز.
ناصرخسرو.

صاحب رصد.

[حِ رَ صَ] (ص مرکب، اِ مرکب) آنکه از رصد آگاه باشد و شعوری از شرفنامه نقل کند که او اول حکیمی است که در قلهء کوهی به ارتفاع هفتصد ذرع نشسته و در طلوع و غروب سیارات و ثوابت مطالعه می کرد - انتهی.

صاحب ری.

[حِ بِ رَ] (اِخ) لقب صاحب بن عباد است :
گفتند مردمان که نیابند مردمان
در هیچ فضل صاحب ری را نظیر و یار.
فرخی.
صاحب ری از حشم زیبد تو را وقت هنر
حاتم طی از خدم زیبد تو را وقت سخا.
عبدالواسع جبلی.
رجوع به صاحب بن عباد شود.

صاحب زاده.

[حِ دَ] (اِخ) شیخ اسعدافندی از بزرگان طریقت نقشبندیه. او راست: بیان هام لعالم الاسلام چ 1333 ه . ق. (معجم المطبوعات).

صاحب زمان.

[حِ زَ] (ص مرکب، اِ مرکب) یکی از بزرگان عصر :
مرا از کریمان صاحب زمان
توئی مانده باقی که باقی بمان. نظامی.

صاحب زمان.

[حِ زَ] (اِخ) رجوع به مهدی شود.

صاحب زمانی.

[حِ زَ] (اِخ) از قنوات شهر تهران، در سمت شمال شرقی. مقدار آب آن یک سنگ است و مسافت مادرچاه آن تا شهر دو فرسنگ.

صاحب زنج.

[حِ بِ زَ] (اِخ) رجوع به صاحب الزنج شود.

صاحب سخن.

[حِ سُ خَ] (ص مرکب، اِ مرکب) سخن ور. ناطق. گوینده.
-امثال: مستمع صاحب سخن را بر سر کار آورد.
رجوع به امثال و حکم شود.

صاحب سر.

[حِ بِ / حِ سِرر] (ص مرکب، اِ مرکب) رازدار. رازنگهدار. محرم اسرار : در مجلس شراب به ابوالفتح حامی که صاحب سرّ وی بود بگفت... (تاریخ بیهقی ص320).
سریر عرش را نعلین او تاج
امین وحی و صاحب سرّ معراج.نظامی.
صاحب سری عزیزی صدزبان
گر بدی آنجا بدادی صلحشان.مولوی.

صاحب سری.

[حِ سِرْ ری] (حامص مرکب) رازداری. محرمیت اسرار :
به دامن پاکی دین پرورانت
به صاحب سرّی پیغمبرانت. نظامی.

صاحب سریر.

[حِ سَ] (ص مرکب، اِ مرکب) پادشاه. خداوند تخت :
گروهیش خوانند صاحب سریر
ولایت ستان بلکه آفاق گیر.نظامی.
سریری (؟) ز گفتار صاحب سریر
بدان داستان گشت فرمان پذیر.نظامی.

صاحب سفران افلاک.

[حِ سَ فَ نِ اَ](اِخ) کنایه از سبعهء سیاره است که زحل، مشتری، مریخ، آفتاب، زهره، عطارد و ماه باشد. (برهان قاطع). رجوع به سیارات شود.

صاحب سلیقه.

[حِ سَ قَ / قِ] (ص مرکب) خوش ذوق. خوش آرزو. رجوع به سلیقه شود.

صاحب سماع.

[حِ سَ] (ص مرکب، اِ مرکب) سماع دارنده. سماع کننده :
حمل بی صبری مکن بر گریهء صاحب سماع
اهل دل داند که تا زخمی نخورد آهی نکرد.
سعدی.
رجوع به سماع شود.

صاحب سنگ.

[حِ سَ] (ص مرکب) کنایه از مردم باوقار و صاحب قدر و تمکین باشد. (برهان) :
چو صاحب سنگ دید آن نقش ارژنگ
فروماند از سخن چون نقش بر سنگ.
نظامی.
|| کنایه از غیبت کننده و طعنه زننده هم هست. (برهان قاطع).

صاحب شرط.

[حِ شُ رَ] (ص مرکب، اِ مرکب) رئیس شُرطة : طلحه به سیستان آمد و برادرش عمر صاحب الجیش او بود و صاحب شرط او. (تاریخ سیستان). رجوع به شرطه شود.امیر اسماعیل حسین بن العلاء را که صاحب شرط او بود و حظیرهء بخارا را وی نهاده بود... به حرب این دزدان فرستاد. (تاریخ بخارا ص95).

صاحب شرطه.

[حِ شُ طَ / طِ] (ص مرکب، اِ مرکب) رئیس شرطه. رئیس نظمیه. مدیرالشرطة.

صاحب شرطه.

[حِ شُ طَ / طِ] (اِخ)رجوع به احمدبن ابان و ابن سید شود.

صاحب شرع.

[حِ شَ] (ص مرکب، اِ مرکب) پیغمبر. مشرع. شارع. قانونگزار : و ثبات عزم صاحب شرع بدان پیوست. (کلیله و دمنه). || (اِخ) پیغمبر اسلام : پیغمبر (ص) گفته است: اتق من شر من احسنت الیه و سخن صاحب شرع حق است... (تاریخ بیهقی ص 475). فنحن لم نجد فی قول صاحب الشرع و لا فی افعاله ما یدل علی فساد علم المنطق. (تتمهء صوان الحکمة ص 67).

صاحب شرف الدین.

[حِ شَ رَ فُدْ دی](اِخ) رجوع به محمد بن صاحب زین الدین شود.

صاحب شریعت.

[حِ شَ عَ] (اِخ) پیغمبر اسلام :
وارث صاحب شریعت صاحب درس و سبق
خسرو برهانیان صاحب قران روزگار.
سوزنی.

صاحب شکوه.

[حِ شُ] (ص مرکب)باجلالت :
یکی سلطنت ران صاحب شکوه
فرو خواست رفت آفتابش به کوه.سعدی.

صاحب صابی.

[حِ بِ صا] (اِخ) کنایه از عیسی (ع) است. (برهان قاطع). و این قول ظاهراً بر اساسی نیست.

صاحب صابی.

[حِ بِ صا] (اِخ) نام مردی بوده که فطرت و فطانت عالی داشته و ستاره پرستی را او بهم رسانیده است. (برهان قاطع). رجوع به صابئین و صابی شود.

صاحب صرهء مختومه.

[حِ بِ صُرْ رَ یِ مَ مَ] (اِخ) لقب مردی است که بنقل صدوق به حضور امام غائب رسیده است. (ریحانة الادب ج 2 ص 431).

صاحب طرف.

[حِ طَ] (ص مرکب، اِ مرکب) مرزبان. سرحددار. کنارنگ : و مرزبان صاحب طرفان را خوانده اند... (مجمل التواریخ و القصص). و هنگام حرکت جماعتی از صاحب طرفان که بر سبیل نوا موقوف بودند. (جهانگشای جوینی).

صاحب طلسم.

[حِ طِ لِ] (ص مرکب، اِ مرکب) جادوگر. طلسم ساز :
بلیناس داند چنین رازها
که صاحب طلسم است بر سازها.نظامی.

صاحب عادل.

[حِ بِ دِ] (اِخ) وزیر ابوکالیجار(1) مرزبان بن سلطان الدولة بود. بعد از فوت ابوکالیجار پسر وی منصور فولادستون به اغوای مادر خویش صاحب را به قتل رسانید. العظمة و البقاء للّه الملک المعبود. (دستورالوزراء ص 123). و رجوع به حبیب السیر چ تهران جزء چهارم از ج2 ص 158 و فهرست فارسنامهء ابن بلخی شود.
(1) - ن ل: ابوکالنجار.

صاحب عباد.

[حِ بِ عَبْ با] (اِخ) رجوع به صاحب بن عباد شود.

صاحب عزا.

[حِ عَ] (ص مرکب، اِ مرکب)عزادار. || بزرگ خانوادهء عزادار.

صاحب علاءالدین.

[حِ عَ ئُدْ دی](اِخ) رجوع به عطاملک شود.

صاحب علی آبادی.

[حِ بِ عَ] (اِخ)محمدتقی بن میرزا محمد زکی مازندرانی. وی در زمرهء رجال دربار فتحعلی شاه بود. در قصائد و غزلیات، صاحب و صاحب دیوان تخلص میکرد. در آغاز جوانی ده سال وزارت عبداللهمیرزا حاکم خمسه و سهرورد و سجاس را داشت و بسال 1234 ه .ق. به طهران احضار شد و پادشاه وی را مقام منشی الممالک داد. دیوان او در حدود 5500 بیت است. وی بسال 1256 ه .ق. درگذشت. (فهرست کتابخانهء مدرسهء سپهسالار ج2 صص 624 - 625).
صاحب مجمع الفصحا گوید: در سفری که با فتحعلی شاه به فارس کرد، کوششی داشت که مؤلف را همراه خویش به طهران آورد ولی بواسطهء بعضی موانع مقدور نشد. آنجناب در خوبی اخلاق و نیکوئی صفات مستغنی از توصیف است و در نثر و نظم کمال قدرت را دارا بود و در فن قصیده سرائی بر پایهء استادان سلف رفته است. (از مجمع الفصحا ج 2 ص298). از اشعار اوست:
نفس اژدهاست در تو و افسونگر است عقل
ز افسون عقل چارهء این اژدها طلب
تا کی به حجلهء تنت آرایی این عروس
این زال شوی کش را روزی عزا طلب
ما خود فتاده ایم به ما رستمی مکن
با دیو نفس اگر بتوانی غزا طلب
بیگانه را ندادند اسرار محرمان
پیغام آشنا را از آشنا طلب.
و نیز او راست:
دیدم چو جهان را به شب و روز و مه و سال
از ماه هلالی شدم از سال یکی نال
هر شام همی گوید چون ماه همی کاه
هر روز همی گوید چون نال همی نال
باز هوسم را پر و بالی بُد و اکنون
شد ریخته پر از وی و آویخته شد بال
آمال همه آنکه جهان خواهم خوردن
خورده ست جهانم همه با آنهمه آمال
گویند به بیهوده ستایی گُرُهی را
کایشان نه رجالند بل از زمرهء دجال
من نیک بدیدستم و نیکوش ستودم
نه در هوس جاهم و نی در طلب مال
الحمد خدا را که به تأیید الهی
بودم ز پدر تا به پدر منعم بذال.
هم از اوست:
به اقبال دارای یزدان پرست
به نظم و به نثر آمدم چیردست
چنین ساحری شیخ شیراز کرد
که با نظم خوش نثر انباز کرد
به دوران صاحب قران آن منم
که گویم در این هر دو فن یک فنم.

صاحب عمل.

[حِ عَ مَ] (ص مرکب، اِ مرکب) دارندهء کار. کنندهء کار :
ز شغلی کز او شرمساری رسد
به صاحب عمل رنج و خواری رسد.نظامی.

صاحب عیار.

[حِ] (ص مرکب، اِ مرکب)آنکه صحت عیار مسکوکات دولتی را نگاه دارد.

صاحب عیار.

[حِ] (اِخ) محمد بن علی، ملقب به قوام الدین (خواجه...). در دستورالوزراء آمده است که چون پادشاه جهان مطاع شاه شجاع رایت سلطنت و اقتدار برافراشت زمام امور ملک و مال را در قبضهء اقتدار خواجه قوام الدین نهاد و به اندک زمانی خدمت خواجه در وزارت و نیابت به نوعی ترقی کرد که هیچ یک از امراء و ارکان دولت را در تمشیت مهمات مملکت دخل نماند، بلکه جناب وزارت مآب بخلاف رأی شاه شجاع نیز مرتکب سرانجام بعضی از مهام شد. در آن اثناء جمعی از اضداد، فرصت یافته به عرض شاه شجاع رسانیدند که وزیر پرتزویر داعیهء غدری در ضمیر دارد. بعد از تفتیش و تفحص صدق مقال آن جماعت بر رای صواب نمای شهریاری واضح شده، در ذوالقعدهء سنهء اربع و ستین و سبعمائه (764 ه . ق.) جناب وزارت مآب مؤاخذ و مقید گشت و محصلان بعد از تعذیب و شکنجهء فراوان او را قطعه قطعه کرده، هر پاره ای را به ولایتی فرستادند. (دستورالوزراء صص247 - 248). و هم او در حبیب السیر آرد که در ذوالقعدهء سنهء اربع و ستین و سبعمائة (764 ه . ق.) خواجه قوام الدین صاحب عیار را که اعتبار بسیار پیدا کرده، نسبت به امرا و اعیان تعظیم(؟) و تکبر میورزید بلکه گاهی بی مشورت پادشاه به فیصل مهمات اقدام میکرد مؤاخذ و مقید گشت و بعد از تعذیب فراوان دست سیاست شاه شجاع بساط حیاتش درنوشت. (حبیب السیر جزء دوم از ج3 ص92). ابتدای وزارت خواجه در سال جلوس شاه شجاع یعنی 760 ه . ق. بوده و بنابراین پنج سال وزارت شاه شجاع را عهده دار بود. خواجه حافظ در یک قصیده و دو غزل و دو قطعه وی را ستوده است. (حافظ شیرین سخن ص 284). و رجوع به تاریخ مغول ص 400، 426، 447 شود. و اینک مطلع قصیدهء حافظ که در آن وی را ستوده است:
ز دلبری نتوان لاف زد به آسانی
هزار نکته در این کار هست تا دانی...
قوام دولت و دنیا محمد بن علی
که می درخشدش از چهره نور یزدانی.
و مطلع و مقطع غزل این است:
آنکه رخسار ترا رنگ گل و نسرین داد
صبر و آرام تواند به من مسکین داد...
در کف غصهء دوران دل حافظ خون شد
از فراق رخت ای خواجه قوام الدین داد.
و در غزل دیگر که با مطلع ذیل آغاز میشود: به حسن خلق و وفا کس به یار ما نرسد، گوید :
هزار نقد به بازار کاینات آرند
یکی به سکهء صاحب عیار ما نرسد.
و در تاریخ قتل وی گوید:
اعظم قوام دولت و دین آنکه بر درش
از بهر خاکبوس نمودی فلک سجود
با آن جلال و آن عظمت زیر خاک شد
در نصف ماه ذوالقعد از عرصهء وجود
تا کس امید جود ندارد دگر ز کس
آمد حروف سال وفاتش «امیذ جود» (764).
و در قطعهء ذیل:
گدا اگر گهر پاک داشتی در اصل
بر آب نقطهء شرمش مدار بایستی...
از او یاد کند و گوید :
زمانه گر نه سر قلب داشتی کارش
به دست آصف صاحب عیار بایستی
چو روزگار جز این یک عزیز بیش نداشت
به عمر مهلتش از روزگار بایستی.
و در تاریخ آل مظفر آمده است که در سنهء هفتصد و پنجاه امیر مبارزالدین محمد مؤسس آل مظفر و پدر شاه شجاع او را به ملازمت و وزارت منصوب گردانید و شاه شجاع پس از جلوس نیز او را به وزارت برگزید ولی در نیمهء ذوالقعدهء سنهء 764 بعد از تعذیب تمام وی را به قتل رسانید. (تعلیقات دیوان حافظ چ قزوینی-غنی ص قکب).

صاحب عیال.

[حِ عَ] (ص مرکب)عیالمند. خداوند عائله. خداوند زن و فرزند :
بنده صاحب عیال و مال نداشت
بجز آن مزرعه منال نداشت. نظامی.

صاحب عین دبران.

[حِ بِ عَ نِ دَ بَ](اِخ) کنایه از برج ثور است که برج دوم باشد از جملهء دوازده برج فلک. (برهان).

صاحب غار.

[حِ بِ] (اِخ) لقب ابوبکربن ابی قحافه است :
مردم آن است که چون مرد ورا بیند
گوید ای کاش کم این صاحب غارستی.
ناصرخسرو.
و رجوع به یار غار شود.

صاحب غرض.

[حِ غَ رَ] (ص مرکب)مغرض. آنکه نیت بد دارد : و سخن صاحب غرضان نشنود تا به غور گناه نرسد. (سعدی).
ز صاحب غرض تا سخن نشنوی
که گر کار بندی پشیمان شوی.سعدی.

صاحب فتوت.

[حِ فُ تُوْ وَ] (ص مرکب)جوانمرد. کریم. بخشنده.

صاحب فخ.

[حِ بِ فَخ خ] (اِخ) حسین بن علی بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب. در تجارب السلف آرد که حسین از بزرگان بنی هاشم بود و از تحمل جور و حیف ملول شد، در مدینه خروج کرد و بسیار خلق متابعت او کردند و اتفاق افتاد که از عامل مدینه بر بعضی طالبیان ظلمی رفت و علویان بهم برآمدند و حسین با خلقی انبوه به در سرای امارت رفتند و عامل بگریخت و زندانها شکستند و زندانیان را خلاص دادند و با حسین بیعت کردند و مدینه مسخر شد. چون خبر به هادی رسید محمد بن سلیمان را به جنگ او فرستاد با لشکری کثیف، و بعضی گویند سلیمان منصور را فرستاد، فی الجمله هر دو لشکر در فخ که میان مکه و مدینه است بهم رسیدند و جنگی عظیم کردند، و در آخر کار عباسیان غالب آمدند و حسین کشته شد و سر او را پیش هادی بردند، چون سر را بنهادند آن جماعت را دشنام داد و گفت گویی سر یکی از فراعنه را آورده اند، جزای شما حرمان است و ایشان را هیچ نداد. و حسین صاحب فخ مردی کریم و مفضال بود، وقتی پیش مهدی آمد، مهدی او را چهل هزار دینار بخشید. او بر در سرای مهدی تمامت را خرج کرد و به حجاز آمد و بر تن او پوستینی بود و در زیر پوستین پیراهن نداشت. (تجارب السلف صص 133 - 134). ابن اثیر در حوادث سنهء 169 ه . ق. گوید: در این سال هادی خلیفهء عباسی عمر بن عبدالعزیزبن عبدالله بن عمر بن خطاب را حکومت مدینه داد، وی در آنجا ابوالزفت حسن بن محمد بن عبدالله بن حسن و مسلم بن جندب شاعر هذلی و عمر بن سلام مولای آل عمر را به جرم نوشیدن نبید بگرفت و تازیانه زد و طناب به گردن آنان بسته در شهر بگردانید، پس حسین بن علی (صاحب فخ) نزد عمر شد و گفت: ترا نبود که اینان را حد زنی، چه مردم عراق شرب نبید را حرام نشمرند، اکنون این گرداندن برای چیست؟ عمر بفرمود تا ایشان را بازگرداندند و به زندان افکندند، سپس حسین بن علی و یحیی بن عبدالله بن حسن کفالت حسن بن محمد کردند و عمر او را از زندان بدر آورد و طالبیین گروگان یکدیگر شده خویشتن را به حاکم عرضه میدادند و چنان افتاد که حسن بن محمد دو روز خویشتن را عرضه نکرد، عمر حسین بن علی و یحیی بن عبدالله را بطلبید و از حسن بپرسید و غلظت آورد، یحیی سوگند خورد که نخسبد تا او را بیاورد و اگر امیر خفته باشد درب خانهء وی به نشانهء آوردن حسن بکوبد. چون از نزد عمر بیرون شدند حسین یحیی را گفت: سبحان الله ترا چه افتاد که چنین گفتی؟ و حسن را کجا خواهی یافت؟ یحیی پاسخ داد: به خدا که نخوابم تا درب خانهء وی به شمشیر بکوبم. حسن گفت: ما با اصحاب خویش وعده نهادیم که در موسم و در منی خروج کنیم. یحیی گفت: حال چنین افتاد. پس برفتند و در آن شب آماده شدند و آخر شب خروج کردند و یحیی به خانهء عمری شد و در بکوفت و او را نیافت. پس به مسجد ریختند و حسین نماز بامداد به جماعت بگزاشت و مردم برای مرتضی از آل محمد بیعت کردند و خالد بریدی در دویست تن لشکری و عمری با وزیربن اسحاق ازرق و محمد بن واقد شروی و خلق بسیار بیامدند. پس خالد نزدیک شد و یحیی و ادریس پسران عبدالله بن حسن برخاستند. یحیی با ضربتی بینی وی ببرید و ادریس او را ضربتی بزد چنانکه بیفتاد و او را بکشتند و اصحاب وی بگریختند و عمری با عباسیان درآمدند و اصحاب حسین آنان را از مسجد براندند و بیت المال را که چند ده هزار دینار بود تاراج کردند و گویند هفتاد هزار دینار طلا بود و خلق پراکنده شدند و مردم مدینه درهای خانه ببستند و بامداد بر علویان حمله کردند و تا گرمگاه بجنگیدند و بسیار کس مجروح گشت. بامداد دیگر مبارک ترکی که به حج آمده بود با اصحاب حسین نبرد سخت کرد که تا نیمروز بکشید و مبارک وعدهء حرب بامداد داد لیکن سوار شد و برفت و گویند وی حسین را پیام فرستاد که به خدا اگر از آسمان فروافتم و طعمهء پرندگان شوم بر من آسانتر است که مویی از سر تو کم کنم، لیکن مرا عذری باید و تو شب هنگام بر من حمله کن که من خواهم گریخت. پس صاحب فخ کس بر سر او فرستاد تا تکبیرگویان بر وی حمله برند و او با اصحاب خویش بگریخت. صاحب فخ یازده روز در مدینه بماند و شش روز به پایان ذوالقعدهء سال 169 ه . ق. مانده بود که بطرف مکه بیرون شد و مردم مدینه را گفت: خدا خیر را بر شما رد نکناد و مردم نیز وی را نفرین کردند و گفتند خدا ترا بازنگرداناد و چون به مسجد شدند، استخوانها را که اصحاب حسن میخوردند، بیافتند و مسجد را از پلیدیها که در آن کرده بودند، بشستند. پس صاحب فخ به مکه درآمد و ندا دادند که هر بنده نزد ما آید آزاد است. پس خبر وی به هادی خلیفه رسید. و در این سال تنی چند از اهل بیت او به حج آمده بودند، که در جملهء آنان سلیمان بن منصور و محمد بن سلیمان و عباس بن محمد بن علی و موسی و اسماعیل پسران عیسی بن موسی بود. هادی محمد بن سلیمان را نامه کرد که کار حرب صاحب فخ را بعهده گیرد. و او خود از بیم راه با جماعت و سلاح از بصره بیرون شده بود. پس در ذی طوی فراهم شدند و چون احرام عمره ببسته بودند به مکه درآمدند و طواف و سعی کرده محل گشتند و ذی طوی را لشکرگاه خویش ساختند و شیعیان بنی عباس و موالی آنان که در سفر حج بودند نزد وی شدند. و روز ترویه (8 ذوالحجه) جنگ درگرفت و اصحاب حسین بگریختند و از ایشان کشته و مجروح گشت و سلیمان با اصحاب خویش به مکه شد و ندانستند که حسین را چه افتاد. چون به ذی طوی رسیدند، مردی خراسانی بدیشان رسید و فریاد میکرد البشارة البشارة، این سر حسین است، پس سر را بیرون کرد و در جبهه و قفای او آثار ضربتی بود و محمد بن سلیمان مردمان را امان داد. پس حسن بن محمد بن عبدالله (ابوالزفت) بیامد و در پس محمد بن سلیمان بایستاد و موسی بن عیسی و عبدالله بن عباس او را گرفته بکشتند. پس محمد بن سلیمان سخت در غضب شد و سرهای کشتگان را که صدواندی بود بگرفتند و از جمله سر حسن بن علی بود و خواهر حسین (صاحب فخ) را که اسیر شده بود به زینب دختر سلیمان سپردند و فراریان با حجاج درآمیخته پنهان شدند و شش تن اسیر را نزد هادی بردند. وی بعضی را کشت و بعضی دیگر را بگذاشت و بر موسی بن عیسی که حسن بن محمد را کشته بود غضب کرد و اموال وی بستد و بر مبارک ترکی نیز خشم گرفته وی را مصادرت فرمود، آنگاه او را سائس ستوران کرد. (ابن اثیر ج6 صص37 - 38).
حسین بن علی بن حسن مثلث بن حسن مثنی بن امام حسن مجتبی (ع) مکنی به ابی عبدالله از اصحاب حضرت صادق بود و در «فخ» با جمعی از سادات حسنی مقتول شد. دعبل خزاعی شاعر در قصیدهء معروف «مدارس آیات...» از وی چنین یاد کند:
قبورٌ بکوفان و اخری بطیبة
و اخری بفخ نالها صلوات.
مادر وی زینب دختر عبدالله بن حسن مثنی است و از امام جواد (ع) نقل است که آل محمد را پس از وقعهء کربلا مصرعی بزرگتر از فخ نیست. ابوالفرج اصفهانی آرد که حضرت رسالت (ص) به فخ رسید و نماز خواند و بگریست و فرمود که جبرئیل خبر داد که یک تن از فرزندان تو در این موضع به قتل خواهد رسید و کسانی که با او شهید شوند اجر دو شهید خواهند داشت. و نقل است که امام باقر (ع) در «فخ» پیاده گشت و نماز خواند. سبب پرسیدند، فرمود که یک تن از اهل بیت من با جمعی در اینجا کشته میشوند و ارواح و اجساد ایشان به بهشت میرود و هنگام خروج وی بزرگان علویان (جز موسی بن جعفر و حسن بن جعفربن حسن مثنی) بدو پیوستند. (از ریحانة الادب ج2 صص373 - 374).

صاحب فر.

[حِ فَرر] (ص مرکب) فرمند. دارای فرهء ایزدی. شکوهمند.

صاحب فراش.

[حِ فِ] (ص مرکب، اِ مرکب) مریض و بیمار بستری : و او نیز رنجور و صاحب فراش بود. (تاریخ طبرستان). رکن الدین رنجور شد و صاحب فراش گشت و از حرکت عاجز ماند. (جهانگشای جوینی). ناگاه بعد از استحمام عارضه ای بر بدن او بازگشت که در خود گرانی می یافت و صاحب فراش گشت(1). || شوهر. || (اصطلاح فقه) در حدیث است: الولد للفراش و للعاهر الحجر؛ یعنی فرزند ازآنِ پدر است و زناکار را خیبت و خسران.
(1) - در یادداشت ها موجود است ولی مأخذ ذکر نشده است.

صاحب فصل الخطاب.

[حِ بِ فَ لُلْ خِ] (اِخ) داود پیغمبر (ع): و شددنا ملکه و آتیناه الحکمة و فصل الخطاب. (قرآن 38/20). رجوع به داود شود.

صاحب فضل.

[حِ فَ] (ص مرکب، اِ مرکب) فاضل. دانشمند.

صاحب فطنت.

[حِ فِ نَ] (ص مرکب)زیرک. باهوش :
پادشاهی بود او را سه پسر
هر سه صاحب فطنت و صاحب نظر.مولوی.

صاحب فن.

[حِ فَن ن / فَ] (ص مرکب)ذی فن. مخصص. متخصص :
حدیث صحبت خوبان و جام باده بگو
بقول حافظ و فتوای پیر صاحب فن.حافظ.

صاحب فیض.

[حِ فَ / فِ] (ص مرکب)بخشنده. کریم. جوانمرد :
روی آن بحردست صاحب فیض
بحروش بی نقاب دیدستند.خاقانی.

صاحب قبله.

[حِ بِ قِ لَ / لِ] (ص مرکب، اِ مرکب) لقبی است که مسلمانان هند به بزرگان مذهب خود دهند.

صاحب قبله.

[حِ بِ قِ لَ / لِ] (اِخ) رجوع به مسلم بن احمد... (ابوعبیده) شود.

صاحب قران.

[حِ بِ / حِ قِ] (ص مرکب، اِ مرکب) آن مولود که وقت افتادن نطفهء وی در رحم مادر، یا بوقت ولادت او قران عظمی باشد و برج قران در طالع بود. و بعضی گویند که در سال ولادت او زحل و مشتری را قران عظمی باشد و این نوع قران عظمی بعد از سالهای فراوان واقع شود، و این چنین مولود را پادشاهی دیر ماند، و از اسکندری منقول است آنکه وقت ولادت او زهره و مشتری را قران باشد. (غیاث اللغات). آنکه ولادت او زحل و مشتری را قران بوده باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون). و این لفظ پیش از عهد تیموریان معنی وصفی داشته و بجای اسم خاص استعمال نمیشده. رجوع به همین لغت نامه کلمهء «اسدی طوسی» بنقل از سخن و سخنوران شود. ناصرالدین شاه قاجار را از سال سی ام سلطنت صاحب قران خوانده اند :چون به نشابور قرار گرفت سالوکان خراسان جمع شدند و تدبیر کردند که این مردی صاحب قران خواهد بود و دولتی بزرگ دارد. (تاریخ سیستان ص224).
صاحب قران اگرچه نه ایّ و ز بیم تو
نشگفت اگر برآید از خسروان روان.لامعی.
آخر صاحب قران توئی به حقیقت
گر پس این چند صدهزار قران است.
مسعودسعد.
قران را از این فخر برتر نباشد
که شاهی چو این شاه صاحب قران شد.
مسعودسعد.
صاحب قران تو باشی در گیتی
تا در سپهر حکم قران باشد. مسعودسعد.
صاحب قران تو باشی و اینک خدایگان
دادت به دست خاتم صاحب قرانیا.
مسعودسعد.
هست شاهنشاه صاحب دولت صاحب قران
رأی صاحب دولت و صاحب قران باشد صواب.
معزی.
تا به گردون بر کواکب را قران باشد همی
او بود در دین و دنیا بی قرین صاحب قران.
معزی.
صاحب قران عالم هرگز قران بحکم؟
با طالع سعادت کلی قرین شدت.
صاحب قران شاعری استاد رودکی است.
از حدیث دولت صاحب قران در عهد او
هر کسی گفته ست و بر هر گونه ای دارد نشان
من شنیدستم که آن صاحب قران مردی بود
تیزدولت صعب هیبت نیک سیرت خوب سان
پاک اصل و راددست و شرمگین و نیکخوی
باتواضع بادیانت بامروت باامان
گر بدین آیین بود صاحب قران می دان که نیست
مر جهان را جز خداوند جهان صاحب قران.
رشیدی سمرقندی.
سخنوران را صاحب قران تویی به جهان
به تو تمام شود مدت قران سخن.سوزنی.
شاهنشه ملوک و سلاطین شرق و غرب
صاحب قران روی زمین خسرو زمان
طمغاج خان عادل سلطان گوهری
از نفس خویش تا ملک افراسیاب خان.
سوزنی.
وارث صاحب شریعت صاحب درس و سبق
خسرو برهانیان صاحب قران روزگار.
سوزنی.
خسرو صاحب قران و عالم فضل و هنر
و اندر آن صاحب قرانی بی قرین و بی نظیر.
سوزنی.
آن صدر کیست، صاحب عادل که در جهان
صاحب قران و صاحب صدر مسلم است.
سوزنی.
گویند مهدی آید صاحب قران برون
چون مدت (زمانه) خوهد بر کران رسید
صاحب قران تو بادی و مدت بسر مباد
چون ملکت جهان به تو صاحب قران رسید.
سوزنی.
هست صاحب قران اهل هنر
وز همه فضل با نصیب و حساب.سوزنی.
صاحب قران ملکی و بر تخت خسروی
هرگز نبوده مثل تو صاحب قران دگر.
رشید وطواط.
صاحب صاحب قران در عالم اوست
آصف الهام و سلیمان خاتم اوست.خاقانی.
کمترین وصاف او خاقانی است
کآسمان صاحب قران میخواندش.خاقانی.
زیور نثرش فرو خواهم گسست
بر شه صاحب قران خواهم فشاند.خاقانی.
بقا باد شهریار روزگار و صاحب قران عهد را... (سندبادنامه ص 331).
چنین تختی نه تختی کآسمانی
بر او شاهی نه شه صاحب قرانی.نظامی.
که احسنت ای جهاندار معانی
که در ملک سخن صاحب قرانی.نظامی.
جهان زنده بدین صاحب قران است
در این شک نیست کو جان جهان است.
نظامی.
جهان را خاص این صاحب قران کن
فلک را یار این گیتی ستان کن.نظامی.
که فلانی این چنین گفت این زمان
ای سلیمان مه صاحب قران.مولوی.
به صدر صاحب صاحب قران فرستادند
مگر به عین عنایت قبول فرماید.سعدی.
از بدو فطرت عالم... به هیچ قرنی سریر سلطنت به چنین صاحب قرانی مشرف نگشته است. (جامع التواریخ رشیدی).
میامن برکات دم اویس قرن
به عهد دولت این صاحبِقران برسان.
سلمان ساوجی.
ساقیا می ده که رندیهای حافظ عفو کرد
آصف صاحب قران جرم بخش عیب پوش.
حافظ.
ای مه صاحب قران از بنده حافظ یاد کن
تا دعای دولت آن حسن روزافزون کنم.
حافظ.
فکری باید کرد که این ملک در خاندان صاحب قران ماند و به بیگانه انتقال ننماید. (تاریخ شاهی ص129).
مؤلف هرمزدنامه ذیل کلمهء قران (پول)، نویسد: ناگزیر اصل این کلمه در اصل صاحب قران بوده که در روی بسیاری از سکه های ایران از خاندان صفوی گرفته تا ناصرالدین شاه دیده میشود، اینک برخی از آنها :
به گیتی سکهء صاحب قرانی
زد از توفیق حق عباس ثانی.
این سکهء نقره در سال 1059 ه . ق. در تبریز ضرب شده است.
ز بعد هستی عباس ثانی
صفی زد سکهء صاحب قرانی.
صفی دوم پسر عباس دوم از آغاز بهار سال 1079 ه . ق. نام سلیمان از برای خود برگزید.
به گیتی سکهء صاحب قرانی
زد از توفیق حق طهماسب ثانی.
ضرب قزوین در سال 1135 ه . ق.
سکه بر زر زد به توفیق الهی در جهان
ظل حق عباس ثالث ثانی صاحب قران.
ضرب اصفهان در سال 1145 ه . ق.
سکهء صاحب قرانی زد به توفیق اله
همچو خورشید جهان افروز ابراهیم شاه.
ضرب تفلیس، ابراهیم برادر عادل شاه است.
هست سلطان بر سلاطین جهان
شاه شاهان نادر صاحب قران.
ضرب شیراز در سال 1150 ه . ق.
شاه شاهان نادر صاحب قران
هست سلطان بر سلاطین جهان.
ضرب اصفهان در سال 1152 ه . ق.
همین شعر در روی سکه های نادر، ضرب مشهد و تفلیس و سند و جز اینها نیز دیده میشود.
به زر تا شاهرخ زد سکهء صاحب قرانی را
دوباره دولت ایران گرفت از سر جوانی را.
شاهرخ (1161 - 1163 ه . ق.) نوهء نادرشاه است. در سکه ای از فتحعلی شاه قاجار ضرب سال 1242 ه . ق. چنین نقش بسته:
سکهء شه فتحعلی خسرو صاحب قران.
ناصرالدین شاه قاجار در سال 1293 ه . ق. به یادگار سال سی ام پادشاهی خویش، در یک سکهء زرین ضرب تبریز خود را ناصرالدین شاه غازی خسرو صاحب قران خواند. (هرمزدنامه صص 235 - 236). و رجوع به قران شود.

صاحب قران.

[حِ قِ] (اِخ) رجوع به امیر تیمور گورکانی شود.

صاحب قران.

[حِ قِ] (اِخ) رجوع به سلطان حسین بایقرا شود.

صاحب قران.

[حِ قِ] (اِخ) رجوع به ناصرالدین شاه قاجار شود.

صاحب قران.

[حِ قِ] (اِخ) (سید...) امام علی. وی از شعرای هندوستان بود و در اوائل قرن سیزدهم میزیست و در زمان نواب آصف الدوله به لکهنو رفت. سراسر اشعار او مشتمل بر هجو و هزل است. (قاموس الاعلام ترکی).

صاحب قران ثانی.

[حِ قِ نِ ثا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پادشاهی که قریب رتبهء تیمور رسیده باشد. (غیاث اللغات).

صاحب قرانی.

[حِ قِ] (حامص مرکب)صفت صاحب قران :
بعمدا علی بن عمران به آخر
رسد زین ریاست به صاحب قرانی.
منوچهری.
زمین را مهیا به مالک رقابی
فلک را مسمی به صاحب قرانی.فرخی.
صاحب دیوان استیفا که اهل فضل را
اندر او اهلیت صاحب قرانی بوده است.
سوزنی.
در نکویی چون عمادی از سخن
دعوی صاحب قرانی میکنی.
عمادی شهریاری.
مرکز دائرهء گیتی ستانی و مدار نقطهء صاحب قرانی. (جامع التواریخ رشیدی).
رجوع به صاحب قران شود.

صاحب قلم.

[حِ قَ لَ] (ص مرکب، اِ مرکب) منشی. نویسنده : و مردی بود اصیل، فاضل، صاحب قلم و معرفت تمام. (فارسنامهء ابن بلخی ص 93).

صاحب قلم.

[حِ قَ لَ] (اِخ) میرزا آقا افشار از مردم ارومیه. خطاطی مشهور است و در نوشتن نستعلیق وحید عصر بود. چند کتاب به خط وی در استانبول چاپ شده است، از آنجمله کتاب گلستان است که بسال 1291 ه . ق. نوشته و به چاپ رسیده و درخور تمجید است. (از ریحانة الادب ج 2 ص 435).

صاحب قیاس.

[حِ] (ص مرکب) صاحب رأی و تدبیر :
همه انجمن ساز و انجم شناس
به تدبیر هر شغل صاحب قیاس.نظامی.

صاحب کافی.

[حِ بِ] (اِخ) وزیر کافی. لقب صاحب بن عباد. رجوع به صاحب بن عباد شود :
ترا که صاحب کافی خریطه کش زیبد
چهل درست که بخشش کنی چه دشوار است.
خاقانی.

صاحب کرامت.

[حِ بِ کَ مَ] (ترکیب اضافی، ص مرکب) دارای بزرگواری. ارجمند. بزرگوار. بخشنده :
ای صاحب کرامت شکرانهء سلامت
روزی تفقدی کن درویش بینوا را.حافظ.
|| ولی و عارفی که دارای کرامت باشد. رجوع به کرامت شود.

صاحب کرم.

[حِ کَ رَ] (ص مرکب)بخشنده. خداوند کرم :
طمع را نباید که چندان کنی
که صاحب کرم را پشیمان کنی.؟

صاحب کف بیضا.

[حِ بِ کَفْ فِ / کَ فِ بَ] (اِخ) کنایه از حضرت موسی علیه السلام است. (برهان).

صاحب کلاه.

[حِ کُ] (ص مرکب، اِ مرکب) پادشاه. تاجدار :
کمین مولای تو صاحب کلاهان
به خاک پای تو سوگند شاهان.نظامی.
پری دختی پری بگذار ماهی
بزیر مقنعه صاحب کلاهی.نظامی.
پرستش نمودش به آیین شاه
که صاحب کمر بود و صاحب کلاه.نظامی.
ملک حفاظیّ و سلاطین پناه
صاحب شمشیری و صاحب کلاه.نظامی.

صاحب کلاهی.

[حِ کُ] (حامص مرکب)پادشاهی. تاجداری :
جهان را بگیریم و شاهی کنیم
همه ساله صاحب کلاهی کنیم.نظامی.
به مولایی سپرد آن پادشاهی
دلش سیر آمد از صاحب کلاهی.نظامی.
گر او را دعوی صاحب کلاهی است
مرا نیز از قصب سربند شاهی است.نظامی.
جوانی داری و شیریّ و شاهی
سریّ و با سری صاحب کلاهی. نظامی.

صاحب کمال.

[حِ کَ] (ص مرکب)فاضل. کامل. خداوند علم و ادب. دارای فضایل :
صاحب کمال را چه غم از نقص جاه و مال
چون ماه پیکری که در او سرخ و زرد نیست.
سعدی.
به شیراز آی و فیض روح قدسی
بخواه از مردم صاحب کمالش.حافظ.
گفتند در این کرمینه چنین صاحب کمالی آمده است. (انیس الطالبین).
سگ به نطق آمد که ای صاحب کمال
بی حیا من نیستم چشمت بمال.شیخ بهائی.

صاحب کمر.

[حِ کَ مَ] (ص مرکب، اِ مرکب) دارای کمربند. || پادشاه :
پرستش نمودش به آیین شاه
که صاحب کمر بود و صاحب کلاه.نظامی.

صاحب کمند.

[حِ کَ مَ] (ص مرکب، اِ مرکب) صیاد :
چون نرود در پی صاحب کمند
آهوی بیچاره به گردن اسیر.سعدی.

صاحب گرای.

[حِ گِ] (اِخ) از خانهای قرم (کریمه) است. رجوع به خانان کریمه و کریمه شود.

صاحب گرای ثانی.

[حِ گِ یِ] (اِخ)رجوع به خانان کریمه شود.

صاحب گناه.

[حِ گُ] (ص مرکب)گناهکار. مذنب :
به داور داور فریادخواهان
به یارب یارب صاحب گناهان.نظامی.

صاحب گیسو.

[حِ] (ص مرکب) علوی. سید. رجوع به صاحب گیسویی شود.

صاحب گیسویی.

[حِ] (حامص مرکب)سیادت. علوی بودن :
گر کند با تو کسی دعوی به صاحب گیسویی
گیسو از شرمت فروریزد پدید آید کلی.
سوزنی.

صاحب مازندرانی.

[حِ بِ زَ دَ] (اِخ)رجوع به صاحب علی آبادی شود.

صاحب مال.

[حِ] (ص مرکب) مالدار. توانگر :
آن شنیدی که در بلاد شمال
بود مردی بخیل و صاحب مال.سعدی.

صاحب مایه.

[حِ بِ یَ / یِ] (ترکیب اضافی، ص مرکب) مایه ور. دارای مایه :
صاحب مایه دوربین باشد
مایه چون کم بُوَد چنین باشد.نظامی.

صاحب مرتبه.

[حِ مَ تَ بَ / بِ] (ص مرکب) خداوند مقام : و صاحب مرتبه گرداندش بسبب آنکه بیشتر نزدیک او فرستاد. (تاریخ بیهقی ص311).

صاحب مرده.

[حِ مُ دَ / دِ] (ص مرکب)وصف است مال یا چیزی را که خداوند آن مرده باشد :
هرکه میمیرد غم او قسمت من میشود
وارثم گویا من این غمهای صاحب مرده را.
طاهر وحید.
در طلسم زندگی تا کی توان بودن اسیر
از سر من وا کنید این جان صاحب مرده را.
فطرت.
|| نفرینی است که در حالت غضب بیشتر به گاو و خر و دیگر ستوران کنند.

صاحب مروت.

[حِ مُ رُوْ وَ] (ص مرکب)جوانمرد : علما گویند مقام صاحب مروت به دو موضع ستوده است، در خدمت پادشاه... یا در میان زهاد. (کلیله و دمنه).

صاحب مظالم.

[حِ بِ مَ لِ] (ص مرکب، اِ مرکب) رئیس دیوانخانه. رئیس دیوان مظالم :آخر او را صاحب مظالم کردند، هر روز مظالم سپاه بودی و به صدر مظالم بنشستی و کارها همی راندی. (تاریخ سیستان).

صاحب معانی.

[حِ مَ] (ص مرکب) دانای امور. عارف به حقیقت :
چه نیکو فال زد صاحب معانی
که خود را فال نیکو زن چو دانی.نظامی.

صاحب منزل.

[حِ مَ زِ] (ص مرکب، اِ مرکب) خانه خدا. میزبان : و آن عزیز صاحب منزل طعامی ساخته بود. (انیس الطالبین).

صاحب منصب.

[حِ مَ صِ / صَ] (ص مرکب، اِ مرکب) افسر ارتش از ستوان سوم به بالا. رجوع به افسر شود. || پایه ور. || کسی که رتبه و مقامی دارد.

صاحب نسق.

[حِ نَ سَ] (ص مرکب، اِ مرکب) گویا لقبی بوده است مانند کدخدا و داروغه و امثال آن.

صاحب نسق.

[حِ نَ سَ] (اِخ) یکی از فضلای آخر عهد قاجار و از مردم قم و مترجم شش مجلد کتاب لغت از فارسی به فرانسه و این کتاب به طبع نرسیده است.

صاحب نظر.

[حِ نَ ظَ] (ص مرکب)باریک بین. روشندل. آگاه. بینا. دیده ور. بصیر. باهوش. آنکه به چشم دل در کارها نگرد :
نیست برِ مردم صاحب نظر
خدمتی از عهد پسندیده تر.نظامی.
پادشاهی بود و او را سه پسر
هر سه صاحب فطنت و صاحب نظر.مولوی.
پس دو چشم روشن ای صاحب نظر
بهتر از صد مادر است و صد پدر.مولوی.
مرغ جایی که علف بیند و چیند گردد
مرد صاحب نظر آنجا که کرم بیند و جود.
سعدی.
آن نه صاحب نظر بود که کند
از چنین روی در بروی فراز.سعدی.
وصل خورشید به شب پرّهء اعمی نرسد
که در این آینه صاحب نظران حیرانند.
حافظ.
دوستان عیب من بیدل حیران مکنید
گوهری دارم و صاحب نظری میجویم.
حافظ.
بنمای به صاحب نظران گوهر خود را
عیسی نتوان گشت به تصدیق خری چند.
صائب.
|| جمال پرست. آنکه از نظر به جمال خوبان لذت گیرد بی نظر ریبة :
گروهی نشینند با خوش پسر
که ما پاکبازیم و صاحب نظر.سعدی.
هر کسی را نتوان گفت که صاحب نظر است
عشق بازی دگر و نفس پرستی دگر است.
سعدی.
سهل بود آنکه به شمشیر عتابم میکشت
قتل صاحب نظر آن است که قاتل برود.
سعدی.
میان عاشقان صاحب نظر نیست
که خاطر پیش منظوری ندارد.سعدی.
هر کس به تعلقی گرفتار
صاحب نظران به روی منظور.سعدی.
گوشهء چشم رضائی به مَنَت باز نشد
این چنین عزت صاحب نظران میداری.
حافظ.
در خیال اینهمه لعبت به هوس میبازم
بو که صاحب نظری نام تماشا ببرد.حافظ.
ناظر روی تو صاحب نظرانند آری
سر گیسوی تو در هیچ سَری نیست که نیست.
حافظ.
|| عارف :
بفرمود صاحب نظر بنده را
که خشنود کن مرد دَرْمَنده را.سعدی.
که صاحب نظر بود و درویش دوست
هر آن کاین دو دارد ملک صالح اوست.
سعدی.
|| بلندهمت. عالی طبع. ضد تنگ نظر :
کوته نظران را نبود جز غم خویش
صاحب نظران را غم بیگانه و خویش.
سعدی.
نظر آنانکه نکردند بدین مشتی خاک
الحق انصاف توان داد که صاحب نظرند.
سعدی.

صاحب نظری.

[حِ نَ ظَ] (حامص مرکب) صفت صاحب نظر. رجوع به صاحب نظر شود :
گفتم که کنم توبه ز صاحب نظری
باشد که بلای عشق گردد سپری.سعدی.
سعدیا گر نتوانی که کم خود گیری
سر خود گیر که صاحب نظری کار تو نیست.
سعدی.
منظور خردمند من آن ماه که او را
با حسن ادب شیوهء صاحب نظری بود.
حافظ.

صاحب نفس.

[حِ نَ فَ] (ص مرکب)مستجاب الدعوة. آنکه دم او را اثری است :
با زنده دلان نشین و صاحب نفسان
حقْ دشمن خود مکن به تدبیر خسان.
سعدی.
آنانکه شب آرام نگیرند ز فکرت
چون صبح پدید است که صاحب نفسانند.
سعدی.

صاحب نواز.

[حِ نَ] (نف مرکب) کسی که به رغبت خدمت صاحب کند :
پرستندهء خوب صاحب نواز
پرستش کنان برد شه را نماز.نظامی.

صاحب نیاز.

[حِ] (ص مرکب) نیازمند :
سکندر به آن خلق صاحب نیاز
ببخشید و بخشودشان برگ و ساز.نظامی.

صاحب ولایت.

[حِ وِ یَ] (ص مرکب، اِ مرکب) پیر. مرشد. ولی :
کسی را که نزدیک ظنت بدوست
چه دانی که صاحب ولایت خود اوست.
سعدی.

صاحبة.

[حِ بَ] (ع ص، اِ) تأنیث صاحب. ج، صاحِبات، صَواحِب. || هر زنی که درک صحبت رسول (ص) کرده باشد.
-صاحبة المنزل؛ ام البیت. ام المثوی. ام المنزل. ام المسکن. کدبانو.

صاحب همت.

[حِ هِمْ مَ] (ص مرکب)صاحب عزم. دارای اراده : و صاحب همت روشن رأی را گفت معانی کم نیاید. (کلیله و دمنه). و رجوع به همت شود.

صاحب هنر.

[حِ هُ نَ] (ص مرکب)هنرمند. هنرور. دارای هنر :
بی هنر را دیدن صاحب هنر
نیش بر دل میزند چون کژدمی.سعدی.
اگر هست مرد از هنر بهره ور
هنر خود بگوید نه صاحب هنر.سعدی.
زبان در دهان ای خردمند چیست
کلید در گنج صاحب هنر.سعدی.
و رجوع به هنر شود.

صاحب هوس.

[حِ هَ وَ] (ص مرکب)بوالهوس. بلهوس. دارای هوس. آنکه به هوای دل رود :
اینجا شکری هست که چندین مگسانند
یا بوالعجبی کاین همه صاحب هوسانند.
سعدی.

صاحبی.

[حِ] (ص نسبی، اِ) منسوب به صاحب. || قسمی انگور درشت و پوست نازک و قرمزرنگ :
بنده پرور هیچ بیگم نیست چون بنت العنب
صاحبی زینگونه گر انگور را خوانم رواست.
میرزا عبدالغنی قبول.
در صاحبیش لطافت جان
قند گرجیش از غلامان.تأثیر.
|| جامهء ابریشمی مخطط. (غیاث اللغات) :
خوشا آن شمطها و آن صاحبیها
که آرند سوغات ما را صواحب. نظام قاری.
کتان فرم آمد و مغربی
دگر کیسهء بعد از او صاحبی.نظام قاری.
ز کیسه ای همه را کرده کیسه ها فربه
ز صاحبی همه را ساخت صاحب زیور.
نظام قاری.
صاحبی را که ز کتان هوس کیسه ای است
کیسه از سیم بپرداز بگو در بازار.
نظام قاری.
گردن از کتان صاحبی مدور پیچیده... (دیوان البسهء نظام قاری ص134).
دلبستگی نمانده چنانم که بعد از این
ننگ آیدم که جامهء تن صاحبی کنم.تأثیر.

صاحبی.

[حِ] (اِخ) دهی از دهستان میان دورود بخش مرکزی شهرستان ساری، 20000گزی شمال خاوری ساری. دشت معتدل، مرطوب، مالاریائی. سکنهء آن 400 تن شیعه، زبان آنها مازندرانی و فارسی. آب آن از رودخانهء تجن و فاضلاب گلما و چشمه است. محصول آنجا برنج، غلات، پنبه، صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

صاحبی.

[حِ] (اِخ) رجوع به ابوعلی صاحبی شود.

صاحب ید بیضا.

[حِ بِ یَ دِ بَ] (اِخ)کنایه از حضرت موسی است. || (ص مرکب) در اصطلاح عامیانه، کسی را گویند که شکوه و جلالی داشته باشد. رجوع به ید بیضا شود.

صاحبی ویشکلا.

[حِ] (اِخ) موضعی است در اندرود فرح آباد (مازندران). (سفرنامهء مازندران رابینو ص 120).

صاحبیة.

[حِ بی یَ] (اِخ) از فِرَق متصوفهء متشبههء مبطله اند، که خود را بظاهر صوفی نمایند و از اعمال ایشان خالی باشند و گویند که تقید به احکام شریعت وظیفهء عوام است که نظر ایشان بر ظواهر اشیاء است، اما حال خواص آن است که به رسوم ظاهر مقید نشوند و به مراعات حضور باطن اهتمام کنند. (کشاف اصطلاحات الفنون ج2 ص843).

صاحتان.

[حَ] (اِخ) نام موضعی است. (معجم البلدان).

صاحة.

[حَ] (ع اِ) زمینی که گاهی [ هیچگاه ] نرویاند گیاه را. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

صاحة.

[حَ] (اِخ) نام کوه سرخی است در رکاء و دخول. و شاید که از صَوح بمعنی جانب کوه باشد. (معجم البلدان ج 5 ص 330). || نصر گوید: صاحة پشته هاست سرخ رنگ باهله را بنزدیکی عقیق مدینه و آن یکی از سه وادی عقیق است. بشربن ابی خازم گوید :
لیالی تستبیک بذی غروب
کأنّ رضابه وهناً مدام
و ابلج مشرق الخدین فخم
یسن علی مراغمه القسام
تعرض جابة المذری خذول
بصاحة فی اسرتها السلام
و صاحبها غضیض الطرف أحوی
یضوع فؤادها منه بغام.
(معجم البلدان ج 5 ص330).

صاحی.

(ع ص) صاحٍ. ج، صاحون، صُحاة. (مهذب الاسماء). هوشیار. به خود بازآمده پس از مستی. مقابل سکران. || یوم صاحٍ؛ روز گشاده و بی ابر. (منتهی الارب).

صاحیه.

[یَ] (ع اِ) جزر است. (تحفهء حکیم مؤمن چ تهران 1277 ه . ق.). صاحیه (به تشدید یاء)؛ جزر است. (تحفهء حکیم مؤمن، نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف). صاحیه جزر است. (اختیارات بدیعی، نسخهء دیگر). لیکن در مفردات ابن بیطار آن را صباحیه(1) آورده و گوید بمعنی جزر است و نیز چنین است در ذیل القوامیس دزی. رجوع به صباحیه شود.
.(لکلرک)
(1) - sabahia.

صاخ.

(ع اِ) آماسیدگی استخوان از گزیدگی یا کوفتگی که اثر آن باقی باشد. || داهیه. بلا. (منتهی الارب). و رجوع به صاخة شود.

صاخات.

(ع اِ) جِ صاخة.

صاخب.

[خِ] (ع ص) نعت فاعلی از صخب. بانگ کننده. سخت بانگ کننده. (اقرب الموارد).

صاخبة.

[خِ بَ] (ع ص، اِ) تأنیث صاخب :لنا الصاخبة من البغل و لکم الصامت من النخل. (از نامهء رسول خدا (ص) به حارثة بن قطن). رجوع به حارثة بن قطن شود.

صاخد.

[خِ] (ع ص، اِ) خرمابن تنهاگانهء (؟) پوست رفته. (منتهی الارب)(1). || حَرٌّ صاخدٌ؛ گرمای سخت. || واحدٌ فاحدٌ صاخد؛ از اتباع است. (منتهی الارب)؛ یعنی تنها و ناتوان و بی برادر و فرزند. (اقرب الموارد).
(1) - چنین معنی برای «صاخد» دیده نشد.

صاخر.

[خِ] (ع اِ) آوازِ [ خوردنِ ] آهن بر آهن. (منتهی الارب).

صاخرة.

[خِ رَ] (ع اِ) آبجامهء سفالین. (منتهی الارب). شاید معرب ساغر.

صاخة.

[خَ] (ع اِ) آماسیدگی استخوان از گزیدگی یا کوفتگی که اثر آن باقی باشد. || داهیه. بلا. (منتهی الارب). و رجوع به صاخ شود.

صاخة.

[صاخْ خَ] (ع ص، اِ) آواز سخت که گوش را کر کند. || قیامت. || بلا و سختی. (منتهی الارب).

صاد.

(ع اِ) حرفی است از حروف هجاء. رجوع به «ص» شود. || بمعنی صید است که بیماریی باشد (شتران را). || روی و مس یا نوعی از آن. (منتهی الارب). || دیگ رویین و سنگین. (دستورالاخوان) (مهذب الاسماء). || رگی است میان دو چشم شتر و او از آن رگ به بیماری صید مبتلا میگردد. (منتهی الارب). || پنج تار است در عود متحد با هم: صاد و زیر و لسان و مثلث و بم. || خروس آنگاه که در خاک غلطد و ماده طلبد. (مهذب الاسماء). || (ص) بعیرٌ صاد؛ شتر صادزده. (منتهی الارب).

صاد.

[صادد] (ع ص) نعت فاعلی از صَدّ. رادع. مانع. بازگرداننده. عائق.

صاد.

(اِخ) کوهی است در نجد. (معجم البلدان).

صادر.

[دِ] (ع ص) نعت فاعلی از صدور. بازگردنده. مقابل وارد. از جای بیرون آینده. (غیاث اللغات). رونده (در مورد شخص و شی ء هر دو استعمال شود) :
ز بهر صادر و وارد پزند هر روزی
هزار پخته مر او را همیشه در مطبخ.
سوزنی.
صیت بزرگی احوال و کرامات و مقامات خواجه را از صادر و وارد بسیار شنودم. (انیس الطالبین). و رجوع به صادر کردن و صادرات شود. || یقال: ما له صادر و لا وارد؛ یعنی نیست او را چیزی. || طریق صادر؛ راه بازگشت از آب. (منتهی الارب).

صادر.

[دِ] (اِخ) قریه ای است در بحرین بنی عامربن عبدالقیس را. (معجم البلدان).

صادر.

[دِ] (اِخ) موضعی است در شام. (معجم البلدان).

صادر.

[دِ] (اِخ) از قراء یمن است از مخلاف سنحان. نابغه گوید :
و قد قلت للنعمان لما رأیته
یرید بنی حن بثغرة صادر
تجنب بنی حن فانّ لقاءهم
شدید و ان لم تلق الا بصابر.(معجم البلدان).

صادر.

[دِ] (اِخ) ابن کامل بن بدر عیسی. وی شاعری است نیکوسخن و از شعر وی قصیده ای است که در آن برادر خود بدر را که با ابوهیذام کشته شده یاد کند:
لئن قتلت قحطان بدراً فانما
اراها نجوم اللیل کارهة ظهرا
اقام لها سوق الجلاد ابن کامل
فانفذها قت و اوجعها عقرا
فان یک بدر قد مضی لسبیله
فمامات محسوداً و لکن شفی صدرا
فمن ظن ان الحرب لیست تقوده
اذا کان ممن فی الوغی یلهب الجمرا
فقد ظن عجزالرأی منه و قد نبت
بذلک منه النفس من رأیها خسرا
فلاتبعدن یا بدر ان کنت هالکاً
فقد کنت محموداً لنا ماجداً عمرا
سأبکیک بالبیض الخفاف و بالقنا
فان بها ما ادرک الماجد الوترا
و لست کمن یبکی اخاه بعبرة
یعصرها من جفن مقلته عصرا
و نحن اناس لاتفیض دموعنا
علی هالک میتاً و ان قطع الظهرا
نعد لما نمنی به من مصابنا
و ان جل ماغنی به ابداً صبرا.
(تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص 359).

صادرات.

[دِ] (ع ص، اِ) جِ صادرة. مقابل واردات. || در تداول علمای اقتصاد و بازرگانان، کالاهائی است که از نقطه ای به نقطهء دیگر و مخصوصاً از کشوری به کشور دیگر فرستاده شود.
صادرات ایران: از مقایسهء صادرات ایران در عصر حاضر با عصر قدیم مشاهده میشود که ارقام صادراتی کشور نه تنها ترقی نکرده بلکه تنزل فاحشی در آن پیدا شده است. امروز ایران جزء کشورهائی است که برای ممالک طبقهء اول مواد اولیه تولید میکند، ولی در زمان قدیم، یعنی از عهد هخامنشیان و اشکانیان کشوری تجارتی و صنعتی بوده است که مصنوعات فلزی و منسوجات آن در کشورهای دیگر مشتری داشته. پس از استیلای عرب نیز رونق تجارتی این کشور از میان نرفت و تجار ایرانی مصنوعات کشور خود را در شهرهای مهم اسلامی به فروش میرسانیدند. در حملهء مغول تجارت ایران نیز لطمهء فراوان دید و از عهد صفویه که اروپا در شاهراه تمدن و ترقی مادی افتاد بازارهای ایران در این ممالک از دست رفت. اینک برای مقایسهء صادرات ایران در قدیم و عصر حاضر تاریخچه ای از صادرات کشور در طول تاریخ درج میشود:
صادرات ایران قبل از هخامنشی: در ایران قدیم یعنی سالها پیش از قرن ششم میلادی در بلخ و سغد و هرات تمدن درخشنده ای وجود داشته و صنعتگران ایرانی در ساختن زیورهای طلا و نقره و فلزات دیگر ماهر بوده اند. در اوستا از زره طلا، کمر طلا، جام طلا یا نقره، نعل اسب، لباس پشمی، گلیم و پوستین و عرابه ها که با طلا زینت شده است و همچنین ظروف برنجی و گلی نام رفته است(1)که طبعاً بعض این مصنوعات درخارج از کشور مشتری داشته است.
عهد هخامنشی: در این دوره امتعه و مال التجاره هائی در نقاط مختلف کشور وجود داشته که نویسندگان عهد قدیم از آن یاد کرده اند، مانند: مس، سرب، نقره، لاجورد در آذربایجان، شمشاد، آهن در گیلان، لاجورد در دماوند، مس در دامغان، فیروزه در خراسان، مس و سرب و فلزات دیگر در باختر، طلا در ماوراء سیحون، اسب های ممتاز و قالی در همدان و گروس، مس و آهن در مغرب دریاچهء ارمی، قیر و نفت و موم معدنی در خوزستان، مس، سرب، نقره در پارس و بختیاری، مروارید و صدف در خلیج فارس و بحر عمان، خاک طلا، ادویه، عطریات، پنبه، شاخ کرگدن، فیل، عاج، عود، صندل، فوفل، آبنوس در هندوستان، مس، سرب، ابزار فلزی در ارمنستان و کاپادوکیه، طلا، شمشاد در کلخید، آلات و ابزار فلزی، اسلحه، منسوجات، منبت کاری، ملیله دوزی و غیره در آسور، قالی، کاشیهای قیمتی، اشیاء زرگری، منسوجات، افسنطین، قیر، شترمرغ، درنا در کلده، ظروف طلا و مجسمه های فلزّی در لیدیّه، آلات و ادوات آهنگری در یونیه (ولایت ینیان)، اسبهای ممتاز و اشیاء نقره و عطریات در کیلیکه، رنگ ارغوان، شیشه، بلورآلات و چوب سدر در فینیقیه، منسوجات کتانی، شیشه آلات، بلور معدنی، کاغذ حصیری در مصر، عاج، چوب های قیمتی، طلا، بلور معدنی در حبشه، کندر، دارچین، زغال اخته، بلسان، لادن، مُرّ مَکّی در عربستان. (ایران باستان ج2 صص1511 - 1512).
تجارت نفت و قیر خوزستان در این عصر اهمیت عظیمی داشت، چه مصریها برای مومیائی مردگان خریدار آن بودند(2). پنبهء سغد و باختر به مغرب میرفت و اروپائیان خریدار آن بودند(3).
دورهء پارت ها: در دورهء پارت ها ایران با روم تجارتی وسیع داشت. مال التجاره ای که در این دوره به روم میرفت عبارت بود از منسوجات گوناگون، ادویه، قالی و قالیچه و پارچه های ابریشمی. این پارچه ها را زنان اعیان روم بسیار استعمال میکردند. پلین گوید: قالیچه های ایران از رنگهای مختلف به قیمت گزاف فروخته میشد و زینت قصور رومی بود. در ضمن صادرات ایران به روم در این دوره نام صمغ، کتیرا، جگن معطر (قصب الذریرة؟) نیز برده شده است. (پلین، تاریخ طبیعی، کتاب 11 بند 23، کتاب 8 بند 48، کتاب 12 بند 9). از تجارت ایران با ممالک دیگر اطلاعی در دست نیست و نمیدانیم چه چیز بدان کشورها صادر و یا چه چیز از آنجا وارد میشده است. (ایران باستان ج3 صص 2697 - 2698).
دورهء ساسانیان: کریستن سن میگوید: هیوئن تسیانگ سیاح مشهور چینی که در آغاز قرن هفتم میلادی اوضاع ممالک مغرب آسیا را شرح داده است محصولات صنعتی ایران را چنین وصف میکند: محصولات عمدهء این کشور طلا و نقره و مس و بلور و مروارید نادرالوجود و مواد گرانبهای دیگر است. در این کشور پارچه های ابریشمی و قالی و چیزهای دیگر می بافند. مسلماً صنعت پارچه بافی یکی از صنایع مهمهء ایران بوده است. (ایران در زمان ساسانیان ص 78). از چیزهائی که چین از ایران میخرید یکی وسمهء معروف ایرانی بود که بهای گزافی بدان میدادند و ملکهء چین هر سال مقداری برای مصرف شخصی خریداری میکرد. قالی های بابلی نیز طالب فراوان داشت. احجار طبیعی و مصنوعی شام، و مرجان و مروارید بحر احمر و منسوجات شام و مصر و مواد مخدّرهء شرق نزدیک از جانب ایران به چین فرستاده میشد. (همان کتاب ص79). در دورهء ساسانی بلور معدنی آتیزو که نوعی از مرمر و مانند یشم است و بوئی خوش دارد و سنگ متراکس (مهر درخش) که اکنون انواع آن را سلیمانی مینامیم و سنگی شبیه عاج و سنگ مشهور به حدید از معادن فارس در خارج مشتری داشته. فیروزهء خراسان، سنگهای جوینی و هراتی و لعل بدخشان و مروارید بحرینی به ممالک دیگر صادر میشده. نفت، قالی و قالیچه، پوست و پوستین و هر گونه لباسهای پوستی و رنگ های نباتی مخصوصاً وسمه و حنا و روناس به چین فرستاده میشد. اسلحهء مرو، آهن آلات، زرینه، عطریات و صدفهای خلیج فارس در خارج کشور مشتری داشت(4).
عصر خلفا: پس از انقراض دولت ساسانیان و اشغال ایران رشتهء تجارت این سرزمین گسیخته نشد و بازرگانان به ورود و صدور کالا پرداخته و صنعتگران ایرانی هنر و ذوق خویش را در ساختن بهترین نمونهء مصنوعات آشکار کردند، چنانکه در دوران حکومت اسلامی در بغداد و شهرهای مهم مسلمان نشین ارقام مهمی از انواع کالاهائی که در ایران تولید میشد به مشتریان عرضه میکردند. مؤلف تاریخ تمدن اسلامی گوید: بازرگانان در دورهء خلفای اسلامی در بصره و بغداد و شهرهای مسلمان نشین دیگر سکونت داشتند و بیشتر اینان از مهاجرین ایران و روم و کشورهای مترقی دیگر بودند که مصنوعات و مال التجارهء ممالک را برای فروش عرضه میداشتند. از جمله امتعه ای که به بغداد میرفت عطرهای نیشابور، منسوجات کتانی، شیز، پارچه های مویی که به مصرف لباس خلیفه و رجال دولت میرسید و همچنین پرده های ابریشمی از فسا، و بساط ها و نخناخ ها (؟) و جانمازها و زیلوها از جهرم و پرده ها و کرسی ها از دشت و بهترین نوع بساط و بندازارها و بالشها و نمط ها و کرسیها از ارمینیه بود و ایشان را رنگی سرخ بود که بدان پشم را رنگ کردندی و مانند نداشت و عتابی و جامه های منقش و جامه های حریر اصفهان و جامه های منیر از ری و ابریشم و مطرف های ابریشمین و طبق های چوبین از طبرستان و نیشابور و جامه های کتان و پنبه (بز) از بلخ و کاغذ و نوشادر و کرک و سمور و سنجاب و روباه از ماوراءالنهر و بساط ها و جانمازها و جامه های پشمین از بخارا و طیلسان های مقور از کرمان و مقنعه های ابریشمین از جرجان و سوس و بردهای منیر و کاسه ها و شانه ها از ری و کساء و جوراب از قزوین و موزه و سمور از همدان و شیشه و خزف از بصره و حصیر از عبادان و دیبا و نمط ها از تستر (شوشتر). (تاریخ تمدن اسلامی ج5 صص38 - 39).
خوارزمشاهیان و مغول: در دورهء خوارزمشاهیان بازرگانان ایران مال التجارهء خود را به چین و مغولستان میبردند و هنگامی که سه نفر از مسلمانان (احمد خجندی، عبدالله بن امیر حسین جندی، احمد بالجیج) نزد چنگیزخان رفتند مقداری پارچه های زربفت قیمتی نزد او بردند و او همه را به قیمت گزاف خرید. (تاریخ مغول ص 22). در دورهء مغول نیز پارچه های زربفت و قالی بافی رونقی بسزا داشت و فرش و پارچه های پشمی موصل را تجار خارجی به قیمت خوب خریده و صادر میکردند. (تاریخ مغول ص 560). همچنین تجارت لعل بدخشان و فیروزهء نیشابور و اطلس و پارچه های زربفت مرو و طوس و شوشتر و موصل و یزد و کرمان و گلاب و عطرهای شیراز و اصفهان و اقسام اسلحهء منقورهء گرجستان و مصنوعات دستی و منسوجات ابریشمی تبریز به بازرگانان خارجی فروخته میشد. (همان کتاب ص571).
دورهء صفویه: در دورهء صفویه مهمترین قلم صادراتی ایران ابریشم بود. هر سال مقدار بسیاری از پارچه های زری و مخمل و تافتهء ایرانی به اروپا حمل میشد، همچنین مخمل و ابریشم خام ایران به عثمانی، مسکو، لهستان میرفت و به مصرف قلابدوزی میرسید. ساغری و تیماج کشور را به هندوستان و ژاپن میبردند و روناس ایران به هندوستان فروخته میشد. ترشی میوه نیز یک رشتهء عمدهء تجارت ایران بود که به هندوستان فروخته میشد. گلاب و سایر عطرها را نیز بدان کشور میفروختند. پستهء قزوین، بادام یزد و کرمان و کشمش و آلو هم از راه هرمز به هندوستان میرفت. هر سال مقدار بسیاری جعبه های مربا از بصره به هندوستان حمل میشد و مسلمانان و پرتغالیها خریدار آن بودند. مقداری کثیر میوهء خشک نیز از آذربایجان به توقات و دیاربکر و نینوا حمل میکردند که از آنجمله زردآلو است. و مقدار کمی از پارچه های منقش که خشن و پست است به خاک عثمانی میبردند. تجارت حیوانات اهلی نیز سود فراوان داشت، عدد بسیاری شتر به ارمنستان و آناطولی میفروختند. گوسفند ایران را تا اسلامبول و ادرنه هم میبردند. (از تاورنیه صص891 - 895). فتنهء افغان امنیت طرق و شوارع را بهم زد و بالنتیجه تجارت ایران رو به انحطاط گذاشت و نادرشاه هم هرچند در اصلاح وضع اقتصادی کشور اهتمام داشت، لکن کارشکنی همسایگان و مخصوصاً دولت عثمانی و نیز انقلابهای داخلی اقدامات اصلاحی او را عقیم گذاشت.
عهد قاجاریه: در دورهء قاجاریه، گذشته از نفت، خشکبار، قالی که به ممالک غرب میرفت و برنج و ماهی که به روسیه حمل میشد، چوب چپق شیراز هم یکی از ارقام مهم صادراتی بود که به استانبول میفرستادند، و عمال عثمانی آن را به صورت انحصار درآورده بودند، تا آنجا که در مادهء دوم معاهدهء ارزنة الروم مقرر گردید که تجارت چوب چپق بعدها به انحصار نیفتاده و سوداگران ایرانی آزاد هستند به هرکه خواهند بفروشند. تنباکو و توتون نیز یکی از ارقام صادراتی بود.
قرن اخیر: از اوائل این قرن صادرات ایران دچار شکست فاحشی شد و این مسئله مولود عواملی چند است که از جملهء آنها عدم امنیت طرق و شوارع، بی اعتنائی دولت های وقت به اوضاع اقتصادی کشور، و عدم اهتمام بازرگانان در تهیهء جنس مرغوب بود. و تنها بازار شیلات و نفت بود که نسبتاً ثابت ماند. در سنوات اخیر یعنی قبل از جنگ جهانگیر دوم دولت از یک سو بازرگانی را در انحصار خود درآورد و با این عمل بر میزان صادرات کشور افزود و از واردات آن کاست و از سوی دیگر شرکت ها را تحت نظر گرفت و بازرسانی برای نظارت در تهیهء کالاهای مرغوب و طرز عدل گیری و بسته بندی آن گماشت و با این اقدام صادرات کشور تا اندازه ای افزایش یافت. صادرات کنونی ایران بجز نفت و شیلات عبارت است از: روده، میوه های خشک، برنج، دانه ها و میوه های روغن دار، گیاههای دارویی و صمغی، کتیرا و اقسام صمغ، پوست و متعلقات آن، پیله، ابریشم، پشم، کرک و مو، پنبه، فرش. صادر اول.
[دِ رِ اَوْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)نخستین معلولی که از باریتعالی صادر شده است. ملا عبدالرزاق لاهیجی گوید: حکما گفته اند که از واحد حقیقی که هیچگونه کثرت در او نباشد (نه حقیقی و نه اعتباری) صادر نتواند شد بالذات در مرتبهء واحده مگر واحدی، چه لابد است مر علت را نظر به معلول معینی از خصوصیتی که مرجّح در وجود وی بخصوص تواند شد از میان سایر معلولات ممکنة الصّدور و آن خصوصیت در واحد حقیقی نه جزو ذات تواند بود و نه عارض ذات و الا تحقق کثرت لازم آید بلکه باید عین ذات باشد و آن خصوصیت عین ذات (را) نظر به دو معلول نتواند بود و الا لازم آید که اثنینیت در معلول نه بوده باشد و یا خصوصیت شرکت باشد و این هر دو خلاف مفروض است و یا خصوصیت نظر به هر دو بالذات نبوده باشد بلکه نظر به یکی بالذات و نظر به دیگری بالعرض (باشد) و این ممکن است و واقع. پس ثابت شد که از واحد حقیقی صادر نتواند شد بالذات جز معلول واحد و چون ثابت است که واجب الوجود حقیقی است پس معلولی که در مرتبهء اول صادر شود از او باید که ماهیةً بسیط باشد بحسب خارج و باید که محتاج نباشد وجود او یا تقوم او به وجود معلول دیگر و الا آن معلول دیگر صادر اول بوده باشد به وجوب تقدم محتاج الیه علی المحتاج و اینچنین معلولی در میان معلولات ممکنه جوهر عقلی تواند بود و بس، چه عرض مطلقاً محتاج است در تقوم به جوهر و از انواع جوهریه جسم مرکب خارجی است مرکب از ماده و صورت و صورت محتاجی است در تعین به ماده و ماده محتاج است در تقوم به صورت و نفس محتاج است در فیضان و حدوث به استعداد بدنی یا استعداد ذاتی فطری مانند نفوس فلکیه و یا استعداد تجددی مانند نفوس بشریه، پس هیچکدام از مقولات عرضیه و انواع جوهریه صادر اول نتواند بود مگر جوهر عقلی، پس لابد است که صادر اول جوهر عقلی باشد و چون عقل اول صادر شد کثرت پیدا شود بر سبیل لزوم بالعرض نه بطریق صدور بالذات... (گوهر مراد فصل چهارم از باب سوم از مقالهء دوم).
(1) - ایران اقتصادی تألیف رحیم زاده ج1 ص10.
(2) - ایران اقتصادی ج 1 ص 13.
(3) - ایران اقتصادی ج 1 ص 39.
(4) - ایران اقتصادی، بنقل از راولنس، پلین هوارد پرکوبیوس.

صادر شدن.

[دِ شُ دَ] (مص مرکب) سر زدن. صدور یافتن. ناشی شدن :
آنکه مسکین است اگر قادر شود
بس خیانتها از او صادر شود.سعدی.
گویم از بندهء مسکین چه گنه صادر شد
کو دل آزرده شد از من غم آنم باشد.
(گلستان).
یکی را از بزرگان بادی مخالف در شکم پیچیدن گرفت... فی الجمله بی اختیار از او صادر شد. (گلستان). و همه وقت خواب نکند که حساب نفس خود کند که آن روز از او چه صادر شده است. (مجالس سعدی).

صادر کردن.

[دِ کَ دَ] (مص مرکب) در اصطلاح بازرگانان، محصول کشوری را به کشورهای دیگر فرستادن. رجوع به صادرات شود. || انجام دادن تشریفات صدور شناسنامه (سجل) یا ورقهء مالکیت و سند و امثال آن.

صادرکننده.

[دِ کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب)کسی که صادرات را به خارج میفرستد. رجوع به صادرات شود.

صادر گشتن.

[دِ گَ تَ] (مص مرکب) پدید آمدن از. سر زدن از. ناشی شدن از. خلق شدن. ایجاد شدن :
بدان کایزدتعالی خالق اوست
ز نیکو هرچه صادر گشت نیکوست.شبستری.

صادرة.

[دِ رَ] (ع ص) تأنیث صادر. || (اِخ) نام سدرة المنتهی است. (منتهی الارب).

صادره.

[دِ رَ] (اِخ) دهی از دهستان وراوی بخش کنگان شهرستان بوشهر، 9600گزی جنوب خاور کنگان، کنار راه فرعی لار به گله دار. جلگه، گرمسیر و مالاریائی. سکنهء آن 63 تن شیعه، فارسی زبان. آب از قنات و باران. محصول غلات، تنباکو، کنجد. شغل اهالی زراعت. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

صادع.

[دِ] (ع ص) نعت فاعلی از صَدْع. || قاضی. داور. (اقرب الموارد). || شارع: علی صادعها السلام. || جبلٌ صادع کصاحب؛ کوه رونده در زمین به درازا. سیلٌ صادع و وادٍ صادع کذلک. || الصبح الصادع؛ بامداد روشن. (منتهی الارب).

صادغ.

[دِ] (ع اِ) دیک (خروس) است، جهت آنکه در ثلث آخر شب بسیار فریاد میکند. (فهرست مخزن الادویة)(1).
(1) - این لغت در قوامیس نیامده و محتمل است که صادع با عین مهمله باشد.

صادف.

[دِ] (ع ص) نعت فاعلی از صَدَف.

صادف.

[دِ] (اِخ) اسب قاسط جشمی و اسب عبدالله بن حجاج ثعلبی.

صادفة.

[دِ فَ] (ع ص) شتر که یاران خود را در آبخور یابد و منتظر باشد در پس آن نوبت آب را. (منتهی الارب).

صادق.

[دِ] (ع ص) نعت فاعلی از صدق. راستگو. مقابل کاذب. راست گوینده. ج، صادقون، صادقین :
این دو صادق خرد و رأی که میزان دلند
بر پی عقرب عصیان شدنم نگذارند.خاقانی.
گفتی که چو خاقانی عشاق بسی دارم
صادق تر از او عاشق بنمای کدام است آن.
خاقانی.
از صادقین وفا طلب از قانتین ادب
وز متقین حیا و ز مستغفرین بیان.خاقانی.
سر انداز اگر عاشق صادقی
تو بدزهره بر خویشتن عاشقی.سعدی.
|| راستین. راست و درست. خالص :
یا دوستی صادق یا دشمنی ظاهر
یا یکسره پیوستن یا یکسره بیزاری.منوچهری.
که هیچکس از اعیان از دل پا پیش این کار نداشت و به حقیقت رغبتی صادق ننمود... (تاریخ بیهقی ص 412). باید که طعام بر شهوت صادق خورند و تأخیر نکنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و چندانکه مایهء وقوف افتاد... به رغبتی صادق و حرصی غالب در تعلم آن می کوشیدم. (کلیله و دمنه). به رغبتی صادق... روی به علاج بیماران آوردم. (کلیله و دمنه). بکوشم تا بیّنتی صادق به دست آید. (کلیله و دمنه). تا در تحصیل فضل و ادب همتی بلند و رغبتی صادق نباشد... این منزلت نتوان یافت. (کلیله و دمنه).
عشق تو بس صادق است آه که دل نیست
باده عجب راوق است و جام شکسته.خاقانی.
|| (اِ) فجر دوم. بام دوم. بام پسین :
چون شب مرا ز صادق و کاذب گریز نیست
تا آفتابی از دل دروا برآورم.خاقانی.
مشعلهء صبح تو بردی به شام
کاذب و صادق تو نهادیش نام.نظامی.

صادق.

[دِ] (اِخ) لقب اسماعیل پیغمبر است. رجوع به اسماعیل شود.

صادق.

[دِ] (اِخ) رجوع به صادق سمرقندی شود.

صادق.

[دِ] (اِخ) وی از مردم ادرنه بود و با حسن خطی که داشت کتب بسیار تحریر کرد. این بیت او راست:
ساقی سکا کوز قپد و غنی کوردی حبابک
آلندوغی هپ اوایدی مجلس ده شرابک.
(قاموس الاعلام).

صادق.

[دِ] (اِخ) وی از مردم بلگراد و به حسن خط مشهور و طریقهء علمی را سالک بود. این بیت او راست:
ایدر بر لحظه ده بیک کز بنی مقبول و مردودی
عتاب عشوه آمیزی خطاب خنده آلودی.
(قاموس الاعلام).

صادق.

[دِ] (اِخ) (امام...) جعفربن محمد بن علی بن حسین بن علی (ع). ابن خلکان گوید: وی بر مذهب امامیه یکی از ائمهء اثناعشر است. از سادات اهل بیت بود و بخاطر صدق گفتار به صادق ملقب گشت. فضل او مشهورتر از آن است که گفته آید و او را گفتاری است در صنعت کیمیا و زجر و فال. شاگرد وی ابوموسی جابربن حیان صوفی طرسوسی کتابی در هزار ورق کرد و رسائل جعفر را که پانصد بود، در آن بیاورد. چون منصور از مدینه قصد عراق کرد عزم کرد که او را همراه خویش برد، وی خواست تا خلیفه او را معاف کند، نپذیرفت، سپس دستوری خواست که چند روز درنگ کند و کارهای خود سامان دهد، منصور ابا کرد، صادق وی را گفت: پدرم از پدر خویش از جدّ خود رسول خدا حدیث کرد که همانا روزی مرد در این جهان میماند و اجل وی فرامیرسد، سپس با رحم خود پیوند کند و عمر او بیفزاید. منصور پرسید ترا به خدا سوگند این حدیث از پدرت شنیدی و او از جدّ خود شنود؟ فرمود: آری به خدا سوگند. منصور وی را از سفر معاف داشت و رخصت داد که در مدینه بماند و او را جایزه بخشید و با او صله کرد و گویند منصور کس فرستاد تا جعفر صادق را حرکت دهند، از آن پیش که محمد بن عبدالله به قتل رسد و چون به نجف رسید وضو ساخت، سپس گفت: اللهم بک استفتح و بک استنجح و بمحمد صلی الله علیه و آله اتوجه. اللهم انی ادرأ بک فی نحره و اعوذ بک من شره. اللهم سهل لی حزونته و لین لی عریکته و اعطنی من الخیر ما ارجو و اصرف عنی من الشرّ ما اخاف و احذر. و چون بر وی درآمد منصور بپا خاست و او را اکرام کرد و نیکی فرمود و موی وی به دست خویش خوشبو ساخت و او را به خانه بازگردانید و خود او را برای کشتن حرکت داده بود. و وی را از محمد بن عبدالله بپرسید، صادق گفت: لئن اخرجوا لایخرجون معهم و لئن قوتلوا لاینصرونهم و لئن نصروهم لیولن الادبار ثم لاینصرون(1). منصور گفت کمتر از این قول نیز تو را کفایت است و خدا را سجدهء شکر گزارد. ولادت وی سال هشتادم هجرت، سنهء «سیل الجحاف» بود و گویند روز سه شنبه هشتم رمضان پیش از طلوع فجر بسال 83 ه . ق. متولد گشت و به شوال سال 148 ه . ق. به مدینه درگذشت و در بقیع نزد پدر و جدّ و عمّ جدّ خود مدفون گردید. فلله دره من قبر ما اکرمه و اشرفه! مادر وی ام فروه دختر قاسم بن محمد بن ابی بکر صدیق است. کشاجم در کتاب المصائد و المطارد آرد که روزی صادق ابوحنیفه را پرسید: چه گویی در محرمی که رباعیهء آهویی را بشکند؟ گفت یابن رسول الله حکم آن ندانم. صادق فرمود تو خود را زیرک دانی و ندانی که آهو را رباعیه نیست و آن همیشه ثنی است؟ (وفیات الاعیان چ تهران ج 1 ص 113).
ذهبی در میزان الاعتدال آرد: وی یکی از ائمهء اعلام است که شأنی بزرگ دارد و نیکوکار و صادق است. و نووی در تهذیب الاسماء و اللغات (ج 1 صص 149 - 150) گوید: از وی محمد بن اسحاق و یحیی انصاری و مالک و سفیانان و ابن جریح و شعبه و یحیی قطان و جز اینان روایت کنند و بر امامت و جلالت و سیادت او متفقند. عمروبن ابی مقدام گوید هر گاه به جعفر نگریستمی دانستمی که وی از دودمان پیمبران است. و شبلنجی در نورالابصار (ص 131) آرد که: مناقب او بسیار و از شماره افزون است و فهم کاتب هشیار در انواع آن حیران. مؤلف حیات الحیوان از ادب الکاتب ابن قتیبه آرد که کتاب جفر را امام صادق نوشت و آنچه را مردم تا قیامت بدان محتاجند، اندر اوست و ابوالعلا بدین جفر اشارت کند:
لقد عجبوا لاَل البیت لما
اتاهم علمهم فی جلد جفر
فمرآة المنجم و هْی صغری
تریه کل عامرة و قفر.
و زمخشری در ربیع الابرار از مکارم اخلاق وی از شقرانی(2) مولای رسول خدا آرد که به روزگار منصور عطایا بیرون شد و مرا شفیعی نبود، حیران بر در خانه بایستادم که جعفربن محمد بیامد و حاجت خود بدو گفتم. او به درون شد و خارج گشت و عطای مرا که در آستین داشت بداد و گفت نیکویی از هر کس نیک است و از تو نیکتر با مکانتی که نزد ما داری و زشتی از هر کس زشت است و از تو زشت تر با مکانتی که نزد ما داری و این بدان گفت که شقرانی شراب مینوشید و از مکارم اخلاق جعفر است که او را ترحیب گفت و حاجت وی برآورد و بر وجه تعریض موعظت فرمود و این از اخلاق پیمبران باشد. محمد بن طلحه در مطالب السئول (ص 81) آرد: وی از بزرگان و سادات اهل بیت است که علمی و عبادتی بسیار و اورادی پیوسته و زهدی آشکار و تلاوتی کثیر داشت. از دریای گوهر معانی قرآن کریم بیرون می آورد و عجائب آن را استنتاج میکرد و اوقات خویش بر انواع طاعات صرف میفرمود چنانکه در صرف آن بر نفس خویش حساب میگرفت. دیدار او آخرت را به یاد می آورد و شنیدن حدیث وی موجب زهد دنیا میگشت و پیروی از هدایت او سبب بهشت. نور رخسار وی گواه بود که وی از دودمان نبوت است و طهارت افعال او شاهد بود که از ذریت رسالت باشد. اما مناقب و صفات او از شماره بیرون است. ابن حجر در صواعق گوید: مردم چندان از علوم وی نقل کردند که صیت آن در همهء بلاد پراکنده گشت و شهرستانی در ملل و نحل گوید او را در دین و ادب علمی غزیر است و حکمتی کامل و زهدی بالغ و ورعی از شهوات. مدتی در مدینه ماند و شیعیان خویش را فائدت میرساند و بر موالین، اسرار علوم را افاضه میفرمود، سپس به عراق آمد و مدتی در آنجا بماند، نه معترض امامت شد و نه با کسی در خلافت منازعت کرد. کسی که در دریای معرفت غرق است در شط طمع نکند و آنکه بر ذروهء حقیقت بالا رفته است از هبوط نترسد و گفته اند کسی که با خدا انس گرفت از مردم وحشت کرد و آنکه با جز خدا مأنوس گشت وسواس او را به نهب برد. و ابوالقاسم بغار در مسند ابی حنیفه آرد که حسن بن زیاد گفت ابوحنیفه را از فقیه ترین مردم پرسیدم و من از وی شنیدم که گفت: جعفربن محمد! چه آنگاه که منصور وی را طلبیده بود کس پی من فرستاد و گفت یا اباحنیفه مردم فریفتهء جعفرند. مسائلی دشوار آماده کردم و منصور کس پی جعفر فرستاد و او در حیره بود بیامد و منصور وی را گفت یا اباعبدالله اینک ابوحنیفه است. فرمود آری میشناسم، سپس به من نگریست و گفت مسائل خود را بر ابی عبدالله برگو و من بر او القا میکردم و او میگفت شما در این مسئله چنین میگویید و مردم مدینه چنین و ما چنین میگوییم و گاه افتد که شما را متابعت کنیم و گاه ایشان را و گاهی مخالفت هر دو کنیم، تا آنکه چهل مسئله پایان یافت و او چیزی از آنها ناگفته نگذاشت، سپس ابوحنیفه گفت: مگر نه داناترین مردم داناترین آنان به اختلاف مردمان است؟ (از کتاب الصادق تألیف محمدحسین مظفر).
عطار در تذکرة الاولیاء گوید: آن سلطان ملت مصطفوی، آن برهان حجت نبوی، آن عامل صدیق، آن عالم تحقیق، آن میوهء دل اولیا، آن جگرگوشهء انبیا، آن ناقد (؟) علی، آن وارث نبی، آن عارف عاشق، جعفر الصادق، رضی الله عنه. گفته بودیم که اگر ذکر انبیا و صحابه و اهل بیت کنیم کتابی جداگانه باید ساخت، این کتاب شرح اولیاست که بعد از ایشان بوده اند اما بسبب تبرک به صادق ابتدا کنیم که او نیز بعد از ایشان بوده است و چون از اهل بیت بود و سخن طریقت او بیشتر گفته است و روایت از وی بیشتر آمده است کلمه ای چند ازآنِ او بیاوریم که ایشان همه یکی اند، چون ذکر او کرده شود ازآنِ همه بود، نبینی که قومی که مذهب او دارند مذهب دوازده امام دارند یعنی یکی دوازده است و دوازده یکی. اگر تنها صفت او گویم به زبان و عبارت من راست نیاید که در جمله علوم و اشارات و عبارات بی تکلف بکمال بود و قدوهء جملهء مشایخ بود و اعتماد همه بر وی بود و مقتداء مطلق بود، هم الهیان را شیخ بود و هم محمدیان را امام و هم اهل ذوق را پیشرو، هم اهل عشق را پیشوا، هم عباد را مقدم، هم زهاد را مکرم، هم صاحب تصنیف حقایق، هم در لطایف تفسیر و اسرار تنزیل بی نظیر بود و از باقر رضی الله عنه بسیار سخن نقل کرده است. نقل است که منصور خلیفه شبی وزیر را گفت کی برو و صادق را بیار تا بکشم. وزیر گفت او در گوشه ای نشسته است و عزلت گرفته و به عبادت مشغول شده و دست از ملک کوتاه کرده و امیرالمؤمنین را از وی رنجی نه، از کشتن وی چه فایده بود، هرچند گفت سودی نداشت. وزیر برفت به طلب صادق. منصور غلامان را گفت چون صادق درآید و من کلاه از سر بردارم شما او را بکشید. وزیر صادق را درآورد. منصور در حال برجست و پیش صادق باز دوید و در صدرش بنشاند، بدو زانو پیش او بنشست، غلامان را عجب آمد. پس منصور گفت چه حاجت داری؟ صادق گفت آنک مرا پیش خود نخوانی و به طاعت خدای بگذاری. پس دستوری داد و به اعزازی تمام روانه کرد. در حال لرزه بر منصور افتاد و دواج بر سر درکشید و بیهوش شد. گویند سه نماز از وی فوت شد. چون باز هوش آمد وزیر پرسید کی آن چه حال بود؟ گفت چون صادق از در درآمد اژدهایی دیدم کی با وی بود کی لبی بزیر صفه نهاد و لبی بزبر صفه و مرا گفت به زبان حال اگر تو او را بیازاری ترا با این صفه فروبرم و من از بیم آن اژدها ندانستم که چه میگویم، از وی عذر خواستم و چنین بیهوش شدم. نقل است که یک بار داود طایی پیش صادق آمد و گفت ای پسر رسول خدای مرا پندی ده که دلم سیاه شده است. گفت یا باسلیمان تو زاهد زمانه ای، ترا به پند من چه حاجت است؟ گفت ای فرزند پیغمبر شما را بر همه خلایق فضل است و پند دادن همه بر تو واجب است. گفت یا باسلیمان من از آن می ترسم کی به قیامت جدّ من دست در من زند که چرا حق متابعت من نگذاردی، این کار به نسبت صحیح و به نسبت قوی نیست. این کار به معاملت شایستهء حضرت حق بود. داود بگریست و گفت بار خدایا آنک معجون طینت او از آب نبوت است و ترکیب طبیعت او از اصل برهان و حجت جدش رسول است و مادرش بتول است، او بدین حیرانی است، داود کی باشد کی به معاملهء خود معجب شود... نقل است که صادق را دیدند که خزی گرانمایه پوشیده بود، گفتند یابن رسول الله لیس هذا من زی اهل بیتک، دست آن کس بگرفت و در آستین کشید، پلاسی پوشیده بود که دست را خلیده میکرد، گفت هذا للحق و هذا للخلق... (تذکرة الاولیاء ج1 صص9 - 15). و نیز گوید: وی یکی از صدوسیزده پیر است که بایزید خدمت ایشان کرد، پس بایزید از بسطام برفت و سی سال در شام و شامات می گردید و ریاضت می کشید و بی خوابی و گرسنگی دایم پیش گرفت و صدوسیزده پیر را خدمت کرد و از همه فایده گرفت، و از آن جمله یکی صادق بود. در پیش او نشسته بود، گفت: بایزید آن کتاب از طاق فروگیر! بایزید گفت کدام طاق؟ گفت: آخر مدتی است که اینجا می آئی و طاق ندیده ای؟ گفت: نه! مرا با آن چه کار که در پیش تو سر از پیش بردارم. من به نظاره نیامده ام. صادق گفت: چون چنین است برو به بسطام بازرو که کار تو تمام شد(3). (تذکرة الاولیاء چ اوقاف گیب ج 1 ص136).
(1) - قرآن 59/12.
(2) - و در بعض نسخ: شقری. چنین است در متن کتاب و متن تذکرة الخواص، لیکن شقری مولای رسول خدا در این عصر زنده نبوده است و شاید این وقعه برای یکی از فرزندان وی که معاصر با امام صادق بوده رخ داده است.
(3) - ظاهراً این داستان بی اصل است، چه وفات امام صادق سال 148 ه . ق. است، و بایزید بسال 261 ه . ق. درگذشته است. رجوع به مقدمهء تذکرة الاولیاء ج1 ص «که» شود.

صادق.

[دِ] (اِخ) (خواجه...) وی نویسندهء ولات کردستان بود، طبعی داشته. این دو بیت را از او نگاشت و نامی از وی به روزگار گذاشت:
از ازل صادق به دنیا میل آمیزش نداشت
چند روزی آمد و یاران خود را دید و رفت.
گرد تمکین تو گردم که بدین شیوه اگر
به بهشتت گذرانند تماشا نکنی.
(مجمع الفصحاء ج 2 ص 316).

صادق.

[دِ] (اِخ) (محمودافندی...) دبیر مدرسهء عابدین امریکائی در مصر. وی مؤلف کتاب جغرافیای تجارتی است که جزء اول آن بسال 1330 ه . ق. چاپ شده. (معجم المطبوعات ستون 1711).

صادق.

[دِ] (اِخ) (میرزا...) از اهل اردوباد است. طالب علمی است بسیار خوش سلیقه. در زمان شاه مرحوم به مشهد مقدس رفت و سادات آن آستانهء قدس را هجو کرد، پس از مقام بالاتر حکم اخراجش صادر شد. گویند اکنون در دکن است ولی بودنش معلوم نیست. چون اغلب اشعارش رباعی است لذا به ذکر چند رباعی اکتفا می شود:
صادق غم عشق گر بجان نپذیرد
ناکام بکام دل دشمن میرد
حق نمک خنده ات ار نشناسد
یارب نمک حسن تو چشمش گیرد.
(مجمع الخواص ص 90).
صاحب صبح گلشن گوید: در خوش فکری علم است و صبح صادق بیان روشنش کالنار علی العلم. از وطن در ملک دکن رسید و از حضور مرتضی نظام شاه به منصب جاگیر سرفراز گردید و هنگام تسلط اکبر پادشاه بر آن دیار صبح حیاتش به شام ممات رسید. رباعی:
شوخی که بسادگی از او کردم صبر
اکنون خطش از غبار دارد سر جبر
از خطش اگر فزون بسوزم چه عجب
سوزنده تر است آفتاب از ته ابر.
(صبح گلشن ص 242).

صادق.

[دِ] (اِخ) (میرزا...) وی از مردم اصفهان و معروف به گاو بود، خوش طبعان زمانه به این لقبش ملقب ساختند، چه این قطعه بطرز قطعهء خاقانی موزون کرد:
ای صادق آن کسان که به راه تو میروند
ایشان خرند و خر روش گاوش آرزوست
گیرم که خر کند تن خود را بشکل گاو
کو شاخ بهر دشمن و کو شیر بهر دوست.
و خاقانی چنین فرمود: قطعه:
خاقانی آن کسان که به راه تو میروند
زاغند و زاغ را روش کبک آرزوست
گیرم که مارچوبه کند تن بشکل مار
کو زهر بهر دشمن و کو مهره بهر دوست.
(صبح گلشن ص 340).
لطفعلی بیک آذر گوید: خادم مسجد قدیم اصفهان و به صادقای گاو مشهور بود. غیر این قطعه ای که در جواب خاقانی گفته شعری از او به نظر نرسید:
ای صادق آن کسان که به راه تو میروند...

صادق.

[دِ] (اِخ) صاحب آتشکده گوید: نام وی سیدمحمد صادق و تخلص او صادق است. سیدی والانژاد و عالمی پاک اعتقاد و فاضلی درویش نهاد است، اصل وی از طبقهء سادات عظیم الشأن از تفرش قم و در عنفوان و ریعان عمر به اصفهان آمده و در خدمت مولانا محمد صادق اردستانی که فیلسوف عهد و اویس زمان بود به تحصیل علوم و اکتساب اخلاق کوشیده و از اقران و امثال به امتیاز مخصوص گشت. بعد از وفات اوستاد به عز دولت صفویه انار الله برهانهم به وطن اصلی خود هجرت فرمود و در زمان دولت نادری چندی به هم صحبتی رضاقلی میرزا که به جودت(1) طبع و قساوت قلب مشهور بود مبتلا بود. بعلت سوءظن بیگناه به زجر عقبی(2)مزجر گشته که کسی احتمال زیست او نمیداد. چون در اجلش تعویقی بود آن شاهزادهء جبار نادم شده و سعی تمام در اصلاح حال ایشان به عمل آورده از آن مخمصه خلاصی یافته اما به اندک فاصله به دعای آن سید مظلوم آن امیر ظالم به مضمون دفع فاسد به افسد به سرانگشت غضب پدرش از حلیهء بصر عاری گشت. و بعد از قتل پدر هم رسید به او آنچه رسید. غرض در اواخر دولت نادری آن سید با بعضی از اهل تفرش به مجاورت ارض طوس مأمور تا بعد از انقضای آن دولت از آنجا حرکت و به عزم وطن روانه گردید و در عرض راه هاتف غیب آیهء «یا ایتها النفس المطمئنة. ارجعی الی ربک(3)» را گوشزد او کرد و در بقعهء شریفهء شاه عبدالعظیم علیه التحیة داعی حق را لبیک اجابت فرمود...
قطع نظر از کمالات در مراتب نظم و نثر کمال مهارت داشته، و گاهی اشعار عاشقانه به صفحهء خاطر مینگاشت و به گفتن مثنوی بیشتر مایل بود. و به اسم تخلص می کرد و غزل و رباعی نیز می گفته. صحبتش مکرر اتفاق افتاده و کمال شفقت از او دیده. این چند بیت از اوست:
مدت سی سال از جور زمان
رنجها بردیم زیر آسمان
بارها با ناله و آه سحر
بیضه پروردیم با خون جگر
تا به عیش زاغ محنت پر گشود
با عقاب ظالم سرکش نمود(؟)
گرچه هر یک پاره ای بود از جگر
با یکی دل داشت پیوندی دگر(؟)
چون عنایت بودش از اول کفیل
زیر بال خود گرفتش جبرئیل.
(آتشکده ص380).
(1) - شاید: به حدّت.
(2) - عنیفی؟
(3) - قرآن 89 / 27 و 28.

صادق.

[دِ] (اِخ) نام وی علی خان میرزا و متخلص به صادق و برادر کوچکتر مراد است. جوانی بسیار نامراد و کوچک دل و هم زبان است و چنان عاشق پیشه و باذوق است که اگر محتاج نباشد بجز کار ذوق به کار دیگر اهمیت نمی دهد، اگرچه سلطنت باشد. حقیر در یکی از فترتها اتفاقاً به گیلان افتادم، ایشان نیز آنجا بودند، دربارهء من آنقدر که ممکن بود انسانیت و غریب نوازی کردند، خداوند به تمام آرزوهایشان برساند. همه گونه شعر ترکی و فارسی میگوید و تخلص او صادق است. این ابیات از اوست:
فریب نرگس مستش بقصد جان برود
چو رهزنی که بدنبال کاروان برود.
طبیب از بهر خود این لطف و احسان را نگه دارد
به دردش خوشدلم تدبیر درمان را نگه دارد...
(مجمع الخواص ص 66).

صادق.

[دِ] (اِخ) ابن اشعث. شیخ طوسی در رجال خود او را از اصحاب امیرالمؤمنین (ع) شمرده است. امامی و مجهول الحال است. (تنقیح المقال ج9 ص90).

صادق.

[دِ] (اِخ) ابن خلف بن صادق بن کتیل انصاری طلیطلی اندلسی. ابن بشکوال گوید: وی سفری به مشرق کرد و حدیث شنید و روایت کرد و در برغش از قراء قرب طلیطله سکونت جست و پس از سال 470 ه . ق. درگذشت. (معجم البلدان ج2 ص128). و در حلل السندسیة آرد: ابوالحسن صادق بن خلف بن صادق بن کتیل انصاری، از مردم طلیطله است. وی در برغش سکونت جست از آن پس که سفری به مشرق کرد و حج گزاشت و به بیت المقدس رفت. هنگامی که نصربن ابراهیم مقدس و ابوالخطاب علاءبن حزم از مشرق بازگشته به اندلس میرفتند وی به دریا از ایشان حدیث فراگرفت. به خط خود علم بسیار نوشت. فاضل، متدین، عفیف و متواضع بود و پس از 470 ه . ق. درگذشت. (الحلل السندسیة ج 2 ص 12).

صادق.

[دِ] (اِخ) ابن صالح. از مردم اصفهان. او راست: کتاب شاهد صادق که نسخه ای از آن در مدرسهء اصری است. (احوال رودکی ص 511).

صادق.

[دِ] (اِخ) ابن صالح بن عبدالرحمان بانقوسی حلبی. وی از افاضل حلب است. در آن شهر متولد شد و به همانجا بسال 1203 ه . ق. وفات یافت. شعری دارد که کمال الدین غزی قطعه ای از آن را یاد کرده است. (الاعلام زرکلی ص 422). کمال الدین دمشقی در تذکرهء کمالیه گوید: وی ادیب و صاحب قریحهء شعری بود. مولد وی حلب بود و مکرر به قسطنطنیه رفت و به دمشق بازگشت، و بسال 1203 ه . ق. وفات یافت. شرح حال او در النفائح و اللوائح نیز آمده است. (اعلام النبلاء ج 7 ص 126).

صادق.

[دِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن عبدالله بن محمد بخشی حلبی حنفی خلوتی، ملقب به صلاح الدین و رئیس فرقهء اخلاصیهء حلب است. مولد وی سال 1133 ه . ق. وی در کنف پدر و اعمام پرورش یافت و از آنان علم فراگرفت و انتفاع یافت و بر ابوعبدالفتاح محمد بن حسین و ابوالسعادات طه بن مهنا جبرینی و ابوالعدل قاسم و ابومحمد عبدالکریم تلمذ کرده و به سال 1144 به حلب رفت و با رؤسای آن شهر دیدار کرده و به طریقهء خلوتیان پیوست، و پس از آنکه ابوعبدالله جمال الدین محمد بن احمد بسال 1175 ه . ق. درگذشت وی بجای او رئیس خلوتیان شد و در تکیهء اخلاصیه نشست. و بسال 1205 ه . ق. درگذشت. (اعلام النبلاء ج 7 ص 136).

صادق.

[دِ] (اِخ) ابن عبدالسلام، معروف به بترونی حلبی. سیدمحمد امین محبی دمشقی در ذیل نفحة، او و خاندان او را بغایت ستوده و شعر وی را توصیف کند. او در اوائل قرن یازدهم هجری وفات کرد. محمد راغب حلبی دو صفحه از اشعار او را در اعلام النبلاء ج 6 ص 436 آورده است.

صادق.

[دِ] (اِخ) ابن یوسف مجود. او راست رساله ای در تجوید.

صادق آباد.

[دِ] (اِخ) دهی جزء دهستان دودانگهء بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین، 18000گزی ضیاءآباد کنار راه شوسه. دامنه، معتدل، سکنه 175 تن شیعه، فارسی زبان، آب آن از قنات، چشمه و محصول آن گندم، جو و شغل اهالی زراعت و قالی و جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

صادق آباد.

[دِ] (اِخ) دهی جزء دهستان فراهان پایین بخش فرمهین شهرستان اراک، 14000گزی جنوب باختری فرمهین، 4000گزی راه مالرو عمومی. کوهستانی، سردسیر، سکنه 139 نفر شیعه، فارسی زبان. آب آن از قنات. محصول آن غلات، بنشن، پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری. صناعت قالیچه بافی. راه مالرو، و در فصل خشکی اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صادق آباد.

[دِ] (اِخ) دهی جزء دهستان سربند بالای بخش سربند شهرستان اراک، 18هزارگزی جنوب باختری آستانه. کوهستانی، سردسیر، سکنه 266 نفر. مذهب شیعه. فارسی زبان. آب از قنات. محصول آن غلات، بنشن، پنبه، میوه جات. شغل عمدهء مردان زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان، قالیچه بافی. راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صادق آباد.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج، 50000گزی جنوب خاوری سنندج و 4000گزی جنوب باشماق. جلگه، سردسیر، سکنه 80 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو. صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم و گلیم بافی. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

صادق آباد.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان حسین آباد بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، 40000گزی جنوب خاوری دیواندره و 3000گزی خاور راه شوسهء سنندج به دیواندره. کوهستانی، سردسیر، سکنه 108 تن. آب از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

صادق آباد.

[دِ] (اِخ) دهی از بخش روانسر شهرستان سنندج، 7000گزی باختر روانسر و 4000گزی باختر راه اتومبیل رو روانسر به پاوه. دامنه، سردسیر، سکنه 247 تن، سنی، آب آن از چشمهء بزرگ، محصول آن غلات، برنج، پنبه، چغندر قند، صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو و در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

صادق آباد.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان خسروآباد شهرستان بیجار، 18000گزی شمال باختری خسروآباد کنار رودخانهء سراب شهرک. تپه ماهور، سردسیر، سکنه 260 تن، شیعه، فارسی زبان، آب آن از چشمه، محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت، گله داری، صنایع دستی زنان قالیچه، گلیم، جاجیم بافی است. راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

صادق آباد.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان جلگه افشار دوم بخش اسدآباد شهرستان همدان، 20000گزی جنوب باختری قصبهء اسدآباد، 1000گزی باختر راه فرعی اسدآباد به لک لک. سکنه 37 نفر. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

صادق آباد.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان آباده، 1500گزی جنوب خاوری آباده و شوسهء شیراز به اصفهان. جلگه، معتدل، سکنه 200 نفر، شیعه، فارسی زبان، آب آن از قنات، محصول آن غلات، صیفی جات، شغل اهالی زراعت، صنعت دستی قالی و گیوه بافی، راه فرعی. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

صادق آباد.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان صغاد بخش مرکزی شهرستان آباده، 36000گزی باختر آباده، دامنهء کوه چکاب کنار راه فرعی آباده به صغاد. معتدل، سکنه 200 تن، شیعه، فارسی زبان، آب آن از قنات و محصول آن غلات، گردو، بادام، شغل اهالی زراعت و باغبانی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

صادق آباد.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان بیضای بخش اردکان شهرستان شیراز، 73000گزی جنوب خاوری اردکان، 2000گزی راه فرعی بیضا به زرقان. جلگه، معتدل و مالاریائی، سکنه 161 تن شیعه، فارسی زبان، آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، چغندر، تریاک، شغل اهالی زراعت است. راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

صادق آباد.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان خیر بخش اصطهبانات شهرستان فسا، 22000گزی شمال باختری اصطهبانات کنار راه فرعی خرامه به نی ریز. جلگه، معتدل و مالاریائی، سکنه 55 تن، آب آن از قنات و محصول آنجا غلات، تریاک، دانه های روغنی. شغل اهالی زراعت. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7). و رجوع به فارسنامهء ناصری شود.

صادق آباد.

[دِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خفرک بخش زرقان شهرستان شیراز، 58000گزی شمال خاوری زرقان کنار راه فرعی سیدان به محمودآباد. سکنه 34 نفر. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

صادق آباد.

[دِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جلگاه بخش کوهک شهرستان جهرم، 7000گزی شمال خاوری جهرم، 2000گزی خاور شوسهء جهرم به شیراز. سکنه 14 نفر. این قریه را باغ هنر نیز گویند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

صادق آباد.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش طبس شهرستان فردوس، 9000گزی جنوب باختری طبس، سر راه مالرو عمومی طبس به خداآفرین. جلگه، گرمسیر، سکنه 12 تن. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات، پنبه، تریاک، شغل اهالی زراعت است و راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

صادق آباد.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان آزادوار بخش جغتای شهرستان سبزوار، 52000گزی شمال باختری جغتای، 4000گزی شمال راه آهن. جلگه، معتدل، سکنه 270 تن، آب آن از قنات، محصول آنجا غلات، پنبه، زیره و شغل اهالی زراعت، مالداری، قالیچه بافی. راه اتومبیل رو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صادق آباد.

[دِ] (اِخ) نام محلی کنار راه اصفهان به نائین میان تودشک و صدرآباد در 102000گزی اصفهان.

صادق آباد.

[دِ] (اِخ) قریه ای است به یزد.

صادق آباد پایین.

[دِ دِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان چنار بخش مرکزی شهرستان آباده، 9000گزی جنوب خاوری آباده، 2000گزی خاوری شوسهء آباده به اقلید. سکنه 20 نفر. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

صادق آباد لاچری.

[دِ دِ چِ] (اِخ) دهی از دهستان قنقری پایین (سفلی) بخش بوانات و سرچهان آباده، 37000گزی جنوب سوریان، کنار راه فرعی دیدگان به چهارراه. جلگه، سردسیر، سکنه 100 تن. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت، قالی بافی. راه فرعی. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

صادقانلی.

[دِ] (اِخ) معبری است بین نوده و دشت یموت. (سفرنامهء مازندران رابینو ص 164).

صادقانه.

[دِ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)از روی راستی. از روی صداقت. براستی. بدرستی.

صادقای گاو.

[دِ یِ] (اِخ) رجوع به صادق (میرزا...) شود.

صادق ادرنوی.

[دِ قِ اَ دِ نَ] (اِخ) او راست دیوانی به ترکی.

صادق افندی.

[دِ اَ فَ] (اِخ) رجوع به محمد صادق شود.

صادق افندی شنن.

[دِ اَ فَ ؟] (اِخ) وی به اتفاق اسماعیل پاشا مصطفی الفلکی کتاب «التحفة المرضیة فی المقاییس و الموازین المقریة» را از فرانسه به عربی ترجمه کردند و بسال 1292 ه . ق. به مصر به طبع رسانیدند. (معجم المطبوعات ستون 444 و 1181).

صادق الصفا.

[دِ قُصْ صَ] (ع ص مرکب)پاک و بی آلایش. صافی :
بینی جمال حضرت عین الله آن زمان
کآیینهء دل تو شود صادق الصفا.خاقانی.

صادق الظن.

[دِ قُظْ ظَن ن / ظَ] (ع ص مرکب) راست گمان :
علی بن عبیدالله صادق
رفیع الشأن امیر صادق الظن.منوچهری.

صادق العهد.

[دِ قُلْ عَ] (ع ص مرکب)درست عهد. راست پیمان.

صادق القول.

[دِ قُلْ قَ] (ع ص مرکب)راست گو. راست پیمان. آنکه چون وعده دهد وفا کند. صادق العهد.

صادق الوعد.

[دِ قُلْ وَ] (ع ص مرکب)راست نوید. خوش قول :
خواهی که چو صبح صادق الوعد شوی
خورشیدصفت با همه کس یکرو باش.
(منسوب به بایزید بسطامی).
|| (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی.

صادق الوعد.

[دِ قُلْ وَ] (اِخ) لقب اسماعیل پیغمبر : و اذکر فی الکتاب اسماعیل انه کان صادق الوعد و کان رسو نبیاً. (قرآن 19/54).

صادق بیدگلی.

[دِ قِ گُ] (اِخ) وی از مردم کاشان است و از سادات ذیشان. سیدعبدالرحیم مازندرانی متخلص به منصف در تذکرهء خود (تذکرهء منصف) او را از معاصرین خوانده. صادق قصیده ای در مدح خاقان مغفور گفته و از آن قصیده است:
شکفت چون رخ جانان بطرف باغ شقایق
دمید چون خط خوبان بگرد باغ سپرغم...
(از مجمع الفصحاء ج 2 ص 316).

صادق بیک.

[دِ بَ] (اِخ) رجوع به صادقی کتابدار شود.

صادق بیگلو.

[دِ بَ] (اِخ) دهی جزء دهستان منجوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز، 31000گزی جنوب باختری خداآفرین، 25000گزی شوسهء اهر-کلیبر. کوهستانی، گرمسیر، مالاریائی، سکنه 130 تن، آب آن از چشمه، محصول غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری، راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

صادق پاشا.

[دِ] (اِخ) رجوع به محمود صادق افندی شود.

صادق پاشا.

[دِ] (اِخ) مؤید. از خاندان آل عظم است در شام. وی در جیش عثمانی فریق اول بود و از جانب دولت به نمایندگی به کشور بلغار و نیز از طرف سلطان عثمانی به سفارت حبشه رفت. وی مشاهدات خود را در این سفر و همچنین تاریخ حبشه را در مجموعه ای گرد آورد و آن را «رحلة الحبشة» نامید. این سفرنامه به لغت ترکی است و قسمتی از آن را جمیل بک العظم ترجمه کرده است. صادق پاشا بسال 1328 ه . ق. درگذشت. (معجم المطبوعات ج 3 ستون 1182 و 1342).

صادق خان.

[دِ] (اِخ) رجوع به محمد صادق خان شود.

صادق خان.

[دِ] (اِخ) از مشایخ مشهور هندوستان و مرشد اکبرشاه است. وی در 1006 ه . ق. درگذشت و گور او در شهر اگره است. (قاموس الاعلام).

صادق خان.

[دِ] (اِخ) جوانشیر فرزند محمدولی خان جوانشیر. وی از سران قزلباش است که تیمورشاه درانی به وقت حملهء عبدالخالق خان او را مأمور حفاظت قلعهء غزنین کرد. رجوع به مجمل التواریخ گلستانه ص 119 شود.

صادق خان.

[دِ] (اِخ) وی برادر کوچک محمدخان زند و شهرت او از ناحیت برادر اوست. کریم خان پس از شکست علی مردان خان بختیاری لرستان را به محمدخان سپرد و محمدخان حکومت کرمانشاه را به صادق خان داد. صادق خان که جوان بود، دست به تعدی گشود تا آنجا که عبدالعلی خان عرب میش مست و میرزا محمدتقی گلستانه که در قلعهء کرمانشاه بودند با وی قطع مراوده کردند. چون در سال 1165 ه . ق. ایل کرد کلهر و زنگنه که مأمور دستگیری عبدالعلی خان بودند از وی شکست خوردند و به محمد زند پناهنده گشتند، وی صادق خان را با هزار سوار مأمور فتح قلعهء کرمانشاه و گرفتن عبدالعلی خان کرد و بدو گفت که از راه آشتی به تسخیر قلعه بپردازد. چون صادق خان بدانجا رسید پیامی به قلعه فرستاد ولی فایدت نکرد و کار به جنگ کشید و در حملهء اول صادق خان شکست خورد و بنه و زنان و سپاهیان به دست عبدالعلی خان افتاد. صادق خان از شرم شکست و بیم برادر در یک منزلی توقف کرد و نزد وی شفیعان برانگیخت. محمدخان متعرض او نشده خود با سپاهی جرار به عزم فتح قلعهء کرمانشاه حرکت کرد. (مجمل التواریخ گلستانه صص 188 - 189). و رجوع به صص 226 - 237 همان کتاب شود.

صادق خان زند.

[دِ نِ زَ] (اِخ) وی برادر کوچک کریم خان است و همواره اطاعت او میکرد. کریم خان وی را با سی هزار سوار و پیاده مأمور فتح بصره کرد. و او شش ماه بصره را سخت در محاصره گرفت. سپس کریمخان، علیمحمدخان ولد محمدخان زند را به یاری وی فرستاد. این دو به اتفاق بصره را فتح کردند. سلطان عثمانی به اعتراض برخاست و کریم خان عبداللهبیک کلهر را به رسالت روانهء استانبول کرد و کار به مصالحت کشید و صادق خان بصره را تخلیه کرد و رو به شیراز نهاد و چون به یک منزلی شیراز رسید و خبر مرگ کریم خان و قتل خوانین را شنید به رشت گریخت و به هدایت خان رشتی متوسل شد و لشکری فراهم آورد و به جنگ زکی خان روی نهاد. چون زکی خان از قدوم وی مطلع شد، به عزم جنگ با وی بطرف اصفهان حرکت کرد. در یک منزلی اصفهان ابوالفتح خان پسر کریم خان با سران سپاه ساخته زکی خان را کشته و به اتفاق صادق خان بطرف شیراز حرکت کردند. (از مجمل التواریخ گلستانه صص 282 - 287). و در ذیل مجمل التواریخ آمده: کریم خان در شب 13 صفر 1193 ه . ق. درگذشت. و زکی خان بنام تقویت ابوالفتح پسر کریم خان همهء بزرگان زندی را هلاک کرد و سه ماه در شیراز فرمانروا بود. و چون صادقخان در بصره خبر مرگ برادر بشنید بطرف شیراز حرکت کرد و چون نزدیک شهر رسید زکیخان گفت: هر یک از سران همراه صادق خان او را ترک نگویند، زن و بچهء آنان را در شیراز اسیر گیرند. همراهان صادقخان ناچار او را ترک گفتند و به شیراز آمدند و صادقخان به کرمان گریخت و به سعی محمدحسین حاکم سیستان لشکری فراهم آورد و چون در این وقت خبر قتل زکیخان بدو رسید رو به شیراز نهاد، و مدتی با ابوالفتح خان پسر کریم خان سازش کرد، اما چون ابوالفتح خان بی لیاقت بود و به می گساری میپرداخت، لشکریان، صادق خان را به سلطنت برگزیدند. در سال 1196 ه . ق. علی مرادخان شیراز را فتح و صادق خان را کور کرد و پسران او را بکشت. و صادق خان پس از نابینا شدن خودکشی کرد. (ذیل مجمل التواریخ گلستانه صص 283 - 286). و رجوع به حاشیهء آقای مدرس رضوی بر آن کتاب شود.

صادق خان سلطان.

[دِ سُ] (اِخ) وی از ایل جلالوند و عمّ کرمخان است. هنگامی که محمدخان زند بقصد متفق کردن ایلات وند که در گیلان و کاروان و سایر نقاط می بودند به صوب گیلان رفت، کرم خان و صادق خان با دویست سوار به نزد وی آمدند. (مجمل التواریخ گلستانه ص 253).

صادق خان شقاقی.

[دِ نِ شِ] (اِخ) وی از کسانی است که بر آقامحمدخان یاغی شد و در قزوین از فتحعلی شاه شکست خورد.

صادق خان فراهی.

[دِ نِ فَ] (اِخ) وی یکی از بزرگان قزلباش است که از طرف میر سیدمحمد ملقب به شاه سلیمان مأمور جنگ با تیمورخان افغان گردید. رجوع به مجمل التواریخ زندیه ص 48 شود.

صادق دل.

[دِ دِ] (ص مرکب) بی ریا. بی دغل. از روی راستی و درستی :
گر از کعبه در دیر صادق دل آئی
به از دیر حاجت روائی نیابی.خاقانی.

صادق سمرقندی.

[دِ قِ سَ مَ قَ] (اِخ)وی از مردم سمرقند و از احفاد شمس الائمهء حلوانی و از شاگردان احمد جندی و از مشاهیر علما و فضلاست. پس از عزیمت به حجاز و ادای فریضهء حج به هندوستان رفت و به خواهش سپهسالار بیرام خان در لاهور اقامت جست و به تدریس مشغول شد و بار دیگر به حج رفت و به هند بازگشت و به تعلیم و تربیت خان اعظم میرزا عزیز کوله مأمور شد، سپس به کابل سفر کرد و معلم میرزا حکیم گردید و اقتدار و نفوذ بسیار یافت، در پایان به سمرقند بازگشت و در آنجا درگذشت. (قاموس الاعلام).

صادق شنوان.

[دِ ؟] (اِخ) او راست: کتاب النخبة السنیة فی الاصول الهندسیة، چ مصر (1303 ه . ق.). وی بسال 1885 م. درگذشت. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1181).

صادق فحام.

[دِ قِ فَحْ حا] (اِخ)(سید...) اعرجی نجفی. وی از خانوادهء اعرجی مقیم نجف است و در مشهد سکونت جست و هم بدانجا بسال 1204 ه . ق. درگذشت. او را مؤلفاتی است که از آن جمله است: «شرح شواهد قطرالندی» و «حاشیه ای بر شرح قطر». او استاد شیخ جعفر کاشف الغطاست. رجوع به روضات ص 151 و الذریعه ج 6 ص 127 شود.

صادق قائم مقام.

[دِ قِ ءِ مَ] (اِخ) رجوع به محمدصادق قائم مقام شود.

صادق کتابدار.

[دِ قِ کِ] (اِخ) رجوع به صادقی کتابدار شود.

صادق گیلانی.

[دِ قِ] (اِخ) او راست: هدایة الراوی الی الفاروق المداوی للعجز عن تفسیر البیضاوی. (کشف الظنون). و حاجی خلیفه در ذیل عنوان انوار التنزیل گوید: و از جملهء حواشی تفسیر بیضاوی یکی حاشیهء شیخ محمودبن حسین افضلی حاذقی مشهور به صادقی گیلانی است که در حدود 970 ه . ق. وفات یافته، و آن از سورهء اعراف است تا آخر قرآن و آن را به هدایة الرواة (کذا) الی الفاروق المداوی للعجز عن تفسیر البیضاوی نام کرده و در 953 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافته است.

صادق لو.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان پیشخور بخش رزن شهرستان همدان، 52000گزی جنوب خاوری رزن، 2000گزی جنوب راه عمومی فامنین به نوبران. تپه ماهور، معتدل، مالاریائی، سکنه 238 تن، آب آن از قنات و محصول آنجا غلات دیم، شغل اهالی زراعت. راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

صادق لو.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان گورائیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل، 25000گزی جنوب باختری اردبیل، 15000گزی شوسهء اردبیل به تبریز. کوهستانی معتدل، سکنه 275 تن، آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات، حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صادق محمد.

[دِ مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن علی ساقزی. او راست: صرة الفتاوی که بسال 1059 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافته است. (کشف الظنون).

صادق محمدپاشا.

[دِ مُ حَمْ مَ] (اِخ)رجوع به محمدپاشا صادق شود.

صادق نفس.

[دِ نَ فَ] (ص مرکب) آنکه نفس او حق است :
چنین گفت درویش صادق نفس
ندیدم چنین بخت برگشته کس.سعدی.

صادقون.

[دِ] (ع ص، اِ) جِ صادق.

صادقه.

[دِ قَ] (ع ص) تأنیث صادق.
-رؤیای صادقه؛ خواب راست.

صادق هدایت.

[دِ قِ هِ یَ] (اِخ) وی فرزند اعتضادالملک و از خاندان اشراف ایران است. پدران وی پیوسته شاغل مقامات عالی دولتی و مناصب نظامی بودند. صادق در 28 بهمن 1281 ه . ش. در تهران تولد یافت. او بیشتر عمر خود را در تهران بسر برد و طولانی ترین سفر وی هنگامی است که برای تحصیل به فرانسه رفت. وی در این کشور اوقات خود را بیشتر به سیر و گشت گذراند. ابتدا در پاریس بود و سپس به «بزانسون» رفت و در پانسیونی خانوادگی سکونت جست، سپس به پاریس بازگشت و هنگامی بدان شهر بر آن شد که خود را در رودخانه غرق کند ولی او را نجات دادند. داستانهای معروف: زنده بگور، سه قطره خون، نمایشنامهء «پروین»، افسانهء آفرینش، فوائد گیاهخواری را در آنجا نوشت. سپس به وطن خود بازگشت و بسال 1315 ه . ش. به بمبئی رفت و در آنجا زبان پهلوی را فراگرفت و با دو داستان که از هند فراگرفته و به فرانسه نوشته بود(1) بازگشت. و بسال 1324 در حدود دو ماه در تاشکند ازبکستان شوروی گذرانید و عاقبت در آذر 1329 به پاریس سفر کرد و پس از چهار ماه در آنجا بوسیلهء گاز انتحار کرد. صادق در بذله گویی استعداد و مهارتی داشت. به حیوانات شفقت میورزید. با اینکه ظاهر او لاابالی مینمود در زندگانی منظم بود. وی به زبان انگلیسی تا حدی آشنایی داشت که میتوانست از آثار علما و ادبا بهره برد و بوسیلهء زبان فرانسه از معارف و ادبیات ملل مختلف بهره مند میشد. در پایان عمر به تحصیل زبان روسی همت گماشت و به مطالعهء آن اشتغال داشت. به حافظ و خیام علاقهء بسیار میورزید. هنگام جوانی و در آن وقت که در پاریس اقامت داشت به عقاید مذهبی یوگا و کیش بودایی روی آورد و همان اوقات بود که مجسمهء کوچک بودا را خرید و از آن پس همیشه آن مجسمه بر روی میز وی دیده میشد. صادق روز 19 فروردین سال 1330 ه . ش. در پاریس خودکشی کرد، بدینسان که به گرمابهء خانهء خویش رفت و نخست سوراخها و روزنه ها را استوار ساخت، سپس شیر گاز را گشود و در کف حمام دراز کشیده جان سپرد. جنازهء او را در مسجد پاریس گذاردند و پس از توقفی اندک در حالی که قریب یکصد تن از دانشجویان ایرانی آن را تشییع میکردند به قبرستان «پِرْلاشِز» حمل و در آنجا دفن کردند. گذشته از مقالاتی که از وی در مجله ها بطبع رسیده تألیفات متعددی دارد از اینقرار:
1 - داستانها: زنده بگور. آب زندگی شامل 9 داستان. سایهء مغول (قسمت سوم کتاب انیران). سه قطره خون شامل 11 داستان. علویه خانم. سایه روشن شامل 7 داستان. وغ وغ ساهاب شامل 35 قصه. بوف کور. سگ ولگرد 8 داستان. ولنگاری 6 داستان. حاجی آقا. فردا. توپ مروارید.
2 - نمایشنامه ها: پروین دختر ساسان. مازیار. افسانهء آفرینش.
3 - آثار تحقیقی: فوائد گیاهخواری. انسان و حیوان. ترانه های خیام. پیام کافکا.
4 - سفرنامه ها: اصفهان نصف جهان. در جادهء نمناک.
5 - فرهنگ عامّه: اوسانه. نیرنگستان. فلکلور یا فرهنگ توده.
6 - ترجمه از متون پهلوی: گجسته ابالش. کارنامهء اردشیر بابکان. گزارش گمان شکن. یادگار جاماسب. زند وهومن یسن. شهرستانهای ایران شهر.
7 - ترجمه از فرانسه: دیوار. مسخ گراکوس شکارچی و داستان های دیگر. (از کتاب صادق هدایت حسن قائمیان).
(1) - Lunatique. Sampingue.

صادقی.

[دِ] (اِخ) وی از مردم هرات است و در قندهار پرورش یافت و به هندوستان رفت و در زمرهء مدّاحان اکبرشاه درآمد. این بیت از اوست:
دل مجروح را پروای تن نیست
شهید عشق محتاج کفن نیست.
(قاموس الاعلام ترکی).

صادقی.

[دِ] (اِخ) (ملا...) وی از مردم قاین بود و به صنعت گلکاری قیام داشت. این مطلع از اوست:
کدخدائیت مایهء هوس است
کد رها کن همان خدای بس است.
(از مجالس النفائس صص 151 - 152).

صادقی.

[دِ] (اِخ) سیدجعفر. وی از اهالی دهلی هندوستان است و از مشاهیر شعرای آن سامان و او را کتابی است که بهارستان جعفری نام دارد. از اشعار اوست:
ترک من دست چو بر خنجر بی داد برد
تشنه را ذوق زلال خضر از یاد برد.
وی بسال 1190 ه . ق. درگذشت. (از ریحانة الادب ج 2 ص450).

صادقی.

[دِ] (اِخ) محمد بن سرور بکری، مکنی به ابی السرور. از مشاهیر مورخین قرن یازدهم هجری است. او راست: الروضة الزاهرة فی ولاة مصر و القاهرة که حاوی وقایع تا سال 1036 ه . ق. و بسیار ممتع است. (از ریحانة الادب ج 2 ص450). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صادقی کتابدار.

[دِ یِ کِ] (اِخ) نام او صادق و از ایل افشار است. وی تذکره ای در احوال معاصرین خویش به ترکی نوشته است و چون در خط و نقاشی مهارتی داشت در «کتابخانهء دیوانی» ملازم بود. (آتشکدهء آذر). تذکرهء وی به مجمع الخواص موسوم است و آقای دکتر خیام پور معلم دانشگاه تبریز آن را به فارسی ترجمه کرده و با اصل ترکی بسال 1327 ه . ش. در یک جلد بطبع رسانیده است. مترجم دربارهء مؤلف آرد که: مؤلف کتاب «دانشمندان آذربایجان» گوید: صادقی افشار، صادق بیگ از اعاظم ایل خدابنده لو و از رجال دورهء شاه عباس کبیر است. این ایل در آغاز ظهور شاه اسماعیل اول به میل خویش از دیار شام به ایران آمد و در عراق و آذربایجان سکونت جست. صادقی بسال 940 ه . ق. در تبریز در محلهء ورجو (ویجویه) تولد یافت و بیست ساله بود که پدر وی به قتل رسید و صادقی مدتی را با امیرخان موصلوی(؟) و بدرخان و اسکندرخان افشار بسر برد، و در عهد شاه اسماعیل ثانی به کتابخانهء دولتی درآمد، و از طرف شاه عباس کبیر به منصب کتابداری سرفراز گردید. صادقی در نظم و نثر پارسی و ترکی شاعر و منشی بود و در هر دو زبان سلیس و روان مینوشت. و از آغاز عمر به صنایع نقاشی و طراحی رغبت داشت و نقاشی را نزد استاد معروف مظفرعلی نقاش (خواهرزادهء بهزاد) پسر مولانا حیدرعلی فراگرفت و از نقاشان بی نظیر عصر خود گردید. نقاشیهای او معروف است. میرزا طاهر نصرآبادی از ملا غروری شاعر آرد که: من قصیده ای در مدح صادقی گفتم و در قهوه خانه ای بر وی خواندم، هنوز قصیده به آخر نرسیده بود که مسودهء آن را از من گرفت و گفت بیش از این تاب شنیدن ندارم، سپس برخاسته لحظه ای بعد بیامد و پنج تومان به دستاری بسته با دو صفحهء کاغذ که خود از سیاه قلم طرحی کرده بود به من داد و گفت تجار هر صفحهء کار مرا به سه تومان می خرند که به هندوستان برند، مبادا ارزان بفروشی، و عذر بسیار خواست و برفت. در یک مجموعه از مجامیع کتابخانهء مدرسهء شرقی لنین گراد تصویری از صادقی موجود است، و در زیر آن این عبارت نوشته شده: «شبیه مرحوم مغفور تیمورخان ترکمان، در سنهء 102 (؟) [بایستی هزار و دو یا هزار و بیست باشد] مرحوم صادقی بیگ افشار ساخته بود. بندهء کمینه معین مصوّر در سنهء 1095 به اتمام رسانید».
مولانا رسالهء منظومی در نقاشی و رنگ آمیزی و اسباب و آلات و ادوات آن فن دارد. وی بسال 1010 ه . ق. در اصفهان تألیفات خود را چنین شمرده و در مقدمه شرح حالی از خود نوشته است: 1 - زبدة الکلام، قصایدی است که در نعت و منقبت و مدح سروده است. 2 - مثنوی «فتح نامهء عباس نامدار» در بحر شاهنامه (متقارب) که حسب الامر پادشاه زمان گفته است. 3 - مقالات و حکایاتی منظوم به وزن مخزن نظامی و بوستان سعدی که «شرح حال» نام دارد. 4 - مثنوی «سعد و سعید» در بحر خسرو و شیرین. 5 - دیوان غزلیات پارسی و ترکی به ترتیب حروف تهجی. 6 - تذکرهء شعرا موسوم به «مجمع الخواص» که به زبان ترکی به نهج «مجالس النفائس» نوائی تألیف شده و مشتمل بر تراجم چهارصد و هشتاد نفر(1) سخنورانی است که از ابتدای عهد شاه اسماعیل صفوی تا دورهء شاه عباس کبیر به عرصهء ظهور رسیده اند. 7 - منظومهء قانون الصور نقاشی است در بحر خسرو و شیرین. 8 - مجموعهء منشآت و مکاتبات فارسی و ترکی. 9 - تذکرهء شعرا مشتمل بر رباعیات معمائی که به اسامی شعراء متقدمین و متأخرین و معاصرین به نظم آمده. 10 - حظیات که مماثل رسالهء لذات معین استرآبادی است و در کتاب دانشمندان آذربایجان نقل شده(2)اسکندربیک ترکمان صاحب «تاریخ عالم آرای عباسی» نیز که خود معاصر با مؤلف بوده دربارهء او گوید: صادقی بیک افشار مرد رنگین (؟) صاحب طبع بود و صادقی تخلص میکرد. در آغاز جوانی ذوق نقاشی یافت و ملازمت شبانه روزی استاد مظفرعلی گزید... و در شاگردی او به مرتبهء کمال رسید. مدتی از غرور نفس و سرکشی طبیعت که در کار نقاشی رواجی نبود و زمانه برحسب آرزویش نمیگشت ترک آن کار کرد و از لباس ظاهرپرستی عریان و با زمرهء قلندران به سیاحت پرداخت. امیرخان موصلوی که حاکم همدان بود از حال وی خبر یافته و لباس قلندری از وی درآورد و او را ملازم خویش ساخت. وی به مقتضای خوی ترکی و شیوهء قزلباشی، دعوی جلادت و شجاعت میکرد و در زمان نواب سکندرشان ملازمت بدرخان و اسکندرخان افشار گزید و در معرکهء ترکمانان استرآباد جلادتهای متهوّرانه از او به ظهور پیوست، اما هیچ وقت از نقش نقاشی غافل نبود. در آخر ترقی عظیم کرد و مصوری بی بدل و نازک قلم و نقاش و طراحی بی مانند شد... قصاید و غزلیات و مثنویهای مرغوب دارد... در زمان اسماعیل میرزا از اصحاب کتابخانه بود، اما در زمان شاه جنت مکان منصب جلیل القدر کتابداری یافت و مورد شفقت و منظور تربیت گردید، ولی بغایت بدمزاج و غیور و تنگ حوصله بود، خوی زشت و بدمزاجی هرگز او را از اغراض نفسانی آسوده نمی گذاشت، همیشه با یاران و ابنای جنس به مقتضای طبع [ سرکش ] عمل میکرد و بدسلوکی را از حد اعتدال میگذرانید. بدین جهت از بساط قرب و منزلت دور و از خدمت مرجوع مهجور ماند، اما تا آخر ایام حیات تغییری در منصب او نشد و مواجب کتابداری را از مبدأ اعلی میگرفت. (تاریخ عالم آرای عباسی ج1 صص127-128).
(1) - این شماره با هیچ یک از نسخه های تذکرهء «مجمع الخواص» که در دسترس ما است مطابق نیست زیرا در تمام این نسخ عدهء شعرا سیصد و سی تن میباشد. (دکتر خیام پور).
(2) - از صص 192 - 193 این کتاب چنین مستفاد است که صادقی رساله ای نیز در انتقاد از رسالهء «لسان الغیب» حیدری تبریزی که جواب دیوان «سهواللسان» شریف تبریزی است نوشته و آن را «هجو ثالث» نامیده است.

صادقی گیلانی.

[دِ یِ گی] (اِخ) رجوع به صادق گیلانی شود.

صادقین.

[دِ] (ع ص، اِ) جِ صادق.

صادقیة.

[دِ قی یَ] (اِخ) نام طریقتی است منسوب به ابی محمد منصوربن مظفربن محمد بن طاهر العمری. رجوع به منصور... شود.

صادم.

[دِ] (ع ص) نعت فاعلی از صَدْم.

صادنی.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان باغک بخش اهرم شهرستان بوشهر، 12000گزی جنوب باختری اهرم، 7000گزی راه فرعی بوشهر به اهرم. جلگه، گرمسیر و مالاریائی، سکنه 50 تن. آب آن از چاه، محصول آنجا غلات، خرما. شغل اهالی زراعت. راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

صادوق.

(اِخ) پسر اخیطوب از خانوادهء الیعازر و یکی از دو کاهن بزرگ که در ایام داود بودند که در دوم سموئیل 8:17 و اول تواریخ ایام 24:3 و 6 و 31 اخیمالک ابن ابی یاثار، و در اول تواریخ ایام 18:16، ابی مالک خوانده شده است. وی در حبرون به داود ملحق گردیده (اول تواریخ ایام 12: 28) و یکی از امنای وی شد، و بواسطهء درخواست از پادشاه اذن یافت که در اورشلیم در مدت یاغی گری آبشالوم بماند و در آنجا سلیمان را به سلطنت مسح کرد (اول پادشاهان 1:39) و سلیمان نیز بواسطهء دیانت و پاک دامنی صادوق، وی را کاهن اعظم قرار داد. (اول پادشاهان 2:27 و 35). به ابی یاثار رجوع شود. (قاموس کتاب مقدس ص 550).

صادوق.

(اِخ) کاهنی بود که در روزگار اخزیای پادشاه بود (اول تواریخ ایام 6:12). (قاموس کتاب مقدس ص 550).

صادوق.

(اِخ) پدرزن عزیا (دوم پادشاهان 15:33 و دوم تواریخ ایام 27:1). (قاموس کتاب مقدس ص 550).

صادوق.

(اِخ) یکی از کسانی که پاره ای از دیوار شهر را مرمت کردند (نحمیا 3:4). (قاموس کتاب مقدس ص550).

صادوق.

(اِخ) نام سه تن از کسانی که در حکایت نحمیا مذکورند. (قاموس کتاب مقدس ص 550).

صادوق.

(اِخ) یکی از اسلاف مسیح (متّی 1:14). (قاموس کتاب مقدس ص 550).

صادی.

(ع ص) نعت فاعلی از صدی. تشنه. || خرمابن دراز بی آب مانده. ج، صوادی. (منتهی الارب).

صادیة.

[یَ] (ع ص) تأنیث صادی. || آن خرمابن که از آب دور بود. ج، صوادی. (مهذب الاسماء).

صار.

[صارر] (ع ص) درخت بسیارشاخ درهم پیچیدهء پیوسته سایه. (منتهی الارب).

صار.

(اِخ) غاری است از نعمان نزدیک مکة. سراقة بن خثعم کنانی گوید :
تبغین الحقابَ و بطنَ بُرم
و قنعَ فی عجاجتهن صار.(معجم البلدان).

صارات.

(ع اِ) جِ صارة.

صارات.

(اِخ) نام کوهی است. (معجم البلدان).

صارث الشحر.

[] (اِخ) (خوش نمائی فجر) شهری است در قسمت رأوبین و در وادی بر تلی واقع است (صحیفهء یوشع 13:19) و فع به مسافت یک میل و نیم از دریای مرداب موضعی نزد دهنهء زرقاء بطرف مشرق یافت میشود که آن را صاره گویند و شاید همان حارث الشحر باشد. (قاموس کتاب مقدس ص 550).

صارخ.

[رِ] (ع ص) نعت فاعلی از صُراخ. فریادرس و فریادخواه. از لغات اضداد است. || (اِ) خروس. (منتهی الارب).

صارخون.

[رِ] (ع ص، اِ) جِ صارخ. رجوع به صارخ شود.

صارخة.

[رِ خَ] (ع ص) تأنیث صارخ. || (مص) مصدر است بمعنی فریاد رسیدن بر وزن فاعله. (منتهی الارب).

صارخة.

[رِ خَ] (اِخ) بلده ای است در روم و بسال 339 ه . ق. سیف الدوله به جنگ بدانجا رفت. متنبی گوید :
مخلی له المرج منصوباً بصارخة
له المنابر مشهوداً بها الجمع.(معجم البلدان).

صارخین.

[رِ] (ع ص، اِ) جِ صارخ. رجوع به صارخ شود.

صارد.

[رِ] (ع ص) نعت فاعلی از صرد. || سهم صارد؛ تیر درگذرنده. (منتهی الارب). تیر که بر نشانه بگذرد. (مهذب الاسماء). || (اِخ) نام شمشیر عاصم بن ثابت بن ابی افلح است. || بنوالصارد؛ قومی است از عرب. (منتهی الارب).

صارف.

[رِ] (ع ص) نعت فاعلی از صَرْف. || سگ مادهء آزمند نر. (منتهی الارب). سگی کرآواز. (مهذب الاسماء، نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف). سگی کروار. (مهذب الاسماء، نسخهء خطی دیگر از کتابخانهء مؤلف).

صارف.

[رِ] (اِخ) نام اسب حذیفة بن بدر است. رجوع به عقدالفرید ج6 ص22 شود.

صارفات.

[رِ] (ع ص، اِ) جِ صارفة : و طاهر و عراقی بادی در سر داشتند بزرگ و بیشتر خلوتها با بوسهل زوزنی بود و صارفات (؟) او می برید و مرافعات را وی می نهاد و مصادرات او میکرد. (تاریخ بیهقی ص87).

صارفة.

[رِ فَ] (ع ص، اِ) تأنیث صارف. || داهیه. حادثه. رجوع به صارفات شود.
-قرینهء صارفه؛ قرینه ای است که از انعقاد ظهور لفظ در معنی حقیقی آن ممانعت کرده و به معنی مجازی لفظ ظهور میدهد، یا ذهن شنونده را از معنی حقیقی لفظ صرف کرده و به معنی مجازی متوجه میکند. رجوع به قرینه شود.

صارفی.

[رِ] (اِخ) سمعانی گوید: ابوعبدالرحمن بن ربیعه بدین نسبت مشهور است و او صیرفی است و هردو به یک معنی باشد. وی از مردم کوفه است و از شعبی و از وی ابن عیینه روایت کند. (الانساب سمعانی ص 347).

صارلی.

(اِخ) یکی از فرقه های کرد است در جنوب موصل که عبادات و عقاید آنان سرّی است و کسی را بر آن وقوف نیست. گویند کتاب ایشان به پارسی است و آثاری از دین باستان ایران و عقاید غُلات در آن دیده میشود. این طائفه خود را از نسل عشیرهء کاکه میدانند که از کرکوک بدانجا هجرت کرده اند. و جماعت کاکه را نیز آئینی مرموز است و با علی اللهیان نسبت تام دارند. گویند وجه تسمیهء این طائفه به صارلی آن است که روحانیون ایشان بهشت را به مردم طائفه می فروختند و چون کسی بدینسان بهشت را مالک میشد میگفت: صارت لی الجنة؛ یعنی بهشت از آنِ من گردید(1). (تاریخ کرد رشیدیاسمی صص 124 - 125).
(1) - ظ. این وجه تسمیه اساسی ندارد.

صارم.

[رِ] (ع ص، اِ) نعت فاعلی از صَرْم. قوله تعالی : ان اغدوا علی حرثکم ان کنتم صارمین (قرآن 68/22)؛ یعنی بامداد به سر کشت و بستان خود روید اگر خرما خواهید بریدن. (تفسیر ابوالفتوح چ تهران 1315 ج5 ص378). || شمشیر بران. (منتهی الارب). شمشیر تیز. (دهار) :
هست شاهان را زمان برنشست
هول سرهنگان صارمها به دست.(مثنوی).
|| مرد دلاور رسا در امور. || شیر بیشه. (منتهی الارب).

صارم.

[رِ] (اِخ) قاتل خاص بیک (و خاص بیک در خلع مسعود و سلطنت سلطان محمد [ سلجوقی ] خدمتها کرد) به امر سلطان محمد بن محمود. رجوع به حبیب السیر جزو چهارم از ج2 ص190 شود.

صارم.

[رِ] (اِخ) ابن عُلْوان جَوخی. شیخ طوسی گوید: وی از اصحاب صادق است و نسبت او به بنی مجاشع میرسد که جریر آنان را بنی جوخی خوانده و یا نسبت او به جوخی کسکر است و آن قریه ای است از اعمال واسط و یا منسوب به جوخی است که نقطه ای است نزدیک زباله. لیکن تلفظ صحیح او جوخانی است و به مسامحت او را جوخی گویند. (تنقیح المقال ج 2 ص 90).

صارم الدین.

[رِ مُدْ دی] (اِخ) امیر محمد. وی بسال 742 ه . ق. حاکم جربادقان (گلپایگان) بوده است. رجوع به ذیل جامع التواریخ رشیدی ص 172 شود.

صارم الدین.

[رِ مُدْ دی] (اِخ) رجوع به ابن دقماق شود.

صارم الدین.

[رِ مُدْ دی] (اِخ) تبنینی (امیر...). ابن ابی اصیبعه در ترجمهء عمران اسرائیلی داستانی از وی حکایت کند. (عیون الانباء ج2 ص213).

صارم الدین مظفری.

[رِ مُدْ دی نِ مُ ظَفْ فَ] (اِخ) رجوع به صاروجا شود.

صارم کرد.

[رِ مِ کُ] (اِخ) وی از مردم کردستان است که بر شاه اسماعیل صفوی طغیان کرد. خوندمیر گوید: در پاییز سال 912 ه . ق. شاه را خبر دادند که صارم با جمعی از دزدان به راهزنی و تاراج دست زده اند. شاه اسماعیل بسوی او روی آورد و صارم مقاومت نتوانست و بگریخت و لشکریان و اموال وی را که بجا مانده بود ببردند و بسیاری از کردان را بکشتند. تابستان سال دیگر که شاه در سورلوغ بسر میبرد خبر یافت که صارم دیگر بار با جمعی از کردان به افروختن آتش فتنه دست زده اند. به فرمان شاه بیرام بیک قرامانی و جناب خلیفة الخلفائی (؟) با جمعی به دفع او مأمور شدند و صارم به کردستان گریخت و به کوهی پناه برد. لشکریان دست به جنگ زدند و پس از جنگی سخت صارم بگریخت و پسر و برادر و بعضی از سران سپاه وی اسیر گشتند و بسیار کس از اتباع او به قتل رسیدند. سپس اسرا را نزد شاه آوردند و به دستور وی به سخت ترین عقوبات بکشتند. (حبیب السیر جزء چهارم از ج3 ص347، 364).

صاروان.

[] (اِ)(1) لوف صغیر است. (فهرست مخزن الادویة) (تحفهء حکیم مؤمن، نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف). رجوع به صارة شود.
(1) - در مفردات ابن بیطار و اختیارات بدیعی، این لغت «صارة» ضبط شده و تصور میرود صاروان محرف صارة است، بدین سان که اصل آن «صارة و آن لوف صغیر است» بوده و سپس کُتّاب آن را به صاروان تبدیل کرده اند.

صاروج.

(معرب، اِ) معرب سارو و یا چاروست. (برهان قاطع) (ربنجنی). آهک رسیده با چیزها آمیخته است که بر آب انبار و حوض و امثال آن مالند. (برهان قاطع، سارو و چارو). آهک آمیخته به خاکستر و جز آن، معرب سارو. (غیاث اللغات). آهک آمیخته با خاکستر و غیر آن. (منتهی الارب). چیزی است مصنوع از خاک و خاشاک و خاکروبه درهم با آب سرشته کوبیده است به نحو خاص و اکثر حوضها و حمامات را از آن میسازند. (فهرست مخزن الادویة). فارسی معرب است. نورة و اخلاط آن باشد که حوضها و حمامها را بدان اندایند. (المعرب جوالیقی ص 213). و بعض عرب آن را شاروق خوانده و حوض مُشَرَّق گفته اند. (المعرب جوالیقی ص209) :
چو صاروج و سنگ از هوا گشت گرم
نهادند کرم اندر او نرم نرم.فردوسی.
یکی خانه ای کرد از پخته خشت
به صاروج کرده بسان بهشت.فردوسی.

صاروجا.

(اِخ) مظفری. وی امیری است از ممالیک. در مصر نشأت و هم بدانجا امارت یافت. سلطان الملک النصار ده سال وی را بازداشت و سپس آزاد فرمود و امارت صفد داد. وی حدود دو سال در آنجا بماند، سپس او را در جمله ای از امرا به دمشق فرستادند و مدتی بدانجا ببود و مجدداً او را بازداشتند. و از مصر فرمان رسید که چشمان وی را میل کشند و بدین کیفر کور شد، پس به قدس (بیت المقدس) رفت و به دمشق بازگشت و بسال 743 ه . ق. / 1343 م. بدانجا درگذشت. زرکلی گوید: گمان دارم سوق صاروجا در دمشق که عامه آن را سوق ساروجا خوانند بدو منسوب است. (اعلام زرکلی ص 422).

صاروج گر.

[گَ] (ص مرکب) کَلاّس. یا آنکه صاروج را در بنا بکار برد.

صاروخان.

(اِخ) یکی از سران ترک که مگنیسیا را فتح کرد، و از آن پس این منطقه و مرکز آن بنام صاروخان نامیده شد.

صاروخان.

(اِخ) یکی از سنجاقهای پنجگانه ای است که تشکیل ولایت آیدین دهد و قسمت شمال شرقی آن ولایت است و از شمال و مشرق به ولایت خداوندگار و از جنوب به سنجاق دنیزلی، آیدین و ازمیر و از سمت مغرب به سنجاق ازمیر محاط است و ساحل ندارد، بین 38 درجه و 2 دقیقه و 39 درجه و 2 دقیقهء عرض شمالی و 24 درجه و 48 دقیقه و 26 درجه و 55 دقیقهء طول شرقی امتداد یافته و مساحت سطح آن به 11815 هزار گز مربّع بالغ است، و از این مقدار 6011 گز کوهستان غیرمزروع، و 3815 هزار گز مزروع و 1284 هزار گز چمنزار و 703 هزار گز جنگل است. اراضی آن مسطح نیست و کوه موسوم به «بوزطاغ» در حدود جنوبی دو کوه «اوزون یابله» و «دمیرچی طاغی» در حدود شمالی آن دیده میشود. دامنه های جبال شمالی آن بسمت جنوب امتداد دارد. نهر کدیز از خارج مرز سنجاق یعنی از سنجاق کوتاهیه از ولایت خداوندگار وارد این سنجاق میشود و آن را از طرف مشرق بسوی مغرب میشکافد و همهء آبها که از آن کوهها جاری است بدان متصل میشود، بدین طریق که از سمت راست نهرهای کونان و از سمت چپ رود آلاشهر بدان متصل میشود. وادیهای این انهار جلگه و ماهورهای پرطراوت و سبز و خرم دارد و شمارهء نفوس آن به 345749 تن بالغ است، که 29146 تن آن مسلمان و ترک و 47533 تن رومی و 3882 تن ارمنی و 1839 نفر کلیمی و 935 اجنبی است. خاک این سرزمین حاصل خیز و محصولات آن گندم، جو، ذرت، ارزن، پنبه، کتان، تنباکو، افیون، انگور، خربزه است و میوه های گوناگون در آنجا فراوان به عمل می آید. خربزه های آن درخور توصیف است و دیر ماند. کوههای آن مخصوصاً جبال قسمت جنوبی از جنگل پوشیده است. حمام های طبی معدنی فراوان دارد که بیماران برای معالجه بدانجا روند. از بعض آثار و ویرانه های باستانی این ناحیه چنان معلوم میشود که این آبها از ازمنهء بسیار قدیم مورد استفاده بوده. در این قطعه حیوانات اهلی فراوان است. مردم این سنجاق با زن و بچه به کارهای کشت و زرع مشغولند و استعداد صنعتی آنان هم نیک است. بهترین قالیچه های آناطولی در کوروز، قوله و دمیرچی بافته میشود و هرساله از آن بسیار عائد کشور میگردد. علاوه بر این منسوجات نخی یعنی الجه، کرباس، میشن و تیماج از محصولات این سنجاق است و چند دستگاه کارخانه مخصوص جدا کردن پنبه دانه، تهیهء روغن زیتون نیز در آن موجود است. تنها راه تجارتی این منطقه اسکلهء ازمیر میباشد. این سنجاق 11 قضا و 12 ناحیه و 966 قریه دارد. سنجاق صاروخان عبارت است از قسم اعظم شمالی خطهء قدیم لیدیه و شهر قدیمی سارد که اکنون خرابه های آن در بین این قصبه و صالحلی هست. ساکنین آن سرزمین در قدیم الایام قومی از اقوام پلاسج بوده اند که از خطهء قدیمهء تراکیه یعنی از جهات ادرنه بدینجا مهاجرت کرده و رئیسی مئون نام داشته اند و لذا ایشان را مئونیان نامند و بنابر اساطیر یونان پس از انقضای فرمانروائی چند پادشاه از نسل مئون سلطنت و فرمانفرمائی به نسل قهرمان معروف یونان هرکول منتقل گردید. و چون نوبت سلطنت در سارد به قره سوس منسوب به همین نژاد رسید کوروش(1) پادشاه ایران وی را مغلوب و لیدیه را به ممالک ایران ضمیمه کرد، سپس اسکندر بزرگ همین سرزمین را با دیگر ممالک ایران به تسخیر خود درآورد و پس از وی به دست سلوکیها افتاد و وقتی که آنطی خوس سوم از این طایفه در محاربهء رومیان در مغنیسا مغلوب شد و صاروخان از چنگ سلوکیها بدر رفت آن را به دولت کوچک برغمه که متفق دولت روم بود دادند، طولی نکشید که تمامی دولت برغمه جزء دولت روم شد و این قطعه در موقع انقسام دولت روم بالطبع بایستی داخل قسمت امپراطوری شرق باشد. بسال 700 ه . ق. علاءالدین ثالث از سلاطین سلجوقی این منطقه را فتح کرد و ادارهء آن را به صاروخان که یکی از امرای بزرگ سلجوقی بود واگذاشت و سپس این منطقه بنام وی مشهور شد. صاروخان در زمان سلطان اورخان و خداوندگار غازی به دولت عثمانی ملحق گشت و نام آن را تغییر ندادند، امیر تیمور پس از وقایع آنقره آن را ویران کرد، مدتی هم جنید ازمیری در صاروخان و جهات آیدین حکمرانی داشت، سپس صاروخان به ممالک عثمانی ملحق گشت و گاهی مانند ایالت و زمانی مانند سنجاق اداره میشد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - در قاموس الاعلام: کیخسرو.

صاروخانی.

(اِخ) صاحب کشف الظنون گوید او راست: دقایق المیزان فی مقادیر الاوزان و آن رساله ای است در اکسیر. (کشف الظنون ج 1 ص 494).

صارور.

(ع ص) صاروراء. صارورة. مردی که حج نکرده. || آنکه گرد زن نگردیده. (منتهی الارب).

صاروراء .

(ع ص) صارور. صارورة. مردی که حج نکرده. || آنکه گرد زن نگردیده است. (منتهی الارب).

صارورة.

[رَ] (ع ص) صارور. صاروراء. مردی که حج نکرده. (منتهی الارب). حج ناکرده. (دستورالاخوان) (مهذب الاسماء). || آنکه گرد زن نگردد. (منتهی الارب).

صاروسیدی.

[] (اِخ) وی از کسانی است که بر شرح طوالع الانوار حاشیه نوشته است. (کشف الظنون ج 2 ص 102).

صارة.

[رَ] (ع اِ) لوف الصغیر است به زبان اندلس که به پارسی آن را فیل گوش (پیل گوش) خوانند. (برهان قاطع) (مفردات ابن بیطار) (اختیارات بدیعی). و رجوع به صاروان شود. || درختستان. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || نافهء مشک. (منتهی الارب). || صارة الجبل؛ اعلای کوه. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

صارة.

[صارْ رَ] (ع اِ) حاجت. || (اِمص) تشنگی. (منتهی الارب).

صارة.

[رَ] (اِخ) نصر گوید کوهی در دیار بنی اسد، و دیگران گفته اند کوهی است نزدیک فَید، و زمخشری آرد که آن کوهی است در صمد میان تیماء و وادی القری. (معجم البلدان).

صاری.

(ع ص، اِ) کشتیبان. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || تیر کشتی. (منتهی الارب).

صاری.

[را] (ع اِ) راهی در کوه است. (منتهی الارب).

صاری.

(اِخ) کوهی است در قِبْلی مدینه که بر آن آب و گیاهی نیست. (معجم البلدان).

صاری اطه.

[اَ طَهْ] (اِخ) صاری اَدَه. جزیره ای است در جنوب خلیج قزل آقاج.

صاری چای.

(اِخ) نام نهری است در آناطولی در شهرستان میلاس تابع سنجاق منتشا از ولایت آیدین متشکل از دو رودخانه ای که در مسافت چهار ساعت از قسمت سفلای قصبهء میلاس متحد شوند، و بسوی مغرب جاری و به خلیج مندالیه میریزد. (قاموس الاعلام ترکی).

صاری خانلر.

[لَ] (اِخ) ناحیتی است تابع شهرستان جمعه در سنجاق سرفیجه از ولایت مناستر، سکنهء آن 6285 تن و 194 تن آنها اولاخ و روم و بقیه مسلمانان و ترکانند. در داخل ناحیه 6 جامع، 3 دکان، یک کاروانسرا، 200 باغ، 20 باغچه، 100 چمن زار، 16322 دونم مزرعه، 12 چراگاه و 4 جنگل موجود است.

صاری دکز.

[] (اِخ)(1) صاری دَنِز. بحر اصفر و به زبان چینی هوآنگهای(2) خلیج وسیعی است در شمال بحر چین، در طرف شمال آن خلیج کره و در سمت مشرق خلیج پچیلی واقع است، از مشرق به شبه جزیرهء کره و جزیرهء کلپرت مربوط و از شمال با خلیج کره و از سمت شمال غربی و مغرب با دو ایالت شان تونگ و کانگ سو از چین، و از جانب جنوب به دریای چین محدود است. مدخل آن در 33 درجهء عرض شمالی واقع است و با وسعت 400 هزار گز بین ساحل چین و جزیرهء کلپرت می باشد. مسافت برزخ بین این خلیج و خلیج کره بالغ بر 175 هزار گز میباشد، و در واقع دو خلیج کره و پچیلی از فروع بحر اصفر بشمارند و بنابراین خلیج فوق تا انتهای خلیج لیان تونگ یعنی تا 41 درجهء عرض شمالی امتداد می یابد. وجه تسمیهء این دریا به بحر اصفر این است که نهر گل آلود بزرگ موسوم به «هوآنگ هو» یعنی رود زرد وارد آن میگردد و از ته نشینی گلها دریا زردفام به نظر می آید و نهر مزبور بسال 1851 م. مجرای خود را تبدیل داده و فعلاً وارد قسمت جنوبی خلیج پچیلی میشود و علاوه بر این از پکن دو رودخانهء نی هو و لان هو، و از منچوری نهر لیاهو و یک رشته از انهار دیگر بدان خلیج میریزد و نهر سرحدی یالوکانگ که کره را از حدود چین مفروز می سازد، وارد خلیج کره میشود، اما پس از تبدیل مجرای «هوانگهو» نهر بزرگ دیگری وارد خلیج بحر اصفر نمیگردد. عمق این خلیج بسیار نیست، و حد متوسط آن بالغ بر 40 گز است. وجود تخته سنگهای فراوان و کثرت هوای مه دار سیر کشتی ها را در این دریا دشوار کرده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Mer Jaune.
(2) - Hoang-Hai.

صاری شعبان.

[شَ] (اِخ) سنجاقی است در انتهای شرقی سنجاق درامه از ولایت سالونیک. از جانب مشرق و شمال شرقی با سنجاق کوملجنه از ولایت ادرنه و از طرف مغرب با دو شهرستان درامه و قواله و از جانب جنوب نیز به بحرالجزائر محدود است. مرکز آن بازاری است موسوم به «خانلر». بیشتر اراضی آن مسطح و فقط در حدود و مرزها برجستگی دارد و نهر قره سو (مسته) فضا را از شمال به جنوب جدا می کند. چند دریاچه نیز نزدیک ساحل دارد. وسعت اراضی مزروعهء آن بیش از 183000 دونم(1) و خاک آن حاصلخیز میباشد. محصولات عمدهء آن عبارت از: گندم، جو، چاودار، دوسر (خرطال)، ارزن، ذرّت، باقلا، لوبیا، تنباکو و مقدار کمی پنبه و کنجد است. تنباکوی آن بسیار مرغوب و در آنجا مراتع بسیار است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - 40 × 40 قدم.

صاری صالتق.

[] (اِخ) یکی از خلفای حاجی بکتاش ولی، قدّس سره است. مدفن وی معلوم نیست، با این وصف درویشان ساده لوح طریقت بکتاشی به مزار آی اسپریدون که در جزیرهء کُرفه است و مزار سنت نائوم در مناستری واقع در کنار دریاچهء اوخری به نظر مزار صاری صالتق بابا می نگرند و به زیارت آنجا میروند. گویند این مرد در آغاز چوپان بود، روزی گوسفندان خود را میچرانید و بر حسب اتفاق به چلّه خانهء ولی نزدیک شد و کرامات وی را مشاهده کرده و دست از پیشهء خود کشید و به زمرهء خواص مریدان او درآمد. (قاموس الاعلام ترکی).

صاری صو.

(اِخ) نهری است که از جانب یمین به گرگان رود پیوندد. (سفرنامهء مازندران رابینو بخش انگلیسی ص 91).

صاری عبداللهافندی.

[عَ دُلْ لاه اَ فَ](اِخ) یکی از شاهزادگان مغرب است که در زمان سلطان احمدخان اوّل به استانبول هجرت کرد، و سیّدمحمد داماد محمدپاشا برادر صدراعظم خلیل پاشا، او را به فرزندی پذیرفت و در حمایت خلیل پاشا تربیت یافت. هنگام صدارت دوّم همین پاشا که به سمت سرداری به ایران میرفت صاری عبدالله با شغل منشی گری ملتزم رکاب او بود و چون محمدافندی رئیس الکتّاب در سال 1037 ه . ق. درگذشت وی به درجهء رئیس الکتابی نایل گشت، ولی در همان سال خلیل پاشا از صدارت و او از ریاست کتابت معزول شد و با هدائی محمودافندی از منسوبین خود طرح مراودت افکند و به مطالعه و تألیف پرداخت. در سال 1047 ه . ق. به ریاست رکاب همایون نایل گشت و در سفر بغداد در معیّت سلطان مرادخان رابع بود و در همانجا دوباره رئیس الکتاب گشت و تا سنهء 1065 به بعض مناصب دیگر منصوب گردید و سپس از خدمت دولت کناره جست و به علم و عبادت پرداخت. وی بسال 1071 ه . ق. درگذشت و در خارج طوب قپو بر جادهء مالتپه مدفون است. وی دفتر اوّل مثنوی مولانا را ترجمه کرده و بدین جهت به شارح مثنوی مشهور میباشد. از تألیفات اوست: 1 - نصیحة الملوک متضمن مناقب اولیاء 2 - ثمرات الفؤاد 3 - دره 4 - جوهره 5 - مسلک عشاق. تخلص وی عیدی است و اشعاری دارد. (قاموس الاعلام ترکی). برون در تاریخ ادبیات وفات او را بسال 1079 گفته و کتابی از او بنام دستورالانشاء ثبت کرده و گوید چند مکتوب از آن را شارل شفر ضمن کتاب منتخبات آثار فارسی طبع کرده است. (تاریخ ادبیات ج 4 ص 6).

صاری گز.

[گُ] (اِخ) صاری گوزل و یا صاری گورز. وی یکی از علما و دانشمندان عصر سلطان بایزیدخان ثانی و سلیم خان اول و لقب او نورالدین است. و قاضی عسکر آناطولی بود. در 919 ه . ق. معزول شد و در سال 927 درگذشته. وی به سمت واعظ و ناصح بنزد شاهزاده سلطان سلیم فرستاده شد. مردی زردفام و کوتاه اندام بود و از این رو به «صاری گورز» مشهور شد. محله ای از شهر استانبول بنام وی به محلهء صاری گوزل موسوم است که محرف «صاری گورز» میباشد. (قاموس الاعلام ترکی). صاحب کشف الظنون وفات او را بسال 934 گفته و گوید او را حاشیه ای است بر شرح شمس الدین بن محمود اصفهانی بر طوالع. (کشف الظنون ج 2 ص 102).

صاری گول.

(اِخ) نام بقعه ای است در قضای جمعه از سنجاق سرفیجه تابع ولایت مناستر و شامل ناحیهء صاری خانلر و حوالی آن. ترکان مهاجر آناطولی در این بقعه سکونت جسته و تا امروز اخلاق و عادات سابق خود را حفظ کرده اند. اراضی آن حاصل خیز است و مردم آنجا به زراعت مشغولند. مرکز آن قصبهء قیالر است. (قاموس الاعلام ترکی).

صاری مصطفی پاشا.

[مُ طَ فا] (اِخ) وی در عصر سلطان محمودخان اول میزیست و بسال 1153 ه . ق. به قپودانی (کاپیتانی) منصوب شد و بیش از یک سال و نیم در این مقام ببود و بسال 1157 بار دیگر به مقام قپودان پاشائی نایل گشت و در سال 1158 درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صاریة.

[یَ] (ع ص) چاهی که آب آن از دیرماندگی برگردیده رنگ و برگشته مزه باشد. (منتهی الارب).

صاری یار.

(اِخ) در تداول عامه صاری یر گویند. قریه ای است در جوار استانبول، در جهت روم ایلی از میان بوغاز، بالای بیوک دره، در طرفین دره و در میان دو کوه واقع شده. دامنه های ده از درخت شاه بلوط پوشیده و آبهای خنگار و چرچر منظره ای بسیار زیبا و جالب بدان داده است و هر نقطهء آن تفرجگاه بسیار دلکش و روح پروری است و به مناسبت نزدیکی آن با استانبول در فصل تابستان مردم بسیار بدانجا روند. (قاموس الاعلام ترکی).

صاری یحیی.

[یَحْ یا] (اِخ) حافظ فخرالدین بن عثمان. وی از خطاطان مشهور و از محلهء طوپخانهء استانبول است. قریب 15 جلد قرآن کریم نوشته و نیز آیات کریمه ای که در داخل درهای جنبی جامع نور عثمان است به خط او میباشد. وی بسال 1169 ه . ق. درگذشت و مقابل تکیهء مرادافندی به خاک سپرده شد. (قاموس الاعلام ترکی).

صاسون.

(اِخ) نام قضایی است در سنجاق موش از ولایت بتلیس و قسمت جنوبی آن استان را تشکیل میدهد و محدود است از شمال به قضای موش، از مشرق و جنوب به سنجاق بتلیس و از مغرب به سنجاق کنج. مرکز آن قصبهء کوچک خطواست که روزی شهری بزرگ بوده و 60000 تن جمعیت داشته. فاصلهء آن تا مرکز لوا 24 ساعت و تا مرکز ولایت 15 ساعت است. اراضی این منطقه کوهستانی و سنگلاخ است. در قسمت غربی آن کوه صاسون به ارتفاع 2600 گز و در جهت جنوب غربی کوه اوتاغ با ارتفاع 1430 گز دیده میشود. بیشتر کوههای آن سنگلاخ و صعب الوصول است و مناظری عجیب دارد. فقط یک نهر در طرف مشرق قضا جاری است و این قطعه را شکافته داخل نهر مراد میگردد. تنها رودخانهء مهم آن همین یک رود است و آبهای دیگر رودخانه های کوچک و جویها و جویبارها هستند. خاک آن چندان حاصلخیز نیست و محصول مورد نیاز اهالی را کفایت نمیکند، اما انواع میوه جات و سبزیجات در آنجا بعمل می آید و مراتع فراوان و حیوانات اهلی بسیار دارد. عمدهء معیشت ساکنان آنجا از محصولات حیوانی است. حیوانات وحشی در این منطقه نیز فراوان است و در کوههای آن خرس، گورخر و حیوانات دیگر دیده میشود. در بعض کوههای آن جنگل ها وجود دارد که اهالی از هیزم و الوار و تختهء آن استفاده میکنند و در برخی نقاط اشیاء عتیقه دیده میشود. هوای این منطقه در نقاط پست معتدل و در جاهای مرتفع سرد است و جمعاً مشتمل بر 119 قریه است و تعداد سکنهء آن به 20101 تن بالغ میگردد که 10370 تن از آنان مسلمان و 8389 تن ارمنی و 372 نفر قبطی و 970 تن یزیدی هستند و قسم اعظم مسلمانان آنجا کرد و از عشایر مختلفند. (قاموس الاعلام ترکی).

صاصل.

[صَ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب)(1).
(1) - گویا مقصود صاصلی است. رجوع بدان شود.

صاصلی.

[صِ] (ع اِ)(1) صاصلا. صوصلا. بصل الذئب. بصل الفار. ساقه ای است خرد و نازک که به سپیدی زند، درازی آن نزدیک وجبی، او را بر فراز سه یا چهار شاخه است نرم، از آن گلی سبز پدید شود برنگ و چون باز شود رنگ درون آن مانند رنگ شیر باشد و در میان گل تخمی است مانند تخم لیبانتیس(2) که آن را بجای شونیز (سیاه تخمه) در نان فشانند و آن را بیخی است مانند بیخ بلبوس کوچک و پخته و خام آن را خورند. (مفردات ابن بیطار ج2 ص76). نباتی است شبیه به حلفای تازه روییده و از آن کوچک تر و زودشکن و تازهء او مأکول است گرم و تر و جهت الم فؤاد و ریاح فم معده نافع و تخم آن در افعال شبیه به شونیز و بیخ آن شبیه به بلبوس کوچکی و پخته و خام او مأکول و اکثار آن محرک باه و رافع وجع الفؤاد است. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به مخزن الادویة شود.
(1) - Ornithogalum umbellatum. Ornithogale.
(2) - Libanotis.

صاع.

(ع اِ) پیمانه ای است که بر آن احکام مسلمانان از کفاره و فطره دائر و جاری است، و آن چهار مُدّ است و هر یک مُدّ یک رطل و ثلث رطل و رطل دوازده اوقیه است و اوقیه یک استار و دو ثلث استار، و استار چهار مثقال و نصف مثقال و مثقال یک درهم و سه سبع درهم و درهم شش دانگ و دانگ دو قیراط، و قیراط دو طسوج و طسوج دو جو میانه، و جو میانه شش یک از هشت یک درهم است و حبه یک چهل وهشتم درهم. داودی گوید که مقدار صاع که در آن اختلاف واقع نشود چهار مشت است از دو کف مرد میانه که نه بزرگ کف باشد و نه خرد، زیرا که در همه جا صاع نبی (ص) یافت نشود. ج، اَصْواع، اَصْوُع، اَصْؤُع، صوع. (منتهی الارب). کیله ای است به وسعت چهار مُدّ و مُدّ پری دو کف است از طعام... و قدر صاع به رطل عراقی نه رطل و به رطل مدنی شش رطل است. (رسالهء اوزان و مقادیر مقریزی). نام پیمانه ای است که چهار مد باشد و هر مد یک رطل و ثلث رطل باشد. (غیاث اللغات). چهار مد بود نزد مردم مدینه و هشت رطل نزد مردم کوفه. (مفاتیح العلوم خوارزمی ص 11). پیمانهء چهارمنی. چهار من شرعی. (زمخشری). پنج رطل و چهار مد. یک من تبریز و سی مثقال است. (از حاشیهء صراح خطی). مساوی دو هزار و نهصد و چهل و هشت گرم و چهل سانتی گرم است. (ترجمهء شرایع به فرانسه تألیف دوکری ج 1 ص 18 ح 1). مجازاً بمعنی جام آید :
ز دزدیّ صاع آوریده خبر
بدین داستان من شدم چون شرر.
شمسی (یوسف و زلیخا).
نه از جاه جویان توان یافت جاهی
نه از صاع خواهان توان یافت صاعی.
خاقانی.
مهر چون در خوشه یک مه ساخت خرمن روشنان
ماه را صاع زر شاه مظفر ساختند.خاقانی.
گردون فروگذاشت هزاران حلی که داشت
صاعی بساخت کز پی عید است درخورش.
خاقانی.
چرخ بر من عید کرد و هر مَهَم
ماه نو صاع تهی بنمود و بس.خاقانی.
در یوسفی زن که کنعان دل را
ز صاع لئیمان عطائی نیابی.خاقانی.
گفتی غوغای مصر طالب صاع زرند
صاع زر آمد به دست شد دل غوغا خرم.
خاقانی.
مرغ سحر شناعت از آن زد چو مصریان
کآن صاع عید دید به بار سحر درش.خاقانی.
صاع زر شاه شد ماه بدان میدهد
سنبلهء چرخ را زابر کف شاه نم.خاقانی.
|| زمین پست. || جایی که بروبند تا در آن بازی کنند. || جای سینهء شترمرغ وقتی که بر زمین گذارد. (منتهی الارب). || جای بذر یک صاع دانه. (اقرب الموارد). || زکاة. صدقه. رجوع به صاع ستان شود :
او گرفته ز سخن روزه و از عید سخاش
صاع خواهان زکاة آدم و حوا بینند.خاقانی.
گر صاع سر سه بوسهء عیدی دهد مرا
زان رخ دهد که گندم گون است پیکرش.
خاقانی.
و رجوع به صاع سر شود.

صاع.

(اِخ) نام موضعی است در اندلس. (الحلل السندسیة ج 1 ص 69).

صاعب.

[عِ] (ع ص) زمین سنگ و درخت ناک که کِشته شود. (منتهی الارب).

صاعد.

[عِ] (ع ص) نعت فاعلی از صعود. بالابرآینده. (منتهی الارب). از پستی بسوی بلندی رونده. (غیاث اللغات). بالارونده. بَرشونده. مقابل هابط، بزیرشونده، فروشونده. || قولهم: بلغ کذا فصاعداً؛ یعنی فوق آن. (منتهی الارب). || اصطلاحی ریاضی است. رجوع به ارثماطیقی شود. || (اصطلاح نجوم) معنی صاعد برآینده بود و معنی هابط فرورونده و ستاره به شمال برآینده بود، تا عرض او به شمال همی افزاید. چون به غایت رسد و دست به کاستن کند به شمال فرورونده بود، تا آنگاه که از عقده بگذرد و به نیمهء جنوبی افتد از مایل، تا عرض او به جنوب همی افزاید، فرورونده بود به جنوب، تا به غایت رسد و آغازد کاستن، برآینده شود به جنوب و گونهء دیگر از برآمدن و فروشدن قیاس او به زمین است و این چنان است که کوکب را به نطاق نخستین و دوم هابط خوانند و بر سیوم و چهارم صاعد و گروهی هابط آن را خوانند که به نطاق دوم و سوم باشد و صاعد آن را که به نخستین و چهارم باشد. و قیاس این بود به بعد اوسط. گونهء دیگر نیز چنان است که کوکب را از اول جدی تا آخر جوزا صاعد خوانند و از اول سرطان تا آخر قوس هابط خوانند. و گونهء دیگری نیز چنان است که کوکب میان فلک نصف النهار و میان فلک نصف اللیل، سوی مشرق صاعد بود و سوی مغرب هابط. (التفهیم ص 144).

صاعد.

[عِ] (اِخ) نام اسب بَلْعاءبن قیس کنانی و نام اسب صخربن عمرو است. (منتهی الارب).

صاعد.

[عِ] (اِخ) (مولانا...) از مردم شیراز معاصر امیر تیمور. آن هنگام که مولا قطب الدین در شیراز اموال مردم به بهانهء پیشکش بستد صاعد ماجرا به امیر تیمور رساند و او دستور مؤاخذت داد. (حبیب السیر جزء سوم از ج3 ص168).

صاعد.

[عِ] (اِخ) صاحب کشف الظنون گوید: او راست: کتاب الدعوات. (کشف الظنون، حرف کاف).

صاعد.

[عِ] (اِخ) ممدوح ابن الرّومی است. بحتری ابن الرومی را گفت: ابوعیسی بن صاعد قصیده ای از تو روایت کند که در حق پدر وی (صاعد) سروده ای و از من پرسید: چه صله ای به او دهم؟ گفتم: برای هر بیت یک دینار. (الموشح مرزبانی چ 1343 ص 338).

صاعد.

[عِ] (اِخ) نام یکی از مردان افسانه ای عرب باستان. در فصل اول از باب هفدهم مجمل التواریخ و القصص دربارهء نسب عرب قحطانی و پادشاهان ایشان گوید: پس از گروه عاد زنی خواست و فرزندانش آمدند چون یعرب و جرهم و المعمر و صاعد و حمیر و منیع و حض. (مجمل التواریخ و القصص چ 1318 ه . ش. ص146). اما دینوری گوید: تزوج امرأة من العمالیق فولدت یعرب و جرهم و المعتمر و المتلمس و عاصماً و منیعاً و القطامی و عاضیاً و حمیر. (حاشیهء همان صفحه از بهار).

صاعد.

[عِ] (اِخ) وی در اصفهان قضاوت داشته است. بسال 789 ه . ق. که امیر تیمور عازم اصفهان گشت امیر مظفر کاشی که از قِبَلِ سلطان زین العابدین پسر شاه شجاع حکومت اصفهان داشت قاضی صاعد را که از اکابر عراق بود نزد وی فرستاد و اظهار مطاوعت کرد. (ذیل جامع التواریخ رشیدی صص 242 - 243).

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن ابی الفضل. رجوع به صاعد شعیبی شود.

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن احمد رازی. او راست: کتاب «الاحساب و الانساب». (کشف الظنون).

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن احمد، مکنی به ابی القاسم (قاضی...). وی یکی از علماء و دانشمندان اندلس است. مولد وی مالقه و او در قرطبه پرورش یافت و به همین مناسبت وی را قرطبی نیز خوانند. او راست: التعریف بطبقات الامم که در آن ترجمهء مشروح و مفصل حکمای یونان و مشاهیر دیگر را آورده است. و نیز او راست: جوامع اخبار الامم من العرب و العجم، و صنوان الحکم. وی بسال 350(1) ه . ق. درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی). در حلل السندسیة وی را صاعدبن احمدبن عبدالرحمن بن محمد بن صاعد تغلبی و مکنی به ابی القاسم آورده است و گوید اصل او از قرطبه است و از ابومحمدبن حزم و فتح بن قاسم و ابوالولید وقشی روایت کند... (ج2 ص11) و در ذیل همان صفحه آمده است که: قاضی صاعدبن احمد طلیطلی اندلسی از گرامی ترین فرزندانی است که طلیطله بلکه اندلس به خود دیده است. وی از حکماء فقهاست که فقه و حکمت را گرد آورد. از تألیفات اوست: طبقات الامم در تاریخ علوم و علماء و بر تألیفات او جز این کتاب دست نیافتیم. (الحلل السندسیة ج 2 ص 11). صاحب معجم المطبوعات گوید: اصل او از قرطبه است و از ابومحمدبن حزم و فتح بن قاسم و ابوالولید الوقشی و جز آنان روایت کند. یحیی بن ذی النون وی را قضاء طلیطله داد و او در امور خویش متحری بود و در حقوق با یمین و شاهد واحد قضاوت کرد و شهادت به خط را کافی دانست. وی از اهل معرفت و ذکاء و روایت و درایت بود. در مریه تولد یافت و به هنگامی که قضاوت طلیطله داشت درگذشت و یحیی بن سعیدبن حدیدی بر وی نماز گزارد. او را جز کتاب طبقات الامم تاریخ صاعدی است که نسخه ای از آن در کتابخانهء بودلئین است. کتاب طبقات الامم یا التعریف لطبقات الامم را اب لویس شیخو بسال 1912 م. در مطبعهء آباء یسوعیین در 145 صفحه به طبع رسانیده است و در مصر نیز در 136 صفحه طبع شده است. صاعد بسال 420 ه . ق. متولد شد و بسال 462 درگذشت. (معجم المطبوعات ستون 1182). و رجوع به عیون الانباء فی طبقات الاطباء ج 1 و گاهنامه تألیف سیدجلال الدین تهرانی سال 1310 ه . ش. صص 104 - 105 و الاعلام زرکلی ج 2 ص 422 شود.
(1) - این تاریخ اشتباه است، چنانکه بیاید.

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن بشربن عبدوس. وی از اطبای مشهور اسلام و جد او عبدوس نیز از اطبای معروف بغداد بود. او در اوائل حال در بیمارستان بغداد سمت فصادی داشت، سپس شیفتهء فن طبابت شد و بدین شغل پرداخت و یکی از پزشکان بنام گشت. تا زمان وی طبیبان مرض فالج و نظائر آن را با ادویهء حاره معالجت کردندی و او نخستین کس بود که این بیماریها را با ادویهء مبرده و خون گرفتن و ماءالشعیر و جوشاندهء تخمهای دیگر علاج کرد. و جمعی از مردم را که اطبا در معالجت ایشان درمانده بودند مداوا کرد و شهرتی بسزا یافت چنانکه وزراء و اکابر وقت در تعظیم و اکرام وی مبالغت کردندی. او راست: مقالة فی مرض المراقیا و مداواته. (قاموس الاعلام ترکی). صاحب عیون الانباء گوید: وی در معالجات خویش عجایبی آشکار ساخت، از جمله آنکه رئیس ابویحیی فرزند وزیر ابوالقاسم مغربی در میافارقین حکایت کرد که پدرم را در شهر انبار قولنجی دشوار عارض شد که بخاطر آن علت در حمام اقامت جست و حقنه ها کرد و شربتها بکار برد و سودی ندید، ناچار رسولی در پی صاعد فرستادیم تا بیامد و چون وی را دید که زبان او از تشنگی و آشامیدن آب گرم، کوتاه و جسم وی از درنگ در حمام و بکار بردن معجونهای گرم و حقنه های حاد افروخته گشته است، کوزه ای آب سرد طلبید و وزیر را داد تا بیاشامد، او در آشامیدن تأمل کرد لیکن میل آب و ترک مخالفت او را بر آن داشت که بیاشامد و فی الحال حالت او به گشت، آنگاه فصادی بخواست تا رگ او بگشود و خون بسیار برفت و بفرمود تا ماء بزور و لعاب و سکنجبین بیاشامد و او را از حمام به خیشخانه فرستاد و گفت که وزیر به خواب رود و عرق کند و بیدار شود و چند بار به حاجت رود و بهبود یابد و پس از این معالجت وزیر به گشت و میگفت خوشا حال آن کس که به بغداد ساکن شود. و نیز ابن بطلان گوید که (سید) اجل مرتضی را کژدمی بگزید و صاعد کافور بر آن موضع نهاد و فی الحال درد ساکن شد. از کتاب ورطة الاجلاء من هفوة الاطباء آرد که پسر خواهر وزیر علی بن بلبل را سکتهء دموی عارض شد و اطباء او را معالجتی ندانستند و صاعدبن بشر در آن مجلس بود و خاموش نشسته، تا جملگی به مرگ او اقرار کردند و وزیر عازم تجهیز مرده گشت و زنان نوحه سر دادند و صاعد همچنان در مجلس بود. وزیر پرسید ترا حاجتی است؟ گفت آری این سکته است و آن را معالجتی است، اگر فرمایی کنم و اگر سودی ندهد باری زیانی نرساند. وزیر خشنود گشت و صاعد بفرمود تا رگ هر دو دست او بگشودند و از هر یک سیصد درم خون برفت و بیمار دیده گشود و سخن گفت و سپس وی را دارو و غذای لازم داد و به شد و وزیر او را مال بسیار نثار کرد. و گوید او را مقاله ای است در بیماری مراقیا که برای بعض اخوان خود نوشته است. (عیون الانباء ج1 صص232 - 233).

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن توما. رجوع به صاعدبن یحیی بن هبة الله شود.

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن حسن، مکنی به ابی العلاء. وی از مشاهیر پزشکان بود و در رحبه میزیست، و هم در آنجا بسال 464 ه . ق. کتابی کرد و آن را «التشویق الطبی» نامید. (قاموس الاعلام ترکی).

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن حسن بن صاعد، مکنی به ابی العلاء و معروف به زعیم الدوله. ابن عساکر گوید: وی شاعری بسیارشعر بود و بر نظم و نثر مقتدر و دارای معانی و الفاظ نیکو لیکن علم وی در عروض و نحو به پایهء شعر وی نبود. وی به دمشق رفت و مقرب سلطان و ملابس دیوان شد و مخترعاتی غریب پدید آورد که از جملهء آن میحان (؟) است که سنگهای بزرگ برمی داشت، و قلمی آهنین بساخت که پر از مرکب میکرد و نزدیک به یک ماه بکار میبرد و چیزهای دیگر از این قبیل نیز بکرد. صاعد شرف الدوله مسلم بن قریش را در قابوسیه فلکی ساخت که در آن ستارگان و امثال آن بود. از شعر اوست دربارهء شرف الدوله:
علی مثلها من محضرات المراتب
اخذت علی الطلاب سبل المطالب
فامهرتها عزماً اذاما انتضیته
مضی حیث لاتمضی شفار القواضب.
(ابن عساکر ج 6 ص 360).

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن حسن بن عیسی الربعی البغدادی، مکنی به ابی العلاء. وی از مشاهیر ادبا بود و در علم لغت و نحو و دیگر علوم ادبی ماهر و به حاضرجوابی مشهور. مولد او موصل است و در بغداد نشأت یافت و به روزگار هشام بن الحکم به اندلس شد و منصوربن ابی عامر از ولاة آن سامان وی را گرامی داشت و او بنام وی کتابی کرد و آن را الفصوص نامید، سپس شایع گشت که به نقل و روایت آن کتاب وثوقی نباشد چندانکه منصور فصوص را به نهر افکند و شاعری در این باره گوید:
قد غاص فی البحر کتاب الفصوص
و هکذا کل ثقیل یغوص.
چون این بیت به گوش صاعد رسید گفت:
عاد الی عنصره انما
یخرج من قعر البحور الفصوص.
هنگام بازگشت از اندلس به جزیرهء صقلیة (سیسیل) رفت و بسال 417 ه . ق. بدانجا درگذشت. از او نوادری منقول است. (قاموس الاعلام ترکی). صاحب کشف الظنون نام وی را صاعدبن حسین و کنیهء او را ابوالعلاء گوید و دربارهء وی آرد که چون صاعد به دروغ متهم شد و کذب وی میان مردمان شهرت یافت، منصوربن ابی عامر کتاب وی را در نهر انداخت و گوید: علاءالدین ابوالحسین علی بن نفیس بن ابی حزم این کتاب را شرحی نوشته است. (کشف الظنون ج 2 ص 190). مؤلف معجم الادباء آرد که: منصوربن ابی عامر در احسان و اقبال بدو افراط کرد و او را وزارت داد و صاعد منصور را کتابی کرد بر نهج نوادر ابوعلی قالی که آن را حادثه ای غریب است و آن چنان بود که چون صاعد کتاب را پایان داد به کودکی سپرد تا همراه وی نزد منصور برد، هنگام عبور از نهر قرطبه پای کودک بلغزید و با کتاب در نهر قرطبه افتاد. ابن عریف که با صاعد کینه ای داشت در این باره گفت:
قد غاص فی البحر کتاب الفصوص
و هکذا کل ثقیل یغوص.
منصور و حاضران بخندیدند، لیکن صاعد بالبدیهة در پاسخ او بگفت:
عاد الی معدنه انما
توجد فی قعر البحار الفصوص.
و نیز کتاب الجواس بن قعطل المذحجی با دخترعم وی عفراء را برای منصور تصنیف کرد و آن کتابی لطیف و سخت ممتع است و به هنگامی که فتنه ها در اندلس برخاست کتاب شکافته شد و اوراقی از آن بیفتاد که دیگر یافت نگردید و منصور سخت شیفتهء این کتاب بود چندانکه یکی را راتبه ای مقرر داشت تا همه شب آن کتاب در حضرت وی بخواند و نیز کتاب هجفجف بن غیدقان بن یثربی را با خنوت دختر محرمة بن انیف بر نهج کتاب ابی السری سهل بن ابی غالب خزرجی برای وی تصنیف کرد. و پس از مرگ منصور صاعد حاضر مجلس جانشینان وی نشد و در قصیده ای که دربارهء مظفربن منصور که پس از پدر ولایت یافت سروده، بدین معنی اشارت کند. و اول آن قصیده این است:
الیک حدوت ناجیة الرکاب
محملة امانی کالهضاب
و بعت ملوک اهل الشرق طراً
بواحدها و سیدها اللباب.
تا آنکه گوید:
الی الله الشکیّة من شکاة
رمت ساقی فجل بها مصابی
و اقصتنی عن الملک المرجی
و کنت ارم حالی باقترابی.
و این قصیده را در عید فطر سال 396 ه . ق. در حضرت مظفر برخواند. وی بسال 417 در صقلیه درگذشت و او را با منصور اخبار و لطائفی است که ذکر آن به درازا کشد. (معجم الادباء ج 4 صص 266 - 267). ابن خلکان گوید: وی به مشرق از ابوسعید سیرافی و ابوعلی فارسی و ابوسلیمان خطابی روایت کند و در حدود سال 380 در ایام هشام بن حکم و ولایت منصوربن ابی عامر به اندلس رفت. وی کتاب فصوص را بر نهج امالی قالی بنوشت و پنجهزار دینار جایزت گرفت و او را در نقل آن کتاب به کذب متهم کردند، و مردم کتاب وی را رفض کردند و چون ابوالعلاء به مدینهء دانیه آمد و حاضر مجلس موفق مجاهدبن عبدالله عامری امیر بلاد شد در آن مجلس ادیبی بود که او را بشار میگفتند و نابینا بود، موفق را گفت اجازت ده تا صاعد را ریشخند کنم. موفق گفت متعرض او مشو که سریع الجواب است. بشار نپذیرفت و ابوالعلاء را گفت جرنفل در کلام عرب چیست؟ ابوالعلاء بدانست که این کلمه را او نهاده و آن را در لغت اصلی نیست، پس ساعتی سر بزیر انداخت، سپس گفت آن چیزی است که به زنان نابینا کنند و جز بدیشان نکنند و جرنفل جرنفل نیست مگر هنگامی که از زوجات کوران تعدی نکند و او در این استعمال سخن به صراحت میگفت و کنایت نمی آورد، پس بشار خجل شد و حاضران بخندیدند و موفق بشار را گفت ترا گفتم مکن، نپذیرفتی. (وفیات الاعیان چ تهران ج1 ص248). یاقوت در معجم الادباء آرد: روزی منصور با اعیان کشور خویش نشسته بود، چون زبیدی صاحب طبقات و ابن عریف و عاصمی. منصور حاضران را گفت این مرد که نزد ما آمده است (صاعد) گمان دارد که در این علوم (ادب) متقدم است و دوست دارم تا آزمایش شود، پس کس فرستاد و او بیامد و چون مجلس را از علما و اشراف مشحون دید خجل شد. منصور وی را نزد خویش طلبید و بدو اقبال فرمود و از ابی علی سیرافی پرسید. صاعد گفت کتاب سیبویه را بر او خوانده ام. عاصمی وی را از مسئله ای از کتاب پرسید و صاعد پاسخ نتوانست و معذرت خواست که نحو همهء بضاعت او نیست. زبید وی را پرسید پس ای شیخ چه چیز را نیکو میدانی؟ گفت حفظ غریب را. پرسید وزن اولق چیست؟ صاعد بخندید و گفت این را از کودکان مکتب خانه پرسند، نه از من. زبیدی گفت از تو پرسیدیم و شک نداریم که تو آن را نمیدانی. پس رنگ صاعد دگرگون شد و گفت وزن افعل. زبیدی گفت صاحب شما ممخرق است. صاعد گفت چنان پندارم که صناعت شیخ (ابنیه) است. گفت آری. صاعد گفت بضاعت من حفظ اشعار است و روایت اخبار و فک معمی و علم موسیقی. پس ابن عریف با وی مناظره آغاز کرد و صاعد بر او ظفر یافت و در مجلس کلمه ای نمیرفت جز اینکه صاعد شعری یا حکایتی مناسب آن می آورد. پس منصور خشنود شد و او را مقرب و مقدم داشت و روزی در مجلس منصور بود و او را نابهنگام گلی آوردند که هنوز ورقهای آن گشوده نشده بود و صاعد به ارتجال در این باره بگفت:
أتتک اباعامر وردة
یذکرک المسک انفاسها
کعذراء ابصرها مبصر
فغطّت باکمامها راسها.
منصور خرسند شد و ابن عریف که حاضر مجلس بود بر وی رشک برد و منصور را گفت این دو بیت از جز اوست و بعض بغدادیان در مصر آن را از خویشتن بر من خواند و به خط خویش بر پشت کتابی نوشت و هم اکنون نزد من است. منصور گفت آن را به من بنما. ابن عریف سوار شد و به مجلس ابن بدر رفت و ماجرا بگفت و او این ابیات به نظم آورد و دو بیت صاعد را در آن بیاورد:
غدوت الی قصر عباسة
و قد جدل النوم حراسها
فالفیتها و هْی فی خدرها
و قد صدع السکر اناسها (؟)
فقالت أ سرت علی هجعة
فقلت بلی فرمت کاسها
و مدت یدیها الی وردة
یحاکی لک الطیب انفاسها
کعذراء ابصرها مبصر
فغطت باکمامها راسها
و قالت خف الله لاتفضحنی
فی ابنة عمک عباسها
فولیت عنها علی خجلة
و ماخنت ناسی و لا ناسها.
ابن عریف آن ابیات بر پشت کتابی به خط مصری و مداد اشقر بنوشت و نزد منصور رفت و چون منصور بدید به خشم آمد و گفت بامدادان او را بیازمایم، اگر شرمسار شد او را در ملک خویش نگذارم. بامداد کس پس او فرستاد و ندیمان و جلساء را در مجلس حاضر ساخت که در آن طبقی بزرگ نهاده بودند و در آن طبق سقیفه ها از همهء گلها ساخت و بر فراز سقیفه ها از یاسمین بر شکل کنیزکان بنهاده و زیر سقیفه ها برکهء آبی بود که لؤلؤها بمانند ریگ در آن افکنده بودند و در آن برکه ماری شنا میکرد. چون صاعد درآمد و طبق را دید، منصور بدو گفت در این روز یا با ما خوشبخت خواهی شد و یا بدبخت، چه اینان گمان دارند که هرچه تو گویی دعوی است و بر آنم که بمانند این طبق هیچیک از ملوک پیش از من را حاضر نشده است. اینک وی را با همهء آنچه در آن است وصف کن و صاعد بر بدیهة بگفت:
اباعامر هل غیر جدواک واکف
و هل غیر من عاداک فی الارض خائف
یسوق الیک الدهر کل غریبة
و اعجب ما یلقاه عندک واصف
و شائع نور صاغها هامر الحیا
علی حافتیها عبقر و رفارف
و لما تناهی الحسن فیها تقابلت
علیها بانواع الملاهی وصائف
کمثل الظباء المستکنة کنساً
تظللها بالیاسمین السقائف
و اعجب منها انهن نواظر
الی برکة ضمت الیها الطرائف
حصاها اللاَلی سابح فی عبابها
من الرقش مسموم الثعابین زاحف
تری ما تراه العین فی جنباتها
من الوحش حتی بینهن السلاحف.
حاضران این بداهت او را در چنان موضع غریب شمردند و منصور آن را به خط خویش نوشت و در ناحیتی از سقیفه ها کشتی بود و کنیزکی از گلها در آن نشسته و آن را با مجذافی از طلا میراند و صاعد آن را ندیده بود. منصور گفت نیک گفتی جز اینکه ذکر سفینه و جاریه نیاوردی. صاعد فی الحال بگفت:
و اعجب منها غادة فی سفینة
مکللة تصبو الیها المهاتف
اذا راعها موج من الماء تتّقی
بسکانها ما هیجته العواصف
متی کانت الحسناء ربان مرکب
تصرف فی یمنی یدیه المجاذف
و لم تر عینی فی البلاد حدیقة
تنقّلها فی الراحتین الوصائف
و لا غرو ان انشت معالیک روضة
وشتها ازاهیر الربا و الزخارف
فانت امرؤ لو رمت نقل متالع
و رضوی ذرتها من سطاک نواسف
اذا قلت قو او بدهت بدیهة
فکلنی له انی لمجدک واصف.
منصور بفرمود تا او را هزار دینار و صد جامه بدادند و برای وی در هر ماه سی دینار مقرر داشت و او را به ندماء خود ملحق ساخت. (معجم الاباء ج4 صص104 - 107). و رجوع به لسان المیزان ج3 صص160 - 163 و الاعلام زرکلی شود.

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن حسن دمشقی. وی شاعری است و دیوانی دارد. این ابیات از قصیده ای است که در مدح عبدالعزیزبن یوسف وزیر در بغداد گفته است:
و لیلی مریض الافق متقدالحشا
اراح علیه من سنا الصبح عائد
اذا لی بدا نجم من الافق طالع
بدا تحته نجم من النار واقد
نظمنا عقود الشهب فی جنباتها
فهن لاعناق الدیاجی قلائد
کأن قطیع الصبح ضل دلیله
فصار علی صدر الدجی و هْو وافد.
(تاریخ ابن عساکر ج6 ص359).
و شاید وی همان صاعدبن حسن بن صاعد شاعر است که مذکور شد.

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن حسین بغدادی. رجوع به صاعدبن حسن بن عیسی ربعی موصلی شود.

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن ربیعة بن ابی غانم. صاحب روضات از وی به ثقهء فقیه تعبیر کند و گوید شرح حال وی را شیخ فرج الله حویزی در کتاب خویش آورده است، او شاگرد شیخ ما ابوجعفر طوسی است. (روضات ص 330).

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن سهل بن بشربن احمدبن سعید، مکنی به ابی روح. وی محدث و از اسفرایین است، از خطیب بغدادی و کتانی و ابن ابی الحدید (صاحب شرح نهج) و جز آنان روایت کند، و روایات او اندک است و از وی ابوالقاسم حافظ روایت دارد. مولد وی بسال 448 و وفات 492 ه . ق. است. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص 360).

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن صاعدبن عبدالسلام تمیمی، مکنی به ابی القاسم. و او را بصری نحاس گویند و معروف به ابن براد است. وی محدث بود، و از جماعتی چون ابوزرعهء دمشقی و اقران او روایت کند، و از وی ابوحسین رازی و طبقهء وی روایت دارند. ابن یونس گوید: صاعد بسال 323 ه . ق. به مصر رفت و پس از اندکی بدانجا درگذشت و گفته اند که مرگ او بسال 324 بود. (تهذیب ابن عساکر ج 6 ص 361).

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن عبدوس. رجوع به صاعدبن بشربن عبدوس شود.

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن علی آبی، ملقب به مجدالدین (شیخ...). در امل الاَمل از فهرست شیخ منتجب الدین آرد که وی فقیهی واعظ بود. (روضات الجنات ص330).

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن علی جرجانی، مکنی به ابی الحسن. او راست: مسالک الممالک به فارسی. (کشف الظنون).

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن محمد، مکنی به ابی العلاء. رجوع به صاعدبن مسلم شود.

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن محمد بن احمد استوائی، مکنی به ابی العلاء. وی از فقهای حنفیهء شهر نیشابور و نسبت او به استواء از اعمال نیشابور است. تولد وی بسال 343 ه . ق. است. او ریاست حنفیان خراسان و قضاء شهر نیشابور داشت. او راست: کتاب الاعتقاد. وی بسال 432 در نیشابور درگذشت. (الاعلام زرکلی ص 423). صاحب تاریخ بغداد گوید: وی از عبدالله بن محمد بن علی بن زیاد نیشابوری و اسماعیل بن نجید نیشابوری و بشربن احمد اسفرائینی و جز اینان روایت کند. در جوانی قصد حج کرد و به بغداد شد، و در کوفه از علی بن عبدالرحمان بکائی روایت کرد. و سپس قضاء نیشابور یافت و چون وی را از آن شغل بازداشتند، ابوهیثم عتبة بن خیثمه که یکی از مشایخ بود قاضی شد و ابوبکر محمد بن موسی خوارزمی این دو بیت را به صاعد فرستاد:
و اذا لم یکن من الصرف بدّ
فلیکن بالکبار لا بالصغار
و اذا کانت المحاسن بعد الصْ
صرف محروسة فلیس بعار.
صاعد فاضلی راستگوی بود، و ریاست اصحاب رأی در خراسان بدو منتهی گشت. وی به بغداد حدیث گفت و قاضی ابوعبدالله صبری از وی روایت کند و گوید: صاعد در 403 به بغداد آمده است. (تاریخ بغداد ج 9 صص 344 - 345). صاحب کشف الظنون ذیل «کتاب الاعتقاد» وی را ابوساعدبن محمد بن احمد گفته است و او را با بوبکر محمشاد داستانی است. رجوع به ترجمهء تاریخ یمینی صص 427 - 438 و نیز به فهرست تاریخ بیهقی چ فیاض و کلمهء استوائی در این لغت نامه شود.

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن محمد بن صاعد بریدی آبی، ملقب به شرف الدین. وی فاضلی متبحر بود. صاحب روضات آرد که شیخ منتجب الدین متوفی بعد از 585 ه . ق. در فهرست خود وی را معاصر دانسته و بدین تقدیر وی از علمای قرن ششم هجری است. او راست: عین الحقایق. الاعراب فی الاعراب. الحدود و الحقایق. بیان الشرایع. نهج الصواب. معیار المعانی. کتابی در امامت و کتابی در رد بر رد آن. (روضات الجنات ص 330). و رجوع به الذریعة شود.

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن محمد حنفی یا حنیفی. رجوع به صاعدبن محمد بن احمد شود.

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن مخلد. صاحب دستورالوزراء گوید: وی در خلافت المعتمد علی الله به وزارت رسید. (ص 72) (حبیب السیر جزء 3 از ج2 ص 101). در مجمل التواریخ کنیت وی را ابوالعلاء آرد و از او به ذی الوزارتین تعبیر کند. (ص 366). و رجوع به تاریخ سیستان ص 236، 238، 243، 244 و کامل ابن اثیر ج 7 ص 130 شود. در عیون الانباء گوید که یوحنابن بختیشوع شکایت از صاعد به موفق برد که وی احسان موفق را دربارهء او مکدر میسازد و عمال را نامه نویسد که ضیاع و املاک وی تباه کنند. موفق صاعد را بطلبید و شکایت یوحنا بدو بازنمود و گفت تو دانی که یوحنا مایهء آرامش من است و پیوسته حیلت اندیشی تا دل او را از خدمت من مشغول داری. صاعد سوگند خورد که چنین نیست و موفق کس با وی همراه کرد تا نزد یوحنا شود و حاجت وی روا کند و خط او بدین مضمون گرفته بیاورد و صاعد چنان کرد. (عیون الانباء ج 1 ص 202).

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن مسعود، ملقب به رکن الدین و صدر اصفهان. خانوادهء وی در اصفهان ریاست حنفیان داشتند و مروّج ادب فارسی و ممدوح شعرای بزرگ اصفهان بودند و کمال الدین اسماعیل صاعد را مکرر مدح گفته است. (تاریخ مغول ص 532). و رجوع به صاعدیان شود.

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن مسلم یشکری. صاحب روضات گوید: شیخ فرج الله حویزی وی را نام برده است. او از شعبی و او از علی (ع) روایت کند. (روضات الجنات ص 330). ابن حجر گوید: او را صاعدبن محمد و مکنی به ابی العلاء خوانده اند و ابوزرعة وی را تضعیف و ابن حبان توثیق کند. او مولای شعبی است و عیسی بن یونس و احمدبن بشر از وی روایت کنند. (لسان المیزان ج 3 صص 163 - 164).

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن منصوربن خمیر خوارزمی. محدث است.

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن منصوربن صاعد. رجوع به صاعد مازندرانی شود.

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن منصور رازی. او راست: جوامع الفقه. (کشف الظنون).

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن منصور کرمانی حنفی. او راست: کتاب الاجناس. صاحب کشف الظنون گوید: دستجردی این کتاب را در بغداد از صاعد روایت کرد و محمد بن خسرو بلخی آن را از وی شنید و روایت کرد. (کشف الظنون).

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن مؤمل. رجوع به ابن مؤمل و صاعدبن هبة اللهبن مؤمل شود.

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن هبة اللهبن توما. رجوع به صاعدبن یحیی بن هبة الله شود.

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن هبة اللهبن مؤمل، مکنی به ابی الحسین یا ابی الحسن. قفطی گوید: وی ماری نام داشت، و این نام کنیسه است، چه نصارا فرزندان را به هنگام ولادت نام هایی گذارند سپس هنگام غسل تعمید آن نام به یکی از نامهای صلحای مسیحیت تبدیل کنند. وی خدمت الناصر باللّه کرد و قربی و حرمتی یافت و مالی گرد کرد. در منطق و فلسفه و انواع حکمت معرفتی داشت و وی را کبر و حمق و لاف بود و به ظلم (؟) مفرط منسوب. وی کتب حکمت را به خط خود مینوشت و در کتب طب تصرف میکرد. (اخبار الحکماء قفطی ص 214). در عیون الانباء آرد که وی ادب را بر ابوالحسن علی بن عبدالرحیم عصار و ابومحمد عبدالله خشاب و شرف الکتاب ابن حبا (؟) آموخت. (عیون الانباء ج1 ص 303). و رجوع به ابن مؤمل ابوالحسن صاعد و نامهء دانشوران ج 3 ص 25 و قاموس الاعلام ترکی شود.

صاعد.

[عِ] (اِخ) ابن یحیی بن هبة اللهبن توما البغدادی النصرانی الطبیب، المکنی بابی الکرم. قفطی گوید: وی معالجتی نیکو و اصابتی بکمال و دستی مبارک و توفیقی بسیار داشت و از جوانمردی و امانت برخوردار بود. در ایام خلافت الناصر لدین الله تقدم یافت تا به منزلت وزراء رسید و خلیفه در حفظ اموال خواص (؟) خویش به وی وثوقی داشت و آن اموال نزد او به ودیعت مینهاد. وی نیکووساطت بود و به دست او حاجتها روا می شد و ظلمها دفع می گردید. خلیفه ناصر را در پایان ایام خود ضعفی در دیدگان پدید آمد و بیشتر اوقات سهوی بدو عارض میشد و چون از خواندن و نوشتن نامه ها عاجز ماند زنی از زنان بغداد را که به ستیّ نسیم معروف بود و خطی همانند او می نوشت بیاورد تا رقعه ها و جوابها نویسد و خادمی را که تاج الدین رشیق نام داشت انباز او کرد و چنان شد که آن زن و غلام آنچه میخواستند مینوشتند، گاهی درست و زمانی خطا، تا آنگاه که وزیر قمی (مؤید) نامه ای نوشت و بفرستاد و جواب رسید و در آن اختلالی آشکار بود. وزیر عجیب شمرد و متوقف ماند، سپس ماجرا با حکیم صاعدبن توما در میان نهاد و حقیقت حال بپرسید و او داستان ضعف بصر و سهو خلیفه را بدو بازگفت و او را از کار غلام و زن مطلع ساخت و وزیر از انجام بیشتر دستورها که بدو صادر میشد خودداری کرد. زن و غلام این بدانستند و چون بخاطر سود دنیا بدین کار دست زده بودند و حکیم را سبب کشف حقیقت حال دیدند بترسیدند و رشیق دو جندی را که به «ولدی قمرالدوله» معروف و از جنود واسط بودند مأمور قتل حکیم کرد و یکی از این دو جندی در خدمت بود و دیگری در قشون ذخیره و این دو فرصت همی بردند تا شبی حکیم به خانهء وزیر رفت و از آنجا به دارالخلافه شد. جندیان در پی او رفتند و چون به باب درب غله که مکانی تاریک بود رسید کارد بر وی زدند و حکیم بگریخت تا به درب خربهء هرّاس رسید و آن دو در پی او بودند. حکیم فریاد کرد که اینان را بگیرید. جندیان بازگشته او را بکشتند و مشعل داری که پیش روی او میرفت مجروح شد و جسد حکیم را به خانه بردند و در همان شب (شب پنجشنبهء 12 جمادی الاولی سال 620 ه . ق.) به خاک سپردند و کس فرستادند تا خانهء او را که ودایع خدم و حشم خاص در آن بود حفظ کند و قاتلان را به دست آورده و شکم آنان را در همان موضع که حکیم به قتل رسیده بود، پاره کردند. (تاریخ الحکماء قفطی صص212 - 214). صاحب عیون الانباء از شمس الدین محمد بن حسن بن محمد بن کریم بغدادی آرد که وی طبیب نجم الدوله ابوالیمن نجاح الشرابی بود و در خدمت او به کتابت و وزارت ارتقاء یافت و در سبب قتل او نویسد که وی جماعتی از سپاهیان را که معیشت آنان به دست او بود بخواند و سخنانی ناخوش گفت و دو تن از آنان در کمین او شدند و شبانگاه او را با کارد بکشتند و خلیفه بفرمود تا آنچه مال در خانهء اوست به خزانه برند و قماش و ملک را به فرزندان او واگذارند و گوید مردی بغدادی مرا خبر داد که از خزانهء او معادل هشتصد هزار دینار زر خالص و سیزده هزار دینار به خزانه بردند و اثاث و املاک را که قریب هزار هزار دینار بود به فرزندان وی واگذاشتند. (عیون الانباء ج 1 ص 302). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صاعد.

[عِ] (اِخ) زین الدین. رجوع به صاعد خبوشانی شود.

صاعد.

[عِ] (اِخ) مولای منصور. جهشیاری می نویسد: بسال 153 ه . ق. منصور وی را متقلد ضیاع خود کرد و ابوالاسد اعرابی دربارهء او و مطر مولای دیگر منصور گوید:
و سائل عن حماری کیف حالهما
سلنی فعندی حقیقة الخبر
لا خیر فی صاعد فتطلبه
و الخیر یأتیک من یدی مطر
و ای خیر یأتیک من رجل
لیس لانثی یدعی ولا ذکر
لیس له غیر نفسه نسب
کأنه آدم ابوالبشر.
(الوزراء و الکتاب ص 88).

صاعد آبی.

[عِ دِ] (اِخ) رجوع به صاعدبن علی شود.

صاعد آبی.

[عِ دِ] (اِخ) رجوع به صاعدبن محمد شود.

صاعد ابوالعلاء .

[عِ اَ بُلْ عَ] (اِخ) رجوع به صاعدبن محمد شود.

صاعد استوائی.

[عِ دِ اُ تُ] (اِخ) رجوع به صاعدبن محمد بن احمد شود.

صاعد اندلسی.

[عِ دِ اَ دَ / دُ لُ] (اِخ)رجوع به صاعدبن احمدبن عبدالرحمان شود.

صاعد بریدی.

[عِ دِ بَ] (اِخ) رجوع به صاعدبن محمد بن صاعد بریدی شود.

صاعد تغلبی.

[عِ دِ تَ لِ] (اِخ) رجوع به صاعدبن احمدبن عبدالرحمان شود.

صاعد توما.

[عِ دِ] (اِخ) رجوع به صاعدبن یحیی بن هبة الله شود.

صاعد خبوشانی.

[عِ دِ خَ] (اِخ) صاحب لباب الالباب گوید: صدر اجل زین الدین صاعد خبوشانی (ره) صدری باذل بادل، سحاب بنان، شهاب بیان که در خراسان لقب حاتم الزمانی بر قامت او چست آمده بود و کلیدار(1) سلطان سکندر بوده و در آن سال که ممالک ماوراءالنهر مضبوط شد و رایات دولت شهریار بر آن دیار خافق گشت او رنجور شد و از بخارا اجازت مراجعت یافت و به خبوشان آمد هم در آن موضع به جوار رحمت آفریدگار انتقال کرد. و او را ابیات لطیف است، آنچه از افواه روات استماع افتادست ثبت افتاد.
رباعی:
دنیا که چنین گرم در او شد خواجه
آخر ز چه رو غره بدو شد خواجه
باری بنگر بنای عمرت دو نفس
گر برناید یکی فروشد خواجه.
و نیز:
آنی که رخم ز تو برنگ آبی است
در چشم من و تو صنعت قلابی است
چندانکه در این آب در آن بی آبی است
چندانکه در آن خواب در این بی خوابی است.
و نیز:
آنها که مقیم آستان تو زیند
کی مرده شوند چون به جان تو زیند
از آب حیات خوش چنان نتوان زیست
کز آتش عشق دوستان تو زیند.
و نیز:
این عشق که اشک سرخ و رخ زرد کند
گرمم بگرفت تا دمم سرد کند
زین بیش ز درد خود حکایت نکنم
ترسم که ز درد من دلت درد کند.
(لباب الالباب ج 1 صص 144 - 145).
و عجیب آن است که صاحب صبح گلشن گوید: وی در نیمهء قرن تاسع درگذشت، و حال آنکه لباب الالباب در اوایل قرن سابع هجری تألیف شده است. و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - ظ: وکیل دار.

صاعد رازی.

[عِ دِ] (اِخ) رجوع به صاعدبن احمد رازی شود.

صاعد ربعی.

[عِ دِ رَ بَ] (اِخ) رجوع به صاعدبن حسن بن عیسی شود.

صاعد ربعی.

[عِ دِ رَ بَ] (اِخ) رجوع به صاعدبن حسن بن عیسی شود.

صاعد شعیبی.

[عِ دِ شُ عَ] (اِخ) ابن ابی الفضل. محدث است.

صاعد صاعدی.

[عِ دِ عِ] (اِخ) رجوع به صاعدبن مسعود و رجوع به صاعدیان شود.

صاعد طبیب.

[عِ دِ طَ] (اِخ) رجوع به صاعدبن بشربن عبدوس شود.

صاعد طلیطلی.

[عِ دِ طُ لَ طَ / طُ] (اِخ)رجوع به صاعدبن احمدبن عبدالرحمن شود.

صاعد قاضی.

[عِ دِ] (اِخ) رجوع به صاعدبن محمد، ابوالعلاء شود.

صاعد قرطبی.

[عِ دِ قُ طُ] (اِخ) رجوع به صاعدبن احمدبن عبدالرحمن شود.

صاعد کرمانی.

[عِ دِ کِ] (اِخ) رجوع به صاعدبن منصور کرمانی شود.

صاعد مازندرانی.

[عِ دِ زَ دَ] (اِخ) شیخ منتجب الدین در فهرست، وی را از رجال شیعه شمرده و گوید قاضی صاعدبن منصوربن صاعد، فقیهی دین دار است. رجوع به روضات ص 330 و تنقیح المقال ج2 ص90 شود.

صاعد مخلد.

[عِ دِ مُ خَلْ لَ] (اِخ) رجوع به صاعدبن مخلد شود.

صاعد مهنی.

[عِ دِ ؟] (اِخ) رجوع به قوام الدین صاعد شود.

صاعد وزیر.

[عِ دِ وَ] (اِخ) رجوع به صاعدبن مخلد شود.

صاعد و هابط.

[عِ دُ بِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) رجوع به صاعد (اصطلاح نجوم) شود.

صاعدی.

[عِ دی ی] (ع ص نسبی)منسوب به صعدة. (منتهی الارب).

صاعدیان.

[عِ] (اِخ) خاندانی معروف است که در اصفهان میزیست و ریاست حنفیان آن سامان داشت. و خاندان خجند نیز ریاست شافعیان داشت. در ترجمهء محاسن اصفهان آرد: خلاصهء آل صاعد نظام الدین قوام الاسلام تغمده الله بمغفرته که پیوسته از روزگار دیرینه باز مدار امور کلی و مقالید اشغال اصلی عراق عجم بر رأی جهان آرای هر گزیده از بزرگان آن خاندان کابراً عن کابر و أباً عن جدّ دایر بوده و صیت حدیث دریادلی و زبردستی ایشان بر روی زمین منتشر و سایر، و در باب محمدت و مدح و ثنای ایشان این نقل صحیح بیان و تقریر را از تحریر بنان استغنائی هرچه تمام تر می نماید... (ترجمهء محاسن اصفهان صص30 - 31). و رجوع به تاریخ مغول ص532 و صاعدبن مسعود در همین لغت نامه شود.

صاعد یشکری.

[عِ دِ یَ کُ] (اِخ) رجوع به صاعدبن مسلم شود.

صاع زر یوسف.

[عِ زَ رِ سُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب جهان تاب است. (برهان قاطع).

صاع ستان.

[سِ] (نف مرکب) زکاة خوار یعنی فقیر و محتاج که گندم یا جو در صدقهء عید فطر از مردمان غنی ستانند. (غیاث اللغات).

صاع سر.

[عِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)صدقهء سر. تصدق سر. زکاة سر :
گر صاع سر سه بوسهء عیدی دهد مرا
زان رخ دهد که گندم گون است پیکرش.خاقانی.

صاعقه.

[عِ قَ] (ع اِ)(1) برقی که از ابر بر زمین افتد. پارهء آتش هلاک کننده که از آسمان فرودآید با بانگ سخت. (ترجمان القرآن جرجانی ص 63). بانگی است با آتش و گفته اند بانگ سخت رعد است و بود که مر آدمی از شنیدن آن بیهوش شود و یا بمیرد. (تعریفات میر سیدشریف). آتش که از ابر بیفتد و بانگ هلاک کننده. (مهذب الاسماء). برقی که از ابر بر زمین افتد. (غیاث اللغات). آذرخش. (صحاح الفرس). آتش آسمان (دهار). نزول جرقه های الکتریکی هوا توأم با رعد و برق که بین ابری الکتریسیته دار و زمین یا ابری دیگر حادث شود. ج، صواعق. مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد:
اعلم انّ الدّخان الذی هو اجزاء ناریة تخالطها اجزاء صغار ارضیة اذا ارتفع مع البخار و انعقد السحاب من البخار و احتبس الدخان فیما بین السحاب، فما صعد من الدخان الی العلو لاشتعال حرارته، او نزل الی السّفل لانتقاص حرارته یمزق السحاب فی صعوده و نزوله تمزیقاً انیفاً (عنیفاً ؟) فیحصل صوت هائل فیسمی هذا الصوت رعداً. و ان اشتعل الدخان لما فیه من الدهنیة بالحرکة العنیفة المقتضیة للحرارة فیحصل لمعان و ضوء فیسمی هذا برقاً و ان کان الدخان کثیفاً غلیظاً جداً حتی یصیر ثقیلاً فیمزق السحاب لشدة حرارته و ینزل الی الارض لثقالته فیحرق کلّ شی ءٍ لحرارته و یمزقه لغلظه و ثقله فیسمی صاعقة، هکذا فی المیبدی و غیره و قد مر فی لفظ البرق... و در تفسیر عزیزی مذکور است که اهل حکمت گفته اند که چون قوای فلکیه در عناصر تأثیر میکنند به تسخین و تبخیر عناصر به حرکت می آیند و با هم مخلوط میشوند و از اختلاط عناصر با هم مخلوقات چند از چند متکون میشوند. مثلاً چون گرمی تابستان در عناصر تأثیر میکند، از دریا بخار و از زمین دخان برمیخیزد و بسوی آسمان میرود، پس دخان گاهی از حیّز هوا برتر میرود و به حد کرهء آتش میرسد و مشتعل میگردد و گاهی تا چند روز آن اشتعال میماند بسبب غلظت مادهء دخانی و بصورت ستارهء دم دار و یا نیزه و یا گیسو و جز آن در نظر می آید و اگر بعد از اشتعال عن قریب زائل میگردد، شهاب میباشد و گاهی مشتعل نمیشود بلکه احتراق میپذیرد، و علامات سرخ و یا سیاه و یا کبود در میان آسمان و زمین ظاهر میشود و بخار در وقت برخاستن از زمین چند قسم میباشد گاهی لطیف میباشد و بسبب خفت بسیار بلند میرود و به مکانی میرسد که انعکاس شعاع آفتاب از زمین تا آن مکان منقطع میگردد و سردی و تکاثف میپذیرد، و قطره قطره شده بر زمین میچکد. و آن بخار متکاثف را ابر گویند. و آن قطرات را باران نامند. و گاهی چندان لطیف نمیباشد، بلکه ثقلی در او هم موجود است، و بنابر ثقالت بسیار بلند نمیرود و این بخار بسبب سردی و برودت آخر شب زود منجمد شده می افتد، و آن را شبنم گویند. و گاهی بسبب شدت برودت هوا بخار متکاثف که نزول میکند در راه منجمد شده و بر زمین می افتد، و آن را ژاله میگویند. و نیز گفته اند که هرگاه بخار و دخان و غبار از زمین مخلوط شده برمیخیزند و بعد از برخاستن از هم جدا میشوند پس بادهای تند میوزد و کورباد می آید و گردباد می انگیزد. و نیز چون بخار و دخان به حد برودت میرسند بخار سرد میگردد، و دخان در اثنای آن تغلغل می کند، تا راه نفوذ به بالا پیدا کند و از این تغلغل آواز تند حادث میشود که او را رعد میگویند. و گاهی بسبب شدت حرکت و تغلغل، آن دخان مشتعل میشود و برق مینامند و گاهی بسبب شدت تکاثف و کثرت برودت بخار منجمد شده بر زمین می افتد که آن را صاعقه مینامند. اما نظر ایشان بسبب قصور رسائی، غیر از استعداد مواد و تأثیر صور عنصریه را نمیتوانند دریافت لاجرم بر این قدر اکتفا کردند. و فی الحقیقه همراه این اسباب، اسباب دیگر هم برای این کارخانه بلکه برای جمیع کارخانهء عالم در کارند که آن اسباب ارواح مجرده اند که مدبره و موکلهء بر این مواد و صوراند. و آن ارواح را در شرع ملائکه گویند. و خصوصیات زمانی و مکانی و تخلف اثر آن با وجود اسباب مادیه و صوریه از اختلاف و تخلف همین ارواح است. و اینهمه ارواح تابع امر تکوینی الهیند، که از طرف خود هیچ نمیکنند. پس اختصار بر اسباب مادیه و صوریه کمال غفلت باشد از قدرت مسبب الاسباب سبحانه ما اعظم شأنه و نفی اسباب و تأثیر آنها انکار است از حکمت حکیم علی الاطلاق و فوائد اسباب کارخانهء این عالم سبحانه ما احکم بنیانه. پس سلامت روی در میان افراط و تفریط همین است که اعتقاد کند که او تعالی فاعل حقیقی هر متکون بلاواسطه است. اما توسیط اسباب بنابر اجرای عادت خود میفرماید و برای اظهار قدرت و حکمت او مینماید. اما در صورت اول پس مفضی بسوی اعتقاد تعطل او تعالی است، و بر تقدیر ثانی مؤدی بسوی عبث از خلق اسباب است نعوذ باللّه منهما - انتهی ملخصاً. (کشاف اصطلاحات الفنون) :
گرچه گیتی ز ابر تازه شود
اندر او بیم صاعقه است و بلاست.فرخی.
باران کآن رحمت خدای جهان است
صاعقه گردد همی وسیلهء باران.
ابوحنیفهء اسکافی.
اسکندر مردی بوده است با طول و عرض و بانگ و برق و صاعقه چنانکه در بهار و تابستان ابر باشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 90).
از دل اندر بیان صاعقه اند
وز دو دیده میان طوفانند.مسعودسعد.
در دل از تفّ سینه صاعقه ای است
بر تن از آب دیده طوفانی است.مسعودسعد.
صاعقه بر بام عمر من گذشت
نه درش ماند و نه پرچین ای دریغ.خاقانی.
این بار نار صاعقه افتاد بر دلم
این بار آب واقعه بگذشت از سرم.خاقانی.
ابر خونبار چشم خاقانی
صاعقه بر جهان همی ریزد.خاقانی.
عالمی کز ابر جودش در بهار
حاسدان را صاعقه در خانمان.خاقانی.
بماند دشمن دجال صورتش در گل
چو خر ز صاعقهء گرز گاوپیکر او.
ظهیر فاریابی.
او از هول آن صاعقه و رعب آن حادثه خنجری که داشت برکشید و سینهء خویش فرودرید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 259).
|| آواز هولناک عذاب. || مرگ و عذاب. || تازیانه که به دست فرشتهء رانندهء ابر است. نمیرسد به چیزی مگر آنکه میسوزاند آن را. || طاغیة. (منتهی الارب).
(1) - eclair.

صاعقه آسا.

[عِ قَ / قِ] (ص مرکب)صاعقه مانند. شبیه به صاعقه در تندی و سرعت.

صاعة.

[عَ] (ع اِ) زمین پست. || جائی که زنان برای پنبه زدن روفته و آماده کرده باشند. (منتهی الارب).

صاغ.

(ترکی، ص) خوب. (النقود العربیه ص179).

صاغ.

(ترکی، اِ) (قروش...) قروش صحیح است مساوی با چهل باره. و کلمه ای ترکی است. (النقود العربیه ص179).

صاغافایون.

(معرب، اِ) سکبینج است. رجوع به سکبینه و سکبینج شود.

صاغافیون.

(معرب، اِ) سکبینج است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به سکبینه و سکبینج شود.

صاغان.

(اِخ) قریه ای است به مرو و آن را چاغان نامند. (معجم البلدان). و رجوع به الانساب سمعانی و مادهء ذیل شود.

صاغانی.

(ص نسبی) نسبت است به صاغان و آن قریه ای است در مرو نه به صغانیان، چه نسبت بدان صغانی است و گاه این دو با یکدیگر خلط شوند، چنانکه ابوبکر محمد بن اسحاق صغانی را که به صغانیان منسوب است صاغانی گفته اند. (الانساب سمعانی). و نیز منتهی الارب نسبت به صغانیان را صاغانی دانسته و آن خطاست.

صاغانی.

(اِخ) احمدبن عمران، از مردم صاغان. معلم قرآن بود بر طرف سکهء عماره و از ابوبکر طوسی نوشت. معدنی گوید وی عم ابی علی صاغانی حنفی، از مردم صغانیان است. او را در هر جنس از حدیث تصانیفی است. در نیشابور حدیث شنید و در خراسان و بغداد حدیث گفت. از سید ابوالحسن محمد بن حسین علوی و محمد بن محمد بن عدوس (عبدوس ؟) حیری و عبدالرحمن بن ابراهیم بن محمد بن یحیی الزکی و محمد بن محمد بن حامد قطان و حسین بن محمد بن علی سیوری و جز آنان حدیث شنید و از وی ابوبکر احمدبن علی بن ثابت خطیب حافظ و قاضی ابوالمظفر منصوربن محمد بن احمد بسطامی بلخی حدیث شنید. خطیب ذکر وی را در تاریخ بغداد آورده و گوید او بعزم سفر حج پس از سال 420 ه . ق. به بغداد شد و حدیث گفت و ما از وی حدیث نوشتیم. (الانساب سمعانی ص 347).

صاغانی.

(اِخ) احمدبن محمد. رجوع به احمد... شود.

صاغانی.

(اِخ) حسن بن محمد بن حسن. رجوع به رضی الدین صاغانی شود.

صاغانی.

(اِخ) صالح بن یحیی بن بحتر. وی از دودمان امراء مغرب است و در جمع آثار اجداد خویش و تاریخ بلد خود حریص و در اخبار موثق بود. ابن سباط گوید: امیر بزرگ و عالم مشهور به علم و فراست و خداوند عزم و حزم بود و بر اقران خود فائق گشت و علم معرفت کواکب و نجوم و اسطرلاب را بیاموخت و شعر بسرود و تاریخ مرتب ساخت. وی تاریخ بیت تنوخ را بنوشت و بسال 828 ه . ق. حاضر فتوحات قبرس بود. در کتاب اخبار الاعیان فی جبل لبنان ص 242 آرد که بسال 1424 م. / 829 ه . ق. ملک برسبای بفرمود تا کشتیها و لشکریان را آمادهء فتح قبرس سازند و امرای غرب را گفت که بسوی عماره متوجه شوند. سپس امیر صالح بن یحیی بن صالح بن حسین با صد تن از مصر برفت و لشکریان در صحرای ماغوصا (فماغوستا) فرودآمدند و بدان ناحیت حمله و غارت کردند و اسیر گرفتند و سلطان، امیر صالح را دویست دینار انعام داد و بدو خلعت پوشید و صالح به دمشق و سپس به بلاد خود رفت. از تألیفات اوست: تاریخ بیروت و اخبار الامراء البحتریین من بنی المغرب که بسال 1898 م. در مطبعهء یسوعیین و با تصحیح و حواشی اب لویس شیخو بطبع رسیده است و بار دیگر بسال 1902 م. چاپ شده. (معجم المطبوعات ستون 1183). صاحب معجم المطبوعات وفات وی را در حدود 840 ه . ق. نوشته است.

صاغر.

[غِ] (ع ص) مرد خوار. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). ج، صاغرون، صاغرین، صَغَرة : حتی یعطوا الجزیة عن ید و هم صاغرون. (قرآن 9/29). و لنخرجنهم منها اذلة و هم صاغرون. (قرآن 27/37). فغلبوا هنالک و انقلبوا صاغرین. (قرآن 7/119). فاخرج انک من الصاغرین. (قرآن 7/13). و لئن لم یفعل ما آمره لیسجنن و لیکوناً من الصاغرین. (قرآن 12/32). || خواری دوست. (منتهی الارب).

صاغر.

[غَ] (اِ) ساغر. پیالهء شراب خواری بزرگ.

صاغرج.

[غَ] (اِخ) قریهء بزرگی است از قرای سغد. (معجم البلدان). رجوع به الانساب سمعانی شود.

صاغرجی.

[غَ] (ص نسبی) منسوب به صاغرج.

صاغرجی.

[غَ] (اِخ) رجوع به حسن بن علی بن جبرئیل شود.

صاغرجی.

[غَ] (اِخ) رجوع به عباس بن الطیب شود.

صاغرون.

[غِ] (ع ص، اِ) جِ صاغر (در حالت رفع). رجوع به صاغِر شود.

صاغرة.

[غِ رَ] (اِخ) بلده ای است در بلاد روم. ابوتمام آن را ذکر کرده است و گوید :
کأنّ بلادالروم عمت بصیحة
فضمت حشاها او رغا وسطها السقب
بصاغرة القصوی و طمین و اقتری
بلاد قرنطاؤس وابلک السکب.
(معجم البلدان).

صاغری.

[غَ] (ترکی، اِ) ساغری. کیمخت و چسته و پوست خر و یا پوست اسب دباغی شده. رجوع به ساغری شود. || قسمی کفش مخصوص علما و طلاب قدیم بی پشت پاشنه، با پاشنهء بلند، کبودرنگ و چرم روی پا، گره های خردتر از گره های نارنج داشت. مقابل نعلین که پشت پاشنه و پاشنه هم نداشت، و زردرنگ بود و نوک کمی برگشته داشت.

صاغری دوز.

[غَ] (نف مرکب) آنکه کفش صاغری دوزد. صاغری ساز.

صاغری ساز.

[غَ] (نف مرکب) سازندهء کفش صاغری. صاغری دوز.

صاغرین.

[غِ] (ع ص، اِ) جِ صاغر (در حالت نصب و جرّ).

صاغة.

[غَ] (ع ص، اِ) جِ صائغ. رجوع به صائغ شود.

صاغیة.

[یَ] (ع ص، اِ) کسانی که در حوائج خویش مائل و محتاج دیگری باشند. و گویند: هم صاغیتک؛ یعنی به تو مائل شوند در نیازمندیهای خویش و اکرموا فلاناً فی صاغیته؛ یعنی آنان که بدو میل کنند. (منتهی الارب).

صاف.

(از ع، ص) مخفف صافی. (غیاث اللغات). مخفف صافٍ (صافی)، نعت فاعلی از صفو. روشن. خالص. بی دُرد. ناصع :
ز خون دشمن او شد به بحر مغرب جوش
فکند تیر یمانیش رخش بر عمان
به بحر عمان زان جوش صاف شد لؤلؤ
به بحر مغرب زان جوش سرخ شد مرجان.
عنصری.
در حالی که روشن گردانیده بود خدای تعالی بصیرتهای ایشان را و صاف ساخته بود خاطرهای آن جماعت را... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص312).
چون ندانی که چه چیز است همی بوی بهشت
نشناسی ز می صاف همی تیره خلاب.
ناصرخسرو.
گشت آب پر از نم(1) و کدر صاف
گر گشت هوای صاف پرنم.ناصرخسرو.
نیکوئی کن رسم بدعهدی رها کن کز جفا
دُرد با عاشق دهند و صاف با دشمن کشند.
خاقانی.
می که دهی صاف ده چو آتش موسی
زو دم خاقانی آب خضر بزاده. خاقانی.
برمشوران تا شود این آب صاف
و اندر او بین ماه و اختر در طواف.مولوی.
بیا که وقت شناسان دو کون نفروشند
به یک پیاله می صاف و صحبت صنمی.
حافظ.
کنون که بر کف گل جام بادهء صاف است
به صدهزار زبان بلبلش در اوصاف است.
حافظ.
آن حریفی که شب و روز می صاف کشد
بود آیا که کند یاد ز دُردآشامی.حافظ.
که ای صوفی شراب آنگه شود صاف
که در شیشه بماند اربعینی.حافظ.
من دوستدار روی خوش و موی دلکشم
مدهوش چشم مست و می صاف بیغشم.
حافظ.
پیر مغان ز توبهء ما گر ملول شد
گو باده صاف کن که به عذر ایستاده ایم.
حافظ.
مجوی عیش خوش از دور باژگون سپهر
که صاف این سرخم جمله دردی آمیز است.
حافظ.
ای مه برج منزلت چشم و چراغ عالمی
بادهء صاف دایمت در قدح و پیاله باد.حافظ.
|| شراب صافی. بادهء بی دُرد :
ای که منعم کنی از عشق و ملامت گوئی
تو نبودی که من این صاف محبت خوردم.
سعدی.
|| مسطح. هموار. || آسمان صاف؛ بی ابر و باز.
- سینه را صاف کردن؛ روشن کردن سینه را تا آواز نیکو برآید یا تنفس آسان شود.
(1) - مصحح دیوان ناصرخسرو در ذیل این بیت گوید: شاید در هر دو موضع تم بتای مثناة فوقانیه بود و نُسّاخ سهواً نم نگاشته اند و تم در فارسی آفت پرده ای است که در چشم بهم رسد و عرب آن را غشاوه گوید - انتهی. و ظ: پر از رم... پرتم. رم بمعنی خاک و تم بمعنی مه است.

صاف.

(ع ص) (از «ص وف») کبش صاف؛ قچقار بسیارپشم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). اَصْوَف. صائف. صَوِف. صوفانی.

صاف.

(ع ص) (از «ص ی ف») صائف. یوم صاف؛ روز گرم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و آن مخفف صائف است. (از اقرب الموارد).

صاف.

[صاف ف] (ع ص) نعت فاعلی از صفّ. صف کشنده. رجوع به صافات شود.

صاف.

(اِخ) کوهی است در تهامة مر بنی ذئل را. (معجم البلدان).

صاف.

(اِخ) اسم است ابن صیاد را. (منتهی الارب).

صافٍ.

[فِنْ] (ع ص) (از «ص ف و») یوم صافٍ؛ روز سرد صاف بی ابر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). صَفْوان.

صافات.

[صافْ فا] (ع ص، اِ) جِ صافّة. صف زدگان. (مقدمهء لغت میر سیدشریف جرجانی). فرشتگان صف زده. قوله تعالی : و الصافات صفاً (قرآن 37/1)؛ سوگند به فرشتگان صف زده. فرشتگان صف زده تسبیح گویان در آسمان و مر ایشان را مراتب است که بر آن قیام دارند صف بسته مانند نمازیان. (منتهی الارب). || (اِخ) نام سورهء 37 قرآن، قبل از سورهء صَ و بعد از یَس.

صاف اعتقاد.

[اِ تِ] (ص مرکب) پاکدل. صافی عقیدت :
صوفی که دُرد در قدح دوست می کند
صاف اعتقاد نیست وگر پور ادهم است.
مشرقی طوسی.

صافح.

[فِ] (ع ص) ماده شتر که شیر آن رفته و خشک شده باشد. (منتهی الارب).

صافحة.

[فِ حَ] (اِخ) ابن عبدالله، مکنی به ابی سعید، عتیق بن جردة. ابن جوزی در منتظم گوید: وی از ابی علی بن ابان حدیث شنید و بر او قرآن خواند و من از وی فراگرفتم. او مردی ملیح الشیبة و ملازم جماعت بود و در ربیع الاَخر سال 545 ه . ق. درگذشت. (لسان المیزان ج 3 ص 164).

صافد.

[فِ] (ع ص) آنکه هر دو پای او دربند باشد و منه نهی عن صلوة الصافد؛ هو ان یقرن بین قدمیه کأنهما فی قید. (منتهی الارب).

صاف درون.

[دَ] (ص مرکب) ساده دل. صافی دل. بی غل و غش. بی ریا و تزویر. رجوع به صاف ضمیر و صاف دل شود.

صاف دل.

[دِ] (ص مرکب) صاف درون. صاف ضمیر. بی غل و غش. بی آلایش. رجوع به صاف درون و صافی دل و صافی ضمیر شود.

صافر.

[فِ] (ع ص، اِ) نعت فاعلی از صفیر. بانگ کننده. || دزد. (منتهی الارب). || مرغی است بددل و منه المثل: اجبن من صافر. (منتهی الارب). ابوالملیح است که قره نامند و بفارسی چکاوک است. (فهرست مخزن الادویه). || هر مرغ بانگ آور. || هر مرغ که شکار نکند. || و قولهم: ما بها صافر؛ یعنی نیست در خانه کسی. (منتهی الارب). ما بالدار صافرٌ؛ ای احدٌ. (مهذب الاسماء).

صاف سادگی.

[دَ / دِ] (حامص مرکب)صاف ساده بودن. رجوع به صاف ساده شود.

صاف ساده.

[دَ / دِ] (ص مرکب، از اتباع)بی حیله و مکر. بی تقلب. بی ریا. رجوع به صاف صادق شود. || احمق. گول.

صاف شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) یک رو شدن. یک رنگ شدن :
صاف چون آیینه میباید شدن با نیک و بد
هیچ چیز از هیچ کس در دل نمیباید گرفت.
صائب.
|| صاف شدن هوا؛ بی ابر شدن. آفتاب شدن.

صاف صادق.

[دِ] (ص مرکب، از اتباع)صاف ساده. بی ریا. بی حیله و مکر. || احمق.

صاف ضمیر.

[ضَ] (ص مرکب) ساده دل. صاف درون. بی غل و غش. پاکدل :
قسمت زنگی از آیینهء روشن نشود
انفعالی که من از صاف ضمیران دارم.
صائب.

صافق.

[فِ] (ع ص) نعت فاعلی از صَفْق، به معنی دست بر دست دیگری زدن در بیع.

صافقة.

[فِ قَ] (ع ص) تأنیث صافق. || (اِ) گروه مردم یا عام است. || سختی. || حادثه. (منتهی الارب).

صاف کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) جسم مایع یا مسحوقی را از صافی گذراندن. عمل تصفیه. صاف کردن عبارت از آن است که مایعی را از جداری با منافذ خیلی کوچک که بنام صافی(1) موسوم است عبور دهند تا موادی را که به حالت معلق در بر دارد از آن جدا کنند. در داروخانه ها مایعات را به کمک قیفی که درون آن تکه ای پنبهء هیدروفیل فشرده قرار داده اند صاف میکنند و در صورتی که مایعات محرق باشد و بر روی پنبه اثر کند بجای پنبهء معمولی پنبهء شیشه ای میگذارند. (از کارآموزی داروسازی جنیدی صص33 - 34).
(1) - Filtre.

صاف گردانیدن.

[گَ دَ] (مص مرکب)رجوع به صاف کردن شود.

صاف گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب)پاکیزه شدن. روشن شدن. تزهلق.

صافن.

[فِ] (ع ص) نعت فاعلی از صُفون. اسب که بر سر سه پای ایستاده و سر سُم چهارم را بر زمین گذارد. (منتهی الارب). و اینچنین اسب تیزرو باشد. (غیاث اللغات). || مرد ایستاده هر دو پای را صف بسته و منه الحدیث: کنا اذا صلینا خلفه فرفع رأسه من الرکوع قمنا صفوناً؛ ای قمنا صافنین. (منتهی الارب). || (اِ) رگی است از اوردهء اسافل بدن. رگی است در پشت مازه. نام رگی در جانب انسی پای.

صافن.

[فِ] (اِخ) نام اسب مالک بن خزیم همدانی. (منتهی الارب).

صافنات.

[فِ] (ع ص، اِ) جِ صافنة. رجوع به صافنة و صافن شود.

صافنة.

[فِ نَ] (ع ص) تأنیث صافن.

صاف و پوست کنده.

[فُ کَ دَ / دِ](ص مرکب، از اتباع) صریح. آشکارا. روشن. بی کنایت. صاف و ساده. بی پرده. و رجوع به صاف و ساده شود.

صافورا.

(اِخ) رجوع به صفورا شود.

صاف و ساده.

[فُ دَ / دِ] (ص مرکب، از اتباع) صاف و پوست کنده. بی پرده. بی ریا. بی شیله پیله.

صاف و سندله.

[فُ سُ دُ لَ / لِ] (ص مرکب، از اتباع) ابله که رسم دان نیست.

صافون.

(اِخ) شهری از شهرهای جاد است که در مشرق اردن واقع است (یوشع 13:27). دور نیست که عبارتی که در آیهء مسطوره در سفر داوران 12:1 «واقع است بطرف شمال»، مقصود همین شهر باشد زیرا که در ترجمهء هفتاد مینویسد تا صافون تلمود میگوید آن امّاثوس است که خرابهء امانه باشد که به جنوب دریای جلیل واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

صافة.

[صافْ فَ] (ع ص) تأنیث صافّ. || شترانی که پایها را به صف کشند. (منتهی الارب).

صافی.

(ع ص) نعت فاعلی از صفوه و صفا. نقیض کدر. روشن. شفاف. خالص. بی دُرد. بی غش. پاکیزه. ناب. مروق. بی آمیغ. زلال. خلاف دُردی :
دل از عیب صافیّ و صوفی بنام
به درویشی اندر شده شادکام.فردوسی.(1)
رادمردان را هنگام عصیر
شاید ار می نبود صافی و ناب.منوچهری.
چو مشک بویا لیکنْش نافه بود ز غژب
چو شیر صافی پستانْش بود از پاشنگ.عسجدی.
بدینسان آب سرد و آتش گرم
هوای صافی و خاک مکدر.ناصرخسرو.
کف کافیْش بحری از جود است
طبع صافیْش گنجی از حکم است.
مسعودسعد.
روشن و صافیّ و بیقرار، تو گفتی
هست مگر ذوالفقار حیدر صفدر.مسعودسعد.
که هرکه دین او پاک تر و عقیدت او صافی تر، در بزرگ داشت جانب ملوک... مبالغت زیادتر واجب بیند. (کلیله و دمنه).
روی صافیْت باید آینه وار
همچو دندان شانه گل چه خوری.خاقانی.
دُردیّ و سفال مفلسان راست
صافیّ و صدف توانگران را.خاقانی.
ره آورد عدم را توشهء خاک
سرشت صافی آمد گوهر پاک.نظامی.
گنج نظامی که طلسم افکن است
سینهء صافیّ و دل روشن است.نظامی.
بسیار سفر باید تا پخته شود خامی
صوفی نشود صافی تا درنکشد جامی.سعدی.
اگر یک قطره را دل برشکافی
برون آید از او صد بحر صافی.شبستری.
ثریا چو در تاج مرجان صافی
زبانا چو در دهر قندیل راهب.
حسن متکلم(2).
ساقی که جامت از می صافی تهی مباد
چشم عنایتی به من دُردنوش کن.حافظ.
(1) - رجوع به شاهنامه چ بروخیم ج 6 ص 1807 شود.
(2) - این بیت از قصیدهء «سلامٌ علی دار ام الکواعب...» است که اصل قصیده را به منوچهری نسبت داده اند و بعضی از حسن متکلم دانند لیکن ظاهراً از معزی یا عبدالملک برهانی است. رجوع به مجلهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء1 «برهانی» بقلم محمد معین شود.

صافی.

(اِ) ظرفی که بدان مایعی را تصفیه کنند. پارچه ای که با آن تفالهء چیزها گیرند. آلت تصفیه. مصفاة. پالونه. راووق. مِبزل. صافی که در داروسازی جالینوسی از همه بیشتر مورد استفاده قرار میگیرد صافی چین داری است که از کاغذ بدون چسب(1) تهیه شده است و حتی المقدور باید کاغذهای صافی سفید را بکار برند زیرا کاغذ صافی خاکستری مواد غیرخالص مخصوصاً اکسید دوفر در بر دارد. صافی چین دار بایستی به اندازهء کافی در قیف وارد شود ولی نباید در لولهء آن وارد شود و نیز لبهء صافی نبایستی از لبهء قیف بالاتر بایستد. اسیدها و معرف ها بر روی صافی کاغذی اثر میکند و این قبیل مواد را به کمک قیفی که دارای صفحهء سوراخ دار و یا محتوی شن و یا پنبهء شیشه ای(2) میباشد صاف میکنند. پنبهء شیشه ای عبارت از شیشه ای است که بشکل نخ درآمده است و نرمی ابریشم را دارد.
چندین سال است از صافی هایی که با شیشهء متخلخل(3) ساخته شده است استفاده میکنند. صافی های پشمی(4) را نیز برای صاف کردن شربت ها و مایعات غلیظ دیگر بکار میبرند و مهمترین آنها عبارت است از تکهء پارچهء پشمی-نمدی و امثال آن که چهار گوشه اش به چهارچوبی متصل شده است و آن را بلانشه(5) یا اتامین(6) مینامند. نوعی از این صافی ها وجود دارد که پارچهء پشمی آن مخروطی شکل و رأس آن رو به پایین و قاعدهء آن به حلقهء آهنی متصل و ریسمانی به رأس آن دوخته شده است. در مواردی که منافذ صافی گرفته شود به کمک این ریسمان صافی را تکان میدهند تا در اثر حرکت و جابجا شدن مایع و رسوب آن منافذ صافی بازگردد. این نوع صافی پشمی را صافی سقراط(7) مینامند. (کارآموزی داروسازی جنیدی صص 34 - 35).
(1) - Papier noncolle.
(2) - Coton de verre.
(3) - Verre poreux.
(4) - Filtres en laine.
(5) - Blanchet.
(6) - etamine.
(7) - Chausse d'Hippocrate.

صافی.

(اِخ) خادم خاص سلطان محمود و مهتر ساقیان وی. بیهقی آرد: امیر محمود خادمی خاص را که او را صافی میگفتند و چنین غلامان [ساقیان] به دست او بودند آواز داد و گفت طغرل را به نزد برادرم فرست. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 253).

صافی.

(اِخ) شاعری است. و صاحب صبح گلشن گوید: از ناظمان صاف گوست که بعضی او را شیرازی و برخی تبریزی نگاشته اند، و رزاق علی الاطلاق وجه رزقش بر معلمی اطفال گذاشته. از اوست:
از جهان تنگ آمدم پهلوی مجنونم برید
خانه تاریک است و من بیمار بیرونم برید.
(تذکرهء صبح گلشن صص 242 - 243).
و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صافی.

(اِخ) (میر...) شاعری است. و صاحب صبح گلشن گوید: میر صافی به می سخنوری مست بود. از وطن به خراسان رسید و در آنجا اقامت گزید و در فترت ازبکان ندای ارجعی شنید. او راست:
شهی که از اثر عدل اوست تیغ اجل
برون ز تهمت خون ریختن چو تیغ جبال
بسی نماند که از پشتی حمایت او
به تیغ غمزه کند صید شیر چشم غزال.
(صبح گلشن ص234).
در قاموس الاعلام ترکی آمده است که وی در هجوم ازبکها به خراسان کشته شد.

صافی.

(اِخ) شیخ احمد صافی افندی. وی از متأخّران شعرای عثمانی و مشایخ (طریقت) مولوی است و از مردم توقا بود و در قیصریه تحصیل کرد و بسال 1250 ه . ق. به قسطنطنیه شد و هیئت و حکمت و فارسی را نیز فراگرفت و به تدریس مثنوی شریف و علوم دیگر پرداخت. تاریخ وفات او معلوم نیست. (قاموس الاعلام ترکی).

صافی.

(اِخ) میرزا جعفر. رجوع به صافی اصفهانی شود.

صافی.

(اِخ) وی از حاجبان ایلک بود و نام وی در ترجمهء تاریخ یمینی (ص 233) آمده است.

صافی.

(اِخ) (مولانا...) وی از شیخ زادگان کوه صاف است و در نظم تتبع خواجه علیه الرحمة میکرد. این مطلع از اوست:
ساقیا سرخوشم و بادهء صافم داری
گر کنم سرخوشی آن به که معافم داری.
(مجالس النفائس ص 79، 80، 255).

صافی.

(اِخ) ابن ابراهیم بن حسن مقری طرسوسی ضریر، مکنی به ابی البرکات. وی تعبیر خواب میکرد. سپس به حدیث رو آورد و از علی عاقولی و ابراهیم مقدسی خطیب حدیث شنید و بسال 527 ه . ق. درگذشت و در باب الصغیر دفن شد. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص 361).

صافی.

(اِخ) ابن عبدالله ارمنی، مکنی به ابی الحسن. وی حدیث از نصربن ابراهیم زاهد شنید. ابن عساکر گوید: از وی نوشتم، مردی خیّر و مواظب بر جماعت و کثیرالنافلة بود و بسال 538 ه . ق. درگذشت و در باب الصغیر دفن شد. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص 361).

صافیات.

(ع ص، اِ) جِ صافیة. رجوع به صافیة و صافی شود.

صافی اصفهانی.

[یِ اِ فَ] (اِخ) مؤلف آتشکده وی را در شمار معاصرین خویش آرد و گوید: نام او میرزا جعفر و از سادات رفیع الدرجات اصفهان و جوانی خلیق و مهربان و شاعر شیرین زبان است. طبعی بسیار خوش داشت. صحبت وی مکرر اتفاق افتاده. این اشعار از اوست:
کشد تا نشنود فریاد ما را
ستم بین صیدکش صیاد ما را
ستم باشد خطا بر ما گرفتن
ندیده روی ترکان خطا را.
(آتشکدهء آذر ص381).
صاحب مجمع الفصحاء گوید: وی از مشاهیر شعرای عصر خود بود و غالباً غزلسرائی میکرد ولی در آخر عمر یک منظومه به نام شهنشاهنامه در احوالات و جنگهای حضرت رسول (ص) و علی (ع) بسرود و ده سال در آن رنج برد و سپس کتاب را به دربار فتح علیشاه هدیه کرد. وی مثنویی نیز به نام گلشن خیال دارد. صافی بسال 1219 ه . ق. در اصفهان درگذشت و در مقبرهء میر ابوالقاسم فندرسکی دفن شد. این اشعار از مثنوی گلشن خیال اوست:
مردان صبور نیک مردند
صاحب دل و چاره ساز دردند
صبر است علاج درد گفتم
سفتم گهریّ و نیک سفتم
خورشید مراد زیر ابر است
اکسیر مراد چیست صبر است
تخمی که به صبر از زمین رست
بارش به مراد خاطر تست.
(از مجمع الفصحاء ج2 صص317 - 324).

صافی افندی.

[اَ فَ] (اِخ) مولی مصطفی افندی بن ابراهیم رومی امام سلطانی و متخلص به صافی. او راست: «زبدة التواریخ» به لغت ترکی که ذیل است بر تاج التواریخ. صاحب کشف الظنون گوید: وی این کتاب را به امر سلطان احمد نوشت و حوادث را تا به سال 1024 ه . ق. ثبت کرد. (کشف الظنون).

صافی اوحدی.

[یِ اَ حَ] (اِخ) ابن حسین مراغی. رجوع به اوحدی مراغه ای شود.

صافی بودن.

[دَ] (مص مرکب) پاکیزه بودن. بی غل و غش بودن :
بر امر و نهی گوهر طبع عزیز تو
در آتش سیاست صافی عیار باد.
مسعودسعد.
|| مسلّم بودن. مسخر بودن : و هوشنگ در پادشاهی فرمان حق یافت و بعد از وی ملک به طهمورث رسید پس از چهل سال پادشاهی همهء جهان او را صافی بود. (فارسنامهء ابن بلخی ص 28).

صافیتا.

(اِخ) شهری است در قسمت شمالی سنجاق طرابلس شام از ولایت بیروت و محدود است از شمال به سنجاق لاذقیه و از مشرق به قضای حصن الاکراد و از جنوب به قضای عکّار و از مغرب به دریای سفید. مرکز آن قریهء برمانه و در مسافت 12 ساعت از طرابلس واقع است. اراضی آن مسطّح و مشتمل بر تلال است. نهر ابریش این شهرستان را میشکافد. محصولات آن عبارت است از: گندم، جو، ارزن، ذرّت، نخود، عدس، تره، تنباکو، زیتون و غیره. ابریشم و عسل در آنجا بسیار است و محصولات ارضی این ناحیه بیش از احتیاجات محلی و مازاد آن جزء صادرات است، همچنین قالیچه و منسوجاتی که در آنجا تهیه میشود به خارج میفرستند. در داخل این منطقه خرابهء دو قلعهء قدیمی موسوم به حصن سلیمان و قلعهء یحمور دیده میشود. در قلعهء یحمور دو عدد تابوت مرمر بود که به موزهء همایون استانبول حمل شده. این قضا 302 قریه را در بر دارد. (قاموس الاعلام ترکی). و صاحب منجم العمران گوید: در نزدیکی آن برجی بر تلی بلند واقع است که رومیان ساخته اند. در جنگ های صلیبی این شهر به تصرف اروپائیان درآمد، سپس سلطان نورالدین محمود صاحب شام بسال 562 ه . ق. آن را پس گرفت. (منجم العمران ج 2 ص 269).

صافی توزپوش.

[یِ] (اِخ) (مولانا...) صاحب مجالس النفائس گوید: فرزند هرات است و در کار خود نادر. به شعر خویش اعتقاد تمام دارد. این دو بیت از اوست:
ز شوق تنگ دهانی دم از عدم زده ام
به لوح هستی خود نیستی رقم زده ام
بجز حدیث تو با کس نگفته ام سخنی
اگر به کس سخنی گفتم از تو دم زده ام.
(مجالس النفائس ص 152).

صافی جزری.

[] (اِخ) یکی از شعرای عثمانی و وزرای دورهء سلطان بایزیدخان و بندهء مولانا جزری است که از مصر به استانبول منتقل شده. وی ابتدا در شمار خدام ابوالفتح سلطان محمدخان ثانی بود، سپس به رتبهء دفترداری (وزارت مالیه) و به مرتبهء صدارت نایل شد. او را اشعاری جانسوز است. (قاموس الاعلام ترکی). و صاحب کشف الظنون گوید: در کتاب زبدة الاشعار فائضی چهار بیت از اشعار او ذکر شده است.

صافی خرمی.

[یِ خُرْ رَ] (اِخ) از خاصگان ابوالعباس معتضد عباسی است. ابن اثیر در حوادث سال 288 ه . ق. گوید: چون معتضد به بستر مرگ افتاده و زبان او از حرکت بماند صافی خرمی را بخواست و یک دست بر چشم و دست دیگر به گلو کشید یعنی مرد یک چشم را بکشید و مقصود وی عمرو لیث صفار بود که در زندان بسر میبرد. صافی چون میدانست معتضد در حال مرگ است به دستور خلیفه وقعی ننهاد و چون بمرد و مکتفی بجای وی نشست از حیات عمرو خرسند شد، لیکن وزیر که با عمرو دشمنی داشت کس فرستاد تا وی را در زندان بکشتند. (ابن اثیر ج 7 ص 204).

صافی داشتن.

[تَ] (مص مرکب) پاکیزه داشتن. بی غل و غش داشتن : چنانکه از لفظ ما شنیده است باید که بر آن اعتماد کند و دل را صافی تر از آن دارد که پیش از آن داشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 335).

صافی درون.

[دَ] (ص مرکب) ساده دل. صافی دل. صافی ضمیر :
از آن تیره دل مرد صافی درون
قفا خورد و سر برنکرد از سکون.(بوستان).

صافی دل.

[دِ] (ص مرکب) ساده دل. صافی ضمیر. روشن دل. بی کینه. بی حقد. || صاف. صافی. روشن :
طریق صدق بیاموز از آب صافی دل
براستی طلب آزادگی ز سرو چمن. حافظ.

صافی رنگ.

[رَ] (ص مرکب) قَهْد. (منتهی الارب).

صافی رود.

(اِخ) رودخانه ای است که از سهند برخیزد و در بحیرهء چیچست ریزد. (نزهة القلوب مستوفی ج3 ص 87). از کوه سهند برخیزد و از مراغه گذشته به آب تغتو جمع شود و به دریای شور طروج می ریزد. طولش بیست فرسنگ است. (نزهة القلوب ج 3 ص 223). از سهند سرچشمه گرفته پس از مشروب ساختن مراغه و بناب به دریاچهء چیچست میریزد. (جغرافیای طبیعی کیهان ص 83).

صافی سادات.

(اِخ) نام اراضیی است از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان اهواز، 35هزارگزی شمال اهواز، بین ایستگاه خاور و بام دژ و کنار باختری رودخانهء دز. دشت، گرمسیر، مالاریائی. سکنه 100 تن. آب آن از رودخانهء دز. محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو و راه آهن. ساکنین از طایفهء صافی سادات بوده چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

صافی سریرت.

[سَ ری رَ] (ص مرکب)صافی ضمیر. صافی طینت. پاک نهاد. رجوع به صافی ضمیر شود.

صافی سیرت.

[رَ] (ص مرکب) بی غل و غش. نیک خو. نیک روش.

صافی شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) پاکیزه شدن. بی غل و غش شدن. نقیض کدر شدن :
تا روی به جنبش ننهد ابر شغبناک
صافی نشود رهگذر سیل ز خاشاک.
منوچهری.
از این گونه تضریبها میساختند تا دل وی بر ما صافی نمیشد. (تاریخ بیهقی). و بدین تحفظ و تیقظ اعتقاد من در موالات و مؤاخات تو صافی تر شد. (کلیله و دمنه).
که لئیمان در جفا صافی شوند
چون وفا بینند خود جافی شوند. مولوی.
|| مسخر شدن. بی منازع شدن. مستخلص شدن : آن پادشاهی همه بگرفت و آن دهها که ویران بود همه آبادان کرد [اردشیر] و برابر مداین شهری بنا کرد و به پارس بازآمد و به اصطخر نشست و آن پادشاهی و آن ممالک او را صافی شد... (ترجمهء طبری). عبدالله پسر خویش محمد را در هرات امیر کرد و به مرو باز شد و همهء خراسان او را صافی شد و این سال شصت وپنج بود... (ترجمهء طبری). و بشار را بکشتند و بست و سواد آن، صالح بن النصر را صافی شد. (تاریخ سیستان ص192). چون وقت نماز پیشین بود درهاء حصار بگشادند و شهر امیر طاهر را صافی شد. (تاریخ سیستان ص349). و حسن امارت بگذاشت و پادشاهی معاویه را صافی شد. (تاریخ سیستان ص90). چون عبدالله زبیر بر تخت خلافت بنشست - رضی الله عنه - به مکه، و حجاز و عراق او را صافی شد. (تاریخ بیهقی ص186). خبر فتح مکران آوردند و صافی شدن این ولایت. (تاریخ بیهقی ص240). وی [سبکتکین] بدان وقت که به بست رفت و بایتوزیان را بدان مکر و حیلت برانداخت و آن ولایت وی را صافی شد. (تاریخ بیهقی ص458). تا همگنان را برداشت [اردشیر] و جهان او را صافی شد. (فارسنامهء ابن بلخی ص19). بر وی جمع شدند و تابع او گشتند و پادشاهی (او را) صافی شد. (مجمل التواریخ و القصص). همهء خراسان و ماوراءالنهر بر امیر سعید صافی شد. (تاریخ بخارا ص112). و رجوع به صافی شود.

صافی شرابدار.

[یِ شَ] (اِخ) وی غلام امیر اسماعیل سامانی و مهتر شرابداران او بود. روزی گناهی از وی سر زد، بترسید و دو غلام دیگر ترک با خود همراه کرد و از جیحون بگذشت و بسوی گرگان گریختند و به محمد هارون به سرخس که والی گرگان بود پیوستند... (احوال و اشعار رودکی ص342).

صافی ضمیر.

[ضَ] (ص مرکب)صافی طینت. بی غل و غش. بی مکر. آنکه درون وی صافی باشد. و رجوع به صاف ضمیر شود.

صافی طویت.

[طَ وی یَ] (ص مرکب)پاک نهاد. پاکیزه ضمیر : آن خسرو صافی طویت امیر یار احمد اصفهانی را به تفویض منصب وکالت سرافراز گردانید. (حبیب السیر جزء چهارم از ج3 ص 352).

صافی عیار.

(ص مرکب) خالص. بی غش :
اندر جهان دولت صافی عیار ملک
زان خنجر زدودهء صافی عیار باد.
مسعودسعد.

صافی قاضی.

(اِخ) احمدبن قره چه احمد برغموی. متوفی بسال 1006 ه . ق. او را دیوانی است به ترکی. صاحب کشف الظنون گوید: یک بیت از اشعار او در کتاب زبدة الاشعار فائضی آمده است. (کشف الظنون ج 1 ص 514).

صافی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) اِصفاء. رجوع به صاف کردن شود. || مسخر کردن. بی منازع کردن :
روم و چین صافی کند یاران او در روم و چین
نایبی فغفور گردد حاجبی قیصر شود.فرخی.
امیر سدید لشکرهای بسیار به ولایتها فرستاد و مملکت صافی کرد و بیش در ولایت منازع نماند. (تاریخ بخارا ص116).

صافی گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب) صافی گشتن. پاکیزه شدن :
سخن چون زرّ پخته بی خیانت گردد و صافی(1)
چو او را خاطر دانا ز اندیشه بپالاید.
ناصرخسرو.
(1) - در دیوان ناصرخسرو چ تهران (1304 - 1307 ه . ش.) بجای این کلمه «باقی» آمده ولی به قرینه پیداست که صافی است.

صافی گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب)پاکیزه شدن. روشن شدن. شفاف شدن :
روز خوش گشت و هوا صافی و گیتی خرم
آبها جاری و می روشن و دلها بی غم.فرخی.
نماز شامگاهی گشت صافی
ز روی آسمان ابر معکن. منوچهری.
|| مسخر شدن. مسلم شدن : اسکندر رومی که ذوالقرنین بود بیامد و دارا کشته شد و ملک او را صافی گشت. (فارسنامهء ابن بلخی ص 16).

صافی ماندن.

[دَ] (مص مرکب) خالی ماندن. تهی ماندن : و جهان از ایشان صافی ماند و مالهاء ایشان و خزائن مزدک... جمع آورد. (فارسنامهء ابن بلخی ص91). || مسلم شدن. تحت تصرف ماندن : و انطیخن کشته شد و آن ولایت اشک را صافی ماند. (فارسنامهء ابن بلخی ص 59).

صافی معلم.

[یِ مُ عَلْ لِ] (اِخ) رجوع به صافی شود.

صافی نامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) مفاصانامه. نامه ای که برای تصفیه حساب یا مصالحت نویسند.

صافیة.

[یَ] (ع ص) تأنیث صافی.

صافیة.

[یَ] (اِخ) ناحیتی بوده است در بغداد به روزگار خلیفة الراضی باللّه عباسی. (اخبار الراضی باللّه و المتقی ص67).

صافیة.

[یَ] (اِخ) شهرکی بوده است نزدیک دیر قُنّی در اواخر نهروان نزدیک نهروان مشرف بر دجله و با نهروان ویران شد و آثار دیوارهای آن تا امروز باقی است. (معجم البلدان).

صافیة.

[یَ] (اِخ) از بلاد فلسطین است. رجوع به نزهة القلوب مقالهء سوم ص 271 شود.

صافیة.

[یَ] (اِخ) نام آسمان پنجم است(1).
(1) - در یادداشتهای ما این کلمه بدین معنی یاد شده بدون ذکر مأخذ.

صاق.

(ع اِ) ساق است. (منتهی الارب). رجوع به ساق شود.

صاق.

(اِخ) نام دجال است(1).
(1) - در یادداشتهای ما این کلمه بدین معنی یاد شده بدون ذکر مأخذ.

صاقب.

[قِ] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

صاقرة.

[قِ رَ] (ع ص، اِ) بلای فرودآینده. (منتهی الارب).

صاقری.

[قِ] (ص نسبی) نسبت است به صاقریة.

صاقریة.

[قِ ری یَ] (اِخ) قریه ای است از قراء مصر. (معجم البلدان) (الانساب سمعانی).

صاقسون.

(اِخ) رجوع به ساکسن شود.

صاقسه.

[سَ] (اِخ) رجوع به ساکس شود.

صاقع.

[قِ] (ع ص) نعت فاعلی از صقع. بر سر زننده. || دیکٌ صاقع؛ خروس بابانگ. (منتهی الارب). || دروغگو. (اقرب الموارد). صَهْ یا صاقع؛ یعنی خاموش شو ای دروغگو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صاقعة.

[قِ عَ] (ع ص) تأنیث صاقع. || (اِ) صاعقه. (اقرب الموارد).

صاقل.

[قِ] (ع ص) نعت فاعلی از صقل. زداینده. (منتهی الارب). آنکه آهن روشن کند. (مهذب الاسماء). موره زن. مهره زن. روشن گر.

صاقور.

(ع اِ) تبر بزرگ. (منتهی الارب). || میتین. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || زبان. (منتهی الارب). || بلای سخت. نازلهء شدید. (اقرب الموارد).

صاقورة.

[رَ] (ع اِ) باطن استخوان کاسهء سر که مشرف بر دماغ است. (منتهی الارب). || آسمان سوم. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (دهار) (اقرب الموارد).

صاکم.

[کِ] (ع اِ) موزه. (اقرب الموارد).

صاکمة.

[کِ مَ] (ع اِ) سختی. مصیبت. (منتهی الارب).

صال.

(ع مص) صول. صیال. حمله کردن بر حریف خود و زیادتی نمودن. (منتهی الارب).

صال.

[صال ل] (ع ص، اِ) باران سخت و بزرگ قطره که زمین شکافته گردد از وی. (منتهی الارب). || خر وحشی حادالصوت. (تاج العروس). || لحمٌ صال؛ گوشتی گنده. (مهذب الاسماء)(1).
(1) - و در نسخه ای دیگر «گوشتی آکنده» آمده و در مدارک دیگر یافت نشد.

صالب.

[لِ] (ع ص) نعت فاعلی از صَلْب. || (اِ) استخوان پشت از دوش تا بن سرین. (منتهی الارب). مازهء پشت. (مهذب الاسماء). || تب لرز سخت. (منتهی الارب). تب سخت همراه لرزه. خلاف نافض. (اقرب الموارد). تب گرم یعنی تبی که در وی لرزه و سرما نباشد.(1) (بحر الجواهر). تب نیک گرم. (دهار).
(1) - ظ: باشد.

صالبة.

[لِ بَ] (ع ص، اِ) تأنیث صالب.

صالبیة.

[لِ بی یَ] (معرب، اِ) ابن بیطار گوید: نامی عجمی است در نزد مردم صقلیه نوعی باریک مر شالبیة(1) را، برگ آن کوچک و طعم و بوی آن بدو ماند و نزد آن مردم مجرب است ابراء بیاض چشم(2) را. (مفردات الادویة ج 2 ص 77).
(1) - Sauge.
(2) - Albugo.

صالح.

[لِ] (ع ص) نعت فاعلی از صلاح. ضد طالح. نیکوکار. درخور. سزاوار. جید. اهل. نیکمرد. بسامان کار. (مهذب الاسماء). الخالص من کل فساد. (تعریفات میر سیدشریف). بسامان. (تفلیسی). آنکه به حقوق بندگان و خدای تعالی قیام کند. (اقرب الموارد). ج، صالحون، صالحین : و پیروی کرد آنها را و به جای آورد به روش سلف صالح خود. (تاریخ بیهقی ص 308). آن پاک روح را بود از عملهای نیکو و خلقهای پسندیده آنچه بلند سازد درجهء او را در میان امامان صالح. (تاریخ بیهقی).
خلف صالح امین صالح
که سلف را به ذات اوست فخار. خاقانی.
یکی از جملهء صالحان به خواب دید پادشاهی را در بهشت و پارسایی در دوزخ. (گلستان). اما بنده امیدوار است که در خدمت صالحان تربیت پذیرد. (گلستان). و دیگران هم به برکات شما مستفید گردند و به صالح اعمال شما اقتدا کنند. (گلستان).
الهی عاقبت محمود گردان
به حق صالحان و نیک مردان. سعدی.
صالح و طالح متاع خویش نمودند
تا چه قبول افتد و چه در نظر آید.
حافظ.
|| در اصطلاح علم درایت، افادهء مدح معتدبه کند و دور نیست که مفید وثاقت هم باشد. در کشاف اصطلاحات الفنون گوید: (حدیث) صالح نزد محدثان حدیثی را نامند که در رتبت دون رتبهء حسن باشد. ابوداود در کتاب «سنن» گوید: هر حدیث که در آن وهنی سخت بود بیان کردم و آن حدیث که در آن چیزی نیاوردم صالح است، برخی صالح تر از برخی دیگر. و حافظ ابن حجر آرد: لفظ صالح در کلام وی اعم است از آنکه بخاطر احتجاج باشد یا ارتقاء و هر حدیث که به درجهء «صحت» و سپس به درجهء «حسن» رسد بمعنی اول است و جز این دو قسم بمعنی دوم و آنچه بدین درجه نرسد در آن وهنی شدید است. (کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به صالح الحدیث شود. || عمل صالح؛ کار نیک. || بسیار. (اقرب الموارد).

صالح.

[لِ] (اِخ) محلتی بوده است به بغداد. رجوع به صالحیة شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) (حضرت...) رجوع به صالح پیغمبر شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) (الملک ال ...) وی سومین پادشاه از اتابکان موصل و فرزند نورالدین محمود و نوهء عمادالدین زنگی مؤسس حکومت اتابکان موصل است. بسال 569 ه . ق. در دمشق جانشین پدر گردید و پس از مدّتی دمشق و حماة و حمص به تصرف صلاح الدین ایوبی درآمد و جز حلب در دست صالح نماند. وی 7 سال دیگر در آنجا حکمرانی کرد و بسال 577 ه . ق. درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی). و رجوع به تاریخ طبقات سلاطین اسلام ص 145 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) (الملک ال ...) او یکی از ممالیک بحری است که در مصر حکومت میکردند. نام وی اسماعیل و ملقب به عمادالدین و فرزندزادهء سیف الدین قلاون و پسر ملک ناصرالدین است. بسال 743 ه . ق. جانشین برادر شد و پس از ده سال و 2 ماه حکمرانی بسال 746 او را از سلطنت خلع کردند و در آن سال درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی). و رجوع به تاریخ طبقات سلاطین اسلام ص 71 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) (ملک...) وی وزیر الفائز بنصرالله از ملوک اسماعیلیهء مصر است. در دستور الوزراء آرد: چون الظافر باللّه [ خلیفهء اسماعیلی مصر ] در خانهء عباس [ وزیر او ]کشته شد فرزند وی الفایز بنصرالله بر مسند حکومت نشست و زمام امور وزارت را در کف کفایت ملک صالح نهاد و ملک صالح تا آخر ایام حیات فایز صاحب اختیار ملک و مال بود و در سنهء 555 ه . ق. که فائز به رحمت حق فایز گشت العاضد لدین الله (آخرین خلیفهء فاطمی اسماعیلی در مصر) قایم مقام او شد و او را [ صالح را ] از کار باز کرد. (دستور الوزراء ص 225). و رجوع به حبیب السیر جزء چهارم از ج2 ص 166 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) (الیاس) رجوع به الیاس بن موسی بن سمعان شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) (سلطان...) وی برادر سلطان عیسی والی قلعهء ماردین است که ابتدا سر به طاعت امیر تیمور درآورد لیکن در تسلیم قلعه مماطلت کرد (سال 796 ه . ق.) و به امر امیر تیمور مقید شد و سرانجام امیر تیمور ایالت آن ولایت به سلطان صالح داد. (حبیب السیر چ تهران جزء سوم از ج3 ص147).

صالح.

[لِ] (اِخ) (محمد...) به مناسبت نام خویش صالح تخلص میکرد. وی پسر امیر نورسعید جملة الملک و صاحب اختیار خانهء سلطان ابوسعیدمیرزاست که بغایت مردی بدفعل و بدخوی بود، اما محمد صالح جوانی ملایم بود و اطوار او به افعال پدر نمی مانست، و در طبع او بسی دقت و چاشنی هست و در خط نیز خالی از قابلیتی نیست. این مطلع از اوست:
نیم آشفته گر پوشید کاکل ماه تابانش
چه غم از تیرگیّ شب چو باشد صبح پایانش.
(از مجالس النفائس ص 110).
مترجم همین کتاب افزاید که: حضرت میر در ذکر مشارالیه لطفها نموده اند. اگرچه در اوائل نیک بوده اما اواخر روش پدر پیش گرفت، بدفعلی از مردم خوش طبع نکو نیست. از اوست این مطلع:
چند روزی که غمت مونس جان بود مرا
خاطر جمع و دل شاد همان بود مرا.
و رجوع به آتشکدهء آذر ص 16 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) (مولانا...) صاحب مجالس النفائس گوید: وی گرچه خراسانی است لیکن سالیانی است که در حصار شادمان است به کتابداری شاه حصار شادمان و این مطلع از اوست:
اگر ای شمع شبی هم نفس من باشی
چه دعا بهتر از این است که روشن باشی.
و طرز این غزل اختراع اوست و فقیر از کسی شنیده ام (نشنیده ام ؟):
نازم به چشم خود که جمال تو دیده است
افتم به پای خود که به کویت رسیده است
هر دم هزار بوسه زنم دست خویش را
کو دامنت گرفته بسویم کشیده است
در زر بگیرم از ره تعظیم گوش را
کآواز جانفزای تو روزی شنیده است
هوش و خرد فدای دل خویشتن کنم
کز جام تو شراب محبت کشیده است
وابستگی به صالح از آن شد دل مرا
کز هرچه غیر تست بکلی رمیده است.
و این دو بیت نیز از اوست و بسی نیکو است:
اسیر هجر شدم هر کجا که دل بستم
فتاد طرح جدایی به هرکه پیوستم
گذشتم از طلب هر مراد و آسودم
کشیدم از همه دست امید و وارستم.
و میگویند این دو بیت در وقت ترک دنیا گفته. (از مجالس النفائس ص 290).

صالح.

[لِ] (اِخ) (میرزا...) فرزند میرزا پیر محمد شیرازی و یکی از امرای علاءالدوله حاکم هرات است. به اتفاق امیر اویس ترخان و احمد ترخان به جنگ عبداللطیف بن الغ بیک بن شاهرخ پسرعم علاءالدوله رفت و او را مقید کرده و به قلعهء اختیارالدین افکند. (حبیب السیر چ تهران جزء سوم از ج 3 صص206 - 207).

صالح.

[لِ] (اِخ) (امیر...) وی یکی از امرای سلطان اویس است که پس از وی به سلطان حسین ابراز اطاعت کرد و سرانجام به دست نوکران امیر عادل کشته شد. (ذیل جامع التواریخ رشیدی ص 198، 205، 208).

صالح.

[لِ] (اِخ) (میرزا...) یکی از شعرای ایران و از مردم اصفهان و از احفاد طبیب معروف طبیب الدین است. وی از حرمت سلاطین عصر برخوردار بود و سپس به هندوستان رفت و در خدمت جهانگیر و شاهجهان درآمد و به مراتبی نائل گشت و بسال 1043 ه . ق. درگذشت. از اوست:
موج اشکم چون بغل بگشاد جیحون گفت بس
چون به خود پیچیدم از اندیشه گردون گفت بس.
(قاموس الاعلام ترکی).

صالح.

[لِ] (اِخ) از شعرای ایران و از مردم کاشان است و به هندوستان رفت، سپس در لاهور اقامت گزید و هم بدانجا درگذشت. از اوست:
نشنود هیچکسی نام جدایی یارب
این سخن گوشزد هیچ مسلمان نشود.
(قاموس الاعلام ترکی).

صالح.

[لِ] (اِخ) وی از شعرای ایران و از مردم بدخشان است. از اوست:
گاه از ستم چرخ نگون میگریم
گاه از الم سوز درون میگریم
القصه در آتش جدایی چو کباب
می نالم و میسوزم و خون میگریم.
(قاموس الاعلام ترکی).

صالح.

[لِ] (اِخ) در بعض کتب آمده است که او یکی از شعرای ایران است و منظومه ای موسوم به «ناز و نیاز» دارد. (قاموس الاعلام ترکی).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن صالح بن علی بن احمد العبری. وی یکی از قضات یمن و فقیهی خوش سیرت بود و بسال 665 ه . ق. درگذشت و مدتی قضاوت منطقهء یمامه داشت. (اعلام زرکلی ص424).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد بن طلحة بن عبیدالله. وی از پدر خویش روایت کند. عسقلانی گوید: ابن معین او را در مجاهیل و ابن حبان وی را در ثقات شمرده است و ابن حبان گوید طلحة بن صبیح از وی روایت کند. (لسان المیزان ج 3 ص 164).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن ابراهیم حلبی، معروف به دادیخی. وی شاعری ادیب بود و در اوائل قرن یازدهم میزیست. محمد امین دمشقی در ذیل نفحة او را ذکر کرده و صاحب اعلام النبلاء اشعاری از وی بیاورده است. (اعلام النبلاء ج 6 صص 438 - 443).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن ابی اخضر یمامی، مولای هشام بن عبدالملک. وی شاگرد و خادم زهری بود و در بصره از وی روایت کرد و از محمد بن منکدر و جز ایشان روایت دارد و از وی ابوداود طیالسی و نضربن شمیل و جماعتی روایت کنند و سند وی به ابی هریره رسد. وهب بن جریر گوید او سماع را از قرائت تمیز نمی داد. ابن عدی گوید بر حدیث وی از زهری اعتماد نشاید. یحیی بن معین و بخاری و جوزجانی و ابوزرعة و دارقطنی و جز ایشان او را تضعیف کرده اند. رجوع به تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 صص 364 - 365 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن ابی اسود. وی فقیهی است از مشایخ شیعه و او را کتابی است. (ابن الندیم). صاحب لسان المیزان گوید وی از اعمش و جز او روایت کند و ابن عدی گوید: حدیثهای او صحیح نیست. محمد بن حسن سلولی از وی از اعمش آرد که جابر را پرسیدم: مقام علی نزد شما چگونه است؟ گفت: خیرالبشر. (لسان المیزان ج3 ص166). شیخ طوسی در رجال او را در عداد اصحاب امام صادق (ع) شمرده و در فهرس گوید: او را کتابی است که ابن ندیم آن را ذکر کرده است. (تنقیح المقال ج2 ص90).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن ابی النجم. ابن ندیم وی را در شمار شعرای کتاب آورده و گوید مقل است. (الفهرست ص236).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن ابی بکربن احمدبن عمر الاصیل، ملقب به صلاح الدین و معروف به ابن السفاح المرداسی الشافعی. وی از حسن خط بهره داشت و او را شهامت و حشمتی بود و وجاهتی نزد حکام. پدر وی او را زنی زیبا و ثروتمند داد و صالح با وی به خوشی بزیست، سپس زن از وی برنجید و نیکی های شوی او را سودی نداد و عاقبت شهرت یافت که آن زن وی را زهر خورانیده است و در جمادی 946 ه . ق. درگذشت. مدفن او در سفاحیة است. (اعلام النبلاء ج4 ص521).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن ابی جبیر. رجوع به صالح بن جبیر شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن ابی حسان مدنی. شیخ طوسی در رجال وی را در عداد اصحاب امام سجاد (ع) بشمار آورده است. (تنقیح المقال ج 2 ص 91).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن ابی حماد، مکنی به ابوالخیر رازی. شیخ طوسی در رجال گاهی وی را در شمار اصحاب امام جواد محمد بن علی (ع) و زمانی در شمار اصحاب امام هادی (ع) و سوم بار در عداد اصحاب امام عسکری (ع) آورده است و در فهرس گوید: او را کتابی است که احمدبن ابی عبدالله از وی روایت کند. نجاشی گوید: نام او زاذویه و مجهول الحال است و کتبی دارد از جمله «خطب امیرالمؤمنین» و «کتاب النوادر»، و سعدبن عبدالله از وی روایت کند. ابن غضایری وی را تضعیف کرده است. کشی از وی نام برده و او را تقویت کند. بیشتر متأخرین نیز مانند علامه در خلاصه و ابن داود در رجال و ابن طاوس در تحریر طاوس و جزائری در حاوی وی را ذکر کرده اند. صدوق در بعض مواضع کنیت او را ابوالحسین آرد که شاید تصحیفی است از ابوالخیر. (تنقیح المقال ج 2 ص 91).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن ابی صالح. بهبهانی صاحب تعلیقه ذیل ترجمهء محمد بن جعفر اسدی گوید وی وکیل امام بود و محمد بن احمدبن یحیی از وی روایت کند و شاید که وی صالح بن محمد بن خلیل باشد. (تنقیح المقال ج 2 ص 91).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن ابی مریم، مکنی به ابوخلیل. تابعی است. رجوع به ابوخلیل صالح شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن ابی مقاتل هروی. رجوع به صالح بن احمدبن یونس شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن احمد. او راست: کتاب «تاریخ همدان». (کشف الظنون از سیرة النبلاء).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن احمدبن ابراهیم بن حسن بن سلیمان. رجوع به صالح معلم شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن احمدبن حنبل، مکنی به ابی الفضل. مولد وی بسال 203 ه . ق. بود و احمد او را سخت دوست میداشت. چون از آغاز جوانی پای بند عیال شد از پدر روایتی چندان ندارد. وی از ابوالولید طیالسی و ابراهیم بن فضل دارع و علی بن مدینی روایت کند، و از او فرزند وی و بغوی و محمد بن مخلد و دیگران روایت کنند. چندی قضاوت اصفهان داشت و هم بدانجا درگذشت. عبدالرحمن بن محمد قزاز از احمدبن علی از محمد بن حسین از ابوبکر خلال از محمد بن عباس از محمد بن علی روایت کند که: با صالح به اصفهان شدم. وی نخست به مسجد جامع رفت و دو رکعت نماز بگزارد. بزرگان و مردم شهر فراهم شدند. صالح عهدنامه ای را قرائت کرد و بسیار بگریست و مردم به گریه درآمدند و چون از خواندن فراغت یافت مردم وی را دعای نیک کردند و گفتند ما همگی دوستدار پدر توایم. صالح گفت: گریهء من از آن بود که به یاد آوردم که اگر پدر، مرا بدین حال دیدی چه کردی؟ هر گاه زاهدی نزد پدرم آمدی وی مرا بخواندی تا او را بدیدمی، چه میخواست که چون آن زاهد بپوشم و به راه وی روم. خدا داند که من بخاطر وام بسیار و کثرت عیال پدر تن بدین کار دادم... صالح هنگامی که از محکمه به خانه میشد لباس سیاه از تن بدر میکرد و میگفت ترسم بر این حال، مرگم فرارسد. وی در رمضان 265 ه . ق. در اصفهان درگذشت. (مناقب احمدبن حنبل ص 304). ابونعیم گوید مولد وی سال 203 بود و بسال 265 درگذشت. (تاریخ ابن عساکر ج 6 ص 363). و در روضات حدیثی از وی از پدر او احمدبن حنبل در نکوهش یزیدبن معاویه آمده است. (روضات ص 53). خطیب گوید: صالح بن احمد در رمضان 265 بسن شصت وسه سالگی درگذشت و مولد وی بسال 203 بود. و گوید: عباس خیاط در خست صالح سروده است:
جاد بدینارین لی صالح
اصلحه الله و اخزاهما
فواحد تحمله ذرة
و یلعب الریح باقواهما
بل لو وزنا لک ظلیهما
ثم عمدنا فوزناهما
لکان، لاکانا ولاافلحا
علیهما یرجح ظلاهما.
خطیب گوید او این شعر را خصمانه سروده است و داستانی از یک میهمان صالح آرد که سخاوت طبع او را میرساند. (تاریخ بغداد ج9 صص317 - 319). و رجوع به الفهرست ص320 شود. ابن عساکر از عکبری حدیث کند که صالح قضاوت طرسوس یافت و هم او داستان ورود و قضاوت وی را به اصفهان از کتاب ادب القضاء خلال نقل کند و گوید قبر وی در اصفهان در ناحیهء «باب تیره» است. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج6 صص362 - 363).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن احمدبن صالح بن احمدبن عمر بن احمد، صلاح الدین بن شهاب بن السفاح حلبی. مولد وی بسال 795 ه . ق. بود و حاضر مجلس ایدغمش شد و از ابن صدیق روایت شنید و از نحو بهره گرفت و هنگامی که پدر وی تولیت کتابت سر یافت در توقیع (؟) دست مستقر شد و از وی نیابت کرد. او مردی محتشم و محبوب بود و خردی بکمال داشت و در طاعون جمادی الاَخر سال 825 درگذشت. (اعلام النبلاء ج5 ص 176).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن احمدبن عمر، قاضی صلاح الدین حلبی، مکنی به ابی النسک و معروف به ابن سفاح. مولد وی به حلب بسال 710 ه . ق. و منشأ او نیز به حلب بود و به مذهب شافعی گرائید و متولی بیت المال اوقاف شد. وی پدر شهاب الدّین احمد کاتب سرّ حلب و پدر ناصرالدین ابوعبدالله محمد است. ابوالعز زین الدین طاهربن حبیب او را ستوده و این دو بیت از وی آورده است:
لانلت من الوصال ما املت
ان کان متی ما حلت عنی حلت
احببتکم طفلاً و ها قد شبت
ابغی بدلا (؟) ضاق علیّ الوقت.
وی در سفر حج بسال 779 در قریهء بصری درگذشت. (اعلام النبلاء ج 5 ص 71).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن احمدبن قاسم بن یوسف بن فارس بن سوار متابحی، مکنی به ابی مسعود. وی در صیدا سکونت داشت و از پدر خویش و جماعتی دیگر روایت کرد و از او کتانی و هم طبقه های وی روایت کنند و سند او به انس میرسد. وفات وی را بسال 429 ه . ق. گفته اند. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص361).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن احمدبن صالح بن عبدالله بن قیس بن هذیل بن یزیدبن عباس بن احنف بن قیس، مکنی به ابی الفضل تمیمی همدانی. خطیب گوید وی به بغداد حدیث گفت. از عبدالرحمان بن ابی حاتم رازی و محمد بن قارن رازی و حسن بن علی مکتب و ابراهیم بن عمروس و قاسم بن بندار همدانی و عبدالرحمان بن حمدان همدانی و محمد بن حمدان بن سفیان طرائفی قزوینی و سلیمان بن داود و علی بن ابراهیم بن سلمهء قزوینی و عمر بن احمدبن علی مروزی و محمد بن علی بن حسین صیدلانی و جز آنان روایت کند و از وی فرج بن علی بزاز و علی بن طلحهء مقرری روایت آرند و علی گفت: صالح بسال 370 ه . ق. به بغداد آمد. او راست: کتاب «طبقات الهمدانیین» و دو کتاب در سنن تحدیث. (تاریخ بغداد ج 9 ص 331). زرکلی در الاعلام آرد که صالح بسال 384 ه . ق. / 994 م. پس از عمری دراز درگذشت. از وی تصانیفی بمانده است. (الاعلام زرکلی ص 424).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن طه. او راست: الدراری و اللاَل لمدح محمد و الاَل و آن بسال 1308 ه . ق. در دمشق طبع شده است. (معجم المطبوعات ستون 1183).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن عزالدین محمد صغیربن شیخ الاسلام عزالدین محمد کبیربن خلیل، اقضی القضاة صلاح الدین. وی از حلب بود و مذهب حنفی داشت و نیابت جمال الدین یوسف سبط بن آجاء حنفی قاضی حلب میکرد. سجع مهر وی «الحمد للّه رب العالمین» است و بسال 922 ه . ق. درگذشت. (اعلام النبلاء ج 5 ص 387).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن احمدبن یونس، مکنی به ابوالحسین بزاز و معروف به قیراطی (صالح بن ابی مقاتل). وی هروی الاصل است و از محمد بن معاویة بن مالج و یعقوب بن ابراهیم دورقی، و یوسف بن موسی قطان، و محمد بن یحیی قطعی، و حسن بن زید جصاص، و محمد بن حسن بن تسنیم، و عبیداللهبن جریربن جبله، و عبیداللهبن سعد زهری، و منذربن ولید جارودی، و فضلک رازی، و علی بن داود قنطری، و احمدبن سنان واسطی، و حسن بن علی بن عفان عامری، و عیسی بن جعفر وراق، و احمدبن سعید جمال و جز ایشان روایت کند و از وی ابوبکر شافعی، و ابوعلی بن صواف، و محمد بن مظفر و محمد بن عبیداللهبن شخیر، و ابوبکربن شاذان، و ابوحفص بن شاهین روایت کنند. وی به حفظ مذکور بود لیکن مناکیر بسیار داشت. خطیب گوید بر ابوالحسن دارقطنی خواندم و او از محمد بن حسان بستی به اجازت خبر داد که از صالح بن احمد به بغداد حدیث نوشتیم. وی حدیث را میدزدید و دگرگون میساخت و شاید افزون از ده هزار حدیث را دیگرگون کرده است و به حدیث وی احتجاج نشاید. دارقطنی گوید: صالح خویشاوند ابی علی بن صواف و کذاب و دجال است و بدانچه ناشنیده بود حدیث می گفت. برقانی می گفت: ما حدیث صالح را نمی نوشتیم، چه او ذاهب (؟) الحدیث بود. ابوبکربن شاذان گفت: صالح بن احمدبن ابی مقاتل در ماه ربیع الاَخر 316 ه . ق. درگذشت. (تاریخ بغداد ج9 صص329 - 330). و رجوع به لسان المیزان ج3 ص165 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن احمد الحلبی. وی از احمدبن حنبل روایت کند. (مناقب احمدبن حنبل ص 97).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن احمد مرتینی. وی بسال 1218 ه . ق. در ادلب از اعمال حلب متولد شد و هم بدانجا نشأت یافت و نزد پدر و دیگر علمای ادلب علم فراگرفت و در صناعت نظم و نثر رنج برد و بهرهء وافر به دست کرد. از نثر لطیف وی رساله ای است در احوال ابراهیم پاشا والی مصر و اعمال او در این بلاد، و در پایان رساله گوید که بسال 1257 ه . ق. از تحریر آن فراغت یافته. صالح بسال 1262 در حلب سکونت جست و در جامع اموی و مدرسهء صلاحیه که امروز «بهائیة» نام دارد به تدریس حدیث پرداخت و از جانب عبدالرحمن افندی علمی قدسی نیابت اوقاف جامع بهرمیه نیز بگرفت، سپس بر سر تولیت آن اوقاف با وی منازعه آغاز کرد و خصومت به حاکم بردند و او حاکم را که ثریاپاشا نام داشت به قصیده ای طولانی مدح گفت، لیکن وی را سودی نداد. وی اسامی اعیان حلب را که بسال 1281 و 1282 درگذشته اند در اوراقی فراهم آورده و ترجمه ای از ایشان بنوشته که صاحب تاریخ حلب آن را در کتاب خویش بیاورده است. صالح در چهاردهم رجب سال 1282 ه . ق. درگذشت و در خارج باب قنسرین در تربت کلیباتی مدفون است. رجوع به اعلام النبلاء ج 7 صص 331 - 335 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن ادریس بن صالح، مکنی به ابی سهل بغدادی. وی در دمشق حدیث گفت. او از یحیی بن محمد بن صاعد و از او تمام بن محمد بن عبدالله رازی روایت کند. رجوع به تاریخ بغداد ج 9 ص 331 و تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص 365 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن اسحاق جرمی. رجوع به صالح جرمی شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن اسحاق جهبذ. او از معرف بن واصل و از وی محمد بن منصور طوسی روایت کند. (تاریخ بغداد ج 9 ص 311).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن اسماعیل. از احمدبن حنبل روایت کند. (مناقب احمدبن حنبل ص 97).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن اسماعیل. وی هفتمین امیر از امرای بنی اخیضر است که در مکه و مدینه حکومت داشتند. در اواسط قرن چهارم هجری مدتی قلیل حکومت داشت و در حکومت وی نواب خلفای عباسی مکه و مدینه را ضبط کردند. (قاموس الاعلام ترکی).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن اسماعیل بن محمد بن اسماعیل کاثی خوارزمی صوفی، مکنی به ابی خیر. ابن عساکر گوید: وی در جوانی به طلب علم نزد ما آمد و مدتی در دویره شمیساطی اقامت جست و صحیح مسلم و مسند ابی عوانهء اسفرایینی و زهدبن مبارک و مسند شافعی و دیگر کتب بخواند و صحیح بخاری را بر ابی الفضل بن غره قرائت کرد. و در خراسان از جماعتی حدیث شنید و از دمشق به حج رفت و بیت المقدس را زیارت کرد. او کثیرالصوم بود و در دمشق بسال 554 ه . ق. درگذشت و مدفن او قبلی طاحونة الصخره در مقابر صوفیه است. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 صص 363 - 364).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن البحتری. از مروان بن محمد طاهری و وهب بن جریر و دیگران روایت کند. ابوحاتم گوید: صالح صدوق بود. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص 365).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن امین. رجوع به صالح بن قطب الدین امین شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن ایوب. وی از حبیب کاتب مالک و از وی محمد بن هارون بن حسان روایت کند. (لسان المیزان ج 3 ص 166).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن بحتری. رجوع به صالح بن البحتری شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) (ملک...) ابن بدرالدین لؤلؤ. پدر وی ولایت موصل داشت. چون هولاکو عزم تسخیر ولایت شام کرد نخست پیکی نزد بدرالدین لؤلؤ فرستاد که تو را بواسطهء کبر سن معاف داشتیم لیکن باید پسر خود الملک الصالح را روانه کنی تا در فتح شام با ما کمک کند. بدرالدین بپذیرفت و هولاکو به پاس این خدمت ترکان خاتون دختر سلطان جلال الدین منکبرنی را به زنی بدو داد و او را تسخیر آمد فرمود. (تاریخ مغول ج1 ص192) (حبیب السیر جزء اول از ج3 ص33). چون بدرالدین لؤلؤ را سال به نودوشش رسید و از این جمله قرب پنجاه سال به دولت و اقبال بگذرانید بقول امام یافعی در شهور سنهء سبع و خمسین و ستمائة (657 ه . ق.) و به روایت روضة الصفا سنهء تسع و خمسین و ستمائة (659 ه . ق.) وفات یافت. ایلخان پسر وی ملک صالح را منظور نظر عاطفت گردانید و قایمقام پدر کرد و صالح روزی چند به طریق اطاعت رفت، سپس علم مخالفت برافراشت و موصل را به یکی از معتمدان خود سپرد و متوجه مصر شد و از سلطان مصر بندقدار عنایت و التفات دید، آنگاه با هزار سوار به مقر خود بازگشت تا دفائن و خزائن موصل را به مصر برد. ایلخان وصول او بدانست و امراء دیار را پیغام داد که طرق و شوارع را نگاهبان باشند تا اگر ملک صالح بار دیگر پای در طریق مصر نهد دست بردی بدو رسانند و سنداغونویان (؟) را با لشکری بیکران به موصل فرستاد تا به هر کیفیت که تواند ملک صالح را به چنگ آرد. روزی که ملک صالح به باده گساری مشغول بود آواز کوس بشنید و از رسیدن سنداغو خبر یافت و دروازه ها بربست و ابواب خزاین بگشود و لشکر شول و کرد و ترکمان را که در شهر بودند به مال بی قیاس خشنود کرد و سنداغو به محاربه و محاصرهء شهر پرداخت. روزی هشتاد تن از دلیران مغول بر فراز سور شدند و موصلیان ایشان را در میان گرفته همه را بکشتند و سرهای ایشان بزیر انداختند و بدین جهت در منازعت بجدتر شدند، و چون پادشاه مصر بندق دار از هجوم سپاه تاتار و اضطرار ملک صالح خبر یافت یکی از امراء عظام را به کمک موصلیان نامزد فرمود و آنان چون به سنجار رسیدند نامه ای بر بال کبوتر بسته بطرف موصل افکندند، قضا را کبوتر خطا کرد و بر منجنیق مغولان نشست، و استاد منجنیق کبوتر را گرفته و نامه را از بال او باز کرد و نزد سنداغو برد، و او این معنی را از علامات فتح دانست، علی الفور یک تومان سپاه به دفع شامیان نامزد کرد. مغولان بعد از قطع منازل به نواحی سنجار رسیدند و به سه قسمت تقسیم شده و در کمینگاه نشستند. در وقت وصول لشکر شام بیک بار بیرون تاخته به استعمال تیر و شمشیر پرداختند، و شامیان به مدافعت مشغول گشتند، در آن اثنا نسیم فیروزی از جانب مغولان بوزید و بادی صعب برخاست و چشمهای اهل شام را از خاک پر ساخت، لاجرم بیشتر آنان کشته شدند. سپاه سنداغو جامه های آن طائفه را پوشیده بر اسبهای عربی سوار گشتند و روی بطرف موصل آوردند. مردم شهر را چون چشم بر ایشان افتاد، پنداشتند که لشکر بندق دار به مدد می آیند، لاجرم جمعی کثیر به رسم استقبال از دروازه ها بیرون شدند، و مغولان ایشان را در میان گرفته همه را بکشتند. پس از این وقعه ضعفی تمام به احوال ملک صالح راه یافت و کس نزد سنداغو فرستاد و امان طلبید. سنداغو متقبل شفاعت جرایم وی شد و صالح از شهر بیرون آمد، و سنداغو او را به جمعی سپرد تا بنزد ایلخان بردند. هلاکو چون از وی بغایت خشمناک بود بفرمود تا تن او را در دنبه گرفتند، و نمدی بر وی پیچیده، به رسن محکم ببستند و در آفتاب انداختند و گاهی اندک غذائی به وی میدادند. پس از چند روز دنبه ها به کرم مبدل شد و اعضاء ملک صالح را خوردن گرفت. صالح مدت یک ماه بدین عقوبت مبتلا بود و وفات یافت، آنگاه پسر سه سالهء او را که علاءالملک نام داشت کنار رودخانهء موصل به ضرب تیغ به دو نیم کردند و هر نیمهء او را در یک جانب رودخانه بیاویختند. (حبیب السیر چ تهران جزء اول از ج3 صص 33 - 34).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن بدیل. محدث است.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن بشربن سلمة، مکنی به ابی فضل قرشی ازدی طبرانی. در دمشق و حمص و عراق و مکه از جماعتی حدیث فراگرفت، و عده ای از محدثین از وی روایت کرده اند. ابومحمدبن ابی حاتم گوید در طبریه از صالح روایت نوشتم و او صدوق است. حسن بن علی بن یحیی گوید: ابوالفضل صالح بسال 259 ه . ق. ما را حدیث گفت. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 صص 365 - 366).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن بشر سدوسی. مجهول است. و در کتاب الضعفاء به سندی جید از حبیب بن شهید، آرد که نزد ایاس نشسته بودم، مردی بیامد. ایاس وی را گفت: اگر فتوی خواهی به حسن رجوع کن، و اگر صلح خواهی به حمید، و اگر شغب طلبی نزد صالح سدوسی رو که گوید آنچه بر تو است انکار و آنچه ازآنِ تو نیست ادعا کن و به بینهء غایب احتجاج جوی. ابن معین او را نشناسد و ابن عدی وی را مجهول داند. (لسان المیزان ج 3 ص 166). و رجوع به عیون الاخبار ج 1 ص 62 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن بشربن وداع بن اُبی بن ابی الاقعس المرّی. از ولد عامربن حنیفه و مکنی به ابی بشر است. خطیب در تاریخ خود از عبدالله بن علی بن مداینی آرد که در کتابی به خط پدر خویش دیدم پدر او عرب و از بنی حنیفه و مادر وی کنیزکی خراسانی است و کنیز زنی از بنی مره بود و بشربن وداع او را به زنی گرفت و از او صالح بیامد، سپس زن مرّی او را آزاد کرد. وی از حسن و محمد بن سیرین و بکربن عبدالله مزنی و ثابت بنانی و سلیمان تیمی و یزید رقاشی و جعفربن زید عبدی روایت کند و از وی شجاع بن ابی نصر بلخی و سریج بن نعمان جوهری و یونس بن محمد مؤدب و عفان بن مسلم و ابوابراهیم ترجمانی و خالدبن خداش مهلبی و بشربن ولید کندی و صالح بن مالک خوارزمی حدیث کنند. وی مردی صالح بود و مهدی وی را به بغداد طلبید و بغدادیان از او حدیث شنیدند. صالح بسال 172 ه . ق. درگذشت. رجوع به تاریخ بغداد ج 9 صص 305 - 310 و صفة الصفوة ج 3 ص 265 و عیون الاخبار شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن بهلة الهندی. وی از طبیبان ایام رشید و معروف آن عصر و طب وی بر اصول طبابت هند و نیک اصابت بود. قفطی در تاریخ الحکما گوید: از عجایبی که برای وی رخ داد اینکه روزی رشید را خوان های طعام بیاوردند و او بر عادت خویش جبرئیل بن بختیشوع را بخواند تا بر خوان حاضر شود لیکن چندانکه وی را بجستند نیافتند. رشید وی را دشنام دادن گرفت، در این حال جبرئیل درآمد. رشید گفت کجا بودی و او را سخنان زشت گفت. جبرئیل پاسخ داد اگر امیرالمؤمنین بجای دشنام به پسرعم خود ابراهیم بن صالح بگرید نیکوتر بود. وی سبب پرسید. جبرئیل گفت او را زندگی جز رمقی نمانده است و تا نماز خفتن بیش نماند. رشید جزع آغاز کرد، و بفرمود تا خوانها برچیدند و بسیار بگریست. جعفربن یحیی گفت یا امیرالمؤمنین طب جبرئیل رومی است، و طب صالح بن بهلة هندی، و وی در طب هند چنان است که جبرئیل در طب روم. اگر امیرالمؤمنین بپسندد بفرماید تا او را حاضر آورند و نزد ابراهیم بن صالح فرستند. رشید جعفر را بفرمود تا چنین کند و صالح نزد ابراهیم رفت و عرق او ببسود و نزد رشید آمد و رخصت دخول خواست و او را گفت تو امام و عاقد ولایت قضاء حکامی و چون حکم کنی حاکمی را اجازت فسخ آن نباشد، من تو و حاضران را به شهادت گیرم که هرگاه ابراهیم بن صالح در این شب یا بدین بیماری بمیرد همهء بندگان من آزاد و چهارپایان من وقف در راه خدا و اموال من صدقه بر مساکین و زنان من به سه طلاق باشند. رشید گفت یا صالح سوگند بر غیب خوری؟! گفت نه، چه غیب آن است که بی دلیل و ندانسته باشد و من آنچه گفتم جز از روی دلیل و علم نباشد. رشید خرسند شد و خوردن گرفت و نبیذ بیاشامید و چون وقت نماز شام شد کتاب صاحب برید بیامد بر مرگ ابراهیم بن صالح. رشید استرجاع گفت و جعفر را در آن راهنمایی ملامت کرد و هند و طبیبان آن سرزمین را لعنت فرستاد و میگفت چه زشت کاری که پسرعم من شربت مرگ را بچشد و من نبیذ بیاشامم. آنگاه رطلی نبیذ طلبید و آن را با آب و نمک بیامیخت و بیاشامید تا آنچه خورده بود قی کرد و صبحگاه به خانهء ابراهیم رفت، خادمان او را به وثاقی مفروش و مزین که در آن کرسی ها بود ببردند. رشید بر شمشیر خود تکیه داد و بفرمود تا فرشها و کرسی ها برچینند و گفت در عزای دوستان نشستن جز بر بساط خوش نیست و از این پس این کار سنت عباسیان شد. و صالح بن بهلة پیش روی رشید ایستاده بود و کسی سخن نمیگفت تا بوی بخور برخاست، ناگاه صالح بانگ زد الله الله ای امیرالمؤمنین مبادا به طلاق زنان و مصادرت اموال من حکم کنی و پسرعم خود را زنده به گور فرستی، اجازت ده تا بروم و او را معاینت کنم و این سخنان چند بار به آواز بلند بگفت و رشید وی را اجازت داد و او برفت و جماعتی بانگ تکبیر شنیدند، پس صالح تکبیرگویان بیامد و رشید را گفت برخیز تا تو را عجبی نشان دهم. رشید با خواص برفتند و صالح سوزنی برگرفت و میان ناخن ابهام دست چپ ابراهیم داخل کرد، ابراهیم دست به پس کشید. صالح گفت امیرالمؤمنین آیا مرده درد را حس کند؟ اینک اگر او را معالجت کنم و او برخیزد و خود را در کفن پیچیده و حنوط کرده یابد این بار از ترس بمیرد، پس بفرمای تا کفن از وی دور سازند و او را بشویند تا بوی حنوط از وی برود، سپس جامه های او بدو پوشانند و بدان بو که بکار میبرد خوشبو سازند و در فراشی که میخفت بخوابانند تا او را معالجت کنم و در ساعت با امیرالمؤمنین سخن گوید. رشید بفرمود تا آنجمله بکردند و صالح قدری کندس بخواست و در بینی بیمار بدمید و یک سدس ساعت بگذشت و بیمار بجنبید و عطسه کرد و بنشست و دست رشید ببوسید و او وی را حال بپرسید. ابراهیم گفت به خوابی خوش رفتم جز آنکه به خواب دیدم سگی به من حمله کرد و ابهام دست چپ مرا بگزید که هم اکنون درد آن ننشسته است و آن ابهام که صالح سوزن بدان فروبرده بود نشان داد و ابراهیم از این پس روزگاری بزیست تا آنکه عباسه دختر مهدی را به زنی گرفت و ولایت مصر و فلسطین بیافت و به مصر درگذشت و قبر وی بدانجاست. (تاریخ الحکماء صص 215 - 217). و رجوع به عیون الانباء ج 2 صص 34 - 35 و قاموس الاعلام ترکی شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن بیان بن سکن دقاق. از حمادبن حسن و محمد بن خلیل مخرمی و ابواسماعیل ترمذی و از وی ابوحفص بن شاهین روایت کند. (تاریخ بغداد ج 9 ص 330).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن بیان ثقفی عبدی ساحلی. وی از مردم انبار است و چندی قضاوت سیراف داشت. او از سفیان ثوری و فرات بن سائب و عبدالرحمان مسعودی روایت کند و از وی فضل بن شخیت و محمد بن خلف حداد و احمدبن مطهر عبدی و محمد بن ابی سمینهء تمار و اسحاق بن ابی اسحاق صفار حدیث کنند و وی ضعیف است و احادیث منکر دارد. (تاریخ بغداد ج 9 ص 310). و رجوع به لسان المیزان ج 3 صص 166 - 167 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن جبله. از قیس بن عبده و او از ابوذر روایت کند. ازدی گوید: ضعیف است و ابن حبان او را ثقه داند و از وی شهاب بن خراش روایت کند. (لسان المیزان ج 3 ص 167).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن جبیر. وی از ابوامامة بن سهل روایت کند. (لسان المیزان ج 3 ص 167).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن جبیر [ یا ابی جبیر ]صیدائی طبرانی فلسطینی یا همدانی. وی در دولت عمر بن عبدالعزیز کتابت خراج و لشکر داشت و به روزگار یزیدبن عبدالملک نیز در این شغل ببود تا آنکه یزید وی را معزول کرد و اسامة بن یزید مولای کلب را بدان کار گماشت. بخاری صالح را در عداد شامیان و ابوحاتم او را مجهول الحال داند. دارمی گوید: حال وی از یحیی بن معین پرسیدم گفت ثقه است. (از تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص 366). و رجوع به عقدالفرید ج 5 ص 196 و 204 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن جعفربن زبیربن عوام قرشی اسدی. وی برای جنگ روم به دمشق یا اعمال آن شد و پدر او در این باب گوید:
قد راح یوم السبت حین راحوا
مع الجمال و التقی صلاح
من کل حیّ نفر سماح
بیض الوجوه عرب صحاح
و هم اذاما ذکر الشیاح
و فزعوا و اخذ السلاح
مصاعب تکرهها الجراح.
(تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 صص 366 - 367).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن جعفربن عبدالوهاب بن احمدبن محمد بن علی بن صالح علی بن عبدالله بن عباس بن عبدالمطلب هاشمی صالحی حلبی، قاضی. وی در دمشق حدیث فراگرفت، و از ابن خالویهء نحوی روایت کند. و او را کتابی است در اشتیاق به اوطان. و از وی احمدبن علی مدائنی روایت کند. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص 367) (اعلام النبلاء ج 4 ص 62).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن جعفربن محمد بن جعفربن زیادبن میسرة، مکنی به ابی الفرج و معروف به رازی. وی از عبدالله بن محمد بغوی و ابوبکر نیشابوری و احمدبن علی بن علاء جوزجانی روایت کند و از وی ازهری و عتیقی و قاضی ابوعبدالله صمیری و قاضی ابوالقاسم تنوخی روایت کنند. احادیث او بر راست گویی وی دلالت کند. احمدبن محمد عتیقی گوید: صالح بن جعفر به روز جمعهء پنجم رجب 380 ه . ق. درگذشت. (تاریخ بغداد ج 9 ص332).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن جلاب. رجوع به صالح بن محمد بن صالح، مکنی به ابی علی شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) (مولی...) ابن جلال الدین قاضی. متوفی بسال 973 ه . ق. چلبی در کشف الظنون آرد که از مصنفات اوست: 1) تعلیقه ای بر اصلاح الوقایة در اصول فقه تألیف احمدبن کمال پاشا متوفی 940. 2) تعلیقه ای بر شرح تغییرالتنقیح (صاحب کشف الظنون در ذیل عنوان این کتاب وی را صالح بن جلال توقیعی نامیده است). 3) ترجمهء جوامع الحکایات عوفی به ترکی، به دستور سلطان بایزیدبن سلیمان عثمانی. 4) دیوان ترکی. و گوید: پنج بیت از اشعار او در زبدة الاشعار عبدالحی فائضی آمده است. 5) منظومهء لیلی و مجنون به ترکی. 6) حاشیه بر شرح مفتاح العلوم سکاکی در محاکمهء میان دو شرح شریفی و تفتازانی که آن را «ناقدالرأیین فی قواعد الفنین» نامیده است. 7) تعلیقه بر شرح شریف بر مواقف عضدی. 8) حاشیه بر شرح وقایهء صدرالشریعهء ثانی. رجوع به کشف الظنون شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن جمیل زیات مدنی. بطریق سعدبن سعید، از ابی هریرة روایت کند. ابن عدی گوید: ابن ناجیة از صالح روایت کند. (لسان المیزان ج 3 ص 168).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن جناح لخمی. از شاعران حکماست. ابوعبدالله حافظ گوید: وی بلاشک از کسانی است که اتباع را درک کرده است و کلمات او در حکمت مستفاد است. جاحظ گوید صالح بن جناح دمشقی فرزند خود را گفت: پسرک من اگر شبانه روزی بر تو گذشت و دین و جسم و مال تو در آن بسلامت ماند خدای را سپاس بسیار گزار که بسیار کسان را در این روز و شب مال از دست برفت و حرمت در هم شکست و تو در عافیت ماندی و گوید: و بعض مردم چنانند که اگر از تو بردباری بینند جهالت آغاز کنند و اگر جهالت بینند بردبار شوند، و اگر نیکویی بینند بدی کنند و اگر بدی بینند نیکویی کنند، و اگر ستم بینند ترا انصاف دهند و اگر انصاف بینند به ستمکاریت نسبت کنند و کسی را که خوی چنین باشد ناچار خلقی و وقاحتی باید که ترا از خلق و وقاحت او انصاف دهد و جهالتی که از جهالت او بازدارد وگرنه ترا خوار سازد، چه بعض حلم اذعان [ بر ضعف ] است و کسی را که سفیهی نباشد تا او را یاری کند ذلیل شود و کسی را که حکیمی نباشد تا وی را ارشاد سازد گمراه گردد و گوید: از دنیا با آنچه دیده ای بدانچه ندیده ای عبرت گیر، و نشنیده را به شنیده، و نرسیده را به رسیده، و آینده را به گذشته، و نو را به کهن آزمایش کن. بدان که:
انما الدنیا نهار
ضوئه ضوءٌ معار
بینما غصنک غَض
ناعم فیه اخضرار
اذ رماه زمناه
فاذا فیه اصفرار
و کذاک اللیل یأتی
ثم یمحوه النهار.
این وصف دنیاست و آنچه از آن وصف نکردم تلختر و وحشتناکتر است. دنیا چنان است که اگر اقبال کند بفریبد و اگر پشت کند زیان رساند. و برخواند:
نموت و ننسی غیر ان ذنوبنا
اذا نحن متنا لاتموت و لاتنسی
الا رب ذی عینین لاتنفعانه
و هل تنفع العینان من قلبه اعمی.
و نیز او راست:
و افضل قسم الله للمرء عقله
فلیس من الخیرات شی ء یقاربه
اذا اکمل الرحمان للمرء عقله
فقد کملت اعراقه و مناسبه.
مرزبانی گفت: صالح بن جناح شاعری کوفی است و در مواعظ و آداب سخنانی رشیق دارد. او راست:
الا انما الانسان غمد لقلبه
و لا خیر فی غمد اذا لم یکن نصل
و ان تجمع الاَفات فالبخل شرها
و شر من البخل المواعید و المطل
و لا خیر فی وعد اذا کان کاذباً
و لا خیر فی قول اذا لم یکن فعل.
جاحظ گوید او راست:
تعلم اذاما کنت لست بعالم
فما العلم الا عند اهل التعلم
تعلم فان العلم زین لاهله
و لن تستطیع العلم ان لم تعلم
تعلم فان العلم ازین بالفتی
من الحلة الحسناء عند التکلم
و لا خیر فی من راح لیس بعالم
یصیر بما یأتی ولا متعلم.
(تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 صص 367 - 368).
ابن الندیم گوید: او را پنجاه ورقه شعر است. و رجوع به معجم المطبوعات ستون 65 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن حبیب بن صالح سواق مدینی. وی از پدر خود روایت کند و از وی اسماعیل بن ابی اویس و هارون بن عبدالله و محمد عوف روایت کنند و ذهبی آرد که ابوحاتم وی را مجهول داند، چه وی از پدر خود و جناح روایت کند و آنان مجهولانند. ابن حجر گوید: ابوحاتم حبیب را مجهول شمرده است، نه صالح را. (لسان المیزان ج 3 ص 168).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن حجر. وی یکی از حکام یعقوب لیث صفار است. مؤلف تاریخ سیستان پس از داستان غلبهء یعقوب بر شهر رُخد و فرار صالح بن نضر و کشته شدن زنبیل سردار وی، نویسد: پس صالح بن حجر را که ابن عم زنبیل بود به ولایت رُخد فرستاد و صالح بن النضر اندر بند یعقوب فرمان یافت پسِ هفده روز که او را به سیستان آورد، روز شنبه هفده روز گذشته از محرم سنهء احدی و خمسین و مأتین (251 ه . ق.). سپس گوید: یعقوب روزگاری به سیستان ببود، خبر آمد که صالح بن حجر عاصی شد به رُخد. یعقوب به حرب صالح رفت روز دوشنبه دو شب مانده از ذیحجهء سنهء اثنی و خمسین و مأتین (252 ه . ق.) و خلیفت کرد بر سیستان عزیزبن عبدالله را [ رفتن یعقوب به حرب صالح بن حجر ] . صالح به قلعهء کوهژ(1) بود هیچ خبر نداشت، تا یعقوب پیرامن قلعه فروگرفت، پس چند روز حرب صعب کردند، چون صالح را یقین شد که قلعه بخواهد ستد، خویشتن را بکشت، و او را از قلعه فروافکندند و قلعه بدادند و زنهار خواستند، و صالح را به بُست آوردند و به گور کردند، یعقوب به قلعه استواری نشاند و باز سیستان آمد چهار روز مانده از جمادی الاولی سنهء ثلاث و خمسین و مأتین (253 ه . ق.). (تاریخ سیستان صص 206 - 208).
(1) - کوهتیز. کوهشیر.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن حرب بن خالد، مکنی به ابی معمر. وی مولای سلیمان بن علی بن عبدالله بن عباس هاشمی است. از عبدالاعلی سامی و سلام بن ابی خبزة و خالدبن یزید هدادی و اسماعیل بن یحیی تمیمی روایت کند و از وی ابوبکربن ابی الدنیا و عبیدالعجل و احمدبن ابی عوف بزوری و عبدالله بن محمد بن ناجیه و ابوحامد محمد بن هارون حضرمی روایت کنند. صالح به بغداد سکونت داشت. (تاریخ بغداد ج 9 صص 316 - 317). عسقلانی گوید وی مکنی به ابی محمد است و از سلام بن مطیع روایت کند و محمد بن اسحاق و جز او از وی روایت کنند و ابن حبان او را ثقة دانسته است. (لسان المیزان ج 3 ص 168).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن حریث بن یزید. وی شیخ یحیی بن علاء رازی است. و ابوحاتم گوید مجهول است. (لسان المیزان ج 3 ص 168).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن حسان انصاری، از بنی النضیر، مکنی به ابی حارث. او از محمد بن کعب قرظی و عروة بن زبیر روایت کند. ابن ابی حاتم گوید وی حجازی است و به بغداد آمد و ابن ابی ذئب و أنس بن عیاض و عائذبن حبیب و سعیدبن محمد وراق از وی روایت کنند. خطیب گوید: ابن ابی ذئب از صالح بن ابی حسان روایت کند نه از صالح بن حسان. (تاریخ بغداد ج 9 ص 301). و رجوع به الموشح ص160 و 198 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن حسن بن احمد فقیه ازهری مصری ملقب به صالح بهوتی. مولد وی به قاهره بود و بسال 1121 ه . ق. بدانجا درگذشت. او راست: «الفیه در فرائض» که جامع فتاوی مذاهب چهارگانه است و او راست «الفیه»ای دیگر در فقه شافعی و «نظم کافی» و تعلیقات و حواشی و منظومه ای نیز دارد که در آن ضعفی است. (الاعلام زرکلی ص 424).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن حسن جزائری. عالمی فاضل بود و از شیخ بهائی سؤالاتی کرده و شیخ بدانها جواب گفته و بدو اجازهء روایت داده است. شیخ حر ذکر او در امل الاَمل بیاورده است. صالح بسال 1031 ه . ق. درگذشت. رجوع به روضات الجنات شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن حسین بن احمدبن ابی بکر حلبی، معروف به دادیخی. وی فقیه، اصولی و کاتب بود و نزد پدر خویش و محمودبن ابی الشنأ باذستانی و ابوالحسین علی بن ابراهیم عطار و عبدالقادربن بشیر و جز آنان تلمذ کرد، و از ایشان اجازت یافت و چندی نیابت قضاء اریحه و ادلب و حلب داشت. پدر وی از اعیان حلب بود و چون دختر صالح بن ابراهیم بن عبدالله دادیخی را به زنی گرفت بدین لقب معروف شد و او را صالحی نیز خوانند و صالح لقب دادیخی را از سوی مادر دارد. مولد وی یکی از دو جمادی 1138 ه . ق. باشد و بسال هزار و دویست و اندی درگذشت. (اعلام النبلاء ج 7 ص 148).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن حسین بن صالح سواق. وی از پدر خویش روایت کند و از وی ابن اویس و هارون حمال روایت کنند. ابن حجر گوید ذهبی او را مجهول شمرده و ابوحاتم متعرض او نگشته و این کس همان است که ذهبی پدر او را حبیب گفته است. (لسان المیزان ج 3 ص 168).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن حسین جعفری، مکنی به ابی البقاء. او راست: تخجیل من حرف الانجیل در ده باب. (کشف الظنون ج 1 ص 269).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن حکم نیلی احول. شیخ طوسی در رجال او را از اصحاب امام صادق (ع) شمرده و لقبی برای وی نیاورده است، لیکن نجاشی او را لقب احول داده و گوید: از ابوعبدالله روایت کند و ضعیف است و از وی ابن بکیر و جمیل بن دراج روایت کنند و او را کتابی است که بشربن سلام و دیگران آن را از وی نقل کرده اند. (تنقیح المقال ج 2 ص 91).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن حکیم بصری تمار، مکنی به ابی سعید. وی به سامراء سکونت جست و از مسلم بن ابراهیم روایت کند. عبدالرحمان بن ابی حاتم رازی ذکر او آورده و گوید من و پدرم در سامراء از وی روایت کردیم. (تاریخ بغداد ج 9 ص 317).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن حمادبن عبدالعزیز، مکنی به ابی یوسف. او از بکربن بکار و از وی اسحاق بن شاذة روایت کند. (ذکر اخبار اصفهان ص 350).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن حی. فرزند وی حسن بن صالح مؤسس فرقهء صالحیه از زیدیان است. (سمعانی ص347).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن حیوان (یا خَیوان) سبأی. از ابن عمر و عقبة بن عامر و ثابت بن خلاد روایت کند. ابن حبان او را ثقه شمرده است. (حسن المحاضرة ص115). صاحب تنقیح المقال گوید: وی از صحابه و مجهول الحال است.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن خالد محاملی، مکنی به ابی شعیب. نجاشی گوید وی ملقب به کناس و مولای علی بن حکم بن زبیر مولی بنی أسد است و از ابوالحسن موسی بن جعفر (ع) روایت کند و او را کتابی است که جماعتی و از جمله عباس بن معروف آن را روایت کنند. و هم نجاشی در باب کنی گوید: ابوشعیب محاملی ثقة است، و شیخ طوسی در رجال او را ثقه شمرده و علمای رجال متأخر نیز او را توثیق کرده اند. وی از امام صادق (ع) نیز روایت کند. (تنقیح المقال ج 2 ص 91).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن خَبّاب. محدث است.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن خلف بن داودبن سعیدبن عبدالله جواربی. وی از داودبن مهران دباغ و عاصم بن علی و موسی بن ابراهیم مروزی روایت کند، و از وی فرزند وی محمد بن صالح روایت آرد. (تاریخ بغداد ج 9 ص 317).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن خوات. رجوع به صالح بن صالح بن خوات شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن خیوان. رجوع به صالح بن حیوان شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن داود. برادر یعقوب بن داود وزیر و ندیم مهدی عباسی خلیفه. و او هنگامی که ولایت یافت بشاربن برد وی را بدین بیت هجا گفت:
هم حملوا فوق المنابر صالحاً
اخاک فضجت من اخیک المنابر.
چون یعقوب این بیت بشنید نزد مهدی شد و گفت: این کور مشرک امیرالمؤمنین را هجا گفته است. پرسید چه گفته؟ یعقوب گفت مرا از راندن آن بر زبان معذور دار و مهدی اصرار ورزید، یعقوب این دو بیت برخواند:
خلیفة یزنی بعماته
یلعب بالدبوق و الصولجان
ابدله الله به غیره
ودس موسی فی حرالخیزران.
مهدی بفرمود تا بشار را حاضر آرند و یعقوب بترسید که اگر بشار بیاید خلیفه را بستاید و آزاد شود، پس کس فرستاد تا وی را در نهری غرق کردند و بمرد. (ابن اثیر ج 6 ص 35).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن دراج کاتب، مکنی به ابی توبه. محمد بن جعفربن احمد ناقد از وی روایت کند. (لسان المیزان ج 3 ص 168).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن درهم، مکنی به ابوالازهر. تابعی است. رجوع به صالح دهان شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن دعیم. طبرانی و بغوی او را به ضعف متهم کنند. (لسان المیزان ج 3 ص 168).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن راشد. از عبدالله بن ابی مطرف روایت کند. وی شامی مجهول و حدیث او منکر است. بخاری گوید حدیث او صحیح نیست و عقیلی او را در ضعفا ذکر کند. ازدی گوید: بصری و متروک الحدیث است. (لسان المیزان ج 3 صص 168 - 169).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن رزین. شیخ طوسی در فهرس گوید: او را اصلی است که حسن بن محبوب آن را از وی روایت کند و نجاشی گوید: وی از ابوعبدالله و منصوربن یونس از وی روایت کند و کتاب او را حسن بن محبوب نقل کرده است. علماء رجال متأخر نیز او را ذکر کرده اند. (تنقیح المقال ج 2 صص91 - 92).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن رستم، مکنی به ابی عبدالسلام، مولی بنی هاشم. تابعی است. او از ثوبان و ابوداود از وی روایت کند. محمد بن ادریس گوید: وی مجهول الحال است. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص369).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن رستم، مکنی به ابی عامر خزاز. تابعی است. ابن قتیبه بواسطهء أصمعی از وی روایت کند و او از ایاس از عمر بن هبیرة وزیر روایت آرد. (عیون الاخبار ج 1 ص 18). ابوبکر سجستانی گوید: صالح از عطاء از ابن عباس، و وکیع و حجاج از وی روایت کنند. (المصاحف ص 174).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن رشدین کاتب، مکنی به ابی علی. یکی از ائمهء کتاب و ماهر در سائر آداب است. او صحبت متنبی را دریافته و شعر او را روایت کرده است و وی را معانی جیدی است. ثعالبی گوید: محمد بن عمر الزاهر این اشعار را از وی انشاد کرد:
قل لمولای منعما
لِمْ صرمت المتیما
انت اعطشتنی الیـ
ـک و ابکیتنی دما
فاذا شئت ان تری
عاشقاً میتاً ظما
فأدِرْ فیَّ ناظری
ـک تجدنی توهما.
روزی ابن ابی الزلازل به زیارت وی شد و او را به خانه نیافت، پس رقعه ای بنوشت و از طاق به خانه افکند و نام خویش بنگاشت. چون صالح بیامد و نام وی بدید و رقعه را بیافت و دانست که او را بر انقطاع از وی عتاب کرده است در وقت به خانهء او شد و او به خانه نبود، پس نام خود بر در خانهء او نوشت و رقعه ای به خانه افکند که در آن این قطعه بود:
قد و من خصنی بودک اذکی
طول شوقی الیک فی القلب نارا
سرت فیه تلقاء داری قصداً
فاذا النور قد تغشی الدیارا...
چون ابن ابی الزلازل این رقعه بدید این ابیات بدو نوشت:
بأبی انت سابق لایجاری
قاده نحویَ اشتیاق فزارا
عاقنی الحظ ان اراه و ان نق
ضی عند اجتماعنا الاوطارا.
(یتیمة الدهر ج 1 صص 317 - 319).
و نیز ثعالبی گوید قائد ابوتمیم سلیمان بن جعفر صالح بن رشدین را نامه کرد و او را به شراب خواند. وی نپذیرفت و این ابیات بدو فرستاد:
یا ایها القائد الجلیل و من
اصبح بالمکرمات یفتخر
آلیت لااشرب المدام و ان
کانت ذنوب المدام تغتفر
یکفی اخا العقل ان سورتها
تجنی علی عقله و یعتذر.
و قائد این ابیات در پاسخ او نوشت:
اباعلی حاشاک یا أملی
من أن اراک الغداة تعتذر
قلبی اذا غبت ساعة قلق
یکاد شوقاً الیک یستعر
فسر الینا فوقتنا حسن
ساعد فیه السحاب و المطر.
(یتیمة الدهر ج 1 صص 319 - 320).
و هم ثعالبی از وی آرد که با قائد ابوتمیم در ضیعه ای ازآنِ او بودیم، چون شراب در ما اثر کرد به کنیز وی عبده نام که بدانجا رفت و آمد داشت نگریستم و شرابم بر آن واداشت که رقعه ای برگرفتم و بنوشتم:
صالح لایزال یطلب عبده
من کریم یصفی الاخلاء وده
قد بثثت الغداة و جدی و حبی
من ولی یولی لمولاه مجده
فاذا شئت ان اری لک عبداً
فتفضل اباتمیم بعبده.
چون نامه برگرفت و بخواند خاموش شد. من بترسیدم و با او به می گساری پرداختم، سپس به خانه ای شدم که برای من پرداخته بود، در وقت کنیزک بیامد، جامه ای گرانبها و نیکو پوشیده و دُرجی همراه داشت که در آن طیب بسیار بود و رقعه ای که این ابیات در آن نوشته بود:
قد بعثنا اباعلی بعبده
و قضینا بذاک حق الموده
و حمدناک اذ خطبت الینا
اسئل الله أن یهنیک حمده
فخذنها فانت اکرم کفو
و هْی ما عشت کاسمها لک عبده.
و خادمی که همراه کنیزک بود گفت مولای من می فرماید: بامداد از خانه بیرون مرو تا کس نزد تو فرستم و چون بامداد شد، قائد ابوتمیم با کنیزکان مغنیه و طباخ و طعام فراوان و شراب به خانهء من آمد و تا شب به خوردن و می گساری پرداختیم و او خرسند به خانهء خود بازگشت. (یتیمة الدهر صص 319 - 320).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن رشید. وی فرزند هارون الرشید است و هنگام مرگ هارون به سل در قریهء سناباد به ظاهر طوس حضور داشت و بر او نماز گزارد. (مجمل التواریخ ص 349) (کامل ابن اثیر ج 6 ص 85). ابن ابی اصیبعة از فرخ خادم مولی صالح آرد که: صالح به بصره بود و ابوالرازی عامل وی نیز بدانجا بود. و چون جبرئیل بن بختیشوع خانهء خویش در میدان احداث کرد از مولای من درخواست تا پانصد ساجه بدو عطا کند و هر ساج را سیزده دینار بها بود. مولای من گفت پانصد بسیار است ولی ابوالرازی را نویسم تا دویست ساج تو را دهد. جبرئیل گفت نخواهم، من به مولای خود گفتم چنان بینم که جبرئیل به کین تو برخیزد. گفت جبرئیل نزد من خوارتر از هر خوار است، چه من هیچگاه داروی او بکار نبرم و معالجت او نپذیرم. سپس مولای من از امیرالمؤمنین مأمون درخواست تا به مهمانی او رود. مأمون بپذیرفت و مولای من مجلسی آراست و چون مأمون بیامد و بنشست جبرئیل بدو گفت رخسار تو را دیگرگون بینم، سپس برخاست و نبض او بگرفت و گفت امیرالمؤمنین شربت سکنجبین خورَد و غذا را واپس اندازد تا حال معلوم شود. مأمون چنان کرد و جبرئیل پی درپی نبض او میگرفت و چیزی نگذشت که خادمان جبرئیل با طبقی که در آن قرصه ای نان و آشی از کدو و ماش بود بیامدند و جبرئیل گفت روا ندارم که امیرالمؤمنین امروز از گوشت حیوانات خورد و بهتر که بدین غذا اکتفا کند. مأمون از آن غذا بخورد و بخفت و چون از خواب برخاست جبرئیل گفت بوی نبیذ حرارت را زیاد کند، رأی آن است که بازگردید. پس مأمون به خانه بازگشت و همهء نفقهء مولای من بهدر شد، سپس مولای من مرا گفت میان پذیرفتن دویست ساجه از پانصد ساجه و دعوت خلیفه جمع کردن میسر نباشد. (عیون الانباء ج 1 ص 133). و مادر صالح یکی از کنیزان هارون بود. (ابن اثیر ج 6 ص 86). و نیز ابن اثیر گوید: چون هارون در خراسان درگذشت صالح امین را نامه کرد و با آن عصا و برده و انگشتری خلافت بهمراه رجاء خادم نزد وی به بغداد فرستاد. (ابن اثیر ج 6 ص 88) (حبیب السیر جزء سوم از ج2 ص 286). و ابن عبدربه نام مادر صالح را نادر نوشته است. (عقدالفرید ج 5 ص 396).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن رُمَیْح. دارقطنی گوید: او بچیزی نیست. (لسان المیزان ج 3 ص 169).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن روبة. وی از عراقیین و از او یونس بن ابی اسحاق روایت کند. (لسان المیزان ج 3 ص169).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن روبة السمان. مجهول است. از وی شبیب بن عمر روایت کند. ابن حبان وی را در ثقات آورده و گوید: از وی عثمان بن ابی زرعه و عبدالحمید بن ابی جعفر روایت کنند. (لسان المیزان ج 3 ص 169).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن روزبه. رجوع به صالح بن محمد بن صالح شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن زیاد سوسی. رجوع به صالح سوسی شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن سراج الدین. رجوع به صالح بن عمر بلقینی شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن سرح. اسلم منقری از وی روایت آرد. احمدبن حنبل گوید: وی از خوارج است. ابن حبان او را در ثقات آورده و گوید: او از عمران بن حطان و از وی ابوالعلاء عمر بن العلاء یشکری روایت کند. ابوالفرج اصفهانی حدیثی دربارهء قضات بطریق وی از عایشه آورده است. (لسان المیزان ج 3 صص169 - 170).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن سعید. از خواص محبین اهل بیت است. و در خان الصعالیک سامرا درک خدمت امام علی النقی کرد و از او روایت کند. (حبیب السیر چ تهران جزء اول از ج2 ص 435).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن سعید (یا سعد). وی مؤذن عمر بن عبدالعزیز بود. (تاریخ ابن عساکر ج 6 ص 369) (سیرهء عمر بن عبدالعزیز ص 179).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن سعید أحول. شیخ طوسی در رجال او را از اصحاب امام کاظم موسی بن جعفر (ع) شمرده و گوید مجهول الحال است. سیدصدرالدین او را با صالح بن سعید قماط یکی دانسته است. (تنقیح المقال ج2 ص92).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن سعید جعفی کوفی. شیخ طوسی در رجال او را در عداد اصحاب امام صادق (ع) شمرده و ظاهراً امامی و مجهول الحال است. (تنقیح المقال ج 2 ص 92).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن سعید، مکنی به ابی سعید و ملقب به قماط. شیخ طوسی در رجال او را در عداد اصحاب امام صادق (ع) شمرده و در فهرس گوید: صالح بن سعید قماط مولای بنی اسد است و کتابی دارد که ابراهیم بن هاشم و جز او از اصحاب یونس آن را از وی روایت کنند. نجاشی گوید: وی از ابوعبدالله روایت کند و کتابی دارد و آن را عبیس بن هشام ناشر از وی روایت کند. حسن بن داود در رجال خود گوید: وی یکی از ارکان علم نسب بود، لیکن گفتهء ابن داود را دلیلی نیست و شاید وی را با صالح بن موسی اشتباه کرده است و نیز ممکن است که نام او خالدبن سعید باشد و بهبهانی گوید: شاید خالد و صالح دو برادرند و هر دو را یک کنیت بوده است. سیدصدرالدین گوید: در باب نص بر امامت امام هادی علی بن محمد النقی در کتاب کافی روایتی از صالح موجود است که حسن حال او را میرساند. (تنقیح المقال ج 2 ص 92).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن سلطان بن حسین حلبی. وی شافعی مذهب و در ادب و نحو زبردست بود. مولد او به حلب در 1157 ه . ق. و چون پدر وی پیوسته سفر میکرد نزد جد خود نشأت یافت و جد او از شاگردان ابوعبدالقادر محمد بن صالح مواهبی است. و چون صالح به چهارده سالگی رسید جد او درگذشت. صالح نزد عبدالهادی مصری و عبدالقادر دیری و ابوالیمن تاج الدین محمد بن طاهای عقاد و جز ایشان تلمذ کرد و از آنان و از ابوالفیض صاحب تاج العروس فی شرح القاموس اجازهء روایت دارد. او را شعری اندک است. و اجازهء مشجر مشتمل بر سلسلهء سند قرائت از اساتید خویش تا قراء سبعة ترتیب کرده و او به استنساخ کتابها علاقه ای خاص داشت. (اعلام النبلاء ج 7 صص 174 - 178).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن سلمة رازی. رجوع به صالح بن ابی حماد ابوالخیر رازی شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن سلیمان. محمد بن عثمان بن ابی شیبه گوید: وی مرضی نیست. و او را از غیاث بن عبدالحمید حدیثی غریب است. مستغفری در ترجمهء ابوالوقاص در صحابه آن حدیث را اخراج کرده است. (لسان المیزان ج 3 ص 170).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن سلیمان بن محمد عاملی صیداوی. وی به عراق شد و به کاظمین سکونت جست. شیخ حر در «أمل الاَمل» گوید: وی شیخی عالم عابد صالح و فاضل بود. (روضات الجنات ص330 ذیل ترجمهء صالح بن حسن جزائری).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن سندی. شیخ حر در أمل الاَمل گوید: مردی نیک و از شاگردان علامهء حلی است. (روضات الجنات ص 330 ذیل ترجمهء صالح بن حسن جزائری).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن سندی. شیخ طوسی در رجال وی را در عداد «من لم یرو عنهم» شمرده و گوید: او از انس بن عبدالرحمن و از وی ابراهیم بن هاشم روایت کند. و در فهرس گوید او را کتابی است که احمدبن ابی عبدالله از وی روایت کرده است. (تنقیح المقال ج2 ص92).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن سوید قدوری، مکنی به ابی عبدالسلام. او از حراس عمر بن عبدالعزیز است. در تهذیب تاریخ ابن عساکر از عمروبن مهاجر آید که غیلان مولای آل عثمان و صالح بن سوید بنزد عمر بن عبدالعزیز شدند و عمر شنیده بود که آنان قائل به قدرند، پس آن دو را نزد خود خواست و پرسید که آیا علم خدا در بندگان نافذ است یا منتقض؟ گفتند: نافذ است. عمر گفت: پس سخن در چیست؟ پس آن دو بیرون رفتند و دیگر بار شنید که آن دو همچنان در کلام سخن میگویند، پس آنان را طلبید و پرسید که شما چه می گوئید؟ غیلان گفت: آنچه خدا گوید. عمر پرسید خدا چه گوید؟ گفت گوید: «هل اتی علی الانسان حین من الدهر لم یکن شیئاً مذکوراً. انا خلقنا الانسان من نطفة امشاج نبتلیه فجعلناه سمیعاً بصیراً. انا هدیناه السبیل اما شاکراً و اما کفوراً»(1)، و خاموش شد. پس عمر او را گفت: بخوان و او بخواند تا به پایان سوره رسید: «و ماتشاؤون الا أن یشاء الله ان الله کان علیماً حکیماً. یدخل من یشاء فی رحمته و الظالمین اعد لهم عذاباً الیماً»(2). پس عمر او را گفت ای پسر ماده خر، رحمت خدا را چگونه میبینی. شما فروع را گرفته و اصول را ترک میکنید و آنان را از نزد خود براند و چون به مرض موت افتاد شنید که آن دو تن همچنان به کلام مشغولند، پس ایشان را بطلبید و سخت غضبناک بود. عمروبن مهاجر گوید: من پشت سر عمر و روبروی آن دو ایستاده بودم. عمر پرسید آنگاه که خدا شیطان را سجده فرمود مگر ندانست که او سجده نکند؟ من آنان را اشارت کردم تا بگفتند آری دانست. دیگر بار پرسید آنگاه که خدا آدم را بفرمود تا گندم نخورد دانست که آن را او خواهد خوردن؟ من اشارت کردم تا بگفتند آری میدانست. عمر بفرمود تا آن دو را از نزد وی براندند و اگر اشارت من نمی بود با آنان رفتاری صعب میکرد. سپس عمر بفرمود تا اجناد را نامه ها کردند خلاف آنچه صالح و غیلان می گفتند، لیکن عمر بمرد و آن نامه ها ارسال نشد و هم در این کتاب آرد که غیلان و صالح از مزاحم خواستند تا آنان را از حُرَّس عمر کند. مزاحم ماجرا به عمر گفت و عمر بپسندید و آن دو را بدان شغل بگماشت لیکن از حمل شمشیر منع فرمود. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 صص 369 - 370). عسقلانی گوید: هشام بن عبدالملک در خلافت خویش او و غیلان را بکشت و از ابوزرعهء دمشقی آرد که رجاءبن حیاة هشام بن عبدالملک را نامه کرد که شنیده ام در کشتن غیلان و صالح دودلی، حالی که من کشتن آن دو را از قتل دوهزار رومی دوست تر دارم. (لسان المیزان ج 3 ص 170).
(1) - قرآن 76 / 1 - 3.
(2) - قرآن 76 / 30 و 31.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن سهل بن منهال. ابن الجارود و اسحاق بن حکیم و زهری از وی روایت کنند و از او اسحاق بن بشر و قاسم بن جعفر روایت آرند. (ذکر اخبار اصفهان ج 1 ص 348).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن سهل همدانی. وی از مردم همدان است. شیخ طوسی در رجال او را گاهی از اصحاب امام باقر (ع) و گاهی از اصحاب امام صادق (ع) شمرده و گوید: وی کوفی همدانی است. ابن غضائری گوید صالح از ابوعبدالله روایت کند. وی غالی و کذاب بود و جعل حدیث میکرد. کشی در رجال خویش از وی آرد که: من امام صادق را خدا میدانستم و چون بدو گفتم انکار کرد و گفت من بنده ای بیش نیستم. ابن طاوس در تحریر نیز این حکایت بیاورده است. (تنقیح المقال ج 2 ص 92).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن سهیل همدانی. حسن بن داود او را در شمار ضعفاء آورده است. و شیخ طوسی او را از اصحاب امام صادق و کوفی شمرده است. (تنقیح المقال ج 2 ص 93).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن شافع بن صالح. وی برادر حافظ ابوالفضل احمدبن شافع است. مولد او بسال 474 ه . ق. بود و حدیث از ابومنصور خیاط و ابن الطیوری و جز آنان شنید، و فقه نزد ابی الوفاءبن عقیل آموخت و روایات نیز فراگرفت. دامغانی شهادت او می پذیرفت و سپس دریافت که او و ابوالمظفربن صباغ و کثیربن سمالیق به دروغ گواهی میدهند، پس آنان را عقوبت کرد و شهادت ایشان از اعتبار بیفتاد. صالح بسال 543 ه . ق. درگذشت. (لسان المیزان ج 3 ص 170).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن شجاع بن محمد بن ابی البقاء المدلجی المصری. وی صحیح مسلم را از ابوالمفاخر مأمونی روایت کند. او در صفر سال 651 ه . ق. درگذشت. (حسن المحاضره ص 173).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن شرحبیل، مکنی به ابی نعجة. رجوع به ابونعجة شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن شرف عاملی جبعی. وی جد زین الدین علی شهید ثانی است. در امل الاَمل گوید وی فقیهی فاضل و از شاگردان علامهء حلی است. صاحب ایجاز المقال او را صالح بن مشرف نامیده و آن خطاست. رجوع به روضات الجنات ص 330 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن شریح سکونی. از تابعین و از مردم حمص است و از ابوعبیدة بن جراح و ابوهریره و معاویة و جبیربن نفیر و جز اینان روایت کند و از وی پسر او محمد بن صالح روایت آرد. ابوالحسین رازی گوید: او کاتب ابوعبیدة بود و ابن حبان گوید او ثقة است و کتابت عبدالله بن قرط امیر حمص میکرد. رجوع به تهذیب ابن عساکر ج 6 ص 370 و لسان المیزان ج 3 ص 170 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن شهریار. رجوع به صالح بن مهران شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن شیخ بن عمیرة بن حیان بن سرافهء أسدی. صاحب عیون الانباء از یوسف بن ابراهیم بن مهدی آرد که در اوائل سال 217 ه . ق. صالح سخت بیمار شد و من به عیادت او رفتم(1) و در این وقت اندکی بهبود یافته بود و حکایت کرد که جد وی عمیره را برادری بود و درگذشت و فرزندی نداشت، سپس آثار حمل در کنیزکی از کنیزکان او پدید گشت و اندکی از اندوه جدم بکاست و کنیزک را به خانهء خویش آورد و بر حرم خویش مقدم داشت و آن کنیز دختری بیاورد و جدم آن دختر را بر فرزندان خود مقدم کرد و چون هنگام شوی دادن او شد بنفس خویش متحمل شد که از احوال خواستگاران او تحقیق کند و اخلاق و حسب آنان را بداند و در میان خواستگاران پسرعم خالدبن صفوان بن اهتم تمیمی بود. عمیره وی را گفت در نسب تو نیازی به تحقیق نیست و شوهری دختر برادرم را درخور باشی لیکن میباید اخلاق تو نیز بیازمایم. اگر ترا آسان است یک سال در سرای ما مقام کن تا معلوم افتد وگرنه تو را به نیکو وجهی بازپس فرستم. صالح گوید پدرم از جد خویش حدیث کرد که به هر شب از جوان اخلاقی متناقض به او نقل میکردند و او در کشف حقیقت درماند و چنان دانست که آن کس که او را مدح گوید بدو مایل و آنکه نکوهش کند دربارهء وی ستمکار است. پس خالد را نامه کرد و از اخلاق جوان بپرسید و از او مشورت خواست. خالد پاسخ نوشت: پدر این پسر عم من از خوشخوی ترین مردمان بود و گذشتی نیکو داشت جز اینکه مبتلا به عهار(2) بود و صورتی زشت داشت و مادر این جوان از زیباترین و عفیف ترین زنان اما در بخل و سوءخلق و کم خردی بیمانند بود و پسرعم من زشتی های پدر و مادر را پذیرفته و محاسن آن را از دست داده است. خود دانی، اگر خواهی دختر برادر خویش بدو ده وگرنه خیر او را از خدا خواهانم. صالح گفت چون جدم نامه را بخواند جوان را بطلبید و او را بر شتری نشاند و طعامی برای وی فراهم ساخت، آنگاه کس بدو گماشت تا او را از کوفه بیرون کردند. (عیون الانباء ج 1 صص 179 - 180) (اخبار الحکماء صص 389 - 390).
(1) - در تاریخ الحکما گوید ابراهیم به دیدن او رفت.
(2) - بجای این کلمه در تاریخ الحکماء قفطی دمامه آمده است.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن شیرزاد. ابن عبدربه گوید او در زمرهء کسانی است که خود را به کتابت معروف ساخت، لیکن کاتب نبود و یکی از شعرا در هجو وی گوید:
حمار فی الکتابة یدّعیها
کدعوی آل حرب فی زیاد
فدع عنک الکتابة لست منها
ولو اغرقت ثوبک فی المداد.
(عقدالفرید ج 4 ص 256).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن صالح بن حی. وی از فقهای زیدیه و برادر حسن بن صالح بن حی است. (ابن الندیم). و مؤسس فرقهء صالحیه از زیدیان میباشد. (سمعانی ص 347). شیخ طوسی در رجال گوید: صالح بن صالح بن حی ثوری کوفی همدانی از اصحاب صادق است. (تنقیح المقال ج 2 ص 93).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن صالح بن خوات بن جبیر انصاری. شیخ طوسی در رجال او را در عداد اصحاب امام سجاد علی بن الحسین (ع) شمرده است. (تنقیح المقال ج2 ص93).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن صباح بغدادی. وی از آدم بن ابی ایاس روایت کند. (لسان المیزان ج 3 ص 170).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن صباح، مکنی به ابی الفضل اصفهانی. او از ابن عیینة و از وی علی بن حسن بن سلم روایت کند. رجوع به ذکر اخبار اصفهان ج 1 ص 348 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن صقر. او از عبدالله بن زهیر و از وی سعیدبن واقد مزنی روایت کند. رجوع به عیون الاخبار ج 1 ص 18 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن طرفة بن احمدبن محمد بن طرفة بن کمیت حرستانی. وی به حدیث عنایتی داشت و از ابی ثعلبه روایت کند. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص370).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن طریف. اتباع او در جبال بربر بسر میبردند و وی دعوی پیغمبری کرد و دین تازه آورد و یا پس از او بعض فرزندان وی ادعای پیغمبری کرده اند. ابن حزم گوید پیروان او منتظر رجوع وی بودند، تا اینکه در عصر ما (عشر خامس از مائهء چهارم) آثار ایشان منقطع گشت. (لسان المیزان ج 3 ص 171).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن طریف ضبی، مکنی به ابی صیداء. تابعی است.

صالح.

[لِ] (اِخ) (الملک...) ابن ظاهربن ناصربن نجم الدین ایوب. یکی از ملوک سلسلهء ایوبیان است. پدر وی الظاهر بسال 582 ه . ق. حاکم حلب بود. (تاریخ طبقات سلاطین اسلام، جدول ضمیمهء ص 68).

صالح.

[لِ] (اِخ) (الملک...) ابن عادل بن نجم الدین ایوب. نام وی اسماعیل و از سلاطین ایوبی دمشق است. او بسال 635 ه . ق. در دمشق به سلطنت رسید و هم بدان سال معزول گشت و بار دیگر در 637 سلطنت یافت و تا 643 در آن مقام ببود. (تاریخ طبقات سلاطین اسلام ص 68).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عاصم ناقط. وی از کسائی روایت کند لیکن بر وی قرائت نکرده و اندکی از قرائت را یحیی بن آدم از وی روایت کند. (الفهرس ص 45).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالجبار. وی از ابن جریح و ابن بیلمانی و از او عمر بن خالد حرانی روایت کند. (لسان المیزان ص 172).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالجلیل. وی از زهاد و معاصر با مهدی خلیفه است. در کتاب الوزراء و الکتّاب آمده است که صالح نزد مهدی رفت و او را موعظت کرد و سیرت عمرین را متذکر شد، صالح در پاسخ گفت: زمانه فاسد و مردمان دیگرگون شده اند و عادات نو پدید گشته، سپس جماعتی از اصحاب خود را که در نعمت بسر میبرند نام برد و عمارة بن حمزة را نیز به شمار آورد و گفت شنیده ام او را هزار دواج از وَبَر است و بدون وبر نیز عدهء کثیر سوای دیگر اصناف آن. (الوزراء و الکتاب ص 109). و رجوع به عیون الاخبار ج 2 ص 333 و عقدالفرید ج 3 ص 105 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالرحمن بن عمر. رجوع به علم الدین صالح شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان، مکنی به ابی الولید. صاحب کتاب الوزراء و الکُتّاب آرد که: صالح کاتب حجاج بن یوسف بود و زاذانفروخ دیوان فارسی را بعهده داشت، سپس زاذانفروخ صالح را بدان کار گماشت و او نزد وی مکانتی یافت و زاذانفروخ را گفت تو رئیس من هستی و من ترسم که منزلت تو نزد حجاج ساقط شود و مرا بر تو مقدم بدارد. وی گفت چنین نتواند شد، چه نیاز او به من بیش از نیاز من بدوست، زیرا وی کسی را نتواند یافت که حساب او بعهده گیرد. صالح گفت من اگر خواهم دیوان را به عربی برمیگردانم. گفت یک سطر از آن به عربی برگردان و او بسیاری از آن ترجمه کرد. زاذانفروخ اصحاب خویش را گفت جایی جز اینجا بطلبید (که اینجا مکان ما نیست). و حجاج بسال 78 ه . ق. صالح را فرمود تا دواوین را به عربی برگرداند و عامهء کُتّاب عراق چون مغیرة بن ابی قرة و قحدم بن ابی سلیمان و شیبة بن ایمن و دیگران شاگردان صالح اند. و گوید روزی حجاج صالح را گفت من دربارهء تو فکر کردم و در ریختن خون و گرفتن مال تو گناهی نمی بینم. صالح گفت مشکل کار هم اینجاست که این گفتار پس از تأمل بوده است. حجاج بخندید و سخن نگفت. (الوزراء و الکتاب ص 23). و چون سلیمان بن عبدالملک به خلافت رسید دیوان حرب و دیوان صلاة و دیوان خراج را به یزیدبن مهلب سپرد لکن یزید دیوان خراج را قبول نکرد و سلیمان را گفت تا صالح بن عبدالرحمن را بدان کار گمارد، و سلیمان بپذیرفت. (الوزراء و الکتاب ص 30). و چون یزیدبن عبدالملک به خلافت رسید عمر بن هبیرة را ولایت عراق داد. عمر از مکانتی که صالح را نزد یزید بود بیم داشت، سپس کاتب خود عبدهء عنبری را گفت که توانیم صالح را کیفری کنیم؟ گفت مگر از راه ستم وگرنه گناهی بر او نمی بینم. گفت چگونه بر وی ستم کنیم؟ عبده گفت صالح یزیدبن مهلب را ششصد هزار درهم داده است و بدان برائتی نگرفته. سپس ابن هبیرة یزیدبن عبدالملک را نوشت که صالح را نزد من فرست که ما را بدو حاجتی است. یزید صالح را پرسید کار او با تو چیست؟ وی گفت: من در حالی از عراق بیرون شدم که دیوانها مرتب بود آنچنان که اگر گنگ و لالی را بر آن گمارند فهم تواند کرد. یزید صالح را نزد عمر بن هبیرة فرستاد و چون بدانجا رسید عمر گفت تا او را شکنجه کنند. پس هر آزار که او را میدادند میگفت این قصاص است، چه من با مردم چنین کردم، تا آنکه او را عذابی کردند که فزاریه نام داشت، صالح گفت من کسی را بدین عذاب معذب نکردم. چون تعذیب صالح شدت یافت، جبلة بن عبدالرحمان و جبهان بن محرز و نعمان سکسکی به شفاعت نزد عمر شدند و گفتند صالح را ضمانت کنیم. عبدهء عنبری گفت مال حاضر سازید. گفتند پیش از شب حاضر آریم. کاتب نزد ابن هبیره شد و او را خبر داد لیکن تا به شب از نزد وی خارج نگشت و آنان برفتند و صالح بامداد درگذشته بود. (الوزراء و الکتّاب ص 36). ابن ندیم گوید: صالح مولی بنی تمیم و پدر وی عبدالرحمن از بردگان سجستان بود و کتابت زاذانفروخ میکرد، سپس نزد حجاج مکانت یافت و زاذان را گفت چنان بینم که امیر مرا بر تو مقدم دارد. زاذان گفت نتواند بود که به من محتاج است. صالح گفت به خدا سوگند اگر خواهم دیوان را به عربی برگردانم، توانم. زاذان گفت سطری چند از آن ترجمه کن تا ببینم. وی چنان کرد. زاذان گفت چندی تمارض کن. صالح چنان کرد. حجاج تیادروس طبیب خویش را نزد او فرستاد و پزشک در وی علتی نیافت و زاذانفروخ این بشنید و صالح را گفت تا از تمارض دست بدارد. سپس چنان افتاد که زاذانفروخ در فتنهء ابن اشعث به قتل رسید و حجاج صالح را بجای او گماشت و او ماجرای نقل دیوان را بدو گفت و حجاج وی را متقلد آن کار ساخت، سپس مردانشاه بن زاذانفروخ صالح را گفت با دهویه و ششویه چه کنی؟ گفت عشر و نصف عشر (؟) نویسم. گفت و ید(1) را چه کنی؟ گفت و ایضاً نویسم... مردانشاه وی را گفت خدا بنیاد تو از دنیا برکند آنچنانکه بنیاد فارسی را برکندی و فارسیان وی را یکصد هزار درهم دادند تا خویش را در آن کار ناتوان نماید لکن او نپذیرفت و عبدالحمید بن یحیی میگفت خدا صالح را پاداش نیک دهاد که او را بر کتّاب منّتی بزرگ است. (ابن الندیم ص 338). در عقد الفرید آمده است: گویند نقل دیوان به زمان ولید انجام گرفت. (عقدالفرید ج 5 ص 163). ابن عساکر گوید او و پدر وی از اسیران سجستانند که ربیع بن زیاد حارثی در خلافت عثمان بن عفان آنان را اسیر گرفت، سپس زنی از بنی نزال آن دو را بخرید و آزاد کرد و صالح کتابت عربی و فارسی بیاموخت. صالح فصیح و زیبا بود و به دیوان زیاد و ابن زیاد تردد داشت و با احنف و بزرگان دیگر مصاحبت میکرد و او را حافظه ای قوی بود و آنچه میشنید به یاد می سپرد. او کتابت را از یکی از کاتبان حجاج بیاموخت و هنگامی که خواست دیوان را به عربی گرداند نویسندگان فرس سیصد هزار درم به او عرضه کردند تا از آن کار بازایستد لکن صالح نپذیرفت و عامهء کتّاب بصره و کوفه کتابت از وی آموختند. سلیمان بن عبدالملک دیوان خراج عراق را بدو داد و عمر بن عبدالعزیز نیز یک سال او را بدان کار گماشت، سپس صالح استعفا کرد و عمر بپذیرفت و گویند او را معزول کرد. یزیدبن مهلب از صالح درخواست تا مرغی به طعام او بیفزاید و او امتناع کرد و آنگاه که عاتکه را به زنی گرفت از وی درخواست تا حقوق یک ماههء او را برای ولیمهء عروس بدو دهد و او سر باززد. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص 371). عبدالرحمان بن جوزی از ابن شوذب و او از ضمرة آرد که عمر بن عبدالعزیز صالح بن عبدالرحمان و صاحب او را در عراق به کاری گماشته بود و آنان بدو نوشتند که مردمان را جز شمشیر به صلاح نیارد. عمر در پاسخ نوشت: ای دو خبیث تر از خبیث و پست تر از پست، ریختن خون مسلمانان را به من عرضه می کنید و در نزد من خون هیچ مسلمان خوارتر از خون شما نیست. (سیرهء عمر بن عبدالعزیز ص 91).
(1) - ظ: ایدی.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالقدوس. از افاضل متکلمین و از وجوه زنادقه است. ابن الندیم وی را در شمار متکلمینی آرد که با ظاهر اسلام در باطن زندیق بودند (ص 473) و گوید: او را پنجاه ورقه شعر است و متهم به زندقه بود. (ابن الندیم ص 231). و در تکملهء فهرست آرد که وی متهم به زندقه بود و پسری از وی بمرد، صالح سخت بر او جزع میکرد. ابوالهذیل علاف شیخ معتزله به دیدن او شد و او را محزون دید و بدو گفت چون تو مردمان را همچون کشت می پنداری بر مردن فرزند جزع کردن درست نباشد. گفت از آن بر وی محزونم که کتاب الشکوک مرا نخواند. ابوالهذیل پرسید آن کتاب چیست؟ گفت کتابی در شکوک نوشته ام که هر کس آن را بخواند در آنچه هست چنان شک کند که گویی نبوده است و در آنچه نبوده چنان به شک افتد که گویی بوده است. ابوالهذیل گفت : حال که چنین است در مرگ فرزند خود شک کن و چنان پندار که نمرده است و نیز شک کن که او کتاب شکوک خوانده است، هرچند که آن را نخوانده باشد. (تکملهء ابن الندیم صص 1 - 2). خطیب کنیت وی را ابوالفضل ضبط می کند و می گوید: مولای اسد و یکی از شعراست. مهدی وی را تهمت زندقه برنهاد و بطلبید و چون نزد وی حاضر شد و با او سخن گفت از غزارت علم و ادب و براعت حسن بیان و کثرت حکمت وی عجب کرد و بفرمود تا او را آزاد کنند و چون صالح پشت کرد دیگر بارش بطلبید و گفت آیا تو نگفته ای:
مایبلغ الاعداء من جاهل
مایبلغ الجاهل من نفسه
و الشیخ لایترک اخلاقه
حتی یواری فی ثری رمسه
اذا ارعوی عاد الی جهله
کذی الضنی عاد الی نکسه...
گفت آری گفته ام. مهدی گفت پس تو اخلاق خویش وانگذاری و ما به حکم تو دربارهء تو حکم کنیم، سپس بفرمود تا او را بکشتند و بر جسر بیاویختند و گویند مهدی را خبر دادند که وی ابیاتی در نکوهش پیامبر صلی الله علیه و سلم سروده است. مهدی او را بطلبید و پرسید این ابیات تو گفته ای؟ گفت نه به خدا سوگند، به خدا که یک چشم بهم زدن من شرک نیاورده ام، از خدا بپرهیز و خون مرا به شبهت مریز که رسول فرمود حدود را به شبهه جاری مسازید و قرآن خواندن گرفت چندان که مهدی را بر او رقّت آمد و بفرمود تا وی را رها کنند و چون پشت بکرد گفت قصیدهء سنتیهء خویش را بر من بخوان و صالح آن قصیده خواندن گرفت تا بدین بیت رسید: و الشیخ لایترک اخلاقه... مهدی بفرمود تا او را بکشتند و گویند که وی به زندقه مشهور بود و شعر وی همه امثال و حکم و آداب است و از قصائد نیکوی صالح قصیدهء قافیّهء اوست که این ابیات از آن است:
المرء یجمع و الزمان یفرق
و یظل یرقع و الخطوب تمزق
و لان یعادی عاقلاً خیراً له
من أن یکون له صدیق احمق
فارغب بنفسک لاتصادق احمقاً
ان الصدیق علی الصدیق مصدق
و زن الکلام اذا نطقت فانما
یبدی عیوب ذوی العقول المنطق
و من الرجال اذا استوت احلامهم
من یستشار اذا استیشر فیطرق
حتی یجیل بکل وادٍ قلبه
فیری و یعرف ما یقول فینطق...
ابن عساکر از قریش ختلی آرد که: مهدی مرا بطلبید و بفرمود تا با برید به دمشق روم و عهدی برای من به امیر هر بلد بنوشت و بگفت که در دمشق به دکان عطاری (یا قطانی) روم و در آنجا پیرمردی را که خضاب کرده و صالح بن عبدالقدوس نام دارد گرفته نزد او برم. قریش گوید: به دمشق شدم و آن مرد را بدانجا بدیدم، پس وی را سخت بگرفتم و عهد مهدی بر مردم بخواندم، مردمان به یک سو رفتند و مرا با او بگذاشتند. من قیدها که از پیش برای او آماده کرده بودم در پای وی بنهادم و با برید به بغداد شدیم و او را نزد مهدی بردم. مهدی پرسید صالح بن عبدالقدوس تویی؟ گفت: آری. گفت زندیقی؟ گفت نه، ولی مردی شاعرم که در شعر سخن به فسق گویم. مهدی گفت بخوان! صالح اندکی به خود پیچید، سپس کتاب زندقه را قرائت کرد (؟) و گفت یا امیرالمؤمنین توبه کردم، مرا ببخش و مکش. خلیفه گفت: قصیدهء سینیهء خود بر من بخوان و چون بخواند، خلیفه مرا گفت ای قریش او را به زندان بر. چون بیرون شدیم بفرمود تا او را بازگردانم و گفت ای صالح تو نگفته ای و الشیخ لایترک اخلاقه...؟ گفت: آری من گفته ام. مهدی گفت پس تو نیز اخلاق خود ترک نگویی تا بمیری. سپس چهار تن خادم را که در خدمت او بودند گفت تا چهار جانب وی بگرفتند و خود با یک ضربت او را دو پاره کرد. و مرا فرمود که نیمی از جسد وی در جانب شرقی و نیمی در جانب غربی بیاویزم. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 صص371 - 376). صاحب النقض گوید: وی نخست مجبری و قدری و مشبهی بود و در آخر ملحد شد. (النقض چ تهران ص 156). و صاحب مجمل التواریخ و القصص او را در شمار جماعتی آورده است که در عهد هادی زندقه گرفتند. (مجمل التواریخ و القصص ص 338). در فوات الوفیات از مرزبانی آرد که: صالح حکیم شعر و زندیقی متکلم بود، مهدی صالح را آنگاه که پیری سالخورده بود بعلت زندقهء وی بکشت. او راست:
ماتبلغ الاعداء من جاهل
مایبلغ الجاهل من نفسه.
احمدبن عدی گوید: صالح از مردم بصرة بود و در آنجا مردمان را موعظت میکرد و بر آنان قصه میخواند و او را در حکمت کلامی نیکوست. و از شعر اوست:
لایعجبنک من یصون ثیابه
حذرالغبار و عرضه مبذول
و لربما افتقر الفتی فرأیته
دنس الثیاب و عرضه مغسول.
مهدی با دست خود وی را دو نیمه کرد و جسد وی در بغداد بیاویختند. احمدبن عبدالرحمن گوید: صالح را به خواب دیدم خندان، وی را پرسیدم خدای با تو چه معاملت کرد و چگونه رستی؟ گفت بر خدایی که هیچ چیز بر او پنهان نیست درآمدم و او مرا به رحمت خویش استقبال فرمود و گفت دانستم از آنچه بر تو می بستند بری هستی. (فوات الوفیات ج1 ص 193). ابن حجر در لسان المیزان گوید وی از مردم أزد و صاحب فلسفه و زندقه است. نسائی گوید: ثقه نیست و یحیی بن معین گوید: لیس بشی ء. ابن عدی گوید: در بصره موعظت میکرد و قصه میگفت و از وی حدیثی اندک دیده ام. سپس ابن حجر گوید: این اشعار او راست:
مایبلغ الاعداء من جاهل
مایبلغ الجاهل من نفسه
و الشیخ لایترک اخلاقه
حتی یواری فی ثری رمسه
اذا ارعوی عاد الی جهله
لدی الضنی عاد الی نکسه
و انّ من ادبته فی الصبا
کالعود یسقی الماء فی غرسه
حتی تراه مورقاً ناضراً
بعد الذی ابصرت من یبسه.
و صاحب غریب الفوائد او را در شمار ابن مقفع و ابن ابی العوجاء و ابن زبرقان و دیگر مشهورین به زندقه آرد و گوید: به امر دین متهاون بود و عبدالله بن معتز در «طبقات الشعراء» از زیادبن احمد حنظلی آرد که: تنی چند از ادباء [ زنادقة ] فراهم شده و مناشده میکردند و چون وقت نماز شد صالح بن عبدالقدوس برخاست و نمازی کامل بگزارد و چون از وی سبب پرسیدند گفت: عادت بلد است و راحت جسد. و از شعر اوست:
یستحسن الناس ما قال الغنی و لا
یستقبحون له فع و ان قبحا
و یزدری الناس من امسی اخا عدم
منهم و ان کان من یوزن به رجحا.
(لسان المیزان صص 172 - 174).
و رجوع به معجم الادباء ج 4 ص 266 و عقدالفرید ج 2 صص260 - 261 و الاعلام زرکلی شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالکریم بحرانی. مؤلف روضات گوید: صالح بن عبدالکریم کرزکانی بحرینی با شیخ جعفربن کمال الدین بحرینی معاصر و دوست بود و از بحرین به شیراز شدند که در آن روز مرکز فضلا بود و مدتی ببودند، سپس مواضعه کردند که یکی به هند رود و دیگری در ایران باشد و هرکه را بی نیازی زودتر نصیب افتد، دیگری را دستگیری کند. پس شیخ جعفر به هندوستان رفت و در حیدرآباد مسکن گزید و شیخ صالح در شیراز بماند و هر دو مقامی منیع یافتند و مرجع امور گشتند و شیخ جعفر به هندوستان بسال 1088 ه . ق. درگذشت. (روضات الجنات ص 149 و 330).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالکریم عابد. ابن ابی حاتم او را بغدادی داند و از فضیل بن عیاض و سفیان بن عیینه روایت کند و از وی اسحاق بن موسی انصاری و محمد بن حسین برجلانی و علی بن موفق و جز اینان روایت کرده اند. وی بسال 208 ه . ق. درگذشت. (تاریخ بغداد ج 9 صص 312 - 313).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالله. وی مولای المعتمد علی الله عبّاسی است و از عثمان بن ابی شیبه روایت کند. و عبدالله بن عدی جرجانی در سامراء از وی روایت کرده است. (تاریخ بغداد ج 9 ص 328).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالله بن ابی فروه، مکنی به ابی عفراء. تابعی است.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالله بن جعفر اسدی کوفی، ملقب به محیی الدین. ابن الصباغ محدث نیشابوری ترجمهء او بیاورده است. (روضات الجنات ص 487).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالله بن حسن، مکنی به ابی الفضل هاشمی عباسی. ابن عدی از وی و او به یک واسطه از عمر روایت کند. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص 370).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالله بن عبدالقدوس. رجوع به صالح بن عبدالقدوس شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالله ازدی، مکنی به ابی یحیی بصری. وی از ابی جوزا روایت کند. ابوالفتح ازدی گوید: در حال او مردد باشم. عقیلی گوید: وی بصری است و ابی یحیی کنیت اوست. رجوع به لسان المیزان ج 3 ص 175 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالله ترمذی، مکنی به ابی عبدالله. وی ساکن بغداد بود، و از مالک و حمادبن یحیی الابح و عبدالوارث بن سعید و عبثربن قاسم و شریک بن عبدالله و جعفربن سلیمان و فرج بن فضاله و ابی نضر یحیی بن کثیر و یحیی بن زکریابن ابی زائده و عمر بن هارون بلخی و محمد بن محمد فضیل بن غزوان و معاذبن معاذ عنبری روایت کند. و از وی محمد بن اسحاق صاغانی و عباس بن محمد دوری و احمدبن زیاد سمسار و ابوبکربن ابی الدنیا و عبدالله بن احمدبن حنبل و صالح بن محمد جزرة و ابوزرعه و ابوحاتم رازیان روایت کنند. وی بسال 231 ه . ق. درگذشت. (تاریخ بغداد ج 9 صص 315 - 316). عسقلانی گوید: ابن حبان در کتاب ثقات وی را ستوده است. و او جز صالح بن محمد ترمذی مذموم است و ابوعون را قصیده ای است که در آن صالح بن محمد را قدح و صالح بن عبدالله را مدح گفته است. (لسان المیزان ج 3 ص 176).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالله جلاب. شیخ طوسی در رجال او را در عداد اصحاب امام عسکری حسن بن علی (ع) شمرده است. بهبهانی در تعلیقه گوید: وی برادر شاهویه بن عبدالله جلاب است. (تنقیح المقال ج 2 ص 93).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالله خثعمی. شیخ طوسی در رجال او را با نسبت کوفی از اصحاب امام صادق (ع) شمرده و بار دیگر بی ذکر نسبت کوفی، گوید از اصحاب امام علی بن موسی الرضا (ع) است. صاحب جامع الرواة گوید: شاید که دو تن باشند و این احتمال بی جاست. (تنقیح المقال ج 2 ص 93).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالله قیروانی. وی از مالک روایتی منکر دارد و از او فرزند وی فضل روایت کند. خطیب هر دو را مجهول شمرده و دارقطنی آنان را ضعیف خوانده است. (لسان المیزان ج 3 صص 174 - 175).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالله کرمانی. از ابوامامة بن سهل روایت کند. ازدی گوید متروک است. داودبن قیس از وی و از صالح بن جبیر روایت کند. نباتی وی را ضعیف شمرده است. (لسان المیزان ج 3 ص 171).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالله، کوفی أحول. شیخ طوسی او را در شمار اصحاب امام صادق (ع) آورده است. (تنقیح المقال ج 2 ص 93).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالله، مکنی به ابی شعیب انصاری. محدث است و در دمشق میزیست. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص 370).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالملک تمیمی خراسانی. وی از شاگردان اسحاق بن حماد استاد خط عربی است. (الفهرست ص 11). و رجوع به ابوالفضل صالح بن عبدالملک شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عبیدبن هانی. وی از مردم قریهء نوی و امام قریهء حراکه است. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص 376).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عجلان. ازدی گوید: در صحت حدیث او شک کرده اند. و فلیج بن سلیمان گوید: مدنی است. رجوع به لسان المیزان ج 3 ص 175 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عدی، ملقب به شقران. رجوع به صالح شقران شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عطاءبن خباب. محدث است.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عطیه. وی از شیعیان علوی است و مروان بن ابی حفصه را که از شعرا و شیعهء عباسی است بکشت. ابوالفرج گوید: چون مروان بن أبی حفصه این شعر بگفت:
انی یکون و لیس ذاک بکائن
لبنی البنات وراثة الاعمام
و صالح بن عطیه آن را بشنید، با خدای خویش عهد کرد که او را بکشد، پس با او طرح دوستی کرد و چون مروان را تب عارض شد و بستری گشت صالح به خانهء او شد و چون تنها بماندند صالح گلوی وی بگرفت و رها نکرد تا جان بداد. (ضحی الاسلام ج 3 ص 313).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عقبة. شیخ طوسی در رجال یک بار او را در شمار اصحاب امام باقر محمد بن علی (ع) و یک بار در عداد اصحاب امام کاظم موسی بن جعفربن محمد بن علی (ع) آورده است و گوید: مجهول الحال است. علمای متأخر علم رجال نیز از او ذکری نکرده اند. (تنقیح المقال ج 2 ص 93).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عقبة بن خالد اسدی. نجاشی گوید: او را کتابی است و محمد بن ایوب آن را از وی روایت کند. ظاهراً امامی و مجهول الحال است. (تنقیح المقال ج 2 ص 93).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عقبة بن قیس بن سمعان بن ابی رُبَیْحة و در برخی نسخ زَنحَة و در برخی کتب رجال بَریحة و در کافی ابوبُرَیْحَة آمده و صاحب ایضاح الاشتباه نیز آن را از کتاب برقی چنین نقل کرده است. شیخ طوسی در رجال گاهی او را در شمار اصحاب امام صادق (ع) و گاهی در شمار اصحاب امام کاظم (ع) آورده است و در بعضی نسخ رجال شیخ در باب «من لم یرو عنهم علیهم السلام» نیز صالح بن عقبة را ذکر کرده و گوید: اسماعیل بن بزیع از وی روایت کند. و نیز شیخ طوسی در الفهرس گوید صالح بن عقبة را کتابی است که محمد بن اسماعیل بن بزیع آن را روایت کرده است. رجوع به تنقیح المقال ج 2 ص 93 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن علاء. مجهول الحال است. (تنقیح المقال ج 2 ص 93).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن علی. محدث است و به سند خود از جابربن عبدالله انصاری روایت کند. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص 377).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن علی بن عبدالله بن عباس. رجوع به صالح عباسی شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن علی بن عطیهء اضخم، مکنی به ابی محمد بصری. علامه در خلاصة الاقوال فی علم الرجال و حسن بن داود در باب دوم رجال از او نام برده اند و گویند اخباری و ضعیف بوده است. و بعضی گویند شاید وی همان صالح بن علی بن عطیهء بغدادی است و برخی او را با صالح ابومحمد یکی شمرده اند. در جامع الرواة آمده است که ابراهیم بن عقبة از وی روایت کند. (تنقیح المقال ج 2 صص 93 - 94).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن علی بن عطیهء بغدادی. شیخ طوسی در رجال او را در عداد اصحاب امام علی بن موسی الرضا (ع) شمرده است و ظاهراً امامی و مجهول الحال است. (تنقیح المقال ج 2 ص 94).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن علی الهاشمی. او از احمدبن حنبل روایت کند. (مناقب احمدبن حنبل ص 97).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن علی نوفلی. او از احمدبن حنبل روایت کند. (مناقب احمدبن حنبل ص 98).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عمار جهنی. شیخ طوسی در رجال او را در عداد اصحاب امام صادق جعفربن محمد آورده است و گویا او امامی و مجهول است. (تنقیح المقال ج 2 ص94).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عمر بن ابی بکر سکسکی شافعی، مکنی به ابی عبدالله و معروف به بریهی. او راست: شرحی بر کتاب کافی در فرائض و میراث تألیف اسحاق بن یوسف فرضی زرقالی. وی بسال 714 ه . ق. درگذشت. (کشف الظنون).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عمر بُلْقینی قاضی شافعی، ملقب به علم الدین. او راست: التجرد و الاهتمام بجمع فتاوی الوالد شیخ الاسلام، که در این کتاب فتاوی پدر خویش شیخ الاسلام سراج الدین عمر بلقینی را فراهم آورده و به شعبان سال 830 ه . ق. از آن فارغ شده است. وفات وی بسال 868 بود. (کشف الظنون ج 1 ص 249). و نیز او راست: الجوهر الفرد فی ما یخالف فیه الحر العبد. تذکرة علم الدین بلقینی. تفسیر بلقینی. تحفة الامین فی من یقبل قوله بلا یمین. (کشف الظنون ج1 صص 260، 275، 307، 412).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عمر قصار، مکنی به ابی شعیب. وی از رُسْته و از او عبدالرحمان بن محمد بن سیاه مذکر روایت کند. (ذکر اخبار اصفهان ج 1 ص350).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عمران بن حرب، یا صالح بن عمران بن صالح بن عمران عبدالله، مکنی به ابی شعیب دعا. او بخاری الاصل است و از سعیدبن داود زنبری و ابونعیم فضل بن دکین و ابوغسان نهدی و سلیمان بن حرب و مسلم بن ابراهیم و عفان بن مسلم و عبیدالله عیشی و حسن بن بشیربن سلم و ابوعبید قاسم بن سلام و محمد بن حمید رازی روایت کند و از وی یحیی بن محمد بن صاعد و احمدبن کامل قاضی و اسماعیل بن علی خطیبی و ابوبکر شافعی و جز آنان روایت کنند. ابوالحسین بن منادی گوید: حدیث وی قوی نیست. محمد بن احمدبن رزق گفته است که صالح دعا در بیست ویکم ذوالقعدة 285 ه . ق. درگذشت. (تاریخ بغداد ج 9 ص 321). و رجوع به لسان المیزان ج 3 ص175 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عمران بن شعیب. او از احمدبن حنبل روایت کند. (مناقب احمدبن حنبل ص 98).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عمران سغدی. چون پدران وی مقیم سغد بودند از اینرو به سغدی معروف گشت. وی به اخبار پیمبر معرفت داشت. او راست: عراة ذات الاباطیل. (ابن الندیم ص 133).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عمرو. وی از ابان روایت کند. دارقطنی گوید: او احادیثی منکر دارد. (لسان المیزان ج 3 ص 175).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عمیر. نام او حارث است. ابن عساکر از ابی حاتم آرد که نام او صالح است نه حارث. رجوع به حارث بن عمیر شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن عیسی بن عمروبن بزیع. شیخ طوسی در رجال او را در عداد اصحاب امام هادی علی بن محمد (ع) شمرده است و در نسخه ای از این کتاب پدر وی را موسی نوشته اند و شاید وی امامی و مجهول است. (تنقیح المقال ج 2 ص 94).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن فتح بن حارث، مکنی به ابی محمد شامی. وی از فضل بن احمدبن عامر شامی و از او مکی بن محمد بن عمر روایت کند. ابن عساکر گوید مجهول است. (لسان المیزان ج 3 ص 175). صالح به دمشق شد و بدانجا حدیث گفت لیکن مجهول الحال است. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 صص 377 - 378).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن فکاک و یا صالح حماد. در تاریخ سیستان آمده است که چون هرثمة بن أعین حکم بن سنان را سوی سیستان فرستاد صالح بن فکاک سپاه سالار حکم بود و حکم او را به حرب خوارج فرستاد و حربی سخت بکردند و صالح و یاران او کشته شدند و اندکی به هزیمت رفتند. (تاریخ سیستان صص 161 - 162).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن فیروز عکی. وی شاعری زبردست و سواری چابک و در جنگ صفین با معاویه بود، و چون مبارز طلبید مالک اشتر بسوی او شد، و عکی این رجز برخواند:
یا صاحب الطرف الحصان الادهم
اقدم اذا شئت علینا اقدم
انا ابن ذی العز و ذی التکرم
سید عک کل عک فاعلم.
اشتر پیشدستی کرد و با ضربتی او را بکشت. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص 378).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن قاضی. رجوع به صالح بن جلال الدین قاضی شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن قطب الدین امین بن صلاح الدین رشید. یکی از اجداد شاه اسماعیل صفوی است. در حبیب السیر آرد که قطب الدین همت والانهمت بر تربیت فرزند سعادتمند خود مقصور گردانید و بهنگام مرگ او را ولیعهد کرد و پس از شیخ صالح فرزند او امین الدین جبرئیل بجای او نشست. (از حبیب السیر جزء چهارم از ج3 ص324). و رجوع به تاریخ ادبیات برون ترجمهء رشیدیاسمی ذیل ص 25 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن قطن. ابن منده روایتی از وی نقل کند و ابن جوزی گوید در اسناد روایت او مجاهیل بسیارند. (از لسان المیزان ج 3 ص 176).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن قمر. یکی از شعرای حلب. او در اواخر قرن یازدهم میزیست و اندکی از اشعار او در اعلام النبلاء ج 6 ص406 آمده است.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن کنده. مجهول است. (لسان المیزان ج 3 ص 176).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن کیسان. وی مولای زنی از دوس است و گویند مولای بنی غفار است و مکنی به ابی محمد و یا ابی الحارث. وی ابن عمر را درک کرد و از سالم بن عبدالله و سلیمان بن یسار و عروة بن زبیر و زهری و غیر آنان روایت کند. و از او عمر بن دینار و مالک بن انس و عبدالعزیزبن ماجشون و سفیان بن عیینة روایت کنند و از طریق ابی یعلی از سفیان بن عیینة روایت است که عمر بن دینار گفت نزد صالح روید که او به حدیث حسن حدیث کند. مصعب گوید وی مردی عالم بود و عمر بن عبدالعزیز او را به خود مخصوص گردانید و از او اخذ میکرد، سپس ولید او را به پسر خویش عبدالعزیز مخصوص کرد و او از وی فرامیگرفت. صالح حدیث و فقه و مروت را فراهم آورده بود. هیثم بن عدی و ابن معین او را از تابعین مدینه شمرده اند. ابن خیاط گوید وی از مردم اصبح و واقدی گوید از مردم دوس است. او پس از یکصد و چهل درگذشت. حارث گوید صالح ثقة و کثیرالحدیث بود. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 صص 378 - 379). در سیرهء عمر بن عبدالعزیز است که عبدالعزیزبن مروان، فرزند خود عمر را از شام به مدینه فرستاد تا ادب آموزد و صالح بن کیسان را نامه کرد تا ملازم او باشد. و عمر نزد عبیداللهبن عبدالله درس فرامیگرفت، و صالح وقت نماز با وی بود. روزی دیر به نماز شد. عمر سبب پرسید. گفت گیسوان شانه میزدم! عمر گفت کار موهای تو بدانجا کشیده است که از نماز بازمانی؟ سپس ماجرا به پدر نوشت و با صالح سخن نگفت تا وی گیسوان خود بتراشید. (سیرهء عمر بن عبدالعزیز ص 9). در المصاحف مصحف وی را نام برده و اختلاف آن را بیان کرده است. (المصاحف سجستانی چ 1937 م. ص 91). و رجوع به عقدالفرید ج 5 ص 28 و الاعلام زرکلی ص 425 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن لؤلؤ. رجوع به صالح بن بدرالدین لؤلؤ شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن مالک، مکنی به ابی عبیدالله خوارزمی. وی ساکن بغداد بود و از عبدالعزیزبن عبدالله ماجشون و عبدالاعلی بن ابی مساور و صالح مری و ابوعبیدة الناجی و حفص بن سلیمان بزاز و ابومسلم قائد اعمش و عیسی بن یونس روایت کند، و از وی ابوبکربن ابی الدنیا و عبدالله بن احمدبن حنبل و ابراهیم بن عبدالله مخرمی و ابوالقاسم بغوی روایت کنند. (تاریخ بغداد ج 9 ص 316).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن مبارک. او راست: مقامات خواجه بهاءالدین نقشبندی. (قاموس الاعلام ترکی).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن متوکل، مکنی به ابی کثیر. وی صحابی و مجهول الحال است. (تنقیح المقال ج2 ص95). ابن حجر گوید: صالح مولای مازن بن عصویه است. ابن منده به سند خویش حدیث کند که صالح مردی خوش صورت بود، چون با سیدش مازن نزد رسول خدا شدند پیغمبر مازن را فرمود این مرد که همراه توست کیست؟ گفت غلام من صالح بن متوکل است. پیغمبر فرمود دربارهء او نیکی کن. مازن او را آزاد کرد. ابن مندة گوید صالح و مولای وی در خلافت عثمان در بردعه به قتل رسیدند. (الاصابة ج3 ص233).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد. از لیث بن سعد روایت کند. نباتی از ابن حبان آرد که نقل روایت او روا نیست. رجوع به لسان المیزان ج 3 صص 176 - 177 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد بن حسن بن موسی، مکنی به ابی محمد مؤدب. خطیب گوید وی از احمدبن سلمان نجاد و علی بن محمد بن زبیر کوفی و احمدبن کامل قاضی و ابوعلی بن صواف روایت کند. او مردی راست گوی بود و من از وی بسال 408 ه . ق. حدیث نوشتم. (تاریخ بغداد ج 9 ص332).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد بن زائده، مکنی به ابی واقد لیثی مدینی. تابعی است. و از انس و ابی أروی دوسی صحابی و سعیدبن مسیب و سالم بن عبدالله و ابوسلمة بن عبدالله دوسی روایت کند، و از وی دراوردی و حافظ ابویعلی و دیگران روایت کنند. (از تهذیب تاریخ ابن عساکر ج6 ص379).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد بن زین العابدین موسوی عاملی. صاحب روضات گوید او مردی فاضل بود و نزد شیعه و سنی در جبل عامل حرمتی داشت. وی داماد شیخ علی بن یحیی الدین بن شیخ علی بن محمد بن حسن بن شهید ثانی است و فرزند او سیدصدرالدین عاملی جد خانوادهء صدر است که در اصفهان و بغداد مشهورند. سیدصالح بر اثر حوادث ناچار به ترک وطن خود شد و مدتها در بغداد و کاظمین ساکن بود. وی معاصر سیدمحسن بن حسن اعرجی و شیخ جعفر کاشف الغطاء و سیدجواد عاملی و شیخ سلیمان عاملی است. (روضات الجنات ص 333).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد بن سعید ثقفی. وی شیخی ثقة است و از سلمة و ابومسعود و جز ایشان روایت کند. (ذکر اخبار اصفهان صص349 - 350).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد بن سهل. وی از جانب امام باقر (ع) متولی اوقاف قم بود. رجوع به تنقیح المقال ج 2 ص 94 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد بن شاذان کرخی. وی در اصفهان سکونت جست و سفری به دمشق و مصر و مکه کرد و حدیث شنید. او از بریده و از او ابوالشیخ عبدالله بن محمد بن جعفر و ابن مقری روایت کنند. وی به رجب سال 324 ه . ق. در مکه درگذشت. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص 380). و در ذکر اخبار اصفهان نسبت او را کرجی آرد و کنیت او ابوالفضل بود. او در مصر روایت کرد و بسال 318 ه . ق. به اصفهان شد. (ذکر اخبار اصفهان ص349).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد بن صالح بن علی بن یحیی بن عبدالله بن محمد بن عبیداللهبن عیسی بن موسی بن محمد بن علی بن عبدالله بن عباس بن عبدالمطلب، مکنی به ابی عیسی هاشمی، معروف به ابن ام شیبان. وی از عبدالله بن اسحاق بن ابراهیم معروف به ابن الخراسانی و از وی قاضی ابوعبدالله صیمری روایت کند. (تاریخ بغداد ج 9 ص332).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد بن صالح حجازی، مکنی به ابی شعیب و ملقب به مطوعی مستملی. او در دمشق از عده ای حدیث شنید و سماع او بسال 401 ه . ق. بوده است. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص380).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد بن صالح، مکنی به ابی علی موصلی. در تاریخ بغداد گوید: وی به بغداد آمد و از احمدبن حسن بن عبدالجبار صوفی روایت کند و از وی عمر بن ابراهیم کتانی مقری حدیث کند. (تاریخ بغداد ج 9 صص 330 - 331).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد بن صالح، مکنی به ابی علی و ملقب به جلاب و معروف به ابن روزبه. وی از بغداد است و پس از سال 300 ه . ق. به مصر شد. (تهذیب تاریخ ابن عساکر ج 6 ص 380). خطیب گوید: صالح از دوری و یعقوب دورقی و رزق اللهبن موسی اسکاف و اسحاق بن بهلول تنوخی و محمد بن اسماعیل حسانی روایت کند و از وی حسن بن حبیب دمشقی روایت آرد. (تاریخ بغداد ج 9 صص328 - 329).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن احمد تمرتاشی. رجوع به صالح تمرتاشی شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن زیادبن دراج، مکنی به ابی توبهء کاتب. او از ابوالعتاهیة شاعر و ابوعمرو شیبانی و هارون بن حاتم و ابوسعید اصمعی و محمد بن زیادبن اعرابی روایت کند و از وی ابوعلی حسن بن علیل عنزی و محمد بن خلف بن مرزبان و محمد بن عبدالملک تاریخی و ابوعبدالله حکیمی روایت کنند. خطیب به اسناد خویش از صالح آرد که ابن الاعرابی این ابیات بر ما انشاء کرد:
کانت سلیمی اذاما جئت طارقها
و اخمد اللیل نار الموقد الصالی
قارورة من عبیر عند ذی لطف
من الدنانیر کالوه بمثقال.
(تاریخ بغداد ج9 ص319).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن عبدالرحمان، مکنی به ابی الفضل رازی. مولد وی بغداد و در جانب شرقی این بلد در مربعهء ابوعبیدالله ساکن بود. وی از عبادبن موسی ازرق و عفان بن مسلم و محمد بن عمر قصبی و سلیمان بن حرب و معاویة بن عمرو و عاصم بن علی و سعیدبن سلیمان و حسن بن بشربن سلم و علی بن جعد و حکم بن موسی و خالدبن خداش و یحیی بن ایوب عابد روایت کند و از وی ابوعمروبن سماک و احمدبن فضل بن خزیمه و عبدالصمدبن علی طستی و ابوبکربن کامل و ابوسهل بن زیاد و ابوبکر شافعی روایت کنند. دارقطنی وی را ثقه شمرده است. و او به شوال سال 283 ه . ق. درگذشت. (تاریخ بغداد ج 9 صص320 - 321).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالوهاب بن حمزة، مکنی به ابی طیب بغدادی. وی در سمرقند سکونت جست و در آنجا از عبدالله بن محمد بغوی روایت کرد. ابوسعد ادریسی گوید: وی فاضل و خیر و ناسک و ثقه بود و بسال 354 ه . ق. در سمرقند از وی حدیث نوشتیم و پس از چند روز درگذشت. (تاریخ بغداد ج 9 ص 331).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد بن عمروبن حبیب بن حسان بن منذربن عمار اسدی، مولی بنی اسدبن خزیمه. کنیت وی ابوعلی و ملقب به جَزَرَة. حافظی عارف از ائمهء حدیث و مرجع علم آثار و معرفت نقلهء اخبار است. وی سفر بسیار کرد و در شام و مصر و خراسان مشایخ را بدید و از بغداد به بخارا شد و در آنجا سکونت جست و روزگاری حدیث از حفظ می گفت و کتابی نداشت. او از سعیدبن سلیمان و علی بن جعد و خالدبن خداش و عبیدالله عیشی و ابونصر تمار و هدبة بن خالد و ابراهیم بن حجاج سامی و یحیی بن معین و منجاب بن حارث و علی بن مدینی و ابوبکر و عثمان و قاسم پسران ابی شیبة و محمد بن عبدالله بن نمیر و یحیی بن حمانی و ابوربیع زهرانی و احمدبن صالح مصری و هشام بن عمار دمشقی و حکم بن موسی و هیثم بن خارجة و هارون بن معروف و ابراهیم بن زیاد سبلان و ابراهیم بن منذر حزامی و داودبن عمرو ضبی و نوح بن حبیب قومسی و وهب بن بقیهء واسطی و محمد بن عباد مکی و سریج بن یونس و بسیاری دیگر روایت کند. او مردی صدوق، ثبت و امین است و به مزاح و دعابت مشهور. گویند وی را بدانجهت جزرة خوانند که هنگام قرائت حدیثی لفظ خرزة را جزرة خواند. و گویند که در بخارا مردی حافظ بود ملقب به جمل. روزی با صالح جزرة به راه می رفت، پس به اشتری رسیدند که بار جزرة بر پشت داشت. جمل خواست که صالح را خجل کند، پرسید ای اباعلی بر پشت این اشتر چیست؟ صالح گفت این منم که بر پشت توام. از صالح نقل است که در بغداد دو شاعر بودند یکی معتزلی و دیگری صاحب حدیث، روزی مرد معتزلی بر من گذشت و گفت: ای پسرک من چند نویسی؟ چشمانت کور و پشتت خم شود سپس به گور روی. و کتاب من بگرفت و بر آن بنوشت:
ان القرائة و التفقه و التشاغل بالعلوم
اصل المذلة و الاضاقة و المهانة و الهموم.
سپس او برفت، دیگری بیامد و آن دو بیت را بخواند و گفت: دروغ گفت این دشمن خود بلکه نام تو بلند و علم تو منتشر و با نام پیغمبر تا آخرالزمان باقی خواهد ماند. و این دو بیت بنوشت:
ان التشاغل بالدفاتر و الکتابة و الدراسة
اصل التقیة و التزهد و الریاسة و السیاسة.
و از صالح نقل است: مرا با هشام بن عمار شرط بود که هر شب یک ورقه به انتخاب خویش بر او بخوانم و من کاغذ فرعونی(1)برمیگرفتم و با خطی مقرمط می نوشتم و چون شب فرامیرسید بر وی میخواندم تا وقت نماز شام می شد، پس چون نماز شام ادا میکرد باز به خواندن آغاز می کردم و او میگفت ای صالح این ورقه نیست بلکه شقه است. و نیز بکربن محمد صیرفی از او حدیث کند که عبدالله بن عمر بن ابان کسانی را که از اصحاب حدیث نزد او میشدند آزمایش میکرد، چه او در تشیع غالی بود و چون من نزد وی رفتم پرسید چاه زمزم را که کنده است؟ گفتم: معاویة بن ابی سفیان. گفت خاک آن را که نقل کرد؟ گفتم عمروبن عاص. پس فریاد کشید و مرا براند و خود به خانه شد. رجوع به تاریخ بغداد ج 9 صص322 - 328 و تاریخ ابن عساکر صص 381 - 382 شود.
(1) - اصطلاحی بوده است که در جایی نیافتم. (یادداشت مؤلف).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد بن مبارک بن اسماعیل، مکنی به ابی طاهر. مقری، مؤدب. وی از مردم جانب شرقی بغداد بود و از ابوذر احمدبن محمد بن محمد باغندی و ابوبکربن مجاهد مقری و جز آنان روایت کند. و عبدالعزیزبن علی ازجی و احمدبن محمد عتیقی و حسن بن محمد بن اسماعیل بن اشناس بزاز از وی روایت کنند و ابن اشناس تاریخ روایت را بسال 375 ه . ق. نوشته است. (تاریخ بغداد ج 9 صص331 - 332).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد بن نصربن محمد بن عیسی بن موسی بن عبدالله ترمذی، مکنی به ابی محمد. خطیب گوید: وی بقصد حج به بغداد آمد و بدانجا از حمدان بن ذی النون و قاسم بن عباد ترمذی حدیث کرد و از وی ابوالحسن بن خلال مقری روایت کند. (تاریخ بغداد ج 9 ص 330). عسقلانی در لسان المیزان گوید: وی از محمد بن مروان سدی و جز او روایت کند و متهم و ساقط است. ابن حبان گوید: صالح بن عبدالله ترمذی صاحب فضل و سنت است. و او جز صالح بن محمد ترمذی است که مردی دجال و از مرجئة و جهمیة میباشد و در ضعفاء گوید: حدیثهای او روا نیست، چه او شرب خمر را مباح می دانست و آن را می فروخت. و او رشوت داد تا به قضاوت ترمذ منصوب گشت و هرکه را که میگفت ایمان قول و عمل است تأدیب میکرد، چندانکه یکی از مردان نیکوکار را گرفت و ریسمان به گردن انداخت و بگردانید. حمدی در مکه در حال قنوت وی را نفرین میکرد و هرگاه که اسحاق بن راهویه او را به یاد می آورد از جرأت وی بر خدا میگریست. سلیمانی گوید: وی منکرالحدیث و قائل به خلق قرآن است. ابوعون عصام بن حسین را دربارهء او قصیده ای طولانی است که از آنجمله است:
تقضی بشرق الارض شیخ مفتن
له فخم فی الصالحین اذا ذکر
أناف علی السبعین لادرّ دره
و عجله ربی الجلیل الی سقر
محلته لایبعد الله غیره
محلة جهم عند ملتطم النهر
علی شط جیحون بترمذ قاضیاً
مرمّی بالوان الفضایح و القذر.
و او در همین قصیده صالح بن عبدالله ترمذی را ستوده است. (لسان المیزان ج 3 ص 176). چلبی در کشف الظنون ذیل التفسیر الصالحی گوید: او راست: «التفسیر الصالحی» که آن را از ابن عباس روایت کند و در آن بیش از چهار هزار حدیث آورده است. (کشف الظنون).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد ترمذی. رجوع به صالح بن محمد بن نصربن محمد شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد جلاب. رجوع به صالح بن محمد بن صالح، مکنی به ابی علی شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد صَرّای و بعضی صرمی و بعضی صُرامی آورده اند. نجاشی گوید: وی استاد استاد ما ابوالحسن جندی است. او راست: کتاب اخبار سیدبن محمد و تاریخ الائمة. (تنقیح المقال ج 2 ص 94).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد ضریر. وی از اساتید بلعمی است. رجوع به احوال و اشعار رودکی ص 500 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد وشقی مرادی، مکنی به ابی محمد و معروف به ورکانی. محدث است و بسال 302 ه . ق. در اندلس درگذشت. (الحلل السندسیة ج 2 ص178).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد هروی. رجوع به ابوشعیب هروی شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن محمد همدانی. شیخ طوسی در رجال گاهی او را در عداد اصحاب امام جواد محمد بن علی (ع) و گاهی در شمار اصحاب امام هادی علی بن محمد الجواد (ع) ذکر کرده است و گوید: ثقه است. در خلاصه و رجال ابن داود و وجیزه و بلغة و حاوی نیز عین همین مطالب منقول است. در جامع الرواة آمده که: ابوصالح شعیب بن عیسی از وی روایت کند. (تنقیح المقال ج 2 ص 94).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن مخراق. وی یکی از شجعان خوارج است که با مهلب بن ابی صفره نبرد میکردند و سرانجام از وی شکست یافتند. (عقدالفرید ج 1 صص 170 - 171).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن مرداس. رجوع به صالح اسدالدولة شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن مرداس، مکنی به ابوخزیمه. تابعی است.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن مسرّح تمیمی. وی زعیم فرقهء صفریه و نخست کس است که از آنها خروج کرد و کثیرالعبادة بود و در دارا و موصل و جزیره سکونت جست. وی را اصحابی بود که برایشان قرآن می خواند و آنان را موعظت میکرد، سپس آنان را به خروج و انکار ظلم و جهاد مخالفین دعوت کرد و ایشان بپذیرفتند و شبیب بن یزید شیبانی نیز نزد او رفت و قائد جیش او شد و میان ایشان و سپاهیان مروان جنگ درگرفت و صالح در نزدیکی موصل به دست حارث بن عمیرهء همدانی به قتل رسید. (الاعلام زرکلی صص 426 - 427). و رجوع به عیون الاخبار ج 2 ذیل ص 155 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن مسلم شیخی. مکی است و از ابوزبیر روایت کند. یحیی بن معین و ابوحاتم او را ضعیف دانسته اند. عسقلانی گوید وی همان است که ابوداود او را موسی بن مسلم بن رومان نامیده، لیکن صواب آن است که نام وی صالح میباشد. (لسان المیزان ج3 ص177). و رجوع به تهذیب التهذیب شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن مسلم بن عمروبن حسین بن ربیعة بن خالد باهلی. برادر قتیبة بن مسلم است که در سالهای 88 تا 95 ه . ق. از جانب امویان در ماوراءالنهر حکومت میکرد. صالح از جانب برادر فرماندهی سپاه داشت و در بخارا شهرها بگشود که از آنجمله است کاشان و اورشت(1) و اخسیکت. و رجوع به احوال و اشعار رودکی ص 256 و 266 و 269 شود.
(1) - اورست. (صورة الارض ج 2 ص 513).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن مسلم جعفی، مولی بنی جعفة. شیخ طوسی در رجال او را در عداد اصحاب امام صادق جعفربن محمد (ع) آورده است. (تنقیح المقال ج 2 ص 94).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن مقاتل بن صالح أعور. وی از پدر خویش روایت کند و از او ابوالطیب احمدبن محمد بن اسماعیل منادی و ابوسهل بن زیاد و عبدالباقی بن قانع قاضی روایت کنند. وی بسال 287 ه . ق. درگذشت. (تاریخ بغداد ج 9 ص 321). ابن حجر گوید وی از شیوخ ابن قانع است و از پدر خود روایت کند و دارقطنی گوید: حدیث وی قوی نیست. (لسان المیزان ج3 ص177).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن مکتوم. وی از مریدان ابوبکر وراق بود، از بلخ و گفته های وی به یاد داشتی و پیوسته از او سخن گفتی. (نفحات الانس جامی ص 81).

صالح.

[لِ] (اِخ) (الملک...) ابن ملک کامل بن ملک عادل بن نجم الدین. نام او ایوب است. خوندمیر گوید: در تاریخ یافعی مسطور است که بعد از فوت ملک الکامل (635 ه . ق.) پسر وی ملک العادل در مصر بر مسند حکومت نشست و ملک الجواد در دمشق به نیابت او کمر بست و در سنهء سبع و ثلاثین و ستمائة (637 ه . ق.) امرا و اعیان مصر از اطاعت ملک عادل متنفر گشتند و برادر وی الملک الصالح را که ایوب نام داشت به پادشاهی برگرفتند، و ملک العادل را در محفه ای نهاده از قصر سلطنت بیرون آوردند و جمعی کثیر از لشکریان به گرد محفه درآمده او را به قلعه برده محبوس کردند و الملک الصالح بعد از قید و حبس برادر از روی استقلال افسر اقبال بر سر نهاده دست مرحمت و نصفت بر مفارق رعیت بگسترد و مساجد و بقاع خیر را معمور ساخت و با کافهء برایا بر وجه احسن زندگانی کرد و چون از ضبط ملک مصر فارغ گردید لشکر به دمشق کشید و الملک الجواد را از حکومت آن دیار معزول گردانید و امارت اسکندریه را به وی تفویض کرده و سوار شد و بفرمود تا ملک الجواد غاشیهء او بر دوش افکند، سپس از آن بی حرمتی پشیمان گشت و بطرف غور توجه کرد و عم خود اسماعیل را که او نیز ملک صالح لقب داشت به بعلبک خواند و اسماعیل مصلحت در اطاعت برادرزاده ندید و از مجاهد که حاکم حمص بود استعانت جست و به امداد او مستظهر گشت و از راه غیرمعهود متوجه دمشق شد، و به یک ناگاه خود را در آن شهر انداخت. امرا و ملازمان ملک صالح که این خبر بشنیدند او را تنها گذاشته روی به ملازمت اسماعیل آوردند و جمعی از لشکریان حاکم کرک که از جانب ملک ناصر بودند با ملک صالح مصادف شده فی الحال او را گرفته نزد پادشاه خود بردند و در قلعهء کرک بند کردند و چون این خبر به سمع ملک عادل که در غیبت برادر از قلعه بیرون آمده و در مصر پادشاه بود رسید قاصدی نزد ملک ناصر فرستاد و صدهزار دینار قبول کرد تا ملک صالح را بدو سپارد. ملک ناصر نپذیرفت و دست بیعت به ملک صالح داد و نوبت دیگر ملک عادل را گرفته در قلعه محبوس کردند، آنگاه صالح به دارالملک مصر درآمد و ملک ناصر به صوب کرک مراجعت کرد و در سنهء ثمان و ثلاثین و ستمائة (638 ه . ق.) پادشاه دمشق اسماعیل بنابر غرضی که داشت قلعهء شغیف را به کفار فرنگ بازگذاشت و عزالدین عبدالسلام و ابوعمربن حاجب که از اجلّهء علمای شام بودند بر این کار وی انکار کردند و اسماعیل در غضب رفته عزالدین عبدالسلام را به مرافقت ابوعمربن حاجب به زندان فرستاد و در سنهء احدی و اربعین و ستمائة (641 ه . ق.) ملک جواد که بعد از صالح روزی چند حکومت دمشق داشت درگذشت و بعد از وقایع مذکور چند کرت میان ملک صالح ایوب که حاکم مصر بود و ملک صالح اسماعیل که در دمشق سلطنت می کرد و ملک ناصر که در کرک اقامت داشت محاربات اتفاق افتاد و در اکثر اوقات اسماعیل مغلوب گشت و در دمشق قحط و غلائی عظیم دست داد و در منتصف شعبان سنهء سبع و اربعین و ستمائة (647 ه . ق.) ملک ایوب صالح در شهر منصوره درگذشت و قطایا که مملوک ملک صالح بود به اتفاق دیگر از امراء مدت سه ماه مرگ او را پنهان داشتند و کس بطلب فرزند وی ملک معظم که در بلاد شام بود فرستادند. تا زمان وصول ملک معظم به مصر به دستور سابق هر جمعه خطبه بنام ملک صالح می خواندند و چون ملک معظم به قاهره رسید خبر فوت پدر وی ظاهر شد و خطبه و سکه به اسم و لقب او موشح گردید. (حبیب السیر چ تهران جزء چهارم از ج2 صص 213 - 214). در تاریخ طبقات سلاطین اسلام در جدول ص 68 ایوب (الملک الصالح...) و برادر وی ملک العادل را فرزند اسماعیل الملک الصالح دانسته است، ولی بگفتهء خواندمیر اسماعیل عم آن دو میباشد. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن منصوربن عبدالله بن جعفربن ابی طالب. شیخ طوسی در رجال او را در عداد اصحاب امام صادق (ع) آورده است. (تنقیح المقال ج 2 ص 94).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن منصور دوانیقی. رجوع به صالح مسکین شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن موسی بن عمر بن بزیع. رجوع به صالح بن عیسی بن عمر شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن موسی جَوارِبی، منسوب به جَوْرَب، و گویا سازنده یا فروشندهء جوراب بوده است و یا نسبت او خَوارِبی است منسوب به خوارب یا خرائب قریه ای به مصر شرقی و قریه ای دیگر بدین نام در نوفیة. شیخ طوسی در رجال وی را جواربی خوانده و گوید از اصحاب امام صادق جعفربن محمد (ع) و یکی از ارکان علم نسب است و علامه در قسمت اول خلاصة الاقوال او را خواربی خوانده است. حسن بن داود در رجال گوید: خواربی تصحیف جواربی است. رجوع به تنقیح المقال ج 2 ص 94 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن موسی طلحی. شیخ طوسی در رجال او را در عداد اصحاب امام صادق (ع) شمرده و وی مجهول الحال است. ابن اثیر گوید: موسی و اسحاق دو پسر طلحة بن عبیدالله قرشی تیمی صحابی اند که نزد معاویه شهادتی باطل بر علیه حجربن عدی کندی دادند و معاویه حجر را بدین سبب بکشت. و طلحی را منسوب به طلح بمعنی طلع گرفتن، یعنی فروشندهء طلع نادرست است. رجوع به تنقیح المقال ج 2 ص 94 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن موسی، مکنی به ابی الوجیه. او از احمدبن حنبل روایت کند. (مناقب احمدبن حنبل ص 98).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن مهدی. رجوع به صالح قزوینی شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن مهدی مقبلی یمانی. وی مذهب زیدیان داشت، سپس ترک آن بگفت. امام شوکانی به اجتهاد وی گواهی داده است و بسال 1108 ه . ق. درگذشت. او راست: العلم الشامخ فی ایثار الحق علی الاَباء و المشایخ، و الارواح النوافخ لاَثار ایثار الاَباء و المشایخ. او در این کتاب رؤوس مسائل مورد اختلاف مذاهب اسلامی را جمع کرده است. صاحب مجلة المنار این کتاب را بسال 1913 م. منتشر ساخت. (معجم المطبوعات ستون 1772).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن مهران. صاحب عقدالفرید در باب شعراء مجانین گوید: و از آن جمله است صالح بن مهران کاتب. (ج 7 ص 184). و مصحح کتاب گوید: وی صالح بن شهریار است و ابن عبدربه در همین باب گوید: چون مادر سلیمان بن وهب کاتب برادر حسن بن وهب درگذشت مردی از حمقاء کُتّاب که صالح بن شهریار نام داشت نزد او شد و مادر وی را بدین اشعار رثا گفت:
لاُمّسلیمان علینا مصیبةٌ
مغلغلة مثل الحسام البواتر
و کنت سراج البیت یا امّسالم
فامسی سراج البیت وسط المقابر.
سلیمان گفت مصیبت هیچکس چون من نیست، مادرم بمرد و او را چنین رثا گفتند و نام من از سلیمان به سالم گرداندند. (عقدالفرید ج7 ص 186). و در باب دیگر که به ذکر مدعیان کتابت اختصاص داده است این ابیات را به ابی ایوب بن اخت وزیر نسبت داده است. (عقدالفرید ج 4 ص 256).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن مهران، مولی زکریابن مصقلة بن هبیرة، مکنی به ابی سفیان. وی حکیم و پرهیزکار و مسموع الکلام بود. عمر بن علی و محمد بن عاصم و اسیدبن عاصم از وی روایت کنند. و او از نعمان روایت کند. از کلمات اوست: هیچ صاحب هنری کار خود را جز با آلتی که بدان هنر مخصوص باشد انجام نتواند داد و آلت اسلام علم است. (ذکر اخبار اصفهان ج 1 ص 347).

صالح.

[لِ] (اِخ) (الحاج...) ابن مهنا ازهری. او راست: الفتح الربانی فی الرد علی المهدی المغربی الوزانی، که اختصاری است از رساله ای بزرگ بنام السیف المهند المسلول و به سال 1327 ه . ق. به طبع رسیده است. (معجم المطبوعات ستون 1183).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن میثم تمار اسدی کوفی. شیخ طوسی در رجال گاهی او را در عداد اصحاب امام باقر محمد بن علی (ع) و گاهی در شمار اصحاب امام صادق (ع) آورده است و گوید: مولای بنی اسد و کوفی و تابعی بود. علامه در خلاصه گوید: شعیب بن میثم از صالح و وی از ابوجعفر روایت کند. شهید ثانی سند روایت او را ضعیف داند. رجوع به تنقیح المقال ج 2 ص 94 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن میسرة. مجهول است. وی انس بن مالک را درک کرده است و سعیدبن واصل از او روایت کند. ابن حبان او را در ثقات ذکر کند و گوید وی خزاعی و بصری است. (لسان المیزان ج 3 ص177).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن نحام. صحابی و مجهول الحال است. (تنقیح المقال ج 2 ص 95).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن نصر یا نضر. وی در خلافت الواثق خروج کرد. صاحب تاریخ سیستان گوید: صالح به بُست برخاست و مردم بسیار با او جمع شد از سیستان و بُست، و یعقوب بن لیث و عیّاران سیستان او را قوت کردند و بر بشاربن سلیمان حرب کردند و بشار را بکشتند و بست و سواد آن صالح بن النصر را صافی شد. و الواثق باللّه روز چهارشنبه شش روز مانده از ذی الحجهء 232 ه . ق. فرمان یافت. (تاریخ سیستان ص 192). و کار صالح بن نصر به بست بزرگ شد به سلاح و سپاه و خزینه و مردان و همهء قوت سپاه او از یعقوب بن اللیث و عیاران سیستان بود، و این اندر ابتداء کار یعقوب بود و مردمان بست اندر محرم 238 صالح بن نصر را بیعت کردند و خراج بستدن گرفت و سپاه را روزی همی داد. باز سپاه بیرون کرد و بفرستاد به کش اول سپاهی که بفرستاد این بود که محمد بن عبیدبن وهب و پسران حیّان خریم آنجا برخاسته بودند. سپاه صالح آنجا آمد. و ایشان هزیمت کردند و از پس ایشان برفتند و بگرفتندشان و ستور و سلاح ایشان بنزدیک صالح بردند. پسران حیان خریم را بگذاشتند، و محمد بن عبید را محبوس کرد، و محمد اندر حبس فرمان یافت، و پسران حیان را چون بازگشتند براه کش فرستاد تا بکشتند. باز عمار الخارجی به ناحیت کش بیرون آمد با گروهی از خوارج صالح بن نضر کثیربن وقاد را و یعقوب بن اللیث را و درهم بن نضر را از جملهء سجزیان بفرستاد به حرب عمار. عمار به هزیمت برفت از پیش ایشان. باز ابراهیم بن الحصین پسر خویش را محمد را به حرب صالح بن نصر فرستاد به بست از سیستان نیمهء شعبان 239. محمد آنجا شد و به زمین داو(1)حرب کردند. و صالح به هزیمت شد و یاران او پراکنده شدند و ابراهیم بن خالد که صاحب شرط صالح بود به زینهار محمد ابراهیم قوسی آمد با گروهی بزرگ و صالح به راه کش با اندک مردم برفت و دیرگاه آنجا ببود تا گروهی از هزیمتیان بر او جمع شدند. باز قصد بست کرد و بشد تا ماهیآباد و خبر به بست رسید، محمد بن ابراهیم با گروهی بیرون آمد و حربی سخت بکردند و از دو گروه مردم بسیار کشته شدند. آخر محمد بن ابراهیم قوسی به بست اندر شد و قلعهء حصار گرفت و صالح او را بگذاشت بحصار اندر و خود برفت و کسی ندانست که کجا شد و به راه بیابان به سیستان آمد و ناگاه به سیسکر فرودآمد و ابراهیم القوسی خبر یافت و اندر وقت برنشست با سپاه و به در آکار فرود آمد، آنجا حربی صعب بکردند و بسیار مردم از دو گروه کشته شد، روز چهارشنبه ده روز مانده از ذی الحجه سنهء 239 و ابراهیم قوسی بازگشت و به دارالامارة فرودآمد و صالح بشب بشهر اندرآمد و یعقوب بن لیث و دو برادر او عمرو و علی با او و درهم بن نصر و حامدبن عمرو که سرباوک(2)گفتندی و عیاران سیستان با ایشان و بسرای عبدالله بن القاسم فرودآمدند، بامداد صالح بیرون آمد و شیعت او که اندر سیستان بود با او جمع شدند و بسیار مردم آنجا جمع شد و ابراهیم قوسی مشایخ و فقها را جمع کرد و سپاه خویش را سلاح پوشید پیاده و سوار و ابراهیم بن بشربن فرقد را و شارک بن النضر را و عثمان بن عفان را نزدیک صالح فرستاد که پرسید(3) تا اینجا به چه شغل آمد؟ پس برفتند و سلام کردند و پرسیدند، صالح گفت من اینجا بحرب خوارج آمدم امروز تا فردا بروم و میان من و ابراهیم قوسی حرب نیست. مشایخ بر این سخن برگشتند و صالح برنشست با سپاه و تیغ(4) خویش و براه سه لشکر بپارگین بیرون آمد و پارگین خشک بود تا او بپارگنی اندرآمد، سپاه ابراهیم قوسی بر کوره ای در طعام (کذا) سلاح پوشیده ایستاده بودند. چون صالح را با سپاه دیدند بشارستان اندرشدند و در اندربستند و مهتر ایشان عبید الکشی بود و پس چون صالح چنان دید بدر شارستان فراشد، ساعتی بود حامد سرباوک و عیاران فرودآمدند و بباره برشدند و ببام سرای حیک بن مالک که اکنون خانست برشدند و از در سرای او بیرون شدند و در شارستان بازکردند و چندین مردم آنجا بکشتند و یاران صالح بشارستان اندرشدند و بسیار مردم اندر یکساعت از آن ابراهیم القوسی بکشتند و ابراهیم را از این هیچ خبر نبود، چون خبر یافت ساعتی برنشست و به در پارس بیرون شد و سوی در عنجره(5) بهزیمت برفت و شارستان خالی کرد، صالح به دارالاماره اندرشد و فرودآمد و از آن چیزی که ابراهیم القوسی را ساخته بودند چاشت خوردند و این روز پنجشنبه بود نه روز باقی از ذی الحجهء سنهء 239 ه . ق. و ابراهیم القوسی برفت نزدیکان سپاه عمار خارجی فرودآمد و عمار با او ساخته بود که صالح باز سپاه بفرستاد بحوربندان که خزینهء ابراهیم برگیرند و زندانها بشکنند چون چنین کرد مردم و عام شهر جمع شدند و خواستند که او را و سپاه او را همه بکشتندی صالح ترسیده بازگشت و نیارست شد بسرای ابراهیم القوسی و به دارالامارة فرودآمد و خواست که آن شب از شهر بگریزد ز آنچه از مردم عام این شهر دید، باز گروهی مردم او را گفتند نزدیک عثمان بن عفان باید شد تا او را چه گوید، بامداد برنشست و نزدیک عثمان شد، عثمان او را گفت این نبایست کرد، صالح گفت من بطلب خون برادر خویش آمدم که برادر مرا خوارج کشته اند - عشان را - و من چنان دانستم که تو مرا اندر این یاری کنی، عثمان خاموش گشت صالح از آنجا بیرون آمد و فرمان داد تا سرای بهلول بن معن که صاحب شرط ابراهیم قوسی بود غارت کردند، و صالح آنروز سپاه خویش عرض کرد چهارهزار مرد بود سوار و پیاده. ابراهیم بن الحضین بازآمد و عمار خارجی بیاری او با او، خبر به صالح رسید یعقوب لیث را به در آکار فرستاد، و سرباتک را بدر میا(6) و عقیل اشعث را بدر کرکوی با علمهای سیاه، و علم خوارج سپید بود، چون مردم خاص و عام علمهاء سپید بدیدند بسبب خوارج یاری صالح کردند و حربی صعب کردند و بسیار مرد از هر دو گروه کشته شدند، آخر عماد حماد(7) و ابراهیم بن حضین القوسی بهزیمت بازگشتند و کار صالح قوی گشت و ابراهیم نامه کرد سوی طاهربن عبدالله بخراسان و زو سپاه خواست و طاهر بفرستاد چون حال برین جمله بود، صالح سرای ابراهیم قوسی و سرای حمدان بن یحیی که او را کلوک گفتندی غارت کرد و مال ایشان برگرفت و خوارج گرد شهر فروگرفتند که کسی نه بیرون توانست شد و نه درون توانست آمد، یعقوب لیث به تاختن خوارج شد، خلقی کشته شدند و روز و شب یعقوب حرب بایستی کرد و ابراهیم القوسی سوی پسر به بست جمازه فرستاد که مرا سپاه فرست و محمد ابراهیم آنجا سپاهی جمع کرد از زمین داور و به سلاح آباد کردشان و بفرستاد. چون بنزدیک سیستان آمدند مهتر ایشان را خواشی گفتندی، با مردی سیصد بنزدیک صالح آمد، چون مهترشان برگشت دیگران سوی بست بازگشتند. باز عثمان بن عفان نامه نبشت سوی محمد بن ابراهیم القوسی به بست که برخیز و اینجا آی، ناگاه محمد از بست بتاختن با سپاهی ساخته بیامد، بشب اندر راه گم کرد بامداد بنزدیک شهر آمدند، خبر به شهر رسید، یعقوب لیث و حامد سرباوک به دروازه نگران بیرون شدند به حرب محمد بن ابراهیم القوسی و صالح با خواصگان(8) بکمین اندر شد به مینوحنف و حربی صعب بکردند و بسیار مردم کشته شد از هر دو گروه. آخر محمد ابراهیم بهزیمت شد و برفت و به هیسون شد نزدیک پدر و دیگر روز صالح فرمان داد که سرای محمد بن ابراهیم قوسی را و آن خواص او غارت کنند، پس یعقوب لیث و سرباوک وعیاران سیستان گفتند، حرب ما همی کنیم و شهر آنجا است و ما این را تقویت می کنیم و صالح را اصل از سیستان بود اما به بست بزرگ شده بود، ایشان گفتند که او که باشد که تا اکنون دو بار هزار هزار درم از غارت بزرگان سیستان بدو رسید و اکنون باز نو غارت خواهد کرد بست را و او را خود چه خطر باشد؟ بی حمیتی باشد اگر وی این مالها از اینجا ببرد و خلاف آوردند و هرچه مردم سکزی بود برنشستند و به درِ عنجره لشکرگاه کردند و فرودآمدند و هرچه از بست بود با صالح ببودند چون صالح چنان دید دانست که او را هیچ نیاید بشب اندر بنه بربست و نامه کرد به بست سوی مالک بن مردویه که خلیفت او بود آنجا که من بخواهم آمد و حال چنین پیش آمده ست، او بتاختن با سواری پانصد بیامد، چون بنزدیک شهر برسید، صالح بیرون شد یعقوب لیث و سرباتک بتاختن از پس او بشدند و حربی صعب کردند و مالک را بکشتند و خزینه و بار و بنهء او همه بگرفتند و همه وجوه سپاه او را بکشتند و عام را سلاح و کالا بستدند، و صالح با اندک مردم بهزیمت به بست شد، پس یعقوب همچنان بتاختن از پس صالح بن النضر بشد بنوقان او را دریافتند، و آنجا مردم بر صالح جمع شد و حربی صعب کردند و اندر آن معرکه طاهربن اللیث کشته شد برادر یعقوب روز آدینه سه روز مانده از جمادی الاخر 244 و گور او اکنون بکرمتی است و صالح بهزیمت رفت و نهان شد چنانکه او را بهیچ جای بازنیافتند و سپاه سیستان بازآمدند و درهم بن النضر را بیعت کردند. سپاه سیستان هم اندر این وقعت اندر آخر جمادی الاَخر 244 و یعقوب لیث و حامد سربابک سپاه سالار وی گشتند و حربها همی کردند بر خوارج و مخالفان او، و درهم بن النضر حفص بن اسماعیل بن فضل را امیر شرط کرد و محمد بن ابراهیم بن الحضین القوسی بهیسون فرمان یافت، و او را بر جنازه بگردن مردان بقصبه آوردند دو روز از جمادی الاولی سنهء 244 مانده، اندر ولایت درهم بن النضر. باز درهم چون مردی و شجاعت یعقوب بن اللیث و شکوه او اندر دل مردمان بدید، ترسان شد و اندر سرای قرار گرفت که من بیمارم. یعقوب برنشست، که بر باید نشست و بیرون آی، پادشاه نیمروز نتوانست کرد(9) درهم سپاه خویش را فرمان داد که یعقوب را بکشند، یعقوب چون نگاه کرد و آن بدید هم آنجا حمله آوردند و بسیار مردم بکشت و دیگر گریزان گشتند و درهم بن النضر را اسیر کردند و از خانه به بیرون آورد و محبوس کرد، و بیعت کردند مردمان سیستان یعقوب بن اللیث را روز شنبه پنج روز مانده از محرم سنهء 247. (تاریخ سیستان صص 192 - 200). و نیز گوید: و مستعین، طاهربن عبدالله را بر خراسان بداشت، پس چون کار یعقوب بسیستان قرار گرفت عمرو را بر سیستان خلیفت کرد و عزیزبن عبدالله مرزبان را امیر شرط کرد و خود برفت و صالح بن النضر به بست قوی گشته بود، بحرب او شد اندر جمادی الاَخر سنهء 248 و حربهای بسیار میان ایشان برفت، پس صالح بن النضر به شب بگریخت و بست بیعقوب بگذاشت و خود با سپاه براه بیابان بسیستان آمد، و هیچ کسی را خبر نبود تا در شب بدر آکار اندرآمد، اندر رجب سنهء 248. مردمان چنان دانستند که یعقوب است که از بست بازآمد عمرو تا بدانست که حال چیست مردم پراکنده بودند و شب بود. بیش از آن نرسید که خانه حصار گرفت اندر کوی گوشه، صالح پیرامن خانه بگرفت و عمرو را از حصار بیرون آورد و عزیزبن عبدالله و داود را، برادر او را بازگرفت، و یعقوب بر اثر او آمده بود. دیگر روز که این کرده بود،پس لشکر فرودآمد و صالح مینوحنف حصار گرفت، و پیرامن خویش کنده کرد، و یعقوب بحرب آمد روز شنبه پنج روز رفته از شعبان سنهء 248 و صالح بهزیمت رفت، و یعقوب همهء مال و سلاح و ستوران سپاه او بگرفت، و عمرو و عزیز و داود را خلاص کرد باز آن اسیران را هرکسی را چیزی بداد و بگذاشت و خدایرا شکر کرد برین ظفر و بازیافتن برادر زنده، و پنجاه هزار درم بدرویشان داد. (تاریخ سیستان ص 204). و نیز نویسد: یعقوب [ صفار ] با دوهزار سوار ساخته به بست تاختن کرد، صالح بدانست و بگریخت و نزدیک زنبیل شد. یعقوب ثقل و بنهء او برگرفت و بسیستان بازآمد روز شنبه شش روز گذشته از رمضان 249. (تاریخ سیستان ص 205). و نیز گوید: بار دیگر راه بتاختن به بست شد [ یعقوب لیث ] و عزیزبن عبدالله را خلیفت کرد بسیستان روز پنج شنبه هفت روز گذشته از ذی الحجه سنهء 249، و به بست اندرشد با دوهزار سوار و بدر میرکان فرود آمد، و صالح با لشکری انبوه بیرون رفت، و خواست که بگریزد بنزدیک رخد، یعقوب فرا او رسید و حربی کردند که هرگز [ کس ] چنان ندیده بود، و زنبیل بیاری صالح فرارسید با لشکر انبوه و پیلان بسیار، چون کار بر یعقوب سخت شد پنجاه سوار برگزید از میانهء لشکر و خود با ایشان بیرون شد و حمله اندر آورد و زنبیل را بیفکند و بکشت، و همه سپاه هزیمت کردند، یعقوب و یاران شمشیر اندرنهادند، تا بر یکجا شش هزار مرد بکشتند و سی هزار مرد اسیر گرفتند، و چهارهزار اسب گرانبها آن روز بدست آمد یعقوب را دون اشتر و استر و خر و اسبان پالانی و ترکی و درم و دینار و پیلان و خیرک را که غلام و حاجب صالح بن نضر بود اسیر گرفتند، و همه یاران صالح بزنهار یعقوب آمدند، صالح با پنج سوار بهزیمت شد و برادر زنبیل بزنهار یعقوب آمد، و همه قرابتان او بر تخت سیمین زنبیل و خزینهء او و سلاح افزونی و مال که بدست آمده بود و سرهای کشتگان بکشتی بسیستان فرستاد دویست و اند کشتی بار بود و شاهین بن روسن (ظ. روشن) را با فوجی سوار بر اثر صالح بن نضر بفرستاد تا ببول [ پل ] بحد والشتان او را اندریافتند و بند کرده پس یعقوب او را با آن اسیران همه بسیستان آورد... پس صالح بن الحجر که ابن عم زنبیل بود بولایت رخد فرستاد، و صالح بن النضر اندر بند یعقوب فرمان یافت پس هفده روز که او را بسیستان آورد روز شنبه هفده روز گذشته از محرم سنهء 251 ه . ق. (تاریخ سیستان صص 205 - 206). بر دیوار یکی از سراهای صالح بن نضر که در اطراف بست بوده است شعر ذیل را نوشته بودند:
صاح الزمان بآل برمک صیحة
خرّوا لصیحتهم علی الاذقان
و بآل طاهر سوف یسمع صیحة
غضباً یحلّ بهم من الرحمان.
و پس از ورود یعقوب لیث بدانجا او را از آن شعر خوش آمده است و دبیر خود را دستور داد تا آن را استنساخ کند. (تاریخ سیستان ص 220).
(1) - ظ . داور.
(2) - سربانک، سیرباتک، سربابک. (در مواضع دیگر کتاب).
(3) - در متن: که برسید.
(4) - و ظ: تبع.
(5) - ن ل: غنجره.
(6) - مینا، میتا(؟)
(7) - چنین است در متن و مصحح گوید ظاهراً عمار حماد است که همان عمار خارجی است.
(8) - کذا: و ظاهراً بایستی خاصگان باشد... (تاریخ سیستان حاشیهء ص 198).
(9) - مصحح گوید ظاهراً چنین است: بیرون آی که پادشاهی نیمروز نتوانی کرد.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن نصرالله حلبی معروف به ابن سلّوم. وی رئیس اطباء دولت عثمانی و ندیم سلطان محمد بن ابراهیم بود. و در حلب متولد شد و هم در آنجا نشأت یافت و نزد دانشمندان آن سامان تلمذ کرد و در علوم عقلی و طب سرآمد اقران گردید. صالح آوازی خوش داشت و موسیقی میدانست و شعر میسرود لیکن از اشعار او جز این دو بیت در دست نیست:
سقانی من اهوی کلون خدود
مداماً یری سرالقلوب مذاعا
و مذ شبب الابریق فی کاس حاننا
اقامت دراویش الحباب سماعاً.
او راست:برء الساعه در طب. صالح به غایت کریم النفس بود و بشعرا میپرداخت و آنان را در حق وی مدایحی است که از آنجمله است قصیدهء عبدالباقی بن احمد سمان دمشقی که آغاز آن چنین است:
بذکرک بعدالله یستفتح الذکر
فما لسواک الآن نهی و لا امر.
صالح بسال 1081 ه . ق. درگذشت. (اعلام النبلاء ج6 ص 344 و 345). چلبی در کشف الظنون کتاب «غایة البیان فی تدبیر الانسان» را که بترکی نوشته شده بدو نسبت داده و گوید وی بسال 1080 درگذشت.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن نصربن مالک بن هیثم مکنی به ابی الفضل خزاعی. وی برادر احمدبن نصر خزاعی است. او از ابن ابی ذئب، و شعبة بن حجاج، و شریک بن عبدالله نخعی، و اسماعیل بن عیاش، و مبارک بن سعید برادر سفیان ثوری، و هیثم بن عدی طائی روایت کند و از وی منصوربن ابی مزاحم، و خالدبن خداش، و محمد بن عبدالملک بن زنجویه و عباس بن محمد دوری، و احمدبن ابی خیثمهء نسائی، روایت کنند. محمد بن جریر طبری گوید صالح ثقة بود و به بغداد میزیست و بسال 219 ه . ق. درگذشت. (تاریخ بغداد ج9 ص313).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن نضر. رجوع به صالح بن نصر شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن وصیف. پدر وی کاتب المعتز خلیفهء عباسی بود. و بسال 253 ه . ق. لشکر ترک مواجب چهار ماه از وی طلب کردند و چون درخواست آنان را اجابت نکرد وی را کشتند. و پس از قتل وی بغای شرابی را بجای او گماشتند. (ابن اثیر ج7 ص 70). بغا دختر خود را به صالح بن وصیف داد ولی ترکان برضد بغا قیام کردند و چون بغا خواست به خانهء صالح پنهان شود او را گرفته بکشتند، و پس از وی کارها بدست داماد او صالح قرار گرفت. (ابن اثیر ج 7 ص 73). صالح در این سال 254 ه . ق. اقطاع مصر را به دیوداد نامی تسلیم کرد. و بسال 255 ترکان از المعتز پنجاه هزار دینار مطالبه کردند و او نداشت و از مادر خویش طلبید و او نیز متعذر شد. پس ترکان با صالح توافق کرده معتز را بکشتند، و مادر وی پنهان شد. و چون گماشتگان صالح بن وصیف او را بگرفتند خزانه ها و بیش از پانصدهزار دینار پول نزد او یافتند، صالح وی را دشنام گفت که برای پنجاه هزار دینار پسر خود را بکشتن دادی و اینهمه مال پنهان کردی. پس اموال وی بستد و او به مکه شد و در کعبه فریاد می کرد خداوندا صالح را بسزای او برسان که مرا آواره ساخت، و پسرم را کشت و اموالم را بگرفت و نسبت بمن گناه ورزید و چون مهتدی بخلافت رسید صالح، احمدبن اسرائیل کاتب و ابونوح و حسن بن المخلد را بگرفت و اموال آنان مصادرت کرد و احمد و ابونوح را پانصد تازیانه بزد تا در زیر ضربات بمردند. و چون خبر بمهتدی رسید گفت انا للّه و انا الیه راجعون مگر عذابی غیر از قتل و ضرب تازیانه یافت نمی شود؟ پس در محرم سال 256 موسی بن بغا با لشکری به سامراء در آمد و از صالح بن وصیف خزائن مادر معتز و دیت کتاب را که کشته بود بطلبید. صالح پنهان شد. و در روز 27 محرم سال 256 مهتدی نامه ای بیرون آورد و گفت زنی این نامه را بمن داد و برفت چون نامه را گشودند بخط صالح بن وصیف بود که خود را از تهمتها بری میدانست و صورت اموال معتز و مادر وی را نوشته بود، مهتدی از ترکان خواست که میانجی گری او را بپذیرند و دست از صالح بردارند،ولی ترکان وی را بهمکاری با صالح و اطلاع از مکان او متهم کردند، و از وی خواستند تا در پس نماز جمعه برای ایشان سوگند خورد. سپس بپذیرفتند که صالح را امان دهند بدان شرط که موسی بن بغا مقام پدر گیرد و صالح در رتبهء وصیف بماند. لیکن فردای آن روز غوغا شد و عده ای از ترکان بدین شروط گردن نگذاشتند و عاقبت غلامی از ایشان صالح را در خانهء پیرزنی یافت و او را با سر برهنه بیرون کشید و بطرف جوسق موسی بن بغا آوردند پس یکی از اطرافیان موسی ضربتی بگردن او زد و او را کشت و سر او را بر نیزه کرده در سامراء بگردانیدند و فریاد میزدند: این است جزای کسی که آقای خویش را بکشد، و خلیفه بفرمود تا جنازهء صالح بن وصیف را دفن کردند. پس از قتل صالح، سلولی شاعر این اشعار دربارهء موسی بن بغا بگفت:
و نلت و ترک من فرعون حین طغی
و حیث اذ جئت یا موسی علی قدر
ثلاثة کلهم باغ أخو حسد
یرمیک بالظلم و العدوان عن وتر
وصیف فی الکرخ ممثول به و بغا
بالجسر محترق بالنار و الشرر
و صالح بن وصیف بعدُ منعفر
بالحیر جثته و الروح فی سقر.
(ابن اثیر ج 7 صص 86 - 89).
ابن عساکر آرد که احمدبن حارث خراز در قتل صالح بن وصیف گوید:
دماء بنی العباس غیر ضوائع
ولا سیما عند العبید الملاطع
طغی صالح لاقدس الله صالحاً
علی ملک ضخم العلا و الدسائع
طغی و بغی جهلاً و ترکا و عزة
فاورد مولاه کریه المشارع
فکان له ذوالعرش طالب وتره
لموسی و موسی شاکر للصنائع
نطیف برأس العبد ظهراً و جسمه
لقی للضباع الناهشات الخوامع.
و مهتدی خلیفهء عباسی، در رثاء صالح گفت:
رحم الله صالحاً
فلقد کان ناصحاً
لم یزل فی فعاله
نافذ الرأی راجحاً
ثم اضحی و قد ترا -
می به الدهر طائحاً
والمنایا ان لم تغا -
دک جائت روائحاً.
(تهذیب تاریخ ابن عساکرج 6 ص 382 و 383).
شیخ مفید در ارشاد گوید: امام ابومحمد حسن العسکری بن علی الهادی (ع) را بزندان صالح بن وصیف کرده بودند، پس وی را گفتند که بدان حضرت سخت گیرد صالح گفت من دو تن از شریرترین سپاهیان خویش بر او گماشته ام و ایشان را بخواند و گفت حسن را چگونه مییابید؟ گفتند: روزها را روزه دارد و شبها بیدار است چشمان او چنان نافذ است که چون برما مینگرد ما را لرزه بر اندام میافتد. صاحب تنقیح المقال صالح را مذموم داند. (تنقیح المقال ج 2 ص 94) و رجوع به حبیب السیر جزء 3 ج 2 ص 100 و 101 و تاریخ سیستان ص 230 و مجمل التواریخ ص 363 و الجماهر ص 68 و 69 و عیون الانباء ج 1 ص 171 شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن ولید. او از جدهء خود و از وی ابوسلمهء تبوذکی روایت کند و مجهول است. ابن حبان او را در زمرهء ثقات آورده است. (لسان المیزان ج 3 ص 177).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن وهب. یکی از قاتلان امام حسین (ع) است و در وقعهء طف نیزه به تهیگاه آن امام زد.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن هارون الرشید. رجوع به صالح بن رشید شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن همیسع بن ذی مازن. نبیی بود از حمیر. (منتهی الارب).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن هیثم. مکنی به ابی علی طحان. وی از ابوولید طیالسی روایت کند. ابوالحسین منادی ازو روایت دارد و گوید من در محضر جدم ابوجعفر محمد بن عبیدالله منادی از وی روایت شنیدم. (تاریخ بغداد ج 9 ص 320).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن هیثم. مکنی به ابی غسان. وی حاجب ابوالعباس سفاح عباسی بود. در عقدالفرید آرد: وی از ابوزید روایت کند. (ج 2 ص 346). و نیز گوید او تلمیذ ابوعبید است و این اشعار از وی نقل کند:
تفکرت فی النحو حتی مللت
و اتعبت نفسی له و البدن
و اتعبت بکراً و اصحابه
بطول المسائل فی کل فن
فکنت بظاهره عالماً
و کنت بباطنه ذافطن
سوی أنّ باباً علیه العفا -
ءُ للفاء یا لیته لم یکن
و للواو باب الی جنبه
من المقت احسبه قد لعن
اذا قلت هاتوا لما ذا یقا -
ل لستُ بآتیک أو تأتین
أجیبوا لما قیل هذا کذا
علی النصب؟ قالوا لاضمار أن.
(عقدالفرید ج 2 ص 307).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن یحیی بن بحتر. رجوع به صاغانی صالح... شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن یحیی بن سعید انصاری. عبدالله بن وهب از معاویه از وی روایت کند. (المصاحف ص 193).

صالح.

[لِ] (اِخ) ابن یزید عتکی کوفی. شیخ طوسی در رجال او را در عداد اصحاب امام صادق (ع) شمرده است. برقی بجای عتکی او را عکی خوانده است. در جامع الرواة گوید، عبدالله بن احمد از وی روایت کند. (تنقیح المقال ج 2 ص 95).

صالح.

[لِ] (اِخ) مکنی به ابی توبة. رجوع به صالح بن محمد بن عبدالله بن زیاد... شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) مکنی به ابی خلف. تابعی است.

صالح.

[لِ] (اِخ) مکنی به ابی سالم. تابعی است.

صالح.

[لِ] (اِخ) مکنی به ابی شعیب. رجوع به ابی شعیب مقفع... شود.

صالح.

[لِ] (اِخ) مکنی به ابی محمد. شیخ طوسی وی را در فهرست ذکر کرده است و گوید جماعتی ازو روایت دارند.

صالح.

[لِ] (اِخ) مکنی به ابی مقاتل، دیلمی است. نجاشی گوید: احمدبن حسین ذکر وی کرده و آرد: کتابی بزرگ بنام «الاحتجاج» در امامت نوشته است و ابن غضایری که اکثر بزرگان را طعن گفته بدو جرحی وارد نیاورده، لیکن مجهول الحال است. (تنقیح المقال ج 2 ص 90).

صالح.

[لِ] (اِخ) (الملک ال ...) ناصرالدین محمد. از سلسلهء ممالیک برجی است و به سال 824 ه . ق. به سلطنت رسید و یکسال پادشاهی کرد. (تاریخ سلاطین اسلام ص 74). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) بخش صالح آباد یکی از بخشهای ده گانهء شهرستان ایلام و حدود و مشخصات آن به شرح زیر است: از طرف شمال به بخش چوار، از طرف جنوب به بخش مهران، از طرف خاور به بخش ارکواز، از باختر به کشور عراق.
وضع طبیعی: منطقه ای است کوهستانی و هر قدر از شمال به جنوب نزدیک شود ارتفاع کوهها و دشت آن کاسته میشود و به همین لحاظ قسمت علیای بخش، سردسیر و قسمت وسط معتدل و قسمت سفلی (جنوب و غرب) گرمسیر است.
ارتفاعات: امتداد شمال باختری کبیرکوه در شمال شهر ایلام که شمال این دهستان نیز محسوب میشود گره خوردگی مهمی تشکیل داده بنام کوه ماشت نامیده میشود که قلهء آن 2658 گز مرتفعتر از سطح دریا و بلندترین کوه بخش میباشد. قسمت جنوب خاوری کوه ماشت به کوه شلم مشهور و ارتفاع آن 2208 گز است. در قسمت مرکزی بخش، کوه شاه نخجیر واقع شده ارتفاع بلندترین قلهء آن 1870 گز است. کوه کمرک سرخ و کوه خلیفه در باختر بخش در منطقهء گرمسیر واقع و ارتفاع آن 1006 و 1037 گز میباشد. آخرین رشتهء ارتفاعات غربی بخش بنام کوههای کولک کوچک و بزرگ است که در مرز عراق واقع شده و مرتفع ترین قلهء آن به ارتفاع 984 گز است.
رودخانه: رودخانه های بخش به شرح زیر است: 1- رودخانهء کنجان چم، سرچشمهء آن حدود سرآب آفتاب و گل گل بخش ارکواز بوده از باختر این بخش گذشته وارد بخش مهران میگردد. آب آن بسیار است ولی چون در گودی واقع شده استفاده ای به این بخش نمی رساند. چنانچه در حدود مرتع گچ میرزا، سدی به این رودخانه بسته شود اراضی مستعد امیرآباد و قالبه را مشروب خواهد کرد و ممکن است از فشار آب، مولد برقی نیز به کار افتد. 2- رودخانهء تنگ گراب، سرچشمهء آن حدود قراء پنج ستون است و پس از گذشتن از تنگ گراب و مشروب کردن قریهء چم آب در جنوب بان ویزه به رودخانهء گدارخوش منتهی میشود. 3- رودخانهء چم سرخ، سرچشمهء آن حدود آب گرمهء جنوب صالح آباد است. پس از گذشتن از تنگ چم سرخ و تنگ شور شیرین بطرف کشور عراق جاری میگردد.
جنگل: کوههای شمال و خاوری بخش مستور از جنگل و اشجار آن اکثر بلوط و بنه است و زغال و چوب از آن تهیه میشود.
این بخش از 28 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده، جمعیت آن در حدود 5500 تن و مرکز بخش ده صالح آباد یا خاصعلی و قراء مهم آن به شرح زیر است: هفت چشمه، شاه آباد، بانقلان، چاله سرا، چشمه کبود. راه شوسهء ایلام به همدان تقریباً در طول بخش کشیده شده و از وسط آن میگذرد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) ده مرکز بخش صالح آباد از شهرستان ایلام، 54000گزی جنوب باختری ایلام و 56000گزی همدان و 4000گزی خاور شوسهء ایلام به همدان. مختصات جغرافیائی آن بدین شرح است: طول 46 درجه و 11 دقیقه، عرض 33 درجه و 29 دقیقه و ارتفاع آن 584 گز است. دشت گرمسیر، آب از زه آب رودخانهء محلی و آب آشامیدنی از چشمهء سم دلدل، محصول غلات مختصر، حبوبات، صیفی، لبنیات، شغل زراعت و گله داری است. راه فرعی به شوسه دارد. مرکز ادارهء بخشداری در این آبادی است ولی تابستان بواسطهء اینکه سکنهء اکثر قراء بخش نزدیکتر به ایلام هستند در ایلام دایر است. دبستان و پاسگاه ژاندارمری دارد. مقبرهء امامزاده خاصعلی از نواده های امام چهارم علیه السلام در این ده واقع است و زیارتگاه ساکنین بخشهای شهرستان ایلام بوده و اکثر در حدود بهار به زیارت می آیند. به همین مناسبت به این ده خاصعلی میگویند. جمعیت قصبه در حدود 540 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان تیلکو بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، 47000گزی شمال باختری دیواندره، 6000گزی شمال شوسهء سقز. کوهستانی سردسیر، سکنه 120 تن، آب آن از چشمه و رودخانه، محصول غلات، حبوبات، توتون، لبنیات، شغل زراعت، پشم ریسی، جاجیم بافی، راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) قصبه ای از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان، 33000گزی شمال باختر همدان، کنار شوسهء همدان-سنندج. دشت، سردسیر، سکنه 2300 تن، آب آنجا از قنات و رودخانهء وهنان. محصول غلات، حبوبات، قلمستان، انگور، شغل اهالی زراعت و کسب روغن و پشم، صنایع دستی زنان، قالی بافی. پاسگاه ژاندارمری، دبستان. در حدود 60 باب دکان و چند قهوه خانه کنار شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان دروفرامان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، 12000گزی خاور کرمانشاه شمال و کنارهء قره سو. دشت، سردسیر، سکنه 60 تن، آب آن از چشمه و قنات. محصول غلات، حبوبات، چغندر قند، تریاک مختصر، اشجار، شغل اهالی زراعت مختصر، گله داری. راه مالرو، تابستان از طریق منوچهرآباد اتومبیل میتوان برد. نام قدیم آن موریان بوده. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دشت طالهء بخش بانهء شهرستان سقز، 18000گزی شمال باختری بانه، 4000گزی جنوب شوسهء بانه-سردشت. سکنه 20 تن. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان سورسور بخش کامیاران شهرستان سنندج، 24000گزی شمال خاور کامیاران، 8000گزی خاور کرمانشاه-سنندج. کوهستانی سردسیر، سکنه 70 تن. آب آنجا از چشمه، محصول غلات، لبنیات، توتون، شغل اهالی زراعت و گله داری، راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان کل تپهء فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سقز، 3000گزی شمال سقز، کنار شوسهء سقز-میاندوآب. کوهستانی سردسیر، سکنه 100 تن، آب آنجا از چشمه، محصول غلات، لبنیات و توتون، شغل اهالی زراعت و گله داری. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی جزء دهستان بهنام پازکی بخش ورامین شهرستان تهران، 140000گزی شمال باختر ورامین، 4000گزی خاور شوسهء تهران-ورامین. جلگه، معتدل، مالاریائی، سکنه 276 تن، آب آن از قنات. محصول غلات، صیفی کاری، چغندر قند. شغل اهالی زراعت. راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی جزء دهستان بهنام سوختهء بخش ورامین شهرستان تهران، 12000گزی شمال خاوری ورامین، 3000گزی راه جلیل آباد به کرم آباد. جلگه، معتدل، مالاریائی، سکنه 200 تن، آب آن از رودخانه. محصول غلات، صیفی کاری، چغندر قند. شغل اهالی زراعت. از جلیل آباد ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی جزء دهستان راه جرد بخش دستجرد شهرستان قم، 18000گزی جنوب باختری دستجرد متصل به جادهء شوسهء قم به اراک، سر سه راهی اراک-تفرش-قم. کوهستانی، سردسیر، سکنه 274 تن، آب آن از قنات. محصول گندم، جو، یونجه، صیفی کاری، باغات انگور، شغل اهالی زراعت و گله داری. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی جزء بخش شهریار شهرستان تهران، 11000گزی جنوب باختری علیشاه عوض، 7000گزی جنوب راه ماشین رو علی شاه عوض. جلگه، معتدل، مالاریائی، سکنه 44 تن، آب آن از قنات. محصول غلات، سیب زمینی، چغندر قند، شغل اهالی زراعت. راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی جزء بخش شهریار شهرستان تهران، 26000گزی باختری علیشاه عوض، 2000گزی راه ماشین رو فرعی کرج به اشتهارد. جلگه، معتدل، مالاریائی، سکنه 247 تن. آب آن از قنات. محصول. گندم، بنشن، پنبه، چغندر قند، باغات، شغل اهالی زراعت، راه ماشین رو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران، 28000گزی باختر شهر ری، 2000گزی جنوبی رباط کریم. جلگه، معتدل، سکنه 202 تن. آب آن از قنات و رود کرج. محصول غلات، صیفی کاری، چغندر قند، شغل اهالی زراعت و قالی و جاجیم بافی، راه ماشین رو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی جزء دهستان کنار رودخانهء مزدقان بخش حومهء شهرستان ساوه، 24000گزی جنوب ساوه، 1000گزی راه ماشین رو ساوه به آوه. جلگه، معتدل، سکنه 135 تن، آب آن از رودخانهء مزدقان (قره چای). محصول غلات، شغل اهالی زراعت، گله داری، گلیم و جاجیم بافی، راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی جزء دهستان سهرورد بخش قیدار شهرستان زنجان، 27000گزی جنوب باختری قیدار، 18000گزی راه مال رو عمومی. کوهستانی، سردسیر. سکنه 414 تن. آب آن از رودخانهء عینجک. محصول غلات. شغل اهالی زراعت. صناعت قالیچه، گلیم، جاجیم بافی. راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان خارطوران بخش بیارجمند شهرستان شاهرود، 108000گزی جنوب خاوری بیار، 90000گزی جنوب شوسهء شاهرود به سبزوار. دشت، شنزار، معتدل، خشک، سکنه 90 تن. آب آن از قنات کوچک مختصر. محصول غلات، تنباکو، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، راه مالرو. زمستان از طایفهء سنگسری و کرد و بلوچ جهت تعلیف احشام خود به نواحی این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان زیراستاق بخش مرکزی شهرستان شاهرود، 2200گزی جنوب باختری شاهرود، 4000گزی جنوب شوسهء متصل به راه آهن. جلگه، معتدل، سکنه 85 تن. آب آن از قنات. محصول غلات، پنبه، انواع میوجات، صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری، راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان قهاب رستاق بخش صیدآباد شهرستان دامغان، 15000گزی جنوب صیدآباد، 6000گزی ایستگاه امروان. جلگه، معتدل، سکنه 500 تن. آب آن از قنات. محصول غلات، حبوبات، پنبه، پسته، بادام، انگور. شغل مردان زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان کرباس بافی. دبستان، 4 باب دکان، باشگاه و ورزشگاه باستانی دارد. از ایستگاه سرخده راه فرعی دارد. مزرعهء غیاث آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) رجوع به اندیمشک شود.

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان یوسف وند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد، 22هزارگزی باختر الشتر، 9هزارگزی باختر راه اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاه. جلگه، سردسیر، مالاریائی، سکنه 360 تن. آب آن از رودخانهء کهان، محصول غلات، تریاک، حبوبات، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، راه مالرو. دارای دبستان است. ساکنین از طایفهء یوسف وند هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش جنت آباد شهرستان مشهد، 180000گزی خاور مشهد، 12000گزی باختر جنت آباد. دامنه، معتدل، سکنه 357 تن. آب آن از قنات. محصول غلات، ذرت، پنبه، تریاک، منداب، میوجات، شغل اهالی زراعت و گله داری، راه اتومبیل رو. ادارات دولتی، بخشداری، دارایی، بهداری، آمار، گمرک، دبستان، دفتر ازدواج و طلاق، ژاندارمری، تلفن و 7 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور، 12000گزی جنوب نیشابور. جلگه، معتدل، سکنه 74 تن. آب آن از قنات، محصول غلات، تریاک، شغل اهالی زراعت، راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور، 6000گزی شمال باختری نیشابور. جلگه، معتدل، سکنه 212 تن. آب آن از قنات. محصول غلات، تریاک، شغل اهالی زراعت. راه فرعی به شوسه دارد. اغلب اهالی در نیشابور داد و ستد دارند. دفتر ازدواج و طلاق دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان قصبهء بخش حومهء شهرستان سبزوار، 3000گزی جنوب شهرستان سبزوار، سر راه شوسهء ششتمد. جلگه، معتدل، سکنه 515 تن. آب آن از قنات. محصول غلات، زیره، پنبه، شغل اهالی زراعت، کرباس بافی، راه اتومبیل رو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان نقاب بخش جغتای شهرستان سبزوار، 50000گزی خاور جغتای. سر راه شوسهء عمومی جغتای. جلگه، معتدل، سکنه 668 تن. آب آن از قنات. محصول غلات، پنبه، تریاک، زیره. شغل اهالی زراعت، راه اتومبیل رو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

صالح آباد.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان توابع ارسنجان بخش زرقان شهرستان شیراز، 81000گزی خاور زرقان، 2000گزی راه فرعی کربال به توابع ارسنجان. جلگه، معتدل و مالاریائی، سکنه 71 تن. آب آن از قنات، محصول غلات، چغندر، تریاک، شغل اهالی زراعت، قالی بافی، راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

صالح آباد بزرگ.

[لِ دِ بُ زُ] (اِخ) دهی از دهستان رباط سرپوشیدهء بخش حومهء شهرستان سبزوار، 33000گزی خاور سبزوار، سر راه شوسهء قدیمی سبزوار-نیشابور. جلگه، معتدل، سکنه 146 تن. آب آن از قنات، محصول غلات، پنبه، تریاک، شغل اهالی زراعت. راه اتومبیل رو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

صالح آباد پایین.

[لِ دِ] (اِخ) دهی از دهستان توابع ارسنجان بخش زرقان شهرستان شیراز، 8300گزی خاور زرقان، کنار راه فرعی کربال به توابع ارسنجان. جلگه، معتدل و مالاریائی، سکنه 78 تن. آب آن از قنات، محصول غلات، چغندر، شغل اهالی زراعت، قالی بافی. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

صالحات.

[لِ] (ع ص، اِ) جِ صالحة.
-باقیات صالحات؛ آثار نیک که از شخص ماند پس از مردن وی.

صالحان.

[لِ] (اِ) جِ فارسی صالح : یکی از جملهء صالحان به خواب دید پادشاهی را در بهشت و پارسائی را در دوزخ. (گلستان).

صالحان.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان توابع کجور بخش مرکزی شهرستان نوشهر، 6000گزی جنوب خاوری کجور. کوهستانی، سردسیر، سکنه 810 تن. آب آن از چشمه و رودخانهء محلی، محصول غلات و ارزن. شغل اهالی زراعت و گله داری. عده ای از سکنه زمستان در طهران به کار خبازی و حمامی مشغولند. آثار ابنیهء قدیمه و معصوم زاده ای دارد. راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

صالحان.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان بویراحمد سرحدی بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان، 12هزارگزی باختری سی سخت، 13هزارگزی باختر اتومبیل رو سی سخت به شیراز. کوهستانی، سردسیر، مالاریائی، سکنه 120 تن. آب آن از رود کبک کیان، محصول غلات، برنج، پشم، لبنیات، شغل اهالی زراعت و حشم داری، صنایع دستی زنان قالی، جوال، جاجیم بافی. راه مالرو. ساکنین از طایفهء بویراحمد پائین می باشند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

صالحان.

[لِ] (اِخ) نام محلتی است به اصفهان. (منتهی الارب).

صالحان کوه کیلویه.

[لِ نِ لو یَ] (اِخ)(رودخانهء...) در فارسنامهء ناصری گوید: آب آن شیرین و گوارا. آب چشمهء بابکان و چشمهء سفیددار و چشمهء کچینه در قریهء پراشکفت ناحیهء بویراحمد به هم پیوسته رودخانهء صالحان شده در قریهء درّاهان ناحیهء بویراحمد به آب چشمهء سرچنار و رودخانهء تل خسروی پیوندد. (فارسنامهء ناصری).

صالحانی.

[لِ] (اِخ) ابن انطون بن عبدالله صالحانی یسوعی دمشقی. صاحب معجم المطبوعات گوید: مولد وی بسال 1848 م. و هم اکنون (1928) زنده است. او راست: رنات المثالث و المثانی که منتخباتی است از کتاب اغانی چ بیروت 1888 م. ظرائف فکاهات فی اربع حکایات با مقدمه ای به فرانسه چ مطبعهء یسوعیین (1890 م.). ملحق دیوان اخطل چ 1909 م. و نیز تاریخ مختصرالدول ابن عبری و کتاب الف لیلة و دیوان اخطل و نقائض جریر و اخطل را منقح و طبع کرده است. (معجم المطبوعات ستون 1189).

صالحانی.

[لِ] (اِخ) حسین بن طلحة بن حسین صالحانی، مکنی به ابی عبدالله. رجوع به حسین بن طلحة شود.

صالحانی.

[لِ] (اِخ) سعیدبن طلحة، مکنی به ابی سعید. رجوع به سعیدبن طلحة شود.

صالحانی.

[لِ] (اِخ) عبدالله بن احمدبن محمد بن ایوب، مکنی به ابی محمد. رجوع به عبدالله بن احمد شود.

صالحانی.

[لِ] (اِخ) محمد بن ابراهیم بن علی بن ابراهیم، مکنی به ابی هریره. رجوع به محمد بن ابراهیم شود.

صالحانی.

[لِ] (اِخ) محمد بن عبدالله بن حسین بن مهران، مکنی به ابی بکر. رجوع به محمد بن عبدالله بن حسین بن مهران بن شاذان شود.

صالحانی.

[لِ] (اِخ) محمد بن علی بن ابراهیم صالحانی واعظ، مکنی به ابی ذر. او از ابوالشیخ اصفهانی و ابوالحسین عصفری و از وی حفید او ابوبکر محمد بن علی بن ابی ذر صالحانی روایت کند. (الانساب).

صالحانی.

[لِ] (اِخ) محمد بن علی بن ابی ذر صالحانی، مکنی به ابی بکر. رجوع به محمد بن علی بن ابی ذر شود.

صالح احول.

[لِ حِ اَ وَ] (اِخ) در روضهء کافی روایتی از منصوربن عباس از سلیمان مسترق از صالح احول از ابی عبدالله دربارهء قیامت آمده است. (تنقیح المقال ج 2 ص 91).

صالح ارتقی.

[لِ حِ اُ تُ] (اِخ) هفدهمین و آخرین امیر از امرای ارتقیهء ماردین است که از 809 تا 811 ه . ق. امارت داشته است. رجوع به ارتقیهء ماردین در همین لغت نامه و رجوع به تاریخ سلاطین اسلام ص 151 شود.

صالح اسدالدوله.

[لِ اَ سَ دُدْ دَ لَ] (اِخ)رجوع به اسدالدوله صالح بن مرادس کلابی... و رجوع به الاعلام زرکلی و قاموس الاعلام ترکی... شود.

صالح اسماعیل.

[لِ اِ] (اِخ) ملقب به عمادالدین. رجوع به صالح شود.

صالح اصفهانی.

[لِ حِ اِ فَ] (اِخ) رجوع به صالح شود.

صالح اعور.

[لِ حِ اَ وَ] (اِخ) رجوع به صالح بن مقاتل بن صالح... شود.

صالح أفتونی.

[لِ حِ ؟] (اِخ) یا فتونی. نام وی مهدی و فرزند بهاءالدین محمد افتونی عاملی غروی، مکنی به ابی صالح و ملقب به صالح و از علمای امامیهء اواخر قرن دوازدهم و از اساتید سیدمحمدمهدی بحرالعلوم و از شاگردان شریف ابوالحسن عاملی است. از آثار او ارجوزه ای است درتاریخ چهارده معصوم. وی بسال 1183 ه . ق. درگذشت. (الذریعه ج 1 ص 467) (ریحانة الادب ج 2، ص 1544) (روضات الجنات ذیل ترجمهء سیدمهدی بن بحرالعلوم).

صالح افشار.

[لِ حِ اَ] (اِخ) رجوع به صالح بیک افشار شود.

صالح افشار.

[لِ حِ اَ] (اِخ) رجوع به صالح خان افشار شود.

صالح افندی.

[لِ اَ فَ] (اِخ) (محمد...) وی از احفاد شیخ حسام الدین عشاقی است و به عهد سلطان مصطفی خان ثالث به مسند مشیخت اسلامی نائل گردید. پدر وی عبدالله افندی بن یحیی افندی کریمی حاکم مصر و غلطه بود و او خود دانا و شیخ الاسلام عبدالله افندی ینی شهری است. صالح پس از نیل به درجهء قضاوت در حلب و شام و مدینه به قسطنطنیه بازگشت و بسال 1159 ه . ق. به قضاوت استانبول رسید و بسال 1163 قاضی آناطولی و در تاریخ 1171 قاضی عسکر روم ایلی و در همانسال شیخ الاسلام گشت و قریب یکسال و نیم امور فتاوی را اداره کرد پس معزول شد و بسال 1175 درگذشت. مدفن او در قانلیجه در مدرسهء قاضی عسکر محمد افندی است. (قاموس الاعلام ترکی).

صالح الجرمی.

[لِ حُلْ جَ] (اِخ) رجوع به صالح جرمی... شود.

صالح الحدیث.

[لِ حُلْ حَ] (ع ص مرکب) (اصطلاح علم درایة الحدیث) افادهء مدح معتدٌبه کند و دور نیست که مفید وثاقت هم باشد. رجوع به صالح شود.

صالح الدین.

[لِ حُدْ دی] (اِخ) رجوع به صالح (الملک...) شود.

صالح امین.

[لِ حِ اَ] (اِخ) وی حاجب معتضد بالله عباسی است. رجوع به عقد الفرید ج 5 ص 406 شود.

صالح انباری.

[لِ حِ اَمْ] (اِخ) رجوع به صالح بن بیان شود.

صالح انصاری.

[لِ حِ اَ] (اِخ) رجوع به صالح سالمی انصاری... شود.

صالح ایوبی.

[لِ حِ اَیْ یو] (اِخ) رجوع به صالح بن عادل بن نجم الدین... شود.

صالح بحرانی.

[لِ حِ بَ] (اِخ) رجوع به صالح بن عبدالکریم بحرینی... شود.

صالح بدخشانی.

[لِ حِ بَ دَ] (اِخ)رجوع به صالح شود.

صالح بغدادی.

[لِ حِ بَ] (اِخ) او راست: مختصر کفایة المرید فی علم التجوید که به سال 1311 ه . ق. به دمشق به طبع رسیده است. (معجم المطبوعات ص1184).

صالح بلقینی.

[لِ حِ بَ] (اِخ) رجوع به صالح بن عمر بلقینی شود.

صالح بهوتی.

[لِ حِ ؟] (اِخ) رجوع به صالح بن حسن بن احمد... شود.

صالح بیات.

[لِ حِ بَ] (اِخ) رجوع به صالح خان بیات... شود.

صالح بیک افشار.

[لِ بَ اَ] (اِخ) وی از جانب سیدمحمدبن سیدداود متولی آستانهء رضوی که به نام شاه سلیمان به سلطنت نشسته بود به اتفاق کرمخان افغان با نامهء تهدیدآمیزی به سفارت نزد احمدخان درانی به قندهار شدند و احمدخان صالح خان را بکشت و کرمخان را به زندان انداخت. رجوع به مجمل التواریخ گلستانه (صص 47 - 48) شود.

صالح بیک جودت.

[لِ بَ جَ دَ] (اِخ)وی یکی از قضاة مصر است. او راست «امة ملایو» تاریخ ملت مالایا و «الدلیل العصری للقطر المصری» و «مصر فی القرن التاسع عشر» و هر سه رساله به طبع رسیده است. (معجم المطبوعات ص 1184).

صالح پاشا.

[لِ] (اِخ) وی یکی از وزرای دورهء سلطان ابراهیم خان و از مردم بوسنه است، در آغاز به مصطفی پاشا دفتردار و سپس به ابراهیم افندی روزنامه نویس منسوب بود و در دیوان محاسبات، خزانه، مطبخ همایونی، دارالصنایع سفائن و امانت دفتر انجام وظیفه میکرد تا به درجهء امیر آخوری، و ریاست ینی چری رسید و به سال 1054 ه . ق. وزیر قبه نشین و متعاقباً دفتردار گردید و به سال 1055 مقام صدارت عظمی یافت و قریب دو سال در این شغل بود و به عهد داودپاشا اعدام شد. جنازهء او را در اسکدار دفن کردند. (قاموس الاعلام ترکی).

صالح پاشا.

[لِ] (اِخ) (حاجی...) وی از مردم ازمیر است و در استانبول برخی مأموریتها یافت و به سال 1236 ه . ق. هنگامی که علی پاشای اسپارتی معزول و علی پاشای بندری منصب او را اشغال کرد صالح پاشا هم رتبهء وزارت یافت و تا رسیدن صدر اعظم جدید متکفل امور صدارت گشت ولی صدراعظم جدید بیش از نه روز در آن مقام نبود و مجدداً صالح پاشا به صدارت رسید و به خوبی از عهدهء ادارهء امور کشور برآمد و متجاوز یکسال و نیم این منصب داشت سپس بسال 1238 از آن شغل معزول و به کلیبولی اعزام گردید و ولایت شام و امارت حاج یافت و پس از مراجعت به ولایت «وان» منصوب گشت ولی چون به آتن رسید دستور یافت که به کلیبولی برگردد و وی به سال 1239 درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صالح پاشا.

[لِ] (اِخ) (حاجی...) وی از مردم زعفران است و به عهد سلطان سلیم ثالث به سال 1221 ه . ق. رتبهء امیرالبحری یافت سپس به عزم جنگ با نیروی دریائی انگلیس به بحر ابیض شد لیکن سرانجام مجبور به سوختن و غرق کردن کشتی های خود گشت و از راه خشکی به استانبول مراجعت کرد و به ولایت شام منصوب گردید و مناصب دیگر یافت و ولایت آخسخه را نیز عهده دار شد و به سال 1240 بدانجا درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صالح پیغمبر.

[لِ حِ پَ / پِ غَ بَ] (اِخ)وی پیغمبر ثمود است. صاحب تاریخ گزیده نسب او را چنین نویسد: صالح بن آسف بن عبیدبن ناحج بن خادربن ثمودبن حاثربن ادهم بن سام بن نوح. در ترجمهء تاریخ طبری گوید صالح از فرزندان سام بن نوح است و این گروه که به زمین حجر بودند هم از فرزندان ثمودند و پیغمبر ما(ص) چون به غزوهء تبوک رفت و به نزدیکی حجر برسید گفت اینک جای برادر ما صالح است... و به بادیه اندر بودندی نزدیک کوههای شام اندر خانه ها چنانکه خدای عز و جل فرمود: و لقد کذب اصحاب الحجر المرسلین (قرآن 15/80) و دیگر گفت: و تنحتون من الجبال بیوتا فارهین (قرآن 26/149) و هم ایشان را یک چشمهء آب بود که همهء ثمودیان آب از آن چشمه آشامیدندی پس خدای صالح پیغمبر را به ایشان فرستاد چنانکه فرماید: و الی ثمود اخاهم صالحاً (قرآن 11/61) و صالح به قرابت برادر ایشان بود و از فرزندان ثمود بود پس صالح بگفت چنانکه خدای تعالی فرمود: قال یا قوم اعبدوا الله ما لکم من اله غیره هو انشأکم من الارض و استعمرکم فیها. (قرآن 11/61) الی آخر الاَیه. و ثمودیان گفتند: قالوا یا صالح قد کنت فینا مرجوا قبل هذا (قرآن 11/62) تا آخر آیه. و صالح در میان ایشان اندر بوده بود و بزرگ گشته بود هرگز بت نپرستید و فرمان ایشان نکرد گفتند دست از او بازدارید که جوان است تا بالغ شود و خودش آید آنگاه بت پرستد چون بزرگ شد ایشان را نهی کرد از آن کار بت پرستی گفتند یا صالح ما پنداشتیم که چون بزرگ شوی خدایان ما را پرستی اکنون خود ما را بازداری و صالح ایشان را به خدای عز و جل خواند کس از او نیندیشید و بدو بنگروید پس او را گفتند یا صالح، چنانکه خدای عز و جل فرمود: قالوا یا صالح أئتنا بما تعدنا ان کنت من المرسلین (قرآن 7/77) و دیگر گفتند: قالوا انما انت من المسحرین (قرآن 26/153) ما انت الا بشر مثلنا فأت بآیة ان کنت من الصادقین (قرآن 26/154) چون صالح آیة بنمودن گرفت، قال هذه ناقة لها شرب ولکم شرب یوم معلوم (قرآن 26/155) تا آخر آیه. و دیگر گفت: و یا قوم هذه ناقة الله لکم آیة فذروها (قرآن 11/64) پس صالح گفت چه خواهید؟ گفتند آن خواهیم که از این کوه سنگ خاره اشتری بیرون آری ماده سرخ موی با یک بچه همچون او سرخ موی چنانکه علف بروید و گیاه خورد آنگاه به تو بگرویم. صالح گفت این در نزد خدای تعالی سخت آسان است. دعا کرد آن کوه بنالید به امر خدای عز و جل از میان وی اشتری بیرون آمد ماده سرخ موی با یک بچه از عقب وی دوان چون آن بچه بیامد بانگی بکرد و به علف خوردن ایستاد ثمودیان گفتند صالح سحر کرد و بدو نگرویدند. پس آن اشتر بدان چشمهء آب آمد و آب ایشان همه پاک بخورد و این روز آب نیافتند سوی صالح آمدند و گفتند ما را آب باید. گفت یک روز شما را و یک روز اشتر را... پس بدین بایستادند که روزی آب قوم صالح را بود و روزی اشتر را... و صالح گفت نه که او را بکشید که شما را عذابی بزرگ بگیرد ایشان خود بدو ننگریستند و این شتر اندر میان قوم صالح بود خدای عز و جل مر صالح را آگاه کرده بود که ایشان این اشتر را بکشند آنکس که اشتر را بکشد هنوز از مادر نزائیده است ولیکن فرزندی بود سرخ موی گربه چشم آن فرزند... این اشتر را بکشد و ایشان ده زن بیرون کردند... از میان قوم خویش برگماشتند تا هر زنی را که درد زادن داشت نزدیک وی بنشستندی که چون فرزند از مادر جدا شدی نگاه کردندی اگر [ بدان صفت ] بودی که صالح پیغمبر علیه السلام گفته بود هم آنگاه بکشتندی او را تا نه کودک بدین صفت کشته شد آنگاه پدران کودکان بر صالح دشمن تر شدند و آهنگ کشتن وی کردند چنانکه خدای تعالی گفت: و کان فی المدینة تسعة رهط یفسدون فی الارض و لایصلحون (قرآن 27/48) پس مردی از مهتران ایشان، او را بدین صفت پسر آمد خواستند که فرزند او را بکشند آن نه تن که دشمنان صالح گشته بودند با این مهتر یکی شدند و گفتند این سخن صالح را اصلی نیست و او این را به جادوئی همی کند و هیچ کس این اشتر را نخواهد کشت و صالح خواهد که این فرزندان کشته شوند پس آن حدیث فروهشتند و این پسر را نکشتند و چون سالی دوازده ببود این پسر بزرگ شد و گویند تا جهان بود فرزندی نیامده است شوم تر از این غلام بر قوم خویش و قوم او هلاک شدند از قبل او که او آن شتر را بکشت و عرب مثل زنند از این غلام به عاقرالناقة. پس این تسعة رهط چون آن پسر را بدیدندی گفتند اگر پسران ما را نکشتندی اکنون هم چند این [ پسر ] بودندی. پس سوگند خوردند ما صالح را بکشیم و آنگاه از شهر بیرون شویم و بازآئیم و گوئیم که ما آنجا نبودیم چنانکه خدای عز و جل فرمود: قالوا تقاسموا بالله لنبیتنهُ و اهله ثم لنقولن لولیه ما شهدنا مهلک اهله و انا لصادقون. و مکروا مکراً و مکرنا مکراً و هم لایشعرون (قرآن 27/49-50) پس این تدبیر بساختند و از شهر برفتند و در زیر سنگی بنشستند تا شب اندرآمد و خدای عز و جل فرمان داد به سنگی تا فرودآمد و ایشان همه را بکشت پس دیگر روز آن مردگان را بازآوردند چنانکه خدای عزّ و جلّ فرمود: فانظر کیف کان عاقبة مکرهم انا دمرناهم و قومهم (قرآن 27/51) پس آن مردمان گفتند آنچه از صالح بر ما آمد در روی زمین بر کس نیامد که پسران ما را بکشتند اکنون نیز پدران را هلاک کرد و خشمگین تر شدند و گفتند ما این اشتر را بکشیم که ما را این به کار نیست و کسی را همی جستند که آن اشتر را بکشد هیچکس اجابت نکرد مگر آن پسر که صالح ایشان را وصف وی کرده بود پس غلام برفت و بر سرچشمهء آب شد و آن اشتر همی آب خورد اشتر را ضربتی بزد بر پای و بیفکند و یک ضربت دیگر بر گردن و بیفکند و آهنگ بچهء او کرد که او را نیز بکشد بچه بگریخت و سوی آن کوه شد که از آنجا بیرون آمده بود. پس صالح گفت عذاب خدای را بیارائید. ایشان از عذاب بترسیدند و سوی صالح آمدند و گفتند که ما نفرمودیم که وی را بکشند اکنون ما را چه باید کردن؟ صالح گفت تا بچهء وی در میان شما باشد شما را عذاب نیاید پس صالح را با خویشتن ببردند و سوی آن کوه رفتند به جستن بچه چون به کوه برشدند آن اشتربچه را از دور بدیدند چون آن اشتربچه آن مردمان را بدید بایستاد و روی باز پس کرد و سه بانگ بکرد و ناپیدا شد هرچند مردمان دویدند او را هیچ جای درنیافتند پس صالح علیه السلام گفت عذاب خدای عزّ و جلّ را بیارائید که تا سه روز شما را عذاب آید اول روز رویهاتان زرد گردد و دوم روز رویهاتان سرخ گردد و سیوم روز رویهاتان سیاه گردد... پس روز چهارم عذاب آیدتان چنانکه خدای عزّ و جلّ فرمود: فعقروها فقال تمتعوا فی دار کم ثلثة ایام (قرآن 11/65) و نیز گفت: فعقروها فدمدم علیهم ربهم بذنبهم (قرآن 91/14) تا آخر آیه. پس همچنان ببود که صالح صفت کرده بود چون آن علامتها بدیدند، دانستند که عذاب آمد ولیکن ندانستند که از کدام سو خواهد آمدن. پس آنگاه نعره ای از آسمان بیامد چنانچه همه را جان از تن برآمد چنانکه خدای عز و جل فرمود: و اخذ الذین ظلموا الصیحة (قرآن 11/67) و خدای تعالی صالح را و آنکه به او گرویده بود همه را برهانید چنانکه گفت: فلما جاء امرنا نجینا صالحاً والذین آمنوا معه (قرآن 11/66) تا آخر آیه. و صالح با مؤمنان آن بانگ نشنیدند. خدای تعالی دیگر جای گفت: فاخذتهم الرجفة (قرآن 7/78) و از قوم صالح بدان وقت یک تن حاضر نبود و به مکه رفته بود و کنیت او بوغالب بود چون این خبر بشنید هم آنجا بنشست تا بمرد و آن دیگران هلاک شدند چنانکه خدای عز و جل فرمود: کان لم یغنوا فیها (قرآن 7/92) یعنی لم یکونوا فیها ای فی الدنیا و چنانکه گفتی که هرگز نبودند و صالح آنجا همی بود تا بمرد. مؤلف تاریخ گزیده نویسد که صالح دویست و پنجاه و هشت سال و یا صد و هشتاد سال عمر کرد و گوید مرقد وی به نزدیک دارالندوة است به مکه. (تاریخ گزیده ص 29). (اما هم اکنون مرقد وی به نجف در قبرستان وادی السلام مشهور است به جوار هود پیغمبر). و در امتاع الاسماع در خبر «بئر حجر» آرد که منادی پیغمبر گفت از آب آن میاشامید و بدان وضو مسازید و آن خمیر که بدان ساخته است بخورد شتران دهید و مردمان آب ها بریختند و به بئر صالح شدند و سیراب گشتند و پیغمبر فرمود از پیمبر خویش معجزه مخواهید که قوم صالح از پیمبر خود آیت خواستند و شتر از این راه گشاده که میان دو کوه است بدیشان درمیشد و هم از این راه بازمیگشت و چندانکه از آب ایشان آشامیده بود بدانان شیر میداد. پس وی را پی کردند و پس از سه روز آنان را عذاب آمد. (الامتاع ص 455). جوالیقی در المعرب نام وی را غیر اعجمی دانسته (ص 13) و صاحب عقدالفرید در باب مقالت شعوبیه گوید از حجت آنان بر عرب آن است که گویند اگر پندارید فخر جز به نبوت نیست انبیاء و مرسلین جز چهار تن هود، صالح، اسماعیل، محمد از ما هستند. (ص 355 و ج 3 ص 32). در قاموس الاعلام گوید: قوم ثمود در حجر بین حجاز و شام بودند این طایفه بعد قوم عاد در جزیرة العرب مکنت بسیاری حاصل کردند و به راه کفر و گمراهی افتادند و خداوند صالح را برانگیخت تا ایشان را به خدای یگانه دعوت کند... و در حبیب السیر آرد که چون آیت عذاب پدید گشت قوم صالح قصد جان وی کردند و او با پیروان خود پنهانی از میان ایشان بیرون شد و در منزل نفیل نامی که از بزرگان ثمود بود و با وجود مشرک بودن حمایت موحدان میکرد منزل گزید. (حبیب السیر جزء اول از ج 1 ص 15). صاحب مجمل التواریخ و القصص مبعث صالح را تا به سال 520 ه . ق. که هنگام تألیف کتاب او بوده است سه هزار و دویست و نود و چهار سال نویسد که بحساب وی دوهزار و هشتصد و بیست و سه سال پس از هبوط آدم بوده است. (مجمل التواریخ ص 12) و هم او صالح را در عهد پادشاهی ضحاک نویسد. (ص 89) و نیز گوید: ارم بن سام را هفت پسر بودند نام ایشان: عاد، ثمود، صحار، جاسم، وبار، طسم، جدیس و اینان را عرب العاربة خوانند و نسل ایشان چندان گشت که هیچ عدد پیدا نیامد و صاحب قوة و هیکل و بالاء عظیم بودند و جباران و بالای ایشان صد گز بوده ست به ارش ایشان و کوتاه تر کسی هفتاد ارش بود و تصدیق این حدیث قول خدای تعالی است (کانهم اعجاز نخل خاویه. قرآن 7/69) پس عاد با فرزندان خویش از بابل برفت از بالا آواز آمد که یا عاد خذی یمنة یعنی دست راست گیر، عاد سوی یمن رفت و جای گرفت... پس دوشنبه ثمود بر اثر عاد برفت با فرزندان و جماعت و میان شام و حجاز آرام گرفت جائی که آن را حجر خواندند و خدای تعالی صالح پیغمبر را بدین جماعت فرستاد. (ص 147 و 148). و نیز آرد که عمر صالح صد و پنجاه سال بود. (ص 188). و هم این مؤلف نویسد که عاد و ثمود به زمین حجر و بادیه بودندی و در کوه خانه ها کنده بودند و بت پرستیدندی، پس خدای تعالی صالح پیغامبر را بدیشان فرستاد، و کس نگروید تا معجزه خواستند، که از سنگ ناقه و بچه بیرون آید، صالح دعا کرد سنگ به فرمان حق تعالی شکافته شد و ناقه با بچه بیرون آمد. ایشان منکر شدند و گفتند سحر است. و سی سال آن ناقه در میان ایشان بماند تا بر آخر قصه. ناقه را بکشتند و حق تعالی ایشان را هلاک کرد قوله تعالی: و اخذت الذین ظلموا الصیحة فاصبحوا فی دیارهم جاثمین (قرآن 11/94) و صالح با مؤمنان می بود والله اعلم. (ص 189). و هم او آرد که صالح علیه السلام به زمین حجاز از جهان بیرون شد، گویند مؤمنان هم آنجا دفن کردندش و اندر تاج التراجم خوانده ام به اسناد درست از سفیان ثوری رحمة الله علیه که میان رکن و مقام نود و نه گورست از آن پیغامبران و در جمله گور صالح و شعیب و اسماعیل علیهم السلام و این درست تر تواند بود والله اعلم. (ص 433). و رجوع به تفسیر ابوالفتوح رازی سورهء اعراف و رجوع به قصص الانبیاء جویری شود.

صالح ترمذی.

[لِ حِ تِ مُ] (اِخ) رجوع به صالح بن محمد بن نصربن محمد... شود.

صالح تمیرتاشی.

[لِ حِ تِ مُ] (اِخ)صالح بن محمد بن عبدالله بن احمد تمرتاشی غزی. فقیه حنفی متولد بسال 980 ه . ق. / 1572 م. و از تألیفات او است: «زواهر الجواهر» و «حاشیه بر الاشباه و النظائر». و «منظومه در فقه» و «العنایة فی شرح النقایة» و رساله های بسیار دیگر. (الاعلام زرکلی ص 425).

صالح توقیعی.

[لِ حِ تَ] (اِخ) رجوع به صالح بن جلال الدین قاضی... شود.

صالح تومی.

[لِ حِ تَ] (اِخ) مولای تومة. از ابن عباس روایت کند. (ذکر اخبار اصفهان ج1 ص347).

صالح ثقفی.

[لِ حِ ثَ قَ] (اِخ) رجوع به صالح بن بیان ثقفی شود.

صالح جرمی.

[لِ حِ جَ] (اِخ) ابن ندیم نویسد: به خط ابوالحسن خزار خواندم که صالح بن اسحاق بجلی مولای بجیلة بن أنماربن اراش بن الغوث، اخی الازدبن الغوث و کنیت او ابوعمر است. و ابوسعید گوید: وی مولای جرم بن ربان است و جرم قبیله ای است از قبایل عرب از یمن. وی نحو بر اخفش و جز او خواند و کتاب سیبویه قرائت کرد و لغت از ابی زید و اصمعی و طبقهء آنان فراگرفت. و ابوالعباس مبرد گوید: او مولای بجیلة بن انمار است او راست: کتاب القوافی. کتاب التثنیة و الجمع. کتاب الفرخ. کتاب الابنیه. کتاب العروض. کتاب مختصر نحو المتعلمین. کتاب تفسیر غریب سیبویه. کتاب الابنیة و التصریف. (الفهرست ص 84). ابونعیم اصفهانی گوید: وی به هنگام بازگشت از حج با فیض بن محمد به اصفهان آمد و روز ورود او فیض وی را بیست هزار درهم بداد و به هر سال او را دوازده هزار درهم می فرستاد از او نحو و غریب فرامیگرفتند وی از یزیدبن ذریع و عبدالوارث بن سعید و بصریین روایت کند. (ذکر اخبار اصفهان ج 1 صص 347 - 348). ابن خلکان گوید وی فقیهی عالم به نحو و لغت و از مردم بصره بود و به بغداد شد و نحو از اخفش و جز او فراگرفت و یونس بن حبیب را بدید لیکن وی را ملاقات سیبویه دست نداد. لغت را بر ابی عبیدة و ابی زید انصاری و اصمعی و کسانی که در طبقهء ایشانند بیاموخت. صالح مردی دیندار و پرهیزگار و نیک مذهب و درست عقیدت بود و روایت حدیث کرد. او را در نحو کتابی نیکوست معروف به فرخ و معنی آن فرخ کتاب سیبویه است. در بغداد با فراء مناظرت کرد. ابوالعباس مبرد از وی حدیث کند که دیوان هذلیین را بر اصمعی خواندم و او آن دیوان را نیکوتر از ابی عبیده حفظ داشت و چون فارغ شدم مرا گفت: اگر هذلی شاعر یا رامی، یا ساعی نباشد در او خیری نیست و در تفسیر آیهء «ولا تقف مالیس لک به علم» (قرآن 17/36) میگفت: اگر نشنیده ای مگو شنیدم و اگر ندیده ای مگو دیدم و اگر ندانی مگو دانم چه گوش و دیده و دل مسئولند. و هم مبرد گوید: جرمی اثبت قوم در کتاب سیبویه بود و جماعت، آن کتاب را بر وی خواندند. وی عالم و حافظ لغت و در حدیث و اخبار جلیل و او را کتبی است که در آن منفرد بود. او راست کتاب «السیر» و آن کتابی عجیب است و کتاب الابنیه و کتاب العروض و مختصر در نحو و کتاب غریب سیبویه. ابونعیم اصفهانی وی را در تاریخ اصفهان بیاورده است. صالح بسال 225 ه . ق. درگذشت. رجوع به محاسن اصفهان ص 35 و تاریخ بغداد ج 9 صص 313 - 315 و لسان المیزان ج 3 ص 165 و 166 و روضات الجنات ص 756 و معجم الادباء ج 4 ص 267 و 268 و قاموس الاعلام ترکی شود.

صالح جزرة.

[لِ حِ جَ زَ رَ] (اِخ) رجوع به صالح بن محمد بن عمروبن حبیب... شود.

صالح جعفی.

[لِ حِ جُ عَ] (اِخ) رجوع به صالح بن مسلم جعفی... شود.

صالح جلاب.

[لِ حِ جَلْ لا] (اِخ) رجوع به صالح بن محمد بن صالح مکنی به ابی علی... شود.

صالح جواربی.

[لِ حِ جَ رِ] (اِخ) رجوع به صالح بن موسی جواربی شود.

صالح چلبی.

[لِ حِ چَ لَ] (اِخ) وی یکی از شعرای عثمانی است و در عهد سلطان سلیمان قانونی میزیست. او کمالات خویش را از کمال پاشازاده استفاده کرد و به مدرسی مدرسهء سراجیهء ادرنه تعیین شد و به امر صدر اعظم ابراهیم پاشا فتوحات پادشاه را در مجارستان و ردوس بنظم آورد و مورد عنایات شاهانه واقع گشت، سپس به مدرسی مدرسهء مرادپاشا و مدرسهء صحن ثمانیه منصوب گشت و از جانب پادشاه به ترجمهء قصهء فیروزشاه مأمور گردید. آنگاه قضاوت حلب و شام و مصر یافت و سرانجام متقاعد شد. سپس نزدیک جامعی که برادر وی نشانجی بک در جوار ابوایوب بنا کرده بود خانه و باغچه ای ساخت و کنج انزوا گزید و در خلال این احوال از جانب شاهزاده سلطان بایزید به ترجمهء کتاب «جوامع الحکایات» مأمور شد. و در حین این اشتغال به مدرسی مدرسهء ابوایوب تعیین گشت و پس از مدتی دوباره عزلت گزید و بسال 973 ه . ق. درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صالح حذاء .

[لِ حِ حَذْ ذا] (اِخ) شیخ طوسی در رجال وی را در شمار «من لم یرو عنهم» ذکر کرده و گوید: حمیدبن زیاد از احمدبن میثم از وی روایت کند و در فهرس گوید: او را کتابی است که عبیس بن هشام آن را از وی روایت کند. (تنقیح المقال ج2 ص91).

صالح حماد.

[لِ حِ حَمْ ما] (اِخ) رجوع به صالح بن فکاک شود.

صالح خان افشار.

[لِ نِ اَ] (اِخ) (محمد...) وی از سران قزلباش و از جملهء کسانی است که برای قتل نادر هم سوگند شدند و محمدصالح خان شب شنبه یازدهم جمادی الثانی خود را بسراپردهء نادر رسانیده با کمک محمدبیک قاجار نادر را از پای درآورد. رجوع به مجمل التواریخ گلستانه شود.

صالح خان بیات.

[لِ نِ بَ] (اِخ) وی بیگلربیگی فارس بود و هنگامی که سیدمحمد فرزند سیدداود پسر دختر شاه سلیمان صفوی در مشهد مدعی سلطنت شد، و شاهرخ پسرزادهء نادر را کور و زندانی کرد وی را به سمت قورچی باشی گری گماشت و تا ورود او حاجی سیف الدین خان به کفالت کار او را انجام میداد. رجوع به مجمل التواریخ گلستانه ص 52 شود. چون بسال 1164 ه . ق. علی مردان خان بختیاری اصفهان را فتح کرد شهر را به حاج باباخان بختیاری سپرده و برای فتح شیراز به فارس شد صالح خان بیات که در فارس استقلال داشت لشکری فراهم آورد و در صدد دفع علی مردان خان برآمد لیکن شکست خورد و به شیراز فرار کرد و به مصالحت و متابعت خان بختیاری راضی گشت. (حواشی مدرس رضوی بر مجمل التواریخ گلستانه ص 343).

صالح خباز.

[لِ حِ خَبْ با] (اِخ) کوفی و ثقة است. شیخ طوسی در رجال او را از اصحاب امام رضا (ع) شمرده است. گویا امامی و مجهول باشد. (تنقیح المقال ج 2 ص 491).

صالح خراسانی.

[لِ حِ خُ] (اِخ) شیخ طوسی در رجال وی را در عداد اصحاب امام صادق (ع) شمرده و ظاهراً امامی و مجهول الحال میباشد. (تنقیح المقال ج 2 ص 91).

صالح خزاعی.

[لِ حِ خُ] (اِخ) رجوع به صالح بن نصر خزاعی... شود.

صالح خواربی.

[لِ حِ خَ رِ] (اِخ) رجوع به صالح بن موسی جورابی... شود.

صالح دقاق.

[لِ حِ دَقْ قا] (اِخ) رجوع به صالح بن بیان بن سکن دقاق شود.

صالح دهان.

[لِ حِ دَهْ ها] (اِخ) بصری. ابن عدی گوید وی معروف نیست و از یحیی بن معین نقل است که وی قدری بود و راضی بگفتار خوارج. مزی در تهذیب در ترجمهء صالح بن درهم گوید، عبدالغنی در کمال، کلام ابن عدی را در ذیل ترجمهء صالح بن درهم آورده است، در صورتی که ابن عدی را در حق صالح بن ابراهیم دهان مصری جهنی چنین عقیدتی است و طبقهء او متأخر از صالح بن درهم است. ابن حجر گوید خطیب جازم است که این دو یکی باشند. (لسان المیزان ج 3 ص 178).

صالح دهقان.

[لِ حِ دِ] (اِخ) او یکی از نجیب زادگان خراسان و از کسانی است که حاضر به مجلس امیر ابوجعفر میشده است و رودکی نام او را قرین بلعمی آورده و گوید:
یک صف میران و بلعمی بنشسته
یک صف حران و پیر صالح دهقان.
رجوع به احوال و اشعار رودکی تألیف نفیسی ص570 شود.

صالح رازی.

[لِ حِ] (اِخ) رجوع به صالح بن ابی حماد... شود.

صالح رئیس.

[لِ حِ رَ] (اِخ) یکی از مشاهیر دریانوردان است که بعهد سلطان سلیمان قانونی میزیست، وی در آغاز از دزدان دریائی بود و در کشتی رانی مهارتی فراوان داشت و به جسارت و شجاعت معروف و مشهور بود. وی در سنجاق بیغا میزیست و در فتح تونس خدمات درخشانی از او ظاهر شد. (قاموس الاعلام ترکی).

صالح رسول.

[لِ حِ رَ] (اِخ) رجوع به صالح پیغمبر... شود.

صالح رود.

[لِ] (اِخ) رودی است در شمال جزیرهء بوبیان که به خلیج فارس (حور عبدالله) ریزد.

صالح زاده.

[لِ دَ] (اِخ) احمد اسعد افندی. وی یکی از علما و دانشمندانیست که در دورهء سلطان مصطفی خان رابع و محمودخان ثانی دوبار به مسند مشیخت اسلامی نائل شد. پدر وی محمدصالح افندی در دورهء سلطان مصطفی خان ثالث سمت شیخ الاسلامی داشت و برادر بزرگ صالح زاده امین افندی است. مولد او به سال 1150 ه . ق. است و علوم رسمی عصر را در مدارس زمان خود فراگرفت. ابتدا قاضی مکه بود و سپس قضاوت استانبول یافت و به سال 1205 قاضی عسکر آناطولی و به سال 1208 قاضی عسکر روم ایلی و به سال 1218 هجری بمسند مشیخت نایل شد و قریب سه سال و نیم امور فتاوی را اداره میکرد و فتوای نظام جدید را او داد، وی در وقعهء سلطان سلیم خان معزول و متعاقب جلوس سلطان محمودخان ثانی در تاریخ 1223 مجدداً مقام شیخ الاسلامی یافت و مدت صد روز امور فتاوی را اداره کرد سپس بکناره گیری از شغل خود مجبور شد و به سال 1230 درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صالح زاده.

[لِ دَ] (اِخ) (امین افندی) وی یکی از علمای بزرگ عصر سلطان حمیدخان اول است که به مشیخت اسلامی نایل شد. مولد وی به سال 1117 ه . ق. در ادرنه است و پدر او صالح افندی طوپ قپوئی در زمان مصطفی خان ثانی، بپایهء آناطولی سمت امام سلطانی را داشت سپس به درجهء شیخ الاسلامی نایل شد. صالح زاده بسال 1132 هجری مدّرس شد و به سال 1160 ملای سلانیک و در 1166 قاضی شام و بسال 1171 قاضی مدینه و در 1174 قاضی استانبول و در 1181 قاضی عسکر آناطولی و در 1188 قاضی عسکر روم ایلی و در 1189 به مقام مشیخت اسلامی نایل گشت و قریب 17 ماه امور فتاوی را اداره میکرد و سپس در نتیجهء کبر سن در کار وی اندک سستی پیدا شد، بدین جهت بسال 1190 هجری معزول شد و چون از هواخواهان وی حرکاتی صادر میشد صالح زاده را به بروس تبعید کردند و پس از یک ماه به سال 1191 درگذشت و در جوار امیر سلطانی دفن شد. وی مردی کریم و باسخاوت بود. (قاموس الاعلام ترکی).

صالح ساحلی.

[لِ حِ حِ] (اِخ) رجوع به صالح بن بیان ثقفی... شود.

صالح سالمی.

[لِ حِ لِ] (اِخ) انصاری. ابونعیم او را در شمار صحابه آورده است. ابویعلی به سند خود از جد خویش روایت کند که با پیغمبر به قریهء بنی سالم شدیم. پس وی صالح را بخواند... باوردی روایت کند که صالح در جنگ بدر و صفین حاضر بود لیکن نمیدانم وی همین صالح است یا صالح دیگر. رجوع به الاصابة ج 3 ص 232 و تنقیح المقال ج 2 ص 95 شود.

صالح سبائی.

[لِ سَ] (اِخ) رجوع به صالح بن حیوان... شود.

صالح سباعی.

[لِ حِ سِ] (اِخ) صالح بن محمد بن صالح سباعی. یکی از فضلای مصر. مولد وی بسال 1154 ه . است. وی تحصیلات خود را در جامع ازهر بپایان رساند. او راست: «شرح الفتوحات المکیة» و «شرح حکم السکندری» و «شرح منظومة الاسماء الحسنی» تألیف در دیر. صالح بسال 1221 درگذشت. (الاعلام زرکلی ص 426 از الیواقیت الثمینة ص 171).

صالح سدوسی.

[لِ حِ سَ] (اِخ) رجوع به صالح بن بشر سدوسی... شود.

صالح سغدی.

[لِ حِ سُ] (اِخ) رجوع به صالح بن عمران سغدی حنفی... شود.

صالح سکسکی.

[لِ حِ سَ سَ] (اِخ)رجوع به صالح بن عمر بن ابی بکر سکسکی... شود.

صالح سلمی.

[لِ حِ سَ] (اِخ) محدث است. وی از ابوشعثاء روایت کند و مجهول الحال است. (لسان المیزان ج3 ص177).

صالح سوسی.

[لِ حِ] (اِخ) ابن زیاد و مکنی بابی شعیب. مولد وی بسال 173 ه . ق. هجریست و به سال 261 درگذشت. (زرکلی ص 424). ابن جوزی او را در باب راویان از امام احمد شمرده است. (مناقب احمدبن حنبل ص 97).

صالح شقران.

[لِ حِ شَ] (اِخ) مولی رسول الله (ص). گویند نام وی صالح بن عدی است. مصعب گوید: وی حبشی بود و گویند عبدالرحمن بن عوف او را به پیغمبر (ص) بخشید و گویند پیغمبر (ص) او را از عبدالرحمن خرید و پس از جنگ بدر آزاد ساخت و گویند پیغمبر او و ام ایمن را از پدر به ارث برد. ابن سعد آرد که پیغمبر (ص) او را امر فرمود تا اموال مردم مریسیع و فرزندان آنان را در ناحیتی گرد آورد، و او از کسانی بود که حاضر غسل پیغمبر و دفن او شد. و ابومعشر گوید وی حاضر بدر گشت و عبد بود بدین جهت سهم نبرد. و ابوحاتم گوید وی در بدر مأمور اسیران بود و ابن سعد افزاید که او چون مملوک بود سهمی نبرد، لیکن هرکس که اسیری را فدیه داد بدو چیزی بخشید و بیشتر از آنچه قسمت جنگجویان بود عاید او گشت و در ترمذی از صالح آمده است که به خدا من قطیفه را در قبر زیر بدن پیغمبر گستردم و از علی بن الحسین (ع) روایت است که عباس و فضل باشقران و اوس بن خولی برای دفن به قبر درشدند. صالح در مدینه سکونت جست و گویند او را در بصره خانه ای بود. (الاصابة ج 3 ص 210) (الاستیعاب ص 322 و 594). و رجوع به حبیب السیر جزء سوم از ج 1 ص 146 و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صالح شیبانی.

[لِ حِ شَ] (اِخ) ابن مدینی او را مجهول خوانده و ابن حبان او را در زمرهء ثقات آورده است. (لسان المیزان ج 3 ص 177).

صالح صاحب المصلی.

[لِ حِ بُلْ مُ صَلْ لا] (اِخ) یا صاحب المحراب. وی یکی از سفرائی است که امین به خراسان روانه کرد ولی ذوالریاستین از حرکت مأمون ممانعت کرد. (ابن اثیر ج 6 صص 92 - 94) (حبیب السیر جزء 3 ج 2 ص 90). جهشیاری گوید: چون منصور به سعایت ابی ایوب بر خالد خشم گرفت و او را از ولایت فارس معزول کرد، بفرمود تا سه هزارهزار درهم بپردازد و خالد را بیش از هفتصدهزار درهم نبود. این هنگام صالح وی را پنجاه هزار دینار کمک کرد. رجوع به الوزراء و الکتاب و رجوع به صاحب المصلی در این لغت نامه... شود.

صالح صغدی.

[لِ حِ صُ] (اِخ) رجوع به صالح بن عمران سغدی... شود.

صالح صفدی.

[لِ حِ صَ فَ] (اِخ) ابن علی. وی مفتی حنفیان بود به صفد و به سال 1078 ه . ق. درگذشت. او راست: بغیة المبتدی که مختصر متن الکنز است. (الاعلام زرکلی ص 425).

صالح طحان.

[لِ حِ طَحْ حا] (اِخ) رجوع به صالح بن هیثم مکنی به ابی علی طحان... شود.

صالح عباسی.

[لِ حِ عَبْ با] (اِخ) ابن علی بن عبدالله بن عباس. وی عم منصور است. چندی ولایت شام داشت و شهر اذنه از بناهای اوست و به سال 136 ه . ق. ادارهء مصر و مغرب فلسطین بدو محول گشت. وی از جانب سفاح مأمور تعقیب مروان بن محمد شد و لشکریان صالح مروان را کشته سر او را نزد صالح فرستادند وصالح زبان او ببرید و سر را نزد سفاح روانه داشت. صالح به سال 151 به دمشق درگذشت. رجوع به ابن اثیر ج 5 صص 203 - 204 و حبیب السیر جزء سوم از ج 2 ص 74 و مجمل التواریخ والقصص ص 320 و عقدالفرید ج 5 ص226 شود.

صالح عبدالسمیع.

[لِ عَ دُسْ سَ] (اِخ)ألایوبی الازهری. وی از علمای قرن چهاردهم مصر است و او راست: «الثمر الدانی فی تقریب المعانی» در فقه مالکی و «جواهر الاکلیل فی شرح مختصر الخلیل» در مذهب مالک. و «هدایة المستعبد» که جمله به طبع رسیده است. (معجم المطبوعات ستون 1186).

صالح عتکی.

[لِ حِ عَ] (اِخ) رجوع به صالح بن یزید عتکی... شود

صالح عکی.

[لِ حِ عَکْ کی] (اِخ) رجوع به صالح بن فیروز عکی... شود.

صالح عمادالدین.

[لِ عِ دُدْ دی] (اِخ)رجوع به صالح... شود.

صالح فایقی.

[لِ حِ یِ] (اِخ) وی از ابی عبدالله و از او منصوربن عباس روایت کند. (تنقیح المقال ج 2 ص 94).

صالح قبطی.

[لِ حِ قِ] (اِخ) وی به همراهی ماریهء قبطیه از مصر به مدینه آمد. رجوع به الاصابة ج 3 ص233 و رجوع به حسن المحاضرة ص 95 شود.

صالح قزوینی.

[لِ حِ قَزْ] (اِخ) (سید...) ابن مهدی بن رضی بن محمدعلی الحسینی القزوینی. وی یکی از شعرای جنوب عراق عرب است و به سال 1208 ه . ق. در نجف متولد شد و به سال 1259 به بغداد رفت و بدانجا به سال 1301 درگذشت و جنازهء او را به نجف بردند. او راست: «درر الغرویة فی رثاء العترة المصطفویة» و دیوان مراثی دیگر در حدود 3000 بیت و «دیوان قزوینی». (الاعلام زرکلی ص 427). و رجوع به فهرست کتابخانهء مدرسهء سپهسالار ج2 صص620 - 621 شود.

صالح قصار.

[لِ حِ قَصْ صا] (اِخ) رجوع به صالح بن عمر قصار... شود.

صالح قیراطی.

[لِ حِ] (اِخ) رجوع به صالح بن عبدالله قیروانی... شود.

صالح قیروانی.

[لِ حِ قَ] (اِخ) رجوع به صالح بن احمدبن یونس... شود.

صالحک.

[لِ حَ] (اِخ) دهی از دهستان گدارچینی بخش هندیجان شهرستان خرمشهر، 36هزارگزی شمال خاوری هندیجان. کنار رودخانهء زهره دشت گرم سیر مالاریائی و دارای 60 تن سکنه. آب آن از رودخانهء زهره و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و حشم داری و راه در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

صالح کاتب.

[لِ حِ تِ] (اِخ) رجوع به صالح بن عبدالرحمن... شود.

صالح کاتب.

[لِ حِ تِ] (اِخ) رجوع به صالح بن محمد بن عبدالله بن زیاد... شود.

صالح کرمانی.

[لِ حِ کِ] (اِخ) رجوع به صالح بن عبدالله کرمانی... شود.

صالح کوتاه.

[لِ حِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش قلعهء زراس شهرستان اهواز، 7هزارگزی شمال قلعهء زراس، یکهزارگزی راه مالرو بنه امیرلالی به بابازاهد، سکنه 47 تن. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

صالح کوه.

[لِ] (اِخ) دهی جزء دهستان سیاهکل بخش سیاهکل دیلمان شهرستان لاهیجان، 12000گزی جنوب سیاهکل سر راه عمومی سیاهکل به دیلمان. جلگه. هوا معتدل مرطوب مالاریائی سکنه 213 تن. آب آن از چشمهء صالح کوه. محصول آنجا برنج، لبنیات. شغل عمدهء اهالی زراعت و عده ای گله دارند. صناعت شال بافی. مزرعه ای کوچک که سر راه عمومی سیاهکل به دیلمان واقع است جزء این ده منظور شده. عده ای از گله داران ده برای تهیهء علوفه به ییلاق دیلمان می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2 ص 179).

صالح مازندرانی.

[لِ حِ زَ دَ] (اِخ)رجوع به محمدصالح... شود.

صالح مدیبری.

[لِ حِ مُ دَ بِ] (اِخ) ابن الندیم وی را در شمار معزمین آورده است که از طریقهء محموده به عزائم پرداختندی مقابل طریقهء مذمومه که آن طریقهء سحره است که در عزائم خود ملتجی به ابلیس و ذریهء او شوند. (الفهرست چ مصر ص 432).

صالح مرادی.

[لِ حِ مُ] (اِخ) رجوع به صالح بن محمد وشقی... شود.

صالح مری.

[لِ حِ مُرْ ری] (اِخ) رجوع به صالح بن بشیربن وداع بن أبی الاقعس مُرّی... شود.

صالح مستملی.

[لِ حِ مُ تَ] (اِخ) رجوع به صالح بن محمد بن صالح حجازی... شود.

صالح مسکین.

[لِ حِ مِ] (اِخ) وی فرزند ابوجعفر منصور دوانیقی است و چون او لنگ بود منصور وی را مسکین می خواند. صاحب الوزراء و الکتاب گوید: منصور وی را دوست میداشت و بر او رقت میکرد و هر یک از فرزندان خود را اقطاعی داده بود جز صالح را و میگفت این فرزند مسکین مرا چیزی نیست، پس صالح به مسکین ملقب گشت. ابوایوب مزرعه ای به قرب اهواز که از دجله مشروب میشد نامزدی وی کرد و از منصور خواست تا آن مزرعه را به اقطاع بدو دهد و سیصدهزار درهم نیز بدو بخشد و گفت که اگر خلیفه چنین کند از آن مزرعه سود فراوان بدست خواهد شد. منصور آن قلعه را به اقطاع به صالح داد و بفرمود تا آن مال نیز بدو دهند. ابوایوب خود آن مال را به کار برد و چون سال برسید بیست هزار درهم نزد منصور فرستاد که این بهای غلهء مزرعهء صالح است. منصور خوشنود شد و بفرمود تا برای صالح بیت المالی ترتیب دهند لیکن خلیفه را از کار ابوایوب آگاه ساختند و منصور بدان ناحیت شد و کذب او آشکار گردید. (الوزراء و الکتاب صص 83 - 84). و رجوع به دستور الوزراء ص 27 و 28 شود. ابن اثیر نویسد: مسکین را دختری بود به نام ام محمد که هارون وی را به زنی گرفت. (ابن اثیر ج 6 ص 86). و مادر این صالح یکی از کنیزان منصور بوده است. (العقد الفرید ج 5 ص 393). و هم در این کتاب است: روزی منصور صالح را بفرمود تا دربارهء مطلبی سخنی گوید و او سخت نیکو بیان کرد. شبیب بن شیبة گفت: کلامی از این فصیح تر و بیانی از این رساتر نتواند بود و از کسی که پدری چون منصور و برادری چون مهدی دارد جز این انتظار نباید داشت. (العقد الفرید ج 2 ص 14). و نیز صاحب العقدالفرید گفتاری سخت بلیغ در مجلس مشاورهء مهدی از وی بیاورده است، آنگاه که خراسانیان از ادای خراج سر باز زدند و مهدی مجلسی از خویشان خود بیاراست و از آنان رأی خواست. (العقد الفرید ج 1 ص 154).

صالح معلم.

[لِ حِ مُ عَلْ لِ] (اِخ) ابن احمدبن ابراهیم بن حسن بن سلیمان قرشی مقدسی مکنی به ابی التقی. ابن ابی اصیبعة گوید: وی علوم مختلف داشت و در تعلیم شاگردان سیاست و تدبیری مخصوص بکار میبرد که دیگرکس را آن قدرت نبود و گوید عم من از وی قرآن و علم حساب آموخت. (عیون الانباء ج 2 ص 246).

صالح مواهبی.

[لِ حِ مَ هِ] (اِخ) وی رئیس طریقت قادریان حلب بود و به سال 1152 ه . ق. درگذشت. رجوع به اعلام النبلاء ج 6 صص 510 - 512 شود.

صالح میرزا.

[لِ] (اِخ) رجوع به محمدصالح میرزا... شود.

صالح ناجی.

[لِ حِ] (اِخ) از بزرگان بنی ناجیه،و او راست: کتاب التوحید. کتاب الردّ علی المخالفین. (الفهرست ابن الندیم ص 259).

صالح ناقط.

[لِ حِ قِ] (اِخ) رجوع به صالح بن عاصم... شود.

صالح نبی.

[لِ حِ نَ] (اِخ) رجوع به صالح پیغمبر... شود.

صالح نیلی.

[لِ حِ] (اِخ) رجوع به صالح بن حکیم نیلی... شود.

صالح وشقی.

[لِ حِ وَ شَ] (اِخ) رجوع به صالح بن محمد وشقی... شود.

صالحون.

[لِ] (ع ص) جِ صالح در حالت رفعی. رجوع به صالح... شود.

صالحة.

[لِ حَ] (ع ص) تأنیث صالح. ج، صالحات. رجوع به صالح... شود.

صالحة.

[لِ حَ] (اِخ) قریه ای است بر طریق مالقه در اندلس که بسیاری از بنی قسیعی از اعیان غرناطه در آن سکونت دارند. (الحلل السندسیة ج 1 ص 295).

صالحة.

[لِ حَ] (اِخ) بنت الملقن. یکی از زنان ماهر در حدیث و اخبار و دختر شیخ نورالدین ابوالحسن علی از احفاد ابن الملقن است. مولد او به سال 795 ه . ق. است و به سال 876 درگذشت. خواهر وی خدیجة بنت الملقن نیز از محدثات معروف است. (قاموس الاعلام ترکی).

صالح همدانی.

[لِ حِ هَ مَ] (اِخ) رجوع به صالح بن احمدبن محمد بن احمدبن صالح... شود.

صالحی.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان بکش بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون 13000گزی جنوب خاور فهلیان جلگه، گرمسیر مالاریائی، سکنه 88 تن. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات، تریاک، نخود شغل اهالی زراعت. راه فرعی. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

صالحی.

[لِ] (اِخ) در تذکره ها بی نام و نسب است و این مطلع بوی منتسب:
اگر میرم ز غم امشب نگویم حال زار خود
تو را از صبر می خواهم که سازم شرمسار خود.
(صبح گلشن ص 244).

صالحی.

[لِ] (اِخ) ابراهیم بن عبدالعزیز، مکنی به ابواسحاق و از اولاد صالح صاحب المصلی و به طلب [ علم ] و صلاح معروف بود. جماعتی از وی روایت کنند. صالحی در جمادی الاولی به سال 254 ه . ق. درگذشت. (الانساب سمعانی ورق 347 ب).

صالحی.

[لِ] (اِخ) ابراهیم بن عبدالله بن صالح صالحی، مکنی به ابواسحاق. وی از ابوسعید عبدالعزیزبن سعیدالاشیح کوفی و هارون بن حاتم کوفی و جز ایشان روایت کند و از وی ابوبکر محمد بن محمد باغندی و ابوعبدالله محمد بن مخلد عطار و هم طبقه های آنان روایت کنند. (الانساب سمعانی ورق 347 ب).

صالحی.

[لِ] (اِخ) احمدبن قاسم بن طاهربن اسماعیل بن صالح بن علی بن عبدالله بن عباس بن عبدالمطلب هاشمی صالحی، مکنی به ابوجعفر. از وی ابواحمد عبدالواحدبن المهتدی بالله و جماعتی از زیدیان روایت کنند، و ایشان را صالحیة گویند. و آنان به مذهب حسن بن صالح بن حی اند که یکی از ائمة و زهاد کوفه و برادر صالح بن صالح بن حی میباشد. (الانساب سمعانی ورق 347 ب).

صالحی.

[لِ] (اِخ) عثمان بن علی بن احمدبن محمد صالحی، معروف به ابن الصالح و مکنی به ابوعبدالله، معلمی بود سدیدالمراتب در شرقی بغداد. از ابوخطاب بن بطر و ابوعبدالله بن طلحه و جز ایشان روایت کند. (الانساب سمعانی ورق 347 الف).

صالحی.

[لِ] (اِخ) محمد بن جعفربن سلیمان بن علی بن صالح صالحی، مکنی به ابوالفرج. وی از مردم بغداد و به جد خود صالح صاحب المصلی نسبت داشت. از ابوبکر محمد بن محمد باغندی و هیثم بن خلف دوری و عبدالله بن اسحاق مداینی و حسن بن طیب شجاعی و محمد بن ابراهیم برثی و ابولیث فرائضی و ابوبکربن ابوداود و ابوالقاسم بغوی حدیث کند و از بسیاری از غربا نیز چون ابوعروبة حرانی و ابوالحسن بن حوصا دمشقی و مکحول بیروتی، و حسین بن احمدبن بسطام ایلی، و محمد بن سعید برخمی و جز آنان روایت کند. ابوالحسن علی بن احمد نعیمی و ابوالقاسم علی بن حسن تنوخی احادیثی از او آورده اند که سوء ضبط و ضعف حال وی را رساند. حمزة بن یوسف سهمی گوید: ابوالفرج صالح بغدادی ساکن بصره ضیعف الحال است و به حدیث او احتجاج نشاید. او را اصلی (کتابی) جید ندیدم و کسی را ثناگوی وی نیافتم و جماعتی حکایت کنند که وی کتاب ابومسلم بغدادی را به غصب برد و بی آنکه آن را سماع کند حدیث میکرد. وی به صفر 296 ه . ق. به بغداد متولد شد و به سال 374 به بصره درگذشت. (الانساب سمعانی ورق 348 الف).

صالحی.

[لِ] (اِخ) محمد میرک. مؤلف مجمع الخواص آرد: از مردم مشهد و شخصی معروف و مشهور است. در دارالانشاء شاه مرحوم سرآمد اقران و سلیقهء بسیار خوب دارد و این ابیات از او است:
درد دل گفتم تغافل کرد خواری را ببین
گریه کردم خنده زد بی اعتباری را ببین
آه کردم درگرفت آثار طالع را نگر
شکوه کردم رنجه شد بی اختیاری را ببین.
روز تا شب گردم و تقریبها پیدا کنم
تا دمی پیش سگان یار جا پیدا کنم
عقل و صبر و هوش از من شام غم بگریختند
یارب این جمع پریشان را کجا پیدا کنم؟
کس نمی آید ببالین عاشق زار ترا
غالباً امید صحت نیست بیمارترا.
ناله ام بی اثر و من خجل از خود که ترا
یاد بی دردی من میدهد این بی اثری.
بجفا گداخت چندان فلک حسود ما را
که بصد نشان بدان مه نتوان نمود ما را.
نبودی صبح محشر گر نوید وعدهء وصلش
کی از خواب عدم ای صالحی بیدار می گشتم.
(تذکرهء مجمع الخواص صص 48 - 50).
لطفعلی بیگ گوید: نام او مولانا میرک و از اولاد خواجه عبدالله مروارید کرمانیست. و اباً عن جد به مناصب سلطانی سرافراز بوده اند. از او است:
نمی خواهم که بینم غیر قاتل آن جفاجو را
از آن ترسم که روز حشر گیرد دامن او را.
*
بسکه شبها بخیال تو نشستم مردم
داشت بیداری من خواب گرانی از پی.
*
مرا در بی خودیها دل مده ناصح که می میرم
ازاین غیرت که پندارم باو راه سخن داری.
*
همه شب در این خیالم که رسم بوصل روزی
همه روز در امیدم که شبی بخوابم آئی.
*
زان پیش دلا که هجر زارت بکشد
زنهار چنان کنی که یارت بکشد
بر وعدهء او ز سادگی دل ننهی
کاری نکنی که انتظارت بکشد.
(آتشکدهء آذر چ 1277 ص 76).
و رجوع به قاموس الاعلام شود.

صالحین.

[لِ] (ع ص) جِ صالح، در حال نصب و جر. رجوع به صالح شود.

صالحیة.

[لِ حی یَ] (اِخ) شهری قدیم است در مصر، در آخر مدیریهء شرقی در سرزمین رملیة و در مشرق آن راه سلطانی است که مصر را بشام متصل سازد. صالحیه را ملک صالح نجم الدین ایوب بن ملک کامل محمد بن عادل بنا کرد تا مقر لشکریان وی باشد. (منجم العمران از پطرس بستانی).

صالحیة.

[لِ حی یَ] (اِخ) قریه ای است بزرگ بر بن جبل قاسیون از غوطهء دمشق و آن را بازارها و جامع است و قبور جماعتی از صالحین در آنجاست و جماعتی از صالحین نیز بدانجا سکونت دارند و بیشتر ساکنین آن قریه بر مذهب احمدبن حنبل اند. (معجم البلدان).

صالحیة.

[لِ حی یَ] (اِخ) قریه ای است نزدیک رها از ارض جزیرة و آن را عبدالملک بن صالح هاشمی خط کشید و حد برآورد. خالد گوید: نزدیک رقه است... و گوید بطیاس و دیر زکی در آنجاست و آن از فرح انگیزترین مواضع است و خالدیان در تاریخ موصل آرند که نخست کس که قصور صالحیة را احداث کرد مهدی است. (معجم البلدان).

صالحیة.

[لِ حی یَ] (اِخ) محله ای است به بغداد منسوب به صالح بن منصور معروف به صالح مسکین. (معجم البلدان).

صالحیة.

[لِ حی یَ] (اِخ) نام پیروان حسن بن صالح بن حی است وآنان را در شمار معتزلة آرند. (کشاف اصطلاحات الفنون از شرح مواقف). لیکن صالحیه هر چند در اصول پیرو معتزله اند، آنان را معتزلی نتوان خواند. شهرستانی در ملل و نحل گوید: صالحیه در امر امامت بر مذهب سلیمانیه اند که گویند امامت به عهدهء شوری است و شوری با اتفاق دو تن از خیار مسلمین منعقد تواند شد و امامت مفضول با وجود افضل صحیح است. لیکن صالحیة در کار عثمان متوقف اند که آیا مؤمن است یا کافر و گویند اخباری که در حق او رسیده است و بودن وی از عشرهء مبشرة ما را بر آن میدارد که به صحت اسلام و ایمان و بهشتی بودن او حکم کنیم و چون بدعتهای او را بینیم که بنی امیة و بنی مروان را برکشید و کارها کرد که با سیرت صحابهء رسول موافق نبود واجب افتد که به کفر او حکم کنیم ازاین رو در حق او متوقفیم و کار وی به خدا بازگذاریم. و گویند علی پس از پیمبر (ص) افضل مردم است و اولی به امامت اما او خود حق خویشتن را فروگذاشت و تسلیم آنان گردید و ما نیز بدانچه مسلمانان راضی شده اند رضایت داریم و اگر علی بدین کار راضی نبوده ابابکر در هلاکت است و گویند هر کس از اولاد حسن و حسین شمشیر کشد و عالم و زاهد و شجاع باشد امامست، و برخی نیکوئی صورت را نیز شرط دانسته اند و اگر این شرائط در دو امام یافت شود و هر دو به طلب برخیزند آنکه افضل و ازهد است امام باشد و اگر هر دو مساوی باشند آنکه رأی او متین تر و حزم وی بیشتر است اختیار شود و اگر هر دو مساوی باشند دعوی ساقط و کار بعهدهء مردمان افتد و اگر دو امام در دو قطر به طلب برخیزند هر یک امام قطر خویش است و اطاعت او بر قوم وی واجب و اگر یکی به خلاف دیگری فتوی دهد هر دو مصیبند هرچند که یکی به ریختن خون امام دیگر فتوی دهد. شهرستانی گوید: در زمان ما بیشتر صالحیة مقلدند و به رأی و اجتهاد نگرایند و در اصول پیرو معتزله اند و ائمهء معتزله را بیش از ائمهء اهل بیت تعظیم کنند و در فروع جز در مسائل اندک که از شافعی یا شیعه پیروی کنند بر مذهب ابی حنیفه باشند. (ملل و نحل شهرستانی چ 1288 صص 74 - 75). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون از شرح مواقف آرد که صالحیه علم و اراده و قدرت و سمع و بصر را برای آدمیان در حال ممات جایز شمرند و گویند که روا باشد جواهر از کلیهء اعراض تهی شود. و گویند جایز است که باری تعالی مرده باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون ج 1 ص 903). و رجوع به تعریفات میر سیدشریف و الانساب سمعانی و خاندان نوبختی ص 251 شود.

صالحیة.

[لِ حی یَ] (اِخ) نام اصحاب صالح بن عمرو الصالحی و محمد بن شبیب و ابوشمر و غیلان اند که جمع بین ارجاء و قدر کنند و صالحی گوید ایمان معرفت به خداست علی الاطلاق چنانکه بدانند جهان را صانعی است و کفر جهل معرفت صانع است و اگر کسی گوید ان الله ثالث ثلاثه کافر نیست لیکن این کلمه را جز کافر نگوید و گوینده معرفة الله محبت او و خضوع است مر او را و این با انکار رسول جمع تواند شد و عقلاً رواست که کسی به خدا ایمان داشته باشد نه به رسول وی جز اینکه پیغمبر گفته است کسی که به من ایمان ندارد به خدا ایمان ندارد و گویند نماز عبادت خدا نیست و عبادت او ایمان است و ایمان معرفت اوست و او یک خصلت است که زیاد و کم نشود و هم چنین کفر خصلتی واحد است که کاهش و افزایش نپذیرد. (ملل و نحل شهرستانی ص 66).

صالحی هلالی.

[لِ یِ هِ] (اِخ)شمس الدین محمد بن نجم الدین بن محمد مکنی به ابوالفضائل دمشقی. کاتبی ادیب و شاعری شهیر است. مولد وی به سال 956 ه . ق. به دمشق اتفاق افتاد و پس از فراگرفتن علوم ابتدائی به مکه رفت و نزد ابن حجر هیثمی فقه آموخت و پس از مرگ پدر به دمشق بازگشت و معانی و بیان را بر عماد حنفی و شهاب احمد مغربی و فقه را بر نور نسفی مصری ساکن دمشق تلمذ کرد و همواره در مدرسهء عزیزیه منزوی بود، تا به سال 1008 به طرابلس شام شد و معلم محمد سیفی فرزند امیربن سیفا گردید و سپس به دمشق بازگشت و در آنجا به سال 1012 درگذشت. او راست: «سجع الحمام» در مدایح پیغمبر که در استانبول به سال 1298 چاپ شده. (معجم المطبوعات ص 1190) (ریحانة الادب ج 2 ص 454).

صالخ.

[لِ] (ع ص) جرب صالخ؛ گر که پوست برد. (منتهی الارب).

صالد.

[لِ] (ع ص) نعت فاعلی از صُلود.

صالدة.

[لِ دَ] (ع ص) انیاب صالدة؛ دندانهای بابانگ. (منتهی الارب).

صالغ.

[لِ] (ع ص) گاو و گوسفند که دندان شش سالگی افکنده باشد. (منتهی الارب). گاو شش ساله و پس از این. گویند: صالغ سنة و صالغ سنتین. (مهذب الاسماء).

صالف.

[لِ] (اِخ) کوهی است بین مکة و مدینة. (معجم البلدان). کوهی است که در جاهلیت نزد آن سوگند خوردندی. (منتهی الارب).

صالقان.

[لَ] (اِخ) و آن را زالق، جالق، صالق، جالقان نیز ضبط کرده اند و رجوع به فهرست تاریخ سیستان شود. یاقوت گوید: صالقان به فتح لام از قرای بلخ است و از اصطخری آرد که آن شهرکی است نزدیک بست و در آن میوه ها و خرمابنها و کشت زارها باشد و بیشتر مردم آن جولاهه و آب آن از نهر است. و سمعانی صالقان را به سکون لام ضبط کرده و در منتهی الارب به کسر لام آمده است و رجوع به جالق و جالقان و ژالق شود.

صالقانی.

[لَ] (ص نسبی) نسبت است به صالقان. رجوع به صالقان... شود.

صالقانی.

[لَ] (اِخ) احمدبن خلیل بن منصور معروف به ابن خالویه. وی به عراق و شام شد و از قتیبة بن سعید و هارون بن سعید و ابومروان عثمانی و دیگران حدیث نوشت. از وی محمد بن علی بن طرخان صالقانی روایت کند. (الانساب سمعانی) (معجم البلدان).

صالقانی.

[لَ] (اِخ) محمد بن علی بن طرخان. از احمدبن خلیل صالقانی روایت کند. (الانساب سمعانی).

صالة.

[صالْ لَ] (ع اِ) بلا و سختی. (منتهی الارب).

صالی.

(اِخ) شاعری است و صاحب صبح گلشن گوید: وی خود را از مردم اردستان میشمرد و به شعر و شاعری در ملک دکن به سر میبرد. او راست:
خوش آن ره رو که ره تنها سپارد
که تنهایی پس افتادن ندارد.
(صبح گلشن ص 244).
و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صالیة.

[یَ] (ع اِ) داهیة. (مهذب الاسماء). گویا تحریفی از صالَّة است. رجوع بدان لغت شود.

صامت.

[مِ] (ع ص، اِ) نعت فاعلی از صُمت. خاموش. خموش. ساکت :
چون من از تسبیح ناطق غافلم
چون بداند سبحهء صامت دلم.مولوی.
|| زر و سیم و جامه و خانه و غیره مقابل ناطق یا صاخب که شتر و گاو و گوسفند است : لنا الصاخبة من البغل و لکم الصامت من النخل. (از نامهء رسول خدا بحارثة بن قطن). رجوع به حارثة بن قطن... شود. و سوگندان بر زبان راند که... هیچ چیزی ندارد از صامت و ناطق در ملک خود و امانت بدست کسی نیست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 346). و بعد از آن آنچه از صامت و ناطق و ستور و برده داشت نسختی پرداخت. (تاریخ بیهقی ص 364). و احتیاط کن تا هیچ از صامت و ناطق این مرد پوشیده نماند. (تاریخ بیهقی ص 235). هر چه این سگ ناحفاظ را هست صامت و ناطق همه بنوشتکین بخشیدم. (تاریخ بیهقی). و تجملی قوی یافته چون غلامان ترک... و ناطق و صامت فراوان. (چهارمقاله). اگر از صامت نصیب نمیشود از ناطق چیزی بچنگ آرم. (سندبادنامه ص 219). چون کار به ننگ رسد و از وجه نجات و خلاص طمع منقطع گردد هر آنچه تحت تصرف ما باشد از خزائن و ممالک و ناطق و صامت جمله در آتش اندازیم و تلف کنیم. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 250). خطی باباحت خون از وی [ ابوالعباس ] بازستدند که از صامت و ناطق و قلیل و کثیر او را یساری نیست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص360).
ور میسر شود که سنگ سیاه
زر صامت کنی به قلابی.سعدی.
سخن آنجا که زند لاف ادب
خامشی از زر صامت چه عجب؟؟
|| صفت دسته ای از حروف است و مصمت نیز گفته اند. مقابل مصوت و از خواص آن اینکه ابتدا بحرف صامت یا مصمت نتوان کرد مگر بعد از آنکه با مصوت کوتاه یا بلند مقارن شود و مجموع را حرف متحرک خوانند و اگر مصوت مقصور باشد حرف متحرک را یک جزو بیش نشمرند و اگر ممدود باشد مقدار فضل ممدود را بر مقصور حرفی ساکن شمرند... رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون ذیل کلمهء حرف و رجوع بدین لغتنامه ذیل حرف و رجوع به معیارالاشعار خواجه نصیرالدین طوسی و رجوع به تحقیق انتقادی در عروض فارسی تألیف خانلری (ص 59) شود. || گاهی صامت را مقابل نامی آرند یعنی جماد. || شیر خفته. || بیست عدد از شتران. (منتهی الارب).

صامت.

[مِ] (اِخ) شیخ طوسی در رجال او را در شمار اصحاب امام باقر محمد بن علی (ع) آورده و گویا امامی است. (تنقیح المقال ج 2 ص 95).

صامت.

[مِ] (اِخ) ابن افقم. وی از بنی الصیداءبن عمروبن قعین است و در روز ذی علق ربیعة بن مالک پدر لبید شاعر را کشت. (العقد الفرید ج 3 ص 290).

صامت.

[مِ] (اِخ) ابن محمد جعفی. مولای بنی جعفة. وی کوفی است و شیخ طوسی در رجال او را در عداد اصحاب امام صادق (ع) بشمار آورده است. (تنقیح المقال ج 2 ص 95).

صامت.

[مِ] (اِخ) ابن مخبل یشکری. از روبة بن عجاج روایت کند، و مجهول الحال است. (لسان المیزان ج 3 ص 178).

صامت.

[مِ] (اِخ) ابن معاذبن شعبة بن عقبة جندی، مکنی به ابومحمد. از سفیان بن عیینة روایت کند. و وی راوی ابوقرة است. (لسان المیزان ج 3 ص 178).

صامت.

[مِ] (اِخ) احمدبن محمد بن احمدبن موسی، مکنی به ابوالفرج. سمعانی گوید: وی از مردم بغداد است و از احمدبن عبدالله بن صبیح قاری، و عبدالله بن اسحاق مداینی و محمد بن باغندی و احمدبن جحظة و احمدبن حسین رئیس القری و محمد بن احمدبن ابی الثلج روایت کند. و از وی محمد بن جعفربن علان وراق و ابوحاتم احمدبن حسن بن محمد بزاز رازی معروف به خاموش روایت کنند. (الانساب سمعانی ص 348).

صامت.

[مِ] (اِخ) حسین بن احمدبن محمد بن سعید شیرازی صوفی مکنی بابی القسم. وی صدوق بود و به بغداد سکونت جست و از عبدالوهاب بن کلابی دمشقی حدیث کند و از او عبدالعزیزبن علی ارجی حدیث نوشت. (الانساب سمعانی ص 348).

صامت.

[مِ] (اِخ) مولای حبیب بن خراش تمیمی صحابی و مجهول الحال است. (تنقیح المقال ج 2 ص 95). در قاموس الاعلام گوید: وی و حبیب بن خراش در جنگ بدر حاضر بودند.

صامت.

[مِ] (اِخ) نصربن خویش. مکنی به ابوالقسم. وی از مردم بغداد است و از او حکایت کرده اند که چهل حج به جای آوردم و در آن با کسی سخن نگفتم و بدین جهت وی را صامت گفتند. او از مشمغل بن ملحان و سلم بن ابی سهل خراسانی حدیث کند و از وی اسحاق بن حسین ختلی و حسین بن بشاربن مطر روایت دارند. صامت مردی ضعیف الروایة است. (الانساب سمعانی ص 348).

صامت انصاری.

[مِ تِ اَ] (اِخ) صحابی و مجهول الحال است. (تنقیح المقال ج 2 ص 95) در قاموس الاعلام گوید: فرزند وی ثابت از او روایت کند.

صامت بروجردی.

[مِ تِ بُ جِ] (اِخ) نام او محمدباقر فرزند پنجشنبه و متخلص به صامت است. وی به سال 1263 ه . ق. در بروجرد متولد و بدانجا نشو یافت و به کسب مشغول شد و هم در این شهرستان درگذشت. او به موجب ماده تاریخی که حاجب بروجردی در وفات وی سروده است (جنان گردیده مأوای محمد باقر صامت) در سال 1331 ه . ق. درگذشته است. صامت طبع خود را در انواع مختلف شعر از قصیده، غزل، مثنوی، ترجیع بند، رباعی و معانی مختلف در رثاء و تغزل و مدیحه آزمایش کرده و اشعار او در ردیف هم طبقه های وی چون نوائی بروجردی و وفائی شوشتری و جودی خراسانی است. دیوان صامت مکرر در تهران به طبع رسیده است از مقدمات زندگی و تحصیلات او اطلاع صحیحی در دست نداریم. لیکن تتبع در اشعار او و به خصوص قطعات عربی و جملاتی را که سروده نشان میدهد که از مقدمات ادب بی بهره نبوده است. از غزلیات اوست:
آشنا منما به گیسوی پریشان شانه را
آگه از سرّ دل خلقی مکن بیگانه را
دل به خال کنج ابرویت قناعت کرده است
مرغ من دیگر ندارد میل آب و دانه را
اشک چشمم باعث آبادی تن گشته است
ای که گفتی سیل ویران می نماید خانه را
آنکه رسم شعله افروزی نشان شمع داد
شیوهء پر سوختن آموخت او پروانه را
من دل از کف دادهء محراب ابروی توام
بعد از این کاری ندارم کعبه و بتخانه را.

صامته.

[مِ تَ] (ع ص) تأنیث صامت. رجوع به صامت... شود.

صامر.

[مِ] (ع ص) نعت فاعلی از صَمَر، به معنی زفتی کردن و بازداشتن و منع کردن.

صامریوما.

[مِ] (اِ) طرنشول. حشیشة العقرب. غبیرا. رقیب الشمس. منوم. آفتاب پرست. آفتاب گردان. اکرار. مؤلف تحفه آرد: کبیر او را از یک بیخ، چهار پنج ساق میروید و ساقها پرشعبه و برگش شبیه به برگ سیب و از آن کوچکتر و زغب دار و باخشونت و گل آن لاجوردی و منحنی مثل دنبالهء عقرب و منبتش اراضی خشنه و صغیر او را برگ کوچکتر و مدور و ساق آن مفروش بر زمین و گل آن لاجوردی و منبت آن کنار آبها و جائی که آبها در او بسیار مانده بر طرف شده باشد و عصارهء گل هر دو را صاف نموده با صمغ عربی بجای لاجورد استعمال کنند و در کتابت و نقاشی بهتر از آن است و مستعمل از او برگ و ساق و تخم آن و در آخر دوم گرم و در اول او خشک و مسهل بلغم و مرة السودا و تریاق سم عقرب و رتیلا و مدر حیض و مخرج جنین و محلل و جالی و مطبوخ او با عسل فانیذ مسهل قوی و ضماد و شرب او رافع سموم بارده و بلع کردن سه عدد از دانهء او قبل از نوبهء تب بلغمی و چهار عدد جهت تب ربع و ضماد مسحوق او جهت قوبا و ثآلیل و نقرس و التوای عصب و با شیر جهت ورم حجاب دماغ اطفال و ثمر نوع صغیر او با اندک نمک هندی یا نطرون جهت رفع اقسام کرم و دو درهم از کبیر او جهت اخراج حصاة نافع، و تعلیق بیخ کبیر آن مسکن درد گزیدن عقرب و مضر سپرز و مصلح آن عسل و شربت آن تا دو درهم است و امین الدوله درخت حب السمنه را صامریوما دانسته است. (تحفه حکیم مؤمن). ابن بیطار گوید: صامریوما نامی است سریانی و در اندلس آن را طرنشول(1) و در دیار مصر حشیشة العقرب و غبیرا گویند و این گیاه بدانجا در مزارع خیار(2)و برکة الفیل آنگاه که بخشکد بسیار روید. دیسقوریدوس(3) در آخر کتاب چهارم (ص 190) گوید ایلیوطروفیون طوماغا(4) و معنی ایلیوطروفیون مستحیل یا متغیر و منتقل است با آفتاب و معنی طوماغا کبیر است و بعض مردم آن را اسکرپیون(5) خوانند، و معنی آن دم عقرب است و این نام را بخاطر شکل گل بدان داده اند. (مفردات ابن بیطار ص 76). و رجوع به تذکرهء ضریر انطاکی شود.
(1) - Tornasol. (2) - در ترجمهء فرانسهء مفردات ابن بیطار گوید: این گیاه در «مقاثی» بسیار روید ولی در متن عربی بجای مقاثی مقابر آمده است.
(3) - Discorides.
(4) - Iliotrofion tomegha.
(5) - Scorpion. چنین است در ترجمهء فرانسهء کتاب لکن در متن عربی «سفرنیوش» آمده است.

صامسون.

(اِخ) نام قصبه و اسکله ای در سنجاق جاهنگ به ولایت طرابوزان واقع در 293هزارگزی شمال غربی طرابوزان در 55 ثانیه و 18 دقیقه و 41 درجهء عرض شمالی و 1/34 طول شرقی دارای یازده هزار سکنه که یک ثلث آن مسلمان و دوسوم دیگر رومی و ارمنی و مذاهب دیگر است. در آن جامعی بزرگ و دو جامع کوچک و کلیسیاست و هوای آن معتدل است. (از قاموس الاعلام ترکی).

صامسون.

(اِخ) نام قریهء بزرگی است در دامنهء جنوبی کوه صامسون و قضای سو که از ولایت آیدین که بر روی ویرانه های شهر قدیم پریانه بنا شده است و بدینجا قلعهء مخروبهء قدیمی و آثار عتیق دیگر نیز دیده میشود. و این شهر سابقاً در ساحل واقع بوده لکن امروز از دریا دور است. (قاموس الاعلام ترکی).

صامسون.

(اِخ) نام قضای مرکزی سنجاق جانیک از طرابوزان است، و از طرف مغرب با قضای بافره و از سوی مشرق با قضای چهارشنبه و از سمت جنوب با سنجاق آماسیه از ولایت سیواس و از جهت شمال به بحر اسود محدود و بانضمام ناحیهء قواق دارای 183 قریه است. اراضی آن مرتفع و بیشتر آبهای آن در حدود جنوبی است و وارد رود مردایرماق میشود و از آنجا بدریا میریزد و یا مستقیماً وارد دریا میگردد. هوای این منطقه در نقاط مرتفع خنک میباشد. محصولات آن حبوبات گوناگون و مقدار بسیار تنباکوی اعلی و سبزیجات و میوجات گوناگون است و حیوانات اهلی بدانجا فراوان میباشند. قرائنی نشان میدهد که سابقاً از معادن این منطقه بهره برداری میشده است. در ناحیهء قواق یک نوع چوب جنگل به دست میاید و در قسمت جنوبی جنگل های فراوان یافت میشود. (قاموس الاعلام ترکی).

صامغان.

[مَ] (اِخ) کوره ای است در جبل در حدود طبرستان و نام آن به فارسی بمیان است. (معجم البلدان). رجوع به الجماهر بیرونی ص 70 و تاریخ ابن اثیر ج 3 ص 19 و فهرست تاریخ کرد شود.

صامغان.

[مِ] (ع اِ) دو کرانهء دهان که ملتقای هر دو لب است. یا جای فراهم آمدن آب دهان در دو جانب لب. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

صامق.

[مِ] (ع ص) مازال صامقا؛ یعنی پیوسته گرسنه است یا تشنه. (منتهی الارب).

صامل.

[مِ] (ع ص) نعت فاعلی از صَمل. خشک. (منتهی الارب).

صامورة.

[رَ] (ع اِ) شیر سخت ترش. (منتهی الارب).

صامیه.

[می یَ] (اِخ) نام فرقه ای است که بین عیسی (ع) و پیغمبر (ص) بودند. (الفهرست ابن الندیم ص479).

صان.

(اِخ) از کور اسفل ارض است به مصر و آن بجز «صا» است و آن را صان و ابلیل گویند. (معجم البلدان).

صانان.

(اِخ) محل گله ها (کتاب میکاه 1: 11) کاندر گمان دارد که صانان نزدیک خرابهء سامه واقع است. (قاموس کتاب مقدس). و رجوع به صنان... شود.

صان استبان.

[اِ تِ] (اِخ) یکی از شهرهای اسپانیاست. رجوع به شنت استابین و رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 334 شود.

صانع.

[نِ] (ع ص) نعت فاعلی از صنع. دست کار. (ربنجنی) (تفلیسی) (دهار). پیشه ور. جلذی. (منتهی الارب) :
پس مقدران را و صانعان را بیاورد و مالهای بسیار بذل کرد تا مصرفهای آب بساختند. (فارسنامهء ابن بلخی ص 151).
آفتابست کیمیاگر و بس
واصلی صانعی قوی تأثیر.خاقانی.
صانع زرین عمل، پیر صناعت علی
کز ید بیضا گذشت دست عمل ران او.
خاقانی.
|| (اِخ) نامی از نامهای خدا :
شده حیران همه در صنع صانع
همه سرگشتگان شوق مبدع.ناصرخسرو.
مدبر و غنی و صانع و مقدر و حی
همه بلفظ برآویخته است از او بیزار.
ناصرخسرو.
صانع قادر دگر ز(1) بی غرضی
گنبد گردان زرنگار کند.ناصرخسرو.
خرد خیره شد آنجا کز جهالت
گروهی را ز صانع بر گمان دید.مسعودسعد.
بر صانعی که روی بهشت آفرید و ری
خاقانی! آفرین خوان خاقانی! آفرین.
خاقانی.
صانعا شکر تو واجب شمرم
که وجود همه ممکن تو کنی.خاقانی.
قیاس عقل تا آنجاست بر کار
که صانع را دلیل آید پدیدار.نظامی.
چو صنعت بصانع ترا ره نمود
نوائی بر این پرده نتوان فزود.نظامی.
اول دفتر بنام ایزد دانا
صانع و پروردگار و حی و توانا.سعدی.
آن صانع لطیف که بر فرش کائنات
چندین هزار صورت الوان نگار کرد.سعدی.
(1) - ظ : نگر ز. رجوع به تعلیقات دیوان ناصرخسرو شود.

صانع.

[نِ] (اِخ) شاعری است و صاحب صبح گلشن گوید: (صانع شاه جهان آبادی) شاه نذرعلی نام داشت، درویشی صوفی مشرب بود و بر سجادهء توکل و استغنا پا میگذاشت، برای تماشای صنعت صانع بیچون از دهلی به لکهنو و از آنجا به بنارس شد و در سنهء ثمانین و مائة و الف داعی اجل را لبیک اجابت گفت. از اوست:
فتادگی به درش عاقبت ثمر دارد
سر مرا به کرم تا به تیغ بردارد.
میان میگویم و لیکن نداری در میان چیزی
خجالت میکشم از بس که بر تهمت کمر بستم.
(صبح گلشن ص 244).

صانع بلخی.

[نِ عِ بَ] (اِخ) شاعری است و این رباعی از وی در تاریخ سیستان آمده که در آن قصهء ماکان و میر شهید را یاد کرده است:
خان غم تو پست شده ویران باد
خان طربت همیشه آبادان باد
همواره سر و کار تو با نیکان باد
تو میر شهید و دشمنت ماکان باد.
(تاریخ سیستان ص 324).

صانع فضولی.

[نِ عِ فُ] (اِخ) وی یکی از شعرا است که شعر او در لغت نامهء اسدی بشاهد آمده است. اسدی در لغت «چنال» گوید: بمعنی چنار است. صانع فضولی گوید:
به نام و نعمت ایشان بزرگ نام شدی
چنال گشتی از آنگه(1) که بوده بودی نال.
(1) - شاید: از آن پس.

صانعی.

[نِ] (اِخ) شاعری است. صاحب صبح گلشن گوید: در صنعت نظم و صنایع و بدایع طبع رسا داشت و در عهد شاه طهماسب ماضی به معارک شعرا گردن می افراشت. او راست:
از غم نادیدنت جان را شکیبائی نماند
در دل پرحسرتم تاب و توانائی نماند.
شد عمرها که دم به وفای تو میزنم
ممنون یک نگه ز تو ای بی وفا نیم.
(صبح گلشن ص 244 و 245).
و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صانعی.

[نِ] (اِخ) وی از شعرای عثمانی و از مردم ادرنه و به عطازاده مشهور بود. پس از تحصیل علوم ادبیه و شرعیه به علم طب پرداخت پاره ای از معاجین ترتیب داده می فروخت و بدان ارتزاق میکرد. آنگاه فکر کیمیاگری افتاد و عاقبت دندانهای خود را بر سر آن کار از دست بداد و پس از اندکی بمرد. (قاموس الاعلام ترکی).

صانعی.

[نِ] (اِخ) وی یکی از شعرای عثمانی است و در سنجاق حمید بتحصیل پرداخت سپس به استانبول رفت و مدرسهء نشانجی را طی کرد و در اواخر قرن 10 ه . ق. درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صانعی.

[نِ] (اِخ) (مولانا...) از ولایت باخرز بود و بیشتر مثنوی میگفت. از اوست:
بتو هر که او دعویی میکند
چه دعوی که بی معنیی میکند
تو را میوه شیرین و او راست تلخ
چو سیب سمرقند و آلوی بلخ.
و این رباعی بر مولانا عبدالرحمن جامی میخوانده و با این فضل وزیر بوده و بسی ظالم و جبار، ناچار به حکم عزیز قهار به سیاست شاهی گرفتار گشت و دمار از روزگار او برآمد و معنی «فتلک بیوتهم خاویة بما ظلموا» (قرآن 27/52) محقق شد. قبر وی در دیه خود او در «زره» است. این دو بیت نیز از اوست:
تا فراق تو من دلشده را پیش آمد
به صد اندوه غم و درد و بلا پیش آمد
گر دهد دست که روزی به وصال تو رسم
با تو گویم که مرا بی تو چها پیش آمد.
(مجالس النفائس ص 52 و 226).
در دستورالوزراء آمده که خواجه علاءالدین علی الصانعی در سلک اشراف ولایت باخرز سمت انتظام داشت و چون نسب شریفش به آل برمک می رسید پیوسته رایت مفاخرت می افراشت. به حدت طبع و جودت ذهن و وفور جود و سخاوت نسبت به اهل علم و فضیلت موصوف و معروف بود و در مبادی اوقات پادشاهی سلطان حسین میرزا قدم در مسند وزارت نهاد و در آن امر خطیر شروع کرد. و بنا بر آنکه در صفت کفایت ظاهر گشته و بر عجزه و رعایا حیف و تعدی جایز میداشت و پیوسته نسبت به شرکای خود نقش تقریر و تزویر بر صفحهء خاطر و لوح ضمیر می نگاشت، مزاج شریف جناب خداوندگاری مقرب حضرت سلطانی امیر نظام الدین علیشیر در بارهء او تغییر یافت و دیگر اسباب، مدد علت شده، پرتو غضب جناب جلال سلطانی بر وجنات احوال او تافت و در وقتی که خواجه صانعی در جرگه ایستاده بود یکی از یساولان به موجب فرمان دستار او را که بغایت کلان بود برداشته و در گردنش انداخت. در آن حال جناب امیر روی به صاحب تاج و سریر آورد و گفت:
چو بار سر سبک کردی سبک کن بار گردن هم.
بالجمله خواجه صانعی مؤاخذ و معاقب گشت و پس از آنکه مبلغ کلی به دیوان فرودآورد در بالاخانهء زندان محبوس شد و زمان حبس او قرب سی سال(1) امتداد یافت. در آن ایام غزلی غراء در سلک نظم کشید و نزد جناب مقرب الحضرة السلطانی فرستاد که مطلع آن اینست:
آنکه هرگز نشنود گوش تو فریاد منست
وآنکه هرگز نگذرد بر خاطرت یاد من است.
اما هیچ فایده بر آن مترتب نگشت و جناب امیر از سر ایذای او درنگذشت. چنان استماع افتاد که خواجه صانعی در مدت حبس به کسب فضایل پرداخت و روی به مطالعهء مقدمات علوم آورد و تا مختصر تلخیص مطالعهء کرد و ایضاً به شرف حفظ کلام الله العلام مشرف گشت و قصیدهء مصنوع خواجه سلمان ساوجی را تتبع کرده اکثری را از آن صنایع به قلم پیروی بر صفحهء بیان نقش نمود. (از دستور الوزراء صص 397 - 399). سپس چون خواجه سیف الدین مظفر شبانکاره مورد خشم سلطان حسین میرزا واقع شد و امر به قتل او داد در آن مجلس که سلطان را غضبی سخت فراگرفته بود یکی از نواب گفت که خواجه صانعی تا چند در زندان محبوس خواهد بود پادشاه فرمود که او را نیز امروز سیاست کنند و در آن روز که از جملهء ایام محرم الحرام سنهء 84(2) بود خواجه مظفر را بر دروازهء ملک به دار آویختند. یکی از فضلا این رباعی را در این باره بنظم آورده:
ای دیده به عالم ستم کاره نگر
در خواجگی جهان خونخواره نگر
از حالت صانعی برو تجربه کن
در حال مظفر شبانکاره نگر.
(از دستور الوزراء صص 399 - 400).
(1) - در پاورقی نسخه بدل بشش سال آمده است و نیز در حبیب السیر هم شش سال ثبت شده. (حبیب السیر جزء سوم از ج 3 ص 300).
(2) - این تاریخ در حبیب السیر 891 آمده است. (حبیب السیر جزء سوم از ج 3 ص 300) و تاریخ اخیر صحیح مینماید.

صانق.

[نِ] (ع ص) سخت قوی و استوار. || شتربان ماهر در خدمت شتران. (منتهی الارب).

صانقان.

[نِ] (اِخ) از قرای مرو است. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صانقانی.

[نِ] (ص نسبی) نسبت است به صانقان. رجوع به صانقان شود.

صانقانی.

[نِ] (اِخ) ابوحمزة. ابوذرعة گوید: وی در ادب فاضل و بر جهمیه سخت گیر بود. (الانساب سمعانی).

صانی.

(ع ص) مرد ملازم خدمت. (منتهی الارب). || معربد.

صاوی.

(ع ص) خشک. (منتهی الارب).

صاوی.

(اِخ) احمدبن محمد. رجوع به احمدبن محمد صاوی... شود.

صاویه.

[یَ] (ع ص) نخلةٌ صاویه؛ خرمابن خشک. (منتهی الارب).

صاهک.

[هَ] (اِخ) رجوع به چاهک... شود.

صاهل.

[هِ] (ع ص، اِ) نعت فاعلی از صهیل، شیههء اسب. || (اصطلاح منطق) فصل مقوم است نوع فرس را همچنان که ناطق فصل است مر انسان را و نابح کلب را و ناهق خر را. || شتر که دست و پا را بسیار بر زمین زند و بگزد و بانگ نکند بهیچ یکی (کسی را نخواند) از جهت عزت نفس خود در اندرون او بانگی باشد مانند بانگ باد. (منتهی الارب).

صاهل.

[هِ] (ع ص) روزی است از ایام عرب. (معجم البلدان).

صاهلة.

[هِ لَ] (ع ص) تأنیث صاهل. || (اِ) بانگ مگس در کشت زار. (منتهی الارب).

صاهلة.

[هِ لَ] (اِخ) ابن کاهل بن حارث از بنی هذیل از طائفهء عدنان. وی یکی از اجداد عرب و عبدالله مسعود از اولاد اوست. (الاعلام زرکلی ص 427).

صاهور.

(معرب، اِ) غلاف ماه. (منتهی الارب). صاحب تاج العروس و اقرب الموارد گویند کلمهء اعجمی است(1).
(1) - ظ : تعریب شاهورد و یا شایورد است بمعنی هاله و طوله و خرمن ماه. رجوع به شاهورد و شایورد... و رجوع به برهان قاطع ذیل کلمات فوق شود.

صاهة.

[هَ] (اِخ) رجوع به چاهک... شود.

صایب.

[یِ] (ع ص) راست. درست :
یکی چشم است کو بیند عجایب
شود ز آن دیدنی رأی تو صایب.
ناصرخسرو (روشنائی نامه).
و در معرفت کارها و شناخت مناظم آن رأی ثاقب و فکرت صایب روزی کرد... (کلیله و دمنه).
- صایب رای؛ که اندیشهء درست دارد. که همهء افکار او به حقیقت بپیوندد : دستور عدل فرمای صایب رأی را گفت... (سندبادنامه ص154). وزیر صاحب تدبیر شاه نشان که صایب رأی و مصلحت دان بود پیش پادشاه رفت... (سندبادنامه ص 226). و رجوع به صائب... شود.

صایب.

[یِ] (اِخ) ابن مالک اشعری. رجوع به صائب بن مالک... شود.

صایب.

[یِ] (اِخ) محمد افندی... رجوع به صائب... شود.

صایب تبریزی.

[یِ بِ تَ] (اِخ) رجوع به صائب تبریزی... شود.

صایح.

[یِ] (ع ص) رجوع به صائح... شود.

صایحانی.

[یِ] (اِخ) ابراهیم. ملقب به برهان الدین و مکنی به ابواسحاق. وی یکی از بزرگان فقهای حنفیه است. در قاهره از حسن مقدس و دیگر دانشمندان کسب علم کرد و از ریاضی و فلک نیز مطلع بود. او راست: رساله در ربع مقنطر، و رسالهء عروضیه،و شرح فرائض ابن شحنه. وی به سال 1197 ه . ق. در دمشق درگذشت. (ریحانة الادب از قاموس الاعلام ج 1 ص 575).

صایحة.

[یِ حَ] (ع ص) رجوع به صائحه... شود.

صاید.

[یِ] (ع ص) نعت فاعلی از صید است :
رفت و دانه خورد و اندر دام ماند
صایدش کشت و بخورد و کام راند.
(مثنوی).
رجوع به صائد... شود.

صاید.

[یِ] (اِخ) نام کعب بن شراحیل است از بطن همدان. رجوع به صائدی و رجوع به الانساب سمعانی شود.

صاید نهدی.

[یِ دِ نَ] (اِخ) صاحب تنقیح المقال گوید: برید عجلی از ابی عبدالله در تفسیر آیهء «هل انبئکم علی من تنزل الشیاطین، تنزل علی کل افاک اثیم» (قرآن 26/2-221) آرد: که شیاطین بر هفت افاک اثیم نازل شدند و یکی از آن هفت تن صاید نهدی است. حسن بن داود در رجال و علامه در خلاصه نیز او را مذموم و ملعون امام دانسته اند. رجوع به تنقیح المقال ج 2 ص 95 و رجوع به صائدیه شود.

صایدی.

[یِ] (اِخ) عبدالرحمان بن عبد رب الکعبه. وی از عبدالله بن عمروبن عاص و از او زیدبن وهب و شعبی روایت کنند. حدیث او در صحیح مسلم بن حجاج قشیری آمده است. (الانساب سمعانی).

صایدی.

[یِ] (اِخ) عبد خیربن زید، یا عبد خیربن محمد بن خولی بن عبد عمروبن عبدیغوث بن صاید همدانی مکنی به ابوعمارة. سمعانی در الانساب آرد که وی زمان پیغمبر را دریافت ولیکن بملاقات او نرسید. او در کوفه سکونت جست و از علی بن ابی طالب روایت کند و ازو فرزند وی مسیب و ابواسحاق سبیعی و حبیب بن ابی ثابت و خالدبن علقمة و عطاءبن سایب و ابوحبهء همدانی و اسماعیل سدی و جز آنان روایت کنند. وی را پرسیدند چند سال داری گفت یکصد و بیست سال... یحیی بن معین او را ثقه دانسته است. (الانساب سمعانی).

صایر.

[یِ] رجوع به صائر شود.

صایر.

[یِ] در یک نسخهء خطی از مهذب الاسماء بانکوی معنی شده و در دو نسخهء خطی دیگر از همین کتاب پای گو ترجمه شده است و حقیقت معلوم نشد.

صایرتاقنا.

[یِ رَ قَ] (اِخ) دو کوه کوچک اند در ناحیت شمالی قنا و آن موضعی است به یمن. (معجم البلدان).

صایری.

[یِ] (ص نسبی) رجوع به صائری شود.

صایغ.

[یِ] (ع ص) رجوع به صائغ شود.

صایغ.

[یِ] (اِخ) ابراهیم بن میمون. رجوع به صائغ ابراهیم بن میمون شود.

صایغ.

[یِ] (اِخ) احمدبن محمد بن عبدالله مکنی به ابوحامد. رجوع صائغ احمدبن محمد بن عبدالله شود.

صایغ.

[یِ] (اِخ) حکیم شهاب الدین محمد بن علی صائغ. رجوع به صائغ حکیم شهاب الدین... شود.

صایغ.

[یِ] (اِخ) سعیدبن حسان اندلسی. رجوع به صائغ سعیدبن حسان... شود.

صایغ.

[یِ] (اِخ) محمد بن اسماعیل بن سالم مکنی به ابوجعفر. رجوع به صائغ ابوجعفر محمد بن اسماعیل... شود.

صایغ افریقی.

[یِ غِ اِ] (اِخ) رجوع به صائغ افریقی شود.

صایغ هروی.

[یِ غِ هَ رَ] (اِخ) رجوع به محمودبن عمر جوهری... شود.

صایغی.

[یِ] (اِخ) محمد بن عبدالله معروف به قاضی. رجوع به صائغی محمد بن عبدالله... شود.

صایغی.

[یِ] (اِخ) محمد بن عثمان بن ابراهیم مکنی به ابوعلی. رجوع به صائغی ابوعلی محمد بن عثمان... شود.

صایف.

[یِ] (ع ص) رجوع به صائف. شود.

صایک.

[یِ] (ع اِ) یقال: لقیته اول صایک و بایک؛ ای اول شی ء. (مهذب الاسماء). رجوع به صوک و بوک شود.

صایل.

[یِ] (ع ص) نعت فاعلی از صول. حمله برنده. (مهذب الاسماء).

صایم.

[یِ] (ع ص) رجوع به صائم شود.

صایم الدهر.

[یِ مُدْ دَ] (ع ص مرکب)آنکه پیوسته روزه دارد :
صایم الدهر از ضرورت لبس
بر چنین طاعتی نه مأجور است.؟
رجوع به صائم الدهر شود.

صاین.

[یِ] (ع ص) نگاهدارنده. متحفظ. || پرهیزکار : در مواضی ایام دهقانی بوده است صاین و متدین و متورع و متقی. (سندبادنامه ص 129). رجوع به صائن شود. || در مغولی بمعنی نیک است. (تعلیقات ادگار بلوشه بر جامع التواریخ رشیدی ص 28).

صاین اصفهانی.

[یِ نِ اِ فَ] (اِخ) رجوع به صائن اصفهانی... شود.

صاین الدین ترکه.

[یِ نُدْ دی تُ کَ](اِخ) رجوع به صائن اصفهانی... شود.

صاین رکن الدین.

[یِ رُ نُدْ دی] (اِخ)رجوع به صائن وزیر... شود.

صاین سمنانی.

[یِ نِ سِ] (اِخ) رجوع به صائن سمنانی شود.

صاین شمس الدین.

[یِ شَ سُدْ دی](اِخ) رجوع به صائن سمنانی شود.

صاین قلعه.

[یِ قَ عَ] (اِخ) رجوع به صائین قلعه شود.

صاین قلعهء افشار.

[یِ قَ عَ یِ اَ] (اِخ)رجوع به شاهین دژ شود.

صاین ملکشاه.

[یِ مَ لِ] (اِخ) رجوع به صائن ملکشاه شود.

صئبل.

[صِ بُ / بِ] (ع اِ) بلا. (منتهی الارب).

صئصا.

[صِ] (ع اِ) خرما که دانهء آن سخت نشود. صئصائة یکی. (منتهی الارب).

صأصأة.

[صَءْ صَ ءَ] (ع مص) نگریستن خواستن سگ بچه پیش از چشم گشادن. یقال: صأصأ الجرو؛ اذا حرک عینیه قبل التفتیح او کاد یفتحهما. و فی الحدیث فقحنا و صأصأتم؛ ای أبصرنا أمرنا و لم تبصروه. (منتهی الارب). و رجوع به مصادر زوزنی شود. || ترسیدن. || خوار گردیدن. || رام شدن. || بانگ برزدن. || گشنی ناپذیرفتن خرمابن. || دانه سخت ناکردن خرمابن. || بددل شدن مرد. (منتهی الارب).

صئصی ء .

[صِءْ صِءْ] (ع اِ) اصل هر چیز. (منتهی الارب). صِئْصیی ء.

صئصیی ء .

[صِءْ] (ع اِ) اصل هر چیز. (منتهی الارب). صئصی ء.

صأک.

[صَ ءَ] (ع اِ) بوی گند که از عرق تن شخصی آید. || (مص) چسبیدن. || بسته شدن خون. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

صئک.

[صَ ءِ] (ع ص) مرد سخت و درشت و توانا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صأم.

[صَ ءَ] (ع مص) بسیار آب خوردن. (اقرب الموارد).

صأم.

[صَءْمْ] (ع مص) راه نمودن لشکر را بر مردم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صئی.

[صَ / صِ / صُ ئی ی] (ع مص) آواز کردن جوجه و عقرب. و فی المثل: یلدع و یصئی؛ کسی را مثل زنند که ستم کند و شکوه آغازد. و منه جاء بما صأی و صمت؛ ای بالمال الناطق و الصامت. منتهی الارب.

صب.

[صَب ب] (ع مص) ریختن. ریختن آب و افشاندن آن. قوله تعالی : انا صببنا الماء صباً (قرآن 80/25). || توسعاً، رسیدن مصیبت. فرود آمدن بلا و نازله :
صبت علی مصائب لو انها
صبت علی الایام صرن لیالیا.
(منسوب به فاطمه (ع)).

صبا.

[صَ] (ع اِ) باد برین که جای وزیدن آن از مطلع ثریا تا بنات نعش است و آن را قبول هم نامند خلاف دبور. (منتهی الارب). بادی است که از مابین مشرق و شمال وزد و باد برین هم همین است. (برهان قاطع ذیل باد صبا). باد مشرق. (مهذب الاسماء). باد پیش. در کشاف اصطلاحات الفنون آرد: که صبا بفتح صاد و باء موحده و قصر الف، بادی که از طرف مشرق آید در فصل بهار. و در تذکرة الاولیاء مذکور است صبا بادی است که از زیر عرش می خیزد و آن به وقت صبح می وزد. بادی لطیف و خنک است، نسیمی خوش دارد و گلها از آن بشکفد و عاشقان راز با او گویند: و در اصطلاحات عبدالرزاق کاشی صبا نفحات رحمانیه است که از جانب مشرق روحانیات می آید. کذا فی کشف اللغات. در مدارج النبوة مذکور است که صبا بادی است که مهب آن از مطلع ثریا تا بنات النعش است و مقابل آن دبور است و شمال به فتح شین و گاهی به کسر نیز خوانده میشود، بادی است که از جانب شمال به جانب جنوب وزد و صحیح آن است که بادی که مهب وی میان مطلع شمس و بنات النعش باشد. و آن حضرت صلی الله علیه و سلم فرمود: نصرت بالصبا و اهلکت عاد بالدبور. و قصهء آن به این وجه است که روز خندق آن حضرت دعا کرده به این دعا: یا صریخ المکروبین و یا مجیب المضطرین اکشف همی و غمی و کربی تری مانزل بی و باصحابی. پس مستجاب شد دعا و فرستاد حق تعالی جماعتی از ملائکه را تا طنابهای خیمه های ایشان میبریدند و میخها را میکندیدند و آتشها را می کشتند و ترسی و رعبی در دلهای ایشان پیدا شد که غیر از فرار چاره ندیدند پس آمد باد صبا و کندید میخها را و انداخت خیمه ها را و بر زمین افکند دیگها را و ریخت بر روی ایشان خاک را و انداخت سنگ ریزه ها را و میشنیدند در هر گوشه ای از معسکر خود تکبیر را. پس گریختند شباشب و گذاشتند بارهای گران را. و شیخ عمادالدین در تفسیر خود آورده که اگر نه آن بودی که خداوند تعالی محمد را رحمة للعالمین آفریده، آن باد صبا بر ایشان اشد بودی از باد عقیم که بر عادیان فرستاد. و ابن مردویه در تفسیر خویش از ابن عباس نکته ای غریب آورده که در لیلة الاحزاب باد صبا با باد شمال گفت بیا تا برویم و رسول خدا را یاری کنیم. باد شمال در جواب باد صبا گفت: ان الحرة لاتسیر باللیل؛ زن اصیل در شب سیر نمیکند. پس حق تعالی بر باد شمال غضب کرده وی را عقیم گردانید. پس بادی که در آن شب نصرت رسول خدا صلی الله علیه و سلم کرد باد صبا بود. و لهذا فرمود: نصرت بالصبا - انتهی. من المدارج :
صبا غنچه را خار در دل شکست
سهی سرو را در جهان کرد پست.فردوسی.
درست گوئی نخاس گشت باد صبا
درخت گل بمثل چون کنیزک نخاس.
منوچهری.
آن حله ای که ابر مر او را همی تنید
باد صبا بیامد و آن حله را درید.منوچهری.
سحاب او بسان دیدگان من
بسان آه سرد من صبای او.منوچهری.
برنا کند صبا بفسون اکنون
این پیر گشته صورت برنا را.ناصرخسرو.
این پیر کوژپشت کهن گشته شاخ گل
باز از صبا(1) بصنعت باد صبا شده ست.
ناصرخسرو.
وینکه چو گل روی بشوید بشب
مشک دهد بر رخ شسته صباش.
ناصرخسرو.
صبا را ندانی ز عطار تبت
زمین را ندانی ز دیبای ششتر.ناصرخسرو.
صبا آید اکنون بعذر شمال
سحرگاه تازان سوی لاله زار.ناصرخسرو.
یرحمک الله زد آسمان که دم صبح
عطسهء مشکین زد از صبای صفاهان.
خاقانی.
ز آتش دلها صبا سوخته شد سربسر
تا بسر زلف تو کرد گذر چین بچین.خاقانی.
داد نقیب صبا عرض سپاه بهار
کز دوگروهی بدید یاوگیان خزان.خاقانی.
گاهی او آسمان سوار و مرا
چون صبا در شتاب دیدستند.خاقانی.
عذر من دانید کاینجا پای بست مادرم
هدیهء جانم روان دارید بر دست صبا.
خاقانی.
دهان صبا مشک نکهت شد از می
ببوی می اندر صبا میگریزم.خاقانی.
خورشیدی و برنیائی از کوه
هر صبحدم از صبات جویم.خاقانی.
بوی بدل می برد در ره او چون صبا
راه بجان میرود بر در او چون شرار.
خاقانی.
نافهء آهو شده ست ناف زمین از صبا
عقد دوپیکر شده ست پیکر باغ از هوا.
خاقانی.
کو صباخلقی که از تشویر جاه و خلق او
هم بهشت عدن و هم بحر عدن بگریستی.
خاقانی.
چون ژاله و صبا و شباهنگ همچنین
معزول روز باش و عمل ران صبحگاه.
خاقانی.
زآن شناسی باد را که آن صباست
یا دبور است این بیان آن خفاست.مولوی.
بدین خاک چندان صبا بگذرد
که هر ذره از ما بجائی برد.سعدی.
چو شیر رایت او را کند صبا متحرک
مجال حمله نماند ز هول شیر عرین را.
سعدی.
از صبا هر دم مشام جان ما خوش میشود
آری آری طیب انفاس هواداران خوش است.
حافظ.
ای هدهد صبا به سبا می فرستمت
بنگر که از کجا به کجا می فرستمت.حافظ.
هر صبح و شام قافله ای از دعای خیر
در صحبت شمال و صبا می فرستمت.حافظ.
صبا تو نکهت آن زلف مشکبو داری
بیادگار بمانی که بوی او داری.حافظ.
صبا ز من بحریفان زیردست آزار
بگو که کارکنان فلک زبردستند.حافظ.
ای صبا گر بگذری بر ساحل رود ارس
بوسه زن بر خاک آن وادی و مشکین کن نفس.
حافظ.
|| در شرح اصطلاحات صوفیهء ابن عطار میگوید: صبا صولت و رعب روح است و استیلاء آن بحیثیتی است که صادر شود از شخصی چیزی که موافق شرع و عقل است و دبور مقابل این است. کذا فی لطایف اللغات.
(1) - ظ : بازش صبا. (تعلیقات مؤلف لغت نامه بر دیوان ناصرخسرو).

صبا.

[صَ] (ع مص) کودکی. (منتهی الارب) (دهار). کودکی کردن. (مصادر زوزنی) : اما به حکم آنکه شاهزاده در حداثت سن و بدایت صبا بود آن غرر و درر چون صبا میشمرد. (سندبادنامه ص 51). || میل کردن به نادانی جوانی. (اقرب الموارد). رجوع به صِبی شود.

صبا.

[صَ] (اِ) نام آهنگی است از آهنگ های موسیقی. رجوع به کلمهء آهنگ... شود.

صبا.

[صَ] (اِخ) فتح علی خان. وی از مردم کاشان است و در شیراز به سر می برد. هدایت در ریاض العارفین از وی به ملک الشعرا و سلطان البلغا و افصح المتأخرین و المعاصرین تعبیر کند و گوید: آن جناب از اعیان و اشراف شهر کاشان بود و مدتی در شیراز به سر برد و در بدو جلوس فتحعلی شاه با قصائد غرائی که انشاد کرد در زمرهء ندمای محفل سلطانی درآمد و روزگاری نیز به حکومت قم و کاشان گذرانید. سپس کناره جست و به ملتزمین رکاب پیوست و به مراحم بی پایان سلطانی مفتخر آمد: و گوید:... قرب هفتصد سال است که چنین سخن گستری در گیتی نیامده و جمعی از ارباب انصاف مثنوی وی را بر مثنوی حکیم فردوسی ترجیح میدهند... غرض وی ملک الشعراء بالاستحقاق این عصر است و فقیر را به قوت طبع و پختگی اشعار آن جناب کمال اعتقاد میباشد. (ریاض العارفین چ 1305 ص 262). و در مجمع الفصحاء احتساب الممالکی را نیز جزو مشاغل او شمرده و گوید در فنون نظم مثنوی و قصیده سرائی طرزی خاص داشت، و غالباً همت بر رعایت معانی و الفاظ و مراعات صنایع و بدایع می گماشت، الحق دست سخن سرایان کهن را بر پشت بست و در محفل قدرت بر ایشان مصدر نشست. از غایت شهرت آفتاب است و افکار و اشعار متین او زیور هر کتاب، کلام وی فصیح و مطبوع و زیبا و متین است، و اشعار او بلیغ و جزیل و مصنوع و رنگین... دیوان قصاید آنجناب تخمیناً ده پانزده هزار بیت است همگی محکم و رزین و زبده و گزین... در احیای طرز بلغا خاصه صنعت سجع متوازی بی نظیر است و در سنهء 1238 ه . ق. درگذشت. (از مجمع الفصحاء ج 2 ص 267). مرحوم بهار در مقدمه ای که به گلشن صبا نوشته است گوید: فتح علی خان متخلص به صبا و ملقب به ملک الشعراء، اصلا از مردم آذربایجان و از خاندان امرای دنبلی است و سلسلهء نسب او چنین است: فتحعلی بن آقامحمدبن امیر فاضل بیک بن امیر شریف بیک بن امیر غیاث بیک... که به سی ویک پشت به یحیی بن خالد برمکی میرسند(1). وی از خاندان امرای دنبلی است که مدتها در آذربایجان (حدود خوی و مراغه) به امارت و حکومت و سرحدداری، گاهی مستقل و گاهی به دست نشاندگی پادشاهان زند و قاجار مشغول بوده اند، و تاریخ آنان از 742 ه . ق. تا زمان قاجار به رشتهء تحریر درآمده است. و نسخهء آن امروز در تهران نزد یکی از شاهزادگان قاجار موجود است. خانوادهء فتحعلی خان از فترات دورهء نادر و کریمخان به کاشان افتاده و برادر بزرگ تر فتحعلی خان میرزا محمدعلی خان پدر میرزا محمدحسن ملک الشعراء اصفهان متخلص به ناطق وزیر لطفعلی خان زند بود. و پس از انقراض زندیه دستگیر و مورد عتاب آقا محمدخان قاجار قرار گرفت و او را به جرم اینکه از قول لطفعلی خان نامه ای ناهموار به آقامحمدخان نوشته بوده است و انکار نکرد کشتند(2). فتحعلی خان قبل از آنکه چراغ زندیه خاموش و آفتاب دولت قاجار بالا گیرد لطفعلی خان و سایر امرای زندیه را مدح میگفت و خود نگارنده دیوانی از آن مرحوم در دست داشت که مدایح لطفعلی خان و دیگر امرای زندیه و مخصوصاً قصیدهء لامیه که در پایان همین مقاله آمده است در آن کتاب بود. صبا پس از واقعهء برادر متواری شد و معلوم نیست چه بر او گذشت تا هنگامی که فتح علی شاه به لقب جهانبانی ملقب و از جانب آقا محمدخان فرمان فرمای فارس شد، فتحعلیخان صبا در فارس بدو پیوست، و فتح علی شاه به تربیت و نگاه داری او پرداخت و به سال 1212 هنگام جلوس پادشاه صبا قصیدهء غرائی که با این مطلع آغاز میشود:
دو آفتاب کز آن تازه شد زمین و زمان
یکی به کاخ حمل شد یکی به گاه کیان.
ساخت و به لقب ملک الشعرائی و به التزام رکاب سلطانی نایل آمد. و سپس چندی هم به حکومت قم و کاشان مأمور شد و زمانی هم منصب احتساب الممالکی را عهده دار گردید. در اواخر از حکومت دست کشید و به التزام رکاب شاهی اختصاص یافت و گویند وقتی به کلیدداری آستانهء قم نیز منصوب گشت. سال ولادت وی به تحقیق معلوم نیست اما خود او در مقدمهء بعض نسخ گلشن صبا و تمام نسخ شهنشاهنامه خود را چهل وپنج ساله میخواند و از طرفی معتمدالدوله گوید: در سفری که فتح علی شاه به قصد جنگ روس از پایتخت به آذربایجان کرد صبا ملتزم رکاب بوده و داستان یکی از حروب را که از آن آگاهی داشت به بحر متقارب به نظم آورد و به عرض رسانیده و پذیرفته گشت سپس مأمور شد که تاریخ قاجاریه را از آغاز تا پایان به نظم آورد و او بنظم شاهنشاهنامه پرداخت. (گنجینهء معتمد ص 64). و چون میدانیم که سفر فتح علی شاه به آذربایجان و استقرار اردوی او در چمن اوجان به سال 1224 و مراجعت وی از آن سفر در آخر همان سال بوده، پس صبا در این سال چهل وپنج سال داشته و ناگزیر ولادتش در 1179 بوده است. فوت او نیز در 1238 رخ داد پس در پنجاه ونه یا شصت سالگی بدرود حیات گفته است. مرحوم لله باشی در حق او گوید: «عمر معقولی کرده» و کلمهء معقول در آن عصر برای تعیین مقداری است که از حد وسط بیشتر ولی به حد اعلی هم نرسیده باشد. صبا در شعر شاگرد حاج سلیمان صباحی است و با آذر و هاتف آمیزش داشته است، شک نیست که صبا در جوانی به تحصیل علوم متداول مشغول بوده است زیرا علم خط و ادب و طب در عصر کریمخان رواجی بسزا داشت و همهء دانشوران آن عصر خاصه شعرا در خط فارسی و عربی و تتبع شعر گذشتگان و فن تاریخ ماهر بوده اند و صبا نیز در زمرهء این طبقه بوده است. رضاقلی خان هدایت مدعی است که: صبا «... شیوه و قانون استادان قدیم را تجدید کرده و موزونان عهد و زمان خود را پدرانه پرورده است...» ولی همان طور که در شماره های سال 1311 مجلهء ارمغان تحقیق شده است، تجدید سبک و شیوهء قدما رهین زحمات عده ای از مردان علم و ادب قرن دوازدهم است که صبا نیز در دبستان آنان پرورش یافته و از آن گروه صباحی استاد صبا است اما باید اعتراف کرد که صبا در تقویت شیوهء شاعران باستان رنج موفور کشید و در این شیوه پس از استادان خویش رتبهء مقدم را دارد، و هر چند صبا از نظر لطافت شعر به پایهء آنان نمی رسد، اما از جهت معانی و صنایع و جزالت و سنجیدگی و بلندی بر آن سبقت دارد. صبا خود دارای دبستانی است که قاآنی و سپهر و ادیب الممالک و بسیاری از شعرای قرن سیزدهم شاگردان آن دبستانند. تفصیل در مقالاتی که اشاره شد مسطور است. صبا گذشته از استادی در شعر و ادب، اخلاق و صفاتی پسندیده داشته است. به تربیت و تشویق دانشوران همت گماشت و آنان را به دربار هدایت و شغلی نامزد آنان میکرد و از جملهء اینان فاضل خان گروسی است. و این صفت که در شاعران و دبیران و ارباب صنعت نادر است صبا را در نظر ما مردی بزرگ جلوه می دهد و معاصرین او را در مقابل وی خاضع میکرد. از خاندان صبا خانواده های چندی به جای ماند که همه فضلا و شعرا و بزرگانند مانند فروغ، عندلیب، محمودخان، میرزا احمد صبور، خجسته و گروهی دیگر از فضلا که هم اکنون در قید حیاتند و این خاندان را میتوان اولین خاندان بزرگ ادبی ایران شمرد که سلسلهء نسب آنان از عهد قدیم تا امروز به هم پیوسته و دارای ریاست و جلالت و بزرگی و هنراند. از اشعار صبا دیوان قصاید و غزلیات، شهنشاهنامه، خداوندنامه، گلشن صبا و جز آن موجود است و مقداری از اشعار وی نیز از میان رفته است و در خراسان شنیدم که او را دیوانی در مدح امرای زند بوده است و چون به خدمت جهانبانی ولیعهد قاجار درآمد آن دیوان را بشست شاید تنها اثری که از آن دیوان باقی است قصیدهء لامیه ای است که در مدح لطفعلی خان زند گفته و سپس با اندکی تصرف آن را به نام فتحعلی شاه گردانیده و آن قصیده اینست:
جانب بندر بوشهر شو ای پیک شمال
به بر شاه فریدون فر خورشیدخصال
خسرو ملک ستان لطفعلی خان که بود
یاورش لطف علی یار خدای متعال.
که آن را بدین صورت گردانده اند :
جانب کشور جمشید شو ای پیک شمال
به بر شاه فریدون فر خورشیدخصال
خسرو ملک ستان فتحعلی شه که بود
یاورش لطف علی یار خدای متعال.
نوشتهء صاحب فارسنامه نیز تأیید میکند که فتحعلی خان مداح زندیان بوده است. وی چنین نویسد: لطف علی خان پس از ورود بشیراز صیدمرادخان قاتل پدر خویش را بکشت و به تخت نشست و فتح علی صبا در تاریخ جلوس او گفت:
رسم عدالت چو کرد زنده به تاریخ او
گفت صبا او بود ثانی نوشیروان.
(فارسنامه چ تهران ص 231).
بهترین اشعار صبا نامهء گلشن صباست چه در سایر اشعار وی کلمات غریب و احیانا لغات وحشی دیده می شود ولی چون در گلشن صبا پیروی از استاد سخن سعدی کرده است شعر او ساده و روان و فصیح میباشد. تصویری از صبا در ضمن تصویر مجلس بار فتحعلی شاه که در سرسرای وزارت خارجه نقاشی شده است، دیده می شود که در سمت راست مجلس در مکان محترم با لباس رسمی جبه و شال و کلاه ایستاده و جزوهء مدیح به کف دارد. (از مقدمهء گلشن صبا چ 1313 شمسی بقلم بهار). براون در تاریخ ادبیات در ترجمهء احوال او به نقل گفته های هدایت پرداخته و گوید: صبا چون بیشتر مدحی است کمتر ما را پسند می افتد اما بسیار خوش آهنگ و عذب البیان است. (تاریخ ادبیات ایران ترجمهء یاسمی صص 199 - 200). و رجوع به فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار ج 2 ص 626 شود.
(1) - نقل از نسبنامهء سپهر ثانی منقول از کتابخانهء دولتی و از شرحی که میرزا عبدالرحیم خان کلانتر کاشانی در مرآة القاشان آورده است. (نسخهء خطی بهار).
(2) - ناسخ التواریخ، جلد قاجاریه ص 27.

صبا.

[صَ] (اِخ) نام وی محمدصابرحسین و از شعرای هندوستان و از اهالی سهسوان است و منظومه ای بنام «شوکت خسروی» دارد که بدین بیت شروع میشود:
جهان داورا پادشاهی تراست
ببایسته بودی خدایی تراست.
(قاموس الاعلام ترکی).

صباء .

[صَ] (ع مص) میل کردن به جوانی و کودکی و نادانی و بازی. (منتهی الارب).

صبائی.

[صَ] (اِخ) وی شاعری است از مردم ادرنه و معاصر سلطان بایزید ثانی و او را دیوانی است. (کشف الظنون ج 1 ص 514).

صباب.

[صَبْ با] (ع ص) صیغهء مبالغه از صب السماء صباً. (معجم البلدان). رجوع به صب شود.

صباب.

[صَبْ با] (اِخ) چاهی است در دیار بنی کلاب که در آنجا خرما بسیار بود. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صبابات.

[صُ] (ع اِ) جِ صبابة. رجوع به صبابة شود.

صبابة.

[صُ بَ] (ع اِ) باقی آب و شیر در خنور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صبابة.

[صَ بَ] (ع اِمص) عشق و شوق یا نرمی دل و رقت شوق یا گرمی و سوزش عشق یا تنگدلی از عشق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (دهار). آرزومند گشتن. سخت آرزومند شدن. (زوزنی).

صباح.

[صَ] (ع اِ) بام. بامداد. نقیض مساء :
تو تا چو خورشید از چشم من جدا شده ای
همی سیاه مسا گرددم سپید صباح.
مسعودسعد.
ز بس بلندی ظل زمین به من نرسد
نه ام سپید صباح است و نه سیاه مسا.
مسعودسعد.
شد دیده تیره و نخورم غم ز بهر آنک
روزم همه شب است و صباحم همه مسا.
مسعودسعد.
صباح و مسا نیست در راه وحدت
منم کز صباح و مسا می گریزم.خاقانی.
خواجه چون خوان صبحدم فکند
زود پیش از صباح بفرستد.خاقانی.
یار زیبا گر هزارش وحشت از ما بر دلست
بامدادان روی او دیدن صباحی مقبل است.
سعدی.
شب ما روز نباشد مگر آنگاه که تو
از شبستان به در آئی چو صباح از دیجور.
سعدی.
تا آفتاب می رود و صبح می دمد
عاید بخیر باد صباح و مسای تو.سعدی.
مکنید دردمندان گله از سیاهی شب
که من این صباح روشن ز شب سیاه دارم.
سعدی.
|| سپیده دم. (دهار).
- امثال: صباح خواستم خضری ببینم به خرسی دچار شدم. (از مجموعهء امثال هند). رجوع به امثال و حکم شود.
|| روز. یوم :
حاصل شش روز و نقد چل صباح
یک شبه خرجش که فرمایی فرست.
خاقانی.
تا ز اربعین بروجش زینت نیافت آدم
در اربعین صباحش طینت نشد مخمر.
خاقانی.
به یک قیام و چهار اصل و چل صباح که هست
از این سه معنی الف دال و میم بی اعراب.
خاقانی.
او بود نقطه حرف الف دال میم را
کآمد چهل صباح و چهار اصل و یک قیام.
خاقانی.
خاک چهل صباح سرشتی به دست صنع
خود بر زبان لطف براندی ثنای خاک.
خاقانی.
چهار صباحی زندگی کنیم؛ چند روزی در دنیا باشیم. چند روزی زنده باشیم.
|| یوم الصباح؛ روز غارت. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

صباح.

[صَ] (اِخ) (دعاء...) نام دعائی است منسوب به امیرالمؤمنین علی (ع) که در نزد شیعه خواندن آن در هر بامداد فضیلت دارد. آغاز آن: اللهم یا من دلع لسان الصباح بنطق تبلجه... و بر آن شروحی نوشته اند. رجوع به الذریعة (دعاء صباح) شود.

صباح.

[صُ] (ع ص) جمیل. زیبا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). || (اِ) شعلهء قندیل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صباح.

[صُبْ با] (ع ص) مرد خوب و صاحب جمال. (منتهی الارب).

صباح.

[صُ] (اِخ) آبی است از جبال نملی مر بنی قریط را. (معجم البلدان).

صباح.

[صُ] (اِخ) نام بطنی چند است از قبایل عرب و بطنی است از بنی ضبة. (الانساب سمعانی).

صباح.

[صِ] (ع ص، اِ) جِ صبیح، زیباروی :کاسات از دست سقاة صباح، صباح به عشا و رواح به غداة پیوستند. (جهانگشای جوینی).

صباح.

[صَبْ با] (اِخ) سمعانی گوید گمان دارم که آن نام بطنی از سهم است. (الانساب سمعانی). رجوع به صباحی... شود.

صباح.

[صَ] (اِخ) وی جد شیوخ کویت مشهور به آل صباح و نخستین کس از این خاندان است که به امارت رسید. صباح از مردم بنی عنیزة است. او ابتدا در خیبر سکونت داشت سپس با قوم خود به کویت شد و امارت یافت در حدود سال 1200 ه . ق. / 1785 م. درگذشت. (الاعلام زرکلی ج 2 ص 427 از ملوک العرب).

صباح.

[صَبْ با] (اِخ) وی پدر حسن پیشوای بزرگ اسماعیلیه است.

صباح.

[صَ] (اِخ) ابن ابرهة بن صباح. وی یکی از پادشاهان حمیر است. در مجمل التواریخ و القصص آمده است: پس از ابرهه پادشاهی به صهبان بن محرث رسید، به عهد یزدجرد اثیم و بعد از وی پادشاهی با صباح بن ابرهة بن الصباح افتاد، و هر دو در یک وقت بیش از پانزده سال پادشاهی نکردند. (مجمل التواریخ و القصص ص 168). مصحح کتاب در ذیل همین صفحه نویسد که عبارت حمزهء اصفهانی در این مورد چنین است: و انهما ملکا فی زمان واحد خمسة عشر سنة. فردوسی در آغاز جنگ کیخسرو و افراسیاب در شمار سران لشکر کیخسرو از صَبّاح پادشاه یمن نام برده است و گوید :
چو صباح فرزانه شاه یمن
دگر شیردل ایرج پیلتن.(شاهنامه).
رجوع به فهرست ولف شود. و در شاهنامه چ بروخیم (ج 5 ص 1279) صباخ آمده است. خواندمیر گوید: ابرهة بن الصباح بقول صاحب «معارف» پس از ولیعه هفتاد و دو سال پادشاهی کرد و نسب ابرهة به روایت بعضی از نقلهء اخبار به کعب بن سباء الاصفر الحمیری پیوندد و او به صفت علم و دانش اتصاف داشت، و معلوم فرمود که ملک یمن به بنی عدنان انتقال خواهد یافت لاجرم نسبت به آن قبیله انعام و احسان فراوان کرد و صباح بن ابرهة پس از فوت پدر پانزده سال کشورداری کرد. (حبیب السیر چ 1 تهران جزء دوم از ج 1 ص 95).

صباح.

[صَ] (اِخ) ابن حسین بن محمد بن صباح بن ریذوس مدینی. ابونعیم اصفهانی گوید او را بارها دیدم و روایتی از وی آورده است. (ذکر اخبار اصفهان ج 1 ص 346).

صباح.

[صَ] (اِخ) ابن خاقان اهتمی یا منقری. وی ندیم مصعب زبیر و از مشایخ مروءة و علم و ادب بود و فرزدق و جریر را بر اخطل ترجیح میداد. (التاج ذیل ص 110 از اغانی). و در عیون الاخبار آمده است که عبدالرحمان بن ابی عبدالرحمان بن عایشة در وصف گند زیر بغل خود و نکوهش صباح سروده است:
من یکن ابطه کآباط ذاالخل
ق فابطای فی عدالفقاح
لی ابطان یرمیان جلیسی
بشبیه السلاح او بالسلاح
فکانی من نتن هذا و هذا
جالس بین مصعب و صباح.
(عیون الاخبار ج 4 ص 63).

صباح.

[صَ] (اِخ) ابن سهل، مکنی به ابی سهل. تابعی است.

صباح.

[صُ] (اِخ) ابن طریف. سمعانی نسبت او را چنین نویسد: صباح بن طریف بن یزیدبن عمر بن عامربن ربیعة بن کعب بن ربیعة بن ثعلبة بن سعدبن ضبة. (الانساب ص 349 ورق الف). و از فرزندان او عبدالحرب بن زیدبن صفوان صباحی است.

صباح.

[] (اِخ) ابن عاصم. وی از انس بن مالک و از او حجاج بن یوسف روایت کند. رجوع به ذکر اخبار اصفهان ج 1 ص 346 شود.

صباح.

[صَ] (اِخ) ابن عبدالله بجلی مکنی به ابی شراعة. تابعی است.

صباح.

[صَ] (اِخ) ابن عتیک. سمعانی گوید وی فرزند عتیک بن اسلم بن یذکربن عنزه (عنترة؟) است و از احمدبن حباب آرد که او صباح بن عتیک بن اسلم بن بدکربن غنزة بن اسدبن نزاربن ربیعة است. و دو بطن محارب و هوازن منسوب بدو فرزند او میباشند که بدین نامها موسوم بودند. (الانساب سمعانی ص 349 ورق الف).

صباح.

[صُ] (اِخ) ابن قضاعة بن عبدالاحب بن کعب بن صباح. سمعانی گوید: وی جاهلی است. (الانساب ص 349 ورق الف).

صباح.

[صُ] (اِخ) ابن قیس. ابن عبدربه گوید: وی ازمردم کنده است. (العقد الفرید ج 3 ص 341).

صباح.

[] (اِخ) ابن مثنی. وی از کتاب عمر بن عبدالعزیز اموی است. جهشیاری از عبدالله بن صالح کاتب آرد که نامه ای از عمر بن عبدالعزیز به عیاض بن عبدالله دیدم که پایان آن چنین بود: [ و کتب الصباح بن المثنی یوم الخمیس لاربع خلون من ذی الحجة سنة تسع و تسعین ] . (الوزراء و الکتاب ص 33 و 34).

صباح.

[صَ] (اِخ) ابن محمد مکنی به ابی حازم احمسی. تابعی است.

صباح.

[صَ] (اِخ) ابن هذیل. وی برادر امام زفر فقیه است. (منتهی الارب).

صباح الخیر.

[صَ حُلْ خَ] (ع اِمرکب)کلمه ای است که هنگام طلوع صبح معاشران با هم گویند. (غیاث اللغات). صبح به خیر گفتن، مقابل شب به خیر :
صباح الخیر زد بلبل کجائی ساقیا برخیز(1)
که غوغا میکند در سر خیال خواب دوشینم.
حافظ.
رجوع به صباحک بالخیر و صباحکم بالخیر شود.
(1) - و ممکن است که «صباح الخیر» نام آهنگی از موسیقی باشد.

صباحت.

[صَ حَ] (ع اِمص) خوب روئی و سفیدی رنگ انسان. ضد ملاحت. (غیاث اللغات). زیبائی. جمال. خوشگلی : در هیچ تاریخ مذکور نیست که کسی را از وزراء آن مآثر مأثور و محامد مذکور و کمال صباحت و وفور سماحت و سیادت در سیاست جمع بوده است. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 74).
شب همه شب انتظار صبح روئی می رود
کآن صباحت نیست این صبح جهان افروز را.
سعدی.
باران چون ستاره ام از دیدگان بریخت
روئی که صبح خیره شود در صباحتش.
سعدی (کلیات چ مصفا ص 483).
جمالی که زبان فصاحت از بیان صباحت او عاجز آید چنانکه در شب تاری صبح برآید. (گلستان طبع قریب ص 145). صبح تابان را از صباحت او دست بر دست. (گلستان). || (مص) نیکوروی شدن. (زوزنی).

صباحک بالخیر.

[صَ حُ کَ بِلْ خَ] (ع جمله اسمیه دعایی) درودی است که به بامداد گویند. یعنی صبح تو خوش. رجوع به صباح الخیر و صباحکم بالخیر... شود.

صباح کردن.

[صَ کَ دَ] (مص مرکب)روز به خیر گفتن. تهنیت بامداد ادا کردن : آن شخص می آمد به رسم عرب روی خویش بربسته و سلاح تمام پوشیده واو را صباح کرد. (اسکندرنامه نسخهء سعید نفیسی). رجوع به صباح کنان و صباح الخیر... شود.

صباحکم بالخیر.

[صَ حُ کُ بِلْ خَ] (ع جمله اسمیه دعایی) درودی است که به بامداد گویند. یعنی بامداد شما خوش. رجوع به صباح الخیر و صباحک بالخیر... شود.

صباح کنان.

[صَ کُ] (نف مرکب، ق مرکب) کنایت از صباح الخیرگویان است، یعنی مردمانی که به صباح الخیر گفتن عادت کرده باشند. (برهان قاطع). رجوع به صباح الخیر و صباحکم بالخیر و صباحک بالخیر... شود.

صباح کندی.

[صَ حِ کِ] (اِخ) وی یکی از گوهریان مشهور و معاصر رشید است. رشید وی را نزد صاحب سراندیب روانه کرد تا گوهرهای آن ناحیت بخرد، ملک وی را گرامی داشت و خزانهء گوهر خود بدو نمود و صباح از آن گوهرها به شگفت درشد سپس یاقوتی سرخ دید که به مانند آن در خزائن پادشاهان ندیده بود و سخت به شگفتی درآمد. ملک پرسید مانند این یاقوت دیده ای؟ گفت نه به خدا. ملک گفت توانی بهای آن را معین کنی؟ چه همه در این کار درمانده اند. گفت آری توانم. ملک را این پاسخ دشوار آمد و گفت ترا خردمند میدانستم لیکن با ادعای خویش فراست مرا تکذیب کردی. صباح گفت نه چنین است و اگر خواهی مدعای خود را ثابت کنم بفرمای تا جوهریان را حاضر کنند. ملک چنان کرد و صباح چادری بخواست و بگسترد و چهار گوشهء آن به چهار کس داد تا در هوا نگاه داشتند. سپس یاقوت را با قوت تمام بپرانید و چون بر چادر بیفتاد گفت بهای آن آن مقدار از زر است که به روی هم انباشته کنی تا بدان بلندی رسد که یاقوت رسید. جوهریان گفتهء او بپسندیدند و مقام کندی در نزد آنان و در دیدهء ملک بزرگ گشت، و ملک بفرمود تا او را خلعت داده و دهان وی از گوهر گرانبها پر کنند و حاجت او روا کرد و بازگرداند. (الجماهر بیرونی ص63). و رجوع به ص 32 همان کتاب شود.

صباح و مسا .

[صَ حُ مَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب، ق مرکب) بامداد و شبانگاه. صبح و عصر :
هزار جان مقدس بسوخت زین غیرت
که هر صباح و مسا شمع محفل دگری.
حافظ.

صباحی.

[] (اِخ) رجوع به حارث بن عیسی... شود.

صباحی.

[صُ حی ی] (ع ص) دم صباحی؛ خون سخت سرخ. (منتهی الارب).

صباحی.

[صُ] (اِخ) وی از اولاد صباح بن لکیزبن اقصی بن عبدقیس و مکنی به حیزه است و از پیغمبر روایت کند و از این قبیله جز وی کسی پیغمبر را درک نکرد. (سمعانی ص 349 ورق الف).

صباحی.

[صُ] (اِخ) عبدالحرب بن زیدبن صفوان بن صباح وی از جانب قوم خود به رسالت نزد پیغمبر شد و آن حضرت او را عبدالله نامید. (الانساب سمعانی ص 349 ورق الف).

صباحی.

[صُ] (اِخ) محمد بن سلیمان بن محمد صباحی معلم. مکنی به ابوعمرو. او از عیسی بن شعیب قسملی و عاصم بن سلیمان کوفی و از وی قاسم بن نصر محرومی (مخزومی؟) و هشام بن علی سیرافی روایت کنند. و گفته اند که نام او سلیمان است. (سمعانی ص 349 ورق الف).

صباحی.

[صَبْ با] (اِخ) نام تیره ای است از شعبهء شیبانی از ایلات عرب در خمسهء فارس. (جغرافیای سیاسی مسعود کیهان ص 87).

صباحی.

[صَبْ با] (اِخ) سمعانی گوید: گمان دارم بطنی از سهم اند. رجوع به صباح شود.

صباحی.

[صَبْ با] (اِخ) احمدبن حسین بن هارون صباحی مکنی به ابوبکر. وی از قبیلهء صباح است از بنی سهم. (الانساب سمعانی ص 349 ورق الف).

صباحی.

[صَبْ با] (اِخ) یزیدبن سعید اسکندرانی مکنی به ابوخالد. ابوسعیدبن یونس گوید: او را به موالی بنی سهم نسبت کرده اند و گوید وی از مالک بن انس و لیث بن سعد و همام بن اسماعیل و عبدالله بن وهب روایت کند. وی به صفر سال 249 ه . ق. درگذشت و او آخرین کس در مصر است که از مالک روایت کرد. (الانساب سمعانی ص 349).

صباحی.

[صَبْ با] (اِخ) یزیدبن سعید مدینی. وی دو حدیث از مالک بن انس روایت کند. (الانساب سمعانی ص 349 ورق الف).

صباحی کاشانی.

[صَ یِ] (اِخ) رجوع به حاجی سلیمان... شود.

صباحیه.

[صَ حی یَ] (ع اِ) رجوع به جزر... شود.

صباحیه.

[صُ حی یَ] (ع ص، اِ) سنانهای پهن. (منتهی الارب).

صباحیه.

[صُبْ با حی یَ] (اِخ) از فرق شیعهء زیدیه و امامیه که ابوبکر را امام میدانستند و میگفتند علی با آنکه افضل است نصی بر خلافت او نیست. (خاندان نوبختی ص 259 از خطط ج 4 ص177).

صباحیه.

[صَبْ با حی یَ] اصحاب حسن صباح اند. رجوع به حسن صباح و رجوع به اسماعیلیه شود.

صباخ.

[صِ] (ع ص) جِ صَبَخَة. رجوع به صبخة و سبخة شود.

صباخ.

[صَبْ با] (اِخ) نام یکی از پادشاهان یمن است که در ذیل کلمهء صباح مذکور افتاده لیکن در بعضی نسخ چاپی صباخ آمده است. رجوع به صباح شود.

صباخلق.

[صَ خُ] (ص مرکب)خوش خلق. نیکوخو :
کو صباخلقی که از تشویر جاه خلق او
هم بهشت عدن و هم بحر عدن بگریستی.
خاقانی.
رجوع به صبا شود.

صبار.

[صَبْ با] (ع ص) صیغهء مبالغه از صبر. شدیدالصبر. بسیار شکیبا. شکیبا. (معجم البلدان).

صبار.

[صَبْ با] (اِخ) نامی از نامهای خدا.

صبار.

[صُ] (ع اِ) صُبّار. تمرهندی است :
مرا کرد محموم صداع خمار
رسان ساقیا آن شراب صبار.
میرنظمی (از فرهنگ شعوری ج 2 ص 160).
رجوع به تمر هندی شود.

صبار.

[صِ] (ع اِ) جِ صُبرَة. رجوع به صبرة شود.

صبار.

[صِ] (ع اِ) سربند شیشه و مانند آن. (منتهی الارب). سداد. (اقرب الموارد).

صبارا.

[صُ] (ع اِ) جنون سوداوی و در منتهی الارب آن را صُبارَه ضبط کرده است. مؤلف ذخیرهء خوارزمشاهی گوید: صبارا دیوانگی و آشفتگی به افراط راگویند که با سرسام نیز باشد که از صفرای محض تولد کند. (علامت) صبارا؛ از هفت چیز باید جست: 1 - از خواب و احوال آن. 2 - از خشم و احوال آن. 3 - سخنهای بیمار. 4 - حرکات و افعال او. 5 - از تب و از اعراض آن. 6 - از نبض و نفس. 7 - از دردها که پدید آید. اما آنچه از خواب و احوال آن باید جست آن است که خواب کمتر باشد، و اگر بخسبد خوابی مضطرب باشد و خوابهای شوریده بیند، و اندر خواب بترسد و بجهد و آنچه از چشم و احوال آن باید جست آن است که چشمها سرخ باشد و با اضطراب حرکات و چشمها به گرانی گشاید و به چشمی ماند که خاشاک در او افتاده باشد، و بیخواست او از یک چشم او اشک برود. و آنچه از سخنان او باید جست آن است که سخنها بیهشانه گوید و آنچه گوید فراموش کند و هر چه از وی پرسند و با وی گویند جواب او جواب آن سخن نباشد و بدان نماند و به آخر سخن کمتر گوید، و گفتن و شنیدن دشمن دارد. و آنچه از حرکات احوال او باید جست آن است که از نخست سخت متحرک شود و آشفته باشد و به آخر آرمیده تر شود چنانکه چشمها نیز به گرانی گشاید و پرزه از جامه و کاه از دیوار چیدن گیرد. و آنچه از تب و اعراض باید جست آن است که تب سخت سوزان باشد و زبان درشت و دهان خشک باشد. و آنچه از نبض و نفس باید جست آن است که نبض نخست سریع و قوی باشد و به آخر ضعیف و صغیر و صلب باشد. و سبب صلبی غایت خشکی باشد. و نبض نیز سخت عظیم و متواتر باشد و به آخر تواتر بر جای باشد لکن عظمی (؟) به نسبت ضعف کمتر شود. و آنچه از دردها باید جست آن است که از پس گردن دردی پدید آید چنانکه گوئی رگهای او کشیده میشود، و سبب این بسیاری بخار باشد و آب آمدن از بخار دماغ. (علاج): اصل اندر علاج این علت تسکین صفرا است و تدبیرهای تری فزاینده فرمودن. و دست و پای بیمار بسته داشتن تا اضطراب کمتر تواند کردن. (ذخیرهء خوارزمشاهی باب سوم از جزء نخستین از کتاب ششم).

صبارح.

[صُ رِ] (اِخ) قریه ای است از قرای افریقا و جمعی بدان منسوبند. (سمعانی ص349 ورق الف).

صبارحی.

[صُ رِ] (ص نسبی) نسبتی است به صبارح. رجوع به صبارح شود.

صبارحی.

[صُ رِ] (اِخ) موسی بن معاویة الصبارحی مکنی به ابوجعفر افریقی. وی به روز دوشنبه پنجم ذی قعدهء سال 224 ه . ق. به سن شصت و چهار یا پنج سالگی درگذشت. (سمعانی ص 349 ورق الف).

صبارة.

[صُ رَ] (ع اِ) سنگ و یا سنگ نرم. (اقرب الموارد).

صبارة.

[صَ بارْ رَ] (ع اِ) سختی سرمای زمستان. (منتهی الارب). سختی سرما. (اقرب الموارد).

صبارة.

[صَبْ با رَ] (ع ص، اِ) زمین درشت بلند. (منتهی الارب). زمین غلیظ مشرف که در آن گیاه نباشد و گیاه نرویاند. (اقرب الموارد).

صبارة.

[صَ رَ] (ع مص) کفیل و پذرفتار شدن کسی را. (منتهی الارب). پایندانی. ضمانت. (دهار). کفالت. (اقرب الموارد). || انبار کردن گندم. (منتهی الارب).

صبارة.

[صَ رَ] (ع اِ) سنگریزها. (منتهی الارب). سنگ. (اقرب الموارد). || پاره ای از آهن یا سنگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صبارة.

[صَ رَ] (اِخ) ابن مالک. مکنی به ابوشریح. تابعی است.

صبارة.

[صَبْ با رَ] (ع اِ) گیاهی است که آن را به لاتین الوس واریگاتا(1) خوانند.
(1) - Aloes(s) variegata.

صباسرعت.

[صَ سُ عَ] (ص مرکب) در تندروی به مانند باد صبا. تندرو. بشتاب رو :
صباسرعتی رعدبانگ ادهمی
که بر برق پیشی گرفتی همی.(بوستان).
رجوع به صبا و رجوع به صباصفت شود.

صباصب.

[صُ صِ] (ع ص) سطبر و درشت سخت. الغلیظ الشدید. (اقرب الموارد).

صباصفت.

[صَ صِ فَ] (ص مرکب)بمانند صبا. بکردار صبا. تند. باشتاب :صباصفت منازل میبرید و شمال شکل، مراحل قطع میکرد... (سندبادنامه ص 143). رجوع به صبا و رجوع به صباسرعت شود.

صباغ.

[صِ] (ع اِ) جِ صبغ. نانخورش. (منتهی الارب).

صباغ.

[صِ] (ع اِ) رنگ. (منتهی الارب).

صباغ.

[صَبْ با] (ع ص) صیغهء مبالغت از صبغ. رنگرز. رنگ ساز. || دروغ گوی که سخن را رنگ میدهد و دگرگون می سازد و فی الحدیث: اکذب الناس الصباغون قیل یحتملهما. (منتهی الارب).

صباغان.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان روضه چای بخش حومهء شهرستان ارومیه 15000گزی شمال باختری ارومیه، 500گزی شمال راه ارابه رو ارومیه به موانا. دره، سردسیر سالم، سکنه 110 تن. آب از روضه چای و محصول غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت، صنایع دستی، جوراب بافی. راه ارابه رو. تابستان از راه موانا میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

صباغ اثمار.

[صَبْ با غِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایت از ماه است.

صباغ الارض.

[صَبْ با غُلْ اَ] (ع اِ مرکب) کنایت از آفتابست چرا که جمادات و نباتات و حیوانات را رنگ از تأثیر آفتاب میرسد. (غیاث اللغات).

صباغ تنگار.

[صَبْ با غِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایت از ماه است که قمر باشد. (برهان قاطع).

صباغ جواهر.

[صَبْ با غِ جَ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایت از آفتاب عالمتاب است. (برهان قاطع).

صباغ فلک.

[صَبْ با غِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایت از ماه است. (غیاث اللغات).

صباغة.

[صِ غَ] (ع اِمص) رنگرزی. (اقرب الموارد).

صباغی.

[صَبْ با] (حامص) رنگرزی.

صبان.

[صَبْ با] (ع ص) سازندهء صابون و فروشندهء آن. (اقرب الموارد).

صبان.

[صَبْ با] (اِخ) محمد بن علی مکنی به ابوالعرفان. وی از علمای مصر است و او راست: منظومهء «الکافیة الشافیة» در علم عروض و قافیه، مطبوع حاشیة بر شرح اشمونی بر الفیهء ابن مالک، مطبوع. اتحاف اهل الاسلام بما یتعلق بالمصطفی و اهل بیته الکرام. اسعاف الراغبین در سیرت نبویة، مطبوع. الرسالة الکبری در تفسیر بسملة، مطبوع. رسالة الاستعارات و حاشیهء برشرح رسالهء عضدیة، مطبوع، و کتابی در علم هیئت، و حاشیه بر شرح عصام بر سمرقندیة و حاشیة بر معانی و بیان سعد تفتازانی و کتب دیگر. (الاعلام زرکلی ج 3 ص 953). و رجوع به ذیل ص 21 از ج 3 بلوغ الارب شود.

صباوت.

[صِ وَ] (ع اِمص) طفولیت. بچگی. کودکی.

صباة.

[صُ] (ع ص) جِ صابی. (منتهی الارب). رجوع به صابئین شود.

صبایا.

[صَ] (ع اِ) جِ صبیة. رجوع به صبیة شود.

صبای کاشانی.

[صَ یِ] (اِخ) رجوع به صبا شود.

صب ء .

[صَبْءْ] (ع مص) بر وزن شرم، برآمدن دندان کودک و نشتر شترکره. || برآمدن سم شکافته (ظلف). || طلوع کردن ثریا. || از کیشی به کیش دیگر شدن. || راه نمودن دشمن را. || نمودار شدن. (منتهی الارب).

صب الماء .

[صَبْ بُلْ] (اِخ) آبریزگان :هفت سال قحط افتاده در عهد او [ فیروزبن یزدجرد ] و باران نیامد تا خدای عز و جل رحمت کرد و باران داد و فراخی پیدا شد و آنروز از خرمی آب باران بر یکدیگر همی ریختند و آن را عید کردند و هنوز به کار دارند. این است که در تقاویم نویسند: صب الماء. (مجمل التواریخ و القصص ص71)(1).رجوع به آبریزگان شود.
(1) - در حاشیهء ص 71 مجمل التواریخ و القصص گوید: این جشن تا عهد شاه عباس در طبرستان و گیلان برقرار بود.

صبب.

[صَ بَ] (ع اِ) زمین نشیب. || ریزش جوی یا راه در نشیب. ریگ ریزان. || (مص) عاشق شدن. شیفته شدن. (منتهی الارب).

صبتی.

[صَ] (ع اِ) رجوع به صبی شود.

صبث.

[صَ] (ع مص) پاره دوختن پیراهن را و رفو کردن آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صبح.

[صُ] (ع اِ) سپیده دم یا اول روز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بامداد. بامدادان. بام. شبگیر.ابن ذکاء. (مهذب الاسماء). سدف. سطیع. سعرارة. شق. شمیط. صریم. عاطس. عطاس. (منتهی الارب). مُغرِب. (شرح قاموس) (منتهی الارب). فتق. فلق. (منتهی الارب) :
اگر من نتازم شود کار خام
همه صبح مردیم گردد چو شام.فردوسی.
چون صبح بدمید خوارزمشاه بر بالا بایستاد... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 351).
به صبح و شام که گلگونه ای و غالیه ای است
مرا فریب مده رنگ و بوی باده بیار.خاقانی.
گرم دست رفتی به شمشیر صبح
اجل را به دست زمن کشتمی.خاقانی.
چون بوی تو دیدم نفس صبح و ز غیرت
در آینهء صبح به بوی تو ندیدم.خاقانی.
ای صبح مرا حدیث آن مه کن
وی باد مرا ز زلفش آگه کن.خاقانی.
گر آهم خاستی، فلک را
چون صبح جگر دریده بودی.خاقانی.
تا شب تو گشت صبح، صبح تو عید بقا
جامهء عیدی بدوخت بخت تو خیرالثیاب.
خاقانی.
تا که تو از نیک و بد همچو شب آبستنی
رو که نه ای همچو صبح مرد علم داشتن.
خاقانی.
مرا ز اربعین مغان چون نپرسی
که چل صبح در مغ سرا میگریزم.خاقانی.
نباید که چون صبح گردد سفید
گزندت رسد یا شوی ناامید.سعدی.
قافلهء شب چه شنیدی ز صبح
مرغ سلیمان چه خبر از سبا؟.سعدی.
صبح چو از صدق نفس برگشاد
مملکت شرق به دستش فتاد.خواجو.
- صبح امید؛ امید که چون سپیدهء صبح باشد، صبح مراد :
صبح امید گشته ساقی بزم
قدح آفتاب می باید.حسن هروی.
- صبح پگاه؛ صبح زود.
- صبح پیری؛ آغاز پیری :
صبح پیری چو گشت دیده گداز
عینک دیده دیدهء دل ساز.مکتبی.
- صبح دولت؛ آغاز اقبال :
باش تا صبح دولتت بدمد
کاین هنوز از نتایج سحر است.
انوری.
- صبح مراد؛ مرادف صبح امید :
سوی چمن شکفته چو صبح مراد رفت
ناموس سرو زآن قد طوبی نژاد رفت.
حسن هروی.
- صبح و شام.؛ (منتهی الارب).
- صلوة صبح؛ نماز بامداد. نماز دوگانه. نماز صبح.
-امثال: صبح آوازش بلند میشود. رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.

صبح.

[صَ] (ع مص) آمدن کسی را بامداد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || غارت بردن بر کسی در بامداد. (اقرب الموارد). || صبوحی دادن. (تاج المصادر بیهقی). بامداد به جایی یا به نزدیک کسی شدن. (تاج المصادر بیهقی).

صبح.

[صَ بَ] (ع مص) فورموی شدن. (منتهی الارب). موی سرخ و سپید آوردن. || (اِ) درخش آهن. (منتهی الارب).

صبح.

[صُ] (اِخ) (ارض...) هشام گوید: او را به نام مردی از عمالیق که صبح نام داشت ارض صبح نامیده اند و آن به ناحیت یمامة است. (معجم البلدان).

صبح.

[صُ] (اِخ) آبی است از جبال نملی مر بنی قریط را. (معجم البلدان). آبی است مقابل نملی. (منتهی الارب).

صبح.

[] (اِخ) یا جزیرهء علویه، و آن به نقل صاحب نخبة الدهر به مسافت یکصد میل از پس جزیرة السعادة از جزائر خالدات واقع و در آن کانی از یاقوت است که همانند آن نباشد. رجوع به نخبة الدهر. ص 17 و 19 و 132 و 168 و 169 شود.

صبح.

[] (اِخ) تابعی است. رجوع به ابوالعلاء، صبح شود.

صبح.

[صُ] (اِخ) ابن بدیع خراسانی. محدث است و احمدبن ابی الحواری از وی روایت کند.

صبح آخرین.

[صُ حِ خِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صبح دوم. بام دوم. صبح صادق :
بر خلاف صدق هرگز در هوایت دم که زد
کاولش آن دم چو صبح آخرین سودا نکرد.
سلمان ساوجی.

صبحاء .

[صَ] (ع ص) تأنیث اصبح. زن فورموی. (منتهی الارب). زنی که موی سرخ و سپید دارد خلقةً. || (اِخ) نام اسپی. (منتهی الارب).

صبحان.

[صَ] (ع ص) مرد صاحب خوبی و جمال. || مرد صبوحی کننده. || رجل صبحان؛ مرد در شراب بامدادی شتابی کننده. (منتهی الارب).

صبحانه.

[صُ نَ / نِ] (اِ مرکب) ناشتایی. زیرقلیانی. ناهارشکن. صفراشکن. ناشتاشکن. لقمة الصباح. چاشنی بامداد. لُهنة. آنچه صبح خورند چون چای و شیر و کره و نان و قهوه و مانند آنها. || (ص نسبی) متعلق به صبح. منسوب به صبح.

صبح ازل.

[صُ حِ اَ زَ] (اِخ) نام او میرزا یحیی فرزند میرزا عباس از مردم نور مازندران و مؤسس فرقهء ازلیان است. ازلیان و بهائیان دو فرقه اند که پیشوای هر یک از این دو دسته خود را جانشین سیدعلی محمد باب شیرازی میدانند. چنانکه میدانیم سیدعلی محمد در 1260 ه . ق. دعوی بابیت و سپس دعوی مهدویت کرد و سرانجام به سال 1266 در تبریز به دار آویخته شد. پس از سیدباب پیروان او بر میرزا یحیی صبح ازل گرد آمدند و بهاءالله برادر او نیز متابعت وی را پذیرفت لیکن سرانجام میان دو برادر جدائی افتاد و کار به قدح و لعن و افتراء کشید. براون در مقدمه ای بر نقطة الکاف تألیف حاجی میرزاجانی کاشانی در بارهء ازل نویسد: مابین اتباع باب دو نابرادری (یعنی دو برادر از طرف پدر فقط) بودند از اهل نور مازندران، بزرگتر موسوم به میرزا حسینعلی و ملقب به بهاءالله و کوچکتر موسوم به میرزا یحیی و ملقب به صبح ازل. بعدها رقابتی که مابین این دو برادر پدید آمد، بابیه را به دو فرقه منشعب کرد. ازلیان که از حیث عدد کمترند و بهائیان که قسمت عمدهء بابیه اند. بین سالهای 1266 و 1268 یعنی تا دو سال بعد از قتل باب موافقت کامل و مرافقت تام بین دو برادر موجود بوده است و مخصوصاً بهاءالله رؤیای خارق العاده ای را از گفتهء مادر خود دربارهء صبح ازل نقل میکند... و قطع نظر از تصریح حاجی میرزاجانی (مؤلف نقطة الکاف که خود معاصر باب بوده و پس از وی نیز تا سال 1268 هجری زیسته و در ذی القعدهء این سال یعنی قبل از تفرقهء بهائی و ازلی در واقعهء سوء قصد به ناصرالدین شاه جزء آن 28 نفر کشته شده است) بر تنصیص باب به وصایت صبح ازل دلایل دیگری نیز در دست است: اولاً توقیع باب خطاب به ازل در تنصیص به وصایت او که صورت آن در ذیل ثبت گردیده.
ثانیاً شهادت کونت دوگوبینو که در کتاب «مذاهب و فلسفه در آسیای وسطی» ص 277 گوید: «اندکی تردید در خصوص جانشین باب (مابین اتباع او) به هم رسید ولی بالاخره معلوم همه شد که کیست ولی به غیر طریق انتخاب چه بعضی علامات ظاهری و پاره ای خصایص معنوی است که به طور روحانی ممیز رئیس مذهب است. وی بسیار جوان بود سن او شانزده سال(1) و موسوم به میرزا یحیی و پسر میرزا بزرگ نوری وزیر امام ویردی میرزا حاکم طهران است و مادر وی در طفولیت او درگذشت و زن(2) یکی از رؤسای بابیه که یکی از حروف واحد(3) و ملقب است به جناب بهاء در علم رؤیا از پریشانی حال آن طفل... مطلع گردیده آن طفل را نزد خود آورد و تا سن پنج سالگی او را توجه و تربیت نمود...» و اخیراً از یک فقره از کتاب ایقان تألیف بهاءالله که آن را در سنهء 1278 در بغداد سه چهار سال بعد از مراجعت وی از کوه های کردستان نوشته است، استنباط میشود که بهاءالله در آن تاریخ خود را مطیع و زیر دست کسی دیگر فوق خود میدانسته و آن کس بالطبع بایستی صبح ازل باشد. این است عین آن فقره بنصها: «...اگر چه در این ایام رائحهء حسدی وزیده که قسم به مربی وجود از غیب و شهود که از اول بنای وجود عالم با اینکه آن را اولی نه تا حال، چنین غل و حسد و بغضائی ظاهر نشده و نخواهد شد، چنانچه جمعی که رایحهء انصاف را نشنیده اند رایات نفاق برافراخته اند و بر مخالفت این عبد اتفاق نموده اند... چون فی الجمله بر امورات محدثهء بعد اطلاع یافتم از قبل، مهاجرت اختیار نمودم و سر در بیابانهای فراق نهادم و دو سال وحده در صحراهای هجر بسر بردم... باری تا آنکه از مصدر امر حکم رجوع صادر شد و لابد تسلیم نمودم و راجع شدم...» بعد از قتل باب در بیست و هفتم شعبان سنهء 1266 عموم بابیه چنانکه گذشت بلا استثناء صبح ازل را بدین سمت شناختند و او را واجب الاطاعة و اوامر وی را مفروض الامتثال دانستند و متفقاً در تحت کلمهء او مجتمع گردیدند. صبح ازل در آن اوقات تا واقعهء هایلهء مذبحهء تهران که عمدهء رؤسا و عظمای بابیه در آن واقعه شربت مرگ چشیدند، تابستانها را در شمیران در حوالی طهران و زمستانها را در نور مازندران میگذرانید و تمام اوقات خود را به نشر و تعلیم آثار باب و تشیید مبانی وی می پرداخت... پس از واقعهء سوء قصد به ناصرالدین شاه صبح ازل که در آن ایام در نور بود فی الفور با لباس مبدل به بغداد گریخت و با وجود اینکه حکومت هزار تومان جایزه برای دستگیری او قرار داده بود و با اینکه یکی از مأمورین هم او را دیده و بدون اینکه او را بشناسد مبلغی با او صحبت داشته معهذا صبح ازل توانست خود را از سرحد ایران به بغداد رساند (1269)؛ و چهار ماه بعد برادر وی که از واقعهء سوء قصد تا آن تاریخ محبوس بود آزاد و به صبح ازل ملحق شد و به تدریج بغداد مرکز بابیان گردید و تا سنهء 1279 یعنی قریب ده سال در عراق عرب بسر بردند و در تمام این مدت و در هر صورت قدر متیقن تا سنهء 1278 چنانکه از نوشته های بهاءالله استنباط می شود بهاءالله ولو به حسب ظاهر مطیع صبح ازل و در تحت حکم او بوده است و با آنکه در این اثنا، چند تن دعوی من یظهره اللهی کردند معهذا پیروان باب همگی در تحت لواء ازل به سر میبردند. در اواخر ایام اقامت آنان در بغداد بعض قدمای بابیه تغییری در احوال بهاءالله مشاهده کرده وی را تهدید می کنند و بهاءالله از بغداد خارج و دو سال در کوههای اطراف سلیمانیه به سر میبرد تا آنکه صبح ازل نامه ای به وی نوشته از او خواهش می کند که به بغداد باز گردد و او نیز مراجعت می کند.
رفته رفته اختلاف دو برادر بیشتر میشود تا آنکه دولت عثمانی برای پایان دادن به جدال این طائفه، آنان را به ادرنه تبعید کرد. در اوقات توقف آنان در ادرنه بهاءالله دعوی من یظهره اللهی و زعامت فرقه را آشکار کرد و بابیان را به سوی خود خواند و جمعی از صبح ازل برگشته بدو پیوستند و اختلاف و نزاع بین فریقین درگرفت و حکومت عثمانی که متوجه انشعاب بابیان گردید صبح ازل و اتباعش را به جزیرهء قبرس و بهاءالله و پیروانش را به عکا تبعید کرد و چهار نفر از پیروان بهاءالله (مشکین قلم خراسانی، میرزا علی سیاح، محمدباقر اصفهانی، عبدالغفار) را همراه ازلیان روانه کرد و چهار نفر ازلی یعنی (حاجی سیدمحمد اصفهانی، آقاجان بیک کاشانی، میرزا رضاقلی تفرشی، و برادر او میرزا نصرالله) را همراه بهائیان به عکا فرستاد. غرض دولت این بود که این چند تن جاسوس حکومت عثمانی باشند ولی قبل از حرکت آنان میرزا نصرالله تفرشی در ادرنه مسموم شد و سه نفر ازلی دیگر کمی بعد از ورود به عکا در یکشب به دست بهائیان کشته شدند و اینکه ازلیان قتل آنان را به امر بهاءالله میدانند به ثبوت نپیوسته است. حکومت عثمانی قاتلین را دستگیر و زندانی کرد و پس از مدتی به شفاعت عباس افندی و ضمانت او نجات یافتند. به جز این چهار نفر جمعی دیگر از قدما و فضلای بابیه که بعضی از رفقای باب و بعضی از حروف حی بودند یک یک نابود شدند که از آن جمله است سیدعلی عرب از حروف حی که در تبریز کشته شد و ملا رجبعلی از حروف حی که در کربلا به قتل رسید و آقا محمدعلی اصفهانی در کربلا و حاجی میرزا احمد کاشانی برادر حاجی میرزاجانی مصنف نقطة الکاف و حاجی میرزا محمدرضا و حاجی ابراهیم و حاجی جعفر تاجر و حسینعلی و آقا ابوالقاسم کاشانی و میرزا بزرگ کرمانشاهی و جز آنان که به قتل رسیدند... (از مقدمهء براون بر نقطه الکاف صص لج - مو). اما بهائیان داستان وصایت صبح ازل را انکار کرده و میرزا حسینعلی بهاءالله را من یظهره الله و رئیس مطلق میدانند و صبح ازل را نکوهش میکنند. عبدالحسین آواره که در آغاز مبلغ بهائیان و مورد اعتماد عبدالبها بود و تاریخ بهائیان را به امر او در دو مجلد بنام الکواکب الدریه فی مآثر البهائیه منتشر کرده است در مواضع بسیاری از کتاب خویش نسبت به صبح ازل از طعن و قدح خودداری نکرده و او را متزلزل و متلون خوانده و وصایت باب را در حق او انکار کرده است چنانکه در ج 1 ص 338 این کتاب نویسد: جناب میرزا یحیی به رنگهای مختلفه درآمد و تزلزلهای متعدده از او دیده شد، یک مرتبه بعد از شهادت نقطهء اولی تزلزل یافت و به جانب نور شتافت... و سبب تزلزل جمعی دیگر شد. و در جای دیگر نویسد: چون اختلاف بر پا و اعتساف مهیا شد او (ازل) به رشت گریخت و از عقب او چندان فتنه در نور پدید شد... بالجمله (ازل) مدتی با لباس درویشی در دشت و بیابان رشت و گیلان ویلان و سرگردان بماند و از آن پس عزیمت بغداد کرد و خلاصه القول اینکه برای مساعدت اصحاب و معاونت احباب اقدامی نکرد بلکه در موقع گرفتاری های عدیده که در آمل و طهران برای برادر ارشدش فراهم شد قدمی برنداشت و در عوض متوقع بود که تمام اصحاب از وضیع و شریف مقام او را منیع و منیف شناسند و بیشتر این توقع از آنجا حاصل شد که قبلا گفتیم برای حکمت و مصلحت قرعه را به نام او زده و اسم وی را بر سر زبانها انداختند تا قدری مخاطرات صاحب امر تخفیف یابد و بعد از شهادت نقطهء اولی تا هنگام حرکت بهاءالله از بغداد کلماتی که از وی صادر شده وانمود میشود که انظار را متوجه شخص دیگر کرده باشند و در این احوال جناب ازل در خلف حجاب مستور و محجوب بود و بعضی کسان تصور میکردند که شخص غایب مستور اوست ولی اخیراً معلوم شد که اشارات... بهاءالله راجع به حقیقت فائضهء الهیه بود نه هیکل ازلیه...». (ص 338 و 339 ج 1). بالاخره کار قدح و اعتراض را بدانجا کشانیده است که در ایمان او به سیدباب نیز دچار تردید شده و گوید: و اگرچه بعید می نماید که او در امر نقطهء اولی نیز تزلزل و تأملی اظهار نموده باشد ولی شنیدم از شخص موثقی که گفت در همان اوان که بعضی القاب از قبیل مرآت و وحید و ازل از قبل باب برای او میرسید و توقیعات رفیعه صادر می شد، روزی نزد بهاءالله محرمانه اظهار نمود که اگر قائم مسلمین و موعود منتظرین ظهور فرماید ما چه خواهیم ساخت و به کدام عذر توانیم پرداخت و این القاب و اوصاف که به ما داده به چه کار خواهد خورد. (ج 1 ص 361). و بالاخره موقعیت ازل را در دیدهء باب نیز متزلزل دانسته و او را به لسان باب خطا کار خوانده است، چنانکه برای هر یک از القاب او که از جانب باب بدان ملقب شده توجیهی کرده و گوید: مثلا ازل را توان تصور نمود که ازل من کل المتزلزلین باشد چنانکه از بسیاری کلمات نقطه همین مفهوم میشود. (الکواکب الدریه ج 1 ص 362). و باز در جای دیگر نویسد: پس نقطهء اولی میرزا یحیی برادر ایشان (بهاءالله) را به لقب ازل و وحید و مرآت ملقب و موصوف فرموده در انظار معروفش ساختند ولی در همان وقت ملاحظه و پیش بینی برای آتیه فرموده مقامات عالیهء مطلقه مثل مظهریت و من یظهریت و یا شمسیت و مختاریت مطلقه و امثالها دربارهء او ذکر نفرموده. (ج 1 ص 229). و دربارهء ادعای ازل نویسد: خلاصه میرزا یحیی از طرفی خودش از دیرگاهان هوائی بر سر داشت یعنی از زمانی که از مرایای بیان محسوب شده بود، ولی حوادث او را مهلت نمیداد... لهذا بعد از آنکه در ادرنه قدری میدان یافت و از خطر جانی اطمینان، زمزمه ساز و دمدمه آغاز کرد که نایب مناب امر باب منم، به اوصاف مخصوصه موصوفم و به القاب منصوصه معروف... (ج 1 ص 374). مؤلف این کتاب پس از چندی از فرقهء بهائی کناره جست و طی چند مجلد پس از چندی - یعنی پس از مرگ عبدالبها - کتابی بنام کشف الحیل انتشار داد و در مقالات دیگری صحت مندرجات الکواکب الدریه را مورد انتقاد شدید قرار داده و در ردّ بهاءالله و همچنین برادر او ازل سخنانی گفت و مقالاتی نوشت. برای اطلاع از احوال ازل جز نوشته های براون و الکواکب الدّریه مأخذ دیگری موجود است که حائز اهمیت باشد. این کتاب نقطة الکاف تألیف حاجی میرزاجانی کاشانی است. مؤلف کتاب چنانکه گفتیم خود از قدمای بابیه و معاصر سیدباب بوده و دو سال پس از قتل باب و قبل از انشعاب صبح ازل و بهاءالله به قتل رسیده است. بنابراین مطالب او دربارهء ازل قطع نظر از جنبهء واقعی آن خالی از غرض بنظر میرسد. مؤلف دربارهء صبح ازل چنین نویسد: مجمل از مفصل شرح احوالات جناب ازل آن است که آن جناب از بزرگ زادگان اهل ایران هستند و والد ایشان صاحب کمال و مال و احترام زیادی بودند و در نزد سلطان ایران و ارکان دولت معتبر ولی والدهء ایشان در طفولیت فوت شده بود... سپس در اینجا کرامتی از گفتهء بهاءالله در حق برادر خویش صبح ازل نقل نموده و گوید و ایشان (بهاءالله) نیز آدمی هستند باکمال و در علم توحید در نهایت مسلط و صاحب اخلاق حمیده و صفات پسندیده ملقب به لقب بهاءالله. خلاصه ایشان (بهاءالله) فرمودند که من مشغول تربیت جناب ازل بودم، آثار فطرت و نیکوئی اخلاق از مرآت وجودش ظاهر بود و همیشه وقار و سکوت و ادب و جاه را دوست می داشته و از مخالطهء اطفال و افعال ایشان اجتناب می نمودند ولی من نمیدانستم که ایشان صاحب مقام خواهند گردید... سپس حاجی میرزاجانی داستان گرویدن او (صبح ازل) را به سیدباب از زبان او شنیده به قلم آورده و پس از بیان چگونگی حرکت او به جانب خراسان به امتثال به امر باب میگوید: خلاصه در سبزوار ماندند تا... قدوس (ملاحسین بشرویه ای) تشریف آورده شرفیاب فیض حضور گردیدند و در نهایت اخلاص داشتند و از اجلهء اصحاب کبار بودند و در فتنهء بدشت نیز تشریف داشتند و بر امر محبت خود مستقیم بودند و مبلغها نیز متضرر شدند. راوی میگوید... قدوس همینکه ایشان را دیدند در نهایت مسرور شده از میان جمعیت قدری دور شده و... ازل را نیز به همراه برده با ایشان اظهار ملاطفت و مهربانی زیادی فرمودند و صحبتها داشتند و... آنچه ظرف قابلیت ایشان لایق بود مملوّ از رزق نور فرمودند و در رکاب... بودند الی بارفروش و در بارفروش خدمت جناب طاهره (قرة العین) رسیده و به امر... قدوس ایشان را برداشته به جائی که مأمور بوده بردند و دیگر به حسب ظاهر شرفیاب حضور... قدوس نشدند ولی در هر آن دماغ محبت ایشان از ریاح جذبات غیبیه اوشان، تر بوده... به حدی که ازهمان روز ظهور آثار جمال و جلال از طلعت همایونش ظاهر گردیده که اصحاب فهمیدند و خلاصه خدمت... طاهره مکرر میرسیدند و آن مادر امکان همچو دایه آن طفل ازلیه را... تربیت نموده و به لباسهای سلوک اهل فطرت مستقیمه مسلوک داشته... و در اوقاتی که قدوس در قلعهء «طبرسی» تشریف داشتند و طلب نصرت می نمودند... ازل نیز به اتفاق اخوی خود و چند نفر دیگر به عنوان «نصرت» حرکت فرمودند. در اینجا مؤلف داستان گرفتاری ازل را که خود ناظر آن بوده است به قلم آورده و میگوید: من در مازندران چهار ماه یا زیاده قبل از اسیری و بعد از آن شبانه روز در خدمت آن جناب بودم و در نهایت التفات می داشتند و از یاران سرّ ایشان بودم، و از جمیع احوال ایشان استحضار کاملی داشته آنچه از آن جناب استنباط کردم بسیار باشور و باسرور بودند... سپس داستان حرکت او را به تهران نگاشته و گوید: بعد از تشریف بردن ایشان بفاصلهء چهل روز تقریباً خبر (قتل)... قدوس به آن جناب رسیده شنیدم که بعد از رسیدن خبر... سه یوم تب شدیدی آن جناب را عارض گردیده از شدت نار فراق و بعد از سه یوم آثار قدسی(4) در هیکل مبارک ایشان طالع گردیده و معنی رجعت ظاهر شده و این واقع در سنهء پنجم از ظهور حق بوده که آن جناب ارض مبارکهء اراده گردیدند و حضرت ذکر «سیدباب» به سماء مشیت ظاهر شدند و فتنهء شهدای سبعه و... وحید و زنجان در این ظهور حادث گردید و همینکه عرائض جناب ازل به حضرت ذکر رسیده در نهایت مسرور شده و بنای غروب شمس ذکریه و طلوع قمر ازلیه شده و لهذا بعدد واحد از آثار ظاهر خود که طبق باطن بوده باشد از قبیل قلمدان و کاغذ و نوشتجات و لباس... و خاتم... و امثال آن را به جهت حضرت ازل فرستادند و وصیت نامه ای نیز فرموده بودند و نص به وصایت و ولایت ایشان فرموده و فرمایش کرده بودند که هشت واحد بیان را بنویسید... (نقطة الکاف تألیف حاجی میرزاجانی چ برون صص 238 - 252). قزوینی در ترجمهء احوال ازل گوید: چنانکه معلوم است صاحب ترجمه رئیس فرقهء اقلیت بابیه معروف به ازلیان است. اصل خانوادهء ایشان از نور مازندران بوده ولی خود صبح ازل در تهران متولد شده است در حدود سنهء 1246 یا 1247 قمری و وی با برادر بزرگترش(5) بهاءالله از دو مادر علی حده بوده اند چنانکه ادوارد براون انگلیسی که مدتی در جزیرهء قبرس اقامت نموده بوده و شخصاً با صبح ازل راجع به مسائل مختلفهء روابط بین این دو برادر گفتگو می کرده مکرراً و واضحاً در کتب مختلفهء خود به این فقره تصریح کرده است و در این باب ظاهراً هیچ شکی نیست، ولی زعیم الدوله در ص 334 از کتاب مفتاح باب الابواب گوید: بهاء و ازل از یک مادر بوده اند و بدون شبهه این سخن سهو است. زعیم الدوله در ص 336 از همان کتاب شرح جامعی راجع به روابط بین صبح ازل و بهاءالله از اول عمر تا افتراق ایشان از حیث عقیده و طریقه و سپس نفی ایشان به قبرس و عکا نگاشته که چون بسیار روشن و مختصر و مفید است مناسب دانستیم ترجمهء آن را عیناً در ذیل بدست دهیم، مؤلف مزبور پس از مبلغی صحبت از بهاء و ازل گوید: این جا نکتهء مهمی است که حتماً باید اشاره ای بدان بنمائیم و آن این است که میرزا یحیی صبح ازل و حزب او موسوم به ازلیان و جمیع ایرانیان همه به اتفاق آراء گویند که باب مدتی قبل از قتل خود میرزا یحیی مذکور را بسمت وصی خود تعیین نمود و ورقهء توصیه را به خط خود نوشت و مهر نمود و به مقتضای این وصیت نامه میرزا یحیی را خلیفهء بعد از خود تعیین نمود و سپس برادر بزرگتر او بهاءالله را وکیل و قیم بر او قرار داد و او را به محجوب ساختن برادرش و اخفاء او از چشم های مردم چه موافقین چه مخالفین مأمور ساخت تا آنکه از سوء قصد مردم در پناه باشد. پس بهاءالله در تنفیذ امر باب کوشید و برادرش را از چشم های دشمنان و دوستان پنهان ساخت و خود به نیابت از جانب او با مردم مخاطبه و مکاتبه مینمود و مردم نیز با خود او به عنوان اینکه نایب و وکیل از جانب برادرش صبح ازل میباشد مخاطبه و مکاتبه مینمودند و چون بهاءالله به بغداد نفی شد میرزا یحیی نیز به جانب او رفت و از ابصار مانند سابق خود را محجوب ساخت و در عراق و استانبول و ادرنه حال وی با برادرش بهاءالله به همین نحو بود تا آنکه در این شهر اخیر از خواب غفلت خود بیدار گشت و دید که امر از دست او بیرون رفته است و بهاءالله خود مستقلاً زمام ریاست و نیابت و خلافت از جانب باب را بدست گرفته لهذا با برادر از در مخاصمت و منازعت و مخالفت درآمد تا آنکه دولت عثمانی با سفارت ایران در استانبول به اتفاق هم قرار دادند که دو برادر و اتباعشان را به عکا و قبرس نفی نمایند و همین کار را هم کردند. و بقیهء قضیه مشهور و در کتب تواریخ مسلمین و بابیه مسطور است و حاجت به اطالهء کلام در آن خصوص نیست. اما وجه تلقب میرزا یحیی نوری صاحب ترجمه به این لقب صبح ازل حدیث معروفی است راجع به مفاوضه ای که بین کمیل بن زیادبن نهیک از اصحاب حضرت امیر و حضرت امیر روی داده است(6) و عین این مفاوضه نقلاً از مجالس المؤمنین در اوایل مجلس ششم و روضات الجنات ص 537 هر دو در ترجمهء کمیل از قرار ذیل است (متن مذکور در ذیل از روی کتاب اخیر یعنی روضات الجنات منقول است): «و فی رجال النیسابوری انه (یعنی کمیلاً) کان من خواص علی علیه السلام اردفه علی جمله فسأل منه، فقال یا امیرالمؤمنین ما الحقیقة فقال مالک و الحقیقة؟ فقال کمیل اولست صاحب سرک، قال بلی، و لکن یرشح علیک ما یطفح منی فقال او مثلک تخیب سائلاً؟ فقال الحقیقة؟ کشف سبحات الجلال من غیر اشارة، قال زدنی بیاناً. قال محو الموهوم و صحو المعلوم. فقال زدنی بیاناً. قال هتک السر لغلبه السر [ قال زدنی بیاناً قال جذب الاحدیة بصفة التوحید(7) ] فقال زدنی بیاناً قال نور یشرق من صبح الازل فیلوح علی هیاکل التوحید آثاره، فقال زدنی بیاناً فقال اطف ء السراج فقد طلع الصبح - انتهی.». صبح ازل در روز شنبهء یازدهم جمادی الاولی سنهء 1330 ه . ق. مطابق 29 اوریل 1912 م. در سن هشتاد و دو سالگی شمسی در شهر فاماگوستا (ماغوسا) شهر مرکزی جزیرهء قبرس که وی در آنجا چهل و پنج سال بود که منفی بود وفات یافت، و در یک میلی بیرون آن شهر مدفون شد. اغلب آثار و رسائل و تألیفات باب و صبح ازل بخط رضوان علی پسر صبح ازل در کتابخانهء ملی پاریس موجود است و یک کنتراتی مابین کتابخانهء مزبور و رضوان علی مزبور بتوسط قونسول فرانسه در قبرس برقرار شده بود که در مقابل اجرت فوق العاده معتدل و مناسبی وی متدرجاً جمیع آثار باب و ازل را برای کتابخانهء مشارالیها سواد برمیداشت و از این نقطهء نظر کتابخانهء پاریس مابین سایر کتابخانه های عمومی اروپا ظاهراً از همه بیشتر آثار باب و ازل را حاوی است. اوقاتی که من در سی سال قبل در پاریس بودم و هر روز برای طبع و تصحیح تاریخ جهانگشای جوینی بکتابخانهء ملی آنجا میرفتم ادگار بلوشه(8) نایب شعبهء شرقی از کتابخانهء مزبور که ترجمهء احوال او را در شمارهء دهم از سال دوم همین مجله (یادگار) راقم سطور نگاشته است هر وقت نسخه های مزبور که همه بخط رضوانعلی پسر صبح ازل بود از قبرس میرسید آنها را بمن نشان میداد. روزی از آن مرحوم خواهش کردم که اگر اسباب زحمت شما نباشد ایندفعه که وجه برای رضوانعلی می فرستید در ضمن باو بنویسید که یک ایرانی مسلمان که نه ازلی است و نه بهائی و در این کتابخانه کار میکند خواهش دارد که چند سطری بخط پدر محترمتان بعنوان یادگار برای او بفرستید بعد از دو سه ماه دیگر دیدم که مسیو بلوشه یک مکتوب دو صفحه ای بخط خود صبح ازل بمن داد که تماماً از اول تا به آخر مناجات است و هیچ مطلب دیگری را مطلقاً و اصلاً متضمن نیست و در اوایل ماه ژانویه 1911 مکتوب مزبور بدست من رسید و هنوز آن را دارم خط آن مثل خط بسیاری از طلاب قدیم خوانا است ولی بسیار بد است برعکس خط باب که نسبةً خوش می نوشت. (وفیات معاصرین مجلهء یادگار سال پنجم شمارهء 4 و 5). و رجوع به باب و بهاء شود.
(1) - سهو است. ازل در آنوقت 19 ساله بود.
(2) - صواب مادر میباشد چنانکه صریح نقطة الکاف است. (صص 238 - 239).
(3) - سهو است چه بهاء الله از حروف واحد نبوده.
(4) - شاید صواب «قدوسی» باشد.
(5) - چون تولد صبح ازل چنانکه گفتیم در حدود 1246 یا 1247 ه . ق. بوده و تولد بهاءالله در دوم محرم سنهء 1233 ه . ق. پس تفاوت سن مابین این دو تن قریب سیزده سال بوده است. صبح ازل به تصریح نقطة الکاف در وقت ظهور باب سنهء 1260 جوانی چهارده ساله بوده است (ص 239). و در وقت استخلاف باب ویرا بوصایت خود در سنهء 1265 ق. یکسال قبل از قتل خود وی جوانی بوده است 19 ساله (ص لح ازمقدمهء نقطة الکاف).
(6) - از این حدیث در نهج البلاغه و کتب احادیث متقدمین اصلاً اثری نیست ولی در بعضی متأخرین مانند مجالس المؤمنین قاضی نورالله شوشتری در اوایل مجلس ششم و روضات الجنات ص 537 نقلاً از رجال میرزا محمد اخباری نیشابوری مندرج است.
(7) - این جملهء بین دو قلاب را نه در مجالس المؤمنین قاضی نورالله شوشتری و نه در روضات الجنات هیچکدام ندارد و من نیز بدیهی است تضمین اصالت آن را نمی توانم بکنم، ولی در کتب بابیه از جمله در کتاب دلایل سبعه از تألیفات خود باب دارد، و عین عبارت کتاب مزبور در این خصوص از قرار ذیل است: «و نظر نموده در اجوبهء مرفوعین قبلین (یعنی شیخ احمد احسائی و حاجی سیدکاظم رشتی) که یقین می نمائی بر اینکه ظهور موعود منتظر همان ظهور حقیقت مسؤولٌ عنه است که در حدیث کمیل دیده ای در سنهء اول کشف سبحات الجلال من غیر اشارة و در ثانی محو الموهوم و صحو المعلوم و در ثالث هتک الستر لغلبة السر و در رابع جذب الاحدیة بصفة التوحید ببین و در خامس نور اشرق من صبح الازل را خواهی دید اگر خود هارب نشوی و مضطرب نگردی». (رجوع شود به ص 352 از ترجمهء مقالهء سیاح انگلیسی تألیف ادوارد براون). و از نقطهء نظر بابیه وجود این جمله بین دو قلاب ضروری است تا مجموع فقرات این حدیث پنج فقره باشد نه چهار فقره برای آنکه مطابق باشد با مدت پنج سالهء ظهور باب که بزعم ایشان هر فقره از این فقرات پنج گانهء حدیث اشاره است بوقایع یکی از آن سنوات خمس از اول ظهور او تا یکسال قبل از قتل او که در این سال اخیر باب صبح ازل را به وصایت خود برگزید و چنانکه از عبارت فوق منقول از دلایل سبعهء باب استنباط می شود باب تقریباً بالصراحة جملهء «نور یشرق من صبح الازل فیلوح علی هیاکل التوحید آثاره» اشاره بقصد استخلاف خود صبح ازل را دانسته است و این فقرهء پنجم حدیث را اشاره به این واقعهء آیندهء سال پنجم ظهور خود فرض کرده است.
(8) - Edgard Blochet.

صبح البزوی.

[] (اِخ) قطعه ای از رشتهء جبل شراه که امتداد آن از جزیرة العرب است و متصل بشام و مصر باشد. (نخبة الدهر دمشقی ص 22).

صبح اول.

[صُ حِ اَوْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صبح نخستین. صبح کاذب. بام نخستین :
فروغ جبههء صاحبقرانی است
گواه صبح اول صبح ثانی است.
میرزا جلال طباطبا.

صبح اولین.

[صُ حِ اَوْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صبح کاذب. صبح نخست. صبح اول. رجوع به صبح اول شود.

صبح بام.

[صُ حِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صبح زود. اول روز :
مگر کز توسنانش بدلگامی
دهن بر کشته ای زد صبح بامی.نظامی.
سپهدار ایران هم از صبح بام
برآراست لشکر بسازی تمام.نظامی.
هر چه دهد مشرقی صبح بام
مغربی شام ستاند بوام.نظامی.
ساقیا می ده که مرغ صبح بام
رخ نمود از بیضهء زنگارفام.
سعدی (از حاشیهء وحید بر گنجینه).

صبح بخیر گفتن.

[صُ بِ خَ / خِ گُ تَ](مص مرکب) تحیت بامداد ادا کردن. رجوع به صباح الخیر و صباح کنان شود.

صبح پسین.

[صُ حِ پَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صبح دوم. بام دوم. صبح صادق :
سینه چون صبح پسین خواهم درید
کآفتاب آمد به پیشین ای دریغ.خاقانی.
چون مشعله پیش بین موافق
چون صبح پسین منیر و صادق.نظامی.

صبح پیشانی.

[صُ] (ص مرکب)سپیدپیشانی و کنایه از سپیدچهره است :
جهان سیاه کنی بر عدوی چوگان شبه
بدان تکاور شبرنگ صبح پیشانی.امیرمعزی.

صبح تاب.

[صُ] (نف مرکب) تابنده بصبح. || (ن مف مرکب) آنچه یا آنکه در معرض تابش آفتاب باشد بهنگام صبح :
روزن جانت چو بود صبح تاب
ذره بود عرش در آن آفتاب.نظامی.

صبح ثانی.

[صُ حِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صبح دوم. بام دوم. صبح پسین. صبح صادق. صبح آخرین :
فروغ جبههء صاحب قرانیست
گواه صبح اول صبح ثانیست.
میرزا جلال طباطبا.
رجوع به صبح پسین شود.

صبح جبین.

[صُ جَ] (ص مرکب)سپیدپیشانی و کنایه از سپیدچهره است از باب ذکر جزء و ارادهء کل :
تا کی آن صبح جبین ز آن نمکین لب تأثیر
خنده از دور بداغ من مهجور زند.
محسن تأثیر.

صبح جزا.

[صُ حِ جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بامداد محشر. صبح قیامت. صبح روزی که اعمال مردم را کیفر یا پاداش دهند :
نفسی کز جگر سوخته آید بیرون
تا دم صبح جزا گرم بود بازارش.صائب.

صبح چهر.

[صُ چِ] (ص مرکب)سپیدچهره. رجوع به صبح جبین شود.

صبح چهره.

[صُ چِ رَ / رِ] (ص مرکب)سپیدچهره. رجوع به صبح چهر و صبح جبین شود.

صبح چیده.

[صُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)ببامدادان از بوته یا درخت چیده. بسیار تازه. و آن بیشتر در مورد خیار استعمال شود: صبح چیده دارم خیار.

صبح چین.

[صُ] (ن مف مرکب) چیده بصبح. صبح چیده. || بامدادچیدنی.

صبح حشر.

[صُ حِ حَ] (اِخ) بامداد قیامت. صبح قیامت. صبح جزا. و رجوع به صبح جزا و صبح محشر شود.

صبح خند.

[صُ خَ] (ص مرکب) بشاش. خرم. شادان. آنکه خندهء او در صفا مانندهء صبح بود :
جهان روشن بروی صبح خندت
فلک در سایهء سرو بلندت.نظامی.

صبح خوان.

[صُ خوا / خا] (نف مرکب)(مرغ...) بلبل :
ز پرده نالهء حافظ برون کی افتادی
اگر نه همدم مرغان صبح خوان بودی.حافظ.
چه حالت است که گل در سحر نماید روی
چه آتش است که در مرغ صبح خوان گیرد.
حافظ.

صبح خیز.

[صُ] (نف مرکب) سحرخیز :
خاقانی صبح خیز هر شام(1)
نگشاید جز بخون دل روزه.خاقانی.
ای صبح خیزان می کجا آن عقل ما را خون بها
آن آبروی کار ما نگذاشت الا ریخته.
خاقانی.
رای ملک صبح خیز بخت عدو روزخسب
شبروی از رستم است خواب ز افراسیاب.
خاقانی.
صبح خیزان بین قیامت در جهان انگیخته
نعره هاشان نفخ صور از هر دهان انگیخته.
خاقانی.
صبح خیزان بین بصدر کعبه مهمان آمده
جان عالم دیده و در عالم جان آمده.
خاقانی.
صبح خیزان وام جان درخواستند
داد عمری ز آسمان درخواستند.خاقانی.
صبح خیزان کز دو عالم خلوتی برساختند
مجلسی بر یاد عید از خلد خوشتر ساختند.
خاقانی.
صبح خیزان کآستین بر آسمان افشانده اند
پای کوبان دست همت بر جهان افشانده اند.
خاقانی.
صبح خیزان بیمن کزپی من خوان فکنند
شمهء لذت آن خوان بخراسان یابم.خاقانی.
آتش بخاک پنهان دارند صبح خیزان
من خاک عشقم آتش پنهان چرا ندارم.
خاقانی.
چون خسرو صبح خیز شادان
بر تخت نشست بامدادان.نظامی.
بریحان نثار اشک ریزان
بقرآن و چراغ صبح خیزان.نظامی.
سلطان سریر صبح خیزان
سرخیل سپاه اشک ریزان.نظامی.
دگر روز کاین ساقی صبح خیز
ز می کرد بر خاک یاقوت ریز.نظامی.
برآنم من ای همت صبح خیز
که موج سخن را کنم ریزریز.نظامی.
جنابش پارسایان راست محراب دل و دیده
جبینش صبح خیزان راست روز فتح و فیروزی.
حافظ.
خط سبز از دعای صبح خیزان است گیراتر
لب میگون ز خون بیگناهان است گیراتر.
صائب.
(1) - ظ: صبح خیز در هر شام.

صبح خیزی.

[صُ] (حامص مرکب)سحرخیزی. زود بیدار شدن :
بختش بصبح خیزی تا کوفت کوس دولت
گلبانگ کوس او را دستان تازه بینی.خاقانی.
صبح خیزی و سلامت طلبی چون حافظ
هرچه کردم همه از دولت قرآن کردم.
حافظ.

صبح دروغ.

[صُ حِ دُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صبح کاذب. مقابل صبح صادق :
از عشق سوختم چکنم چون ز روز بد
صبح دروغ میدمد از آفتاب خویش.
امیرخسرو.
و رجوع به صبح کاذب شود.

صبح دل.

[صُ دِ] (ص مرکب) مردم صاف دل و روشن ضمیر و متقی و پرهیزکار باشد. (برهان) :
گفتمش ای صبحدل، سکهء کارم مبر
زرّ و سر اینک ز من، سکهء رخ برمتاب.
خاقانی.

صبحدم.

[صُ دَ] (اِ مرکب، ق مرکب)هنگام صبح. سپیده دم. بامداد. بامدادان :
بگفتا که امشب بلشکر رسد
و یا صبحدم بیگمان دررسد.فردوسی.
آسمان نبوت ار مه را
چون گریبان صبحدم بشکافت.خاقانی.
چون صبحدم از ریحان گلزار پدید آمد
ریحانی گلگون را بازار پدید آمد.خاقانی.
آخر چه معنی آرم از آن آفتاب روی
کو بوی خود بصبحدم از من دریغ داشت.
خاقانی.
بادت جلال و مرتبه چندانکه آسمان
هر صبحدم برآورد از خاور آینه.خاقانی.
صبحدم آب خضر نوش از لب جام گوهری
کز ظلمات بحر جست آینهء سکندری.
خاقانی.
وآنجا که نور عارض او پرده برگرفت
تردامنی بود که دم از صبحدم زند.خاقانی.
همه روزه خورشید چون صبحدم
به امید یک جنس جان میدهد.خاقانی.
من بودم و او و صفت حال من و او
صاحب خبران صبحدم و باد صبا بود.
خاقانی.
جام چو دور آسمان درده و بر زمین فشان
جرعه چنانکه می چکد خون ز قبای صبحدم.
خاقانی.
در طبق آفتاب چون مه نو دید
صبحدم از اختران نثار زر آورد.خاقانی.
شامگه زاین سر نه عاشق کآستان بوسی شدم
صبحدم زآن سر نه خاقانی که خاقان آمدم.
خاقانی.
زهرهء اعدا شکافت چون جگر صبحدم
تا جگر آب را سده ببست از تراب.خاقانی.
یوسف رسته ز دلو مانده چو یونس بحوت
صبحدم از هیبتش حوت بیفکند ناب.
خاقانی.
صبحدم رانده ز منزل تشنگان ناشتا
چاشتگه هم مقصد و هم چشمه هم خوان دیده اند.
خاقانی.
صبح حشر است مزن نقب چنین
کآفت نقب زن از صبحدم است.خاقانی.
خواجه چون خوان صبحدم فکنَد
زود پیش از صباح بفرستد.خاقانی.
مرا صبح دم شاهد جان نماید
دم عاشق و بوی پاکان نماید.خاقانی.
هر صبحدم که برچِنَد آن مهره ها فلک
بر رقعه کعبتین همه یکتا برافکند.خاقانی.
در آرزوی روی تو هر صبحدم چو من
رخسارزرد خیزد از بستر آفتاب.خاقانی.
بی تو چو شمعم که زنده دارم شب را
چون نفس صبحدم دمید بمیرم.خاقانی.
نوبر صبح یکدم است اینْت شگرف اگر دهی
داد دمی که میدهد صبحدمت بنوبری.
خاقانی.
دوستگانی کآن بمهر خاص سلطان آورند
گر همه زهر است آسان درکشم هر صبحدم.
خاقانی.
خورشیدی و برنیائی از کوه
هر صبحدم از صبات جویم.خاقانی.
مرغ شد اندر هوا رقص کنان صبحدم
بلبله را مرغ وار وقت سماع است هم.
خاقانی.
نقب زدم بر لبت روی تو رسوام کرد
کآفت نقّاب هست صبحدم و ماهتاب.
خاقانی.
صبحدم آب حیات خوردم از آن چاه سیم
عقل بر آن چاه و آب صرف کنان جاه و آب.
خاقانی.
همه سگ جان و چو سگ ناله کنانند بصبح
صبحدم نالهء سگ بین که چه پیدا شنوند.
خاقانی.
ریاحین صف زده در باغ و بستان
نسیم صبحدم در هر گلستان.نظامی.
صبحدمی با دوسه اهل درون
رفت فریدون بتماشا برون.نظامی.
من از شفقت پسند مادرانه
بدور صبحدم کردم روانه.نظامی.
در صبحدمی شدی شتابان
سرپای برهنه در بیابان.نظامی.
برآسود تا صبحدم بردمید
سپیدی شد اندر سیاهی پدید.نظامی.
چون صبحدم آفتاب روشن
زد خیمه براین کبود گلشن.نظامی.
در صبحدمی بدین سپیدی
دادیم ز روی ناامیدی.نظامی.
چونکه نور صبحدم سر برزند
کرکس زرین گردون پر زند.مولوی.
ملک صالح از پادشاهان شام
برون آمدی صبحدم با غلام.(بوستان).
مارا که ره دهد بسراپردهء وصال
ای باد صبحدم خبری بر بساحتش.سعدی.
سعدی گلت شکفت همانا که صبحدم
فریاد بلبلان سحرخیز میکنی.سعدی.
می صبوح و شکرخواب صبحدم تا چند؟
بعذر نیمه شبی کوش و گریهء سحری.حافظ.
نقش خیال روی تو تا وقت صبحدم
بر کارگاه دیدهء بی خواب می زدم.حافظ.
احوال شیخ و قاضی و شرب الیهودشان
کردم سؤال صبحدم از پیر می فروش.حافظ.
صبحدم مرغ سحر با گل نوخاسته گفت
ناز کم کن که در این باغ بسی چون تو شکفت.
حافظ.
ز چنگ زهره شنیدم که صبحدم میگفت
غلام حافظ خوش لهجهء خوش آوازم.حافظ.
صبحدم از عرش می آمد خروشی عقل گفت
قدسیان گوئی که شعر حافظ از بر میکنند.
حافظ.
رفتم بباغ صبحدمی تا چنم گلی
آمد بگوش ناگهم آواز بلبلی.حافظ.
دو دست ادب بر هم نهاده و تا صبحدم می ایستاد. (انیس الطالبین).

صبحدم آسا.

[صُ دَ] (ص مرکب، ق مرکب) به مانند صبحدم. به کردار صبحدم. همانند دم صبح :
دلهای گرم تب زده را شربتی کنم
ز آن خوش دمی که صبحدم آسا برآورم.
خاقانی.

صبحدمان.

[صُ دَ] (اِ مرکب، ق مرکب)هنگام صبح. بوقت صبح دم. بهنگام صبح دم :
صبحدمان دوش خضر بر درم آمد بتاب
کرد به آواز نرم صبحک الله خطاب.خاقانی.
دی صبحدمان چو رفت سیاره براه
سیارهء اشک ریخت صد دلو آن ماه
دور از دم گرگ تا برآمد آن ماه
شد یوسف مسکین رسن سیمین چاه.
خاقانی.

صبح دوم.

[صُ حِ دُ وُ / دُوْ وُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صبح صادق. صبح راستین. صبح آخرین :
آنکه چون صبح دوم گر دم زند در علم و دین
چون دم آخر نیابی در همه گیتیش یار.
سنائی.
شاه چو صبح دوم هست جهانگیر ازآنک
هم دل بوالقاسم است هم جگر بوتراب.
خاقانی.
چو صبح دوم سر بر افلاک زد
شفق شیشهء باده بر خاک زد.نظامی.
آخر عهد شب است اول صبح ای ندیم
صبح دوم بایدت سر ز گریبان برآر.سعدی.
پنبه از گوش برون کن که بناگوش سپید
دم صبحی است که صبح دوم آن کفن است.
صائب.
رجوع به صبح راست شود.

صبح دومین.

[صُ حِ دُ وُ / دُوْ وُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صبح دوم. صبح راست. صبح صادق. رجوع به صبح دوم شود.

صبح راست.

[صُ حِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از صبح صادق است که صبح دوم باشد. (برهان).

صبح راست خامه.

[صُ حِ مَ / مِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) صبح دوم. صبح صادق. رجوع به صبح راست خانه شود.

صبح راست خانه.

[صُ حِ نَ / نِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) به معنی صبح راست است که کنایه از صبح صادق باشد و به جای نون میم هم بنظر آمده است که راست خامه باشد. (برهان قاطع).

صبح رایت.

[صُ یَ] (ص مرکب)درخشان درفش. رخشان بیرق :
ای شاه عرش هیبت خورشید صبح رایت
چترت همای نصرت وآفاق زیر بالش.
خاقانی.

صبح رستاخیز.

[صُ حِ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بامداد قیامت. صبح محشر. رجوع به صبح رستخیز شود.

صبح رستخیز.

[صُ حِ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صبح محشر. صبح قیامت. رجوع به صبح رستاخیز شود.

صبح رو.

[صُ] (ص مرکب) سپیدرو. سپیدچهره. آنکه رخسارش در درخشندگی به صبح ماند :
شب همه شب انتظار صبح رویی میرود
کآن صباحت نیست این صبح جهان افروز را.
سعدی.

صبح روان.

[صُ رَ / رُ] (اِ مرکب) جمع صبح رو. کنایه از جوانان است که نقیض پیران باشد. || مسافران. (برهان قاطع).

صبح سحر.

[صُ حِ سَ حَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صبح زود.

صبح سعادت.

[صُ حِ سَ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آغاز خوشبختی :
نسیم صبح سعادت بدان نشان که تو دانی
گذر بکوی فلان کن در آن زمان که تو دانی.حافظ.
نسیم صبح سعادت محمد است و علی
شفیع روز قیامت محمد است و علی.؟
|| قسمی خربزه است(1).
(1) - در یادداشت ها موجود است ولی مدرک یافت نشد.

صبح سوزی.

[صُ] (حامص مرکب)افروختن صبح :
یا آه عاشق بود خود بر صبح سوزی نامزد
کان تیر آتش پاش زد بدْرید خفتان صبح را.
خاقانی.

صبح شدن.

[صُ شُ دَ] (مص مرکب)بامداد شدن. روز شدن.

صبح شما بخیر.

[صُ حِ شُ بِ خَ / خِ](جمله دعایی) تحیت بامداد است. روز به شما خوش. رجوع به صباح الخیر و صبحک الله بالخیر شود.

صبح صادق.

[صُ حِ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بام دوم. بام پهنا. صبح دوم. صبح راست. فجر دوم، مقابل صبح کاذب و صبح نخست :
چون صبح صادق بردمد میر مرا او می دهد
جامی به دستش برنهد از چشمهء معمودیه.
منوچهری.
یعنی ز صبح صادق انعام شمس دین
از شرم سرخ روی شفق وار میروم.خاقانی.
صبح صادق پس کاذب چکند بر تن دهر
چادر سبز دَرَد تا زن رسوا بیند.خاقانی.
غم آن صبح صادق ملت
آسمان شامگاه می گوید.خاقانی.
شبروان در صبح صادق کعبهء جان دیده اند
صبح را چون محرمان کعبه عریان دیده اند.
خاقانی.
چون به پایان شد ریاحین گل بزاد
چون سر آمد صبح صادق خور بزاد.
خاقانی.
امل چون صبح کاذب گشت کم عمر
چو صبح صادق دل گشت روشن.خاقانی.
بنمود صبح صادق دین محمدی
هین در ثناش باش چو خورشید صدزبان.
خاقانی.
بلی هر دو را صبح خوانند لیکن
نه چون صبح صادق بود صبح کاذب.خاقانی.
چو صبح صادق آمد راست گفتار
جهان در زر گرفتش محتشم وار.نظامی.
فروخفت کآسایش آمد پدید
شد آسوده تا صبح صادق دمید.نظامی.
فرورفت شب، روز روشن رسید
شباهنگ را صبح صادق دمید.نظامی.
رخت را صبح صادق کس ندیده ست
اگر چه صد عجایب می نماید.عطار.

صبح صادق وار.

[صُ حِ دِ] (ص مرکب، ق مرکب) مانند صبح صادق :
با شبانگه لقات چون دانم
تو چنین تازه صبح صادق وار.خاقانی.

صبح فام.

[صُ] (ص مرکب) صبح رنگ. به رنگ صبح. سپید. روشن :
چه شد که بادیه بربود رنگ خاقانی
که صبح فام شد از راه و شامگون آمد.
خاقانی.
یوسف من گرگ مست باده به کف صبح فام(1)
وز دو لب باده رنگ سرکه فشان از عتاب.
خاقانی.
ناخن سیمین سمن صبح فام
برده ز شب ناخنهء شب تمام.نظامی.
(1) - ن ل: صبحگاه.

صبح فش.

[صُ فَ] (ص مرکب) مانند صبح. همانند صبح :
زآنکه برهنگی بود زیور تیغ صبح فش
صبح برهنه می کند بر تن چرخ زیوری.
خاقانی.

صبح قیامت.

[صُ حِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صبح محشر. بامداد محشر. روز جزا. روز رستاخیز :
صبح قیامتش بود پردهء خواب در نظر
هر که به خواب بیند آن نرگس فتنه زای را.
صائب.

صبح کاذب.

[صُ حِ ذِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صبح نخستین. بام بالا. صبح دروغین. فجر کاذب. صبح نخست. ذنب السرحان. دم گرگ. طائع. مقابل صبح صادق :
چو در عشق تو صادق نیست یک تن
همیشه صبح کاذب می نماید.عطار.
صبح کاذب زند از صدق نفس
نور او یک دو نفس باشد و بس.جامی.

صبحک الله.

[صَبْ بَ حَ کَلْ لاه] (ع جمله فعلیه دعایی) مخفف صبحک الله بالخیر است و آن تحیت بامداد است یعنی روز به تو خوش :
بلبل کردش سجود گفت که نعم الصباح
خود بخودی بازداد صبحک الله جواب.
خاقانی.
صبحک الله صباح ای دبیر
چون قلم از دست شدم، دست گیر.نظامی.
رجوع به صباح الخیر و صبحک الله بالخیر و صبحکم الله بالخیر شود.

صبحک الله بالخیر.

[صَبْ بَ حَ کَلْ لا هُ بِلْ خَ] (ع جمله فعلیه دعایی) تحیت بامداد است، یعنی روز به تو خوش. صبح با خیر دارد خدای ترا. و برای زن به کسر کاف تلفظ شود. رجوع به صبحکم الله بالخیر. شود.

صبح کردن.

[صُ کَ دَ] (مص مرکب) به صبح درآمدن.

صبحکم الله بالخیر.

[صَبْ بَ حَ کُ مُلْ لا هُ بِلْ خَ] (ع جمله فعلیه دعایی) صبح باخیر دارد خدای شما را. روز به شما خوش. و ضمیر جمع «کمُ» برای احترام یا خطاب به جمع است.

صبحگاه.

[صُ] (اِ مرکب، ق مرکب) وقت صبح. هنگام صبح. صبح دم :
مستان شبانه اند اما
صاحب خبران صبحگاهند.خاقانی.
آن دم که صبح بینش من بال برگشاد
آن مرغ صبحگاه دلم تیز پر گشاد.خاقانی.
ما را دلی است زله خور خوان صبحگاه
جانی است خاک جرعهء مستان صبحگاه.
خاقانی.
آمد آن مرغ نامه آور دوست
صبحگاهی کز آشیان برخاست.خاقانی.
بر بختیان همت با پختگان درد
راه هزارساله بریدم به صبحگاه
نتواند آفتاب رفو کردن آن لباس
کاندرسماع عشق دریدم به صبحگاه.
خاقانی.
صبحگاهی ساز ره کردی و جانم سوختی
آن چه آتش بود یارب کآنزمان انگیختی.
خاقانی.
هر مرغ که مرغ صبحگاه است
ورد نفسش دعای شاه است.نظامی.
فروخفت شه با رقیبان راه
ز رنج ره آسود تا صبحگاه.نظامی.
چو صبح سعادت برآمد پگاه
شده زنده چون باد در صبحگاه.نظامی.
طلایه ز لشکرگه هر دو شاه
شده پاس دارنده تا صبحگاه.نظامی.
به هر چشمه شدن هر صبحگاهی
برآوردن مقنع وار ماهی.نظامی.
یکی روز فرخنده از صبحگاه
ز فرزانگان بزمی آراست شاه.نظامی.
کشیده در عقابین سیاهی
پر و منقار مرغ صبحگاهی.نظامی.
فاخته فریادکنان صبحگاه
فاخته گون کرده فلک را به آه.نظامی.
رفت یکی پیش ملک صبحگاه
رازگشاینده تر از صبح و ماه.نظامی.
دوش درآمد ز درم صبحگاه
حلقهء زلفش زده صف گرد ماه.عطار.
شبی دانم از هول دوزخ نخفت
به گوش آمدم صبحگاهی که گفت.سعدی.
نخفته است مظلوم ز آهش بترس
ز دود دل صبحگاهش بترس.سعدی.
شهری به گفتگوی تو در تنگنای شوق
شب روز میکنند و تو در خواب صبحگاه.
سعدی.
منم که گوشهء میخانه خانقاه منست
دعای پیر مغان ورد صبحگاه منست.حافظ.
برو بخواب که حافظ به بارگاه قبول
ز ورد نیم شب و درس صبحگاه رسید.
حافظ.
ساقی چراغ می بره آفتاب دار
گو برفروز مشعلهء صبحگاه ازو.حافظ.

صبحگاهان.

[صُ] (اِ مرکب، ق مرکب)بامدادن. هنگام صبح :
نهاد آن مهد را بر دوش شاهان
به مشهد برد وقت صبحگاهان.نظامی.

صبحگاهی.

[صُ] (ص نسبی) منسوب به صبح :
چون شمع صبحگاهی و چون مرغ بیگهی
الا سزای کشتن و گردن زدن نیند.خاقانی.
تابندهء آن چراغ شاهی
جستش به چراغ صبحگاهی.نظامی.
گویندهء حجت الهی
و آرندهء سر صبحگاهی.نظامی.
نالید چو مرغ صبحگاهی
روزش چو شبی شد از سیاهی.نظامی.
ز شب چندان توان دیدن سیاهی
که برناید فروغ صبحگاهی.نظامی.
ای چشمهء خضر در سیاهی
پروانهء شمع صبحگاهی.نظامی.
سبک باش ای نسیم صبحگاهی
تفضل کن بدان فرصت که خواهی.نظامی.
خلیفت وار نور صبحگاهی
جهان بسته سپیدی از سیاهی.نظامی.
ریاحین بخش باغ صبحگاهی
کلید مخزن گنج الهی.نظامی.
ندانم کرد خدمتهای شاهی
مگر لختی سجود صبحگاهی.نظامی.
وگر این شب درازم بکشد در آرزویت
نه عجب که زنده گردم به نسیم صبحگاهی.
سعدی.
همه شب در این امیدم که نسیم صبحگاهی
به پیام آشنایان بنوازد آشنا را.حافظ.
بخدا که جرعه ای ده تو به حافظ سحرخیز
که دعای صبحگاهی اثری کند شما را.
حافظ.
دانم دلت ببخشد بر عجز شب نشینان
گر حال بنده پرسی از باد صبحگاهی.
حافظ.
من و شمع صبحگاهی سزد ار بهم بگرییم
که بسوختیم و از ما بت ما فراغ دارد.
حافظ.
خوشش باد آن نسیم صبحگاهی
که درد شب نشینان را دوا کرد.حافظ.
و رجوع به صبحگه شود.

صبحگه.

[صُ گَهْ] (اِ مرکب، ق مرکب)صبحگاه. بامدادن. مخفف صبحگاه :
صبحگه چون صبح شمشیر آخته بر کافران
تا به شمشیر از همه گرد هوان انگیخته.
خاقانی.
زناشویی به هم خورشید و مه را
رحم بسته بزادن صبحگه را.نظامی.
گر چه ما بندگان پادشهیم
پادشاهان ملک صبحگهیم.حافظ.
رجوع به صبحگاه شود.

صبحگهی.

[صُ گَ] (ص نسبی) منسوب به صبحگه :
چون پر افشاند مرغ صبحگهی
شد دماغ شب از خیال تهی.نظامی.

صبح لقا.

[صُ لِ] (ص مرکب) سپیدچهره. درخشان رخ. نورانی رخ :
آن پیر ما که صبح لقائیست خضر نام
هر صبح بوی چشمهء خضر آیدش ز کام.
خاقانی.

صبح لوا.

[صُ لِ] (ص مرکب) درخشان درفش. پیروزمند. ظفرمآب :
هم ز بالا به چه افتید چو خورشید به شام
گر ستاره سپه و صبح لوائید همه.خاقانی.

صبح محشر.

[صُ حِ مَ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بامداد قیامت. روز رستاخیز :
صبح محشر دمید و ما در خواب
بانگ زن خفتگان عالم را.خاقانی.
و رجوع به صبح قیامت و صبح حشر شود.

صبح ملمع نقاب.

[صُ حِ مُ لَمْ مَ نِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از صبح کاذب است که صبح اول باشد. (برهان) :
زد نفس سربمهر صبح ملمع نقاب
خیمهء روحانیان گشت معنبرطناب.خاقانی.

صبح نخست.

[صُ حِ نُ خُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صبح کاذب. دم گرگ. تار بام. غطاط. بمعنی صبح ملمع نقاب است که کنایه از صبح کاذب باشد رجوع به صبح نخستین شود :
به صدق کوش که خورشید زاید از نفست
که از دروغ سیه روی گشت صبح نخست.
حافظ.

صبح نخستین.

[صُ حِ نُ خُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صبح نخست. صبح اول. صبح کاذب. غطاط. دم گرگ. رجوع به صبح نخست شود :
آمد بانگ خروس مؤذن میخوارگان
صبح نخستین نمود روی به نظارگان.
منوچهری.
صبح نخستین چو نفس برزند
صبح دوم بانگ بر اختر زند.نظامی.

صبح نشینان.

[صُ نِ] (اِ مرکب) جِ صبح نشین، اسم فاعل مرکب مرخم. کنایت از صبح خیزان است که مردمان عابد سحرخیز باشند. (برهان) :
صبح نشینان چو شمع، ریخته اشک طرب
اشک فشرده قدح، شمع گشاده شراب.
خاقانی.

صبح نمایی.

[صُ نُ / نِ / نَ] (حامص مرکب) روشنی نمایاندن. روشن کردن :
چون صبحدم عید کند نافه گشایی
بگشای سر خم که کند صبح نمایی.خاقانی.

صبح وار.

[صُ] (ص مرکب، ق مرکب)مانند صبح. همانند صبح. سپید و روشن :
سنگ زر شبرنگ لیکن صبح وار از راستی
شاهد هر بچه کز خورشید در کان آمده.
خاقانی.
خیز و مکن پرده دری صبح وار
تا چو شبت نام بود پرده دار.نظامی.
چو شه دید کان چشمهء خوشگوار
به ظلمت توان یافتن صبح وار.نظامی.
صبح وارم چو دادی اول نوش
از چه گشتی چو شام سرکه فروش.نظامی.

صبح وش.

[صُ وَ] (ص مرکب، ق مرکب)صبح رنگ. سپید. نورانی :
دوش که صبح چاک زد صدرهء چرخ چنبری
خضر درآمد از درم صبح وش از منوری.
خاقانی.

صبحة.

[صَ حَ / صُ حَ] (ع اِ) خواب پگاه و منه: الصبحة تمنع الرزق. || هر چه بدان پگاه تعلل و مشغولی کنند. || سیاهی مایل بسرخی. || سپیدی مایل بسیاهی. || سرخی مایل بسپیدی یا زردی. (منتهی الارب).

صبحة.

[صَ حَ] (اِخ) قلعه ای است به دیاربکر میان آمد و میافارقین. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صبحة.

[صُ حَ] (ع مص) فورموی شدن. || (اِ) درخش آهن. (منتهی الارب).

صبحی.

[صَ حا] (ع ص) تأنیث صبحان است. رجوع بدان کلمه شود.

صبحی.

[صُ] (اِخ) (ملا...) وی از مردم کشمیر است و به کمال فضل و نهایت حسن بیان موصوف و در خدمت شاه شجاع «برادر عالمگیر» به اعزاز و احترام به سر میبرد، از اوست:
چو از طوفان اشک ما رود سیلاب در دریا
معلم افکند اوراق اسطرلاب در دریا
بکام فتنهء دوران مدد از آسمان جستن
بدان ماند که گیری دامن گرداب در دریا
ندانم از کدامین باده سرخوش شد حباب آخر
که با این شور نگشوده ست چشم از خواب در دریا
ز بس کاهیده ام از تشنگی بی او عجب نبود
اگر چون عکس خود را افکنم بی تاب در دریا
سر زلف درازی سایه افکنده ست در چشمم
به اندازی که صیاد افکند قلاب در دریا.
(از مرآت الخیال صص 163 - 164).
و در قاموس الاعلام ترکی آرد که صبحی در اواخر قرن یازدهم درگذشت.

صبحی.

[صُ] (اِخ) (مولانا...) شاعری است و میر علیشیر نوائی گوید وی از مردم اوبه در چشمه کویان میباشد و در شعر او چاشنی بسیار است. این مطلع از اوست:
ماه من امشب بنور خویش این کاشانه را
ساز روشن ورنه آتش میزنم این خانه را.
(مجالس النفائس ص 74 و 249).

صبحی.

[صُ] (اِخ) وی یکی از شعرای عثمانی و معروف به حکیم زاده و در قرن دهم هجری میزیست و به درس مؤیدزاده مداومت داشت سپس مدرس مدرسهء قلبه گشت و قضاوت و نیابت یافت و هنگام تصدی قضاوت صوفیه درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صبحی.

[صُ] (اِخ) وی یکی از شعرای عثمانی در قرن دهم هجری و از مردم بروس است. پس از پایان تحصیلات به قضاوت پرداخت سپس تصوف پیشه ساخت. اشعار ترکی و فارسی متصوفانه دارد. ازوست:
حاجیان ره عشقیم و مقیم عرفات
عرفاتی که نشان میدهد از ذات و صفات
زائر کعبهء دل کرده فدا جان و سرش
بر در دوست نباشد بوسایط حاجات.
(قاموس الاعلام ترکی).

صبحی.

[صُ] (اِخ) وی از مردم همدان است و به هندوستان رفت و در خدمت شاه جهان به سر می برد و در جنگی به قتل رسید. ازوست:
هر طرف می نگرم شعلهء عالم سوزی است
آنکه دل را نکند داغ کدام است اینجا؟
(قاموس الاعلام ترکی).

صبحی افندی.

[صُ اَ فَ] (اِخ) وی فرزند خلیل فهمی افندی رئیس دیوان همایون و از وقایع نگاران دولت عثمانی است. ابتدا رئیس دفتر صدارت سپس منشی باشی شد و به ریاست دیوان بعض وزرا منصوب گشت. مدتی هم به سیاحت پرداخت و در مراجعت به استانبول در زمرهء اعیان درآمد و مناصبی دیوانی یافت و به ریاست دیوان همایون و ترتیب امانتهای مالیه، ضرابخانه و امانت جو، رئیس محاسبات، و کتابت ینی چری نایل گشت. و در دورهء سلطان محمودخان اول در سفر نمسه ملتزم موکب همایون بود و به سال 1183 هجری درگذشت. وی تواریخی را که سامی بک و شاکربک نوشته اند جمع و تکمیل کرد و آن شامل وقایع چند سال از دولت عثمانی است، این کتاب در نخستین مطبعه ای که در ترکیه به کار افتاد به طبع رسید و عبارات کتاب پیچیده است. (قاموس الاعلام ترکی).

صبحی پاشا.

[صُ] (اِخ) نام وی عبداللطیف و پدر او عبدالرحمان سامی پاشاست. وی از علما و ادبای عصر خود بود. در آغاز جوانی با پدر خویش به مصر شد و در آنجا به کسب علوم و فنون پرداخت سپس در سلک سپاهیان درآمد و منصب میرآلائی یافت، و مدتی با رتبهء معاون اول در خدمت محمدعلی پاشا والی مصر بسر برد و هنگام مرگ او به استانبول رفت و به سال 1266 ه . ق. عضویت مجلس معارف عمومی یافت و رتبهء اول صنف ثانی را حائز شد و به سال 1271 با رتبهء اول صنف اول بعضویت مجلس والا نایل شد، و مناصب عالی دیگر نیز بیافت و به سال 1280 مأمور تفتیش ولایات گردید و بجانب روم ایلی رفت سپس برتبهء وزرات در والی گری بعضی از ولایات و نظارت اوقاف همایون رسید و به سال 1302 ه . ق. درگذشت. صبحی به ادبیات مشرق زمین و مخصوصاً به عربی و فنون جدیده و السنهء اروپا آشنا بود، اندکی از تاریخ ابن خلدون را بترکی ترجمه کرد، و چند اثر از او بطبع رسیده است. وی بکتب نادر و آثار عتیق علاقهء شدید داشت، چندین هزار کتب نفیس و مجموعهء پربهائی از آثار عتیقه از وی بجا ماند. صبحی شعر نیز میسرود. در معجم المطبوعات نویسد: وی عالمی جلیل و بمعرفت آثار و مسکوکات قدیمه توجهی وافر داشت و به سال 1288 ولایت سوریه یافت و به سال 1303 درگذشت. از آثار مطبوع اوست: تکملة العبر در دو جزء. (معجم المطبوعات ستون 1196).

صبحی ساوجی.

[صُ یِ وَ] (اِخ)صاحب مجمع الخواص آرد: وی نامرادی درویش وش و ریاضت کش بود. اوقات خود را بشعر میگذرانید و صبح و شام یک مثقال تریاک یومیه اش بود(!) از اوست:
چون نی دلم از یاد تو خالی نفسی نیست
بر یاد تو مینالم و فریادرسی نیست
از تیر غم و ناوک اندوه نترسم
من آتشم اندیشه ام از خار و خسی نیست.
(مجمع الخواص صص 281 - 282).

صبح یکم.

[صُ حِ یِ کُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صبح نخست. بام نخست. صبح کاذب، مقابل صبح صادق :
گروهی چو صبح یکم رویشان
همه آتش و دودشان مویشان.
باقر کاشی (از آنندراج).

صبخة.

[صَ بَ خَ] (ع ص، اِ) زمین شوره. ج، صباخ. (منتهی الارب). رجوع به کلمهء ذیل شود.

صبخة.

[صَ خَ] (ع ص، اِ) زمین شوره است. رجوع به صَبَخَة شود.

صبر.

[صَ] (ع مص، اِمص) شکیبیدن. شکیبایی. شکیبایی کردن. پائیدن. نقیض جزع. و در کشاف اصطلاحات الفنون آرد: صبر بفتح و سکون با بمعنی شکیبائی است. سالکان گفته اند: تصبر واداشتن نفس است بر مکاره و تجرع مرارت؛ یعنی اگر آدمی صبر را مالک نبود بایست که بکوشد و نفس خود را بصبر وادارد و صبر ترک شکایت است از جز بسوی خدا. سهل گوید صبر انتظار فرج خداست و آن فاضلترین خدمت و برترین آن است، و جز سهل گوید: صبر آن است که در صبر صابر باشی و معنی آن اینکه؛ در بلاها و شدائد خروج از آن نبینی. و گفته اند صبر آن است که بنده را اگر بلا برسد ننالد، و رضا آنکه بنده را اگر بلا برسد ناخوش نگردد دهنده و ستاننده خداست ترا در این میان چکار است. و بعضی گویند اهل صبر بر سه مقامند: اول ترک شکایت و این درجهء تائبان است دوم رضا بمقدور و این درجهء زاهدان است سوم محبت آن است، که مولی با وی کند و این درجهء صدیقان است و گفته اند صبر ترک شکایت از الم بلوی است جز بسوی خدا چه خدا ایوب را بر صبری که کرد ثنا فرستاد و فرمود: انا وجدناه صابراً (قرآن 38/44). و ایوب در دفع مضرت از خود شکایت بخدا برده بود که فرماید: و ایوب اذ نادی ربه انی مسنی الضر و انت ارحم الراحمین (قرآن 21/83). و در تفسیر کبیر در ذیل قول خدا و بشر الصابرین (قرآن 2/155) آرد که صبر دو قسم است یکی بدنی و آن تحمل بدن است مشقات را و دیگر نفسانی و آن بازداشتن نفس است از مشتهیات طبع؛ و این قسم اگر صبر از شهوت باشد آن را عفت نامند و اگر بر احتمال مکروه باشد اسامی مختلف دارد چنانکه صبر در مصیبت را صبر نامند و اگر صبر در حال غنی باشد آن را ضبط نفس نامند و اگر در نبرد باشد شجاعت خوانند و اگر در کظم غیظ بود حلم نامند و اگر در نوائب باشد سعهء صدر گویند و اگر در اخفاء کلام بود کتمان سر نامند و اگر در فضول عیش باشد زهد گویند و اگر بر مقدار کمی از مال بود قناعت خوانند و این همه را صبر نامند. قال الله تعالی: و الصابرین فی البأساء و الضراء و حین البأس (قرآن 2/77). غزالی گوید: صبر از خواص آدمی است و بهائم را صبر نبود چه شهوت بر آنها مسلط است و عقلی که با شهوت معارضه کند ندارند و در ملائکه نیز صبر متصور نیست چه آنان شوق مجرد به حضرت ربوبیت اند و شهوت بر ایشان مسلط نیست تا آنان را از شوق بحق و میل بدرجهء قرب بازدارد اما در آدمی شهوت و عقل هر دو موجود است و با یکدیگر معارض و هرگاه عقل سد راه شهوت شود آن را صبر نامند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به تعریفات جرجانی و نفائس الفنون شود :
بشوی نرم هم بصبر و درم
چون بزین و لگام تند ستاغ.شهید.
همی نسازد با داغ عاشقی صبرم
چنان کجا بنسازد بنانج باز بنانج.شهید.
ز مرد شکیبا بپرسید شاه
که از صبر دارد بسر بر کلاه.فردوسی.
بدیها بصبر از مهان بگذرد
سر مرد باید که دارد خرد.فردوسی.
دل تو بدین درد خرسند باد
همان با خرد صبر پیوند باد.فردوسی.
صبر نماندم چو این بدیدم گفتم
خه که جز از مسککک(؟) نزدات مادر.؟
زآرزوی بچهء رز دل او خسته و ریش
گفت کِم صبر نمانده ست در این فرقت بیش.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 196).
سیزده سال شهنشاه بماند اندر حبس
کز همه نعمت گیتیش یکی صبر ندیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
و امیرالمؤمنین در نعمت و راحت ترزبان است بشکر الهی و برابری میکند با بلیهء الم رسان با صبر بسیاری که خدا به او داده است... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 308).
بدل پرصبر گشتم تا بمن بر
چو بر ایوب زر بارید باران.ناصرخسرو.
تخم ظفر نیست مگر صبر بر
صبر چو زیتون و ظفر روغن است.
ناصرخسرو.
چو صبر تلخ باشد پند لیکن
بصبرت پند چون صبرت شود قند.
ناصرخسرو.
باران بصبر پست کند گرچه
نرم است روی آن که خارا را.ناصرخسرو.
صبر از مراد نفس و هوی باشد
این بود قول عیسی شعیا را.ناصرخسرو.
یاری ز صبر خواه که یاری نیست
بهتر ز صبر مر تن تنها را.ناصرخسرو.
جز صبر تیر او را اندر جهان سپر نیست
مرغی است صبر کو را جز خیر بال و پر نیست.
ناصرخسرو.
هیچ در صبر دل نبندم ازآنک
دانم از صبر هیچ نگشاید.خاقانی.
یک رشتهء جان بصد گره دارم
صبرش گرهی گشاد نتواند.خاقانی.
ز آتش سینه مرا صبر چو سیماب پرید
صبر پران شده را مرغ بپر می نرسد.
خاقانی.
کَه کَه شده ست صبرم و بر تو به نیم که
جوجو شده ست جانم و بر تو به نیم جو.
خاقانی.
میندیش اگر صبر من لشکری شد
دلت سنگ شد سنگ بر لشکر افکن.
خاقانی.
بر سر عقل آستینی میزنم
از در صبر آستانی میکنم.خاقانی.
زنهار تا نگوئی کاین غم بصبر ماند
گر صبر غم نشاند پس زینهار من چه؟
خاقانی.
گفتی که بدرد دل، صبر است طبیب اما
امروز طبیبت شد بیمار نگه دارش.خاقانی.
روزی هزار بار بخوانم کتاب صبر
هوشم چو نیست لاجرم از بر نمی شود.
خاقانی.
ای صبر که کشتهء فراقی
در معرکهء بلات جویم.خاقانی.
بدان تا دلم منزل فقر گیرد
به از صبر منزل نمایی نبینم.خاقانی.
عقل در آن دایره سرمست ماند
عاقبت از صبر تهی دست ماند.نظامی.
صبر از ایمان بسر یابد کله
حیث لا صبر فلا ایمان له.مولوی.
صبر تلخ آمد ولیکن عاقبت
میوهء شیرین دهد پرمنفعت.مولوی.
رنج بدخویان کشیدن زیر صبر
منفعت دادن بخلقان همچو ابر.مولوی.
صبر چون پول صراط آنسو بهشت
هست با هر خوب یک لالای زشت.
مولوی.
منشین ترش تو از گردش ایام که صبر
گرچه تلخ است ولیکن بر شیرین دارد.
سعدی.
قرار در کف آزادگان نگیرد مال
نه صبر در دل عاشق نه آب در غربال.
سعدی.
گنج صبر اختیار لقمانست
هرکرا صبر نیست حکمت نیست.
سعدی (گلستان).
غرقه در بحر عمیق تو چنان بی صبرم
که مبادا که ز دریام بساحل فکند.سعدی.
تلخست دهان عیشم از صبر
ای تنگ شکر بیار قندی.سعدی.
صبر بسیار بباید پدر پیر فلک را
تا دگر مادر گیتی چو تو فرزند بزاید.
سعدی.
من صبر بیش از این نتوانم ز روی او
چند احتمال کوه توان بود کاه را.سعدی.
هاتف آن روز بمن مژدهء این دولت داد
که بر آن جور و جفا صبر و ثباتم دادند.
حافظ.
|| باز داشتن کسی را برای قتل. || بازداشتن کسی را برای یمین. || کفیل و پذرفتار شدن کسی را. || انبار کردن گندم را. (منتهی الارب).
- بی صبری؛ صبر نکردن. تحمل نکردن :
حمل بی صبری مکن بر گریهء صاحب سماع
اهل دل داند که تا زخمی نخورد آهی نکرد.
سعدی.
- صبر آمدن؛ در تداول عوام عطسه کردن. رجوع به صبر کردن... شود.
- امثال: از صبر آدمی زاد گرگ آدم خوار پیدا میشود.
صبر تلخ است ولیکن بر شیرین دارد.
الصبر مفتاح الفرج؛ شکیبائی کلید گشایش است :
گفت ای نور حق و دفع حرج
معنی الصبر مفتاح الفرج.مولوی.
شکیبائیش مرغان را پر افشاند
خروس الصبر مفتاح الفرج خواند.نظامی.

صبر.

[صَ بِ / صَ] (ع اِ)(1) سولع. مقر. ایلوا. بفتح اول و کسر ثانی است. و سکون ثانی جائز نیست مگر بضرورت شعری. و آن عصارهء تلخ است از درختی که به هندی ایلوا گویند. اما از قاموس معلوم می شود که شعرای عرب بسکون دوم جایز داشته اند بنابر ضرورت در این صورت تصرف فارسیان نباشد که به سکون دوم میخوانند و لهذا در مدار نوشته که صبر بالفتح معروف است و نوعی از دوا و بعضی گویند که بمعنی دوای تلخ بکسر اول و سکون ثانی نیز جایز است چه هر اسمی که بفتح اول و کسر ثانی باشد در آن کسر و فتح اول و سکون ثانی نیز جایز است چنانکه در کَتِف و کِتف و کَتف و در فَخِذ و فِخذ و فَخذ... (غیاث اللغات). و در اختیارات بدیعی است که آن سه نوع است: اسقوطری و عربی و سمجانی و بهترین آن سقوطری بود... و نیکوترین صبر سقوطری آن بود که لون آن مانند لون جگر بود و بوی وی مانند مرّ بود و براق بود نزدیک صمغ عربی و چون در دست بمالند زود خرد شود و بلون مانند زعفران بود و از وی بوی روغن گوسفند آید و قطعاً سنگ ریزه در وی نبود و نوع عربی را عدنی و یمنی خوانند و وی میانه بود و سمجانی بد بود و آن را صبر بردگی خوانند... و در تحفهء حکیم مؤمن آرد: عصارهء نباتی است، برگ آن شبیه ببرگ کلم و بسیار ضخیم و شبیه ببرگ رقع یمانی که در مازندران انجیر بغداد می نامند وبیخ آن بقدر شلغم و از یک بیخ زیاده بر ده عدد میروید و مملو از رطوبت در غایت تلخی و چون مدتی بگذرد از وسط برگها ساقی میروید قریب بذرعی و پر از رطوبت عسلی با اندک حلاوت و کریه الرائحه و ثمرش مثل غورهء خرما و در آخر سرخ می شود و آنچه از جزیرهء سقوطر بلاد یمن آرند زرد مایل بسرخی و زودشکن و براق و خوشبو و بهترین اقسام است و قسم عربی مایل بزردی و درخشندگی او کمتر است و قسم سمجانی که صبر فارسی نیز گویند بدبوئی و سیاهی او غالب و بی درخشندگی و زبونترین اقسام است. و محمد بن احمد گوید: نوعی دیگر مسمی بخضری میباشد که بعد از سقوطری بهتر از عربی و فارسی است و هرچه از هفت سال بلکه از چهار سال بگذرد و آنچه بدبو و سیاه و بی درخشندگی باشد استعمال او جایز نیست و باید در سائیدن صبر مبالغه نمایند و در هوای بسیار سرد و بسیار گرم و در مزاج جوانان و محرورین و ضعیف الاحشاء خصوصاً با صاحبان ضعف جگر و امعاء و سدهء ماساریقا و بواسیر و علل مقعد استعمال نباید کرد و صبر در دوم گرم و در سوم خشک و مسهل قوی موادی که مهیا و جمع بوده باشد و ضعیف الاثر است در آنچه مهیای دفع نشده باشد و مخرج سودا و بلغم غلیظ مائی و صفرای مائی و مفتح سوای سدهء جگر و محلل ریاح احشاء و مجفف بی لذع خصوصاً شستهء او و با مصطکی منقی دماغ است و جهت مفاصل مفید و یا غاریقون جهت ربو و تنقیهء سینه و با گل سرخ و مصطکی جهت امراض معده و با آب سرد جهت نفث الدم سینه و با ادویهء مناسبه جهت یرقان و جمیع امراض سوداوی و اخراج اقسام کرم و امراض سپرز و گرده و رفع تشنگی که از صفرای مخلوط بلغم باشد مفید و بالخاصیه مضر جگر و مقعد و اکثار او مورث اسهال دموی و کهنهء او و انواع زبون او گاه باشد که تا سه روز در معده بماند و باعث کرب گردد و مصلح او مقل ازرق و مصطکی و پوست هلیلهء زرد و کتیرا و زعفران و افسنتین و شربتش یک مثقال و بدلش در اورام و جراحات دوچندان آن حضض و در اسهال نیم وزن او تربد و قدری سقمونیا است و طلای او حافظ جثه میت از فساد و جهت ضربه و سقطه و اورام و رفع آثار و نزلات و صداع و نمله و جمره و آکله و قروح خبیثه و با آب گشنیز و جهت باد سرخ و شری و با مغز تخم کدو جهت جراحت بینی و با مورد و شراب جهت سیاه کردن و درازی موی نافع و رفع قمل و رویانیدن موی که از کچلی ریخته باشد مجرب و غسول او با سرکه جهت سعفه و خزاز و داءالثعلب و اکتحال او مقوی نور بصر و جهت سلاق و جرب و حکه و مطبوخ او با آب گندنا و سلج الحیه جهت سقوط دانهء بواسیر و امراض مقعد بی عدیل و ذرور او مجفف زخمها و التیام دهندهء او و جهت قروح قضیب و فرج و اعضای عصبانی بغایت نافع و با استخوان پوسیده بالسویه راعف نواصیر و آکله مجربست. (تحفهء حکیم مؤمن). و در تذکرهء ضریر انطاکی آرد که: نیکوتر آن صبری بود که اعتصار آن در سرطان بود و پس از گستردن در آفتاب در پوست کنند و قوت آن چهار سال بماند... و با مرسین و سداب موی دراز و سیاه کند و از ریزش بازدارد و شپش بکشد و موی برویاند پس از کلی - انتهی. در گیاه شناسی گل گلاب آمده است که: صبر از دستهء سوسن ها است و در نقاط گرم روئیده (میشود) برگهای بسیار ضخیم دارد و برگهای آن دارای صمغی بنام صبر زرد است که مسهلی بسیار قوی و تلخ است. (گیاه شناسی گل گلاب ص 281) : و چون روزی چند برآمد مردمانی از شام سوی بیت المقدس آمدند که عیسی را ببینند و با خویشتن هدیه آوردند عیسی را که بمادرش دهند پاره ای زر و پاره ای مر و پاره ای کندر و مر داروئی است تلخ همچون صبر که بشکستگی بمالند...(2)
تا صبر را نباشد شیرینی شکر
تا بید را نباشد بویی چو داربوی(3).رودکی.
چو صبر تلخ باشد پند لیکن
بصبرت پند چون صبرت شود قند.
ناصرخسرو.
بدین تلخی که کرد این صبر این سان؟
چنین شیرین که کرد این شاخ شکر؟
ناصرخسرو.
روی بهی کجا بود مرد زحیر را که خود
وقت سقوط قوتش صبر خورد سقوطری.
خاقانی.
اگر چه بیدلان را صبر کردن
بسی مشکل تر است از صبر خوردن.
(ویس و رامین).
صبورآباد من گشت این سیه سنگ
که از تلخی چو صبر آمد سیه رنگ.نظامی.
ور تو نشناسی شکر را از صبر
بیگمان شد حس ذوق تو خدر.(مثنوی).
دردا که طبیب صبر(4) می فرماید
وین نفس حریص را شکر می باید.
سعدی (گلستان).
شکر خوشست ولیکن حلاوتش تو ندانی
من این معامله دانم که طعم صبر چشیدم.
سعدی.
(1) - Aloes(s). (2) - در یادداشتهای ما بدون مأخذ نقل شده.
(3) - ن ل: تا بید بوی نَدْهد برسان داربوی.
(4) - در اینجا صبر ایهام معنی شکیبائی را نیز دارد.

صبر.

[صُ] (اِخ) بطنی است از غسان. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب).

صبر.

[صُ] (ع اِ) زمین سنگریزه ناک. (منتهی الارب). || کرانه. (منتهی الارب) (نشوء اللغة ص 17). || سطبری هر چیزی و طرف آن. || ابر سپید. || طرف آبجامه. || تمامهء هر چیزی. و در همهء این لغات بکسر صاد نیز آمده است. (منتهی الارب). || فرازین بهشت. و منه الحدیث: سدرة المنتهی صبر الجنة و کذلک صبر کل شی ء اعلاه. (مهذب الاسماء).

صبر.

[صِ] (ع اِ) ابر سپید. || ناحیت. (منتهی الارب).

صبر.

[] (اِخ) کوهی است که در آن معدنی از طلاست. (الجماهر بیرونی ص 270).

صبر.

[] (اِ) صنبر. روز دوم از هفت روز بردالعجوز است. (آثار الباقیه).

صبر.

[صُ بُ] (ع اِ) جمع صبیر. (منتهی الارب). رجوع به صبیر شود.

صبر.

[صُ بُ] (ع اِ) زمینی که در آن سنگ ریزه بود. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب).

صبر.

[صَ بَ] (ع اِ) برف. (منتهی الارب).

صبر.

[صَ بِ] (اِخ) نام کوهی است بلند در یمن و در آن قلعه ها و قریه های چند است و قلعه ای در این کوه است بنام صبر. یاقوت گوید: ندانم کوه را بنام قلعه خوانده اند یا قلعه را بنام کوه، و هم یاقوت از ابن ابی الدمینة آرد: جبل صبر در بلاد معافر است و هم یاقوت گوید: صَبِر حاجزی است بین جباء و جند و از جبال مسنمة است. (معجم البلدان).

صبر آوردن.

[صَ وَ دَ] (مص مرکب)درنگ کردن. شکیبائی ورزیدن. تأمل کردن. شتاب نکردن :
هر که صبر آورد گردون بررود
هر که حلوا خورد واپس تر رود.
مولوی.

صبراء .

[صُ بَ] (ع ص، اِ) جِ صبیر. رجوع به صبیر شود.

صبرات.

[صَ بَ] (اِخ) شهری است بزمین مهر از اقصای یمن (معجم البلدان).

صبران.

[صَ] (اِخ) شهرکی است به ماوراءالنهر وراء نهر سیحون و در آن قلعه ای مرتفع است که غزها برای تجارت و آشتی در آنجا فراهم آیند. (معجم البلدان).

صبر داشتن.

[صَ تَ] (مص مرکب) صابر بودن. شکیبا بودن :
برین زمان و برآن ناکسان که دارد صبر
مگر کسی که ز روی و حجر جگر دارد.
ناصرخسرو.
بیش از این صبر ندارم که تو هر دم بر قومی
بنشینی و مرا بر سر آ تش بنشانی.سعدی.
من از تو صبر ندارم که بی تو بنشینم
کسی دگر نتوانم که بر تو بگزینم.سعدی.
که ای مدعی عشق کار تو نیست
که نه صبر داری نه یارای ایست.(بوستان).
یکی گفتش ای شوخ دیوانه رنگ
عجب صبر داری تو بر چوب و سنگ.
(بوستان).
وین شکم بی هنر پیچ پیچ
صبر ندارد که بسازد به هیچ.سعدی.

صبردوست.

[صَ] (ص مرکب) دوستدار صبر. دوست صبر :
چرا بصبر نکوشم که صبردوست بود
کسی که بسته بود عقل را بوجه کمال.
منجیک.

صبر زرد.

[صَ رِ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صَبِر شود.

صبر سقطری.

[صَ رِ سُ طُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صَبِر شود.

صبر سقوطری.

[صَ رِ سُ طُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صَبِر شود.

صبرسنج.

[صَ سَ] (نف مرکب) مخفف صبرسنجنده. آنچه بردباری دیگری را آزماید. کسی که صبر دیگری را بسنجد :
امتحان صبرسنج کیست اسیر
تا سیه کرده ای دو ابرو را.جلال اسیر.

صبرفزا.

[صَ فَ] (نف مرکب) افزایندهء صبر. فزایندهء نیروی شکیبائی :
به توکل زیم اکنون نه به کسب
که رضا صبرفزایست مرا.خاقانی.

صبر کردن.

[صَ کَ دَ] (مص مرکب)شکیبائی کردن. تأسی. پایداری کردن. شکیبیدن. اصطبار. اعتراف :
گویند صبر کن که ترا صبر بر دهد
آری دهد ولیک بعمر دگر دهد.دقیقی.
دو سالی دگر صبر کن ای پسر
پس آنگه برو سوی آن بدگهر.فردوسی.
و خدا را از جهت خود بس دانست و صبر کرد و راضی شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 310). و چندان کشته شد از دو روی و سواران را جولان دشوار شد و هر دو لشکر بدان بلا صبر کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 352). همه کس در محنت صبر کند اما در عافیت صبر نکند مگر صدیقی. (کیمیای سعادت). نیابی آنچه خواهی تا صبر نکنی بر آنچه نخواهی. (کیمیای سعادت).
اگر چه بیدلان را صبر کردن
بسی مشکل تر است از صبر خوردن.
(ویس و رامین).
پس اگر روزی چند صبر بباید کرد... عاقل از آن چگونه سر باز زند. (کلیله و دمنه).
گویند صبر کن که شود خون ز صبر مشک
آری شود ولیک بعمر دگر شود.
جمال الدین عبدالرزاق.
اگر چه دمبدم تیمار میخورد
به یاد روی خسرو صبر میکرد.نظامی.
نه روی برد بهیچ کوئی
نه صبر کند بهیچ روئی.نظامی.
گر صبر کنی به صبر بی شک
دولت بتو آید اندک اندک.نظامی.
سخن را از در دیگر بسی کرد
نوازش مینمود و صبر میکرد.نظامی.
گر سخن خواهی که گوئی چون شکر
صبر کن از حرص و این حلوا مخور.
مولوی.
گفت صبری کن بر این رنج و حرض
صابران را فضل حق باشد عوض.مولوی.
یاری بدست کن که به امید راحتش
واجب بود که صبر کنی بر جراحتش.
سعدی.
بسختی بنه گفتش ای خواجه دل
کس از صبر کردن نگردد خجل.بوستان.
چه خوش است در فراقت همه عمر صبر کردن
که مگر گشاده گردد در دولت وصالی.
سعدی.
این جور که میبریم تا کی؟
این صبر که میکنیم تا چند؟سعدی.
رضای دوست بدست آر و صبر کن سعدی
که دوستی نبود گر کنی نفیر از دوست.
سعدی.
سعدی چو صبر ازوت میسر نمی شود
اولی تر آنکه صبر کنی بر گزند او.سعدی.
ای که قصد هلاک من داری
صبر کن تا ببینمت نظری.سعدی.
چنانت دوست میدارم که گر روزی فراق افتد
تو صبر از من توانی کرد و من صبر از تو نتوانم.
سعدی.
یار آن بود که صبر کند بر جفای یار
ترک رضای خویش کند در رضای یار.
سعدی.
صبر بر قسمت خدا کردن
به که حاجت به ناسزا بردن.سعدی.
انگور نو آورده ترش طعم بود
روزی دو سه صبر کن که شیرین گردد.
سعدی.
صبر چون پروانه باید کردنت در داغ عشق
ای که صحبت با کسی داری نه در مقدار خویش.
سعدی.
راست گفتی که فرج یابی اگر صبر کنی
صبر نیک است کسی را که توانائی هست.
سعدی.
ای که مهار میکشی صبر کن و سبک برو
کز طرفی تو میکشی وز طرفی سلاسلم.
سعدی.
گر صبر کنی ور نکنی موی بناگوش
این دولت ایام جوانی بسر آید.سعدی.
بر خرابی صبر کن کز انقلاب روزگار
دشتها معموره و معمورها صحرا شود.
صائب.
و رجوع به صبر شود.

صبر گزیدن.

[صَ گُ دَ] (مص مرکب)صبر پیشه ساختن. شکیبائی کردن. اعتصاب :
ای تن آرام گیر و صبر گزین
که هر امروز را ز پس فرداست.مسعودسعد.

صبرة.

[صَ رَ] (ع اِ) هر چه برهم نشسته باشد از سرگین و بول و بعر در حوض. (منتهی الارب). || سختی سرمای زمستان. (اقرب الموارد). || وسط زمستان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صبرة.

[ ] (اِخ) ابن شیمان. وی از بنی حدان است و در روز جمل بر رأس ازد بوده و کشته شد. (عقدالفرید ج 3 ص 335 و ج 5 ص 115).

صبره.

[صَ رَ] (اِخ) شهری است نزدیک قیروان و آن را منصوریه نامند و بنای آن بدست منادبن بُلُکّین است که منصوربن یوسف بن زیری بن مناد نامیده شده و نام یوسف بلکین صنهاجی است و این منصور پدر بادیس و بادیس پدر معز است که پادشاهان این ناحیت بودند و منصور به سال 386 ه . ق. درگذشت و سیزده سال و چند ماه پادشاهی این بلاد او را بود.. و بکری گوید: صبرة متصل بقیروان است و آن را اسماعیل بن قاسم بن عبیدالله به سال 337 بنا کرد و در آنجا متوطن شد، و در خبر مهدی گوید: که دارالملک آنان مهدیه بود و چون ابویزید خارجی بر آنان خروج کرد اسماعیل بن قاسم بن عبیدالله به سال 334 ولایت یافت. پس بجنگ ابویزید بقیروان شد و شهر صبره را بناکرد و پس وی فرزند او آن شهر را وطن خویش گرفت و مالک آن شد و بیشتر شهر مهدیة خالی و ویران گشت. حسن بن رشیق قیروانی گوید :
بنفسی من سکان صبرة واحد
هوالناس و الباقون بعد فضول
عزیزٌ له نصفان ذا فی ازاره
سمین و هذا فی الوشاح نحیل
مدار کؤس اللحظ منه مکحل
و یقطف ورد الخد منه اسیل.(معجم البلدان).
و صبرة امروز ویران است. و رجوع به نزهة القلوب ج3 ص 272 شود.

صبره.

[صُ رَ] (ع اِ) بمعنی جاش که تودهء غله و غیره باشد که هنوز آن را وزن نکرده باشند. (غیاث اللغات از شرح نصاب و منتخب) انبار گندم کیل و وزن ناکرده. (منتهی الارب). کود گندم. (مهذب الاسماء). || طعام بیخته. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سنگریزه های درشت فراهم آمده. (منتهی الارب). الحجاره الغلیظة المجتمعة. (اقرب الموارد). سنگ سخت. (مهذب الاسماء). || سختی سرمای زمستان. (منتهی الارب).

صبری.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان همائی بخش ششتمد شهرستان سبزوار 70000گزی جنوب باختری ششتمد. کوهستانی معتدل. سکنه آن 97 تن. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات پنبه و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی، راه مالرو. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

صبری.

[صَ] (اِخ) شاعری است و لطفعلی بیک آذر در آتشکده آرد که نام او روزبهان است و در اوایل حال فارسی تخلص میکرد، سپس بدستیاری رایض از توسن غرور فرودآمده تغییر تخلص داد. وی بمراتب علمی مربوط و دارای دیوان است و شعر نیک میسرود. مردم عراق او را در عهد خویش شاهی ثانی میگفتند هر چند که دیوان او در دست نیست لیکن آنچه از آن مانده ترجیح او را بر شاهی رساند. خلاصه هنگامی که شاه طهماسب بقزوین می بود صبری روزگار خویش بدانجا بعشق و عاشقی بسر میبرد سپس بوطن خود رفت. ازوست:
منم و دلی که دایم بدو دست دارم او را
اگرش نگاه داری بتو می سپارم او را.
اظهار دوستی زبانی کجا شده ست
ای سنگدل مترس کسی در دل تو نیست
یارب دل شکستهء من از کجا شنید
بوی محبتی که در آب و گل تو نیست
این بس جزای کشتن صبری که روز حشر
حسرت همی کشد که چرا بسمل تو نیست.
میان عاشق و معشوق جنگ و غوغا نیست
کدورتی اگر امروز هست فردا نیست
چه دلخوشی ز وصال توام همان گیرم
که حاضری و مرا جرأت تماشا نیست.
بی رحم چنین را ز خدا میطلبیدم
آن کس که سزای دل من میدهد اینست.
ترا بمهر و وفا مهربان خود کردم
وفا و مهر تو بامن باختیار تو نیست.
(آتشکدهء آذر ص 180 - 181).
صادقی کتابدار در مجمع الخواص نویسد: صبری روزبهان. شاعر خوش طبع خوبی است سپس ابیاتی از او آورده است. (مجمع الخواص صص 154 - 155). براون در تاریخ ادبیات او را صبری روزبهانی ثبت کرده و گوید اسکندربیک نام وی را در زمرهء شعرای معاصر خویش بقلم آورده است. (ترجمهء تاریخ ادبیات براون ج 4 ص 88).

صبری.

[صَ] (اِخ) (مولانا...) صاحب مجالس النفائس گوید: خوارزمی است. لیکن شخصی ابدال و پریشان حال دایم مفلس و قلاش و مختلط با مردم اوباش و از دیوانگی با مردم بسر نمیبرد و طبع و نظم قوی داشت و غزل خوب می گفت ولیکن معنی شعر خود را نمی دانست و این مطلع از اوست:
بروز تشنگی آب روان نبود هوس ما را
دم تیغ ترا گر بر گلو رانیم بس ما را.
(مجالس النفائس ص 289).

صبری.

[صَ] (اِخ) وی معروف به صبر شاکر از شعرای عثمانی در قرن 11 ه . ق. و معاصر نفعی است. اشعار او ملیح و ادبای بزرگ پاره ای از قصائد وی را ستوده اند و دیوان او به طبع رسیده است. (قاموس الاعلام ترکی).

صبری.

[صَ] (اِخ) (شریف...) معروف به علمی زاده. از او چهل و پنج بیت در «زبدة الشعراء» آمده است. (کشف الظنون ص 514 ج 1).

صبری.

[صَ] (اِخ) نام او غضنفر و یکی از شعرای ایران است، در اوائل حال «راهب» تخلص میکرد سپس به هندوستان رفت و در خدمت جهانگیرشاه بماند و مصاحبت تقی اوحدی یافت. از اوست:
حاصلم درد دل است از دل بیحاصل خویش
به که گویم من دلسوخته درد دل خویش؟
(قاموس الاعلام ترکی).

صبری.

[صَ] (اِخ) وی از شعرای ایران و از سادات قصبهء زواره تابع اردستان از مضافات اصفهان است. ازوست:
زبس که خاک بسر کردم از غمت مشکل
که روز حشر سر از خاک بر توانم کرد.
(قاموس الاعلام ترکی).

صبری.

[صَ] (اِخ) وی از شعرای عثمانی و از مردم غلطه و فرزند ابوالفضل افندی است، و این بیت از اوست:
چهره می هجرک غمی زرد ایتمینجه باقمدک
شمدی بیلدم دلربالر مائل دینار در.
(قاموس الاعلام ترکی).

صبری.

[صَ] (اِخ) وی از شعرای عثمانی و فرزند کتابدار کتابخانهء فاتح بود و در بغداد ریاست محاسبات داشت. مدتی در آن شهر بزیست و هم بدانجا درگذشت، او را اشعاری دلکش بترکی و فارسی و بسیاری معماست. این رباعی از اوست:
صون نوش ایده لم جام شراب ای ساقی
طوومه کرم ایت ایله شتاب ای ساقی
تا کیم چیقوبن باشه شراب ای ساقی
رفع اوله آرادان بو حجاب ای ساقی.
(قاموس الاعلام ترکی).

صبریشوع.

[صَ یَ] (اِخ) نام جاثلیقی است که نعمان بن المنذر را بدین مسیحیت درآورد. (تاریخ اسلام فیاض ص 29).

صبصاب.

[صَ] (ع ص) سطبر و درشت سخت. || بقیهء هر چیزی. || رفته و محو شده از چیزی. || مرد شجاع توانا و چالاک. || خمس صبصاب؛ خمس با کوشش، و خمس نوعی از نوبت آب باشد. (منتهی الارب).

صبصب.

[صَ صَ] (ع ص) سطبر. سخت. (منتهی الارب).

صبط.

[صَ] (ع اِ) درازترین آلات کشاورزی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

صبع.

[صَ] (ع مص) اشاره کردن بسوی کسی بانگشت باهانت یا عام است. دلالت کردن کسی را بکسی یا به چیزی بانگشت. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). اشارت کردن بسوی چیزی. (منتهی الارب). اشارت کردن بسوی کسی در حال غیبت. (تاج المصادربیهقی). || نایژه ساختن انگشت را بر خنور بوقت ریختن آنچه در وی باشد بخنور دیگر. (منتهی الارب). || درآوردن انگشت را در ماکیان تا دانسته شود که بیضه میدهد یا نه. (منتهی الارب). || به تکبر واداشتن کسی را. (اقرب الموارد). تکبر. (منتهی الارب).

صبعه.

[] (اِخ) پارهء شهری است از پنج پاره شهر که بلاد قوم لوط بوده است. (نزهة القلوب ج 3 ص271).

صبغ.

[صِ] (ع اِ) نانخورش. و منه قوله تعالی: و صبغ للاکلین (قرآن 23/20). (منتهی الارب). نانخورش. (ترجمان علامه جرجانی) (ربنجنی). خورش. ادام. قاتق. || و یقال: ما اخذه بصبغ ثمنه؛ یعنی نگرفت آن را بر وفق قیمت آن بلکه گران خرید. (منتهی الارب). || و انها لحدیثة الصبغ؛ یعنی اول زن است که به زنی درآمده و ازدواج یافته با او. (منتهی الارب). اول ماتزوج بها. (اقرب الموارد). || رنگ. (غیاث اللغات) (اقرب الموارد).

صبغ.

[صَ] (ع مص) رنگ کردن جامه را بچیزی. (غیاث اللغات) (زوزنی) (منتهی الارب). رزیدن. || غوطه دادن دست را در آب و جز آن. (منتهی الارب).

صبغ.

[صَ] (ع مص) تعمید دادن : صالح عمر بن الخطاب بنی تغلب بعد بماقطعوا الفرات... علی ان لایصبغوا صبیاً و لایکرهوه علی دینهم... و کان داودبن کردوس یقول لیست لهم ذمة لانهم قد صبغوا فی دینهم... (فتوح البلدان ص 190).

صبغ.

[صِ بَ] (ع اِ) رنگ. (منتهی الارب).

صبغاء .

[صَ] (ع ص) گوسپند سپیددنبه یا سپید طرف دنب. (منتهی الارب). گوسپندی سر دنبال سپید. (مهذب الاسماء). || (اِ) درختی است که در ریگزار روید، بمانند ثمام است و میوهء آن سپید. (اقرب الموارد). گیاهی است ضعیف مانند ثمام ریگستانی سپیدبار. (منتهی الارب). || دسته و شاخی از گیاه بدانجهت که فوقانی آن که در آفتاب است سبز و تحتانی آن که زیر سایه (است) سپید (باشد). (منتهی الارب).

صبغاء .

[صَ] (اِخ) ناحیتی است به یمامة. (معجم البلدان).

صبغای.

[صِ] (اِخ) ناحیتی است از نواحی حجاز. (معجم البلدان).

صبغة.

[صِ غَ] (ع اِ) رنگ. (منتهی الارب) :
مرد چون بالغ شد آن طفلی بمرد
رومیی شد صبغهء زنگی سپرد.مولوی.
|| دین و ملت. (منتهی الارب). دین نیک. (مقدمهء لغت میرسید شریف ص 4).

صبغة.

[صُ غَ] (ع اِ) غورهء خرما به پختن درآمده و از دنباله رنگ گرفته. (منتهی الارب). البسر قد نضج بعضها. (اقرب الموارد).

صبغة الله.

[صِ غَ تُلْ لاه] (ع اِ مرکب)ملت و دین محمدی. (غیاث اللغات). دین. (ترجمان علامهء جرجانی) (دهار). دین خدای. (السامی فی الاسامی). دین خدای و فطرت خدای مر مخلوقات را. (منتهی الارب) :
صبغة الله نام آن رنگ لطیف
لعنة الله بوی آن رنگ کثیف.مولوی.
صبغة الله چیست رنگ خم هو
پیسه ها یکرنگ گردند اندرو.مولوی.
گر بصد پاره ام کنی زین زنگ
بنگردم که صبغة اللهام.سعدی.
با فریب رنگ این نیلی خم زنگارفام
کار بر وفق مراد صبغة الله می کنی.حافظ.
کلمهء صبغة الله مأخوذ است از آیهء 132 از سورهء بقره «صبغة الله و من احسن من الله صبغةً و نحن له عابدون» آنکه امر کرد (خدا) به آن محمد صلی الله علیه و آله و سلم را و آن ختانت است. (منتهی الارب).

صبغة الله.

[صِ غَ تُلْ لاه] (اِخ) او راست: دو حاشیهء کبری و صغری که گردآورده از هیجده حاشیه است. (کشف الظنون ج1 ص164). مؤلف الاعلام گوید: صبغة اللهبن روح اللهبن جمال الله بروجی حسنی نقشبندی، فقیهی است متصوف. اصل او از اصفهان است و مولد وی بَروج هند و در مدینه سکونت جست و هم بدانجا درگذشت. او راست: حاشیه بر تفسیر بیضاوی و کتاب «باب الوحدة» و رسائل. (الاعلام زرکلی ج 2 ص 428).

صبغة الله.

[صِ غَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن ابراهیم حیدری. مؤلف الاعلام گوید:وی بعصر خویش شیخ مشایخ بغداد بود. مولد او قریهء ماورال است و به بغداد سکونت جست و هم بدانجا درگذشت. از کتب اوست: حاشیه بر تفسیر بیضاوی و حواشی بر حواشی عصام الدین بر شرح کافیهء جامی و حواشی بر محاکمات و عقائد احمدبن حیدر و جز آن. (الاعلام زرکلی ج 2 ص 428).

صبغی.

[صَ غی ی] (ع ص نسبی)رنگ فروش. (مهذب الاسماء).

صبغی.

[صَ] (اِخ) احمدبن اسحاق بن ایوب بن یزیدبن عبدالرحمن. رجوع به احمدبن اسحاق بن ایوب... شود.

صبن.

[صَ بَ] (ع مص) بازداشتن هدیه یا برّ یا معروف را از کسی. (منتهی الارب). قدح شراب و هدیه و جز آن از کسی بگردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). || گرفته زدن کعبتین. (تاج المصادر بیهقی). صبن المقامر الکعبتین (صبناً)؛ هر دو کعبتین را در دست راست و برابر کرده زد قمارباز. (منتهی الارب). سواهما فی کفه فضرب بهما. (اقرب الموارد). || صبن عنه الکاس (صَبناً)؛ برگردانید از وی کاسه را. (منتهی الارب).

صبناء .

[صَ] (ع اِ) دست مقامر وقتی که مایل گرداند تا حریف خود را فریب دهد و غدر کند با وی. (منتهی الارب).

صبنی.

[صَ نی ی] (ع اِ) رجوع به صبی شود.

صبو.

[صَ بْوْ] (ع مص) میل کردن بسوی نادانی جوانی. || میل کردن بسوی بازی و کودکی. || میل کردن خرمابن بسوی خرمابن نر دور (از خود). (منتهی الارب). رجوع به مادهء ذیل شود.

صبو.

[صُ بُوو] (ع مص) وزیدن باد صبا. (منتهی الارب). || میل کردن خرمابن بسوی خرمابن نر که دور از آن بود. (مهذب الاسماء). || میل کردن دل بکسی. (ترجمان علامهء جرجانی). || میل کردن بسوی نادانی جوانی. میل کرد به کودکی و بازی و مشتاق آن شدن. || برگردانیدن ماشیة سر خود را و نهادن آن را در مرعی. (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل شود.

صبوء.

[صُ] (ع مص) از کیشی به کیشی شدن. (منتهی الارب). از دینی بدینی شدن و صابی شدن. (تاج المصادر بیهقی). از دینی بدینی شدن. (مصادر زوزنی). || برآمدن دندان کودک. (منتهی الارب). دندان برآمدن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). برآمدن نشتر شترکره. || راه نمودن دشمن را بر ایشان. نمودار شدن بر ایشان. || پیش کرده شدن طعام پس انگشت ننهادن بر آن. || طلوع کردن ثریا. (منتهی الارب).

صبوائیم.

[صَبْ] (اِخ) یکی از شهرهای قوم لوط است. (معجم البلدان).

صبوات.

[صَ بَ] (ع اِ) جِ صبا. (منتهی الارب). رجوع به صبا شود.

صبوان.

[صَ بَ] (ع اِ) تثنیهء صبا. (منتهی الارب). رجوع به صبا شود.

صبوان.

[صِ بْ] (ع اِ) جِ صبی. (منتهی الارب). رجوع به صبی شود.

صبوب.

[صَ] (ع ص) ریخته از آب و مانند آن. (منتهی الارب). آنچه ریخته شود بر عضو انسان ریختنی فراخ، از آب و جز آن. (بحر الجواهر).

صبوبات.

[صَ] (ع اِ) جِ صبوب.

صبوح.

[صَ] (ع اِ) بامدادی از شیر و شراب و مانند آن، خلاف غبوق. (منتهی الارب). شرابی که بوقت بامداد خورده میشود، ضد غبوق که بوقت شام خورند. (غیاث اللغات). آن شراب که از پس صبح خورند. (ربنجنی) (مهذب الاسماء). شرب در صبح. (بحر الجواهر). شرابی که بامداد خورند. (دهار) :
صبوح از دست آن ساقی صبوح است
مدام از دست آن دلبر مدام است.منوچهری.
خوشا جام میا خوشا صبوحا
خوشا کاین ماهرو ما را غلام است.
منوچهری.
سوی رز باید رفتن بصبوح
خویشتن کردن مستان و خراب.منوچهری.
خون حسین آن بچشد در صبوح
واین بخورد ز اشتر صالح کباب.
ناصرخسرو.
ای ساقی سمن بر، درده تو بادهء تر
زیرا صبوح ما را هل من مزید باید.سنائی.
بهر صبوح از درم مست درآمد نگار
غالیه برده پگاه بر گل سوری بکار.خاقانی.
بنیاد عقل برفکند خوانچهء صبوح
عقل است هیچ هیچ مگو تا برافکند.
خاقانی.
همه با دردسر از بوی خمار شب عید
بصبوح از نو رنگی دگر آمیخته اند.خاقانی.
هم صبوح عید به کزبهر سنگ انداز عمر
روزهء جاوید را روزی مقدر ساختند.
خاقانی.
حریف صبوحم نه سبوح خوانم
که از سبحهء پارسا میگریزم.خاقانی.
مستان صبوح آموخته وز می فتوح اندوخته
می شمع روح افروخته، نقل مهیا(1) ریخته.
خاقانی.
بی سیم و زر بشو تو و با سیم بر بساز
کزبهر تو صبوح دو صد کیسه زر گشاد.
خاقانی.
جرعهء جان از زکات هر صبوح
بر سر سبوح خوان افشاندمی.خاقانی.
در صبوح آن راح ریحانی بخواه
دانهء مرغان روحانی بخواه.خاقانی.
گرچه صبوح فوت شد کوش که پیش از آفتاب
زآن می آفتاب وش یاد صبوحیان خوری.
خاقانی.
مرغ بهنگام زد نعرهء هنگامه گیر
کز همه کاری صبوح خوشتر هنگام صبح.
خاقانی.
نورهان دو صبح یک نفس است
آن نفس صرف کن برای صبوح.خاقانی.
هنگام صبوح موکب صبح
هنگامه دریده اختران را.خاقانی.
از من آموز دم زدن بصبوح
دم مستغفرین بالاسحار.خاقانی.
پیش کان قرّا شود سبوح خوان
در صبوح عیش جان درخواستند.خاقانی.
ترک سبوح گفته وقت صبوح
عابدان سبحه ها دراندازند.خاقانی.
تا بشب هم صبوح نوروز است
روز در کار آن کنید امروز.خاقانی.
ز گرمی روی خسرو خوی گرفته
صبوح خرمی را پی گرفته.نظامی.
رخساره بر آن زمین همی سود
تا صبح در این صبوح می بود.نظامی.
چه خوش باشد آهنگ نرم حزین
بگوش حریفان مست صبوح.
سعدی (گلستان).
موسم نغمهء چنگست که در بزم صبوح
بلبلان را ز چمن ناله و غوغا برخاست.
سعدی.
گر فوت شد سحور چه نقصان صبوح هست
از می کنند روزه گشا طالبان یار.حافظ.
تا همه خلوتیان جام صبوحی گیرند
چنگ و صنجی(2) بدر پیر خرابات بریم.
حافظ.
صبوح گویم سبوح گوی چون باشم
چو من ملامتی رخصه جوی باده بیار.؟
|| اکل در بامداد. (بحر الجواهر). چاشت. (مهذب الاسماء) (ربنجنی). || ماده شتر که در بامداد دوشیده شود. (منتهی الارب). || پگاه. (منتهی الارب). صبح زود :
گفت چرا در صبوح باده نخواهی کنونک
حجله برانداخت صبح، حجره بپرداخت خواب.
خاقانی.
آن می که منادی صبوح است
آباد کن سرای روح است.نظامی.
مانعش غلغل چنگ است و شکرخواب صبوح
ورنه گر بشنود آه سحرم بازآید.حافظ.
شب یلدای بخششت را چرخ
چه شود گر دم صبوح دهد.گلخنی قمی.
(1) - ظاهراً: مهنا.
(2) - ن ل: چنگ صبحی.

صبوح.

[صَ] (اِخ) نام وی میرزا محمدعلی و از نجبای اصفهان است. نظر بحدت ذهن از بیشتر صنایع مطلع بود و چهار تار را خوب میزد. این شعر ازوست و بد نگفته است:
پائی نه که چون آئی از شوق ز جا خیزم
دستی نه که برخیزم در دامنت آویزم
افغان که در این منزل جائی نه که آسایم
فریاد کزین وادی پائی نه که بگریزم.
و او راست:
به این امید که افتد بروی یار نگاهم
نشسته ام بره انتظار و چشم براهم
فغان که نیست بکوی تو و بروی تو هرگز
گذار سال به سال و نگاه ماه بماهم.
و نیز از اوست:
آگاهی از آنش نه که در بندگی افتاد
پنداشت زلیخا که خریده است غلامی.
(از آتشکدهء آذر ضمن تراجم شعرای معاصر وی).
و رجوع به ترجمهء تاریخ ادبیات براون ج 4 ص 186 و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صبوح خوار.

[صَ خوا / خا] (نف مرکب)خورندهء صبوح. آنکه صبوحی خورد :
نوشین چو دم صبوح خواران
مشکین چو دهان روزه داران.خاقانی.
رجوع به صبوح شود.

صبوح کردن.

[صَ کَ دَ] (مص مرکب)خوردن شراب در بامدادان : و دستوری داریم فردا صبوح باید کرد که بامداد باغ خوشتر باشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 347). حصیری با پسرش بوالقاسم بباغ رفته بودند... و آنگاه صبوح کرده و صبوح ناپسند است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 157).
صبوحی که بر آب کوثر کنیم
حلالست اگر تا بمحشر کنیم.نظامی.
و رجوع به صبوح شود.

صبوحة.

[صَ حَ] (ع ص، اِ) ناقه ای که آن را پگاه دوشند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صبوحی.

[صَ] (حامص) به وقت صبح شراب خوردن. (غیاث اللغات). غارج. صبا شریه. || (ص نسبی، اِ) شراب بامداد. (غیاث اللغات) :
هر صبح را ز بهر صبوحی طلب کنند
زیرا ندیم رود و می لعل و ساغرند.
ناصرخسرو.
شبانگه بس گران باشی بخسبی بی نماز آنگه
چو صعوه مر صبوحی را سبک باشی سحرگاهان.
ناصرخسرو.
ای ساقی الغیاث که بس ناشتالبیم
زآن می بده که دی بصبوحی چشیده ایم.
خاقانی.
کرده سی روزه قضای عرشت اندر یک صبوح
وآتشی زآب صبوحی در جهان انگیخته.
خاقانی.
ز آه سبوح زنان راه صبوحی بزنند
دیو را ره زدن روح چه یارا بینند.خاقانی.
شرط صبوحی بود گاو زر و خون رز
خون سیاوش بریز گاو فریدون بیار.
خاقانی.
جام صبوحی ده قوی، چون صبح بنمود از نوی
بوئی چو باد عیسوی، رنگی چو اشک مریمی.
خاقانی.
نه از کاس نوشم نه از کس نیوشم
صبوحی میی بوالفتوحی سماعی.خاقانی.
در صف دریاکشان بزم صبوحی
جام چو کشتی کش خرام برآمد.خاقانی.
تو می خور صبوحی ترا از فلک چه
که چون غول نیرنگ الوان نماید.خاقانی.
شاهد سرمست من صبح درآمد ز خواب
کرد صراحی طلب دید صبوحی صواب.
خاقانی.
آتش می ده بصبوحی که عمر
میگذرد زود چو دود ای غلام.عطار.
برمی زند ز مشرق شمع فلک زبانه
ای ساقی صبوحی درده می شبانه.سعدی.
یاران صبوحیم کجایند
تا دردسر خمار گویم؟سعدی.
بمطربان صبوحی دهیم جامهء چاک
بدین نوید که باد سحرگهی آورد.حافظ.

صبوحی.

[صَ] (اِخ) شاعری است. و صاحب آتشکده گوید بعضی او را بدخشانی شمرده اند اما چون بهروی مشهور بوده است بنام او در اینجا رقمی شد. گویند بعزم سیاحت به هندوستان رفته در آنجا وفات یافت. از اوست:
چنان از ناله شب دل تنگ سازم پاسبانش را
که برخیزد رود با من گذارد آستانش را.
زیر لب دشنام ای نامهربان دادی مرا
کشته بودی از تغافل باز جان دادی مرا.
(از آتشکدهء آذر ذیل شعرای هرات).
صاحب قاموس الاعلام گوید: وی در بخارا به تحصیل پرداخت سپس بحج رفت و به سال 972 ه . ق. درگذشت. او بشرابخواری ولع تمام داشت و شیخ فیضی تاریخ وفات او را «صبوحی میخوار» گفته است. مسیو ویلیام بیل در تألیف خود موسوم به «تراجم احوال شرقیون» گوید: «وی یکی از شعرای منسوب به اکبرشاه است» و او نیز گفتهء صاحب آتشکده را تأیید میکند. از اوست:
خیالت در نظر آورده می گویم وصال است این
وصالت را تمنا می کنم اما خیال است این.

صبوحی.

[صَ] (اِخ) شاعری است. و صاحب آتشکده گوید شعر بسیاری در مثنویات گفته و این شعر در وصف اصفهان ازوست:
چه شهری ز وسعت برون از گمان
نگین دان و فیروزهء آسمان.
(آتشکدهء آذر ذیل شعرای جرفادقان).
و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صبوحی.

[صَ] (اِخ) شاعری است. و صاحب مجالس النفائس آرد که وی شیرازی است و نانوائی میکرد و هرچه هرروزه از دکان حاصل میکرد در راه درویشان و دردمندان صرف میکرد؛ و شعر او نیکوست. از اوست:
عاشق سرگرم او خشتی که زیر سر نهاد
سوخت چندانی که آخر سر به خاکستر نهاد.
هرجا سیاهیی که ز داغ تو اوفتاد
برداشت عاشق تو و بر چشم خود نهاد.
و او راست:
مقصودطلب قدر رخ زرد چه داند؟
هر بوالهوسی چاشنی درد چه داند؟
(مجالس النفائس ص 388).

صبوحی.

[صَ] (اِخ) معروف به عبدی الظریف. او را دیوانی است. (کشف الظنون).

صبوحیان.

[صَ] (اِ مرکب) مفرد آن صبوحی، منسوب به صبوح. صبوحی خورندگان :
گرچه صبوح فوت شد کوش که پیش از آفتاب
زآن می آفتاب وش یاد صبوحیان کنی.
خاقانی.

صبوحی دادن.

[صَ دَ] (مص مرکب)تصبیح. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). نوشانیدن صبوح.

صبوحی زدن.

[صَ زَ دَ] (مص مرکب)صبوحی نوشیدن. نوشیدن شراب در بامداد :
بر من که صبوحی زده ام خرقه حرامست
ای مجلسیان راه خرابات کدامست؟سعدی.
- صبوحی زده؛ که صبوحی نوشیده باشد، که شراب صبحگاهی زده باشد :
بصفای دل رندان صبوحی زدگان
بس در بسته بمفتاح دعا بگشایند.حافظ.
یاد باد آنکه صبوحی زده در مجلس انس
جز من و یار نبودیم و خدا با ما بود.حافظ.

صبوحی ساختن.

[صَ تَ] (مص مرکب) صبوحی خوردن. صبوحی ساز کردن :
صبوحی ساز خاقانی و کار آب کن یعنی
که آب کار بازارم چنان آمد که من خواهم.
خاقانی.

صبوحی کردن.

[صَ کَ دَ] (مص مرکب) شراب نوشیدن در بامداد و یا شراب نوشیدن از بامداد تا گاه خفتن :
اگر توانی یک شنبه را صبوحی کن
کجا صبوحی نیکو بود به یک شنبد.
منوچهری.
شب که صبوحی نه بهنگام کرد
خون زیادش سیه اندام کرد.نظامی.
نشست آن شب بنوشانوش یاران
صبوحی کرد با شب زنده داران.نظامی.
بیا ساقی آن راحت انگیز روح
بده تا صبوحی کنم در صبوح.نظامی.

صبور.

[صَ] (ع ص) صابر و شکیبا و کسی که جلدی نکند در انتقام. (غیاث اللغات). شکیبا و حلیمی که عاصیان را به عذاب مؤاخذه نکند بلکه ببخشد یا در گرفت آنها شتابی نکند. (منتهی الارب). شکیبا. (دهار). بی شتاب. (مهذب الاسماء) (السامی فی الاسامی) (ربنجنی). شکیبنده. بردبار. پرشکیب. آنکه نافرمانان را به کیفر چاره نکند. (بحر الجواهر). برغیس. (منتهی الارب) :
از ین زمانهء جافی و گردش شب و روز
شگرف گشت صبور و صبور گشت شگرف.
کسائی.
بدانست رامشگرش را ز دور
ازآن درد بر جای شد ناصبور.فردوسی.
ایشان مردمانی صبورترند و بجان درمانده و جان را میکوشند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 592).
در همه کاری صبور وز همه عیبی نفور
کالبد تو ز نور و کالبد ما ز لاد.منوچهری.
گر بترسی ز ناصواب جواب
وقت گفتن صبور باش صبور.ناصرخسرو.
بسته دو پای و دوخته دو دیده
تا کی بوم صبور که نه بازم.مسعودسعد.
پرده دری پیشهء دوران بود
بارکشی کار صبوران بود.نظامی.
صبوری از طریق عشق دور است
نباشد عاشق آنکس کو صبور است.نظامی.
و در حلقهء درویشان زاجرند و صبورند. (گلستان).
گفتی که صبور باش هیهات
دل موضع صبر بود، بردی.سعدی.
چون نگفتی ای صبور و ای حلیم
کی بگفتی ای شجاع و ای کریم.مولوی.
نیست انگارد پر خود را صبور
تا پرش درنفکند در شر و شور.مولوی.

صبور.

[صَ] (اِخ) نامی از نامهای خدای. || نام اسب نافع بن جبلة. (منتهی الارب).

صبور.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان طیبی سرحدی بخش کهگیلویه شهرستان بهبهان. 7هزارگزی جنوب قلعهء رئیسی مرکز دهستان. 125هزارگزی خاور راه اتومبیل رو باغ ملک. کوهستانی، سردسیر. مالاریائی. سکنه 100 تن. آب از چشمه. محصول آن غلات، پشم، لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری، صنایع دستی قالی بافی. ساکنین از طایفهء طیبی می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

صبور.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان کرگاه بخش ویسیان شهرستان خرم آباد. 7هزارگزی جنوب ماسور. 7هزارگزی جنوبی اتومبیل رو خرم آباد به اندیمشک، کوهستانی، معتدل، مالاریائی، سکنه 150 تن. آب از چشمه ها، محصول غلات، تریاک، حبوبات، پشم، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، راه مالرو. ساکنین از طایفهء میر بهاروند میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

صبور.

[صَ] (اِخ) شاعری است. و صاحب مجمع الفصحا گوید نام نامی وی میرزا احمد و برادرزادهء جناب ملک الشعرا فتحعلی خان کاشانی علیه الرحمة است. در خط و ربط و انشاء نظم و نثر و تکمیل اخلاق رتبهء عالی تحصیل نمود. در دفترخانهء مبارکهء نایب السلطنهء مغفور عباس میرزا نورالله مضجعه متوجه انشا میشده و از ندمای محفل ارم مشاکل آن سلطان مغفور محسوب می آمده، محسود اقران و امثال و محمود ارباب دانش و اصحاب کمال بود. آن مرد نیکونهاد عالی نژاد در سنهء 1228 ه . ق. در رزم کفرهء روس به نیت جهاد مقتول و بروضهء رضوان پای نهاد. از اوست:
چیست آن دریای نورانی که عقلش گوهر است
رشحه ای ز امواج فیضش صد چو بحر اخضر است
فیض آن بی منتها و جود آن بی غایت است
لطف آن شادی فزای و طبع آن جان پروراست
گاه جودش نوح را بر کوه جودی رهنماست
گاه لطفش خضر را بر آب حیوان رهبر است
غرقهء دریا نه جز زهر فنا نوشد ولیک
هر غریقی را در آن شهد بقا در ساغر است
صد هزاران ماهی سیمین بر زرین پشیز
اندر آن بینی که شان از ماه انور پیکر است
از نم فیضش هزاران لاله و گل بردمید
کاین سپهر نیلگون زآنها یکی نیلوفر است
قطره ها گاه تلاطم زآن بروی چرخ ریخت
کاندر او این زیور و زیب از نجوم و اختر است.
و رجوع به ریحانة الادب ج2 ص 457 شود.

صبور.

[صَ] (اِخ) نام وی حسین افندی از متأخران شعرا و خطاطان و از مردم تبریز است. وی به استانبول رفت و به استنساخ دواوین شعرا پرداخت. از اوست:
آل شانه دستکه صنما طاره تللرک
کوکلم کبی طاغیت ینه رخساره تللرک.
(قاموس الاعلام ترکی).

صبور پارسی.

[صَ رِ] (اِخ) شاعری است. منوچهری از او بدین بیت یاد کند:
در خراسان بوشعیب و بوذر آن ترک کشی
و آن صبور پارسی و آن رودکی چنگ زن.

صبور کاشانی.

[صَ رِ] (اِخ) رجوع به صبور شود.

صبورة.

[صَ رَ] (ع ص) مرد بازداشته شده بر قتل. (منتهی الارب).

صبورة.

[صَ رَ / رِ] (ص) حیز و مخنث و پشت پای و پلید. (برهان قاطع) (اوبهی). مصحف صبوزه است رجوع به صبوزه شود. (برهان قاطع چ معین).

صبوری.

[صَ] (حامص) در کار تعجیل نکردن. (غیاث اللغات). بردباری. تحمل. شکیبائی : که ایزد تعالی بندگان را که راست باشند و توکل بر وی کنند و دست بصبوری زنند ضایع ننماید. (تاریخ بیهقی). حجاج پرسید که این عجوزه چه میکند؟ گفتار و صبوری وی بازنمودند. گفت سبحان الله العظیم... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 189).
آسیای صبوریم که مرا
هم به برغول و هم بسرمه کنند.حکاک.
اطراف گلستان را چون نیک بنگرد
پیراهن صبوری چون غنچه بردرد.
منوچهری.
همی گفتم بجا آور صبوری
که نزدیکی بود انجام دوری.
(ویس و رامین).
باخرد را ز شه صبوری به
بی خرد را ز شاه دوری به.سنائی.
از خلق جهان گرفته دوری
در ساخته با چنین صبوری.نظامی.
گیرم که نداری این صبوری
کز دوست کنی بصبر دوری.نظامی.
چو کار از دست شد دستی برآور
صبوری را بسرپائی درآور.نظامی.
دلش را در صبوری بند کردند
بیاد خسروش خرسند کردند.نظامی.
سخن بسیار بود اندیشه کردند
بکم گفتن صبوری پیشه کردند.نظامی.
ما بی تو بدل برنزدیم آب صبوری
چون سنگدلان دل ننهادیم بدوری.سعدی.
مشتاق ترا کی بود آرام و صبوری
هرگز نشنیدم که کسی صبر ز جان کرد.
سعدی.
چو میتوان بصبوری کشید بار عدو(1)
چرا صبور نباشم که جور یار کشم.سعدی.
مشنو که مرا از تو صبوری باشد
یا طاقت دوستی و دوری باشد.سعدی.
دلی که عاشق و صابر بود مگر سنگ است
ز عشق تا بصبوری هزار فرسنگ است.
سعدی.
مشتاقی و صبوری از حد گذشت یارا
گر تو شکیب داری طاقت نماند ما را.
سعدی.
گفتم از ورطهء عشقت بصبوری بدر آیم
باز می بینم دریا نه پدید است کرانش.
سعدی.
نه دوری دلیل صبوری بود
که بسیار دوری ضروری بود.سعدی.
نه مرا خاطر غربت نه ترا خاطر قربت
دل نهادم بصبوری که جز این چاره ندانم.
سعدی.
ترا سری است که با ما فرونمی آید
مرا دلی که صبوری ازو نمی آید.
سعدی.
قرار و خواب ز حافظ طمع چه می داری؟
قرار چیست، صبوری کدام و خواب کجا؟
حافظ.
(1) - ن ل: جور عدو.

صبوری.

[صَ] (اِخ) شاعری است. آذر بیگدلی گوید: وی فرزند قادربک است و بشغل زرگری مشغول بود سپس به جوهرفروشی رسید و او را طبع خوشی است. از اوست:
از رشک که سوزم ز که پنهان کنمت آه
در هیچ دلی نیست که جای تو نباشد
رحم است بنومیدی آنکس که بمحشر
در نامهء او حرف وفای تو نباشد.
و او راست:
بقدر رنجش یکروزهء تو هم ما را
شکیب هست ولی روزگار میگذرد.
و از اوست:
طرفه حالی است که عاشق شب هجران دارد
خواب ناکرده و صد خواب پریشان دارد.
(از آتشکده ص 31).
در قاموس الاعلام ترکی گوید پدر وی زرگر و او جوهرفروش بود.

صبوری.

[صَ] (اِخ) پدر ملک الشعراء بهار. رجوع به صبوری خراسانی شود.

صبوری.

[صَ] (اِخ) نام وی محمدهاشم و از شعرای ایران و از مردم خونسار است. شعرای ایران و از مردم خونسار است. : ازوست:
دیده ام گوهر بدامان ریخت از پهلوی دل
ابر دائم ریزش از بالا بدریا میکند.
(قاموس الاعلام ترکی).

صبوری.

[صَ] (اِخ) وی از شعرای ایران و از مردم همدان است و بعهد اکبرشاه به هندوستان رفت. از اوست:
میانش دل مردمان می برد
دل مردمان از میان می برد.
(قاموس الاعلام ترکی).

صبوری.

[صَ] (اِخ) (مولانا...) نام او محمد از شعرای ایران و از مردم تربت است. او راست:
بجانم آتش افتد چون روم من در چمن بی او
نماید هر گل آتشپاره ای در چشم من بی او.
(قاموس الاعلام ترکی).

صبوری.

[صَ] (اِخ) (مولانا...) وی از شعرای ایران است و در موسیقی مهارتی فراوان داشت و چند رساله در این باب تألیف کرده. ازوست:
یابند بوی مهر صبوری سگان او
جویند بعد مرگ اگر استخوان من.
(قاموس الاعلام ترکی).

صبوری خراسانی.

[صَ یِ خُ] (اِخ) نام وی حاجی میرزا کاظم و از احفاد صبوری کاشانی و برادرزادهء فتحعلی صباست. جدّ وی در روزگار محمدشاه بخراسان شد و صبوری در حدود سال 1259 ه . ق. در مشهد متولد گردید و در آنجا نشأت یافت و در قصیده سرائی ماهر گشت. ناصرالدین شاه وی را بلقب ملک الشعرائی آستانهء رضوی مفتخر کرد دیوان او مشتمل بر قصائد و غزل و مقطعات میباشد و بطبع نرسیده است. او در بیماری وباء سال 1322 در مشهد درگذشت و او را چهار پسر بود و محمدتقی ملک الشعراء معروف به بهار بزرگترین ایشان است. از اوست:
ای پسر از دلت حسد دور دار
چند کنی چیره بر این نور، نار
بخل و حسد کور کند چشم جانت
هیچ نیاید دگر از کور کار
غره ای از بازوی زورآزمای
بس که بگریی تو ازین زور، زار
موری و از مار گزاینده تر
دیده کسی بر صفت مور مار؟
جامهء تقوی اگر آری بدست
نیست تو را از بدن عور عار
مزرع دل قابل هر رستنی است
دانهء هر سعی که مشکور کار.
و ازاوست:
هر که در روزگار جوید نام
در نظر سیم و زرش خوار آید
وآنکه در بند سیم و زر باشد
خوار در چشم روزگار آید.
و او راست:
هر روز که بیش ناتوانی دارم
افسوس بر ایام جوانی دارم
دندان نبود اینکه بود در دهنم
ریگیست بکفش زندگانی دارم.
و از اوست:
حسن بر روی کس اینقدر نکرده ست دوام
که بروی تو بت سروقد سیم اندام
حسن بر روی تو خود شیفته گشته ست مگر
که دراستاده بنظارهء روی تو مدام
ز رخ خوب تو بر حسن بسی رشک برم
که همه عمر پذیرد ز رخ خوب تو کام
زآن همی ترسم کز چشم بد خلق شود
بحجاب اندر آن عارض چون ماه تمام
دیر نامانده که تاری شود آن تافته روی
کآفتابست و رسیده است کنون بر لب بام
تیرگی تاختنی کردن خواهد سوی تو
وز خط سبز کنون سوی تو داده ست پیام
نک خط سبز فراز آمد، هشیار نشین
ای خط سبز تو را سبزهء نورسته غلام.

صبوری رشتی.

[صَ یِ رَ] (اِخ) میرزا باقرخان حکیم فرزند سیدمحمد متخلص به صبوری و ملقب به مدیرالاطباء وی از سادات جلیل القدر و از اعاظم و نجبای گیلان است مولد وی به سال 1265 ه . ق. قمری در رشت بود و هم در این بلد مقدمات ادبی و عربی را فراگرفت و بطهران شد و دیری بتحصیل حکمت و کلام و طب پرداخت و از آنجا به مصر و بیروت رفت و سالیانی در آن نقاط اقامت جست سپس بموطن خود بازگشت و به سال 1313 ه . ق. قمری در سن 48 سالگی بر اثر سقوط از درشکه درگذشت و در نجف اشرف دفن گردید. صبوری در حکمت و کلام و طب قدیم و جدید استاد و در شعر و ادب صاحب رأی و بموسیقی و بعضی السنهء خارجی از جمله فرانسه آشنائی کامل داشت. قسمت عمدهء اشعار وی غزلیات اوست که بیشتر به اقتفای غزلیات سعدی و حافظ سروده است اشعار وی اخیراً گردآوری شده و بصورت دیوانی منتشر می شود. (از مجلهء یغما سال 4 شمارهء 2 بقلم هادی جلوه).

صبوری کردن.

[صَ کَ دَ] (مص مرکب)شکیبائی ورزیدن. صبر کردن :
گفتم تو چه دانی که شب تیره چه زاید
بشکیب و صبوری کن تا شب بنهد بار.
فرخی.
زبان گر بگرمی صبوری کند
ز دوری کن خویش دوری کند.نظامی.
همی گفتش صبوری کن که آخر
بکام دل رسد یک روز صابر.
(ویس و رامین).
صبوری کرد با غمهای دوری
هم آخر شادمان شد زآن صبوری.نظامی.
یک امشب را صبوری کرد باید
شب آبستن بود تا خود چه زاید.نظامی.
صبوری کرد روزی چند در کار
نمود آنگه که خواهم گشت بیمار.نظامی.
گویند بدوری بکن از یار صبوری
در مهر تفاوت نکند بعد مسافت.سعدی.
بیچاره صبوری چکند گر نکند
خرسندی عاشقان ضروری باشد.سعدی.

صبوزه.

[صَ زَ/ زِ] (ص) مخنث پلید بود (؟) :
مادرش گشته سمر همچو صبوزه بجهان
از طراز اندر تا شام و ختن تا در زنگ.
قریع (از لغت فرس اسدی).
و رجوع به صبورة شود.

صبوعیم.

[صَ] (اِخ) (آهوان) یکی از شهرهای مؤتفکات است (سفر پیدایش 10: 19 و 14: 2 و 8 و سفر تثنیه 29: 23 و هوشع 11: 8). (قاموس کتاب مقدس).

صبوعیم.

[صَ] (اِخ) موضعی است که بنیامینیان بعد از اسیری در آنجا ساکن شدند (نحمیا 11: 34) و محلش فعلاً معلوم نیست. وادی صبوعیم (اول سموئیل 13: 18) وادیی است که ظاهراً در طرف شرقی مخماس بطرف دشت بر بوده و تا به این روزها شق الصباع خوانده میشود. (قاموس مقدس).

صبوغ.

[صُ] (ع مص) پرشیر و نیکو گردیدن رنگ پستان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صبوة.

[صَ وَ] (ع اِمص) نادانی جوانی. || کودکی. (منتهی الارب) : و میل طبیعت در اوقات صبوت بملاعب و ملاهی زیادت اسباب تأخیر درک امانی است. (سندبادنامه ص 283). || بازی. || (مص) میل کردن بسوی کودکی و مشتاق آن شدن. (منتهی الارب). || میل کردن بجوانی و نادانی. (تاج المصادر بیهقی). || میل کردن دل بکسی. (ترجمان علامهء جرجانی) (مصادر زوزنی) (دهار). || (اِ) تیزجای شمشیر و جز آن که قریب بطرف است. (منتهی الارب).

صبوة.

[صِ وَ] (ع اِ) جِ صبی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صبوی.

[صَ بَ] (ص نسبی) منسوب به صبا.

صبة.

[صُبْ بَ] (ع اِ) آنچه ریخته شود از طعام و جز آن. || هرچه طعام نهند بر آن از خوان و مانند آن. || گلهء اسبان و شتران و رمهء گوسفندان یا مابین ده تا چهل یا گلهء شتران کم از صد. || گروه مردم. || پاره ای از شب. یقال: مضت صبة من اللیل؛ ای طائفة منه. || اندک از هر چیزی. || باقی آب در خنور. || باقی شیر. (منتهی الارب).

صبهبد.

[صَ / صِ بَ بَ] (معرب، اِ) معرب سپهبد است. رجوع به سپهبد. و رجوع به المعرب جوالیقی ص 271 و ص 281 شود.

صبی.

[صِ با] (ع مص) میل کردن بسوی نادانی جوانی و بازی و کودکی. (منتهی الارب). میل بنادانی و جوانی. (تاج المصادر بیهقی). طفلی و کودکی. (غیاث اللغات). کودکی کردن. (مصادر زوزنی) :
باد صبا ز عهد صبی یاد میدهد
جان داروئی که غم ببرد درده ای صُبَی.
حافظ.

صبی.

[صَ با] (ع مص) کار کودکی کردن و با کودکان بازی نمودن. || میل کردن بسوی کودکی. (منتهی الارب).

صبی.

[صَ] (اِ) گیاهی است که آن را سنا گویند و بهترین آن مکی است و بعضی گویند عصارهء سناست و در اختیارات عصارهء اشنان نوشته اند. (برهان قاطع). عصارهء سنا یا سنا. (مجموعهء لغات طبی ص181). عصارهء سناست و گویند عصاره ای زردرنگ است طبیعت آن سرد است نقرس گرم را نافع بود. (اختیارات بدیعی). در نسخهء خطی دیگر از همین کتاب نویسد: صبای، گویند عصارهء سناست... در مخزن الادویة این کلمه را صبتی ثبت کرده است و گوید عصارهء سنای مکی است و بجهت رفع اورام بغایت نافع است و در فهرست مخزن الادویة آن را صبی نوشته در تحفهء حکیم مؤمن آن را صبتی آورده و در نسخهء چاپی صبنی ضبط کرده و در منتهی الارب آرد: صبی بسکون با و تشدید یاء عصارهء سنای مکی است.

صبی.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان زاوه بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه 24000گزی جنوب خاوری تربت حیدریه 7000گزی جنوب شوسهء عمومی تربت. جلگه. معتدل. سکنه 426 تن. آب از قنات. محصول غلات، بن شن، تریاک. شغل اهالی زراعت، گله داری ، کرباس بافی. راه مالرو. تابستان از زاوه میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

صبی.

[صَ بی ی] (ع اِ) کودک یا کودک که هنوز از شیر بازنشده. (منتهی الارب). کودک خرد. (مهذب الاسماء). کودک. (ترجمان القرآن جرجانی). ولید. || کودک که از شیر باز شده باشد. (غیاث اللغات) :
عالم و عالم ز خلق و خلق تو آباد و خوش
همچو از مادر صبی و همچو از گلبن صبا.
سنائی.
این بکن که هست مختار نبی
آن مکن که کرد مجنون و صبی.مولوی.
|| ناظر عین و مردم آن. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || استخوان زیر نرمهء گوش. (منتهی الارب). || جای تیزی شمشیر و جز آن که میان برآمده و قریب طرف است. (منتهی الارب). برازبان شمشیر. (مهذب الاسماء). || مهتر گرامی و رئیس قوم. || پشت قدم تا بن انگشتان. || طرف زنخ. (منتهی الارب). || صبی متشیخ؛ کودکی که رفتار پیران کند یا گفتار آنان گوید.

صبی.

[صُ بَی ی] (ع اِ مصغر) مصغر صَبیّ است. کودکک. طفلک. بچگک :
باد صبا ز عهد صبی یاد میدهد
جان دارویی که غم ببرد درده ای صُبَی.
حافظ.
سمعانی گوید صبی مصغر صبی است و آن اسمی است که بصورت نسبت درآمده است. (الانساب ص350 ورق الف).

صبی.

[صُ بَی ی] (اِخ) ابن معبد کسمی. تابعی است. (منتهی الارب). و رجوع به الانساب سمعانی ص 350 ورق الف شود

صبی.

[صُ بَی ی] (اِخ) ابن اشعث تبع. تابعی است. (منتهی الارب).

صبی.

[صُبْ بی ی] (ص نسبی) صابی. منسوب به کیش صابیان. رجوع به صابئین شود.

صبیا.

[صَ] (اِخ) نام قضائی است در یمن واقع در منتهای جنوب غربی از سنجاق عسیر از طرف جنوب بسنجاق حدیدة، از طرف مشرق بقضای ابها که مرکز عسیر است و از سمت شمال بقضاء رجال الماء و از جانب مغرب ببحرالحمر محدود است... محصولات عمدهء قضا عبارت است از: تنباکو، کنجد، لیمو و غیره. این قضا بانضمام دو ناحیهء ام الخیر و درب مشتمل بر 34 قریه است. (از قاموس الاعلام ترکی).

صبیا.

[صَ] (اِخ) نام قصبهء کوچکی است در سنجاق عسیر در یمن و مرکز قضائی است که بدین نام موسوم است و در دامنهء کوهی از شعبه های کوه سراب در کنار تهامة، در شمال ابوعریش، در جهت شمال شرقی از اسکلهء جیزان است. (قاموس الاعلام ترکی). و رجوع معجم البلدان شود.

صبیات.

[صَ بی یا] (ع اِ) جِ صبیة است. رجوع بدان کلمه شود.

صبیان.

[صَ بَ] (ع اِ) تثنیهء صباست. (منتهی الارب).

صبیان.

[صِ] (ع اِ) قسمی شپش که در مژگان پدید آید و آن غیر قردة و غیر قمقام است که آن دو نیز در مژگان پدید شوند. این شپش سخت خرد و سپید باشد و اندر بن مژگان پیدا شود. (از ذخیرهء خوارزمشاهی نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف). ظاهراً این کلمه صئبان است، جِ صؤابه. رجوع به صؤابه شود.

صبیان.

[صِ] (ع اِ) جِ صبی است. (ترجمان علامهء جرجانی) (منتهی الارب) (غیاث اللغات). در غیاث آرد: بضم نیز آمده است.
-نصاب الصبیان؛ منظومه ای است در لغت عربی به فارسی تألیف ابونصر فراهی.

صبیان.

[صُبْ بیا] (اِ) جِ صُبّی. رجوع به صبی و صابئین شود.

صبیان.

[صَ بی یا] (ع اِ) تثنیه صَبی. دو کنارهء زنخ.

صبی العین.

[صَ بی یُلْ عَ] (ع اِ مرکب)مردمک دیده. به به. نی نی. انسان العین.

صبیب.

[صَ] (ع اِ) آب عصفر سرخ. (منتهی الارب). عصفر. (اقرب الموارد). چیزی است مانند وسمه و آب بقم. رنگی است سرخ. آب برگ حنا. (منتهی الارب). عصارهء برگ حنا. (بحر الجواهر). || پشک و آن نمی است که بر زمین افتد و بسته گردد. || خوی. || خون. (منتهی الارب). خون ریخته. (مهذب الاسماء). || درختی است که بدرخت سذاب ماند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آب برگ کنجد. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (بحر الجواهر). || آب ریخته. (منتهی الارب). || شهد جید. || طرف تیغ. (منتهی الارب). || (مص) رفتن خون اندک اندک. (تاج المصادر بیهقی). || رفتن آب. (تاج المصادر بیهقی).

صبیب.

[صُ بَ] (اِخ) برکه ای است بر جانب راست آنکس که از واقصة قصد مکه کند بر دومیلی جوی، و صبیب بفتح صاد و کسر باء نیز خوانده اند. (معجم البلدان). || موضعی است. || کوهی است. || نام اسبی است. (منتهی الارب).

صبیح.

[صَ] (ع ص) خوبرو و سفیدرنگ. ضد ملیح که سبزه رنگ و نمکین باشد. (غیاث اللغات). خوبرو. (دهار). صاحب جمال. (منتهی الارب). جمیل. زیباروی. وضی ءالوجه. خوبروی. خوشگل: وجه صبیح؛ روئی نیکو. (مهذب الاسماء).

صبیح.

[صَ] (اِخ) وی یکی از متأخران شعرای عثمانی و از مردم استانبول و از کتاب گمرک غلطه است و به سال 1198 ه . ق. درگذشت. غزلیات و قصائد و تواریخ جامع و دیوان مرتبی دارد. (قاموس الاعلام ترکی).

صبیح.

[صَ] (اِخ) وی از صحابه و آزادکردهء حویطب بن عبدالعزیز و جد مادری محمد بن اسحاق است وآیهء شریفهء: «والذین یبتغون الکتاب مماملکت ایمانکم فکاتبوهم ان علمتم فیهم خیرا» (قرآن 24/33) دربارهء او نازل شده است. (قاموس الاعلام ترکی).

صبیح.

[صَ] (اِخ) وی از اصحاب پیغمبر و آزادکردهء سعیدبن العاص اموی است. او هنگام تدارک سفر بدر بیمار شد و پیغمبر ابوسلمة بن عبدالاسد را فرمود که بر شتر او نشست و در غزوات دیگر خود وی حاضر بود. (قاموس الاعلام ترکی).

صبیح.

[صَ] (اِخ) وی یکی از اصحاب پیغمبر و آزادکردهء ام المؤمنین ام سلمة و راوی حدیث مشهور: «انا حرب لمن حاربکم و سلم لمن سالکم» دربارهء علی و فاطمه و حسن و حسین است. از وی حفید او ابراهیم از فرزند او عبدالرحمان روایت کند. (قاموس الاعلام ترکی).

صبیح.

[صَ] (اِخ) ابن المحرث مکنی به ابومریم الحنفی. صحابی است.

صبیح.

[صَ] (اِخ) ابن قاسم کوفی مکنی به ابوالجهم. تابعی است.

صبیح.

[صَ] (اِخ) مکنی به ابواحمد. تابعی است.

صبیح.

[صَ] (اِخ) مکنی به ابوالوسیم. تابعی و محدث است.

صبیح الثعلبی.

[صَ حُثْ ثَ لَ] (اِخ)مکنی به ابوحمزة. تابعی است.

صبیح المنظر.

[صَ حُلْ مَ ظَ] (ع ص مرکب) زیباروی. جمیل. رجوع به صبیح شود.

صبیح الوجه.

[صَ حُلْ وَجْهْ] (ع ص مرکب) خوشگل. زیبا. زیبارو. || و صوفیان کسی را صبیح الوجه گویند که مظهر نام جواد است، و رسول صلی الله علیه و سلم مظهر این نام بود که جابر گوید: ماسئل عنه صلی الله علیه و سلم شی ء قط. قال لا و من استشفع به الی الله لم یرد سؤاله. و علی (رض) بدین معنی اشارت کند که: اذا کانت لک الی الله سبحانه و تعالی حاجة فابدأ بمسئلة الصلواة علی النبی صلی الله علیه و سمل ثم اسئل حاجتک فان الله اکرم من ان یسئل حاجتین فیقضی احدیهما و یمنع الاخری. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

صبیح مدینی.

[صَ حِ مَدْ یَ] (اِخ) مکنی به ابوالملیح. تابعی و محدث و ثقه است.

صبیحة.

[صَ حَ] (ع اِ) بامداد. (منتهی الارب) (دهار) (مهذب الاسماء).

صبیحة.

[صَ حَ] (ع ص) تأنیث صبیح. و رجوع بدان لغت شود.

صبیحة.

[صَ حَ] (اِخ) وی زوجهء مستنصر بالله حکم بن عبدالرحمن نهمین خلیفه از خلفای اموی اندلس است که با مهارت در علوم و ادب و سیاست و هنگام خلافت شوهر خویش نفوذ و اقتدار فراوان داشت و چون شوهر وی درگذشت فرزند او المؤید بالله خردسال بود و صبیحة تا مدتی بنیابت از وی تمام امور کشور را در دست داشت و بر اثر مساعی حاجب خود محمد بن عبدالله بن ابی عامر ممالک خویش را وسعت داد و شأن و شکوه دولت اسلامی اندلس را بیفزود و به سال 398 ه . ق. درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صبیحة.

[صَ حَ] (اِخ) ابن حارث بن جبیلة القرشی التیمی. وی از صحابه و مهاجرین و از قرشیان است که از جانب خلیفهء دوم بتحدید اعلام حرم شریف مأمور و در سفری بالتزام رکاب خلیفه دعوت شد. (قاموس الاعلام ترکی).

صبیحیون.

[صَ حی یو] (اِخ) بطنی از زریق اند. (صبح الاعشی ج 1 ص 323).

صبیخة القطن.

[صَ خَ تُلْ قُ] (ع اِ مرکب) پنبهء پهناکرده جهت ریسیدن. (منتهی الارب).

صبیر.

[صَ] (ع ص) شکیبا. || پذرفتار. (منتهی الارب). پایندان. (مهذب الاسماء). || معتمد قوم در امور ایشان. (منتهی الارب). || (اِ) ابر سپید. (مهذب الاسماء). || ابر سپید یا ابر سطبر بالای ابر پاره یا ابر توبرتو یا پارهء سپید متفرق و پریشان. ج، صُبر. || نان تنک پهناور و مانند آن که بر آن دیگر مأکولات نهند. هر چه بر آن طعام عروسی برآرند. || خوان. (منتهی الارب).

صبیرة.

[صَ رَ] (ع اِ) نان تُنُک و جز آن که بر آن طعام برآرند. || خوان.

صبیرة.

[صُ بَ رَ] (ع اِ) ابوصُبَیْرَة؛ مرغی است سرخ شکم و سیاه پشت و سر و دم. (منتهی الارب).

صبیرة.

[صُ بَ رَ] (ع اِ) زمین سخت مشرف است که نرویاند چیزی را و آن جانبی از کوه است. || (اِخ) موضعی است. (معجم البلدان). || الصبیرة؛ موضعی است در شام و آن جز صنبرة است.

صبیری.

[صَ] (اِخ) محمد المهدی یا مهدوی بن علی بن ابراهیم صبیری یمنی هندی مهجمی مقری. او راست: الرحمة فی الطب و الحکمة، و آن در پنج باب است: باب نخست در علم طبیعت، باب دوم در طبایع اغذیه و ادویه، باب سوم در آنچه بدن را در حالت درستی صالح است، باب چهارم در علاج امراض خاصه، باب پنجم در علاج امراض عامه که در حاشیهء تذکرهء احمدبن سلامهء قلیوبی در مصر بطبع رسیده است. (معجم المطبوعات ستون 1198). صاحب کشف الظنون آرد: وی به سال 815 ه . ق. درگذشت.

صبیغ.

[صُ بَ] (اِخ) آبی است مر بنی منقذ را. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

صبیغ.

[صَ] (ع ص) رنگ کرده. رنگ زده. یقال: ثوب صبیغ و ثیاب صبیغ.

صبیغ.

[صَ] (اِخ) ابن عسل. مردی بود به زمان عمر که مشکلات قرآن را تتبع میکرد. عمر وی را تازیانه زد و مردمان را از مجالست با او بازداشت. (معجم البلدان ذیل مادهء عسل). و در منتهی الارب آرد که او را از مدینه به بصره نفی فرمود.

صبیغاء .

[صُ بَ] (اِخ) موضعی است نزدیک طلح از رمل که آن را در ایام عرب ذکری است. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صبینة.

[صَبْ یَ نَ] (ع مص) برگشتن از چیزی. (منتهی الارب).

صبیة.

[صَبْ / صِبْ یَ] (ع اِ) جِ صَبی. کودکان. (منتهی الارب).

صبیة.

[صَ بی یَ] (ع اِ) دختر. (غیاث اللغات). مؤنث صبی است. (منتهی الارب). دخترینه. (مهذب الاسماء). کودک مادینه. کنیزک. دختربچه. ج، صبایا.

صبیة.

[صُ بَیْ یَ] (ع اِ مصغر) تصغیر صَبیَّة است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صت.

[صَت ت] (ع مص) بهم واکوفتن. (تاج المصادر بیهقی). راندن به قهر یا بدست زدن و کوفتن. || سخت بانگ کردن. || تهمت کردن کسی را بداهیة یا بسخن. || (اِ) گروه مردم. و منه الحدیث: قاموا صتین؛ ای جماعتین، و یروی صتیین. || بانگ سخت. (منتهی الارب).

صت.

[صِت ت] (ع ص، اِ) ضد و ناهمتا. || گروه مردم. (منتهی الارب).

صتات.

[صِ] (ع مص) منازعت و خصومت کردن. (منتهی الارب).

صتام.

[صُ] (ع ص) هامة صتام؛ سر سطبر و فربه. (منتهی الارب).

صت ء.

[صَتْءْ] (ع مص) قصد کردن کسی را. (منتهی الارب).

صتت.

[صَ تَ] (ع اِ) صَدَد. قصد. هو بصتته؛ او در پی وی است. (منتهی الارب).

صتع.

[صَ] (ع مص) بر زمین زدن کسی را. (منتهی الارب).

صتع.

[صَ تَ] (ع اِ) گردش. || سختی تار سر شترمرغ. || نرمی و لطافت سر شترمرغ. || جوان توانا. || گورخر. (منتهی الارب).

صتم.

[صَ] (ع ص) سخت. (مهذب الاسماء). درشت سخت. یقال: رجلٌ صتم و عبد صتم و جمل صتم و حجر صتم و غیر ذلک. ج، صُتم. (منتهی الارب). || کمال چیزی و تمامی آن. یقال: الفٌ صتم، بالتسکین؛ او هو الاکثر یعنی هزار تام. و اموال صتم، بالضم؛ ای کامل. (منتهی الارب). یقال: عبد صتم. و الف صتم؛ هزاری تمام. (مهذب الاسماء). || (اِ) مرد بالغ بنهایت سن کهولت رسیده. (منتهی الارب). || حروف صتم؛ عبارت است از همهء حروف غیر از این شش حرف «ب رف ل م ن». (ناظم الاطباء).

صتمة.

[صَ مَ] (ع ص) سخت از سنگ و ناقة و مانند آن. (منتهی الارب).

صتو.

[صَتْوْ] (ع مص) جَهان جَهان رفتن. (منتهی الارب).

صتة.

[صُتْ تَ] (ع ص، اِ) ضد. (منتهی الارب) (قطر المحیط).

صته.

[صَتْهْ] (ع مص) خوار گردانیدن و رام ساختن. (منتهی الارب).

صتیت.

[صَ] (ع اِ) بانگ و فریاد و غوغا. (منتهی الارب). || گروه مردم. (منتهی الارب). گروه. (مهذب الاسماء).

صتیمة.

[صَ مَ] (ع ص، اِ) سنگ سخت. (منتهی الارب).

صتیة.

[صُتْ تی یَ] (ع اِ) چادر و جامهء یمنی. (منتهی الارب). الملحفة او ثوب یمنی. (قطر المحیط).

صج.

[صَج ج] (ع مص) آهن را بر آهن کوفتن بدان مرتبه که آواز برآید. (منتهی الارب).

صجج.

[صُ جُ] (ع اِ) آواز کوفتگی آهن بر آهن. (منتهی الارب).

صح.

[صَ / صَحْ حَ] (ع اِ) علامتی است نمودن صحت را، شاید مخفف صَحّ و یا صحیح :
در میان صالحان یک اصلحی است
بر سر توقیعش از سلطان صحی است.مولوی.
صح بفتح صاد و حاء مشدد که بمعنی امضاء و تصدیق استعمال میشود چنانکه گویند: «فلانکس بمعاملهء مزبور صح گذاشت». فعل ماضی یصح است و از صح ذلک و امثال آن مخفف شده است. خاقانی گوید :
توقیع خاقان از برش از صَحَّ ذلک زیورش
گوئی ز جود شه برش گنجی است پیدا ریخته.
و اینکه اغلب آن را بشکل صِحَّة بر وزن عده مینویسند درست نیست. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز شمارهء 6 - 7 ص 45 از خیام پور) و در ذیل همین صفحه از محیط المحیط آرد: صحح المریض تصحیحاً؛ ازال مرضه. و الکتاب؛ ازال سقطه و کتب علیه. و صح؛ و هی کلمة یستعملها الکتاب فی آخر مایکتبونه لتصحیحه. و رجوع به ذیل کلمهء ص در این لغت نامه شود.

صح.

[صُح ح] (ع اِمص) تندرستی از بیماری، خلاف سقم. || بهی و برائت از هر عیب. (منتهی الارب). || (ص) درست و تندرست. (غیاث اللغات از لطایف).

صحا.

[صَ] (اِخ) یکی از محاضر سلمی و آن یکی از دو کوه است در طی و در آن آبها و نخل است. (معجم البلدان).

صحائح.

[صَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ صحیح. (منتهی الارب).

صحائف.

[صَ ءِ] (ع اِ) جِ صحیفه. (منتهی الارب) (دهار) :
یا قلم را زهره باشد که بسر
برنویسد بر صحائف زآن خبر.(مثنوی).
|| نامه ای که در آن نیکیها و بدیها نویسند :
یا خجلتی و صحائفی قد سودت
و صحائف الابرار فی اشراق.
(از اقرب الموارد).

صحاب.

[صِ] (ع اِ) جِ صاحب. (غیاث اللغات). و جمع آن در فارسی «صحابان» است :
نبی آفتاب و صحابان چو ماه
بهم بستنی(1) یکدگر راست راه.فردوسی.
(1) - ن ل: نسبتی.

صحابة.

[صَ بَ] (ع مص) یار شدن و یاری کردن و بکسر اول خطاست [ بمعنی مصدری ] . (غیاث اللغات). || یاری نمودن. آمیزش کردن. و مؤلف منتهی الارب گوید: به کسر نیز آمده است. صحبت کردن. (تاج المصادر بیهقی). همراهی. مصاحبت: مکتوب به صحابت چاپار واصل شد. (مکتوبات متداوله).

صحابة.

[صَ / صِ بَ] (ع اِ) جِ صاحب. (منتهی الارب) (قطر المحیط).

صحابة.

[صَ بَ] (اِخ) یاران پیغمبر (ص). کسانی که درک حضور پیغمبر اسلام را کرده اند. و در نفایس الفنون آرد: صحابه به اعتبار سبقت اسلام و هجرت و وفور علم و فضیلت و کثرت ملازمت و روایت، و حضور در مقامات فاضله دوازده طبقه اند. و مشهور چنان است که عدد ایشان سی هزار بود. اما ابوزراعهء رازی که از اکابر تابعین است گوید که چون پیغمبر (ص)درگذشت عدد اصحاب وی که از او حدیث کرده اند یکصدوچهارده هزارتن بودند... و علما را خلاف است که صحابی کیست. محمد بن اسماعیل بخاری در صحاح آرد: هرکه رسول را دیده باشد بشرط اسلام او را صحابی خوانند، هر چند ازاو روایت نکرده باشد. و اکثر اهل حدیث و اهل اصول را رأی چنین است، و گروهی گویند صحابی کسی است که او را با رسول (ص) مدتی صحبت روایتی باشد. و سعیدبن مسیب گفت آن است که یکسال یا زیاده با پیغمبر (ص) صحبت داشته و در غزوه ای یا زیاده با او بوده و نخست کسی که بدو ایمان آورد نزد بعضی، علی علیه السلام بود. و بعضی گویند زید بود و بیشتر بر آنند که ابوبکر بود و ثعلبی گفت به اجماع امت، اول و آخر کسی (؟) که به او ایمان آورده خدیجه بود و گروهی گفتند از کودکان علی علیه السلام بود و از زنان خدیجه و از کهول ابوبکر و از موالی زید و از عبید بلال، و آخر کس در مرگ، ابوالطفیل عامربن وابله (صحیح: واثلة) بود که در مکه به سال صد از هجرت درگذشت و انس بن مالک در نود و سه از هجرت در بصره بمرد و از میان اصحاب ابی هریره و ابن عباس و جابر و ابن عمر و انس و عایشه روایت بیشتر داشتند و ابن عباس فتاوی بیشتر داشت و بعضی گفتند ابن مسعود و زیدبن ثابت و ابن عباس. و اصحابی که اسامی ایشان عبدالله است 120 تن اند... و در عدالت آنان خلاف است. اکثر علماء برآنند که اصل عدالت اصحاب است لقوله (ص): خیر الناس قومی. و بعضی گویند همه بعدالت موصوف بودند تا بوقت ظهور فتنه که در آخر عهد عثمان بود، و هر چه پیش از آن نقل کرده باشند بی تعدیل مقبولست. و مذهب معتزله آن است که همه عدلند، الا آنان که با علی «ع» مقابله کردند. و گروهی گفتند روایت ایشان وقتی مقبول بودی که بعضی در بعضی طعن نکردی، لیکن هر یکی از ایشان در دیگری طعن زد - چنانکه ابوهریره روایت کرد که: المرأة والکلب و الحمار یقطعون الصلوة. عایشة در غضب شد و گفت: لاخنقن اباهریرة، صلی النبی صلی الله علیه و انا بینه و بین القبلة فی سریر واحد. و اگر صحابه همه بعدالت موصوف بودندی چون عُمر ایشان را بولایت میفرستاد، نصیحت نکردی که از پیغمبر (ص) بسیار روایت مکنید. و نقل است که بیشتر صحابه چون روایت کردندی، علی (ع) ایشان را سوگند دادی. و نزد اکثر اهل حدیث تابعی کسی است که صحابه را دیده باشد و گروهی گفتند کسی است که او را با صحابی صحبت است و از او حدیثی یا اَثَری نقل کرده باشد. و نزد بعضی تابعین پانزده طبقه اند: طبقهء اعلی و آنان کسانی هستند که عشرهء مبشره را دریافتند چون قیس بن ابی حازم، و ابن مُسیب. و بعضی گفتند ابن مُسیب در خلافت عمر متولد شد و ابوبکر را درک نکرد، و بعضی گویند او از عشره بجز از سعد روایت نکرد و بعد از این طبقه آنان که ده تن از اولاد صحابه را که در عهد پیغمبر(ص) متولد شده اند دریافته اند چون محمد بن ابی بکر، و عبدالله بن ابی طلحة. و ابی امامة اسعدبن سهل، ابن احنف و ابوادریس خولانی، و آنانکه زمان جاهلیت و زمان نبوت را دریافته و پیغمبر را ندیده باشند مخضرمون خوانند، لانهم خضرموا ای قطعوا و حرموا عما ادرکه غیرهم، و مُسلم آورده است که ایشان هشت نفر بودند، اما بیشترند، چه ابومسلم خولانی، و احنف، و عبدالله بن ثوب از مخضرمون اند، و او به شمار نیاورده و از اکابر تابعین فقهاء سبعه همچو ابن مسیب، و قسم بن محمد، و عروة بن الزبیر، و خارجة بن زید، و سلیمان بن یسار و عبدالله بن عتبة بن مسعود، و ابوسلمه. و بعضی گفتند سالم بن عبدالله. و پیش بعضی ابوبکربن عبدالرحمن بن الحارث بن هشام. و احمد حنبل گفت: افضل التابعین ابن المسیب. فقیل له: فعلقمة و الاسود؟ فقال: هو و هما. و هم از او نقل است که گفت: لا اعلم فیهم مثل ابی عثمان الهدی. و هم از او نقل است که افضل آنان قیس است، و ابوعثمان و علقمه و معروف و ابوعبدالله عثمان حنیف گفت نزد اهل مدینة افضل تابعین ابن مسیب است و نزد اهل کوفه اویس و نزد مردم بصره حسن بصری. (از نفایس الفنون قسم اول ص 107 : و روضهء مقدس پیغمبر (ص) با بسیار صحابه بمدینه است. (حدود العالم).
رسول کو و مهاجر کجا و کو انصار؟
کجا صحابهء اخیار و تابع اخیر؟ناصرخسرو.
بهر این معنی صحابه از رسول
ملتمس بودند مکر نفس غول.مولوی.

صحابی.

[صَ بی ی] (ع ص نسبی، اِ)منسوب به صحابة. (قطر المحیط). آنکه درک صبحت رسول (ص) کرده است. در تعریفات گوید: الصحابی هو فی العرف من رأی النبی صلی الله علیه و سلم و طالت صحبته معه و ان لم یرو عنه و قیل و ان لم تطل. (تعریفات میر سید شریف جرجانی). رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون ذیل کلمهء صحابی و رجوع به صحابة در همین لغت نامه شود.

صحابیات.

[صَ بی یا] (ع ص نسبی، اِ) جِ صحابیة، و آنان زنانی هستند که درک صحبت رسول (ص) کرده اند.

صحابیة.

[صَ بی یَ] (ع ص نسبی، اِ)تأنیث صحابی. زنی که درک صحبت رسول (ص) کرده است. ج، صحابیات.

صحاح.

[صَ] (ع اِمص) تندرستی. (غیاث اللغات). || (ص) تن درست و درست. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) :
نفرستد بمن سقیم و صحاح
درد ندهد صحاح بفرستد.خاقانی.
|| درست. (مهذب الاسماء) (دهار). پاک از عیب. (غیاث اللغات) : فیها ثلثمائة دینار امامیة صحاح. (معجم الادباء چ مارگلیوث ج 2 ص 56). || طریق صحاح؛ راه سخت. (منتهی الارب). || (اِ) صَحاح الاَدیم؛ پوست نابریده. (منتهی الارب). فلان صحیح الادیم؛ ای غیر مقطوع علیه. (قطر المحیط).

صحاح.

[صِ] (ع ص، اِ) جِ صحیح. (اقرب الموارد) :
همه خواندند بر تو چیز نماند
یاد ناکرده از صحاح و کسور.ناصرخسرو.
|| جِ صَحاح. (منتهی الارب).

صحاح.

[صِ] (اِخ) صحاح اللغة. نام کتاب لغتی است تألیف اسماعیل بن حماد جوهری. رجوع به اسماعیل... شود :
در دارالکتب چو بازکند
نسختی از صحاح بفرستد.خاقانی.

صحاح.

[صِ] (اِخ) صحاح ستة. نام شش کتاب حدیث اهل سنت و جماعت که فقها و اصحاب حدیث بر آن اعتماد دارند و ارکان اساسی علم حدیث است و آن شش عبارت است از: الجامع الصحیح تألیف محمد بن اسماعیل بخاری (متوفی 256 ه . ق.) صحیح تألیف ابوالحسن مسلم بن حجاج نیشابوری (متوفی 261)، سنن تألیف ابن ماجة (متوفی 273)، جامع تألیف ترمذی (متوفی 279) سنن ابی داود (متوفی 275)، و سنن تألیف نسائی (متوفی 303). (از تاریخ ادبیات ایران تألیف دکتر صفا 67- 68) : و ائمهء متقدم تتبع بسیار کرده اند و بعضی [ احادیث نبوی ] را بازگزیده و آن را صحاح میخوانند. (رشیدی).

صحاح ستة.

[صِ حِ سِتْ تَ] (اِخ) رجوع به صحاح شود.

صحار.

[صِ] (ع ص) آشکارا. || (مص) آشکارا کردن کاری را. (منتهی الارب).

صحار.

[صُ] (ع اِ) اسمی است مشتق از صحر. یقال هؤلاء صحار؛ یعنی بنوالصحراء. و آنان از بنی قضاعة اند که در بیابان نجد جای گرفتند. زهیربن جناب گوید:
ستمنعها فوارسُ من بلیّ
و تمنعها الفوارس من صُحار.
(معجم البلدان).
|| عرق اسبان یا تب آنها. (منتهی الارب).

صحار.

[صُ] (اِخ) دهی است به یمن که در آن جامه ها سازند. (امتاع الاسماع ص 275).

صحار.

[صَ] (اِخ) قصبهء عمان است از جانب جبل و آن شهری است بزرگ و خوش هوا و پرمیوه و بنای آن با آجر و ساج است و در آن ناحیت چنان شهری نیست و گفته اند نسبت آن به صحاربن اِرم بن سام بن نوح علیه السلام است و بشاری گوید صحار قصبهء عمان است که بر دریای چین شهری بزرگ تر از آن نیست. شهری است معمور و پرجمعیت و زیبا و چاه های گوارا و هوا و آبهای خوش دارد و مناره ای بلند و زیبا در آخر بازارهای آن باشد، و صحار دهلیز چین و خزانهء مشرق و عراق است... و مسلمانان به سال 12 ه . ق. در خلافت ابوبکر آن را به صلح گرفتند. (معجم البلدان). و رجوع به اخبار الصین و الهند ص 7 شود.

صحار.

[صُ] (اِخ) مردی از عبدالقیس است. (منتهی الارب).

صحار.

[صُ] (اِخ) نام فرزند ارم بن سام بن نوح است. (مجمل التواریخ و القصص).

صحار.

[صُ] (اِخ) ابن عیاش عبدی. یکی از نسابین و خطبای عصر معاویه و از خوارج است. وی درک خدمت رسول (ص) کرد و از او دو یا سه حدیث روایت کند. از اوست: کتاب الامثال. (ابن الندیم). زرکلی در الاعلام آرد: صحاربن عیاش (یا عباس)بن شراحیل بن منقذ عبدی، از بنی عبدالقیس، وی خطیبی نیک گویا و عثمانی بود و او را صحبتی است و اخباری نیکو دارد. معاویه وی را پرسید بلاغت چیست؟ گفت: ایجاز است. پرسید ایجاز چیست؟ گفت: ان لاتبطی ء و لاتخطی ء. و او را با دغفل نسابة محاورت است. وی در فتح مصر حاضر بود و چون عثمان کشته شد بخونخواهی او برخاست و تا گاه مرگ به بصره اقامت جست و به سال 40 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی ج 2 ص 428). بهار از طبری آرد: که چون حکم بن عمرو تغلبی خمس غنائم مکران را بهمراهی صحار عبدی نزد عمر فرستاد، عمر وی را از مکران پرسید. صحار گفت: ارض سهلها جبل و ماؤها وشل و تمرها دقل و عدوها بطل و خیرها قلیل و شرها طویل و الکثیر بها قلیل و القلیل بها ضایع و ماورائها شر منها. (سبک شناسی ج 1 ص 275 از طبری چ قاهره ج 5 ص 7). و رجوع به عیون الاخبار ج2 ص172 و عقدالفرید چ محمد سعید العریان ج 2 ص 113 و ج4 ص113 و تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص231 شود.

صحار العبدی.

[صُ رُلْ عَ] (اِخ) رجوع به صحاربن عیاش عبدی شود.

صحار الیمانی.

[صُ رُلْ یَ] (اِخ) رجوع به صحاربن عیاش عبدی شود.

صحار عبدی.

[صُ رِ عَ] (اِخ) رجوع به صحاربن عیاش عبدی شود.

صحاری.

[صَ / صَ را] (ع اِ) جِ صحراء. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) :
تو نیز تجربت کن تا دستبرد بینی
تا بردوم بشعرت چون باد بر صحاری.
منوچهری.

صحاری.

[] (اِخ) ابن شبیب بن یزید. ابن اثیر در وقایع سال 119 ه . ق. گوید: در این سال صحاری در ناحیت جبل خروج کرد و نزد خالد (بن عبدالله قسری) شد و از او در باب فریضه پرسش کرد. خالد گفت پسر شبیب را با فریضه چه کار است؟ پس صحاری برفت و خالد پشیمان شد و از فتنهء او بترسید و کس بطلب وی فرستاد. لیکن صحاری بازنگشت و به جبل شد و بدانجا جمعی از بنی تیم اللات بن ثعلبة بودند. صحاری ماجرا بدیشان بگفت و آنان او را گفتند از پسر نصرانیه چه امید میداری؟ بهتر بود که با شمشیر بر سر او شوی و او را بکشی. صحاری گفت بخدا من فریضة را طالب نبودم و همی خواستم نزد او روم تا مرا انکار نکند، سپس وی را بخون فلان... که صبراً بدست او بقتل رسید بکشم و آنان را بخروج خواند و سی کس پیرو او شدند و خبر وی بخالد رسید، و او سپاهیان در پی صحاری فرستاد و در ناحیت مناذر با او روبرو شدند و صحاری جنگی سخت کرد و خود و یاران او کشته شدند. (کامل ابن اثیر چ مطبعهء ازهریه ج 5 ص 100).

صحاصح.

[صَ صِ] (ع ص، اِ) جِ صحصح. و منه: ترهات صحاصح؛ ای باطل.و اضافت آن نیکوتر است. (منتهی الارب). بسابس. لاطائلات. اباطیل.

صحاف.

[صِ] (ع اِ) فراهم آمدنگاه کوچک، آب را. (از منتهی الارب). جای جمع شدن آب. (غیاث اللغات). || جِ صحیفه :
از صحاف مثنوی این پنجم است
در بروج چرخ جان چون انجم است.
(مثنوی).
این جمع در منتهی الارب و اقرب الموارد و تاج العروس و دزی دیده نشد ولی در فرهنگ ناظم الاطباء آمده است.

صحاف.

[صِ] (ع اِ) جِ صَحفَه. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی).

صحاف.

[صَحْ حا] (ع ص، اِ)مصحف فروش. (ربنجنی) (معجم البلدان). || آنکه کتاب را بخیه زند و جلد کند. جلدساز کتاب. ترتیب دهندهء صحف. || فروشندهء صحف. || کسی که در خواندن صحیفه خطا کند. (اقرب الموارد).

صحافة.

[صِ فَ] (ع اِمص) روزنامه نگاری (در لغت رائج امروز). (المنجد): عالم الصحافة؛ جامعهء نویسندگان جرائد. (المنجد).

صحافی.

[صَحْ حا] (حامص) عمل صحاف. صحافی کردن. رجوع به صحاف و صحافی کردن شود.

صحافی کردن.

[صَحْ حا کَ دَ] (مص مرکب) صحافی. انجام دادن عمل صحافی. رجوع به صحاف و صحافی شود.

صحاک.

[صُ] (اِخ) دهی از دهستان شاه ولی بخش مرکزی شهرستان شوشتر مرکز دهستان کنار شمال باختری رود دز. 360هزارگزی جنوب باختری شوشتر، 33هزارگزی جنوب باختری اتومبیل رو دزفول به شوشتر. دشت، گرمسیر، سکنه آن 300 تن. آب آنجا از کارون. محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت. راه در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

صحایح.

[صَ یِ] (ع اِ) رجوع به صحائح شود.

صحایف.

[صَ یِ] (ع اِ) صحائف. جِ صحیفه. رجوع به صحائف شود.

صحب.

[صَ] (ع اِ) جِ صاحب. (منتهی الارب). اسم جمع صاحب. (غیاث اللغات). || (مص) بازکردن پوست مذبوح را و پاکیزه ساختن. (منتهی الارب).

صحب.

[صَ] (اِخ) ابن سعد. پدر قبیله ای است و از آن قبیله است اشعث صحبی شاعر. (منتهی الارب).

صحبان.

[صُ] (ع اِ) جِ صاحب. (منتهی الارب).

صحبت.

[صُ بَ] (ع اِمص) دوستی. خلطه. آمیزش. رفاقت. نشست و برخاست. همنشینی. مجالست :
ستد و داد مکن هرگز جز دستادست
که پسادست خلاف آرد و صحبت ببرد.
ابوشکور.
و مرا با این خواجه صحبت در بقیت سنهء احدی و عشرین و اربعمائه افتاد... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 104). و آنجا او را با خواجه پدرم رحمة الله علیه صحبت و دوستی افتاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 242). و غرض من از آوردن نام این مردمان دو چیز است یکی آنکه با این قوم صحبت و ممالحت بوده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 245). پس دراز کن ای سلطان مسعود... دست خود را و دراز کند به بیعت هر که در صحبت تست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 313).
ناز کن با من چندانکه کنی صحبت من
تا مگر صحبت دیرینه معادا نشود.
منوچهری.
مکن با اهل جهل ای یار صحبت
که زآن صحبت رسی هر دم به محنت.
ناصرخسرو.
بر زن و کودک کسان منگر
اگرت رغبت است صحبت حور.
ناصرخسرو.
غافل ساهی است از شناختن خویش
تا بتوانی مجوی صحبت غافل.ناصرخسرو.
صحبت تو نیستم بکار ازیراک
صحبت آن را کت او شناخت نشائی.
ناصرخسرو.
ره راست جوئی فضولی مجوی
گرت آرزو صحبت اولیاست.ناصرخسرو.
نیکنام از صحبت نیکان شوی
همچو از پیغمبر تازی بلال.ناصرخسرو.
خوار کند صحبت نادان ترا
همچو فرومایه تن خوار خویش.
ناصرخسرو.
نقل است که مردی مدتی در صحبت ابراهیم بود مفارقت خواست کردن... (تذکرة الاولیاء).
با مردم نا اهل مبادا صحبت
کز مرگ بتر صحبت نااهل بود.
خواجه عبدالله انصاری.
همه کار تو باد با عقلا
دور بادی ز صحبت جهلا.سنائی.
تا توانی مجوی صحبتشان
که نه ایشان نه نام و کنیتشان.سنائی.
آنکه با یوسف صدیق چنین خواهد کرد
هیچ دانی چه کند صبحت او با دگران.
سنائی.
منشین با بدان که صحبت بد
گرچه پاکی تو را پلید کند.سنائی.
کسی کش خرد رهنمون است هرگز
بگیتی ره و رسم صحبت نورزد
که صبحت نفاقی است یا اتفاقی
دل مرد دانا ازین هر دو لرزد
اگر خود نفاقی است جان را بکاهد
وگر اتفاقی بهجران نیرزد.سنائی.
بصحبت دوستان و برادران هم مناز. (کلیله و دمنه). و امید من در صحبت و دوستی تو همین بود. (کلیله و دمنه). هر آینه صحبت اشرار موجب بدگمانی باشد در حق اخیار. (کلیله و دمنه). احمق را از صحبت زیرک ملال افزاید. (کلیله و دمنه). حکما گویند برسه کار اقدام ننماید مگر نادانی. صحبت سلطان... (کلیله و دمنه).
ادب صحبت خلق از سر صدق
نسخت طاعت رب النعم است.خاقانی.
ندارم دل خلق وگر راست خواهی
سر صحبت خویشتن هم ندارم.خاقانی.
ای آنانکه در صحبت من یگانه و از الفت دیگری بری و بیگانه میباشید دامن جمع آورید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص445).
از صحبت پادشه بپرهیز
چون هیمهء خشک زآتش تیز.نظامی.
از چو منی سر بهزیمت نبرد
صحبت خاکی بغنیمت شمرد.نظامی.
خاک بنامعتمدی گشت فاش
صحبت نامعتمدی گومباش.نظامی.
سیه گوش را گفتند ترا ملازمت صحبت شیر بچه وجه اختیار افتاد. (گلستان). در این روزها دزدی بصورت درویشان برآمد و خود را در سلک صحبت ما منتظم کرد. (گلستان). از آن تاریخ ترک صحبت گفتیم و طریق عزلت گرفتیم. (گلستان). دو درویش خراسانی ملازم صحبت یکدیگر سفر کردندی. (گلستان). گفتا بعزت عظیم و صحبت قدیم که دم برنیارم. (گلستان). که اگر در صحبت بدان تربیت یافتی طبیعت ایشان گرفتی. (گلستان). وقتی از صحبت یاران دمشقم ملالتی پدید آمده بود. (گلستان). اگر صفای وقت عزیزان را از صحبت اغیار کدورتی باشد اختیار باقیست. (گلستان). درویشی بمقامی درآمد که صاحب آن بقعه کریم النفس بود. طایفهء اهل فضل و بلاغت در صحبت او هر یک بذله و لطیفه همی گفتند. (گلستان). یکی را از دوستان بر خود خواند تا وحشت تنهائی بدیدار او منصرف کند. شبی چند در صحبت او بود. (گلستان). مردم کاروان را دل به لابهء او قوی گشت و به صحبتش شادمانی کردند. (گلستان).
از صحبت دوستی برنجم
کاخلاق بدم حسن نماید.سعدی.
از دنیی و آخرت گزیر است
وز صحبت دوست ناگزیرم.سعدی.
هر که با من بد است و با تو نکو
دل منه بر وفای صحبت او.سعدی.
دوست بدنیی وآخرت نتوان داد
صحبت یوسف به از دراهم معدود.سعدی.
یکی چنانکه تو در صحبت تو بایستی
ولی چنانکه توئی در جهان کجا باشد؟
سعدی.
عاقبت برکند دل از صحبت
وز برای گل آتش افروزد.سلمان ساوجی.
شب صحبت غنیمت دان و داد خوشدلی بستان
که مهتابی دل افروز است و طرف لاله زاری خوش.
حافظ.
خوش بودی ار بخواب بدیدی دیار خویش
تا یاد صحبتش سوی ما رهبر آمدی.حافظ.
بیا که وقت شناسان دو کون بفروشند
بیک پیاله می صاف و صحبت صنمی.
حافظ.
گل عزیز است غنیمت شمریدش صحبت
که بباغ آمد از این راه و از آن خواهد شد.
حافظ.
دولت صحبت آن شمع سعادت پرتو
بازپرسید خدا را که به پروانه کیست.
حافظ.
پیر پیمانه کش ما که روانش خوش باد
گفت پرهیز کن از صحبت پیمان شکنان.
حافظ.
مرد صحبت نیستی از دیده ها مستور باش
ازبلادوری طمع داری ز مردم دور باش.
صائب.
- هم صحبت؛ همنشین. مجالس :
از این دیو مردم که دام و ددند
نهان شو که همصحبتان بدند.نظامی.
بهم صبحتان گفت کاین باغ نغز
که منظور چشم است و ریحان مغز.نظامی.
|| مواقعه. هم خوابی. هم بستری. مصاحبت. جماع :
باز رز را گفت ای دختر بی دولت
این شکم چیست چو پشت و شکم خربت
با که کردستی این صحبت و این عشرت
بر تن خویش نبوده است ترا حمیت.
منوچهری.
قاضی گفت ای زن از چه شکایت میکنی، شوهر نانت نمی دهد یا برگ خانه ات نمی کند یا آنچه شرط صحبت است بجا نمی آرد؟ (ترجمهء خطی سورهء یوسف کتابخانهء ملی رشت). رتقاء زنی را گویند که بر رحم او غشائی رسته باشد چنانکه مرد بدان سبب با وی صحبت نتواند کرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). عراف یمامة در کوفه آمد زنی پیش او شد و گفت چه می بینی؟ گفت پسر خویش را می بینم که با خواهر صحبت می کند. عراف گفت حال چنان است که می بینی بنگریدند چنان بود و این حدیث فاش گشت پسر را سیاست کردند. (یواقیت العلوم). || پرداختن به :
صحبت دنیا بسوی عاقل و هشیار
صحبت دیوار پر ز نقش و نگار است.
ناصرخسرو.
صحبت گیتی که تمنا کند؟
با که وفا کرد که با ما کند؟نظامی.
صحبت این خاک تو را خوار کرد
خاک چنین تعبیه بسیار کرد.نظامی.
|| همراهی. ملازمت : و در صحبت او پنجاه صره و در هر صره ده هزار دینار حمل فرمود. (کلیله و دمنه). در صحبت من خرگوشی فرستاده بودند. (کلیله و دمنه). گفت [ دزد ]میخواهم تا در صحبت تو باشم (کلیله و دمنه). || مجاورت :
برنگ خویش کنندت بدان نبینی آن
که زر بصحبت سیماب سیمگونه شود.
خاقانی.
|| در تداول فارسی زبانان، گفتگو. سخن گفتن. و با فعل کردن و ندرتاً با داشتن صرف شود. || عشق. محبت :
راست چون سوسن و گل از اثر صحبت پاک
بر زبان بود مرا آنچه ترا در دل بود.حافظ.

صحبت.

[صُ بَ] (اِخ) رجوع به صحبت لاری شود.

صحبت آباد.

[صُ بَ] (اِخ) دهی از دهستان میربیگ بخش دلفان شهرستان خرم آباد 60هزارگزی شمال باختری نورآباد، 30هزارگزی باختر اتومبیل رو خرم آباد بکرمانشاه. جلگه، سردسیر، مالاریائی، سکنه 240 تن. آب از چشمه ها و محصول آن غلات، لبنیات، پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان سیاه چادربافی. راه مالرو. ساکنین از طایفهء موسیوندند، و زمستان بقشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

صحبت آموخته.

[صُ بَ تَ / تِ](ن مف مرکب) مؤدب. باتربیت. آنکه راه و رسم معاشرت و سخن گوئی داند :
جهاندیده و دانش اندوخته
سفرکرده و صحبت آموخته.سعدی.

صحبت پاشیده.

[صُ بَ تِ دَ / دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) صحبت تمام شده. محفل از هم گسیخته :
گوشه گیری با حضور دل عجایب دولتی است
دانهء دام هما کن صحبت پاشیده را.
محسن تأثیر.

صحبت جوی.

[صُ بَ] (نف مرکب)عاشق. محبوب :
شه بدو بخشید آن مهروی را
جفت کرد آن هر دو صحبت جوی را.
مولوی.

صحبت داشتن.

[صُ بَ تَ] (مص مرکب) مجالس بودن. هم نشین بودن : با بدان صحبت مدار و بصحبت نیکان نیز قناعت مکن. (ابوسعید ابوالخیر). امیر بغداد که با امیر ماضی صحبت داشت و مکاتبت و مراسلت نمود از امیر ازین حدیث بیازرد. (تاریخ بیهقی ص 438).
جز که با درخورد خود صحبت ندارند از بنه
بر همین قانون که در عالم همی ارکان کنند.
ناصرخسرو.
خردمند با اهل دنیا برغبت
نه صحبت نه کار و نه یاوار دارد.
ناصرخسرو.
نقلست که هر که با او صحبت خواستی داشت شرط کردی، گفتی اول من خدمت کنم. (تذکرة الاولیاء).
من و دوستی چون دو مغز در پوستی صحبت داشتیم ناگاه اتفاق غیبت افتاد. (گلستان).
صبر چون پروانه باید کردنت در داغ عشق
ای که صحبت با کسی داری نه در مقدار خویش.
سعدی.
اگر کنج خلوت گزیند کسی
که پروای صحبت ندارد بسی.سعدی.
نیکنامی خواهی ای دل با بدان صحبت مدار
خودپسندی جان من برهان نادانی بود.
حافظ.

صحبت شدن.

[صُ بَ شُ دَ] (مص مرکب) در تداول امروز گفتگو کردن. مذاکره کردن.

صحبت کردن.

[صُ بَ کَ دَ] (مص مرکب) همنشینی کردن. معاشرت کردن. رفاقت کردن. مجالست کردن :
اگر با میر صحبت کرد میرانند میرش را
وگر با خان برادر شد خیانت دید از خانش.
ناصرخسرو.
هیچ مکن صحبت با خوی بد
خوی بد ایرا عدوی ریمنست.ناصرخسرو.
وگر با سرشبان خلق صحبت کرد خواهی تو
کناره کرد بایدت ای پسر زین بی کناره رم.
ناصرخسرو.
|| مباشرت با زنان. مواقعه. نزدیکی کردن با زن. درآمیختن با زن. || در تداول امروز، سخن گفتن.

صحبت لاری.

[صُ بَ تِ] (اِخ) نام وی ملا محمدباقر متخلص به صحبت و از مردم بیرم لار از توابع فارس است. در بدایت حال در مدرسهء قریهء رونیز بتحصیل پرداخت سپس بشیراز شد و به فراگرفتن علوم مشغول شد. معاصر وی صاحب تذکرهء دلگشا او را سخت ستوده و گوید صحبت را جودتی در ذهن و قوتی در حافظه بود لاجرم بر اقران خود برتری یافت و بمرتبهء عالی نائل آمد. سپس به لار بازگشت و به امامت جماعت و تألیف رسایل پرداخت. وی از تاریخ گذشتگان مطلع و در حلّ مسائل مشکله توانا و بر لغات عربی و پارسی واقف و در فنون ادب مهارت داشت. و هم او نویسد که مولانا زمانی بشیراز آمد و در مجلسی وی را تکلیف قلیان کردند از کشیدن امتناع کرد. سبب پرسیدم گفت که پندارم در شرع حرام باشد چه از خبائث است و خبائث به نص قرآن حرامست پرسیدم خبائث چیست گفت آنچه طباع از آن نفرت دارد گفتم سبحان الله پس حال ماهی آبهء لار چون است که تمامی آن دیار آن را از مائده های بهشت دانند و در نهایت ذوق و شوق خورند و خورانند. مولانا خجل گشت و مجلسیان بخندیدند و مولانا همانجا بشرب قلیان بازگشت. و گوید اشعار او قرب هشت هزار است. (مقدمهء دیوان صحبت چ 3 سال 1333). شیخ علی اکبر نهاوندی در جنة العالیه از شمس التواریخ آرد که وی بجمعه و جماعت میپرداخت و در پایان عمر نابینا گشت و به سال 1251 ه . ق. درگذشت. دیوان او از سی هزار بیت متجاوز است و از آن جمله است قصیدهء:
لمعات وجهک اشرقت و شعاع طلعتک اعتلی.
(از مقدمهء دیوان صحبت چ 3).
و نیز در مقدمهء دیوان وی (چ 3) آمده است: ملا محمدباقربن محمدعلی بن عبدالصمدبن شاه منصور المتخلص به صحبت لاری. تاریخ تولد آن مرحوم آنچه در این مدت سعی و مجاهدت شد بدست نیامد بطوری که از افواه هم شنیده شد و ظن قوی هم چنین است، مرحوم صحبت هشتاد و نه سال زندگانی کرد و اگر تاریخ وفات او بقول صاحب فارسنامه و شمس التواریخ 1251 ه . ق. بدانیم تولد وی سال 1162 و مصادف با آغاز سلطنت کریمخان زند است. صحبت در سن بیست سالگی علاوه بر تسلط در ادبیات فارسی و عربی و شعر و شاعری و غالب علوم بدرجهء اجتهاد رسیده است چنانکه از دیوان وی (چ 3 ص 203 به بعد) تبحر وی در فقه و اصول و فنون ادب مشهود است. صحبت با مرحوم حاجی اکبر نواب شیرازی صاحب تذکرهء دلگشا دوستی و الفتی تام داشته و مورد لطف فتحعلی شاه و حسینعلی میرزا حاکم فارس و پیشکار او زکی خان و نصیرخان حاکم لار بوده و در چند جای کتاب آنان را ستوده است. (از مقدمهء دیوان صحبت). و از اشعار اوست، از قصیده ای که در آن قصیدهء خاقانی که با مطلع «عید است و پیش از صبحدم مژده بخمار آمده» را تتبع کرده است:
هی هی گلست کاین چنین سرخوش ببازار آمده
یا سرخ رو ترکی ز چین با فر فرخار آمده
گل بسته از هر سو رده، گلزار چون آتشکده
گلبانگ نار مؤصده، بر گنبد نار آمده
فصل بهاران شد هلا، ای عندلیب مبتلی
اینک عروست بر ملا، خندان بگلزار آمده
با آنک گل از شست او، بدریده لب بگشوده رو
این مرغک بیهوده گو با نالهء زار آمده
بلبل منال ای بی ادب، وز جور گل بربند لب
برگوی نرگس را سبب، چبود که بیمار آمده
سرو است گل در بوستان، وقت ملست ای دوستان
پیلیم وز هندوستان، شکر بخروار آمده.
این قصیده در هشتاد و دو بیت و در مدح امیرالمؤمنین علی (ع) است. و نیز او راست:
لمعات وجهک اشرقت و شعاع طلعتک اعتلی
زچه رو الست بربکم نزنی بزن که بلی بلی
بجواب طبل الست او ز ولاچو کوس بلی زدم
همه خیمه زد بدر دلم، سپه غم و حشم بلا
پی خوان دعوت عشق او همه شب ز خیل کروبیان
رسد این صفیر مهیمنی که گروه غم زده الصلا
من و مهر آن مه خوبرو، که چو زد صلای بلا بر او
بنشاط و قهقهه شد فرو، که انا الشهید بکربلا
چو خوش آنکه آتش غیرتی زنیَم بقلعهء طور دل
فدککته و سککته متدکدکاً متزلزلا.

صحبتی.

[صُ بَ] (ص نسبی) هم صحبت. همنشین :
عمریست که ما صحبتی غم شده ایم
سرمایهء رشک اهل عالم شده ایم
باقر! من و غم جدا نگردیم ز هم
افیونی آشنائی هم شده ایم.
باقرکاشی (از آنندراج).

صحبت یساول.

[صُ بَ یَ وُ] (اِ مرکب)شخصی باشد که عصای نقره و طلا یا چماق و عصا بدست در محفل ایستاده میباشد و این نسبت سایر اهتمامیان معتبرتر و سردار آن را میرتوزک گویند :
در مجلسی که یار تو صحبت یساول است
مهر منیر بوتهء تیر تغافل است.
میرزا زکی ندیم.
شاهان هند را میرتوزک سه قسم می باشند: اول و دوم و سوم و هر کدام بجای خود امیر است امارتبهء اولین بالاتر و صحبت یساول تابع آن و روز دیوان عام صاحب نسق و میر اهتمام همین میر توزک اول میباشد. (بهار عجم) (آنندراج) (فرهنگ نظام).

صحبة.

[صُ بَ] (ع اِ) جِ صاحب. رجوع به صاحب شود.

صحبة.

[] (اِخ) شهری است از شام برکران دریای روم و اندر وی مسلمانان اند و شهرهائی اند با نعمت بسیار و کشت و برز بسیار و خواسته های بسیار. (حدود العالم ص 99 چ تهرانی).

صحت.

[صِحْ حَ] (ع مص، اِمص)تن درست شدن. (مصادر زوزنی). هیئة یکون بها بدن الانسان فی مزاجه و ترکیبه بحیث یصدر عنه الافعال سلیمةً. (بحرالجواهر). مقابل سقم و بیماری. سداد. تندرستی. سلامت. درستی. بشدن بیماری. برخاستن از بیماری. بی عیبی. بی آهوئی :
سلامت دان که در کم گفتن تست
چو صحت کان هم از کم خفتن تست.
ناصرخسرو.
و هر کجا بیماری یافتم که در وی امید صحت بود معالجهء او بر وجه حسبت کردم. (کلیله و دمنه). علاجی در وهم نیامد که موجب صحت اصلی تواند بود. (کلیله و دمنه). اگر در معالجت ایشان برای حسبت سعی پیوسته آید و صحت و خفت ایشان تحری افتد اندازهء خیرات و مثوبات آن که تواند شناخت. (کلیله و دمنه).
مدت ششماه میراندند کام
تا بصحت آمد آن دختر تمام.مولوی.
سلیمی که یک چند نالان نخفت
خداوند را شکر صحت نگفت.(بوستان).
بخسته درنگری صحتش فرازآید
بمرده برگذری زندگی ز سر گیرد.سعدی.
|| درستی. راستی : مگر آنکه بر صحت آن قول بکلی واثق باشی. (گلستان). اعمال مسلم را یا اعمال مؤمن را حمل بصحت باید کرد. تا ممکن است نباید گمان بد دربارهء مسلمان برد (؟).
- صحت عمل؛ درستی. درست کاری.
- صحت و سقم؛ راستی و نادرستی.

صحت آباد.

[صِحْ حَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اشتهارد بخش کرج شهرستان تهران 7000گزی جنوب باختر کرج. کنار راه کرج به اشتهارد. سردسیر. سکنه 176 تن. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، بن شن، صیفی، چغندر قند، لبنیات. شغل اهالی زراعت. راه ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

صحت خانه.

[صِحْ حَ نَ / نِ] (اِ مرکب)آبخانه. در بهار عجم و آنندراج آمده است که این لفظ چنانکه از آئین اکبری معلوم است موضوع حضرت عرش آشیانی (اکبر شاه) است.

صحت رسان.

[صِحْ حَ رَ / رِ] (نف مرکب) شفابخش. شفا دهنده :
نه تب اول حروف تبریز است
لیک صحت رسان هر نفر است.خاقانی.

صحت مند.

[صِحْ حَ مَ] (ص مرکب)صحیح المزاج. تندرست. رجوع به صحت شود.

صحت نامه.

[صِحْ حَ مَ / مِ] (اِ مرکب)قولی است در علم موسیقی ساختهء نصیرالدین طوسی. (غیاث اللغات) :
صد دل بیمار کرد انباز تصنیف سخن
هر صریر خامهء تأثیر صحت نامه است.
محسن تأثیر.
و در تعریف طاهرای چهارتاری :
نوای بلبلان شرمندهء او
بصحت نامه دلها زندهء او.
محسن تأثیر (از آنندراج).

صحت یافتن.

[صِحْ حَ تَ] (مص مرکب) شفا یافتن. تندرست شدن. بی آهو گشتن :
زآنکه صحت یافت از پرهیز رست
طالب مسکین میان تب درست.مولوی.

صح ذلک.

[صَحْ حَ ذا لِ] (ع جملهء فعلیه)درست است این. این صحیح است :
مولا شده جملهء ممالک
توقیع تو را به صح ذلک.نظامی.

صحر.

[صَ] (ع مص) پختن چیز را. || بجوش آوردن آفتاب دماغ کسی را و اذیت دادن آنرا. (منتهی الارب). || گرم کردن شیر تا سوخته شود. (تاج المصادر بیهقی).

صحر.

[صُ] (اِخ) وی دختر لقمان است و برادر او را لقیم نام بود. و لقیم و صحر بغارت شدند و شتران بسیار یافتند و لقیم بخانه شد و صحر شتری از آن لقیم را بکشت و پدر خویش لقمان را طعامی ساخت و لقمان چون دانست شتر از آن لقیم است از رشکی که بر فرزند خود میبرد دختر را چنان بزد که درگذشت و این عقوبت مثل گشت هر که را عقوبت بیند و او را گناهی نبود. و گویند ما لی ذنب الا ذنب صحر. و رجوع به البیان و التبیین چ مطبعهء رحمانیه ج 3 ص 27 شود.

صحر.

[صَ حَ] (ع اِ) سرخی سپیدی آمیخته. (منتهی الارب).

صحر.

[صُ حَ] (ع اِ) جِ صحرة. رجوع بدان لغت شود.

صحرا.

[صَ] (از ع، اِ) صحراء. دشت. ج، صحراوات، صحاری. (مهذب الاسماء). دشت هموار. گشادگی فراخ بی گیاه. بیابان. بر. هامون. زمین هموار و فراخ. اراجیح. بجدة. بریة. تیر. جبار. جَبّان. جبانة. جَرَد. مَلا. (منتهی الارب) :
بر که و بالا چو جه(1) همچون عقاب اندر هوا
بر تریوه راه چو جه(2) همچو بر صحرا شمال.
شهید بلخی (از لغت فرس).
عالم بهشت گشته کاشانه زشت گشته
عنبرسرشت گشته صحرا چو روی حورا.
کسائی.
آهو همی گرازد گردن همی فرازد
گه سوی کوه تازد گه سوی راغ و صحرا.
کسائی.
صحرای بی نبات پر(3) از خشکی
گوئی که سوخته است بابرنجک.دقیقی.
سپاهی که صحرا و دریا و کوه
شد از نعل اسبان ایشان ستوه.فردوسی.
نخواهم که با او بصحرا بود
هم آورد ار کوه خارا بود.فردوسی.
بتابید صحرا و هامون و دشت
تو گفتی که آتش از او درگذشت.فردوسی.
همه سوی صحرا سر و دست و پای
بزیر سم اسب جنگ آزمای.فردوسی.
صحرای سنگروی و که سنگلاخ را
از سم آهوان و گوزنان شیار کرد.فرخی.
سواری چند از طلیعه بتاختند که علی تکین از آب بگذشت و در صحرائی وسیع بایستاد... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 351). و خوردنیها به صحرا مغافصة پیش آوردندی و نیز میزبانیهای بزرگ کردی... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 107). امیر دیگر روز برنشست و به صحرا آمد... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 347). پس نماز دیگر برنشست و در آن صحرا میگشت و همهء اعیان با وی... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 198). پس از خلعت علی میکائیل بباغ صدهزار رفت و به صحرا آمد... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص366).
شادی بدین بهار چو می بینی
چون بوستان خسرو(4) صحرا را.ناصرخسرو.
زین چرخ برون، خرد همی گوید
صحراست یکی و بیکران صحرا.
ناصرخسرو.
رخ سبز صحرا بخندید خوش
چو بر وی سیاه ابر بگریست زار.
ناصرخسرو.
نیست چیزی دیدنی ز اینجا برون و زین قبل
کی گمان آید کزین گنبد برون صحراستی.
ناصرخسرو.
گاه سنگت همی کند بر کوه
گاه بادت کند به صحرا بر.مسعودسعد.
صواب آن است که... بر بامها و صحراها چشم اندازی. (کلیله و دمنه).
نگارینا به صحرا رو که صحرا حله می پوشد
ز شادی ارغوان با گل شراب وصل می نوشد.
خاقانی.
خواهم که راز عشقت پنهان کنم ز یاران
صحرای آب وآتش پنهان چگونه باشد؟
خاقانی.
حفت النار همه راه سقر گلزار است
باز خارستان سرتاسر صحرا بینند.خاقانی.
به صحرای عادی مزاجان عالم
چراغ وفا را ضیائی نبینم.خاقانی.
بر کوه چون لعاب گوزن اوفتد به صبح
هوئی گوزن وار به صحرا برآورم.خاقانی.
شهنشهی که به صحرا نسیم انصافش
ز زهر در دم افعی عیان کند تریاق.خاقانی.
دراین صحرا ز هر نقشی که چشم از وی برآساید
بجز رویت تماشائی نمی بینم نمی بینم.
خاقانی.
از روی همچو حورت صحرا چو خلد گشته
وز آه عاشقانت دریا بخار کرده.خاقانی.
زنهار تا به برج دگر کس بنگذری
برجت سرای من به و صحرات کوی من.
خاقانی.
صوفی و کنج خلوت سعدی و طرف صحرا
صاحب هنر نگیرد بر بی هنر بهانه.سعدی.
لیلی و باغ و لاله، مجنون و کوه و صحرا
هر آهوئی و دشتی، هر شیر و مرغزاری.
کاتبی.
- از صحرا یافتن، از صحرا جستن، از صحرا -آوردن؛ مفت و رایگان یافتن. (غیاث اللغات) :
کی بمجنون یا بفرهادش برابر میکنم
ما مگر دیوانهء خود را ز صحرا جسته ایم.
اشرف.
ز صحرا نیاورده بودیم دل را
که از ما ربودی به صحرا فکندی.
نقی اوحدی.
همچو مجنون ناتوانی از کجا عشق از کجا
یافت در صحرا مگر دیوانه جان خویش را.
سلیم.
- بر صحرا نهادن؛ آشکار کردن. پیدا کردن. هویدا کردن :
چو آدم را فرستادیم بیرون
جمال خویش بر صحرا نهادیم.
تا کمال علم او ظاهر شود
این همه اسرار بر صحرا نهاد.
عراقی همدانی.
- سر به صحرا نهادن؛ گریختن. فرار کردن. دیوانه شدن.
- صحرای آذرگون؛ صحرای آتشین. صحرای همانند آتش :
چو گوئی چیست این پرده بدینسان بر هوا برده
چو در صحرای آذرگون یکی خرگاهی از مینا.
ناصرخسرو.
- صحرای جان؛ عالم ارواح. عرصهء ارواح :
وقت استقبال مهد بخت او
قبه در صحرای جان بست آسمان.خاقانی.
این عالمی است جافی و از جیفه موج زن
صحرای جان طلب که عفن شد هوای خاک.
خاقانی.
ز آتشی کافتاد از حراق شب(5)
شمع در صحرای جان برکرد صبح.خاقانی.
- صحرای سیم؛ کنایت از صبح صادق است که صبح دوم باشد. (برهان قاطع) (انجمن آرای ناصری) (مجموعهء مترادفات).
- صحرای دل؛ پهنهء دل. عرصهء قلب :
صحرای دلم هزار فرسنگ
آتشکده کاروان ببینم.خاقانی.
عقاقیر صحرای دلهاست این دو
که سازنده تر زین دوائی نیابی.خاقانی.
- صحرای عشق؛ ملک عشق. میدان عشق. عرصهء عشق :
خیز و بصحرای عشق ساز چراگاه ازآنک
بابت رخش تو نیست آخور آخر زمان.
خاقانی.
- صحرای غم؛ ملک غم. وادی غم :
آن را مسلم است تماشا بباغ عشق
کو خیمهء نشاط به صحرای غم زند.خاقانی.
- صحرای فلک؛ عرصهء فلک :
بگذرند از سر مویی که صراطش دانند
پس به صحرای فلک جای تماشا بینند.
خاقانی.
- صحرای قدسی؛ کنایه از عالم لاهوت که ملکوت سموات باشد. (برهان) (انجمن آرای ناصری) :
دریای عقلی در دلش صحرای قدسی منزلش
از نفس کل آب و گلش صفوت در اجزا داشته.
خاقانی.
- صحرای هموار؛ املید. (منتهی الارب).
- صحرای هند؛ ملک هند. ملک هندوستان :
کوس و غبار سیاه طوطی و صحرای هند
خنجر و خون سپاه آینه و بحر چین.
خاقانی.
- صحرای یقین؛ عالم یقین. ملک یقین :
بیک لفظ آن سه خوان را از چه شک
به صحرای یقین آرم همانا.خاقانی.
-امثال: صحرا که نمانده اید، یا مگر صحرا مانده اید؟؛ برای مهمانی گویند که در رفتن شتاب دارد یا از ماندن نگران است.
آن سرش صحراست؛ بسیار وسیع است.
(1) - ن ل: چوچه.
(2) - ن ل: چون چه.
(3) - ن ل: بر.
(4) - خرم؟
(5) - ن ل: حراق چرخ.

صحراء .

[صَ] (ع اِ) صحرا. رجوع به صحرا شود.

صحراء .

[صَ] (ع ص) صفت مشبهه مؤنث اصحر. || خرمادهء سرخ و سپیدی آمیخته. یقال: حمار اصحر و اَتانٌ صحراء. (منتهی الارب).

صحراء الاهالة.

[صَ ئُلْ اِ لَ] (اِخ) نام موضعی است و یاقوت گوید نمی دانم در کوفه است یا جای دیگر. (معجم البلدان).

صحراءالبردخت.

[صَ ئُلْ بَ دَ] (اِخ)محلتی است در کوفه منسوب به بردخت ضبی عکلی شاعر و نام او علی بن خالد است. (معجم البلدان).

صحراءالمسناة.

[صَ ئُلْ مَ سَنْ نا] (اِخ)یاقوت گوید نام موضعی است و در آن عرب را وقعه ای بوده است و درست ندانم که در کجاست، و یوم الصحراء اشارت بدانست. (معجم البلدان).

صحراء ام سلمة.

[صَ ءُ اُمْ مِ سَ لَ مَ](اِخ) موضعی است در کوفه منسوب به ام سلمة دختر یعقوب بن سلمة بن عبدالله بن ولیدبن مغیرة مخزومی زن سفاح. (معجم البلدان).

صحراء بنی اثیر.

[صَ ءُ بَ اَ] (اِخ)صحرائی است در کوفه منسوب به مردی از بنی اسد موسوم به اثیر. (معجم البلدان).

صحراء بنی عامر.

[صَ ءُ بَ مِ] (اِخ) نام موضعی است و یاقوت گوید ندانم در کوفه است یا جای دیگر. (معجم البلدان).

صحراء بنی یشکر.

[صَ ءُ بَ یَ کُ](اِخ) نام موضعی است و یاقوت گوید ندانم در کوفه است یا در جای دیگر. (معجم البلدان).

صحرائی.

[صَ] (ص نسبی) منسوب به صحراء. بیابانی. بری. مقابل بستانی :
نکتهء او دانه و ارواحست مرغ
دانه زی مرغان صحرائی فرست.خاقانی.
شبروان چون کرم شب تابنده صحرائی همه
خفتگان چون کرم قز زنده بزندان آمده.
خاقانی.
حلقه کردند او چو شمعی در میان
سجده کردندش همه صحرائیان.مولوی.
همه دانند که من سبزهء خط دارم دوست
نه چو دیگر حیوان سبزهء صحرائی را.
سعدی.

صحرائی.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد. دوهزارگزی شمال خاوری مشهد. جلگه. معتدل. سکنه 279 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، تریاک. شغل اهالی زراعت و مالداری، قالیچه بافی. راه اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

صحرابر.

[صَ بُ] (نف مرکب) تیزرو. تندرو. سریع السیر :
پیوسته مرا زیر ران هیونی
صحرابر و دریاگذار دارد.مسعودسعد.

صحراخرام.

[صَ خُ] (نف مرکب) بناز روندهء در صحرا. خرامندهء در صحرا :
شتابنده را اسب صحراخرام
یرق داده زآن به که باشد جمام.نظامی.
که رسمی بود کآن صحراخرامان
بصید آیند بر رسم غلامان.نظامی.
مغرب گروهی است صحراخرام
مناسک رها کرده ناسک بنام.نظامی.

صحراخرک.

[صَ ؟] (اِخ) ده کوچکی است از بخش شهریار شهرستان تهران 7000 گزی جنوب علیشاه عوض. سکنه 30 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

صحرارو.

[صَ رَ / رُو] (نف مرکب)صحراگرد. صحرائی. بیابانی :
کرد صحرارو بیابانی
چون ازو یافت آن تن آسانی.نظامی.
و رجوع به صحرائی و صحرانشین شود.

صحرارود.

[صَ] (اِخ) قصبه ای از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فسا 6000گزی جنوب خاور فسا. کنار شوسهء فسا به جهرم. جلگه، گرمسیر و مالاریائی. سکنه 2650 تن. آب از قنات. محصول غلات، حبوبات، پنبه، تریاک، خرما، صیفی جات. شغل مردم زراعت، کسب، صنعت دستی قالی بافی، دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

صحراروی.

[صَ رَ] (حامص مرکب) سر به صحرا نهادن. از خود شدن. دیوانه شدن :
اگر چه دولت کیخسروی داشت
چو مدهوشان سر صحراروی داشت.
نظامی.

صحراریز.

[صَ] (نف مرکب) ریزان در صحرا. ریزنده در بیابان :
وز آنجا راه صحرا تیز برداشت
چو دریا اشک صحراریز برداشت.نظامی.

صحراسفید.

[صَ سِ] (اِخ) دهی از دهستان میمند بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد 42000گزی شمال خاور فیروزآباد. کنار راه مالرو میمند به سیمکان. جلگه، معتدل، مالاریائی. سکنه 84 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، برنج، تریاک. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

صحراشور.

[صَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ری شهرستان تهران 22000گزی باختر ری 30000گزی جنوبی راه رباط کریم، سکنه 6 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

صحراگرد.

[صَ گَ] (نف مرکب) بیابان گرد. || آنکه در بیابان گردد و کشت هاو مزارع را بپاید چهارپا و مردمان بدان گزند نرسانند. رجوع به صحراگردی شود.

صحراگردی.

[صَ گَ] (حامص مرکب)بیابان گردی. دشت نوردی. گردیدن در بیابان. رجوع به صحراگرد شود.

صحرانشین.

[صَ نِ] (نف مرکب) مقابل روستانشین. بادیه نشین. چادرنشین.تازی. وبر. بادی :
مهره نگر گو مباش افعی مردم گزای
نافه طلب گو مباش آهوی صحرانشین.
خاقانی.
کرد صحرانشین کوه نورد
چون بیابانیان بیابان گرد.نظامی.
احشام و صحرانشینان دو صنف بوده اند. (تاریخ قم ص 113).
چه خوش گفت بهرام صحرانشین
چو یکران توسن زدش بر زمین.سعدی.
سگی پای صحرانشینی گزید
بخشمی که زهرش ز دندان چکید.سعدی.
هزار سال گذشت از مصیبت(1) مجنون
هنوز مردم صحرانشین سیه پوشند.
بابافغانی.
دزدان را در میان هر قومی از صحرانشینان و دیه نشینان دوستان و شریکان بودند. (تاریخ غازان خان ص 278). و رجوع به صحرارو شود.
(1) - ن ل: حکایت.

صحرانشینی.

[صَ نِ] (حامص مرکب)چادرنشینی. در بیابان اقامت گزیدن. مقابل ده نشینی، شهرنشینی.

صحرانورد.

[صَ نَ وَ] (نف مرکب)بیابان نورد. تندرو. تیزتک : صحرانوردی، کوه پیکری، زمین هیکلی، ابررفتاری (اسب). (سندبادنامه ص251).
هم از تازی اسبان صحرانورد
هم از تیغ چون آب زهرآبخورد.نظامی.
نشست از برخنگ صحرانورد
همی داشت دیده به آن آبخورد.نظامی.
من و چند سالوک صحرانورد
برفتیم قاصد بدیدار مرد.سعدی.

صحرانوردی.

[صَ نَ وَ] (حامص مرکب)بیابان روی. بیان بری. راه بیابان بریدن. رجوع به صحرانورد و صحرا نوردیدن شود.

صحرا نوردیدن.

[صَ نَ وَ دَ] (مص مرکب) بیابان نوردیدن. راه بیابان طی کردن. رجوع به صحرانورد و صحرانوردی شود.

صحرانیوش.

[صَ] (نف مرکب)صحرانورد. (غیاث اللغات). رجوع به صحرانورد شود.

صحراوات.

[صَ] (ع اِ) جِ صحراء. رجوع به صحراء شود.

صحراوی.

[صَ] (ص نسبی) منسوب به صحراء. و رجوع به صحراء شود. || (اِ) قسمی گرگ آدمخوار.

صحرای اتک.

[صَ یِ اَ تَ] (اِخ) رجوع به اتک در این لغت نامه شود.

صحرای اسحاق.

[صَ یِ اِ] (اِخ) از طسوج لنجرود است. (تاریخ قم ص 113).

صحرای باغ.

[صَ یِ] (اِخ) نام یکی از دهستان های ششگانهء بخش مرکزی شهرستان لار. حدود و مشخصات آن بقرار زیراست: از شمال و خاور دهستان حومه. از جنوب دهستان گوده بخش بستک از باختر دهستان فداع. بخش مرکزی این دهستان در جنوب باختری بخش واقع. زمین آن جلگه. هوای دهستان گرم و آب مشروب از آب باران تأمین و زراعت اکثر دیمی است. محصولات آنجا عبارتند از: غلات، خرما، صیفی جات، لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری، صنعت دستی، معمولا قالی و چادرشب بافی. از 9 آبادی تشکیل یافته. نفوس در حدود 4000 تن و قراء مهم آن عبارتند از: هرمود، زروان، دشتی، خلور، باغ، میان ده. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

صحرای ترکمن.

[صَ یِ تُ کَ مَ] (اِخ)جلگهء مسطح صافی است و دو رود بزرگ اترک و گرگان از آن گذشته و از جنوب بقراسو محدود میشود. بستر این سه رود قریب پنج یا شش متر پست تر از سطح صحراست. صحرای ترکمن بعرض 50 و طول 120 کیلومتر و تقریباً مسطح و نشیب کمی بطرف مغرب دارد و در آن هیچ ناهمواری و برجستگی جز بعضی تپه های مصنوعی دستی مانند اتنون تپه (تپه طلا) و تخماق تپه دیده نمیشود. سابقاً که سطح بحر خزر بالاتر بوده این صحرا را آب گرفته و رودهای اترک و غیره رسوبات خفیفی در این قسمت (ایجاد کرده) و سنگهای درشت تر را در قسمتهای علیا قرار داده، ولی بعدها در موقعی که سطح بحر خزر کم کم پست شده رودها در رسوباتی که قبلا آورده بودند برای خود مجرایی تشکیل داده و فعلا در آن حرکت می کنند. (جغرافیای سیاسی مسعود کیهان ص 306).

صحرای سعدبن عبدالله.

[صَ یِ سَ دِ نِ عَ دِلْ لا] (اِخ) از طسوج و ناحیهء رود آبان. (تاریخ قم ص113).

صحرای شاه حسین.

[صَ یِ حُ سَ](اِخ) دشت همواری است از دهانهء نهر توسکارود در حدود یک میلی زاغ مرز و 8 میلی پلگان. (سفرنامهء رابینو ص60).

صحرای قدسی.

[صَ یِ قُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عالم لاهوتی. (فرهنگ شعوری).

صحرای قنبرآباد.

[صَ یِ قَمْ بَ] (اِخ)دهی از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد 30000گزی جنوب باختری اسفراین 2000گزی جنوب مالرو عمومی میان آباد به نیش کش. جلگه، معتدل. سکنه 124 تن. آب از قنات. محصول غلات، پنبه. شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

صحرای لوت.

[صَ یِ] (اِخ) رجوع به کویر لوت شود.

صحرای موسی یعقوب.

[صَ یِ سا یَ] (اِخ) از طسوج و ناحیهء رودآبان. (تاریخ قم ص 113).

صحرة.

[صَ رَ] (ع ص) گویند: لقیته صحرة بحرة، بالفتح بلاتنوین؛ یعنی دیدم او را گشاده بی حجاب و پرده و کذا صحرة بحرة بالتنوین. (منتهی الارب). دیدم او را رویاروی. (مهذب الاسماء).

صحرة.

[صُ رَ] (ع اِ) زمین هموار نرم میان سنگستان. ج، صُحَر. (منتهی الارب). صحراء. (مهذب الاسماء). || سرخی سپیدی آمیخته. (منتهی الارب). || تیرگی با سرخی کمی به سپیدی آمیخته. (منتهی الارب).

صحرة.

[صُ رَ] (اِخ) زمینی است غربی وادی صفراء. (منتهی الارب).

صحصاح.

[صَ] (ع ص) جای هموار و فراخ. (منتهی الارب).

صحصح.

[صَ صَ] (ع ص) زمین گشادهء هموار. (منتهی الارب). زمین هموار. (مهذب الاسماء). || باطل از هر چیزی. ج، صحاصح. (منتهی الارب).

صحصح.

[صَ صَ] (اِخ) موضعی است به بحرین. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

صحصح.

[صَ صَ] (اِخ) پدر قومی از تیم است. (منتهی الارب).

صحصح.

[صَ صَ] (اِخ) پدر محرز که یکی از بنی تیم اللهبن ثعلبة است. (منتهی الارب).

صحصح.

[صَ صَ] (ع اِخ) پدر قومی از طی است. (منتهی الارب).

صحصح.

[صَ صَ] (اِخ) نام مردی است که در عهد رشید در جزیره ای خروج کرد و بر دیار ربیعة دست یافت و رشید کس بجنگ او فرستاد و به سال 171 ه . ق. بقتل رسید. (ضحی الاسلام ج 3 ص 339).

صحصح.

[صُ صُ] (ع ص) رجل صحصح، کهدهد؛ مرد رسا، دانای امور، باریک بین. (منتهی الارب).

صحصحان.

[صَ صَ] (ع ص) زمین هموار و فراخ. (منتهی الارب).

صحصحان.

[صَ صَ] (اِخ) موضعی است میان حلب و تدمر. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

صحصوح.

[صُ] (ع ص) مرد رسا. دانای امور. باریک بین. (منتهی الارب).

صحف.

[صُ حُ] (ع اِ) جِ صحیفه. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). قوله تعالی : صحف ابراهیم و موسی (قرآن 87/19).
از شجر من شعرا میوه چین
وز صحف من فضلا عشرخوان.خاقانی.

صحف.

[صُ حُ] (ع اِ) جِ صحاف. (منتهی الارب).

صحف.

[صُ] (ع اِ) مخفف صُحُف :
هر آن صحف کز ایزد آورده اند
بر او بود هر دین که گسترده اند.اسدی.
تیهو گفتا به است سبزه ز سوسن ازآنک
فاتحهء صحف باغ اوست گه فتح باب.
خاقانی.

صحف آدم.

[صُ حُ فِ دَ] (اِخ) و آن بیست و یک صحیفه بوده است. (الفهرست ابن الندیم چ مصر ص 33).

صحف ابراهیم.

[صُ حُ فِ اِ] (اِخ) و آن ده صحیفه بوده است. (الفهرست ابن الندیم ص 33).

صحف شیث.

[صُ حُ فِ شَ] (اِخ) و آن بیست و نه صحیفه بوده است. (الفهرست ابن الندیم ص 33).

صحف موسی.

[صُ حُ فِ سا] (اِخ) و آن ده صحیفه بوده است. (الفهرست ابن الندیم ص 33).

صحفة.

[صَ فَ] (ع اِ) کاسهء بزرگ. ج، صِحاف. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). کاسهء پهن. (ترجمان علامهء جرجانی ص 63).

صحفی.

[صَ حَ فی ی] (ع ص) کسی که در قرائت صحیفه خطا کند. (منتهی الارب).

صحفی.

[صُ حُ فی ی] (ع ص نسبی)روزنامه نگار.

صح گذاشتن.

[صَ حَ گُ تَ] (مص مرکب) رجوع به «صَح» شود.

صحل.

[صَ] (ع اِمص) گلوگرفتگی یا سختگی سینه. شکستگی آواز. نارسائی آواز. (منتهی الارب).

صحل.

[صَ حِ] (ع ص) مرد گلوگرفته آواز. (منتهی الارب). گران آواز. (مهذب الاسماء).

صحل.

[صَ حَ] (ع مص) گلوگرفته شدن آواز کسی یا گران و گرفته و درشت گردیدن یا شکسته شدن یا گرفتگی. (از منتهی الارب). گران آواز شدن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی).

صحم.

[صُ] (ع ص، اِ) جِ اَصْحَم. (منتهی الارب). رجوع به اصحم شود.

صحماء .

[صَ] (ع ص) تأنیث اصحم. سیاه بزردی مایل. تیره رنگ. || تیره. || گردناک. (منتهی الارب).

صحمة.

[صُ مَ] (ع اِ) سیاهی بزردی مایل. یا تیرگی به اندک سیاهی یا سرخی در سپیدی. (منتهی الارب).

صحن.

[صَ] (ع اِ) میان سرای و ساحت آن. قَرعاء. (منتهی الارب). میان سرای. (مهذب الاسماء). صحن خانه. صحن سرای. باعة الدّار. (منتهی الارب). ساحت دار. ج، صُحون : صفه سخت و بلند و پهناور خرد بالا مشرف بر باغ و در پیش حوض بزرگ و صحنی فراخ. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص349).
صحن مجلس در مدور جام نوشین چشمه یافت
کآنچنان هم چشمه چشمه هم مدور ساختند.
خاقانی.
کعبهء ملک است صحن بارگاهش کز شرف
باغ رضوان را کبوترخانه ایدر ساختند.
خاقانی.
صحن ارم ندیدی در باغ شاه بنگر
حصن حرم ندیدی بر قصر شاه بگذر.
خاقانی.
صحن ارم تو را و در او روح را نشست
حصن حرم تو را و در او کعبه را قرار.
خاقانی.
در آن صحن بهشتی جای کردند
ملک را بارگه بر پای کردند.نظامی.
ز نرگس وز بنفشه صحن خرگاه
گلستانی نهاده در نظرگاه.نظامی.
بفرمود تا صحن سنگ سرای
بکندند و کردند نو باز جای.سعدی.
... و بدست آورده پیش ملک در صحن سراچه بداشتند. (سعدی).
از صحن خانه تا بلب بام از آن من
از بام خانه تا به ثریا از آن تو.وحشی.
|| عرصه. فضا. میدان. ساحت : صحن آن مرصع بزمرّد و مینا. (کلیله و دمنه). و صحن گیتی را بنور علم و معرفت آذین بستند. (کلیله و دمنه).
او جان عالم آمد در صحن عالم جان
چوگان و گوی او را میدان تازه بینی.
خاقانی.
آن جفت را کز او شد قوس قزح ملون
وآن طاق را کزو شد صحن فلک مطیر.
خاقانی.
الحق نهنگ هندوئی دریانمای از نیکوئی
صحنش چو آب لؤلؤی از چشم شهلا ریخته.
خاقانی.
باغ شما روی دوست صحن فلک روی باغ
صبح شما جام می حلقهء مه جام صبح.
خاقانی.
دایرهء افلاک را بالای صحن بادیه
کم ز جزم نحویان بر حرف قرآن دیده اند.
خاقانی.
دشت محرم صحن محشر گشته وز لبیک خلق
نفحهء صور اندرین پیروزه پنگان دیده اند.
خاقانی.
صحن فلک از بزان انجم
ماند رمه مضمران را.خاقانی.
صحن زمین ز کوکبهء هودج آنچنانک
گفتی که صدهزار فلک شد مشهرش.
خاقانی.
این پرده گرنه صحن بهشت است پس چرا
رضوان مجاور حرم روضه سان اوست.
خاقانی.
صبح رسالت او صحن گیتی را از ظلمت ضلال پاک کرد... (ترجمهء تاریخ یمینی ص 2).
باش چون دولاب نالان چشم تر
تا ز صحن جانت برروید خضر.مولوی.
صحن بستان ذوق بخش و صحبت یاران خوش است
وقت گل خوش باد کز وی وقت می خواران خوش است.
حافظ.
کدو در صحن بستان چیست باری
که جوید سر بلندی با چناری.
امیرخسرو دهلوی.
|| قدح بزرگ. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). رفد. عسف. (منتهی الارب). کاسهء بزرگ. بشقاب. طشت فراخ. (غیاث اللغات). طبق بزرگ. (غیاث اللغات) : دویست عدد چینی فغفوری از صحن و کاسه و نیم کاسه و غیره (تاریخ بیهقی). روزی هادی صحنی برنج نیمی بخورد و نیمی در وی زهر کرد و به مادر فرستاد. (مجمل التواریخ و القصص)... خوان رطب پیش او آوردند بخورد و گفت خوش است و چندی از صحن برگرفت و گفت به گیلان برم و آنجا بکارم. (مجمل التواریخ و القصص).
صحن فانید و حلقه می جوید
نیشکر هم نمی مزد بی بی.خاقانی.
گر با تو خصم آرش بود هم جفت او آتش بود
صحنات کمتر خوش بود با صحن حلوا داشته.
خاقانی.
زحمت آنجا چون توان بردن که بر خوان مسیح
خرمگس را صحن حلوا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
انگبینی به روغن آلوده
چرب و شیرین چو صحن پالوده.نظامی.
نان گرم و صحن حلوای عسل
برد آنکه در ثوابش بود امل.مولوی.
حلوا سه چار صحن شب جمعه چند بار
بهر ریا بخانهء هر گورخوان شود.سعدی.
اکنون سور است مردم آید بسیار
کار شگرف است و صحن ساخته کاچار.؟
|| شکم سُم. (منتهی الارب). درون سم اسب. || بن گوش اسب. (مهذب الاسماء). || زمین هموار. (غیاث اللغات). || سنج و آن دو صحن کوچک باشد یکی را بر دیگری زنند تا آواز برآید. (منتهی الارب). || (مص) نیکو کردن میان قومی. (تاج المصادر بیهقی). اصلاح کردن میان اشخاص. نیکو کردن. (منتهی الارب). || زدن کسی را. (منتهی الارب). زدن. (تاج المصادر بیهقی). || دادن کسی را چیزی در صحن. (منتهی الارب). چیزی دادن در قدح چوبین. (تاج المصادر بیهقی).

صحن.

[صَ] (اِخ) کوهی است نزدیک سوارقیة که آب خوش دارد. (منتهی الارب). کوهی است در بلاد سلیم بالای سوارقیة و در آن آبی است که هباءة نام دارد که دهنهء چاههای بسیاری است که از سوی پائین بیکدیگر راه دارد و آب بعضی در دیگری ریزد و آن آبی پاکیزه و گواراست. (معجم البلدان).

صحناء .

[صَ / صِ] (ع اِ) نانخورش است که از ماهی کوچک ترتیب دهند. فارسی ماهیابه. مشهیّ و مصلح معده است. (منتهی الارب). ماهی آبه. (دهار). صحناء و صحنا نانخورشی است که از ماهی سازند و صحنات اخص از اوست. کذا قال الجوهری. و در مغرب آرد که صحنا بفتح و کسر صیر است و آن بفارسی ماهیابه باشد و صحنات شامی و مصری نانخورشی است که از ماهی کوچک و سماق و آب لیمو و دیگر ترشیها سازند و آن مقوی و مبرد است معده را. (بحر الجواهر). صحنات. (غیاث اللغات). رجوع به صحنات شود.

صحناء الاذنین.

[صَ ئُلْ اُ ذُ نَ] (ع اِ مرکب) داخل هر دو گوش. (منتهی الارب).

صحنات.

[صِ] (اِ) نام نان خورش که در ملک مصر سازند که ماهی فربه پاره پاره کرده سه روز بغیر نمک نگاه دارند و بعد از آن نمک و سماق و عرق لیمو در ظرف کنند و در آفتاب نگاه دارند و بچوبی حرکت دهند تا نمک و ماهی آمیخته شود و بعد از آن استخوان او را از گوشت جدا کرده میخورند. (غیاث اللغات از منتخب و بحر الجواهر). ماهیابه. (ربنجنی). ادامی است که از صغار سمک کنند. نانخورشی که از ماهی های خرد شده سازند. هو السمک المطحون. (ابن بیطار ذیل کلمهء ربیثا). صحنات لغت هندوی طاریجی باشد و سریانی آن صحیثا و پارسی آن ماهیابه باشد. (از ترجمهء صیدنهء ابوریحان). و در برهان صَحنات ضبط کرده و گوید نوعی از طعام و خورشی است در لار که ماهیابه گویند، و آن را از ماهی اشنه پزند. داود انطاکی در تذکره آرد: صحنات را جز در عراق نشناسند و آنچه در مصر سازند و ملوحه نامند بدان ماند، و ساختن آن چنان است که ماهی خرد را گیرند و یا ماهی بزرگ را خرد کنند و سه روز بگذارند. سپس چند روز در نمک آب نهند... تا صاف شود و ملوحه همچنان درست ماند، و آن گرم و خشک است در اوائل دوّم و خشک کنندهء رطوبتها و گند بغل را ببرد و فالج را سود دهد و خلط را متعفن سازد... (تذکرهء انطاکی ص228 ج1). و در تحفه آرد: صحنات، بفارسی ماهیابه نامند و معمول لار و سایر مواضع است و با نان میخورند و طریق عمل آن است که ماهی ریزه را با آب و نمک در صحنی کرده چند روز بگذارند تا منفسح شود. پس بر هم زنند و صاف نموده استعمال کنند. در دوّم گرم و خشک و مجفف رطوبات معده و رافع بدبویی دهان که از رطوبت معده باشد. و جهت فالج و درد ورک و امراض بارده و مداومت او در رفع بدبویی عرق نافع و مولد خلط سوداوی و امراض آن و محرق خون و مورِث تشنگی و تعفن اخلاط و مصلحش بالخاصیه زنجبیل است و استعمال سرکه و ترشیها و در بعضی امزجه شیرینیها :
گر با تو خصم آرش بود هم جفت او آتش بود
صحنات کمتر خوش بود، با صحن حلوا داشته.
خاقانی.
و رجوع به معجم الادباء چ مارگلیوث ج 2 ص 235 شود.

صحن ارم.

[صَ نِ اِ رَ] (اِخ) عرصهء باغ ارم (بهشت شداد). || مجازاً، باغ خرم. باغی که در نزهت و خرمی چون بهشت ماند.

صحن الحیل.

[صَ نُلْ] (اِخ) گویند جایگاهی است و نیز گویند منازل اشجع است بایلیا. (معجم البلدان).

صحن الشبا.

[صَ نُشْ شَ] (اِخ) موضعی است در شعر کثیر. (معجم البلدان).

صحن پالوده.

[صَ نِ دَ] (اِ مرکب) کنایه از اندام نهانی زن بکر است. (آنندراج از شرح سکندرنامه). || در دو بیت ذیل نظامی «صحن پالوده» بمعنی صحن (بشقاب، کاسه) پالوده (فالوذج) است. رجوع به پالوده شود :
انگبین بروغن آلوده
چرب و شیرین چو صحن پالوده.نظامی.
شهد انجیر و مغز بادامش
صحن پالوده کرده در جامش.نظامی.

صحن دورنگ.

[صَ نِ دُ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از دنیا و عالم سفلی است. (برهان) (انجمن آرای ناصری). زمانه.

صحن روذان.

[صَ] (اِخ) نام موضعی است و امیر مبارزالدین را با اعرابی که در آن ناحیت دست بتاراج گشوده بودند مبارزتی افتاد و اعراب را بشکست. رجوع به تاریخ گزیده ص 643 شود.

صحن سرا.

[صَ سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومه بخش رودسر شهرستان لاهیجان 5هزارگزی باختر رودسر، کنار راه فرعی رودسر به املش جلگه، معتدل، مرطوب مالاریائی. سکنه 432 تن. آب از نهر پل رود. محصول برنج، چای، کنف، ابریشم، صیفی. شغل اهالی زراعت. مازندران محله در آمار جزء این ده منظور شده است یک ماشین برنج کوبی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

صحن سیم.

[صَ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از صفحهء کاغذ سفید باشد. || قرص ماه. (برهان) (انجمن آرای ناصری).

صحن عظیم.

[صَ نِ عَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از سطح ارض و روی زمین باشد. (برهان).

صحنک.

[صَ نَ] (اِ مصغر) طبق کوچک و رکابی و آن تصغیر صحن است که طبق بزرگ باشد. (غیاث اللغات) :
بی مغز قشریان که همه مقتدا شدند
چون صحنک غلافی چینی نما شدند.
نصیرای بدخشانی (از آنندراج).
و رجوع به صحن شود.

صحن وسیع.

[صَ نِ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بمعنی صحن عظیم است که کنایه از روی زمین و سطح ارض باشد. (برهان).

صحنة.

[صَ نَ] (ع اِ) بمعنی مصحنه است و آن آوندی است مانند کاسه. (منتهی الارب). || صحنه. سِن نمایش.

صحنة.

[صُ نَ] (ع اِ) زمین فراخ هموار نرم میان سنگستان. (منتهی الارب).

صحنه.

[صَ نَ] (اِخ) یکی از بخش های شهرستان کرمانشاهان. این بخش در شمال باختری شهرستان واقع و حدود آن بشرح زیر است: از طرف شمال به بخش سنقر کلیائی از شهرستان کرمانشاه. از طرف جنوب خاور کنگاور کلیائی از شهرستان کرمانشاه. از طرف جنوب خاور شهرستان نهاوند. از طرف جنوب بخش هرسین کرمانشاه. از طرف جنوب باختر دهستان دروفرامان بخش مرکزی کرمانشاه. از طرف باختر بدهستان های پای روند و بیلوار بخش مرکزی کرمانشاه. آب و هوای بخش نسبت به پستی و بلندی متغیر است بدینطریق که هوای دهستانهای خدابنده لو، کندوله سردتر از قسمت دشت دینور و دهستان چمچمال معتدل تر از سایر نقاط است و هوای قرای مجاور رودخانهء دینور دهستان چمچمال که برنج کشت مینمایند مالاریائی است. قرای بخش از رودخانه های گاماسیاب، دینور و شعبات آنها و چشمه ها مشروب می شود. محصول عمدهء بخش غلات آبی و دیمی، چغندر و حبوبات، لبنیات، تریاک و توتون می باشد. در این بخش چهار رشته کوه اصلی و چندین رشتهء منشعب از آنان مشاهده می شود: 1 - سلسلهء کوه پراو - این کوه در باختر بخش و شمال دشت دروفرامان واقع شده، امتداد آن شرقی و غربی و بکوههای شمالی تنگ کنشت متصل می شود. ارتفاع کوه بیستون واقع در شمال آبادی بیستون 2794 گز و بلندترین قلهء آن در خاور آبادی کوفه 3352 گز است. 2 - سلسلهء کوه شمالی - از قلهء مشهور امروله رشته ای در جهت شمال باختر منشعب از گردنهء مله ماس گذشته بارتفاعات شمالی دره خلیل منتهی می شود. بلندترین قلل این رشته کوه امروله بارتفاع 3193 گز، نخودچال در شمال آبادی کل گدار بارتفاع 3267 گز و قلهء دالاخانی بارتفاع 3138 گز است. 3 - رشتهء کوه بوالین - بین دهستان دینور و دهستان چمچمال و رودخانه های گاماسیاب و دینور واقع شده. ارتفاع بلندترین قلهء آن 2509 گز است. 4 - ارتفاعات جنوبی عامله و سراب بادیه که در منتهی الیه جنوبی بخش واقع و بلندترین قلهء آن 2267 گز است. برای اینکه ارتفاعات نسبت بدشت ها کاملاً مجسم شود ارتفاع چند نقطهء مهم تعیین می شود. ارتفاع صحنه 1342 گز. بیستون 1311 گز. میان راهان 1351 گز است. مهم ترین چشمه های این بخش عبارت اند از: سرآب بید سرخ مشهور به سرآب صحنه - سرآب بخوران - سرآب برناج - سرآب غلام ویس و سرآب چهار چشمهء صحنه. راه شوسهء کرمانشاه به طهران از وسط دهستانهای چمچمال و حومه، راه شوسهء کرمانشاه به سنقر از وسط دهستان دینور میگذرد. بواسطهء مسطح بودن اراضی بخش به اکثر قرای مهم، تابستان اتومبیل میتوان برد. بخش صحنه از چهار دهستان زیر و از 211 آبادی تشکیل (شده است و) جمعیت آن 47500 تن است. دهستان جومه 10 آبادی 6200 تن. دهستان خدابنده لو 21 آبادی 3900 تن. دهستان دینور 83 آبادی 23700 تن. دهستان چمچمال 97 آبادی 13700 تن. دهستان حومهء صحنه از ده آبادی تشکیل شده، قرای مهم آن عبارت اند از: سرآب بید سرخ و بید سرخ. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

صحنه.

[صَ نَ] (اِخ) قصبهء مرکزی بخش صحنه شهرستان کرمانشاهان در 61 هزارگزی کرمانشاه کنار شوسهء کرمانشاه به طهران واقع. مختصات جغرافیائی آن بشرح زیر است: طول 47 درجه و 33 دقیقه و عرض 34 درجه و 29 دقیقه - ارتفاع از سطح دریا 1342 گز. بنابراین 32 گز از کرمانشاه مرتفع تر است. هوای قصبه بواسطهء کثرت اشجار، رودخانهء دربند صحنه، وزش باد از دهلیز آب باریک و دربند خوش آب و هوا و تابستان معتدل است. آب قصبه از زه آب درهء دربند چهار چشمه تأمین می شود. محصول عمده غلات، حبوبات، انواع میوه جات، چغندرقند، تریاک، توتون میباشد. شغل ساکنین، عده ای کاسب بازار و در حدود 80 گاوبند زارع دارد. باغات میوه، قلمستانهای بسیار آبادی صحنه را محصور نموده است. خانه ها در بلندی پشته و کنار خاوری رودخانه واقع عموماً قدیم ساز و مرغوب اند. دکاکین قصبه در طول کوچه ای بعرض 4 الی 5 گز واقع، در حدود 240 باب دکان مختلف و چند باب قهوه خانه در کنار شوسه دارد. از ادارات دولتی بخشداری، شهرداری، اقتصادی، پست و تلگراف، تلفن، آمار، کشاورزی، دام پزشکی، بهداری، فرهنگ، گروهان ژاندارمری، دایرهء شعبهء بانک ملی، یک دبستان پسرانه و یک دخترانه، مسجد، یک خانقاه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5). در صحنه دخمه ای است که فروهر بالای آن منقوش است و این دخمه از آثار مادها است. (ایران باستان ص 221) (تاریخ صنایع ایران).

صحنهء بالا.

[صَ نَ یِ] (اِخ) دهی از دهستان آتابای بخش آق قلعه شهرستان گنبد قابوس 9هزارگزی جنوب باختری پهلوی دژدشت، معتدل، مرطوب، مالاریائی. سکنه 1500 تن. آب از چاه. محصول آنجا غلات، حبوبات، صیفی، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان قالیچه بافی و نمدمالی. راه فرعی به آق قلعه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

صحنهء پائین.

[صَ نِ یِ] (اِخ) دهی از دهستان آتابای بخش آق قلعه شهرستان گنبد قابوس 6هزارگزی جنوب باختری آق قلعه، جنوب رودخانهء گرگان، دشت، معتدل، مرطوب، مالاریائی، سکنه 600 تن. آب از رودخانهء گرگان. محصول آنجا غلات، لبنیات، حبوبات، صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان قالیچه بافی و نمدمالی. دبستان ملی و راه فرعی به آق قلعه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

صحنه ساز.

[صَ نَ / نِ] (نف مرکب)سازندهء صحنه. سازندهء سن نمایش. || آنکه حادثه یا وضعی مصنوعی ایجاد کند تا مقصود خود را بدست آرد.

صحنه سازی.

[صَ نَ / نِ] (حامص مرکب) کار صحنه ساز. رجوع به صحنه و صحنه ساز شود.

صحنه گردان.

[صَ نَ / نِ گَ] (نف مرکب) گردانندهء صحنه. تغییردهندهء صحنه. آنکه وظیفهء نمایش دهندگان روی سن را فرایاد آنان آرد و بدیشان تذکر دهد(1).
(1) - Regisseur.

صحنه گردانی.

[صَ نَ / نِ گَ] (حامص مرکب) عمل صحنه گردان.

صحو.

[صَحْوْ] (ع مص) هوشیاری. هوشیار شدن از مستی. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). از مستی بهوش آمدن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). مقابل سکر و مستی. || و در اصطلاح اهل تصوف عبارت است از معاودت قوت تمیز و رجوع احکام جمع و تفرقه با محل و مستقر خود. (از نفائس الفنون). صحو در اصطلاح صوفیه گم و نابود کردن اوصاف و عادات و سکر بمعنی استیلای سلطان حال است، و بعضی گفته اند صحو عود کردن بطرف ترتیب افعال، و فنا سقوط اوصاف بشری است. (از غیاث اللغات). و در تعریفات آرد: صحو بازگشت عارف است باحساس پس از غیبت و زوال احساس وی و کمترین درجه اندر صحو رؤیت بازماندگی بشریت بود. (کشف المحجوب هجویری ص232) :
موج خاکی فهم و وهم و فکر ماست
موج آبی صحو و سکر است و فناست.
مولوی.
جملهء ذرات در وی محو شد
عالم از وی مست گشت و صحو شد.
مولوی.
ای تو نارسته از این فانی رباط
تو چه دانی صحو و سکر و انبساط.مولوی.
باز آن جان چون بحق او محو شد
بازماند از سکر و سوی صحو شد.مولوی.
|| ترک دادن نادانی جوانی و کودکی و باطل را. || رفتن سردی. (منتهی الارب). || رفتن ابر یا پریشان شدن آن. (منتهی الارب). بشدن میغ. (تاج المصادر بیهقی).
- یومٌ صحو؛ روز بی میغ. (مهذب الاسماء).
|| پدید آمدن طریق. (مصادر زوزنی).

صحور.

[صَ] (ع ص) اَتانٌ صحور؛ خر مادهء سرخ سپیدی آمیخته. || خر مادهء پشتک زن. (منتهی الارب).

صحون.

[صُ] (ع اِ) جِ صحن. (قطر المحیط). رجوع به صحن شود.

صحون.

[صَ] (ع ص) ناقهء لگدزننده. (منتهی الارب).

صحة.

[صِحْ حَ] (ع مص) تندرست شدن پس از بیماری. (منتهی الارب). تن درست شدن. (تاج المصادر بیهقی) (مهذب الاسماء). و در کشاف اصطلاحات الفنون آرد: صحت و مرض از کیفیات نفسانیه است و ابن سینا گوید صحت ملکه و یا حالتی است که بدان افعال بدرستی صادر شود. و ملکه صحت است بالاتفاق، اما در حالت خلاف است که آیا خود صحت است و یا واسطه صحت باشد و نیز ابن سینا گوید: صحت ماهیتی است که بدن انسان در ترکیب مزاج چنان باشد که افعال از آن صحیح و سالم صادر شود و مرض خلاف صحت است. (تلخیص از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به ذیل تذکرهء ضریر انطاکی شود. || (اصطلاح کلام) بودن فعل است موافق امر شارع خواه آن فعل مسقط قضا باشد یا نه. (کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح فقه) صحت در افعال عبادی عبارت از آن است که فعل مسقط قضا باشد و در امور معاملاتی عبارت از آن است که آثاری که شرعاً بر عمل مترتب و از آن مطلوب است از آن بدست شود مانند ترتیب ملکیت بر بیع و بینونت بر طلاق. (کشاف اصطلاحات الفنون) (تعریفات جرجانی). || درست شدن کار. (منتهی الارب).

صحه کشیدن.

[صَحْ حَ / صِحْ حَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) علامت «صح» بالای کلمه یا جمله گذاشتن. رجوع به صحة گذاشتن و رجوع به صح شود.

صحه گذاری.

[صِحْ حَ / صَحْ حَ گُ](حامص مرکب) صحة گذاشتن. رجوع به صحة گذاشتن و رجوع به صح شود.

صحه گذاشتن.

[صِحْ حِ / صَحْ حَ گُ تَ] (مص مرکب) علامت «صح» بالای کلمه ای گذاشتن. اصل آن صَحَّ گذاشتن است. رجوع به صح شود.

صحی.

[صِحْ حی] (ع ص نسبی) منسوب به صحت. درخور بودن از نظر صحت و بهداشت.

صحیح.

[صَ] (ع ص) درست. (مهذب الاسماء). تندرست. (دهار) (غیاث اللغات). پاک از عیب. (غیاث اللغات). راست. سالم. تندرست. مقابل غلط و سقیم و بیمار. سدید. درواخ. پدرام. ج، اصحاح و صحائح. (منتهی الارب). صِحاح. (مجمع البحرین) :
گفت از این باب هر چه گفتی تو
من ندانسته ام صحیح و سقیم.ناصرخسرو.
بر معرفت تفسیر و تأویل و قیاس و دلیل و ناسخ و منسوخ و صحیح و مطعون اخبار و آثار واقف. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 398).
- حدیثِ صحیح؛ حدیثی است که سند او بروایت عدلی ضابط از مثل او متصل شده باشد و از شذوذ و علت سالم و ناقلان او معدل گشته باشند... و خطائی گوید: صحیح آن است که سند آن متصل باشد و ناقلان او معدل. (از نفائس الفنون). نزد امامیه حدیثی باشد که سلسلهء سند آن بالصراحة و یا بالفحوی بمعصوم رسد و جمیع روات آن سلسله در هر یک از طبقات موثق و عادل امامی باشند. (تقسیم ابن طاوس). و سید شریف گوید: صحیح حدیثی است که عدل روایت کند و لفظ آن از رکاکت خالی بود و معنی آن مخالف آیة و یا خبر متواتر و یا اجماع نباشد. (تعریفات جرجانی). و آن بر سه قسم است:
- صحیح اعلی؛ و آن قسمی است که عادل و امامی بودن تمامت روات آن مستند بعلم وجدانی خود شخص بود و یا مستند به شهادت عدلین باشد.
- صحیح اوسط؛ و آن خبری است که عادل و امام بودن روات آن در هر طبقه و یا بعض آنها اگر چه در یک طبقه هم باشد بقول یک تن عادل مستند باشد که قول او مفید ظن بود.
- صحیح ادنی؛ و آن حدیثی است که عادل و امامی بودن روات آن در هر طبقه و یا بعض آن مستند به ظنون اجتهادیه و استنباطیه باشد.
|| (اصطلاح صرف) کلمه ای است که مقابل فا و عین و لام آن حرف علة و یا همزه و یا تضعیف نباشد. (تعریفات میر سید شریف). || (اصطلاح حساب) عدد صحیح؛ مقابل کسر. عددی که فاقد کسر باشد. || (مربع...) مربع قائم الزوایا، متساوی الاضلاع. || (اصطلاح عروض) ضربی باشد که با سلامت بود از ازاحیفی که تعلق بضروب دارد چون قصر و حذذ و جبّ و زلل و مانند آن. (المعجم). || (اصطلاح فقه) در عبادات و معاملات آن است که ارکان و شرائط آن مجتمع باشد. (تعریفات جرجانی).
- صحیح الادیم؛ پوست نابریده. (منتهی الارب).
- صحیح البنیة؛ تن درست. سالم.
- صحیح الحدیث؛ راوی عادل. ضابط امامی مذهب.
- صحیح العمل؛ درست کار. درست کردار. راستکار.
- صحیح المزاج؛ تندرست. خوش بنیهء بی آهو. سالم.
- صحیح و سالم؛ از اتباع است.

صحیح.

[صَ] (اِخ) نام اسپ اسدبن رهیص طائی. (منتهی الارب).

صحیح.

[صَ] (اِخ) بر هر یک از کتب صحاح ستة گفته شود. رجوع به صحاح ستة شود.

صحیح النسب.

[صَ حُنْ نَ سَ] (ع ص مرکب) (سید...) پاکزاد. پاک گهر. آنکه سلسله نسب او تا هاشم بن عبدمناف محفوظ و معلوم باشد : یکی از سادات صحیح النسب که بحضرت خواجه، قدس الله روحه محبت و عقیدهء راسخ داشت... (انیس الطالبین بخاری، نسخهء خطی مؤلف ص94).

صحیح نگار.

[صَ نِ] (نف مرکب)اخبارنویس. (غیاث اللغات).

صحیح و اعم.

[صَ حُ اَ عَم م] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) (اصطلاح اصول فقه) حاصل آن اینکه در صورت ثبوت حقیقت شرعیه آیا الفاظی که شارع اسلام برابر ماهیات مجعوله و مخترعة اعم از عبادات مانند صلوة، حج، صوم، زکوة و یا معاملات وضع کرده است، خاص ماهیتی است که صحیح باشد یعنی اثر مطلوب از آن، بر وی مترتب شود و یا این اسامی خاص ماهیت صحیح و کامل نیست و بر ماهیت های فاسد یعنی فاقد اجزا و شرایط لازمه نیز گفته میشود، و بعبارت دیگر این الفاظ، ماهیت ها را اعم از صحیح و فاسد شامل میشود. طرفداران شق نخست را صحیحی و قائلین به شق دوم را اعمی نامند و هر دو طرف برای اثبات گفتهء خود و یا نقض قول خصم ادله ای اقامه کرده اند که تفصیل آن در کفایة الاصول چ 1341 صص20 - 29 و مقالات الاصول تألیف شیخ ضیاءالدین عراقی و تقریرات سیدابوالقاسم خوئی ج1 درج است.

صحیحة.

[صَ حَ] (ع ص) تأنیث صحیح. رجوع به صحیح شود.

صحیحین.

[صَ حَ] (ع ص، اِ) تثنیهء صحیح در حالت نصبی و جری || (اِخ) چون مطلق گویند مقصود صحیح مسلم و بخاری است. رجوع به صحاح و رجوع به صحاح ستة شود.

صحیر.

[صَ] (ع اِ) آواز خر. (منتهی الارب).

صحیر.

[صُ حَ] (اِخ) موضعی است بنزدیک فید. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صحیر.

[صُ حَ] (اِخ) کوهی است شمالی قَطن. (منتهی الارب). موضعی است بشمال جبل قَطن. (معجم البلدان).

صحیراء .

[صُ حَ] (ع اِ) نوعی از شیر. (منتهی الارب).

صحیرات الیمام.

[صُ حَ تُلْ یَ] (اِخ) نام جائی است. (منتهی الارب). رجوع به صخیرات و صخیرات الثمام شود.

صحیرة.

[صَ رَ] (ع اِ) شیری که آن را جوشانیده روغن بر آن ریخته باشند. (منتهی الارب). شیر به آتش گرم شده و سوخته. (مهذب الاسماء). || طعامی که از شیر و آرد سازند. (منتهی الارب).

صحیف.

[صَ] (ع اِ) جِ صحیفه. (منتهی الارب). روی زمین. (منتهی الارب).

صحیفة.

[صَ فَ] (ع اِ) نامه. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (دهار). ج، صحائف. صحف. (منتهی الارب). مهرق. طرس. (منتهی الارب). نامهء نبشته. || کتاب. ج، صحائف. صحف. (منتهی الارب). کتاب و رساله. (غیاث اللغات). سفر. (مفاتیح العلوم خوارزمی). دفتر. مصحف. در کشاف اصطلاحات الفنون از تفسیر عزیزی آرد: ابوذر غفاری پیغمبر (ص) را پرسید از جانب باری تعالی چند کتاب نازل شده است؟ فرمود یکصد و چهار کتاب: پنجاه صحیفه بر شیث و سی صحیفه بر ادریس و ده صحیفه بر ابراهیم و ده صحیفه بر آدم و چهار دیگر تورات و انجیل و زبور و فرقان است. و در حاشیهء کشاف یکصد و چهارده صحیفه نوشته است که ده صحیفهء آن بر حضرت موسی نازل گشته و آن سوای تورات است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || ورق کاغذ. ورق کتاب :
بر چرخ همچو لاله بدشت اندر
مریخ چون صحیفهء پرخونست.ناصرخسرو.
خاطر تو نبشت شعر و ادب
بر صحیفهء دلت بدست ضمیر.ناصرخسرو.
برآمده ز صحیفهء فلک چو شب انجم
چو روز در دل گیتی فروشده آواز.
مسعودسعد.
چون در حدّ کهولت و موسم عقل و تجربت رسند... صحیفهء دل را پر فواید بینند. (کلیله و دمنه). و ثمرات و فواید آن را بصحیفهء دل بنگاشتم. (کلیله و دمنه).
نه صحیفه است فلک هفت ده آیت ز برش
عاشقان این همه از سورت سودا شنوند.
خاقانی.
این هفت نقطه یک رقمند از خط کفش
و آن نه صحیفه یک ورق از دفتر سخاش.
خاقانی.
شرح مناقبش را باد آسمان صحیفه
تا در کف عطارد دیوان تازه بینی.خاقانی.
صحیفه های معانی نوشتی و سر آن
بدست مهر ببستی و مره بنهادی.خاقانی.
ای آنکه در صحیفهء حسن آیتی شدی
گوئی کز ایزد آمده در شان کیستی.خاقانی.
که آفتاب که کرد از هوا صحیفهء سیم
مثال نور نویسد بر او قلم تمثال.خاقانی.
دو صحیفه بر دست کرام الکاتبین. (ترجمهء تاریخ یمینی ص448). اولاد و اعقاب الیاس بعد از آن صحیفهء الیاس برخواندند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص291). وعدهء حق دررسید و صحیفهء عمرش ختم شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 206). صحیفهء دانش ایشان برین قرار و اتفاق ختم افتاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص105).
یک صحیفه ز نام نیک تو را
بهتر از صد خزانهء هنر است.ظهیرفاریابی.
گاه از قصبت صحیفه شویم
گه با رطبت بدیهه گویم.نظامی.
و آن نقش در صحیفهء خاطر او کالنقش فی الحجر نگاشته شد. (جهانگشای جوینی).
چو بر صحیفهء املا روان شود قلمش
زبان طعن نهد بر فصاحت سحبان.سعدی.
چه جای شکر و شکایت ز نقش بیش و کم است
که بر صحیفهء هستی رقم نخواهد ماند.
حافظ.
|| پوست روی مردم. ج، صحیف. (منتهی الارب). پوست روی مردم. (مهذب الاسماء) (ربنجنی). || روی زمین. ج، صحیف. (منتهی الارب) :
جان پاک تو در صحیفهء خاک
جسته از نار و نور پاک شده.خاقانی.
|| کاسه. (منتهی الارب).

صحیفهء تیغ سحر.

[صَ فَ / فِ یِ غِ سَ حَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از روشنائی صبح کاذب است که صبح اول باشد. (برهان).

صحیفهء زر.

[صَ فَ / فِ یِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب عالم تاب است. || رخ زرد. || برگهای خزان دیده. || رخسارهء عاشق. (برهان).

صحیفهء زرد.

[صَ فَ / فِ یِ زَ] (اِخ)گویند کتابی بود علی علیه السلام را و حوادث عالم تا روز قیامت در آن نوشته بود و آن کتاب بمحمدبن حنفیه و از او به ابی هاشم فرزند وی رسید و او چون بحمیمه نزد محمد بن علی بن عبدالله بن عباس رسید، آن صحیفه بوی تسلیم کرد و خود همانروز درگذشت و آن را صحیفهء علویه گفتندی. رجوع به همین لغت نامه ذیل کلمهء ابوهاشم عبدالله بن محمد بن الحنفیه شود.

صحیفهء سجادیه.

[صَ فَ / فِ یِ سَجْ جا دی یَ / یِ] (اِخ) نام کتابی است مشتمل بر ادعیهء مأثوره از امام سجاد علی بن الحسین علیه السلام و بر آن شروحی نوشته اند.

صحیفه گشای.

[صَ فَ / فِ گُ] (نف مرکب) گشایندهء کتاب. بازکننده :
کابدالدهر تا بود بر جای
باشد از نام او صحیفه گشای.نظامی.

صحیفی.

[صَ] (اِخ) شاعری است. صادقی کتابدار در مجمع الخواص آرد: وی از مردم شیراز و شخصی مصاحب و هم زبان است. آنقدر شاعروضع و بلندپرواز است که شاعری بسیار دلیر باید تا از وضع وی نترسیده در معرض سؤال و جواب او برآید. اغلب بزرگ زادگان احمق را پیدا کرده برای آنان بالبدیهه قصیده های بیمعنی میگفت و جایزه میگرفت. در آنموقع بسیار بی قید و لوند بود ولی اکنون تائب و پرهیزکار شده است. عاقبت بخیر باد. شعر ترکی و فارسی میگوید. (ترجمهء مجمع الخواص ص218).

صحینات.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز 65هزارگزی خاوری اهواز. 5هزارگزی راه رامهرمز به اهواز. دشت، گرمسیر، سکنه 75 تن. آب آن از چاه. محصول غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری، راه در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

صحیه.

[صِحْ ح ی یَ] (ع اِ) بهداری (اداره). رجوع به بهداری شود.

صخ.

[صَخ خ] (ع مص) زدن چیزی سخت را بر چیزی رست و سخت. (منتهی الارب). || کر کردن آواز گوش را. (منتهی الارب). کر کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی). || به منقار زدن زاغ پشت ریش شتر را. || آواز سنگ. (منتهی الارب).

صخٍ.

[صَ خِنْ] (ع ص) صَخی. ثوبٌ صخ؛ جامهء چرکین. (منتهی الارب).

صخاءة.

[صَ ءَ] (ع اِ) چرک. ریم. || تره ای است. (منتهی الارب).

صخاب.

[صَخْ خا] (ع ص) مرد با بانگ و فریاد. (منتهی الارب). || خروشان : نهری صخاب و جوئی پرآب یافتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص355). || مرد درشت آواز پلیدزبان. (منتهی الارب).

صخابة.

[صَخْ خا بَ] (ع ص) تأنیث صخاب. زن با بانگ و فریاد. (منتهی الارب). زن بلندآواز. (مهذب الاسماء).

صخاة.

[صَ] (ع اِ) چرک. || تره ای است. (اقرب الموارد).

صخب.

[صَ خَ] (ع مص) بانگ کردن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). فغان و فریاد بوقت زجر کردن. (غیاث اللغات). || آمیزش. || (اِ) بانگ و فریاد. || آواز در وقت خصومت. (منتهی الارب). آواز مشغله. (دستور الاخوان).

صخب.

[صَ خِ] (ع ص) مرد با بانگ و فریاد. یقال: ماء صخب الاَذی؛ آب با بانگ و آواز موج، و عین صخبة؛ چشمهء با بانگ و فریاد جوش، و حمار صخب الشوارب؛ خر سخت بانگ و آن که نهیق را در حلق خود گرداند. (منتهی الارب).

صخبان.

[صَ] (ع ص) مرد با بانگ و فریاد. ج، صُخبان. (منتهی الارب).

صخبة.

[صَ بَ] (ع اِ) مهرهء حب و بغض. (منتهی الارب).

صخبة.

[صَ خِ بَ] (ع ص) تأنیث صخب. (منتهی الارب).

صخبة.

[صُ خُبْ بَ] (ع ص) زن با بانگ و فریاد. (منتهی الارب).

صخد.

[صَ] (ع مص) سوختن چیزی را آفتاب. (منتهی الارب). گرمای آفتاب در کسی اثر کردن. (تاج المصادر بیهقی). || بانگ کردن گنجشک. || بانگ کردن کلاکموش. (منتهی الارب).

صخد.

[صَ] (اِخ) عمرانی گوید: بلده ای است. (معجم البلدان).

صخد.

[صَ خَ] (ع مص) نیک گرم شدن روز و غیر آن. (منتهی الارب).

صخدان.

[صَ / صَ خَ] (ع ص) یومٌ صخدان؛ روز نیک گرم. (منتهی الارب). روزی گرم. (مهذب الاسماء).

صخر.

[صَ] (ع اِ) جِ صخرة. رجوع به صَخْرة شود. || سنگ بزرگ. (غیاث اللغات) (دهار). خرسنگ. تخته سنگ.

صخر.

[صَ] (اِخ) رجوع به صخربن عمروبن الشرید شود.

صخر.

[صَ] (اِخ) رجوع به احنف بن قیس بن معاویه شود.

صخر.

[صَ] (اِخ) رجوع به ابی سفیان صخربن حرب شود.

صخر.

[صَ] (اِخ) نام جنّی است که خویشتن بصورت سلیمان درآورد و خاتم او بستد، و چهل روز پادشاهی راند و اجمال داستان بنقل ابن اثیر اینکه سلیمان یکی از ملوک جزائر را که بر طریق کفر بود بشکست و بکشت و دختر او را که بجمال سرآمد بود بزنی گرفت و او را به اسلام خواند وی بظاهر بپذیرفت لیکن پیوسته بر پدر خود میگریست و سلیمان او را دلداری میداد. روزی از سلیمان خواست تا دیوان را بفرماید که تمثالی از پدر وی بسازند تا او بدیدن آن شاد گردد. سلیمان بفرمود تا چنان کردند. لیکن دختر در نهان هر بام و شام با کنیزکان خود آن تمثال را سجده کردی و سلیمان را خبر نبود. چهل روز بگذشت و آصف بر ماجرا وقوف یافت و سلیمان را آگاه کرد و او آن تمثال را در هم کوفت و جامهء عبادت پوشید و به بیابان رفت و توبه و استغفار کرد و سلیمان را عادت چنان بود که چون به آب خانه شدی خاتم خویش به کنیزکی که نیک بدو واثق بودی دادی. روزی خاتم به کنیزک داد و به آبخانه شد. صخر بصورت سلیمان نزد کنیز آمد و خاتم بگرفت و بر تخت نشست و به حکم رانی پرداخت و چون سلیمان از آب خانه بیرون شد، خاتم از کنیزک بخواست گفت: تو کیستی؟ گفت: سلیمانم. گفت: دروغ میگوئی سلیمان بیامد و خاتم خود بگرفت و کنون بر تخت نشسته است. سلیمان سخت دل تنگ شد، سپس بهر جا رفتی و خود را سلیمان خواندی او را براندندی. بناچار نزد ماهیگیری بمزدوری رفت و او هر روز وی را دو ماهی دادی. سلیمان یکی را بفروختی و نان خریدی و دیگری را بخوردی. و چون آصف و دیگر وزیران سلیمان، رفتار صخر را مخالف شأن پیغمبران دیدند و از او حکمهای متناقض شنیدند دربارهء او به شک افتادند و صخر ماجرا دریافت و بگریخت و خاتم در آب انداخت. فی الحال ماهی آن را بربود و چنان شد که آن ماهی بدام صیاد افتاد و او به سلیمان داد و سلیمان دل او بشکافت تا بخورد، خاتم خود در آن دید. پس خدای را سپاس گفت و دیگر بار ملک خود بازیافت. و مدت پادشاهی صخر چهل روز بود برابر آن مدت که دختر در خانهء سلیمان بت پرستی میکرد. (کامل ابن اثیر ج1 صص101 - 102) :بدهیکلی که صخر جنی از طلعت او برمیدی و عین القطر از بغلش بگندیدی. (گلستان).
خداوند زر برکند چشم دیو
بدام آورد صخر جنی به ریو.سعدی.

صخر.

[صَ] (اِخ) از اجداد جذام از قحطانیة است و مساکن فرزندان او در بلاد شرق اردن است و جماعتی از ایشان به مصراند و بنوصخر از طی از قحطانیه، منازل آنان بین تیماء و خیبر و شام بوده است. (الاعلام زرکلی ج 2 ص428).

صخر.

[صَ خِ] (ع ص) مکانٌ صخر؛ جای سنگ ناک. (منتهی الارب).

صخر.

[صَ خَ] (ع اِ) جِ صخرة. رجوع به صخرة شود.

صخر.

[صَ] (اِخ) ابن جعد الخضری. وی شاعری فصیح است که دو دولت اموی و عباسی را دریافت و شیفتهء کاس دختر بجیر بود و مشهورترین شعر او دربارهء این دختر است. وی در حدود سال 140 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی ج2 صص428 - 429).

صخر.

[صَ] (اِخ) ابن جندلة مکنی به ابوالمعلی، تابعی است.

صخر.

[صَ] (اِخ) ابن جویریة. مکنی به نافع، محدث است.

صخر.

[صَ] (اِخ) ابن حبیب الشاعر. وی از بنی صبح بن کاهل از بطون هذیل است. (عقد الفرید ج3 ص288).

صخر.

[صَ] (اِخ) ابن حرب. رجوع به سفیان صخربن حرب شود.

صخر.

[صَ] (اِخ) ابن صدقة مکنی به صدقة، تابعی است. سجستانی حدیثی در بارهء منع زُخرفهء مساجد از او آورده است. (المصاحف ص150).

صخر.

[صَ] (اِخ) ابن عمروبن الشرید السلمی وی برادر خنساء است. عمرو پدر او بموسم دست صخر و برادر او معاویه را می گرفت و بر مردم فخر میکرد و می گفت من پدر دو فرزندم که نیکوترین مصر هستند و مانند این دو برادر از این پیش نبوده است و کسی بر او انکار نمیکرد. (زهر الاَداب ج4 ص72). و مرگ او چنان بود که صخر بغزوه ای شد و نبردی سخت بکرد و او را ریشی فراخ رسید که بدان بیمار شد و بیماری او بدرازا کشید و قوم بعیادت او شدند. روزی مردی زن او سلمی را پرسید امروز حال صخر چونست؟ گفت: نه زنده است که بدو امیدی بتوان داشت و نه مرده است تا او را شاید فراموش کرد. صخر سخن او بشنید و سخت بر وی گران افتاد و زن را پرسید. تو چنین گفته ای؟ گفت: آری و از تو عذری نخواهم و دیگری که بعیادت او شده بود از مادر وی حال او پرسید، گفت: سپاس خدای را که حال او بصلاح است و چند که سواد او میان ماست نیک است، صخر این ابیات بگفت:
اری ام صخر ماتمل عیادتی
و ملت سلیمی مضجعی و مکانی
و ما کنت أخشی ان اکون جنازة
علیک و من یغتر بالحدثان
فای امری ء ساوی بام حلیلة
فلاعاش الافی أذی و هوان
اهم بامرالحزم لواستطیعه
و قد حیل بینی العیر و النزوان
لعمری لقد انبهت من کان نائما
و اسمعت من کانت له اذنان.
و چون بهوش آمد سلمی را بگرفت و به عمود خیمه بیاویخت تا بمرد آنگاه (آسیب) آن ریش که می داشت او را برو درانداخت و بمرد. (عیون الاخبار ج4 صص118 - 119). و گویند حلقه ای از زره بجوف او رفت و قرحه ای پدید آورد و قطعه ای همچون دست از آن ناحیت برآمد و مردمان وی را اشارت ببریدن آن کردند و چون آن را ببریدند دیری نپائید. (زهرالاَداب ج4 ص72). خنساء خواهر وی او را بدین شعر بستاید:
و ان صخراً لتأتم الهداة به
کأنه علم فی رأسه نار.
و هم او گوید در رثاء وی:
و قائلة و النعش قدفات خطوها
لتدرکه یالهف نفسی علی صخر
الاثکلت ام الذین غدوا به
الی القبر ماذا یحملون الی القبر.
(عقد الفرید ج3 ص218).
خنساء را گفتند برادران خود را بستای گفت کان صخر والله جنة الزمان الاغبر و ذعاف الخمیس الاحمر و کان و الله معاویه القائل و الفاعل. قیل لها فایهما کان اسنی و افخر قالت اما صخر فحرالشتاء و اما معاویه فبردالهوآء. قیل لها فایهما اوجع و افجع قالت اما صخر فجمرالکبد و اما معاویه فسقام الجسد و برخواند:
اسدان محمرا المخالب نجدة
بحران فی الزمن الغضوب الانمر
قمران فی النادی رفیعا محتد
فی المجد فرعاً سودد متخیر.
(عقدالفرید ج3 ص219).

صخر.

[صَ] (اِخ) ابن مسلم بن نعمان عبدی. مردی شجاع و از رؤساء است و در جنگ های اشرس و ترک و در ماوراءالنهر حاضر بوده و در یکی از این جنگ ها به سال 110 ه . ق. بقتل رسید. (الاعلام زرکلی ج2 ص429).

صخر.

[صَ] (اِخ) ابن هلالی المزنی. رجوع به صخرالمزنی شود.

صخرآباد.

[صَ] (اِخ) قریه ای است از قرای مرو منسوب به صخربن عبدالله بن بریدة بن حصیب اسلمی و در آن جماعتی بوده است. (الانساب سمعانی ص350 ورق الف).

صخرآبادی.

[صَ] (ص نسبی) نسبتی به صخرآباد.

صخرات.

[صَ] (اِخ) موضعی است به عرفة. (منتهی الارب). و آن موقف رسول (ص) بوده است.

صخرات.

[صَ خَ] (ع اِ) جِ صخرة. (منتهی الارب). رجوع به صخرة شود.

صخرالجنی.

[صَ رُلْ جِنْ نی] (اِخ)رجوع به صخر شود.

صخرالمزنی.

[صَ رُلْ مُ] (اِخ) ابن هلال. وی تابعی و از رؤسای بنی مزینه و شجاعی دلیر بود و در زمرهء توابین بخونخواهی حسین بن علی (ع) بر عبیداللهبن زیاد خروج کرد و با بنی امیه بجنگید و به سال 65 ه . ق. بقتل رسید. (الاعلام زرکلی ج2 ص429).

صخرالمغربی.

[صَ رُلْ مَ رِ] (اِخ)(1)صخری بزرگ است قرب القنیت (الکنیز) و مسافت القنیت تا هیجار 32هزار گز است. (الحلل السندسیة ج2 ص 197).
(1) - Roca del moro.

صخربن الشرید.

[صَ رُ نُشْ شَ] (اِخ)رجوع به صخربن عمروبن الشرید شود.

صخر جنی.

[صَ رِ جِنْ نی] (اِخ) رجوع به صخر شود.

صخرة.

[صَ رَ] (ع اِ) سنگ بزرگ سخت. (منتهی الارب). سنگ بزرگ و سخت. (مهذب الاسماء). سنگ. (ترجمان علامهء جرجانی). سنگ بزرگ. (غیاث اللغات). خرسنگ. تخته سنگ. گران سنگ. رضمة جلمد. لر :
چو کوشم نهم بر سر سدره پای
چو خواهم کنم در دل صخره جای.نظامی.

صخرة.

[صَ رَ] (اِ خ) سنگی است در بیت المقدس و آن را صخرهء صَمّاء نیز گویند. (غیاث اللغات). سنگی است در بیت المقدس مانند حجرالاسود مکه، مزار است و چون حجرین گویند مراد آن صخرة و حجرالاسود است. رجوع به فهرست سفرنامهء ناصرخسرو و رجوع به نزهة القلوب ج3 ص17 شود.
این پرده گرنه صخرهء کعبه است پس چرا
لب های عرشیان همه بوسه ستان اوست.
خاقانی.
آستان حضرتش را از شرف
صخره و محراب اقصی دیده ام.خاقانی.
به بیت المقدس و اقصی و صخره
بتقدیسات انصار و شلیخا.خاقانی.

صخرة.

[صَ رَ] (اِخ) وی خواهر حصین عمری است که از فتاکان بود و با کمک اُخینس جهنی، مردی بازرگان از مردم کنده را بکشتند و مال او را قسمت کردند، سپس اخینس حصین را بفریفت و او را بکشت. چون دیری بگذشت و از حصین خبری بازنیامد صخرة خبر وی از همسایگان خود مراح و جرم بپرسید و چون اخینس این بشنید گفت :
... کصخرة اذ تسائل فی مراح
و فی جرم و علمهما ظنون
تسائل عن حصین کل رکب
و عند جهینة الخبرالیقین.
(عیون الانباء ج1 ص182).

صخرة.

[صَ رَ] (اِخ) از اقالیم اکشونیه است به اندلس. (معجم البلدان).

صخرة اکهی.

[صَ رَ تُ اَ] (اِخ) نام کوهی است. (منتهی الارب).

صخرة حیوه.

[صَ رَ تُ وَ] (اِخ) بلدی است به غربی اندلس. (معجم البلدان).

صخره صماء .

[صَ رَ / رِ یِ صَمْ ما] (ع اِ مرکب) صخرة صَمّاء؛ سنگ سخت رست. (منتهی الارب). || (اِخ) سنگی است در بیت المقدس که در هوا معلق مانده. چون یک بار زنی حامله را از خوف در زیر آن وضع حمل شده بود لهذا دیواری بزیر آن سنگ کشیده اند و گویند که دیوار با آن سنگ وصول نیافته، هنوز در هوا معلق است. (غیاث اللغات) :
زمزم فشانم از مژه در زیر ناودان
طوفان خون ز صخرهء صما برآورم.خاقانی.
صخره برآورد سر رفعت چو مصطفی
شکل قدم بصخرهء صما برافکند.خاقانی.
کعبه را بینند از حلقهء در حلقهء زلف
نقطهء خالش از آن صخرهء صما بینند.
خاقانی.
خاک اگر گرید و نالد چه عجب کآتش را
بانگ گریه ز دل صخرهء صما شنوند.
خاقانی.
بگوش صخرهء صما اگر فروخوانم
ز ذوق چاک زند کوه صدرهء خارا.
کمال اسماعیل.
نه آفتاب و نه مهتاب نور بخشیدی
اگر مقیم بدندی چو صخرهء صما.مولوی.
حاجت موری بعلم غیب بداند
در بن چاهی بزیر صخرهء صما.سعدی.

صخره گذار.

[صَ رَ / رِ گُ] (نف مرکب)سوراخ کنندهء صخره : صخره گذاری، صحرانوردی، کوه پیکری، زمین هیکلی [ اسب ]. (سندبادنامه ص251).

صخره محلقوت.

[] (اِخ) (سنگ انقسام) قلعه ای است طبیعی که در دشت معون در جنوب شرقی حبرون واقع است (سموئل 23: 38). داود در آنجا از دست شاؤل بطور عجیب رهایی یافت و بنا بر تحقیق اهل دانش صخرهء مرقوم در وادی ملکه در مشرق معون واقع است. (قاموس مقدس).

صخرة موسی.

[صَ رَ تُ سا] (اِخ) نام آن در قرآن عزیز آمده است و در بلد شروان قرب دربند است. (معجم البلدان ذیل همین کلمه). و در ذیل کلمهء شروان آرد: گویند به قرب آن صخرهء موسی علیه السلام است که ماهی را در آنجا فراموش کرد، فی قوله تعالی: قال ارایت اذ اوینا الی الصخرة فانی نسیت الحوت (قرآن 18/63). گویند صخره صخرهء شروان است. در نزهة القلوب آرد که آن صخره صخرهء شروان است و آن بحر جیلان است و آن قریه دیه باجروان... در صورالاقالیم آمده که صخرهء موسی در انطاکیه بوده است و در کتب تفاسیر این حکایت را در مجمع البحرین میگویند و این روایت سوم درست است. (نزهة القلوب ص9 ج3). در مسالک الممالک گوید صخرهء موسی علیه السلام و چشمهء حیوان در شماخی قصبهء شروان بوده است. (نزهة القلوب ج3 ص92). و صخره موسی علیه السلام بقولی در انطاکیه بوده است. (نزهة القلوب ج 3 ص269). جایگاهی در ساحل بحرالشام.

صخریة.

[صَ ری یَ] (ع اِ) سنگستان. (غیاث اللغات) (آنندراج).

صخف.

[صَ] (ع مص) به بیل کاویدن زمین را. (منتهی الارب).

صخم.

[صَ] (ع مص) سوختن چیزی را آفتاب. (منتهی الارب).

صخماء .

[صَ] (ع ص، اِ) زمین سنگلاخ سوخته مخلوط به نرم و درشت. (منتهی الارب).

صخوب.

[صَ] (ع ص) سخت آواز. (منتهی الارب).

صخود.

[صُ] (ع مص) گوش داشتن بسوی کسی. (منتهی الارب).

صخور.

[صُ] (ع اِ) جِ صخرة. (منتهی الارب) : همه بر آن منکر شدند و اتفاق کردند که شهادات صخور همه افک و زور است. (ترجمهء تاریخ یمینی ص353).

صخة.

[صَخْ خَ] (ع اِ) آواز سنگ. (منتهی الارب).

صخیً.

[صَ خَنْ] (ع مص) چرکین و ریمناک شدن جامه. (منتهی الارب). || بگشادن آتش را. (منتهی الارب). منتهی الارب هر دو مصدر را ناقص یائی ضبط کرده است. لیکن در قطر المحیط بمعنی دوم از ناقص واوی آمده است نه یائی.

صخیخ.

[صَ] (ع اِ) آواز سنگ. (منتهی الارب). || آواز زدن چیزی سخت را بر صخرة. || (مص) بمنقار زدن زاغ پشت شتر را. (قطر المحیط).

صخیر.

[صَ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب).

صخیرات.

[صُ خَ] (اِخ) مصغر جمع صخرة و آن صُخَیْراتُ الثُّمام است و نبتی است ضعیف که آن را خوص یا شبه خوص است و بسا که آن را در وسادة کنند و آن منزل رسول (ص) است به بدر بین سیالة و فرش و در مغازی صخیرات الیمام آمده است. رجوع به صخیرات الثمام شود.

صخیرات الثمام.

[صُ خَ تُثْ ثُ] (اِخ)منزلی است که رسول صلی الله علیه و سلم در آن فرود آمد... چنین است در قاموس و گویا تصحیف صخیرات الیمام است یا آنکه موضع دیگری است. در مجمع در باب صاد مع الحاء آورد: رای رجلا یقطع سمرة بصحیرات الیمام، و آن نام موضعی است و یمام درختی و مرغی است و آن مصغر جمع صخرة است و هی ارض لینه تکون وسط الحرة، و تفسیر یمام به مرغ درست است لکن معروف در درخت ثمام است به ثاءِ مثلثه. (منتهی الارب).

صخیرة.

[صُ خَ رَ] (اِخ) حصاری است در اندلس از اعمال ماردة. (معجم البلدان).

صخیرة.

[صُ خَ رَ] (اِخ) دهی است بحجاز. (منتهی الارب).

صد.

[صَ] (عدد، اِ) عدد معروف لفظ فارسی است، در اصل به سین مهمله بوده است، قدما بجهت رفع اشتباه بکلمهء دیگر که سد باشد بمعنی حائل و مانع، اسم عدد را به صاد نوشتند. (غیاث اللغات). نمایندهء آن در ارقام هندی 100 و در حساب جمل ق باشد و به عربی مائة. (منتهی الارب). عدد پس از نود و نه و پیش از صد و یک. تذریف؛ فزون آمدن بر صد. (منتهی الارب) :
ای آنکه من از عشق تو اندر جگر خویش
آتشکده دارم صد و بر هر مژه ای ژی.
رودکی.
ز بالا فزون است ریشش رشی
تنیده در او خانه صد دیوپای.معروفی.
از صد هزار دوست یکی دوست دوست نی
وز صد هزار مرد یکی مرد مرد نی.
شاکربخاری.
نشسته به صد خشم در کازه ای
گرفته بچنگ اندرون بازه ای.خجسته.
به صد کاروان اشتر سرخ موی
همه هیزم آورد پرخاشجوی.فردوسی.
از دل و پشت منار ری برآید صد تراک
کز زه عالی کمان خسرو آید یک ترنگ.
عسجدی.
چو آمد بر میهن و مان خویش
ببردش به صد لابه مهمان خویش.اسدی.
ما را چه از این گر همه کس بد بیند
هر عیب که در ما بود او صد بیند.
عمادی شهریاری.
|| و این عدد افادهء تکثیر کند: صدبار، صدپاره، صدپر، صدپایه، صدتو، صدچراغ، صدچشمه، صددله، صدرو.
-امثال: صد رحمت به کفن دزد اولی؛ یعنی اولی انصافش بیشتر بود.
دوصد من استخوان خواهد که صد من بار بردارد.
نظیر :
کار هر بز نیست خرمن کوفتن
گاو نر میخواهد و مرد کهن.
رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.
چونکه صد آمد نود هم پیش ماست
عالی واجد مرتبهء سافل است با زیاده:
نام احمد نام جمله انبیاست
چونکه صد آمد نود هم پیش ماست.
مولوی.
یکی بر صد آید نه صد بر یکی. (مجموعهء امثال هند). یعنی جزء تابع کل است نه برعکس.

صد.

[صَدد] (ع مص) برگردانیدن. (ترجمان علامهء جرجانی) (دهار). بگردانیدن. بگشتن. (تاج المصادر بیهقی). بگردیدن و بگردانیدن. (مصادر زوزنی). اعراض کردن. (منتهی الارب). بازداشتن. منع. صرف. بَثر :
خورشید چون نبرده حبیبی که با حبیب
گاهیش وصل و صلح و گهی جنگ و صد بود.
منوچهری.

صد.

[صُدد] (ع اِ) کوه. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || ناحیهء وادی و جانب آن. (منتهی الارب).

صدٍ.

[صَ دِنْ] (ع ص) تشنه. (قطر المحیط) (منتهی الارب). از صدی ناقص یائی است.

صدآء .

[صَدْ] (ع ص) تأنیث اصدَأ. اسب مادهء کمیت. (منتهی الارب).

صدآء .

[صَدْ] (اِخ) چاهی است یا چشمه ای است که شیرین تر از آن آبی در عرب نیست. (منتهی الارب) (قطر المحیط). و رجوع به صَدّاء شود.

صدآء .

[صَدْ] (ع ص) کتیبة صدآء؛ لشکر غرق آهن که از آن بوی زنگ آید. (منتهی الارب). و در قطر المحیط کتیبة صدأی ضبط کرده است.

صدا.

[صَ] (ع اِ)(1) معرب «سدا» است(2) و آن آوازی باشد که در کوه و گنبد وامثال آن پیچد و باز همان شنیده شود و در عربی نیز همین معنی را دارد. (برهان). بانگ که بر کوه افتد. (بحر الجواهر). آواز که از گنبد و کوه و چاه و غیره بازآید و مطلق هر آواز را نیز گویند. (غیاث اللغات). ابن الجبل. ابن الطود. ابنة الجبل. بنات رضوی. (المرصع). نوف. بانگ. پژواک. پژوال. چرنگ. صوت. آواز. در عربی صدی است. || (اصطلاح فیزیک) صدائی است که از انعکاس صوت بوجود می آید. به این قسم که چون امواج صوتی با سطح انعکاس تلاقی نمایند، منعکس میگردند و صدائی نظیر صدای اولی احداث مینمایند، شرط لازم برای اینکه صدا از صدای اصل تمییز داده شود اینستکه فاصلهء شخص تا سطح انعکاس لااقل هفده متر بوده باشد :
شجر کافور چون زاید نگوئی حکمتش با من
صدا از کوه چون آید چگونه نی شکر دارد.
ناصرخسرو.
وزآن شبدیز تندرشیهه او
زمانه پر صدا چون کوهسار است.
مسعودسعد.
هرچه گویم همی بر این سر کوه
پاسخ من همه صدا باشد.مسعودسعد.
سقفش به صدا پس از دو هفته
بی هیچ مدد نشیدخوانست.انوری.
گر ز غمم صد یکی شرح دهم پیش کوه
آه دهد پاسخم کوه بجای صدا.خاقانی.
گر این فصل بر کوه خوانی همانا
که جز بارک الله صدائی نیابی.خاقانی.
اگر بکوه رسیدی روایت سخنش
زهی رشید جواب آمدی بجای صدا.خاقانی.
آخر آوازی در کوهی دهی صدائی باز دهد. (سندبادنامه ص54).
مگر طشت دوشینه کافتاده بود
بوقت سحرگه صدا داده بود.نظامی.
صدائی برآورد کوه از نهفت
همان را که او گفته بد بازگفت.نظامی.
این جهان کوه است و فعل ما ندا
بازگردد این نداها را صدا.مولوی.
پرس پرسان کاین مؤذن کو کجاست
که صدای بانگ او راحت فزاست.مولوی.
گوئی کدام سنگدل این پند بشنود
بر کوه خوان که باز بگوش آیدش صدا.
سعدی.
ترا که این همه بلبل نوای عشق زند
چه التفات بود بر صدای منکر زاغ.سعدی.
گر برسد نالهء سعدی به کوه
کوه بنالد بزبان صدا.سعدی.
از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر
یادگاری که در این گنبد دوار بماند.حافظ.
منزل سلمی که بادش هردم از ما صد سلام
پر صدای ساربانان بینی و بانگ جرس.
حافظ.
بانگ گاوی چه صدا بازدهد عشوه مخر
سامری کیست که دست از ید بیضا ببرد.
حافظ.
ندای عشق تو دیشب در اندرون دادند
فضای سینهء حافظ هنوز پر ز صداست.
حافظ.
ساقی بیا که عشق صدا می کند بلند
کآنکس که گفت قصهء ما هم ز ما شنید.
حافظ.
ما می به بانگ چنگ نه امروز میکشیم
بس دور شد که گنبد چرخ این صدا شنید.
حافظ.
سنگین نمی شد این همه خواب ستمگران
می شد گر از شکستن دلها صدا بلند.صائب.
شد فزون ناله و افغان من از بخت سیاه
سرمه حرفی است که گویند صدا میگیرد.
مخلص کاشی (از آنندراج).
چه موسم است که گر ناله می کند بلبل
صدای قهقهه در صحن باغ می پیچد؟
طالب آملی (از آنندراج).
و با برداشتن دادن، گرفتن، نشستن ترکیب گردد. رجوع به ذیل هر یک از این لغات شود.
- یک صدا؛ متحد، هم آواز. متفقاً.
- امثال: شما اسم بگذارید تا ما صدا کنیم.
یک دست بی صداست؛ یعنی توفیق از آن جمعیت است. رجوع به امثال و حکم شود.
|| بوم. (منتهی الارب). رجوع به صدی شود. || تن مرده. رجوع به صدی شود. || دماغ. (منتهی الارب) (بحر الجواهر). رجوع به صدا شود.
(1) - در تداول فارسی زبانان با کسر اوّل تلفظ کنند.
(2) - بر اساسی نیست.

صدء .

[صَدْءْ] (ع مص) نیک کمیت گردیدن اسب. (منتهی الارب). سیه سرخ شدن. (مقدمهء لغت میر سید شریف). || زدودن زنگ آئینه را. || ریمناک گردیدن. (منتهی الارب). || زنگ گرفتن آهن. (منتهی الارب). زنگ گرفتن آهن و جز آن. (بحر الجواهر). زنگار گرفتن. (مقدمهء لغت میر سید شریف) (مصادر زوزنی). || راست ایستادن و نظر کردن. (منتهی الارب). || (اِ) زنگ آهن و مس و جز آن. (منتهی الارب). || (اصطلاح تصوف) پوششی که از ظلمت هیأت نفس و صور اکوان بر وجه دل باشد و محجوب گرداند دل را از قبول حقایق و تجلیات انوار تا اگر در حد رسوخ رسید بحد حرمان آید :
بماند در حجاب آن دل بکلی
نیابد او ز خود حاصل بکلی.
(کذا فی کشف اللغات) (از کشاف اصطلاحات الفنون).

صدأ.

[صَ دَ] (ع اِ) زنگ آهن و مس و جز آن. (منتهی الارب). زنگار آهن. (بحر الجواهر) (مهذب الاسماء) (دهار) : جام جهان نمای از خجلت او صَدَأ پذیرفته است. (سندبادنامه ص256). || زنگک که در چشم کشند. (مهذب الاسماء). || (ص) مرد نازک بدن لطیف اندام. (منتهی الارب).

صداء .

[صُ] (اِخ) نام قبیله ای است به یمن. (منتهی الارب) (الانساب سمعانی).

صداء .

[صُ] (اِخ) ابن یزیدبن حرب از کهلان. جدی جاهلی است فرزندان وی از قبائل یمن اند و نسبت بدو صدائی است. (الاعلام زرکلی ص429).

صداء .

[صَدْ دا] (اِخ) چاهی است یا چشمه ای است که شیرین تر از آن آبی در عرب نیست. (منتهی الارب) (قطر المحیط). رجوع به صَدآء شود.

صدائد.

[صَ ءِ] (ع اِ) جِ صُدّاد است. رجوع بدان لغت شود.

صدائر.

[صَ ءِ] (ع اِ) جِ صدیره است. صدائرالوادی؛ بمعنی صدورالوادی. (منتهی الارب). اعلای وادی و پیشگاه آن.

صدائة.

[صَ ءَ] (ع مص) به سرخی مایل بسیاهی درآمدن. (قطر المحیط).

صدائی.

[صُ] (اِخ) حسین بن علی بن یزید صدائی اکفانی. وی از عبدالله بن نمیر و ابواسامة و ازهر و پدر او روایت کند. از او محمد بن ادریس رازی مکنی به ابوحاتم به بغداد حدیث شنید. (الانساب سمعانی ص35 برگ الف).

صدائی.

[صُ] (اِخ) حسین بن علی بن یزید. وی از وکیع و مردم عراق و از او محمد بن اسحاق سراج مکنی به ابوالعباس حدیث کند. (الانساب سمعانی ص350 برگ الف).

صدائی.

[صُ] (اِخ) زیادبن حرث. ابن ابی حاتم گوید: وی یمانی است و او را صحبت است. (الانساب سمعانی ص350 ورق الف).

صدائی.

[صُ] (اِخ) علی بن الحسین. وی کوفی الاصل است و از پدر خود روایت کند، از او احمدبن فضل بن خزیمه مکنی به ابوعلی و محمد بن عبدالله شافعی مکنی به ابوبکر حدیث دارد وی به سال 286 ه . ق. درگذشت. (الانساب سمعانی ص350 ورق الف).

صدائی.

[صُ] (اِخ) علی بن یزید. وی از زکریابن ابی زایده و جماعتی از مردم کوفه و از او ابوالحسین بن علی بن یزید حدیث کند. ابن حبان او را در زمرهء ثقات آورده گوید از مردم کوفه است. (الانساب سمعانی ص350 ورق الف).

صدائی.

[صُ] (اِخ) عمروبن صبیح. وی از شجعان نامبردار کوفه است و در وقعهء طف حاضر بوده و گوید اصحاب حسین را مجروح کردم اما تنی از آنان را نکشتم مختار به سال 66 ه . ق. وی را به طعن نیزه ها بکشت. (الاعلام زرکلی ص734).

صداپشته.

[صِ پُ تَ] (اِخ) دهی جزء دهستان دهشال بخش آستانه شهرستان لاهیجان، 10هزارگزی خاور آستانه. جلگه، معتدل، مرطوب، مالاریائی. سکنه 374 تن. آب از حشمت رود و از سفیدرود. محصولات برنج، ابریشم، کنف، صیفی، شغل اهالی زراعت. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

صدا پیچیدن.

[صَ / صِ دَ] (مص مرکب) انعکاس صدا در محوطه ای یا جایگاهی چنانکه بر اثر انعکاس آواز قوی شود :
مخور صائب فریب فضل از عمامهء زاهد
که در گنبد ز بی مغزی صدا بسیار می پیچد.
صائب.
صداح.
[صُ] (ع مص) بانگ کردن مرد و غیره. (منتهی الارب). || بانگ کردن خروس. (مصادر زوزنی). بانگ خروس. (مهذب الاسماء).

صداد.

[صِ] (ع اِ) پرده و مانند آن. (منتهی الارب). ستر.

صداد.

[صُدْ دا] (ع اِ) مار. (منتهی الارب) (قطر المحیط). || کلاکموش. (منتهی الارب). دویبة من جنس الجرذان. (قطر المحیط). || جانورکی است یا کربسه است. (منتهی الارب). سام ابرس. جنسی است از کرباسک. (مهذب الاسماء). || راه سوی آب. (منتهی الارب).

صدا دادن.

[صَ / صِ دَ] (مص مرکب)بانگ دادن. آواز دادن :
چنان ز حسن تو اجزای بزم رفت ز هوش
که گر صراحی می بشکنی صدا ندهد.
طالب آملی (از آنندراج).
رجوع به صدا شود.

صدادار.

[صَ / صِ] (نف مرکب) باصدا. باآواز. باصوت. رجوع به صدا شود.

صدا درآوردن.

[صَ / صِ دَ وَ دَ] (مص مرکب) بانگ درآوردن. آواز از خود درآوردن. رجوع به صدا شود.

صدار.

[صِ] (ع اِ) جامه ای است که سر آن مانند مقنعه و دامن آن هر دو دوش و سینه را می پوشد و بفارسی پرهیچه گویند. و فی المثل: کل ذات صدار خالةٌ، ای من حق الرجل ان یغار علی کل امرأة. (از منتهی الارب). پیراهن خرد. (دهار) (مهذب الاسماء). || داغ که بر سینهء اشتر نهند بجهت نشان. (منتهی الارب). داغ که بر سینهء اشتر نهند. (مهذب الاسماء). || پیش بند ستور. (منتهی الارب).

صدار.

[صُ] (اِخ) موضعی است نزدیک مدینه و آن را صدارة نیز گویند. (منتهی الارب).

صدارت.

[صِ رَ] (ع مص، اِمص)بالانشینی. (غیاث اللغات). بالانشین شدن. (مقدمه لغت میرسید شریف) :
در مقامی که صدارت بفقیران بخشند
چشم دارم که بجاه از همه افزون باشی.
حافظ.
|| شروع و ابتدا کردن. || پیش رسانی. || منصبی است که قریب وزارت باشد. (غیاث اللغات).

صدارت.

[صِ رَ] (ع اِمص) منصبی بوده است بعهد صفویه. مؤلف تذکرة الملوک آرد: لازمهء منصب مطلق صدارت تعیین حکام شرع و مباشرین اوقاف تفویضی و ریش سفیدی جمعی سادات و علما و مدرسان و شیخ الاسلامان و پیش نمازان و قضات و متولیان و حفاظ و سایر خدمهء مزارات و مدارس و مساجد و بقاع الخیر و وزرای اوقاف و نظار و مستوفیان و سایر عملهء سرکار موقوفات و محرران و غسالان و حفاران با اوست و دیوان احداث اربعه را که عبارت از قتل و ازالهء بکارت و شکستن دندان و کور کردن است و عالیجاه دیوان بیکی بدون حضور صدور عظام نمیرسد و حکام دیگر شرع را مدخلیت در احداث اربعه نیست و امور شرعی سرکار فیض آثار متعلق و مختص عالیجاه صدر خاصه است و صدر ممالک را مدخلیتی در آن نیست و مجمع از شغل مختصه هر یک بدین موجب است. عالیجاه صدر خاصه روز شنبه و یکشنبه با دیوان بیکی در کشیک خانه عالی قاپو بدیوان می نشیند و در محال ایران حکام شرع یزد و ابرقو و نائین و اردستان و قومشه و نطنز و محلات و دلیجان و خوانسار و برورود و فریدن و رار و مزدج و کبار و چاپلق و جرفادقان و کمره و فراهان و کاشان و قم و ساوه و مازندران و استرآباد و کرایلی و حاجیلر و کبودجامه را صدر خاصه تعیین و امور متعلق به صدر خاصه را در ولایات مفصله مذکوره نایب الصدارة و سایر مباشرین صدر خاصه متوجه می شده اند. عالیجاه صدر ممالک صاحب اختیار تعیین حکام شرع و مباشرین و موقوفات از مزارات و مدارس و مساجد و غیرهم از کل ممالک محروسه از آذربایجان و فارس و عراق و خراسان می باشد سوای آنچه در تحت اسم صدر خاصه تفصیل یافته با صدر ممالک است و در بعضی از ازمنهء سلاطین صدارت خاصه و عامه با یک شخص بوده مجملاً عزل و نصب مباشرین موقوفات اگر تفویضی بوده باشد بصدور خاصه و عامه متعلق است و اگر شرعی باشد هیچ یک از حکام شرع و صدور را مدخلیتی در آن نیست بلکه شرعاً هر کسی را واقف اوقاف متولی و صاحب اختیار قرار داده باشد مباشر خواهد بود و تغییر آن مخالف شریعت مقدسه نبوی است. (تذکرة الملوک صص2 - 4).

صدارس.

[صَ / صِ رَ / رِ] (نف مرکب، اِ مرکب) جائی که آواز تا بدانجا رسد. رجوع به صدا شود.

صدارة.

[صِ رَ] (ع مص، اِمص) رجوع به صدارت شود.

صدارة.

[صِ رَ] (اِخ) قریه ای است به یمامه. (منتهی الارب). قریه ای است به یمامه مر بنی جعده را. (معجم البلدان).

صدا زدن.

[صَ / صِ زَ دَ] (مص مرکب)بانگ دادن. آواز دادن. خواندن : پس صدا زد ایاز رسن بیاور. (فیه مافیه).

صداسنج.

[صَ / صِ سَ] (اِ مرکب) آلتی است که بدان ارتفاع صوت را سنجند.

صداصد.

[صُ صِ] (اِخ) کوهی است مر هذیل را. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

صداع.

[صُ] (ع اِ) دردسر. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (دهار). و آن مأخوذ از صدع است که شکافتن باشد. (غیاث اللغات). الم فی اعضاء الرأس. (بحر الجواهر) :
چو گل بیش ندهم سران را صداعی
کنم بلبلان طرف را وداعی.خاقانی.
باول نشاط شراب آن نیرزد
که آخر خمارم رساند صداعی.خاقانی.
بجان شاه که درمگذرانی از امروز
که نگذرم ز سر این صداع و ناچار است.
خاقانی.
کار جز باده و شکارت نیست
با صداع زمانه کارت نیست.نظامی.
پس آنگه از پی دفع صداع وی روزی
فراکنند یکی را که کار او بگذار.
کمال اسماعیل.
از صداع و ماشرا و از خناق
وز زکام و از جذام و از فواق.(مثنوی).
گفت خاموش از این سخن زنهار
بیش از این زحمت و صداع مدار.سعدی.

صداع پذیر.

[صُ پَ] (نف مرکب)دردسرپذیر. و در بیت ذیل مقصود کسی است که از گفتار دراز شنیدن ملول نشود :
چون ز فرمان شاه نیست گزیر
گویم ار شه بود صداع پذیر.نظامی.

صداع شقی.

[صُ عِ شِقْ قی] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) دردی که در یک جانب سر حادث شود.
(1) - Migraine.

صداع شمسی.

[صُ عِ شَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صداع که از بسیار نشستن در آفتاب عارض شود. || قسمی صداع که از طلوع آفتاب پیدا شده و رو به ازدیاد میرود تا ارتفاع آفتاب و نزدیک غروب زائل میشود.

صداع کردن.

[صُ کَ دَ] (مص مرکب)سردرد آوردن. سردرد آوردن بر اثر بانگ و فریاد :
حریف جنگ گزیند تو هم درآور جنگ
چو سگ صداع کند تن مزن برآور سنگ.
مولوی.

صداغ.

[صِ(1) / صُ(2)] (ع اِ) داغی است که بر صدغ شتر کنند. (منتهی الارب). داغ که بر روی اشتر نهند. (مهذب الاسماء). داغی که میان دنبال چشم و گوش نهند بر درازا. (بحر الجواهر).
(1) - قوامیس عرب.
(2) - بحرالجواهر.

صداغة.

[صَ غَ] (ع مص) ضعیف و ناتوان گردیدن. (منتهی الارب).

صداق.

[صَ / صِ] (ع اِ) کابین زن. ج، صُدق. صُدُق. (منتهی الارب). کابین و مهر زن. (غیاث اللغات). کاوین. (مهذب الاسماء) (ربنجنی). مهر. (صراح). کابین. (دهار) (ربنجنی). صدقة. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). دست پیمان. (منتهی الارب). نحلة. شیربها. بضع :
عروس طبع بر او عقد بستم از سر عقل
بدان صداق که از اهتمام او زیبد.خاقانی.
بیش احتمال جور و جفا بردنم نماند
بیزاریم بده که نمیخواهمت صداق.سعدی.
|| دیوان صداق(1)؛ دیوانی که مخارج دربار را در دفاتر آن ثبت می کردند : چنان خواندم در اخبار خلفا که یکی از دبیران میگوید که بوالوزیر دیوان صداق(2) و نفقة بمن داد، در روزگار هارون الرشید یک روز... جریدهء کهن تر من بازمی نگریستم در ورقی دیدم نبشته بفرمان امیراالمؤمنین بنزدیک... جعفربن یحیی... لامعهء برده آمد از زر چندین و از سیم چندین. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص190).
(1) - در بیهقی چ فیاض و غنی صدقة نوشته است.
(2) - در بیهقی چ فیاض و غنی صدقة نوشته است.

صداقت.

[صَ / صِ قَ] (ع اِمص) دوستی. (منتهی الارب) (ربنجنی) (مهذب الاسماء). دوستی داشتن. (مقدمهء میرسید شریف). و محبتی است صادق که باعث شود بر اهتمام جملگی اسباب فراغت صدیق و ایثار رسانیدن بهر چیز که ممکن باشد. (نفایس الفنون) : و قواعد صداقت میان ایشان مستحکمتر شد. (کلیله و دمنه). || نزد سالکان عبارت است از اینکه دل را در اطوار مختلفه ای که بر او طاری شود پیوسته بر یک حال بازداشته، وفا و جفا، و منع و عطا، و غم و شادی را برابر و یکسان پندارند. و بروز این صفت در آدمی بر اثر محبت و عشق باشد نسبت بمعشوق حقیقی. و صداقت را پنج درجه است. اول صفا و نشانهء آن نفرت از نفس اماره و احتراز از هوی، و مخالفت با شهوات، و ترک مقصود و خواهش نفس آنهم با دیدهء رضا، و بکلی بیرون کردن دوستی دنیا از دل. درجهء دوم غیرت است. جوانمرد در این محل محب غیور گردد. و از غیرت نخواهد که کس نام محبوب او بر زبان آرد. و یا بدو نگرد. در این مقام عاقبت از خود نیز بر محبوب غیرت کند. خواجه شبلی رحمة الله علیه فرماید: اللهم احشرنی اعمی. فانک اجل و اعظم من ان تراک عینی. درجهء سوم اشتیاق است. در این مقام آتش شوق و آرزو زبانه زند و شعله ور گردد. درجهء چهارم ذکر محبوبست که من احب شیئاً اکثر ذکره. درجهء پنجم تحیر است. مصطفی صلی الله علیه و سلم میفرماید: یا دلیل المتحیرین. این معنی در ابتداء بود، و در انتها میفرماید: رب زدنی تحیراً. هیچ میدانی از این تا آن مقام چه فرق است؟ پس این مقام مقامیست رفیع که از این اخبار ممکن نیست. حضرت محبوب، خویش بلند قدر بود، و وصول بدان جز حیرت و دهشت چه توان بود. کذا فی الصحائف. فی الصحیفة التاسعة عشر. || راستی. (منتهی الارب). و رجوع به صداقة شود.

صداقت ورزیدن.

[صَ / صِ قَ وَ دَ](مص مرکب) دوستی کردن. دوستی ورزیدن. رجوع به صداقت شود.

صداق نامه.

[صَ / صِ مَ یا مِ] (اِ مرکب)قبالهء زناشوئی. مهرنامه. عقدنامه : و بیرون از خطبه خواندن و حجتهای قروض و صداق نامه هیچ کاغذ ننویسد. (تاریخ غازانی ص220).

صداقة.

[صِ / صَ] (ع اِمص) رجوع به صداقت شود.

صداقه.

[صِ قِ] (اِخ) دهی از دهستان برکشلو بخش حومهء شهرستان ارومیه 35هزارگزی خاور ارومیه. 1هزارگزی جنوب شوسهء گلمانخانه به ارومیه. جلگه. معتدل مالاریائی. سکنه 160 تن. آب از شهرچای و چشمه. محصول آن غلات و توتون و چغندر و حبوبات و انگور. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی جوراب بافی. راه ارابه رو، تابستان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

صدا کردن.

[صَ / صِ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول عوام آواز دادن. || خواندن. دعوت کردن.

صداکلفت.

[صَ / صِ کُ لُ] (ص مرکب)خشن آواز. جهوری الصوت. درشت آواز. خشن بانگ.

صداگرفتگی.

[صِ / صَ گِ رِ تَ / تِ](حامص مرکب) آوازگرفتگی. برنیامدن آواز بخوبی. رجوع به صدا و صدا گرفتن شود.

صدا گرفتن.

[صَ / صِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) آواز گرفتن. صدا از گلو بیرون نیامدن. بحح. بح. بحوح.

صدا گرفته.

[صَ / صِ گِ رِ تَ / تِ](ن مف مرکب) کسی که آواز او گرفته است. کسی که آواز او بخوبی برنمی آید.

صدام.

[صِ] (ع اِ) علتی است که در سر ستور باشد. (منتهی الارب). || درد نیم سر. (مهذب الاسماء). مقابل صداع. || (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب).

صدام.

[صِ] (اِخ) نام اسب زفربن حارث است. (منتهی الارب).

صدام.

[صِ] (اِخ) نام اسب قیس بن نشیبه است. (منتهی الارب).

صدام.

[صِ] (اِخ) نام اسب لقیط بن زرارة. (منتهی الارب).

صدان.

[صُدْ دا] (ع اِ) دو کرانهء بلند از سر. (منتهی الارب).

صد اندر صد.

[صَ اَ دَ صَ] (ق مرکب)منحصراً. تنها. خالص. ویژه. صد درصد :
صد اندر صد این دشت جای من است
بلند آسمانش هوای من است.فردوسی.

صدا نشستن.

[صَ / صِ نِ شَ تَ] (مص مرکب) آواز برنیامدن. خاموش شدن. ساکت گشتن :
بلبلم را بی وصال گل دماغ نغمه نیست
یار تا برخاست از مجلس، صدای ما نشست.
مخلص کاشی.

صدا و ندا.

[صِ / صَ وُ نِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) از اتباع است. بانگ و فریاد. داد و فریاد.

صدأة.

[صُ ءَ] (ع اِ) سرخی سیر مایل بسیاهی، و هی من شیات المعز و الخیل. (منتهی الارب). شقرة الی السواد او سواد مشرب حمرة. (قطر المحیط).

صدئة.

[صَ دِ ءَ] (ع ص) یدی صدئة من الحدید؛ دست من بوی زنگ آهن گرفته. (منتهی الارب).

صدای بم.

[صَ / صِ یِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به بم شود.

صدای زیر.

[صَ / صِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به زیر شود.

صدای لرزان.

[صَ / صِ یِ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صدای مرتعش. آوازی که هنگام خروج از گلو لرزان بیرون می آید، از ترس یا حزن یا موجبات دیگر.

صدبار.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان شوی بخش بانه شهرستان سقز 11هزارگزی شمال بانه دوهزارگزی شمال شوی، کوهستانی سردسیر. سکنه 180 تن. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، توتون، کتیرا. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

صدبرگ.

[صَ بَ] (ص مرکب، اِ مرکب)(گل...) گلی است زردرنگ که بهندی گنیدا گویند و بمعنی هر گلی که به نسبت دیگر اقسام خود برگ بسیار داشته باشد که در محاورهء دیار ما آن را هزاره گویند. (غیاث اللغات). جوحَم. (منتهی الارب). ورد مضاعف. (دهار). گلنار. (برهان). مضاعف. سوری پرپر :
گل صدبرگ و مشک و عنبر و سیب
یاسمین سفید و مورد بزیب.رودکی.
چرا این مردم دانا و زیرک سار و فرزانه
به تیمار و عذاب اندر، ابا دولت به پیکار است
اگر گل بارد(1) او صد برگ ابا زیتون ز بخت او
بر آن زیتون و آن گلبن بحاصل خنجک و خار است.
خسروی.
برنگ و بوی آن حور پری زاد
گل صدبرگ یک دسته بدو داد.
(ویس و رامین).
درخت خشک گشته تر شد از سر
گل صدبرگ و نسرین آمدش بر.
(ویس و رامین).
بسیار گل آورده بودند و آنچه از باغ من گل صد برگ بخندید شبگیر بخدمت سلطان فرستادم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص346).
هزارت صف گل دمیده ز سنگ
ز صدبرگ و دوروی و از هفت رنگ.
(گرشاسب نامه).
باد نوروز سحرگه چو ببستان بگذشت
گل صدبرگ برون جست ز پیراهن خار.
انوری.
گلی صدبرگ با هر برگ خاری
بزندان کرده گنجی در حصاری.نظامی.
چو آن گلبرگ رویان بر سر خاک
گل صدبرگ را دیدند غمناک.نظامی.
چون بود صدبرگ دلدار مرا
نیست غم بی برگی کار مرا.عطار.
که تواند که دهد میوهء رنگین از چوب
یا که داند که برآرد گل صدبرگ از خار.
سعدی.
گل صدبرگ ندانم بچه رونق بشکفت
یا صنوبر بکدامین قد و قامت برخاست.سعدی.
ساقیا می ده که ابری خاست از ساغر سپید
سرو را سر سبز شد، صدبرگ را چادر سپید.
حسن دهلوی.
در ولایت فارس انواع گل نیکو بسیار بود، از آن جمله گل زرد صدبرگ می باشد. (فلاحت نامه).
- گُلِ صدبرگِ آسمان؛ کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان).
(1) - کارد (؟).

صدپاره.

[صَ رَ / رِ] (ص مرکب) پاره پاره. بسیار چاک خورده :
غیرت حق بود با حق چاره نیست
کو دلی کز حکم حق صدپاره نیست.
مولوی.
این خرقهء صدپارهء ما دوختنی نیست.
حافظ.

صدپایه.

[صَ یَ / یِ] (اِ مرکب) هزارپا. ام اربع و اربعین. جانوری است دارای سَم. (المنجد). هزارپا. رجوع به هزارپا شود.

صدپره.

[صَ پَرْ رَ / رِ] (ص نسبی مرکب) با صد پر. دارای صد پر. || (ق مرکب) به شتاب. باشتاب. باسرعت :
جنس سوی جنس صدپره پرد
بر خیالش بندها را بردرد.مولوی.

صدپیوند.

[صَ پَیْ / پِیْ وَ] (اِ مرکب)گیاهی است که در تازی عصافیرالراعی نام دارد. (آنندراج). به اصطلاح عامهء فارس عصی الراعی است. (فهرست مخزن الادویه).

صدتو.

[صَ] (ص مرکب) صدلا روی هم گذارده. کنایه از لاهای بسیار است :
نبینی که در معرض تیغ و تیر
بپوشند خفتان صدتو حریر.سعدی.
رجوع به صد شود.

صدتومانی.

[صَ] (اِ مرکب) (گُلِ...) گلی است که آن را فاوانیا(1) گویند. || گل معین التجاری.
(1) - Pivoin, Paeonia.

صدتومنی.

[صَ مَ] (اِ مرکب) رجوع به صدتومانی شود.

صدتومنی.

[صَ مَ] (اِخ) نام کوچه ای است در نجف اشرف.

صدچراغ.

[صَ چِ] (اِ) صاحب آنندراج از خیرالمدققین آرد که: صدچراغ آن باشد که از چوب صورت درختی سازند صاحب اغصان کثیره و بر هر شاخی جاها گذارند که چون بر آن جاها چراغ ها گذاشته برافروزند مانند درختی از آتش نمودار گردد... و اغلب بمعنی چراغ بسیار است و بمعنی که گذشت چهل چراغ است نه صدچراغ :
گل سرخ چون کله بندد بباغ
فروزد ز هر خیمه ای صدچراغ.نظامی.
کدو گر شود مجلس افروز باغ
بود پیش مستان به از صدچراغ.
ملاطغرا (از آنندراج).
در ابیات فوق گویا مقصود از صد چراغ چراغ فراوان است. رجوع به صد شود.

صدح.

[صَ] (ع مص) بانگ کردن مرد و خروس و جز آن. (از منتهی الارب). بانگ کردن خر و کلاغ. (تاج المصادر بیهقی). بانگ کردن خروس. (زوزنی). بانگ فاخته. (مهذب الاسماء).

صدح.

[صَ دَ] (ع اِ) جای خالی. (منتهی الارب). || پشتهء خورد و سخت و سنگین. (منتهی الارب). الاکمة الصغیرة الصلبة الحجارة. (قطر المحیط). || ثمره ای است سرخ تر از عناب. (منتهی الارب). || سنگی است سیاه پهنا. (منتهی الارب). حجر عریض. (قطر المحیط). || عَلَم. (قطر المحیط) (منتهی الارب). ج، صِدْحان.

صدحان.

[صِ] (ع اِ) جِ صَدَح. (منتهی الارب). رجوع به صَدَح شود.

صدحة.

[صُ حَ] (ع اِ) مهرهء افسون که بدان زنها مردها را بند کنند. (منتهی الارب). رجوع به صَدَحة و صَدحَة شود.

صدحة.

[صَ حَ] (ع اِ) مهرهء افسون که بدان زنها مردها را بند کنند. (منتهی الارب). رجوع به صَدَحَة و صُدْحَة شود.

صدحة.

[صَ دَ حَ] (ع اِ) مهره. (منتهی الارب). رجوع به صَدحة و صُدحة شود.

صد خرو.

[صَ خَ] (اِخ) دهی از دهستان کاه بخش داورزن شهرستان سبزوار. رجوع به سد خرو شود.

صدد.

[صَ دَ] (ع اِ) نزدیکی. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (دهار). || رویاروی. (منتهی الارب). مقابله و برابری چیزی. (غیاث اللغات). مقابله. (ربنجنی). المقابلة و المثل. (مهذب الاسماء). || مجازاً، قصد نمودن. در پی کاری شدن. (غیاث اللغات).
-بصدد بودن، در صدد برآمدن؛ قصد چیزی را کردن. در پی تحصیل چیزی بودن :
نه در صدد عیون اعمالم
نه از عدد وجوه اعیانم.مسعودسعد.
اعقاب و اولاد او بر آنکس که در دیار هند بصدد ملک و معرض حکم باشد برین قضیت میرود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص293).

صدد.

[] (اِخ) شهری است بر مرز و بوم شمالی اسرائیل چنانکه موسی و حزقیال قرار دادند (سفر اعداد 34: 8 و حزقیال 47: 15) بسیاری گمان دارند که صدد همان صدد حالیه است که 75 میل بشمال شرقی دمشق و 35 میل بجنوب شرقی حمص مسافت دارد، و آن مزرعهء عظیمی است و از آثار قدیمی در آنجا جز چند عدد ستونهائی که در دیوار خانه بنا شده است نیست و دارای بستانها و اراضی مزروعه میباشد و مسیحیان آنجا از کلیسای یعقوبیه میباشند. (از قاموس مقدس).

صددرجه.

[صَ دَ رَ جَ / جِ] (ص مرکب، اِ مرکب)(1) منقسم بصد درجه. صد قسمت: گرماسنج صد درجه. || (اصطلاح هندسه) یک صدم درجه.
(1) - Centigrade.

صد در صد.

[صَ دَ صَ] (ق مرکب)جمله ای است که در تداول عامه افادت تأکید و رفع تردید کند: صد در صد چنین است؛ مسلماً چنین است، بی شبهه چنین است. || (ص مرکب) خالص. سره.

صد درم.

[صَ دِ رَ] (اِ مرکب) وزنی است معادل سیصد و بیست مثقال یعنی نیم من تبریز.

صددروازه.

[صَ دَ زَ] (اِخ) به یونانی هکاتم پیلس(1) نام شهری است که در دورهء سلوکیان و اشکانیان رونقی داشته است. در باب محل این شهر عقاید مختلف است ولی اکثر عقیده دارند، که در جنوب غربی دامغان کنونی بوده است. در عصر هخامنشی ارتباط این شهر با ایالت ری بوسیله راهی برقرار بود. بهنگام حملهء اسکندر چون مقدونیها در آنجا آزوقهء فراوان داشتند، اسکندر چند روز در این شهر بماند و ضیافتی داد. صد دروازه از نقاطی است که دربار اشکانی پس از حرکت از تیسفون در تابستان در آنجا توقفی داشته است. به سال 1310 ه . ش (1931 - 1932 م.) دکتر شمیدت(2)برای کشف محل این شهر در جنوب دامغان بحفاری پرداخت. رجوع به ایران باستان (ص 1492 و 1621 و 1636 و 1645) شود.
(1) - Hecatom Pylos.
(2) - Dr. Schmidt.

صد دینار.

[صَ] (اِ مرکب) دو شاهی تا زمان رضاشاه رائج بود و ده عدد آن یک قران (یک ریال) ارزش داشت و در تداول عامه آن را مخفف سازند و صنار گویند.
-کفش پاشنه صناری (صد دیناری)؛ نوعی کشف زنانه که پاشنهء آن از بن که بکفش چسبیده است پهن ولی انتهای آن کوچک و بقدر سکهء صد دیناری است.

صدر.

[صَ] (ع اِ) بالای مجلس. طرف بالا :مرا با خویشتن در صدر بنشاند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص142).
سخن چون منش پیش خواندم بفخر
بصدر اندر آمد ز صف النعال.ناصرخسرو.
خورشیدوار نور دهد بر همه جهان
جمشیدوار چون بنشیند بصدر بار.سوزنی.
از لا رسی بصدر شهادت که عقل را
از لا و هوست مرکب لاهوت زیر ران.
خاقانی.
چون رسیدی بر در لا، صدر الاّ جوی ازآنک
کعبه را هم دید باید چون رسیدی در منا.
خاقانی.
بصف النعال فقیهان نشینم
که در صدر شاهان نماند انتفاعی.خاقانی.
امروز کدخدای براعت توئی بشرط
تو صدردار و این دگران وقف آستان.
خاقانی.
تخته بند است آنکه تختش خوانده ای
صدر پنداری و بر درمانده ای.(مثنوی).
جز برخت نفیس در محفل
نتوان شد بصدر صفهء باز.نظام قاری.
|| اعلای مقدم هر چیز و اوّل آن. (منتهی الارب). ج، صدور. || بزرگ. مهتر. رئیس. سید :
و هر یک از اصحاب دیوان او صدری بود با اصل و حسب و علم. (فارسنامهء ابن بلخی ص92).
صدر وزرای عصر ابونصر آن
کافزوده ز بندگیش مقدارم.مسعودسعد.
بحسب فخر امیران بزرگ
به نسب صدر وزیران کبیر.سوزنی.
مقتدای حکمت و صدر زمن کز بعد او
گر زمین را چشم بودی بر زمن بگریستی.
خاقانی.
عشق او را مرد صاحب درد باید شک مکن
کاندر این آخر زمان صدر زمان است آنچنان.
خاقانی.
میر منند و صدر منند و پناه من
سادات ری، ائمهء ری، اتقیای ری.خاقانی.
امام الهدی صدر دیوان حشر.سعدی.
صدر عمار و مجد عبادان
قریة من وراء عَبادان.کمال اسماعیل.
|| سینه. (ترجمان علامهء جرجانی) (تشریح میرزا علی ص105) (مهذب الاسماء). سینهء مردم. (منتهی الارب). بر. ج، صدور : و کلها نافعة من اوجاع الجنبین و الصدر. (ابن البیطار).
صدر مشروح صدر تاج الدین
کوست تاج صدور و فخر کبار.خاقانی.
امیر از سر سلامت صدر و راستی اندرون گفت اندیشهء آن داشتم که ترا بقلعه فرستم. (ترجمهء تاریخ یمینی ص175). || مجلس. محفل :
همان ناصرم من که خالی نبود
ز من مجلس میر و صدر وزیر.ناصرخسرو.
هر که بی عقل، صدر شاهان جست
پیل بر نردبان برد بدرست.سنائی.
صدرت از مه منظران باد آسمان
بزمت از بت پیکران فرخار باد.مسعودسعد.
جاه را صدر تو منظورترین پیشگه است
جود را بزم تو مشهورترین منهاج است.
مسعودسعد.
یک زمان صدر وی از اهل هنر خالی نیست
همچو خالی نبدی تخت سلیمان ز آصف.
سوزنی.
در مدحت صدر تو منم شوشتری باف
دیگر شعرا آستری باف چو نساج.سوزنی.
گر بصدر او درآید سائلی عریان چو سیر
با حریر و حله ته برته رود همچون پیاز.
سوزنی.
این منم یارب بصدر مهتر کهترنواز
از ندیمان یافته بر خواندن مدحت جواز.
سوزنی.
بکوی عشق هم عشق است رهبر زآنکه مردم را
به امر پادشا باید بصدر پادشا رفتن.خاقانی.
ز صدر تو گر غایبم جز بشکرت
زبان با ثنای دمادم ندارم.خاقانی.
بر در صدر تو باد خیمه زده تا ابد
لشکر جاه و جلال موکب عزّ و علا.
خاقانی.
بر کعبه کنند جانفشان خلق
بر صدر تو جان فشان کعبه.خاقانی.
وآنهمه خوبی که در آن صدر بود
نور خیالات شب قدر بود.نظامی.
سدره ز آرایش صدرت زهی است
عرش در ایوان تو کرسی نهی است.نظامی.
|| وزیر. رئیس :
زینت ملک خداوندی و اندرخور ملک
صدر دیوان شه شرقی و آن را زدری.
فرخی.
صدری شهم و فاضل و دبیر و با کمال خرد است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص396). فنعم البقیة هذاالصدر. (تاریخ بیهقی ص288). و نومید نیستم از فضل ایزد عزّ ذکره که آنها را بمن بازرساند تا همه نبشته آید و مردمان را حال این صدر بزرگ معلوم تر شود. (تاریخ بیهقی ص297).
صدری که جز بصدر بزرگیش
اقبال را مقام و وطن نیست.مسعودسعد.
بشکر صدر زمان هرزمان ز بحر سخن
صدف مثال دهان را بدر بینبارم.خاقانی.
شمس دین سایهء آفاق جمال اسلام
صدر دیوان و سر خیل و سپهدار جنود.
سعدی.
هر جا که پادشاهی و صدری و سروریست
موقوف آستان در کبریای تست.سعدی.
-امثال: صدر هر جا که نشیند صدر است. (از مجموعهء امثال هند). بزرگ به تواضع کوچک نشود.
|| دست. مسند. مسند وزارت :
کیست از تازک و از ترک در این صدر بزرگ
که نه اندر دل وی دوست تری از زر و سیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
زو مخیرتر ملک هرگز نبیند صدر و گاه
زو مبارزتر ملک هرگز نبیند اسب و زین.
فرخی.
عزم کی دارد که غزنین را بیاراید بروی
رای کی دارد که بر صدر پدر گردد مکین.
فرخی.
باز بنشست بصدر اندر با جاه و جلال
باز زد تکیه بگاه اندر باعزت و شان.فرخی.
ای سزاوار بدین جاه و بدین قدر و شرف
ای سزاوار بدین دست و بدین صدر و مکان.
فرخی.
هر که این بالش و این صدر طلب کرد همی
از پی سود طلب کرد نه از بهر زیان.فرخی.
چند گاهی است که در آرزوی روی تو بود
صدر دیوان و بزرگان خراسان همگان.
فرخی.
ای نه جمشید و بصدر اندر جمشیدسیر
ای نه خورشید و ببزم اندر خورشیدفعال.
فرخی.
صدر وزارت آنچه همی جسته بود یافت
ای صدر کام یافته منت بسی پذیر.فرخی.
روز بخشش نه همانا که چنو بیند صدر
روز کوشش نه همانا که چنو بیند زین.
فرخی.
ای صدر وزارت بتو بازآمد صاحب
رستی ز غم و زاری و ایمن شدی از عار.
فرخی.
او بصدر اندر شایسته چو در مغز خرد
وآن بملک اندر بایسته چو در دیده بصر.
فرخی.
چون عاشقان بدوست بنازند زو همی
صدر و سریر و جام می و کار، هر چهار.
فرخی.
پس بیرون از صدر بنشست و دوات خواست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص153). نزدیک خواجه رفت و او را دید در صدرگونه ای پشت بازنهاده. (تاریخ بیهقی ص368). چون میان سرای برسیدم یافتم افشین را بر گوشهء صدر نشسته. (تاریخ بیهقی ص171). صدر وزارت مشتاق است تا آن کسی که سزاوار او گشته است... بزودی اینجا رسد. (تاریخ بیهقی ص375). مصلی نماز افکنده بودند نزدیک صدر. (تاریخ بیهقی ص153). آنگاه امیر محمد را... بر دست راست وی بنشاندندی چنانکه زانوی وی بیرون صدر بودی. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص112).
زیبا به خرد باید بودنت و به حکمت
زیبا تو به تختی و بصدری و نهالی.
ناصرخسرو.
آمد بصدر خویش چو خورشید زی حمل
خورشید خاندان نبی سید اجل.سوزنی.
زینسان که او بصدر خود آمد کجا بود
خورشید را ببرج حمل رتبت و محل.سوزنی.
ز اقبال برکمال شهنشاه شرق و چین
زینت گرفت صدر وزارت بصدر دین.
سوزنی.
منت خدای را که بصدر و سریر خویش
آمد، از آنکه رفت بصد بار خوبتر.سوزنی.
بروزگار تو هرجا که صاحب صدریست
ز جاه و قدر تو موقوف آستان ماند.سعدی.
صدر دیوان ممالک بتو آراسته باد
خاصه آن محترمان را که قیام اند و قعود.
سعدی.
نه هرکس سزاوار باشد بصدر
کرامت بفضلست و رتبت بقدر.سعدی.
فکیف مرا که در صدر مروت نشسته و عقد فتوت بسته. (گلستان). || (ع مص) بازگشتن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی) (ترجمان علامهء جرجانی). بازگشت. و منه: طواف الصدر؛ یعنی زیارت بازگشت. (منتهی الارب). || برون آمدن. || سر زدن از. || بر سینه زدن. (منتهی الارب). || رسیدن سینه را. یقال: صدره؛ ای ضربه فاصاب صدره. || درد کردن سینه. (منتهی الارب). || (اِ) پیشگاه. (منتهی الارب) (ربنجنی) (مهذب الاسماء) (دهار) (زمخشری). || مرقد. روضه. تربت :
نعت صدر نبوی به که بغربت گویم
بانگ کوس ملکی به که بصحرا شنوند.
خاقانی.
چون ز راه مکه خاقانی به یثرب داد روی
پیش صدر مصطفی ثانی حسان دیده اند.
خاقانی.
اگر بر احمد مختار خوانند این چنین شعری
ز صدر او ندا آید که قد احسنت حسانی.
خاقانی.
|| دارای منصب صدارت. کسی که تعیین قضات و متولیان وقف بعهدهء او بوده است :
ز گلپایگان رفت مردی به اردو
که قاضی شود، صدر راضی نمی شد
برشوت خری داد و بستد قضا را
اگر خر نمی بود قاضی نمی شد.؟
رجوع به صدارت شود. || در عروض مصراع اول هر بیت مقابل عَجُز. اول جزء از مصراع اول در بیت. (تعریفات جرجانی). جزء اول از مصراع اول. (المعجم چ مدرس رضوی ص23). و مراد از لفظ صدر و ابتداء اول مصراع است... و می شاید که هر دو آغاز را صدر گویند یا ابتدا. (المعجم ص24). در اصطلاح عروضیان رکن اول از مصراع اول بیت را نامند چنانچه در رسائل عروض تازی و پارسی بیان شده است. (کشاف اصطلاحات الفنون). || انداختن الف فاعلن در عروض. (منتهی الارب). || هر چیز که مقابل روی تست. (منتهی الارب). || اول نامه. (مهذب الاسماء). عنوان نامه و آغاز آن. مفتتح نامه. آنچه در مقدمهء نامه قبل از شروع مطلب نویسند. در اساس الاقتباس آمده: و اکثر اقاویل خطابی را، صدری، و اقتصاصی، و خاتمه ای باشد. و صدر بمثابت رسمی و نشانی بود غرض را... پس باید صدر مشتمل بود بر تعریض بمقصود، و تلویح آنچه باقی اجزاء بر آن مشتمل خواهد بود. مثلا چنانکه تصدیر فتحنامه به آنکه: الحمد لله معز اولیائه، و قاهر اعدائه. و تصدیر ذکر مدح کسی به آنکه تعظیم فضلا و اکرام علما از لوازم باشد. تصدیر شکایت به آنکه دیری است تا گفته اند: دشمن دانا بهتر از نادان دوست. و بر جمله تصدیر بامثال و احادیث و ابیات پسندیده باشد. و باید که افتتاح نکند بلفظی که بفال ندارند، یا به ایراد قبیحی یا مکروهی. بل ابتدا بسخن خوش و فال نیکو و ذکر عاقبت خیر کند، چه اگر اول تأثیر آن در نفوس اقتضاء نفرتی کند، باشد که به آخر آن نفرت مانع تصدیق باشد و اقناع حاصل نیاید. و تصدیر بمشاورات خاصتر بود، چه تصدیر اقتضاء عظمت مطلوب کند، پس بامور عظام اولی، و امور عظام بمشاورات خاصتر است، چنانکه گفتیم. و در رسائل خطابی مکتوب هم طول تصدیر شاید. اما در ملفوظ بهتر چنان بود که هرچه بهتر ایراد مقصود کند، به ملخص تر و مفهوم تر عبارتی، چه طول تصدیر دلیل جبن قائل یا شناعت قول بود، مگر که قائل را مذمت فعل بیان باید کرد. و باشد که تصدیر بذکر فضیلت خود و رذیلت خصم کنند، و این نادر بود. و اما در اعتذار ترک تصدیر واجب بود، چه مستمعان انتظار جواب دارند. و مشغول شدن بچیزی دیگر بر تعلل حمل کنند، پس افتتاح بحاصل جواب و لب دفع باید کرد، و بعد از آن بیان آن و با ایراد استدراجات مشغول شد. و در منافرات تصدیر پسندیده بود، و بر منکر مدح یا هاجی اول تعظیم قبح کند، پس تلخیص بمطلوب. این است سخن در تصدیر. (اساس الاقتباس ص579).
|| صدرالقدم؛ جای پیوند انگشتان. (منتهی الارب). || صدر السهم؛ نصف پائین تیر است. تا پیکان بدان جهت که در وقت انداختن تیر همان جانب مقدم است. (منتهی الارب). کما شرقت صدر القناة من الدم. || (اِخ) ستارهء نورانی در ذات الکرسی. رجوع به ذات الکرسی شود.

صدر.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان الند بخش حومهء شهرستان خوی 71هزارگزی شمال باختری خوی. در مسیر جنوبی راه ارابه رو ملحملی به خان دره و کوهستانی سردسیر سالم. سکنه 32 تن. آب از دره خان. محصول غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری صنایع دستی جاجیم بافی. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

صدر.

[صَ] (اِخ) قلعهء خرابی است بین قاهره و ایله، و ابن ساعاتی در این بیت از آن نام برده است:
سری موهنا والانجم الزهر لاتسری
و للافق شوق العاشقین الی الفجر
تأهب من صدر تخب به الکری
فما زال حتی بات منزله صدری.
(معجم البلدان).

صدر.

[صَ] (اِخ) رجوع به محمد بن ابی بکربن عبدالقادر رازی شود.

صدر.

[صَ] (اِخ) میرزا صدرالدین محمد. وی یکی از شعرای فارس و از نژاد جابربن عبدالله انصاری است. جد اعلای او را امیر تیمور از گرجستان باصفهان برد و اولاد و احفاد او در اصفهان برتبهء وزارت نایل گشتند. پدر و جد مادری صدر در آشوبی بقتل رسیدند و او در عهد شباب از راه کابل به هندوستان گریخت و مدتی هم در کشمیر اقامت کرد. آنگاه بشاهجهان آباد و از آنجا به لکهنو رفت و بقیهء عمر را در آنجا گذرانید. ازوست:
ز آنروز که از برم شد آنماه
میریزم اشک و میکشم آه
اشکی و چه اشک؟ اشک حسرت
آهی و چه آه؟ آه جانکاه.
(قاموس الاعلام ترکی).

صدر.

[صَ] (اِخ) سید صدر جهان. وی یکی از شعرای فارسی زبان و از مردم قصبهء پهانی از خطهء اود در هندوستان می باشد، به اکبر شاه منسوب بود و ببعض مناصب عالیه رسید و به سال 990 ه . ق. به همراهی همام گیلانی بسمت سفارت به ایران رفت و در بازگشت از این سفر ترفیع رتبت یافت. صدر بغایت سخی بود و به سال 1027 به سنی که از یکصد و بیست سال متجاوز بود درگذشت. او راست:
شکری زان لب(1) شیرین چون نصیب من نشد
دست بر سر میزنم دائم ز حسرت چون مگس.
(قاموس الاعلام ترکی).
(1) - لعل؟.

صدر.

[صَ] (اِخ) وی به لاجوردشوئی مشهور است، فرزند ابهر است و مردی خوب است اما شعر خود را تعریف بی نهایت می کند و بسیار معتقد است. از اوست این مطلع:
چه میکنم ز دیاری که نیست یار آنجا
کجاست خاک رهش تا شوم غبار آنجا.
(مجالس النفائس ص158).

صدر.

[صَ] (اِخ) نام وی حاج سیداسماعیل فرزند سیدصدرالدین بن سیدصالح بن سیدمحمد شرف الدین بن سیدابراهیم زین العابدین است. وی از اکابر علمای امامیهء قرن چهاردهم و از مراجع تقلید و مردی عابد و متورع و متقی بود. بسن 6 سالگی پدر را از دست بداد و سیدمحمدعلی معروف به آقا مجتهد برادر وی تربیت او را بعهده گرفت. صدر مقدمات و اندکی از سطوح را نزد برادر خویش فراگرفت و دیری نیز نزد شیخ محمدتقی صاحب هدایة المسترشدین به تعلیم پرداخت و دروس سطح را بر او خواند و بفراگرفتن درس خارج پرداخت و به سال 1281 ه . ق. اموال خود را به برادران خویش واگذارد و بعتبات رفت و فقه و اصول را نزد حاج میرزا محمدحسن شیرازی و شیخ راضی فراگرفت، و هم بدانجا بعلوم منقول پرداخت و پس از رحلت میرزای شیرازی بکربلا شد و بتدریس اشتغال جست و گروهی از فحول علماء از شاگردان او محسوبند. سید صدر در روز سوم جمادی الاولی به سال 1337 بکاظمین درگذشت. (از ریحانة الادب ج2 صص461 - 462).

صدر.

[صَ] (اِخ) نام وی سیدحسن بن سیدهادی بن سیدمحمد عاملی کاظمی موسوی و کنیت او ابومحمد و ملقببصدرالدین و مشهور به صدر و از اکابر علمای امامیه است. وی پیش از رسیدن بسن بلوغ از نحو و صرف و معانی و بیان و بدیع و منطق فراغت یافت و در کاظمین بفراگرفتن فقه و اصول پرداخت و در هیجده سالگی به نجف شد و کلام و حکمت را از شیخ محمدتقی گلپایگانی متوفای 1293 ه . ق. فراگرفت و خارج فقه را نزد تلامذهء صاحب جواهر و خارج اصول را نزد تلامذهء شیخ انصاری آموخت و و علم حدیث و رجال و ریاضیات و علم الحروف را بر افاضل عصر خواند و شطری از علوم غریبه را نیز از شیخ عبدالحسین هندی تعلیم گرفت سپس به سال 1297 از نجف به سامراء، شد و نزد مرحوم حاجی میرزا حسن شیرازی تلمذ کرد و به سال 1315 بکاظمین بازگشت و بتألیف و تدریس پرداخت. از آثار اوست: احیاء النفوس بادب السیدبن طاوس. بغیة الوعاة فی طبقات مشایخ الاجازات. تأسیس الشیعة الکرام لفنون الاسلام، تبیین الاباحة للمصلین. تحصیل الفروع الدینیّة فی فقه الامامیّة. تکملة امل الاَمل در سه مجلد بزرگ. جامع اخبار الغیبة. حاشیهء تلخیص الاقوال در رجال. حدائق الوصول الی علم الاصول. ذکری المحسنین. سبیل الرشاد فی شرح نجاة العباد. سبیل الصالحین. سبیل النجاة. مجالس المؤمنین فی وفیات الائمة المعصومین. مختلف الرجال. مناقب آل الرسول من طریق الجمهور. نزهة اهل الحرمین فی تاریخ عمران المشهدین. نهایة الدرایة. وی در یازدهم ربیع الاول سال 1354 ه . ق. بسن 82 سالگی درگذشت. (از ریحانة الادب ج2 صص463 - 464).

صدر.

[صَ] (اِخ) صدرالدین بن حاج سیداسماعیل عاملی الاصل کاظمین الولادة و مقیم و متوفی بقم نسب وی به ابراهیم اصغر فرزند موسی بن جعفر منتهی میگردد، سید صدر، فقیه، اصولی، ادیب و شاعر و در فنون ادب ماهر و اخلاقی جمیل داشت وی به سال 1299 ه . ق. در کاظمین از بلاد عراق عرب متولد شد و ادب و علوم ریاضی را از اساتید وقت فراگرفت و مدتی در حوزهء والد خویش و آخوند خراسانی (ملا محمد کاظم) و مرحوم سیدکاظم یزدی تلمذ کرد و باجازات آنان نائل شد و چون به ایران بازگشت مدتی در خراسان اقامت کرد و سپس به قم شد و بتدریس و رعایت حال طلاب علوم دینی آن حوزه پرداخت و در دی ماه 1332 ه . ش. به قم درگذشت. از تألیفات اوست: اصول دین. حاشیه بر کفایة الاصول. خلاصة الفصول. حکم ماء الغساله. المهدی. رد بعض شبهات وهابیه. مختصر تاریخ اسلام. (از ریحانة الادب ج2 ص466).

صدر.

[صُ دَ] (اِخ) ابوبکربن موسی گوید: صدر قریه ای است از قراء بیت المقدس و لاحق بن حسین بن عمران بن ابی الورد صدری مکنی به ابوعمرو بدان منسوبست. وی یکی از کذابان است و نسختی نهاد که نام روات آن شناخته نیست چون طغرال و طربان و کرکدن و نسب خویش را به سعیدبن مسیب رساند. وی از ضراربن علی قاضی و از او یوسف بن حمزة روایت کند و در حدود سال 384 ه . ق. بنواحی خوارزم درگذشت. (معجم البلدان).

صدر.

[صَ دَ] (ع اِمص) اسم است مصدر صدر را. (منتهی الارب).

صدر.

[صَ دَ] (ع اِ) روز چهارم از روزهای نحر. || اسم جمع صادر. || (مص) بازگشت از آب و حج. (منتهی الارب).

صدرآباد.

[صَ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش حومهء شهرستان نائین. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

صدرآباد.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان ندوشن بخش خضرآباد شهرستان یزد 5هزارگزی جنوب باختر خضرآباد. 5هزارگزی راه ابرقویه به ندوشن، کوهستانی، معتدل، مالاریائی. دارای 161 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی صنایع دستی کرباس بافی. راه فرعی. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

صدرآباد.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش اردکان متصل براه فرعی اردکان. جلگه، گرم، معتدل، مالاریائی. دارای 285 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، کنجد، پسته. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان، کرباس بافی. راه فرعی. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

صدرآباد.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان رستاق بخش اشکذر شهرستان یزد 26هزارگزی شمال باختر اشکذر، 12هزارگزی جنوب باختری جادهء یزد جلگه، معتدل. دارای 162 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات. و شغل اهالی زراعت و راه آن ماشین رو، دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

صدرآباد.

[صَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان انار شهرستان رفسنجان 85هزارگزی شمال خاوری رفسنجان. 1هزارگزی خاور شوسهء رفسنجان به یزد. سکنه 40 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

صدرآباد.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان شاپور بخش مرکزی شهرستان کازرون 17000گزی شمال باختر کازرون، بین شوسهء شیراز به بوشهر و کازرون به فهلیان، جلگه، گرمسیر و مالاریائی. سکنه 145 تن. آب از رودخانهء شاپور. محصول غلات و تریاک و صیفی جات. شغل اهالی زراعت و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

صدرآباد.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان اصفاک بخش بشرویه شهرستان فردوس 36000گزی شمال باختری بشرویه. سر راه مالرو عمومی بنگنان، جلگه، گرمسیر. سکنه آن 30 تن. آب آنجا از قنات. محصول آن غلات، پنبه، ارزن، باغات، ابریشم، تریاک. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

صدرآباد.

[صَ] (اِخ) دهی جزء بخش زرند شهرستان ساوه 8هزارگزی شمال خاوری مرکزی بخش یک هزارگزی راه عمومی. جلگه، متعدل. سکنه آن 1006 تن. آب از قنات لب شور. محصول آن غلات، پنبه، چغندرقند، بنشن، شاه دانه، باغات انگور. شغل اهالی زراعت و گله داری. دبستان چهارکلاسه دارد. مزرعهء عباس آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

صدرآباد.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان درب قاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور 9000گزی جنوب نیشابور. جلگه، معتدل. سکنه آن 193 تن. آب از قنات. محصول آن غلات، تریاک. شغل اهالی زراعت و دادوستد در نیشابور. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

صدرآباد.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان فسارود بخش داراب شهرستان فسا 30000گزی باختر داراب. جلگه، گرمسیر و مالاریائی. سکنه 82 تن آب از قنات. محصول غلات، پنبه، تریاک و حبوبات. شغل اهالی زراعت و قالیبافی. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

صدرآباد.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان نوبندگان بخش مرکزی شهرستان فسا 18000گزی جنوب خاور فسا 6000 گزی جنوب شوسهء داراب به فسا. جلگه، معتدل و مالاریائی. سکنه 79 تن فارسی زبان. آب از قنات. محصول آن غلات، پنبه، حبوبات، تریاک و سبزیجات. شغل اهالی زراعت و قالیبافی. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

صدرا.

[صَ] (اِخ) (ملا...) نام وی محمد فرزند ابراهیم بن یحیی شیرازی و ملقب به صدرالدین و صدرالمتألهین و معروف بصدرا و ملاصدرا و از اکابر فلاسفه و حکمای اسلامی قرن یازدهم ه . ق. است. وی علاوه بر تبحر در کلام و فلسفه در حدیث و تفسیر قرآن نیز بارع بود. صدرا نزد شیخ بهائی و میرداماد و میرفندرسکی تلمذ کرد و جمعی از بزرگان فلسفه و حدیث نزد وی بتحصیل اشتغال داشتند، از آنجمله است ملا محسن فیض کاشانی و ملاعبدالرزاق فیاض لاهیجانی. صدرا را کتب و رسائل متعددی است که از آنجمله است: الاسفار الاربعة. اتحاد العاقل و المعقول. اتصاف الماهیة بالوجود. اسرار الایات و انوار البینات. اکسیر العارفین فی معرفة طریق الحق و الیقین. الامامة. بدء وجود الانسان. التصور و التصدیق که در آخر الجوهر النضید در تهران بطبع رسیده است. تفسیر آیة الکرسی. تفسیر آیة النور. تفسیر آیة و تری الجبال تحسبها جامدة. تفسیر سورة الاعلی و سجدة و البقرة تا آیه کونوا قردة خاسئین و سورة الجمعة و سورة الحدید و سورة الزلزال و سورة الضحی و سورة الطارق و سورة الطلاق و سورة الفاتحة و سورة الواقعة و سورة یس. الجبر و التفویض. حاشیه بر الهیات شفا و تجرید خواجه و تفسیر بیضاوی و رواشح سماویهء میرداماد و روضهء شهید (شرح لمعه) و شرح تجرید قوشچی و شفای ابوعلی. حدوث العالم. الحشر. الحکمة العرشیه. رسائل که حاوی هشت رسالهء متفرقه از رساله های ملاصدرا است. شرح اصول کافی. شرح حکمة الاشراق. شرح الهدایة الاثیریة. الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. القواعد الملکوتیه. کسر اصنام الجاهلیة. المبدأ و المعاد. المسائل القدسیة. المشاعر. مفاتیح الغیب. ملاصدرا هفت بار پیاده به حج رفت و بار هفتم به سال یکهزار و پنجاه هجری در بصره درگذشت و هم بدانجا مدفون است. صاحب نخبة المقال گوید :
ثم ابن ابراهیم صدر الاجل
فی سفر الحج مریض (مریضاً؟) (1050) ارتحل
قدوة اهل العلم و الصفاء
یروی عن الداماد و البهائی.
این رباعی از ملاصدراست:
آنان که ره دوست گزیدند همه
در کوی شهادت آرمیدند همه
در معرکهء دو کون فتح از عشق است
هر چند سپاه او شهیدند همه.
(از ریحانة الادب ج2 ص460).

صدر اعظم.

[صَ رِ اَ ظَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رئیس الوزرا. نخست وزیر. وزیر اعظم. || خواجهء بزرگ.

صدرالاسلام.

[صَ رُلْ اِ] (اِخ) رجوع به طاهربن محمود... شود.

صدرالاسلام.

[صَ رُلْ اِ] (اِخ) بزدوی. او راست: امالی در فروع. (کشف الظنون).

صدرالافاضل.

[صَ رُلْ اَ ضِ] (اِخ) نام وی لطفعلی فرزند میرزا محمدکاظم امین السفراء شیروانی و اصل او از تبریز و بادیب معروف و تخلص شعری وی دانش است. سال ولادت او بنقل الذریعه (ج9 ص316) 1268 ه . ق. است ولی قزوینی باتکاء نامه ای که از حاج محتشم السلطنهء اسفندیاری در این باره دریافته اند تولد او را به سال 1274 ه . ق. نوشته است. (مجلهء یادگار سال 5 شمارهء 4 و 5). و هم او نویسد که صاحب ترجمه عمدهء تحصیلات خود را در مدرسهء سپهسالار قدیم بپایان رسانید و نزد میرزا ابوالحسن جلوه تلمذ کرد. در الذریعه آرد که معقول را بر میرزا ابوالحسن جلوه و آقا علی زنوزی خواند و او را دربارهء استاد اخیر رثائی است. قزوینی نویسد که وی از عهد مظفرالدین شاه چند تن از شاهزادگان قاجار را تعلیم می داد سپس معلم احمدشاه گردید و گوید: در ادبیات عرب فی الواقع در عصر خود عدیم النظیر بود. در الذریعه از تصانیف وی مفتاح خط کوفی و مقدمهء اصلاح المنطق و ایضاح الادب (چ 1310) را ذکر کرده است. قزوینی نویسد که وی در روز چهارشنبهء 24 آذرماه 1310 ه . ش. مطابق ششم شعبان 1350 ه . ق. درگذشت.

صدرالافاضل.

[صَ رُلْ اَ ضِ] (اِخ)قاسم بن حسین بن احمد خوارزمی نحوی حنفی مکنی به ابومحمد و ملقب به مجدالدین و معروف به صدرالافاضل از ادبای نامی عصر خود در نحو و خطب و فنون شعریه و علوم ادبیه و عربیه وحید عصر و مردمک چشم زمان خود بود. از تألیفات اوست: بدایع الملح. التجمیر که شرح کبیر کتاب مفصل زمخشری است. التوضیح در شرح مقامات. السبیکة که شرح وسیط کتاب مفصل است. الزوایا فی الخبایا در نحو. شرح الابنیة. شرح الاحاجی للزمخشری. شرح سقط الزند بنام ضرام السقط در شرح سقط الزند ابوالعلای معری و او را مؤلفات دیگری است. وی به سال 617 ه . ق. در فتنهء مغول بقتل رسید. رجوع به ریحانة الادب ج2 صص462 - 463 شود.

صدرالبیت.

[صَ رُلْ بَ] (ع اِ مرکب)پیش خانه. (مهذب الاسماء). پیشگاه خانه. رجوع به صدر بیت شود.

صدرالحساب.

[صَ رُلْ حِ] (ع اِ مرکب)(اصطلاح علم استیفا) رجوع به اُم الحساب شود.

صدرالدجاجة.

[صَ رُدْ دَ جَ] (اِخ) از اصطلاحات فلکی است. نام چند ستاره است در سینهء دجاجة. رجوع به ثوابت در همین لغت نامه شود.

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) رجوع به علی بن ناصربن علی الحسینی شود.

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) محمد (میرزا...). رجوع به صدر شود.

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) (شیخ...) رجوع به صدرالدین نیشابوری شود.

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) (میر...) وی یکی از مشاهیر خطاطان ایرانی و پسر میرزا شرف جهان قزوینی است. شاه عباس او را مأمور کرد تا تذکرهء دولتشاهی را استنساخ نماید ولی به اتمام آن توفیق نیافت و به سال 1007 ه . ق. در حال عزیمت بمشهد مقدس در بسطام درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صدرالدین.

[صَرُدْ دی] (اِخ)شاعریست و عوفی در لباب الالباب آرد: صدرالدین ملک الکلام عمر بن محمد الخرمابادی، مذکری لطیفه گوی بود که جرم خورشید در میدان بیان چوگان عبارت، او را گوی سزد. به کمال فصاحت و بزرگی اقران را پس گذاشته و پیشینیان را در خجلت بیان خود بمانده، و در سمرقند بخدمت او رسیدم اگرچه در علو سخن غلو می کرد اما مالی و منالی نداشت. بارگیر بیان او فربه بود اما لاغرکیسه افتاده بود بدان سبب از سمرقند حرکتی کرد و در خراسان آمد و به بلخ سکونت جست و آنجا دولتها دید و وقتی بر سر منبر تذکیر می گفت و سخن گرم شده بود و پیوسته عادت داشتی که دستار را بر میان دو ابرو نهادی و در آن غلو کردی. رقعه نبشتند بجهت تخجیل او را که دستار برتر نه که روزی خدا می دهد. وی بدیهةً این رباعی بگفت:
یک شهر حدیث من و اشعار منست
در هر کنجی سخن ز گفتار منست
گر پیش نهم یا سپس ای مرد سره
پالان زن تو نیست، دستار منست.
و وقتی مقریان او دیر کردند چون برسیدند گفت:
گر بر سر آنی که قدم رنجانی
زود آی که بی سنگی من می دانی
بریان دارم دلی در این مهمانی
گر دیر آئی سرد شود بریانی.
(از لباب الالباب ج1 صص201 - 203).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) ابراهیم. وزارت میرزا شاهرخ داشت و بموجب فرمان وی بمیان هزاره رفت و آنان را از سرکشی بازداشت. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص 554 و 601) و هم او نویسد: مولانا صدرالدین بعلو نسب و سمو حسب و شرافت دودمان و جلالت خاندان از اکابر و اعیان سمرقند امتیاز تمام داشت و در اوائل ایام دولت خاقان عالی منزلت منظور نظر عنایت شده رایت صدارت برافراشت همواره همت عالی نهمتش بر رعایت علما و افاضل و تربیت اکابر و اماثل مقصور بود و در صرف حاصلات موقوفات ملاحظهء شروط واقفان کرده از مقتضای شرع تجاوز نمیکرد و تا آخر ایام حیات مورد عنایت پادشاه بود. وی به سال 832 ه . ق. در نسا و ری بسن هشتاد و سه سالگی درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج3 صص639 - 640).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) (امیر...) ابراهیم مشهدی. در حبیب السیر آرد که وی عمدهء علماء زمان و قدوهء سادات فضیلت نشان بود و در زمان خاقان منصور (سلطان حسین بایقرا) سالها در مدرسهء سلطانی و بدیعیه و خانقاه اخلاصیه درس می گفت و به سال 919 ه . ق. درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص352).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) (شیخ...) ابن شیخ صفی الدین. پدر وی هنگام ارتحال منصب ارشاد بوی عنایت فرمود و صاحب حبیب السیر در کرامت و مقام او داستانها آورده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج4 صص420 - 423 شود.

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) احمد خالدی زنجانی ملقب به صدر جهان. وی بروز ششم ذی حجه سال 691 ه . ق. بوزارت کیخاتوخان بن اباقاخان رسید و به صدر جهان ملقب گشت و چون بایدوخان بسلطنت رسید او را از شغل وزارت معاف داشت و او نزد غازان رفت و به تحریک او علیه بایدو پرداخت و چون غازان سلطنت یافت وزارت بدو داد ولی بداندیشان او را متهم کردند که با مخالفان درساخته است و غازان بفرمود تا او را سیاست کنند لیکن پیش از اجرای حکم برائت او آشکار گردید و مورد عفو قرار گرفت و در اوائل محرم سال 696 مجدداً بوزارت رسید و این رباعی در این باره سروده شده است:
با صدر جهان فلک چو دمساز آمد
شهباز سعادتش به پرواز آمد
تا تهنیت روز و مه و سال کند
اقبال ز در صلح کنان بازآمد.
در جمادی الاول سال 699 سیدقطب الدین و معین الدین خراسانی از وی نزد پادشاه سعایت کردند و روز چهارشنبه هفدهم رجب این سال مقید گشت و روز یکشنبه بیست ویکم در جوی جاندار بقتل رسید. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص 129 و 135 و 138 و 140 و 145 و 146 و 147 و 148 و 151 و 165). در دستور الوزراء آرد که وی از قضات زادگان زنجان بود و در عنفوان اوان شباب بخدمت امیر طغاجار پیوسته نیابت او را قبول کرد و چون در زمان ارغون خان طغاجار امیر الوس گشته حکومت ممالک از روی استقلال تعلق بدو گرفت. خواجه صدرالدین احمد در تصرف اموال اینجوها حاکم مطلق العنان شده مهام او سمت نظام و انتظام پذیرفت و در کرم و سخاوت گوی سبقت از همگان ربود و هرچه حاصل کرد در وجه انعام سادات و علما و فضلا و مشایخ مصروف گردانید. یکی از شعرا در مدح او بنظم آورده است:
بسینه صدر نتوان شد در آفاق
که صدر نامور در هفت کشور
کسی باشد که باشد پیش جودش
چو خاک راه یکسان گوهر و زر
اگر صدری نمی دانید کردن
بیاموزید از صدر طغاجر
سپهر مکرمت احمد که بربود
کلاه سروری از چرخ اخضر.
رجوع به دستور الوزراء چ نفیسی ص 305 - 313 شود.

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) (سید...) اوجی. در تاریخ عصر حافظ آمده است که چون امیر مبارزالدین در کرمان در نزدیکی قصر خویش دارالسیاده ای بنا کرد سید صدرالدین اوجی و فرزندان او را که بصحت نسب و زهد و تقوی معروف بودند از یزد به کرمان دعوت کرد و در جنب دارالسیادة منزل داد. (تاریخ عصر حافظ ج1 ص185).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) پوشنگی. رجوع به صدرالدین ربیعی شود.

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) تبریزی بن محمدرضا نایب الصدر. او راست: کتاب لغتی که به سال 1225 ه . ق. برای عباس میرزا نایب السلطنه بنام فرهنگ عباسی تألیف کرده است. رجوع به فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار و رجوع به دانشمندان آذربایجان شود.

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) ربیعی (مولانا...) وی در قصبهء فوشنج بامر خطابت مشغول بود و بواسطهء جودت طبع و حدت ذهن در سلک ندماء و خواص ملک فخرالدین محمد کرت انتظام یافت و به اشارهء ملک کرت نامه ای بر وزن شاهنامه در تاریخ ملوک غور بنظم آورد و در آن مدت که بانشاء این کتاب مشغول بود ملک ابواب انعام و احسان بر وی گشاده می داشت، و هر ماه هزار درم زر نقد از خزانه بدو می رسید لیکن ربیعی بغایت عیاش و بوالفضول و معربد بود و هر چه بدست میکرد براه شراب و شاهد میداد دیگر بار چیزی میطلبید سرانجام ملک از صحبت او متنفر شد و او بی رخصت بقهستان رفت و ملازمت شاه علی بن ملک نصرالدین سیستانی پیش گرفت. روزی در پیش شاه علی زبان بغیبت ملک فخرالدین بگشاد و شاه علی از وی برنجیده و دویست دینار بدو داد و گفت از این ولایت بیرون رو که حریف صحبت نتوانی بود. بعضی نواب شاه علی گفتند از کمال خردمندی ملک عجب می نماید که چنین شاعری را که در عراق و خراسان بی نظیر است بی سبب از درگاه میراند. شاه علی گفت هر چند ربیعی فوشنجی بلطف طبع موصوفست اما بی وفاست و حق ناشناس، چه پس از ده سال که مشمول انعام و اکرام ملک فخرالدین بوده بدینجا او را نکوهش کرد و هیچ شک نیست که هرگاه از ما نیز برنجد جای دیگر رود و زبان خباثت بگشاید:
هر که عیب دگری پیش تو آورد و شمرد
بیگمان عیب تو پیش دگری خواهد برد.
القصه ربیع از قهستان به نیشابور شد و از آنجا عزیمت عراق کرد ملک فخرالدین برین حالات اطلاع یافت و اندیشید که چون ربیعی به عراق رسد در مجلس ارکان اولجایتو سلطان او را به بدی یاد کند پس مکتوبی به ربیع نوشته و اظهار اشتیاق کرد و وعده های جمیل داد ربیع از مطالعهء آن مسرور شد اما جهت رعایت حزم عزم جزم نکرد که به هرات برود و عریضه ای مصدر بقطعه ای که بیت اول و آخرش این است نزد ملک فرستاد :
سلامی که بر قصر ادراک او
نیفکند فکرت کمند گمان
به آن شهریار جهان کز علو
چو صد سنجر است و چو صد اردوان.
و پیام داد اگر پاسخ عریضه بخط ملک وصول یابد بهرات شتابم و الا فلا و چون نوشتهء ربیع به ملک فخرالدین رسید فی الحال سطری چند در قلم آورده مبنی از آنکه قصد جان او نکند و دیگری را نیز نفرماید. ربیعی پس از مطالعهء نامه بهرات شد و ملک او را پرسشی گرم کرد و در سلک ندما درآورد اما بهانه می جست تا او را بقتل رساند. شبی ربیعی با جمعی از یاران بشراب نشست و چون مست شد زبان بدعوی بی معنی گشاد و هر یک از حریفان او نیز آغاز خودستائی کردند. در آخر گفت اگر موافق باشید به اندک روزگاری ولایتی ضبط کنم و خلقی را مطیع فرمان گردانم حاضران با او بیعت کردند او هر یک از ایشان را نامی نهاد روز دیگر یکی از شاگردان ربیعی که از وی رنجیده بود نزد ملک فخرالدین رفت و ماجرا بگفت ملک متغیر شد و تاج الدین یلدوز لقمان را بگرفتن آنان مأمور گردانید و ربیعی با هفتاد تن از یاران گرفتار شده چون ملک فخرالدین به پرسیدن یرغوی ایشان پرداخت همه انکار نمودند مگر ربیعی که از غایت مستی امثال این مقال بر زبان می راند آنگاه ملک گفت تا بعضی را پوست کندند و فوجی را گوش و بینی بریدند و ربیعی را بزندان انداختند. وی در زندان ابیاتی در مدح ملک بسرود و استخلاص خود خواست لیکن مفید نیفتاد. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص377).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) رواسی. از خلفای شیخ زین الدین خافی و حاوی علوم ظاهری و باطنی بود. در اوائل حال چندین سال در مدینه اقامت جست و در مصر و شام اربعینات بسر آورد و چون از عربستان مراجعت کرد در ولایت اسفراین که منشأ و مولد او بود ساکن گشت و بارشاد پرداخت و در زمان سلطان سعید (ابوسعید فرزند میرزا سلطان محمد) از اسفراین بهرات شد و او دربارهء وی عنایت و احسان کرد. صدرالدین دهم ماه رمضان سال 871 ه . ق. درگذشت و سلطان جنازهء او مشایعت کرد و بروی نماز خواند. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص103). در مجالس النفائس آمده: وی بسیار زیباجمال و ارجمند و در ادای معارف و حقایق دل پسند بود و فقیر به مجلس شریف او رسیدم گاهی به نظم نیز اشتغال داشت. این مطلع از اوست:
زهی از عارضت چشم مرا نور
همیشه از جمالت چشم بد دور.
در شهر هرات درگذشت و نعش او را بولایت شغان بردند و بدانجا مدفون است. (مجالس النفائس ص 28 و 202).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) (شیخ...) روزبهان بن احمد ثانی واعظی ملیح، نیکوصورت، فصیح اللسان، عذب البیان و خداوند جاهی رفیع و مجدی منیع بود. سلاطین و امرا وی را بزرگ می داشتند. وی در جامع عتیق و سنقری تذکیر داشت و در محافل عظیمه دارای منصب وعظ بود. از او کرامات بسیار روایت کنند از جمله آنکه برای طلب باران بمنبر شد و در پایان دعای خود گفت: پروردگارا بعزت تو که از منبر فرود نیایم تا مرا به باران تر کنی. مردم را این سوگند سخت عجیب آمد و فی الحال باران ببارید چندانکه او را تر کرد وی به سال 685 ه . ق. درگذشت و او را پائین پای پدر وی دفن کردند. او راست:
سقی الله اقواماً خلوا بحبیبهم
و فازوا برضوان و عیش مخلد
رجال نسوا دنیاهم و تزودوا
تقاة و تقوی الله خیر التزود
رجال فنوا عنهم فابقوا و احضروا
مشاهد قدس الواحد المتوحد.
(شدالازار صص248 - 249).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) ساوجی. به نقل حبیب السیر، وی از جملهء فضلای زمان هلاکوخان بود و بحدت ذهن سلیم و جودت طبع مستقیم و وفور قوت حافظه و وقوف بر علم عروض و قافیه اتصاف داشت. و در تاریخ گزیده مسطور است که یک جزء کتاب را به یک خواندن یاد می گرفت و در زمان هلاکوخان در شام مقیم بود و به سحر متهم گشته بقتل رسید. قصیدهء حسنا در علم عروض و قوافی از جملهء منظومات اوست. (حبیب السیر چ خیام ج3 صص107 - 108). و رجوع به تاریخ گزیده صص806 - 807 شود.

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) (امیر...) سلطان ابراهیم الامینی فرزند میرک جلال الدین بن میرک محمد امین بن مولانا صدرالدین ابراهیم. نسب او از جانب پدر و مادر عالی است. وی در صنوف علوم کامل و از امثال و اقران فائق و در شیوهء نظم و نثر ماهر و در جد و هزل بلیغ است. در اوائل حال چندی ملازمت شاهزاده سلطان مظفر حسین میرزا را داشت و به سال 910 ه . ق. از جانب خاقان منصور (سلطان حسین بایقرا) منصب صدارت خاصه بوی مفوض گشت و تا آخر روزگار او و همچنین در ایام مظفر حسین میرزا بدین شغل قیام داشت و چون سلطنت خراسان به ابوالفتح شیبانی رسید صدرالدین چندی مورد مؤاخذه قرار گرفت و سپس منزوی گشت و به سال 916 مورد عنایت شاه اسماعیل واقع و به سال 920 از هرات جانب اردو رفت و تألیف تاریخ شاهی بدو محول گشت. از جمله مؤلفات او رساله ای است در معارضهء مهر و مکتوب و دیگر رباعیاتی در ترجمهء دیوان امیر المؤمنین علی علیه السلام. (از حبیب السیر چ خیام ج4 صص327 - 328).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) شیخ الشیوخ محمد بن شیخ الشیوخ عمادالدین محمودبن حمویة الجوینی. وی در مذهب بارع شد و فتوی داد و درس گفت و مقامی ارجمند یافت. الملک الکامل او را برسالت نزد خلیفه فرستاد تا از وی کمک خواهد و فرنگیان را که دمیاط را متصرف شده بودند براند، لیکن صدرالدین را در موصل مرگ فرارسید و به سال 617 ه . ق. بسن هفتاد و سه سالگی درگذشت. (حسن المحاضره ص186).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ)عبداللطیف بن محمد. عوفی در لباب الالباب او را نیک ستوده و فضل و سخاء او را توصیف کند و گوید: او را شعری است مطبوع و در تازی و پارسی و نظم و نثر قدرت او کامل و داعی تتبع اشعار و تصفح کلمات او کرده است... سپس این غزل را از ابیات وی آورده است:
دلبرا راه مزن پرده بساز
مطربا زخم مزن زخمه نواز
حجره خالی و رقیبان در خواب
چشمها خفته و درها همه باز
چکنم وای که امشب شب من
هست کوتاه و مرا قصه دراز
منشان هیچ قدح را ز طواف
تا که برخاست صراحی به نماز
شمهء حسن تو ای ماه فلک
سرطراز همه خوبان طراز
بی سبب گرم مشو سرد مگوی
نرم شو اسب جفا تیز متاز.
(از لباب الالباب ج1 ص265).
قزوینی در تعلیقات همین مجلد آرد که وی از اعاظم رؤساء اصفهان و از فضلا و ادباء معروف و او را به عربی و پارسی اشعار خوب است و ظهیرالدین فاریابی را در حق او هجوی است. وفات صدر به سال 580 ه . ق. اتفاق افتاد. (لباب الالباب ج1 ص355).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ)عبدالملک بن عیسی بن درباس کردی موصلی قاضی القضات دیار مصر مکنی به ابوالقاسم. وی به سال 516 ه . ق. متولد شد و در نزد ابوالحسن مرادی فقه آموخت و در ماه رجب سال 605 به مصر درگذشت. (حسن المحاضره صص185- 186).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) علی فرزند سعدالدین مسعود. وی پس از کشته شدن پدر خویش بوزارت تکش رسید و تا آخر ایام حیات او بدین شغل اشتغال داشت و در رعایت تربیت اصحاب فضیلت سعی وافر می کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص641). و در دستورالوزراء آرد که چون تکش خان درگذشت و پسر بزرگ او قطب الدین محمد فراز سلطنت یافت وزارت به صدرالدین داد تا آنکه وزرات به محمد بن صالح رسید. (دستور الوزراء چ نفیسی چ کتابفروشی اقبال صص232 - 233).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) فارسی. وی از خوشنویسان معروف ایران و از مردم خراسان است. در خط ثلث و نسخ شهرت داشت و در 909 ه . ق. نسخه ای از مصحف شریف نوشت و معانی قرآن را در بین سطرها بخط ریز و رنگ سرخ و تفسیر فارسی آن را در حاشیه نگاشته این مصحف شریف در کتابخانهء ایاصوفیه محفوظ است. (از قاموس الاعلام ترکی).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) فوشنجی. رجوع به صدرالدین ربیعی شود.

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) قونیوی، محمد بن اسحاق. مؤلف حبیب السیر آرد: شیخ در میدان کسب علوم ظاهری و باطنی و فنون عقلی و نقلی قصب السبق از امثال و اقران می ربود و مولانا قطب الدین علامهء شیرازی علم حدیث نزد آن جناب فراگرفت. در نفحات الانس است که شیخ صدرالدین پسر سببی شیخ محیی الدین العربی است و تربیت از وی یافته و او را مؤلفاتی است چون تفسیر فاتحة الکتاب و مفتاح الغیب و نصوص و فکوک و شرح حدیث و نفحات الهیه و او بر مولوی جلال الدین نماز گزاشت. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص 115 و 116). صاحب کشف الظنون این کتب را از مؤلفات او شمرده است: تبصرة المبتدی و تذکرة المنتهی بفارسی در اصول معارف، مفاوضات راجع بوجود و ماهیت. جامع الاصول. الرسالة الهادیة. الرسالة المرشدیه. نفثة المصدور و تحفة المشکور. اعجاز البیان فی کشف بعض اسرار ام القرآن. مؤاخذات، و مرگ او را در موردی به سال 673 ه . ق. و در مورد دیگر به سال 671 نوشته است. هدایت در ریاض العارفین آرد: ابوالمعالی محمد بن اسحاق بن محمد بن یوسف بن علی القونیوی از مشاهیر علمای عظام و از اکابر عرفای والامقام بود و او را جناب شیخ محیی الدین عربی تربیت فرمود. مولانا جلال الدین رومی را با وی کمال وداد و اتحاد می بود چنانکه روزی مولوی بمحفل آنجناب وارد شد، وی بنابر تعظیم مسند خود را بمولوی بازگذاشت و خود بکنار رفت. مولوی بر مسند شیخ ننشست او گفت چرا بر روی مسند ننشینی. گفت خدا را چه جواب دهم که بر سجادهء تو نشینم جناب شیخ سجاده را بدور افکند و گفت سجاده ای که تو را نشاید ما را نیز نشاید. باری در میانهء او و خواجه نصیرالدین طوسی علیه الرحمه اسئله و اجوبه واقع شد و خواجه او را تمجید کرد آن جناب را در علوم بتخصیص در تصوف و حقایق تصانیف پسندیده است از آنجمله است: شرح تعرف و شرح رسالهء موسوم به شجرهء نعمانیه که شیخ وی در دولت عثمانیه تصنیف فرموده. مفتاح الغیب. از اوست:
آن نیست ره وصل که انگاشته ایم
وآن نیست جهان جان که پنداشته ایم
آن چشمه که خضر خورده زو آب حیات
در خانهء ماست لیک انباشته ایم.
(ریاض العارفین چ سنگی ص190).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) (میر...) مجذوب. در مزار میرفخر منزل داشت و در اوایل حال بکسب کمال مشغول بود و به آن مشعوف. چون تحصیل کمال نمود جذبه ای از عالم غیب باو رسید و او را از خودی خود برهانید. و از غم و الم خودی خلاص گردانید و چون جذبه بر او غلبه می کرد عقل او مغلوب می گشت ولیکن در این حال سخنان خوب می گفت و شعرهای پخته نیز از او ناشی می گشت و این بیت او راست:
لب و دندان آن مه با چه ماند
چو قندی بر برنج دانه دانه.
(مجالس النفائس ص202 و 203).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) (مولانا...) محمد. وی از اعاظم علما و اکابر فضلای زمان و به تقوی متصف و در فقه حنفی بغایت ماهر و در سایر فنون عقلی و نقلی سرآمد دانشمندان بود. وی نزد مولانا معزالدین شیخ حسین و مولانازاده و مولانا عثمان و مولانا کمال الدین مسعود شیروانی و شیخ الاسلام مولانا سیف الدین احمد تفتازاتی تلمذ کرد و در مدرسهء غیاثیه بتدریس پرداخت. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص357).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) محمد بن سیدصالح بن سیدمحمدبن سیدزین العابدین موسوی عاملی. وی در قلعهء قشیب قرب معمرک از قرای جبل عامل شام متولد شد و بسن چهارسالگی بود که با پدر و کسان خویش به بغداد رفت و در کاظمین و مشاهد شریفهء عراق نزد بسیاری از علما تلمذ کرد و پیش از رسیدن به سن بلوغ درک مجلس سیدبحرالعلوم نصیب وی گردید. او در فقه و اصول و حدیث و فنون ادب و عروض و علوم اوائل بارع گشت. او را تقریری نیکو و قریحتی صائب بود. مصنفات وی بصیرت و علو مقام او را معلوم می دارد سپس باصفهان شد و در آنجا اقامت گزید و به سال 1262 ه . ق. از اصفهان به عراق رفت و جمعهء چهاردهم محرم 1263 به نجف درگذشت. از تألیفات اوست: اسرة العترة فی ابواب الفقه. القسطاس المستقیم، فی اصول الفقه. المستطرفات. منظومه ای در رضاع و شرح آن کتابی در نحو که شواهد آن از آیات قرآن است، رساله ای در حجیت ظنون خاصه، رسالة فی مسائل ذی الرأسین. رساله ای در شرح مقبولهء عمر بن حنظلة. رسالهء عملیهء فارسی موسوم به قوت لایموت و او را قصائد و اشعاری نیکو است. (روضات الجنات ص333).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) محمد بن عبداللطیف [ بن محمد بن ثابت ] الخجندی که در سنهء 542 ه . ق. اصفهان را تسلیم محمد و ملکشاه پسران محمودبن محمد بن ملکشاه سلجوقی نمود لهذا سلطان مسعودبن محمد برو خشمناک گشته ناچار او و برادر وی جمال الدین از اصفهان بیرون رفته بخدمت جمال الدین جواد وزیر موصل و کریم معروف پناه بردند. (تعلیقات قزوینی بر ج 1 لباب الالباب ص355 از تاریخ السلجوقیهء عمادالدین کاتب صص219 - 221).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) محمد بن فخرالملک مظفربن نظام الملک. وی پس از کشته شدن پدر خویش بدست فدائیان متقلد وزرات سلطان سنجر شد و تکبر و نخوت را پیشه ساخت و در اخذ اموال سلطانی دلیری کرد و هنگامیکه سنجر غزنین را مسخر کرد صدرالدین جواهر گرانمایه ای را که در خزائن آل سبکتکین بود بتصرف آورد و چون این داستان به سنجر رسید بقتل او فرمان داد و سپاهیان او را با گرز و چماق بکشتند. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص513). و رجوع به دستور الوزراء چ نفیسی صص188 - 189 شود.

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) (قاضی...) محمد بن قاضی قطب الدین عبدالله الامامی. وی پس از مرگ پدر مدتی در هرات منصب قضا داشت و بجودت طبع و حدت ذهن متصف بود و احیاناً اشعار دلفریب به نظم درمی آورد. وی در ششم شوال سال 838 ه . ق. بمرض طاعون درگذشت و در گازرگاه بحظیرهء قضات امامی دفن شد. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص13).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) محمد الحسینی دشتکی. وی در شیراز به نشر علوم پرداخت و بجودت طبع و دقت ذهن از همهء علما مستثنی بود. وی در ایام جوانی نزد مولانا قوام الدین گلبادی تحصیل می کرد و باندک زمانی در همهء فنون بدرجهء کمال رسید و بتدریس و تألیف پرداخت و در شیراز مدرسه ای رفیع بساخت. از تألیفات اوست: رسالهء تحقیق علم واثبات واجب. حاشیهء شمسیه. حاشیهء مطالع. حاشیهء تجرید. (از حبیب السیر چ خیام ج4 صص603 - 604).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) محمد اناری. وزیر شاه محمود بود اما بنابر اینکه نسبت بشاه شجاع اخلاص بیشتر داشت هنگامی که شاه شجاع بعزم تسخیر اصفهان رایت نصرت نشان برافراشت خواجه صدرالدین علوفات متجنده و لشکریان را کم کرد و این معنی را در صورت کفایت بعرض شاه محمود رسانید و کیفیت این خیانت بر ضمیر شاه محمود روشن شده خواجه را معزول گردانید. (از دستورالوزراء ص252). و رجوع به فهرست تاریخ عصر حافظ ج1 شود.

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) محمدباقر رضوی قمی. صاحب روضات وی را سخت ستوده و گوید از بزرگان علما و اعاظم محققین بود و در اصفهان نزد بسیاری از فحول علما تلمذ کرد و سپس به قم شد و در آنجا به تدریس پرداخت و هنگام بروز نائرهء افاغنه از قم به همدان و از آنجا به نجف رخت بربست و در آن شهر نزد جماعتی از ارباب فضیلت بتلمذ اشتغال جست و بسن 65 سالگی به سال 1160 ه . ق. درگذشت. (روضات الجنات ص332).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) محمودبن عبداللطیف بن محمد بن ثابت الخجندی. وی مدتی در بغداد ناظرمدرسهء نظامیه بود سپس بریاست شافعیهء اصفهان منسوب گردید و به سال 592 ه . ق. سنقر طویل شحنهء اصفهان بسبب عداوتی که میان ایشان بود او را بکشت. (تعلیقات قزوینی بر لباب الالباب ج1 ص355).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ)موهوب بن عمر بن موهوب الجزری. وی در جمادی الاَخر سال 590 ه . ق. در جزیره متولد و از علم سخاوی و شیخ عزالدین بن عبدالسلام فراگرفت و در فقه و مذهب و اصول و نحو بارع شد و طلاب بسیار نزد وی علم آموختند، و فتاوی مشهور او را گرد آوردند. وی قضاوت مصر یافت و در نهم رجب سال 665 ه . ق. بمرگ مفاجات درگذشت. (حسن المحاضره ص189).

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ)نیشابوری. عوفی در لباب الالباب وی را به سه لقب صدر اجل و صدر الملة و الدین و ملک السادات ستوده و گوید: صدرالدین از معارف سادات و صدور کبار و فضلای روزگار و صاحب دیوان استیفای نیشابور بود و در فضل بغایتی که جملگی افاضل خراسان بتقدم او اعتراف می کردند و از دریای فضل او اغتراف می نمودند و تاریخ خوارزمشاهی نبشت بعبارتی که روان عتبی از خجلت یمینی در عرق غرق می شد و او را اشعار تازی بغایت لطیف است است و مصنوع و بنده گاه گاهی بخدمت او رفتی و از وی اقتباس فوائد کردی چند شعر تازی از وی شنیده آمده است و این دو بیت در قطعه ای می گوید و مثلی معروف را در آن تضمین می کند:
لو کنت تعلم ما تلقاه عن کثب
لم تبتسم فرحاً فی هذه الدار
الست تذکر ما قد قیل فی مثل
العیر یضرط و المکواة فی النار.
و از وی سماع افتاد که وقتی باسفراین رفته شد در اثناء راه این رباعی اتفاق افتاد:
تاریخ در این زمانه آئین آمد
گوئی که برای من مسکین آمد
از جور سپهر سبزه وار این دل من
کوبان کوبان به اسفرائین آمد.
سبزوار و اسفرائین و کوبان سه ولایت است سخت نیکو نشان داده است هر چند از راه طیبت بیان می کرد و چنان می نمود که او را در این معنی فکرتی نبوده ست اما سخت مطبوع افتاده ست. و هم از وی نقل کرده اند:
گر دهدت روزگار دست و زبان زینهار
دست درازی مجوی چیره زبانی مکن
با همه عالم بلاف با همه خلق از گزاف
هر چه بدانی مگوی هر چه توانی مکن.
و از تاج الدین وحید قاقمی شنیدم در نیشابور می گفت این دو رباعی سیدصدرالدین گفته است در اوائل ایام جوانی:
ای مهر گل عشق تو در کینهء ماست
آماجگه تیر غمت سینهء ماست
حال دل مستمند بی چاره بپرس
از هجرانت که یار دیرینهء ماست.
* * *
ای از من دل سوخته بیزار شده
وی من ز غمت شکسته و زار شده
بفروخته عالم بجفا بر من و من
سودای ترا بجان خریدار شده.
و در آخر عمر از شغل استیفا استعفا خواست و به مراد دل بنشست و از سر منصب برخاست و آن شغل بدر آن درج سیادت و اختر آن برج سعادت سید اجل عمادالدین حوالت فرمودند و او را معذور داشت و او شب و روز بتحریر تاریخ سلطان سکندر مشغول بود. وثاق او مجمع فضلا و مرتع علما بودی و اختلاط افاضل بخدمت او بسیار اتفاق افتادی. وقتی این داعی قطعه ای گفته بود و در اول و آخر بیت تجنیس خط را رعایت کرده مطلع آن اینست:
رمانی زمانی بالمصائب والاسی
و قد خرجت حد النبال ببالی.
و در خدمت او انشاد کردم گفت مرا غزلی است اما تجنیس آخر مصراع و آخر بیت را رعایت کرده ام استنشاد کردم فرمود:
قامت قیامة قلبی اذرای و ثنا
قد هز من قامةٍ صدع النقا و ثنی
و قد لوی طرفه السحار ثم رنا
نحوی سبانی و قلبی بالهوی مرنا...
و او را اشعار تازی مطبوع مصنوع و فصول منور لطیف بسیارست فاما اشعار پارسی ازو بیشتر روایت نکرده اند بدین قدر اقتصار افتاد... (از لباب الالباب ج1 صص142 - 144). و رجوع به آتشکدهء آذر و قاموس الاعلام ترکی و ریاض العارفین چ سنگی ص219 شود.

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) وزیر سمرقند. رجوع به نظام الملک... شود.

صدرالدین.

[صَ رُدْ دی] (اِخ) یونس الحسینی. از جملهء اجلهء سادات خراسان و در طریق زهد و تقوی بود از شیخ الاسلام سیف الدین احمد تفتازان استماع افتاد که امیر فخرالدین وزیر شبی حضرت رسالت (ص) را بخواب دید و پرسید که یا رسول الله امیر صدرالدین یونس فرزند شماست؟ فرمود آری و روز دیگر وی در تعظیم او غایت مبالغت را بجا آورد و تا سمت وزارت داشت کس ازاکابر خراسان را نگذاشت که بر او مقدم شود و سید صدرالدین بهرات درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص9).

صدرالدین.

[صَ رُ د د] (اِخ) (امیر...) یونس الحسینی. ولد امیر رضی الدین عبدالاول بن امیر معین الدین مرتضی بن امیر صدرالدین یونس. وی با وجود شرف نسب بوفور فضل و کمال متصف بود و سالها در مدارس سبزبرامان و بدیعیه و غیاثیه تدریس می کرد و هنگام استیلاء محمد شیبانی بر خراسان منصب احتساب یافت و دو سال با نهایت امانت بدان کار پرداخت. سپس باستدعاء قنبر میرزا حاکم بلخ بدان صوب شد و منصب شیخ الاسلامی بدو ارجاع گردید. و چون دیو سلطان به حکومت بلخ رسید بعض اهل شرارت از وی نزد حاکم بدگوئی کردند و حاکم بلخ وی را با پسر او موسوم به سیدابوالوفا بکشت. (از حبیب السیر ج4 چ خیام ص352).

صدرالدین وزان.

[صَ رُدْ دی نِ وَزْ زا] (اِخ) رجوع به وزان شود.

صدرالشریعة.

[صَ رُشْ شَ عَ] (اِخ)برهان الدین محمودبن صدرالشریعة. وی جد صدرالشریعة عبیداللهبن مسعود است، و نبوغ او در حدود سال 630 ه . ق. بود. او راست: وقایة الروایة فی مسائل الهدایة که آن را شروح مفصلی است. (معجم المطبوعات ستون 1119).

صدرالشریعة.

[صَ رُشْ شَ عَ] (اِخ)عبیداللهبن مسعودبن تاج الشریعة محمودبن صدرالشریعة احمدبن جمال الدین عبیدالله المحبوبی البخاری الحنفی. وی مجد را از پدران خویش بمیراث برد و از جدش تاج الشریعة محمد علم فراگرفت و بفراهم آوردن نفائس و جمع فوائد او عنایتی وافر داشت. کتاب وقایة تصنیف جد خود را، شرحی نیکو نوشت سپس باختصار آن پرداخت و نقایه نامید. او را کتابی است در اصول که تنقیح نام دارد و شرحی نفیس بنام توضیح بر آن نوشت و صدرالشعریعة به سال 747 ه . ق. در گذشت. مرقد او و پدران و فرزندان وی در شرع آباد به بخاراست. (معجم المطبوعات ستون 1199). زرکلی نویسد: وی از علمای حکمت و طبیعیات و اصول فقه است و از مصنفات اوست: تعدیل العلوم و الوشاح فی علم المعانی. (الاعلام زرکلی ص 620).

صدرالشیرازی.

[صَ رُشْ شی] (اِخ)رجوع به صدرا شود.

صدرالعذراء .

[صَ رُلْ عَ] (اِخ) جای عوّاء است نزد منجمین.

صدرالقناة.

[صَ رُلْ قَ] (ع اِ مرکب)اعلای نیزه. (مهذب الاسماء). رجوع به صدر شود.

صدرالمتألهین.

[صَ رُلْ مُ تَ ءَلْ لِ](اِخ) رجوع به صدرا شود.

صدرالنهار.

[صَ رُنْ نَ] (ع اِ مرکب) اول روز. آغاز روز.

صدر اول.

[صَ رِ اَوْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در تداول عوام، آغاز. دیرباز. از روزگار قدیم: از صدر اول همین طور بوده است. از صدر اول خراب کرده اند.

صدر بار.

[صَ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)پیشگاه. بالای مجلس. صدر مجلس :
در خدمت تو آمده مخدوم پیشگان
بسته به صدر بار تو چون بندگان کمر.
سوزنی.
خورشیدوار نور دهد بر همه جهان
جمشیدوار چون بنشیند به صدر بار.
سوزنی.
رجوع به صدر شود.

صدر بیت.

[صَ رِ بَ / بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پیشگاه خانه. پیش خانه. رجوع به صدرالبیت شود.

صدر جهان.

[صَ رِ جَ] (اِخ) لقب اشخاص متعدد. رجوع به فهرست لباب الالباب و رجوع به صدرالدین احمد خالدی شود.

صدر خجندی.

[صَ رِ خُ جَ] (اِخ)رجوع به صدرالدین عبداللطیف بن محمد شود.

صدر خجندی.

[صَ رِ خُ جَ] (اِخ)رجوع به صدرالدین محمد بن عبداللطیف شود.

صدر خجندی.

[صَ رِ خُ جَ] (اِخ)رجوع به صدرالدین خجندی محمودبن عبداللطیف شود.

صدر دیوانه.

[صَ رِ نَ] (اِخ) (مولانا...) میر علیشیر نوائی در مجالس النفائس نویسد: وی کاتبی خوب بود و شعر و معما زیبا میگفت معمیات به اسم نود و نه نام حضرت حق سبحانه و تعالی گفته است و از جمله این معما به اسم العلیم است:
سر بپای او فدا ناکرده تو
چون وصالش را تمنا کرده تو.
وی دیوانه و عاشق شیدای سیدشریف (معاصر شاه اسماعیل) بود. سید روزی در اوان حسن و جمال با هزار غنج و دلال پیاده در کوچه می رفت مولانا صدر غافل رسید و سید را در بغل گرفت و بوسه ای از رخ زیبای وی گرفت. غلامان سید چون این بدیدند، وی را بیازردند و او لت می خورد و می گفت آن لوت به این لت ارزان باشد و سپس هرگاه بدر خانه او میرسید غلامان شریف او را می آزردند. مولانا برنجید و گفت :
مرو بر در خانه اش ای سفیه
چو شر در شریف است لاخیر فیه.
(از مجالس النفائس ص386).

صدر شهید.

[صَ رِ شَ] (اِخ) حسام الدین عمر بن عبدالعزیزبن عمر. وی از اکابر حنفیهء خراسان است مولد او به سال 483 ه . ق. است و به سال 536 در سمرقند بقتل رسید و به بخارا مدفون است. او راست: الجامع در فقه، الفتاوی الصغری، الفتاوی الکبری، عمدة المفتی و المستفتی، شرح ادب القاضی تألیف خصّاف، شرح جامع الصغیر و جز آن. (الاعلام زرکلی ص717). در تعلیقات ج 1 لباب الالباب عوفی از تاریخ سلجوقیه آرد که وی به سال 536 در جنگ قسطوان که بین سنجر و گورخان خطائی رخ داد بدست گورخان کشته شد. (لباب الالباب ج1 ص332).

صدر شیرازی.

[صَ رِ] (اِخ) رجوع به صدرا شود.

صدر صدور.

[صَ رِ صُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رئیس رؤساء. بزرگ بزرگان :
بشنو از اخبار آن صدر صدور
لاصلوة تم الا بالحضور.مولوی.
رجوع به صدر شود.

صدرطلب.

[صَ طَ لَ] (نف مرکب)جویندهء صدر. کسی که طالب بالانشینی است.

صدر قزوینی.

[صَ رِ قَ] (اِخ) میرزا محمدحسین بن میرزا فضل الله. هدایت در مجمع الفصحا آرد که پدر او معلم شاهزاده نایب السلطنه و خود وی روزگاری نزد او معزز و مکرم میزیست. در آن اوقات مأموریت فارس یافت و فرمانفرمای آن ایالت حسینعلی میزرا از وی احترامی شایان کرد و نویسد که من (هدایت) در آن اوان بدو اخلاصی حاصل کردم. وی بعهد محمدشاه در دیوانخانهء عدالت صدر دیوان بود سپس از جانب ناصرالدین شاه بسفارت دولت روسیه مأموریت یافت. پس از مراجعت صدر وظایف و مستمریات ممالک محروسه گشت و کنون دو سال است که متولی باشی حضرت علی بن موسی الرضا است، و در کمال و فضل معروف و مشهور میباشد. گاهی بنظم قصیده و غزل پرداخته که از آنجمله است:
بی تاب شود خاطر از آن سنبل پرتاب
بی خواب بود دیده از آن نرگس پرخواب
قصاب بود چشم تو در کشتن عشاق
مژگان دراز تو بود خنجر قصاب
عناب لبت قوت دل و قوت جانست
در حسرت آن دلشده برگونهء عناب
بیمارصفت رفته قرار دل فرار
تا دیده ام آن جسم بلورین چو سیماب.
(از مجمع الفصحاء ج2 ص333).

صدر کاتب.

[صَ رِ تِ] (اِخ) وی مردی آشفته روزگار بود و بیشتر خدمت اتراک می کرد و اگر لوندئی میسر می شد بیاد خط و شعر نمی افتاد و شراب چنان مغلوبش ساخته بود که بهیچ کار اختیار نداشت. او راست:
هرگز دل ما را بغمی شاد نکردی
کشتی دگران را و مرا یاد نکردی.
(از مجالس النفائس ص44 و 217).

صدرنشین.

[صَ نِ] (نف مرکب)بالانشیننده. مقدم نشیننده. آنکه رتبت او در جلوس بالا دست همه است. آنکه بالا دست همه می نشیند :
ای صدرنشین هر دو عالم
محراب زمین و آسمان هم.نظامی.
در نفس آباد دم نیم سوز
صدرنشین گشته شه نیمروز.نظامی.
بود که صدرنشینان بارگاه قبول
نظر کنند به بیچارگان صف نعال.سعدی.
در آن حرم که نهندش چهار بالش عزت
جز آستان نرسد خواجگان صدرنشین را.
سعدی.
گر بدیوان غزل صدرنشینم چه عجب
سالها بندگی صاحب دیوان کردم.حافظ.
رجوع به صدر شود. || وزیر. حاکم :
تو آن یگانهء دهری که بر وسادهء حکم
به از تو تکیه نکرده است هیچ صدرنشین.
سعدی.
رجوع به صدر شود. || مقدم. برتر. بالاتر :
صدرنشین تر ز سخن نیست کس
دولت این ملک سخن راست بس.نظامی.
اوست که در مجلس روحانیان
گفتهء او صدرنشین است و بس.ابن یمین.
رجوع به صدر شود.

صدرنشینی.

[صَ نِ] (حامص مرکب) در صدر نشستن. رجوع به صدر و صدرنشین شود.

صدرنگ.

[صَ رَ] (ص مرکب) رنگارنگ. ملون. و صد در بیت زیر افادت تکثیر کند :
جامهء صدرنگ از آن خمّ صفا
ساده و یکرنگ گشتی چون ضیا.مولوی.

صدرة.

[صُ رَ] (ع اِ) سینه. (منتهی الارب). || سرسینه. (منتهی الارب). مااشرف من اعلی صدره. (قطر المحیط). بالای سینه. (مهذب الاسماء). || سینه پوش. کرتهء خرد. نیم تنه. (غیاث اللغات). شاماکچه. سینه بند زنان. لباچهء صدر. (مهذب الاسماء). جامه ای که سینه را بپوشاند :
ای صورت بهشتی در صدرهء بهائی
هرگز مباد روزی از تو مرا جدائی.فرخی.
دی ز لشکرگه آمد آن دلبر
صدرهء سبز بازکرد از بر.فرخی.
بنزد من آمد کمربسته روزی
یکی صدره پوشیده یکرنگ اخضر.
ابوسراقه امین درودگر.
گر سرو صدره پوشد تو سرو باقبائی
ور ماه باده نوشد تو با رخ چو ماهی.
عبدالواسع جبلی.
صدره ها دیدمت ملمع نقش
جبه ها دیدمت مهلهل کار.مسعودسعد.
چون صدرهء تو بافته از پنبهء فناست
در دل طمع قبای بقا را چرا کنی.سنائی.
بدامان شب پاره ای درفزاید
از آن صدرهء روز نقصان نماید.خاقانی.
جوشن عقل داده اند ترا
صدرهء کام اگر ندوخته اند.خاقانی.
دوش که صبح چاک زد صدرهء چرخ چنبری
خضر درآمد از درم صبح وش از منوری.
خاقانی.
بجای صدرهء خارا چو بطریق
پلاسی پوشم اندر سنگ خارا.خاقانی.
صدره کندند و بی نقاب شدند
وز لطافت چو در در آب شدند.نظامی.
سدره شده صدرهء پیراهنش
عرش گریبان زده در دامنش.نظامی.
ساکن سرای سکوت شدم و صدرهء صابری درپوشیدم تا کار بغایت رسید. (تذکرة الاولیاء).
بگوش صخرهء صما اگر فروخوانم
ز ذوق چاک زند کوه صدرهء خارا.
کمال اسماعیل.
پیراهن بی سعادتی در سرکش، صدرهء جفا چاک زن. (مجالس سعدی).

صدر هروی.

[صَ رِ هَ رَ] (اِخ) رجوع به حیدربن محمد خوافی شود.

صدری.

[صَ] (ص نسبی) رجوع به صدر شود. || نسبتی است بصدر و آن قریه ای است از قرای بیت المقدس. (الانساب سمعانی). || (اِ) قسمی برنج که در گیلان و مازندران زراعت می شود.

صدری.

[صَ] (اِخ) از شعرای عثمانی و از اهالی اشتیب است و بدرس شیخی افندی مداومت داشت. وی به سال 993 ه . ق. در استانبول درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی). او را دیوانی است به ترکی. (کشف الظنون).

صدری.

[صَ] (اِخ) رجوع به صدر کاتب شود.

صدری.

[صَ] (اِخ) وی از شعرای عثمانی است. نام او پیری و به توقادلی زاده شهرت داشت و بعهد سلطان بایزیدخان ثانی میزیست و با وزرا و اعیان معاشر و به احوال آنان احاطهء کامل داشت و ادعای مهارت در رمل می کرد. (قاموس الاعلام ترکی).

صدریه.

[صَ ریْ یَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش شیب آب شهرستان زابل 12هزارگزی شمال باختری سکوهه، 6هزارگزی باختر شوسهء زاهدان بزابل. سکنه سه خانوار. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

صد سال سیاه.

[صَ لِ] (ق مرکب) هرگز. ابداً. هیچگاه. هیچوقت. و این هنگامی است که گوینده خواهد نفرت و ناخشنودی خود را رساند: میخواهم صد سال سیاه نیاید؛ هرگز رغبت دیدن او را ندارم.

صدساله.

[صَ لَ / لِ] (ص نسبی مرکب)دارای صد سال. مرد صدساله؛ مردی که عمر او به صد سال رسیده است. || (اِ مرکب) یادبودی بمناسبت صدمین سال تولد یا وفات شخصی یا حدوث واقعه ای یا تأسیس امری(1).
(1) - Centenaire.

صدستون.

[صَ سُ] (ص مرکب) قصر یا خانه ای که دارای ستونهای متعدد باشد :
یکی بانگ برزد بخواب اندرون
که لرزان شد آن خانهء صدستون.فردوسی.

صد ستون.

[صَ سُ] (اِخ) (قصر...) در دست چپ اپدانه (سمت مشرق) دومین قصر بار واقع است و کتیبه ندارد، لکن بمناسبت صفت ممیزه اش قصر «صدستون» نامیده شده. قصر مذکور با دو سردر بزرگ، هم سطح بنا شده و بنابراین پست تر از اپدانه واقع است. با وجود زیادی عدهء ستونها، سطح مجموع این بنا از سطح تمام بنای اپدانه کمتر است. گذشته از طالار مرکزی جائی را بطور قطع تشخیص نمیتوان داد، مگر رواق شمالی را، زیرا بواسطهء کاوشهائی، که سابقاً معتمدالدوله (فرهاد میرزا) در آنجا کرده، اضلاع دیگر چنان در زیر خاک آوار پنهان شده، که دیگر در هیچ جا خاک قدیم را نمیتوان دید. رواق شمالی از یک جفت گاو پشت بندی شده بود و دو در، در ضلعین جنبی رواق، که جرزهای آنها نقش جسیمی از دو نفر مستحفظ دارد، ثابت میکند، که لااقل دو اطاق کوچک در زوایای بنا نظیر دو برج اپدانه وجود داشته، سقف طالار مرکزی بر 10 ردیف ستون قرار گرفته و هر ردیف عبارت از 10 ستون بوده پاسنگهای آنها بجامانده، اما خود آنها مثل باقی عمارت از اثر حریق عظیمی، که یقیناً عمدی بوده، خراب شده و این همان حریق مشهور است، که اسکندر مرتکب آن گردیده. جزئیات معماری ستونها بستونهای طالار مرکزی اپدانه شبیه است اما در قصر صد ستون از وجود یازده در و پنجره و طاقچه که از سنگ در هر طرف تراشیده شده، دیوارها را بهتر میتوان وارسی کرد، در هر دیوار دو در است و جرزهای آنها بنقوش بسیار مهمی مزین. نقش جرزهای دو دری که از طالار رو برواق شمالی باز میشود، چهار مرتبه مجلس بار شاهی را، چنانکه در سان مردمان و ملل مشاهده افتاد، می نماید این مجلس نیز بوسیله رشته های گل و بوته بمنطقه های مختلف تقسیم شده. در پائین پنج ردیف مستحفظ روبروی یکدیگر ایستاده، در وسط معبری بازگذاشته اند، که از آن می بایست بحضور شاهنشاه رسید، در بالا دیده میشود، که شاهنشاه روی کرسی با دو نفر از امراء مملکت زیر شادروانی نشسته، دو نفر از ارباب مناصب در دو طرفش قرار گرفته اند و یکنفر مادی، که دارای منصب بزرگی است در حضور شاه بار یافته. بالای این مجلس هیکل بالدار رمز اهورمَزدَ منقوش است. دو در به قرینهء این دو در، در جدار عقب ساخته شده و باز چهار بار می نماید، که شاه بر سریر شادروانی نشسته و تنها یک پیشخدمت در عقب ایستاده. اینجا کرسی سلطنت بر تختی قرار گرفته، که در نقوش مقابر شاهان هم دیده میشود و در کتیبهء داریوش در نقش رستم گاتُ (گاه بپارسی کنونی) یعنی تخت نامیده شده. این تخت بتخت های مشهور ارگ در طهران، خصوصاً بتخت مرمر کریم خان زند، شباهت دارد. کف این تخت بر سه ردیف مجسمه، که کلیةً 28 تا است و ملل مختلفه ممالک را نشان میدهد قرار گرفته. چهارده تن بر نبش راست جرز و چهارده تن دیگر در نبش چپ نقش شده، این نقوش میرساند، که این نوع بناها قصر بار بوده و ظاهراً رواقهای عمارت به سلام عام در جشنهائی مانند عید نوروز اختصاص داشته و آنچه، که در حجاریهای جلو اپدانه دیده میشود، در همین جا بعمل می آمده. اسم وس دهیو که بدروازه داده اند، بهمین مناسبت بوده، یعنی دری که از آن «تمام ممالک» یعنی نمایندگان آنها میگذرند. بنابراین رواقها مجلس عام بوده و طالار مرکزی مجلس خاص، چنانکه در قصور خلفا در سامره و در قصور پادشاهان مغول کبیر در هند نیز دیده میشود. چهار در دیگر در طرفین طالار صد ستون شاهنشاه را، که بجدال مشغول است می نماید در یک جا با یک گاو کوهی، در جای دیگر با شیری، بعد با دیوی بالدار، که سر شیر دارد و دم و پنجهء عقاب و بالاخره با هیکل دیگری، که سرش سر یک مرغ شکاری و دمش دم عقرب است. در اینجا دورهء چهارخوان (جدال)، که بعضی از آن در قصر کوچک داریوش دیده میشود کامل است میتوان حدس زد که مقصود از این تصویر رمزی باشد، به این معنی، که شاه بسمت نمایندهء اهورمَزدَ با چهار مخلوق اهریمن در نزاع است. (ایران باستان چ 1 ج2 ص1583 - 1585).

صدشاخ کردن.

[صَ کَ دَ] (مص مرکب)صدپاره کردن. (برهان).

صدصد.

[صَ صَ] (ق مرکب) صدتا صدتا.و مقصود تکثیر است یعنی فراوان :
بعیب خویش یک دیده نمائی
بعیب دیگران صدصد گشائی.نظامی.
جنیبت کش وشاقان سرائی
روانه صدصد از هر سو جدائی.نظامی.
ز هر پیشه کآید جهان را بکار
گزین کرد صدصد همه پیشه کار.نظامی.

صدصد.

[صَ صَ] (اِخ) زنی است. (منتهی الارب).

صدع.

[صَ] (ع مص) شکافتن چیزی را یا دو پاره ساختن چیزی را چنانکه جدا نگردد. (منتهی الارب). شکافتن. (ترجمان علامهء جرجانی) (مصادر زوزنی) (تاج المصادربیهقی). || دو گروه کردن گوسفندان را. (منتهی الارب). بدو فرقت کردن گوسفند. (تاج المصادر بیهقی). || قصد کسی را کردن جهت کرم و جود او. || سخن حق را آشکارا گفتن. || کار را به محل او رسانیدن. (منتهی الارب). || فرمان بجای آوردن. (ترجمان علامهء جرجانی) (مصادر زوزنی). || آشکارا کردن. پیدا کردن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). || حکم راست دادن. (منتهی الارب). || میانه راه رفتن. || خواستن چیزی را. || ممتاز ساختن حق را از باطل. (منتهی الارب). || (اِ) شکاف. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی) (مهذب الاسماء). ترک. || فرقه و گروه از هرچیزی. || گیاه. منه: و الارض ذات الصدع. سمیت بذلک لانه یصدع الارض ای یشقها. (منتهی الارب). گیاه. (ترجمان علامهء جرجانی). نبات. (مهذب الاسماء). || بز کوهی و آهو و گورخر و شتر جوان قوی و توانا. (منتهی الارب). بز کوهی نه بزرگ و نه خرد. (مهذب الاسماء). || یقال: الناس علیه صدع واحد؛ یعنی مردم بر وی جمع اند بدشمنی. || مرد نازک بدن لطیف اندام. (منتهی الارب).

صدع.

[صَ دَ] (ع اِ) بز کوهی و آهو و گورخر و شتر جوان قوی و توانا. || مرد نازک بدن لطیف اندام. || ریم و چرک آهن. || میانهء میان دو چیز از هر نوع که باشد مث میانهء دو دراز و کوتاه و میانهء دو جوان و پیر و میانهء دو فربه و لاغر و میانهء دو کلان و خرد. (منتهی الارب). الشی ء المتوسط بین الطویل و القصیر و الفتی و المسن. (قطر المحیط).

صدع.

[صِ] (ع اِ) جماعت مردم. || پاره ای از هر چیزی. (منتهی الارب).

صدع.

[صُ دُ] (ع اِ) جِ صدیع. (منتهی الارب). رجوع به صدیع شود.

صدعات.

[صَ دَ] (ع اِ) تفرق و پراکندگی. یقال: بینهم صدعات فی الرأی و الهوی؛ ای تفرق. (منتهی الارب).

صدعة.

[صِ عَ] (ع اِ) گلهء شتران. (منتهی الارب). || رمهء گوسفندان. (منتهی الارب). رمه. (مهذب الاسماء). || نیمه ای از هر چیزی شکافته بدو نیم. (منتهی الارب).

صدغ.

[صَ] (ع مص) دوش با دوش برابر رفتن با کسی. || داغ و نشان کردن شتر را. || کشتن مورچه را. || برگردانیدن کسی را از کار و راندن. || باز داشتن ظالم را از ظلم او. || برنگردانیدن چیزی را. (منتهی الارب).

صدغ.

[صُ] (ع اِ) مابین چشم و گوش مردم. (منتهی الارب) (بحر الجواهر) (مقدمهء ترجمان القرآن). میان گوشهء ابرو و گوش است و آن را شقیقه نیز گویند. (غیاث اللغات). میان دنبال چشم و گوش. (مهذب الاسماء). بناگوش. (تفلیسی). کلالک. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به صدغه شود. || موی پیچه بر صدغ فروهشته. ج، اصداغ. (منتهی الارب). الشعر المتدلی علی الصدغ. (بحر الجواهر). موی پیچیده که آویخته باشند بر آن موضع. (غیاث اللغات). زلف. (مقدمهء ترجمان القرآن) (دهار) (مهذب الاسماء) (تفلیسی). موی بناگوش :
سقی الله لیلا کصدغ الکواعب
بتی عنبرین موی و مشکین ذوائب.
سلمان ساوجی.

صدغتین.

[صُ غَ تَ] (ع اِ) هر دو صدغة. (غیاث اللغات). رجوع به صدغة و صدغ و صدغین شود.

صدغة.

[صُ غَ] (ع اِ) جای نرم که میان گوشهء ابرو و گوش است. (غیاث اللغات). رجوع به صدغ شود.

صدغین.

[صُ غَ] (ع اِ) تثنیهء صدغ. دو صدغ. دو بناگوش. رجوع به صدغ و صدغتین شود.

صدف.

[صَ دَ] (ع اِ) غلاف مروارید(1). صدفه یکی. ج، اصداف. (منتهی الارب) (دهار). در تحفهء حکیم مؤمن آمده است که با حلزون مرادف است و گویند حیوان او مخصوص به حلزون و پوست صلب او مخصوص صدف است و مراد از مطلق صدف مروارید است. در سیم سرد و خشک و سوختهء او مجفف و جالی و مسدد و حابس اسهال و نزف الدم و نفث الدم و جهت تقویت لثه و رفع زخمهای کهنه و آکله و جلای دندان و نفوخ او جهت رعاف و بخور او جهت بواسیر و طلای او با سفیدهء تخم مرغ جهت سوختگی آتش و با ادویهء مناسبه جهت کلف و بَهق و رونق بشره و اکتحال او جهت قرحهء چشم و موی زیاد نافع و ضماد سوختهء خف الغراب و با سرکه جهت ثآلیل و دانهء بواسیر مجرب دانسته اند و قدر شربتش تا یک درهم و بدلش شاخ گاو کوهی سوخته است و مهریارس گوید که صدفی که هنوز مروارید او بسته نشده باشد چون بسوزانند طلای او رفع خنازیر می کند و جالینوس می گوید که صدف هندی محرق بالخاصیة رفع درد فؤاد می کند و چون صدف را نرم سائیده با سرکه بر بناگوش طلا کنند رفع صداع دائمی نزلی کند. (تحفهء حکیم مؤمن). و در ترجمهء صیدنهء ابوریحان از ارجانی آرد: صدف سوخته دندانها سپید و پاکیزه گرداند و چشم را روشن کند و سپیدی که در چشم پدید آید ببرد و سپید مهرهء سوخته را همین خاصیت است و اگر عضوی بر آتش سوخته شود صدف را سوزد و با سرگین گاو با هم بیامیزد و بر سوختگی آتش ضماد کند نیکو شود و اگر گوشت صدف را با عسل بهم بکوبد و با سرگین گاو بیامیزد و با پلکهای چشم طلا کند موی زیاده را از رستن بازدارد. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان بیرونی). و در بحر الجواهر آرد صدف، جانوری است که در درون او در و لؤلؤ متولد شود واحد آن صدفة. و جِ آن اصداف و اصدفة و فارسی آن گوش ماهی است و سپس خواصی را بر طبق آنچه در تحفه و ترجمهء صیدنه آمده برای آن بر شمرده است. (بحر الجواهر). در لاروس بزرگ فرانسه ذیل کلمهء ناکر(2) آرد: مادهء سخت سفیدرنگی است که ته رنگ آن الوان قوس قزح را دارد و در بیشتر صدف ها یافت می شود و در صنعت و تجارت مورد استفاده است. ناکر از قشر داخلی غلاف بعضی نرم تنان (حیوانات ناعمه) بوجود می آید و به رنگ های سفید و گلی و آبی و خاکستری است و به مصرف خاتم سازی و ساختن بسیار از زینت آلات ظریف و مخصوصاً دگمه سازی می رسد. مرکز عمدهء آن فرانسه است و مراکز دیگری که ناکر در آنجا تهیه می شود معمولا همان نقاطی است که در آن مرواریدهای ظریف نیز یافت می گردد مانند کالدونی جدید، شمال و مشرق استرالیا، تائی تی، جزایر کامبیه و سواحل مکزیک و ماداکاسکار. ناکر از ازمنهء بسیار قدیم مورد توجه بود و مورد استفاده قرار می گرفت. از اواخر قرن پانزدهم مسیحی کلمهء ناکر شایع و مرادف کلمهء چینی استعمال شده است و از آن ظروف ظریف و جامهای زیبا که بر روی آن گاهی نقره و جواهر نیز می نشاندند و گاهی آیینه و نمکدان و دستهء چاقو می ساخته اند. در قرن شانزدهم ناکر برای ساختن بسیاری از اشیاء ظریف مورد استفاده قرار گرفت و در خاتم کاری و مرصع سازی نیز از آن استفاده شده است. در شرق از ناکر برای ترصیع مبل استفادهء فراوان می شد. در قرن هفدهم از ناکر فنجان هم ساخته اند. در قرن نوزدهم آن را برای ساختن جعبه و مجسمه های کوچک و قوطی سیگار و یک نوع خاتم کاری مخصوص بکار بردند، بدان طریق که قطعات صدف را بریده و بر روی کاغذ می چسبانیدند و آن را با آب طلا رنگ آمیزی کرده و بر روی مبل الصاق می کردند و این طرز کار از ایتالیا آغاز شد. از ابتدای قرن بیستم تا بامروز از ناکر برای خاتم سازی و ساختن مهره های شطرنج و نظایر آن استفاده میشود. (از لاروس بزرگ فرانسه). گاه در تداول فارسی زبانان صدف گویند و حیوانی را که دارای صدف است اراده کنند و در داستانها آرند که صدف در شهر نیسان بروی آب آید و دهن گشاید و قطره ای از باران بدرون گیرد و از آن مروارید بوجود آید، رجوع به لؤلؤ و رجوع به مروارید در این لغت نامه شود. اطوم. ام تومه. ثعثع. (منتهی الارب). گوش ماهی : گرفته یکی جام هر یک به کف
پر از سرخ یاقوت و درّ(3) صدف.فردوسی.
راست گفتی کنار من صدفست
کاندرو جای خویش ساخت گهر.فرخی.
معدن گوهر بود آری صدف لیکن یکی
قطرهء باران بباید تا در او گردد گهر.عنصری.
چون صدف زبان برگشاد و جواهر پاشیدن گرفت... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص315).
بدریای ژرف آنکه جوید صدف
ببایدش جان برنهادن به کف.اسدی.
بنگر که صدف ز قطرهء باران
در بحر چگونه می کند لؤلؤ.ناصرخسرو.
قیمت بتو یافت این صدف زیرا
ای جان تو در او لطیف مرجانی.
ناصرخسرو.
جان گوهر است و تن صدف گوهر
در شخص مردمی و تو دریائی.ناصرخسرو.
تن صدفست ای پسر بدین و بدانش
جانت بپرور درو چو لؤلؤ مکنون.
ناصرخسرو.
قیمت در نه از صدف باشد
تیر را قیمت از هدف باشد.سنائی.
لب گشاده چون صدف همواره در مدح تو آن
سرکشیده چون کشف در خاره از بیم تو این.
عبدالواسع جبلی.
چو بخنده باز یابم اثر دهان تنگش
صدف گهر نماید شکر عقیق رنگش.
خاقانی.
این پرده گرنه بحر محیط است پس چرا
اصداف ملک را گهر اندر نهان اوست.
خاقانی.
هم بمولد قرار نتوان کرد
که صدف حبسخانهء درر است.خاقانی.
سالکان را که چو دریا همه سرمستانند
چون صدف غرقهء عطشان بخراسان یابم.
خاقانی.
چون بدریا نه صدف ماند نه در
زحمت ساحل عمان چکنم.خاقانی.
دریا کنم اشک و پس بدریا
در هر صدفی جدات جویم.خاقانی.
غواص بحر عشقم بر ساحل تمنی
چندین صدف گشادم هم گوهری ندارم.
خاقانی.
شاه جهان ابرذات و بحرصفاتست
زآن صدف ملک ازو چنین گهر آورد.
خاقانی.
باد بهاری فشاند عنبر بحری بصبح
تا صدف آتشین کرد بماهی شتاب.خاقانی.
ماهی چو صدف گرش فروخورد
چون یونسش از دهان برافکند.خاقانی.
هفت اندام ماهی از سیم است
هفت عضو صدف ز سنگ چراست.خاقانی.
غاشیه دار است ابر بر کتف آفتاب
غالیه سای است باد بر صدف بوستان.
خاقانی.
گر شکری با نفس تنگ ساز
ور گهری با صدف سنگ ساز.نظامی.
این نه صدف، گوهر دریائی است
وین نه گهر، معدن بینائی است.نظامی.
دگر ره در صدف شد لؤلؤ تر
بسنگ خویش تن درداد گوهر.نظامی.
خندهء خوش زآن نزدی شکرش
تا نبرد آب صدف گوهرش.نظامی.
هم بصدف ده گهر پاک را
بازره و بازرهان خاک را.نظامی.
همان رونق ز خوبیش آن طرف را
که از باران نیسانی صدف را.نظامی.
آب صدف گرچه فراوان بود
در ز یکی قطرهء باران بود.نظامی.
از صدف یاد گیر نکتهء حلم
آنکه برد سرت گهر بخشش.ابن یمین.
چو خود را بچشم حقارت بدید
صدف در کنارش بجان پرورید.سعدی.
در بیابان خشک و ریگ روان
تشنه را در دهان چه در چه صدف.
(گلستان).
هر شجری را ثمری داده اند
هر صدفی را گهری داده اند.خواجو.
زمان خوشدلی دریاب دریاب
که دائم در صدف گوهر نباشد.حافظ.
فلک را گهر در صدف چون تو نیست
فریدون و جم را خلف چون تو نیست.
حافظ.
|| کرانهء کوه. (دهار) (ترجمان علامهء جرجانی). ناحیه و جانب و کرانهء کوه. (منتهی الارب). || بریدگی کوه. (منتهی الارب). || گرداگرد چشم. (مهذب الاسماء). || هر چیز که بلند بنا باشد از دیوار و مانند آن. (منتهی الارب). آنچه بلند است. (مهذب الاسماء). || کرانهء کتف از سر بازو. || گوشت پاره مانا بکرکرانک که در شجهء سر نزدیک کاسهء سر روید. || هدف. (منتهی الارب). || نوعی از پیالهء کوچک بجهت شرابخواری. || سه ستاره است بشکل مثلث بر دور قطب که آنها را صدف قطب گویند. (غیاث اللغات).
(1) - Coquillage.
(2) - Nacre. (3) - ن ل: در وی.

صدف.

[صَ دَ] (ع مص) رانها نزدیک و سمها دور دور نهادن اسب در اندک پیچیدگی در هر دو بند دست. بیرون رویه میل کردن سم ستور جانب راست آن. (منتهی الارب). از عیوب خلقتی است در اسب و آن نزدیک بودن دو ران و دور بودن دو سم و پیچیدگی از سوی دو بند دست بدانسان که بندهای دو دست آن گشاده دیده شود. (صبح الاعشی ج2 ص26). || روی گردانیدن از کسی. || برگشتن و میل کردن. (منتهی الارب) (مصادر زوزنی). || برگردانیدن کسی را. (منتهی الارب). || گام خرد نهادن. (مصادر زوزنی).

صدف.

[صَ دَ] (اِخ) دهی است نزدیک قیروان. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

صدف.

[صَ دُ] (ع اِ) بریدگی کوه. || ناحیه و جانب و کرانهء کوه. (منتهی الارب).

صدف.

[صُ دَ] (ع اِ) بریدگی کوه. || ناحیه و جانب و کرانهء کوه. || مرغی است یا نوعی از ددگان. (منتهی الارب). طائر او سَبعٌ. (قطر المحیط).

صدف.

[صُ دُ] (ع اِ) بریدگی کوه. || ناحیه و جانب و کرانهء کوه. (منتهی الارب).

صدف.

[صَ دِ] (اِخ) بطنی است از کندة و الحال منسوب اند بسوی حضرموت. (منتهی الارب).

صدف.

[صَ دِ] ((اِخ) ناحیتی است به یمن. (معجم البلدان).

صدف آتشین.

[صَ دَ فِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایت از آفتاب عالمتاب. (برهان). || کنایه از روز. (انجمن آرای ناصری).

صدفان.

[صَ دَ] (اِخ) دو کوه اند با هم ملصق میان ما و یأجوج و مأجوج. (منتهی الارب).

صدفان.

[صُ دُ] (ع اِ) دو کرانهء راه در کوه یا دو کرانهء رود. (منتهی الارب).

صدف البواسیر.

[صَ دَ فُلْ بَ وا] (ع اِ مرکب) معروف به خف الغراب است. بخور و ضماد محرق او با عسل جهت بواسیر و ثآلیل و زحیر نافع است. (تحفهء حکیم مؤمن). رکبة. در سواحل بحر احمر و قسمتی از حجاز یافت شود و رنگ آن فرفیری مایل بسیاهی است و در قلزم آن را رکبة نامند. (از ابن بیطار).

صدف الفرفیر.

[صَ دَ فُلْ فِ] (ع اِ مرکب)و فرفور نیز گویند. نوعی از صدف مایل بسیاهی و در غایت صلابت و بخورش مخرج مشیمه و رافع اختناق رحم و اکتحال سوختهء او در غایت جلاست. (تحفهء حکیم مؤمن).

صدف دهان.

[صَ دَ دَ] (ص مرکب)دارندهء دهانی چون صدف. || سخن نغز و دلکش. رجوع صدف دهانی شود.

صدف دهانی.

[صَ دَ دَ] (حامص مرکب)دارای دهان همچون صدف بودن. دهان چون صدف داشتن. و در بیت زیر مقصود سخنان نغز و پرمعنی گفتن است :
چه سود ریزش باران وعظ بر سر خلق
که مرد را به ارادت صدف دهانی نیست.
سعدی.

صدف رنگ.

[صَ دَ رَ] (ص مرکب) برنگ صدف. بمانند صدف.
-دیدهء صدف رنگ؛ چشم مانند صدف از جهت ریختن اشک مرواریدگون :
مجنون ز دو دیدهء صدف رنگ
می ریخت نثار در بفرسنگ.نظامی.

صدف روز.

[صَ دَ فِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بمعنی صدف آتشین است که کنایه از خورشید انور باشد. (برهان) :
خال چو عودش که جگرسوز بود
غالیه سای صدف روز بود.نظامی.
رجوع به صدف آتشین شود.

صدف زانو.

[صَ دَ فِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاسهء زانو :
بسکه غواصی دریای تفکر کردم
سر نهان شد چو گهر در صدف زانوها.
ناصرعلی (از آنندراج).

صدف سان.

[صَ دَ] (ص مرکب) بمانند صدف. بکردار صدف. صدف گون :
کو ساقی دریاکشان کو ساغر دریانشان
کز عکس آن گوهرفشان بینی صدف سان صبح را.
خاقانی.
رجوع به صدف شود.

صدف صد و چهارده عقد.

[صَ دَ فِ صَ دُ چَ دَ هْ عِ] (اِخ) اشاره به قرآن مجید است، چه قرآن یکصد و چهارده سوره دارد. (برهان) (انجمن آرای ناصری).

صدف فلک.

[صَ دَ فِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایت از فلک الافلاک است که فلک اعظم باشد. (برهان) (انجمن آرای ناصری). || آفتاب. || ماه. || (اِخ) شکلی را گویند در جانب شمال از پنج ستارهء بنات النعش و سه ستارهء دیگر که بصورت صدفی بنماید و نقطهء قطب در میان آن واقع است. (برهان) :
پیش که غمزه زن شود چشم ستارهء سحر
بر صدف فلک رسان خندهء جام گوهری.
خاقانی.
رجوع به صدف شود.

صدف گون ساغر.

[صَ دَ غَ] (اِ مرکب)پیاله را گویند که از بلور ساخته شده باشد. (برهان). ساغری که در سفیدی چون صدف است :
بس زر رخسارگان دریاکشان سیمکش
بر صدف گون ساغر گوهرفشان افشانده اند.
خاقانی.

صدف مروارید.

[صَ دَ فِ مُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به صدف شود.

صدف مشکین.

[صَ دَ فِ مُ / مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایت از آسمان است به اعتبار کبودی. (برهان).

صدف وار.

[صَ دَ] (ص مرکب، ق مرکب)بکردار صدف. بمانند صدف :
شود پلنگ کشف وار در میان حجر
رود نهنگ صدف وار در نشیب میاه.
عبدالواسع جبلی.
او در آورده در شکنج کلاه
من صدف وار مانده در بن چاه.نظامی.
زمین در مشک پیمودن بخروار
هوا در غالیه سودن صدف وار.نظامی.
سعدی دل روشنت صدف وار
هر قطره که خورد گوهر آورد.سعدی.
صدف وار باید زبان درکشیدن
که وقتی که حاجت بود درچکانی.سعدی.
صدف وار گوهرشناسان راز
دهان جز به لؤلؤ نکردند باز.(بوستان).
رجوع به صدف سان و صدف گون و صدف وش شود.

صدفوره.

[صَ رَ] (اِخ) موضعی است به اندلس از اعمال فحص البلوط. (معجم البلدان).

صدف وش.

[صَ دَ وَ] (ص مرکب) بمانند صدف. بکردار صدف. صدفگون :
معطی آن چو دریا دارندهء غریبان
رادان آن صدف وش از دل یتیم پرور.
شرف الدین شفروه.
رجوع به صدف سان و صدف گون و صدف وار شود.

صدفة.

[صَ دَ فَ] (ع اِ) فرورفتگی است در وسط لالهء گوش و این فرورفتگی بمجرای گوش منتهی می گردد. (کالبدشناسی هنری تألیف نعمت الله کیهانی ص142). اندرون گوش. (مهذب الاسماء). مَحارَة.
صدفة. [ صَ دَ فَ ] (ع اِ) واحد صدف است. (منتهی الارب). || وزنی است از اوزان و بر دو نوع است، صدفة الکبیرة و هی اربعة عشر شامونات (ظاهراً سامونات) و صدفة الصغیرة و هی ستّ شامونات و قیل سبع شامونات. (بحر الجواهر).

صدفةً.

[صُ فَ تَنْ] (ع ق) اتفاقاً. تصادفاً. ناگهانی.

صدف هزاربیدق.

[صَ دَ فِ هِ بَ دَ] (اِ مرکب) کنایه از ستاره های آسمان است. (برهان) (انجمن آرا).

صدفی.

[صَ دَ] (ص نسبی، اِ) نسبت است به صدف. رجوع به صدف شود. || برنگ صدف. به گونهء صدف. || نام قسمی اسطرلاب.

صدفی.

[صَ دَ] (اِخ) عبدالرحمان بن احمدبن یونس بن عبدالاعلی مکنی به ابوسعید متولد سال 281 ه . ق. بقاهره. وی مورخ و محدث و نسبت او به صدف است و آن قبیله ای است از حمیر که به مصر فرود آمدند. صدفی را دو تاریخ است یکی بزرگ در اخبار مصر و رجال آن و دیگری کوچک در ذکر غرباء وارد به مصر. وی به سال 347 ه . ق. بقاهره درگذشت. (الاعلام زرکلی ص484). در قاموس الاعلام ترکی وفات وی را به سال 337 نوشته و گوید: او از اصحاب امام شافعی بود ولی ظاهراً او را با صدفی یونس بن عبدالاعلی اشتباه کرده است.

صدفی.

[صَ دَ] (اِخ) یونس بن عبدالاعلی بن موسی بن میسرة مکنی به ابوموسی متولد به سال 170 ه . ق. به مصر. وی از بزرگان فقها و عالم به اخبار و حدیث و عقلی وافر داشت. صحبت امام شافعی دریافت و از او حدیث فراگرفت و به سال 264 ه . ق. به مصر درگذشت. (الاعلام زرکلی ص1187).

صدفی.

[صَ دَ] (اِخ) ابوایوب. تابعی است.

صدق.

[صِ] (ع اِمص) راستی. (منتهی الارب) (دهار) (غیاث اللغات). || راست گفتن. (ترجمان علامهء جرجانی) (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). ضد کذب، و آن اخبار از مخبر عنه باشد چنانکه هست. (تعریفات). مطابقت حکم با واقع. (تعریفات). در تعریف صدق گویند که صدق خبر، مطابقت حکم است با واقع و کذب خبر عدم مطابقت آن با واقع است. توضیح مقال اینکه خبری که بر نسبت ثبوتی بین دو چیز دلالت دارد چون زید قائم است و یا بر نسبت سلبی چون زید قائم نیست قطع نظر از نسبت ذهنی ناچار بین این موضوع و محمول در خارج نسبتی ثبوتی و یا سلبی است چنانکه زید در ظرف خارج یا قائم است و یا قائم نیست پس مطابقت نسبت ذهنی که از کلام مفهوم است با نسبت خارجی بین موضوع و محمول، صدق نام دارد و عدم مطابقت آن کذب است. اما نظام در تعریف صدق گوید: صدق خبر مطابقت آن با اعتقاد مخبر و کذب آن عدم این مطابقت است، چنانکه اگر مخبر گوید آسمان زیر پای ماست و بدین خبر معتقد باشد صدق است و اگر گوید آسمان فوق ماست و بدان معتقد نباشد کذب میباشد و نظام بدین آیة استشهاد کند از سورهء منافقون: اذا جاءک المنافقون قالوا نشهد انک لرسول الله و الله یعلم انک لرسوله والله یشهد ان المنافقین لکاذبون (قرآن 63/1) و معنی آیه این است که هنگامی که منافقان نزد تو (پیغمبر) می آیند و گویند گواهی می دهیم همانا که تو فرستادهء خدائی و خدا میداند همانا تو فرستادهء او هستی و خدا گواهی می دهد که همانا منافقان دروغ می گویند، پس مناط صدق مطابقت خبر است با اعتقاد مخبر زیرا اگر مناط مطابقت آن با نسبت خارجی بود این خبر نبایستی بکذب متصف شود زیرا که محمد پیغمبر است و اخبار منافقان با نسبت خارجی مطابقت دارد و از این دلیل چنین پاسخ داده اند که آنچه متصف به کذب است نبوت پیغمبر نیست بلکه شهادت منافقان است به نبوت آن حضرت و آن با واقع مطابقت ندارد، چه شهادت منافقان از صمیم قلب و خلوص اعتقاد نمیباشد. (تلخیص از مطول تفتازانی). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون ذیل کلمهء صدق شود. در اصطلاح اهل حقیقت قول حق است در مواطن هلاک و گفته اند آن است که در جائی که جز دروغ تو را نرهاند راست گوئی. قشیری گوید صدق آن است که در احوال تو شوب و در اعتقاد تو ریب و در اعمال تو عیب نباشد :
کردی از صدق و اعتقاد و یقین
خویشی خویش را بحق تسلیم.ناصرخسرو.
ترا صدق بوبکر و علم علی
ترا فضل عثمان و عدل عمر.مسعودسعد.
با آنچه ملک عادل انوشیروان کسری بن قباد را سعادت ذات... و صدق لهجت... حاصل است. (کلیله و دمنه). و صدق این خبر که از معجزات باقی است جهانیان را معلوم شود. (کلیله و دمنه). شتربه حدیث دمنه بشنود... و در سخن او ظن صدق و اعتقاد نصیحت پنداشت. (کلیله و دمنه). و در عرصهء هوا و ولای او قدم صدق می گذارند. (کلیله و دمنه). وتصدیق اخبار که محتمل صدق و کذب باشد. (کلیله و دمنه). طبقات مردم از صدق یقین و خلوص اعتقاد دست بمبالغهء او یازیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص279). از سر صدق و یقین و برای نصرت دین حمله کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص258).
نه دروغ است خواب پاکان زآنک
از سر صدق خواب دیده ستند.خاقانی.
دلت آفتابی کزو صدق زاید
که جز صادق ابن الذکائی نیابی.خاقانی.
من بمعنی صدق میگویم
که ز یک کس صواب نشنیدم.خاقانی.
منصف که بصدق نفس خود را
خائن شمرد امین شمارش.خاقانی.
ور از دیر زی کعبه بی صدق پوئی
بکعبه قبول دعائی نیابی.خاقانی.
گفت شاه ما همه صدق و صفاست
آنچه بر ما میرسد آنهم ز ماست.مولوی.
از آنجا که همت درویشان است و صدق معاملت ایشان. (گلستان). بیمن قدم درویشان و صدق نفس ایشان. (گلستان).
بصدق و ارادت میان بسته دار
ز طامات و دعوی زبان بسته دار.سعدی.
بصدق کوش که خورشید زاید از نفست
که از دروغ سیه روی گشت صبح نخست.
حافظ.
ای گل خوش نسیم من بلبل خویش را مسوز
کز سر صدق می کند شب همه شب دعای تو.
حافظ.
-صدق کلام؛ راستی گفتار. صدق گفتار. راستی کلام. راستی سخن.
-صدق مطلب؛ درستی و راستی نیت.
-صدق نیت؛ درستی و راستی مطلب.
|| اخلاص، خلوص. || سختی و درشتی. یقال: هو رجل صدق و صدیق صدق مضافین؛ یعنی او مرد صاحب درشتی و سختی است. و کذا امرأة صدق و حمار صدق و رجال صدق و نساء صدق. || نیکو. و منه: و لقد بوأنا بنی اسرائیل مبوء صدق. ای انزلنا هم منزلا صالحاً و کذا فی مقعد صدق ای نعم المقعد. || ثنا. و منه قوله تعالی: واجعل لی لسان صدق فی الاَخرین. (قرآن 26/84)؛ یعنی زبان را ثناگوی گردان از بهر من درپس آیندگان. || نام نیکو. (منتهی الارب).

صدق.

[صَ] (ع ص) راست. (مهذب الاسماء). راست و سخت و درشت یقال: هذا الرمح الصدق؛ یعنی نیزهء راست و سخت و درشت و کذا الرجل الصدق بالتوصیف؛ یعنی مرد درشت و راست و چون بدان اضافت کنی صاد را کسره دهی. (منتهی الارب). نیزهء راست و سخت. (غیاث اللغات) (مهذب الاسماء). || کامل از هر چیز. || رجل صدق اللقاء والنظر؛ مرد سخت ملاقات و سخت نظر. || صادق در ملاقات و صادق در نظر. || (مص) راست شدن در سخن. راست گفتن. راست شدن. راست کردن حدیث را. || راست کردن جنگ را. || آگاهیدن کسی را بدان چه در دل است. (منتهی الارب). || راست گردانیدن وعد. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی).

صدق.

[صُ] (ع اِ) جِ صَدق است. (منتهی الارب). رجوع به صدق شود. || جِ صداق [ صِ / صَ ] . (منتهی الارب). رجوع به صداق شود. || جِ صدوق. (منتهی الارب). رجوع به صدوق شود.

صدق.

[صُ دُ] (ع اِ) جِ صَدوق. (منتهی الارب). رجوع به صدوق شود. || جِ صداق [ صَ / صِ ] . (منتهی الارب). رجوع به صداق شود. || جِ صَدق. (منتهی الارب). رجوع به صدق شود.

صدق.

[صَ دَ] (ع اِ) شب آتش افروختن مغان، و این غلط است و صواب بسین مهمله معرب سده است. (منتهی الارب).

صدقاء .

[صُ دَ] (ع اِ) جِ صدیق. (منتهی الارب). رجوع به صدیق شود.

صدقات.

[صَ دَ] (ع اِ) جِ صَدَقة. (منتهی الارب) :
نالد همی بزاری و گرید همی بدرد
آنکس که یافتی صدقات و زکات تو.
مسعودسعد.
زیان رسیده را تفقد نماید که اعظم صدقات است. (مجالس سعدی). رجوع به صدقة شود. || جِ صَدقَة. (قطر المحیط) (منتهی الارب). و رجوع به صدقة شود.

صدقات.

[صَ دُ] (ع اِ) جِ صَدُقَة. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی). رجوع به صدقة شود.

صدقات.

[صُ دَ] (ع اِ) جِ صُدَقَة. (منتهی الارب) (قطر المحیط). رجوع به صدقة شود.

صدقات.

[صُ دُ] (ع اِ) جِ صُدَقَة. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). رجوع به صدقة شود. || جِ صُدُقَة. (منتهی الارب). رجوع به صدقات شود.

صدقات.

[صُ] (ع اِ) جِ صُدقَة. (قطر المحیط) (منتهی الارب).

صدقان.

[صُ] (ع اِ) جِ صدیق. (منتهی الارب). رجوع به صدیق شود.

صدق الله العلی العظیم.

[صَ دَ قَلْ لا هُلْ عَ لی یُلْ عَ] (ع جملهء فعلیه) راست گفت خدای بلند (رتبت) بزرگ.

صدق انجام.

[صِ اَ] (ص مرکب) آن چه به پایان راست آید. || راست : کلام صدق انجام لولا السلطان لاکل الناس بعضهم بعضاً مؤکد این معنی است. (حبیب السیر).

صدق سرا.

[صِ سَ] (نف مرکب)راست گو. راست سراینده :
نکنم مدح سرائی بدروغ
که زبان صدق سرای است مرا.خاقانی.

صدق نگار.

[صِ نِ] (نف مرکب)راست نویس. حقیقت نویس. درست نویس.

صدق و صفا.

[صِ قُ صَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) خلوص. راستی. حقیقت :
هزار شکر که دیدم بکام خویشت باز
ز روی صدق و صفا گشته با دلم همساز.
حافظ.

صدقون.

[صَ] (ع اِ) جِ صَدق است. (منتهی الارب). رجوع به صدق شود.

صدقة.

[صَ دَ قَ] (ع اِ) آنچه بدرویش دهی در راه خدای تعالی. (منتهی الارب).آنچه براه خدا بفقرا دهند و بسکون دال خطاست. (غیاث اللغات). هر چه بدهند نه بر سبیل وجوب. (مهذب الاسماء). آرازش. (برهان). تسک. مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون گوید: صدقة با دو فتحه مشتق از صدق، بخششی را نامند که به منظور احراز ثواب باشد نه بمنظور اکرام. زیرا چنین بخشایشی راستی و خلوص نیت بخشاینده را حکایت کند. کذا فی جامع الرموز - انتهی : و صدقات و قربانی روان شد بی اندازه. (تاریخ بیهقی). یک روز آن جا بار افکند و بسیار صدقه فرمود درویشان را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص198). یوسف بسیار شادی کرد و بسیار چیز بخشید خادمان را و بسیار صدقه داد. (تاریخ بیهقی). او را بخانه بردند و صدقات و قرابی روان شد. (تاریخ بیهقی). در صدقة بی نیت... فایده بیشتر نباشد. (کلیله و دمنه). آن بقعه ازو ذکری جاری و صدقه ای باقی ماند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص441). این شوخ دیده را بصدقهء گور پدرت آزاد کن. (گلستان).
- از صدقهء سر فلان؛ یعنی از توجه او. از عنایت او. از لطف او.
- از صدقهء سر شما نان می خوریم؛ یعنی بطفیل وجود شما زنده ایم. از نوالهء شما برخورداریم.
- صدقه سری؛ مجانی. رایگان.
- صدقهء کسی رفتن؛ قربانت شوم و تصدقت شوم گفتن.

صدقة.

[صَ دَ قَ] (ع اِ) زکات. ج، صدقات. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). مؤلف قاموس مقدس آرد: این لفظ در عهد قدیم وارد نشده است، لکن از بعضی اشارات معلوم میشود که ترحم بر فقرا از جملهء واجبات می باشد؛ از جملهء اوامر واجبهء اسرائیلیان واگذاشتن گوشه و کنارهای مزارع بود که آنها را در موقع حصاد صرف نظر کرده خوشه چینی نکنند و بجهت فقرا واگذارند (سفر لاویان 19:9 و 10 و 23:22؛ سفر تثنیه 15:11 و 24:19) و مأمور بودند که از نوبر محصولات خودشان در حضور کاهن آن عصر بیاورند که او بحضور خداوند تقدیم نماید (سفر تثنیه 26:2 - 13) و از حکایات روت معلوم میشود که عادت خوشه چینی که در (این؟) ایام هم معمول است در آن زمان هم رواج داشته و هر سه سال یک مرتبه هم می بایست عشر محصولات ارضی را به لاویان و یتیمان و غربا و بیوه زنان بدهند (سفر تثنیه 14:28 و 29) و هم چنین کسی که بر فقرا تصدق دهد پسندیده باشد (دوم تواریخ ایام 31:17. مزامیر 41:1 و 112:9) در هیکل نیز صندوقی قرار داده بودند تا عطایا و تصدقات را در آنجا جمع کرده، اولاد فقرا که از خانوادهء محترم و شریفی می بودند تربیت نمایند و تصدق از جملهء اعمال مخصوصهء فریسیان بود که خود بدان نهایت مراقبت و فخر را داشتند و عیسی مسیح ایشان را محض دادن صدقه سرزنش و توبیخ نفرموده بلکه بواسطهء فخر ایشان بود که متعرض حال ایشان گردید (انجیل متی 6:2. 15:25 - 27. اول تواریخ ایام 16:1 - 4). (قاموس کتاب مقدس).و در تاریخ تمدن اسلام آرد: صدقه و زکاة دو اسمی است که یک معنی دارد و از مسلمانان متمول گرفته و بفقرای اسلام داده میشد. صدقه یا زکاة در مرکز (دارالخلافه) دیوان مخصوص داشته و شعبات آن در تمام ممالک (شهرها و ده ها) دایر بوده است و مأمورین مخصوص آن را جمع و تفریق میکردند. آنچه زکاة به آن تعلق میگیرد چهار چیز است: چارپایان، زر و سیم، میوه، محصول کشت و کار. زکاة چارپایان به شتر و گاو و گوسفند تعلق میگیرد و حضرت رسول اکرم (بامر خدا) میزان آن را تعیین فرموده اند و اینک (ترجمهء) متن نامه ای که ابوبکر در مورد زکاة به انس بن مالک هنگام اعزام او به بحرین نوشته است: بنام خدای بخشایندهء مهربان. این صدقه فریضه ای است که رسول خدا صلی الله علیه و سلم بفرمان خدا بر مسلمین فرض نموده و چیزی از آن نباید کم و زیاد بشود و آن فریضه چنین است: تا 24 شتر و کمتر از آن برای هر پنج شتر یک گوسفند، از 25 شتر تا 35 شتر یک شتر مادهء دوساله، از 36 تا 45 شتر، یک شتر سه سالهء ماده، از 46 تا 60 شتر یک شتر نر پنجساله، از 61 تا 75 شتر یک شتر پنج ساله، از 76 تا 90 دو کره شتر ماده، از - 120 به بالا از هر چهل شتر یک کره شتر ماده و از هر پنجاه شتر یک شتر نر پنج ساله. هر کس چهار شتر دارد زکاة نمیدهد و همینکه پنج شتر پیدا کرد باید یک گوسفند زکاة بدهد اما زکاة گوسفند چنین است: اگر در صحرا می چرد و آب صحرا می خورد از 40 تا 120 گوسفند یک گوسفند، از 121 تا 200 گوسفند دو گوسفند، از 200 تا 300 گوسفند سه گوسفند، از 300 گوسفند به بالا برای هر صد گوسفند یک گوسفند واگر از چهل یکی کم بود زکاة ندارد و اگر گوسفند دستی آب و علوفه میخورد از هر دویست گوسفند یک گوسفند و صد و نود گوسفند زکاة ندارد. فقیهان راجع بزکاة کتابهای مفصلی نگاشته اند و در هر صورت اسب و استر و الاغ زکاة ندارد. زکاة نقره، از دویست درهم ببالا برای هر صد درهم دو درهم و نیم در سال (1 - 40) و از دویست درهم بپائین زکاة ندارد(1). زکاة طلا در هر بیست مثقال نیم مثقال در سال و هرچه مقدار بالا برود زکاتش همان نیم مثقال در بیست مثقال میباشد و از بیست مثقال به پائین زکاة ندارد. سایر کالاهای تجارتی نیز بهمین میزان تسعیر میشود و زکاة میدهند. زکاة میوه بسته بطریق آبیاری آن است به این قسم که اگر با آب رودخانه و یا باران (بدون زحمت آب کشی) آبیاری شده زکاتش ده یک است و در غیر آن ده نیم میباشد و در هر حال باید مقدار محصول میوه به پنج وسق برسد تا زکاة واجب بشود هر وسقی شصت صاع است و هر صاع پنج رطل(2) و ثلث رطل عراق است. خرما و انگور نیز مانند سایر میوه ها مشمول همین احکام میشود. حکم زکاة جو و گندم و برنج و نخود و لوبیا عیناً مانند احکام زکاة میوه میباشد. مصرف زکاة صریحاً در قرآن مجید بیان شده چنانکه در سورهء توبه میفرماید: صدقه برای فقیران؛ مسکینان و مأمورین جمع آوری آن و دل بدست آوردگان و برای آزاد کردن بندگان و بدهکاران و در راه خدا و آوارگان است(3). بنابراین زکاة به هشت سهم تقسیم میشود از این قرار: 1 - سهم فقیران یعنی کسانی که هیچ ندارند. 2 - سهم مسکینان، کسانی که هزینهء آنان بیش از درآمدشان است. سهم این دو طایفه با رعایت اوضاع و احوال نباید از 200 درم افزون شود چه در آنصورت خودشان باید زکاة بدهند و مستحق زکاة نمیشوند و بنا بر روایت قاضی ابویوسف در کتاب موسوم به «خراج» فقرای اهل ذمه (یهود و نصاری) بگفتهء عمر جزء مساکین بشمار می آمدند، اما کلمهء فقرا فقط شامل فقرای اسلام میشده است. 3 - حقوق مأمورین جمع و تفریق زکاة مطابق خدمت و استحقاق آنان و اگر سهم هر کی از آنان بیش از میزان حقوق و استحقاق آنان بود مازاد را بسهم دیگران می افزایند. 4 - سهم دل بدست آوردگان - اینان کسانی بودند که حضرت رسول و خلفا سهمی از زکاة به آنان میدادند تا مسلمانان را آزار نرسانند و یا در اسلام خود پایدار بمانند و یا کسان خود را بمسلمان شدن تشویق نمایند و اگر این دسته خودشان مسلمان نبودند از مسلمانان سهم نمیبردند بلکه از غنیمت و فی ء سهم میگرفتند. 5 - سهم مخصوص برای خریدن بندگان و آزاد کردن آنها. 6 - سهم مخصوص برای پرداخت وام وامدارانی که توانائی پرداخت آن را ندارند. 7 - سهم مخصوص هزینهء محاربه در راه خدا. 8 - سهم مخصوص هزینهء راه آوارگانی که از وطن دور مانده اند و وسیلهء بازگشت ندارند. مأمورین صدقه (زکاة) از خود اختیاراتی داشتند که مطابق احکام فوق زکاة را جمع کنند و بمستحقین بپردازند مگر اینکه دستور مخالف آن از طرف خلیفه صادر شده باشد. ولی مأمورین اموال غنیمت و فی ء فقط با اذن صریح خلیفه و یا جانشین او میتوانستند در آن نوع اموال تصرف کنند. (ترجمهء تاریخ تمدن اسلامی جرجی زیدان ج1 صص 204 - 207) و رجوع به زکاة شود :
تا بحدی که عامل صدقات
آنچه ماند از منش ستد بزکات.نظامی.
-صدقه بتلة؛ صدقه ای که دهنده را باز رجوع در آن جایز نبود. (منتهی الارب).
(1) - جرجی زیدان بطور کلی مأخذ زکاة را از فقه اهل تسنن گرفته که در پاره ای موارد با رأی علمای شیعه اختلاف دارد. (مترجم). رجوع به زکاة در این لغت نامه شود.
(2) - هر رطل از یک کیلو کمتر است. (مترجم).
(3) - انما الصدقات للفقراء و المساکین و العاملین علیها و المؤلفة قلوبهم و فی الرقاب و الغارمین و فی سبیل الله و ابن السبیل. (قرآن 9/60).

صدقة.

[صَ دَ قَ] (اِخ) کوچه ای است به مرو. (معجم البلدان).

صدقة.

[صَ قَ] (ع ص) تأنیث صَدق. رجوع به صدق شود.

صدقة.

[صَ دَ قَ] (اِخ) ابن ابی الکرم الیعقوبی. وی به بغداد نزد ابن فضلان و جز او فقه آموخت و به مصر شد و قضاء اعمال اشمونین یافت. سپس به بغداد به نظامیه بازگشت و قضاء یعقوبی یافت. (حسن المحاضره ص187).

صدقة.

[صَ دَ قَ] (اِخ) ابن احمدبن علی قاضی. او راست: رتبة الماسح و فخرالقاسم. (کشف الظنون).

صدقة.

[صَ دَ قَ] (اِخ) ابن الحسین الحداد. مورخ است و به بغداد به سال 573 ه . ق. درگذشت. او راست: ذیلی بر تاریخ زاغونی. (الاعلام زرکلی ص429). صاحب کشف الظنون ذیل تاریخ ثابت بن قره نویسد: علی بن عبدالله بن نصر حنبلی معروف به ابن زاغونی مکنی به ابوالحسن متوفی به سال 527 ذیلی تا بدین سال (527) بر آن نوشت سپس صدقة بن حداد ملقب به عفیف تا سال 570 بر آن ذیلی نگاشت و به سال 573 درگذشت.

صدقة.

[صَ دَ قَ] (اِخ) ابن حداد. رجوع به صدقة بن الحسین شود.

صدقة.

[صَ دَ قَ] (اِخ) ابن خالد. مولی ام البنین، مکنی به ابوالعباس تابعی است.

صدقة.

[صَ دَ قَ] (اِخ) ابن دبیس بن صدقة بن منصور اسدی. وی از امراء بنی مزید است، پس از پدر به سال 529 ه . ق. ولایت حله یافت. سلطان مسعود سلجوقی بر آن شد که آن بلد را از وی انتزاع کند. صدقه با او بجنگ درآمد و پیروز گشت و مسعود به سال 531 به بغداد بازگردید و بین او و صدقه آشتی برقرار شد و چون بین سلطان مسعود و صاحب فارس جنگ درپیوست صدقة با مسعود بود و در یکی از جنگها به سال 532 کشته شد. (از الاعلام زرکلی ص430). صاحب حبیب السیر آرد: چون پدر وی دبیس بامر سلطان مسعود سلجوقی بقتل رسید وی چند گاهی با برادر خویش در حدود حله بمخالفت با سلجوقیان برخاست. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص543). در طبقات سلاطین اسلام آورده: وی ششمین امیر از امرای بنی مزید حله است و از سال 529 تا سال 532 امارت داشته است. (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام ص108).

صدقة.

[صَ دَ قَ] (اِخ) ابن صالح مکنی به ابوالزنباع. تابعی است.

صدقة.

[صَ دَ قَ] (اِخ) ابن عبدالله السمین. رجوع به ابومعاویه صدقه شود.

صدقة.

[صَ دَ قَ] (اِخ) ابن فضل مکنی به ابوالفضل مروزی. تابعی است.

صدقة.

[صَ دَ قَ] (اِخ) ابن محمد جندی شاپوری مکنی به ابومحمد. ابی نعیم آرد: وی بتجارت باصفهان آمد و از عبدالواحدبن حسن بن احمدبن خلف حدیث کند. (ذکر اخبار اصبهان ج1 ص 350).

صدقة.

[صَ دَ قَ] (اِخ) ابن منجابن صدقة السامری. وی طبیب بود و بخدمت الملک الاشرف موسی ایوبی پیوست و به سال 625 ه . ق. به حران در خدمت او درگذشت. الملک الاشرف او را محترم و گرامی میداشت و بر وی اعتماد می کرد. صدقة را تصانیفی است، از آنجمله است: النفس، شرح التوراة، و او را نظمی است که بیشتر آن دو بیتی است. (الاعلام زرکلی ص430). صاحب کشف الظنون در ذیل کتاب النفس ارسطو نویسد او را شرحی است بر کتاب نفس و به سال 620 درگذشت، و در ذیل فصول بقراط شرحی بنام وی بر این کتاب ثبت کرده و وفات او را به سال 220 (!) نوشته است. و در باب شروح توراة نویسد: صدقة به حران به سال ششصد و بیست و اندی (نیف و عشرین و ستمائة) درگذشت. صاحب عیون الانباء وی را سخت ستوده و گوید: الملک الاشرف را در صناعت طب بدو اعتماد بود و صدقه از وی جامگی وافر و صلات متواتر داشت. وی به سال ششصد و بیست و اندی به حران درگذشت و مالی فراوان بجا گذاشت و او را فرزندی نبود، از سخنان اوست که از خط او نقل کردم (صاحب عیون الانباء): روزه بازداشتن بدن از غذا و نگاه داشتن حواس از خطا و اعضاء از گناه است و آن بازداشتن همهء آنهاست از آنچه آدمی را از ذکر خدا مشغول دارد. و گوید: همهء طاعات دیده میشود جز روزه که آن را جز خدا نمی بیند چه روزه عملی است در باطن مجرد بصبر و روزه را سه درجت است: صوم عموم و آن نگاه داشتن شکم و فرج است از قضاء شهوت و صوم خصوص و آن نگاه داشتن گوش و دیده و زبان و سایر جوارح است از گناه و اما صوم خصوص صوم دل است از همم دنیه و افکار دنیائی و نگاه داشتن دل از ماسوی الله و گوید رطوباتی که از بدن بیرون می آید هرگاه مستحیل نبود و آن را مقری نباشد پاک است چون اشک و عرق و لعاب و آب بینی و آنچه را مقر است و مستحیل بود نجس است چون بول و غایط... از اشعار اوست:
سلوه لم سدنی تیهاً و لم هجرا؟
و اورث الجفن بعد الرقدة السهرا
و قد جفانی بلاذنب و لاسبب
و قد وفیت بمیثاقی فلم غدرا؟
یا للرجال قفوا و استشرحوا خبری
منی فغیری لم یصدقکم خبرا
ان لنت ذلاً قسا عزاً علی وان
دانیته بان او آنسته نفرا
هذا هوالموت عندی کیف عندکم
هیهات ان یستوی الصادی و من صدرا.
و او راست:
الراح بدت بریحها الریحانی
ثم افتخرت بلطفها الروحانی
لما سطعت بنورها النورانی
رقت و صفت خلائق الانسان.
از تألیفات اوست:... تعالیق فی الطب، ذکر فیها الامراض و علاماتها. مقالة فی اسامی الادویة المفردة. مقالة اجاب فیه عن مسائل طبیة سأله عنها الاسعد المحلی الیهودی. مقالة فی التوحید و سمها کتاب الکنز فی الفوز. کتاب الاعتقاد. (عیون الانباء ج2 صص230 - 233).

صدقة.

[صَ دَ قَ] (اِخ) ابن منصور ملقب به سیف الدولة. وی فرزند منصوربن دبیس مکنی به ابوکامل و ملقب به بهاءالدولة است. به سال 479 ه . ق. پس از مرگ پدر ایالت حله یافت و مدت ده سال حکومت آن ناحیت داشت چون اعراب خفاجه ولایت او غارت کردند و از آنجا بکربلا شدند و دست بفتنه گشودند، صدقه سپاهی مأمور دفع آنان کرد و جمعی کثیر از ایشان را بقتل رسانید. به سال 494 سیف الدولة با سلطان برکیارق خلاف آغاز کرد و خطبه بنام سلطان محمد خواند و نایب برکیارق را از کوفه براند و به سال 495 شهر حله را عمارت کرد و منازل پادشاهانه بنا فرمود و به سال 496 یکی از امراء برکیارق به بغداد شد و ایلغازی بن ارتق را که از قبل سلطان محمد حاکم بود عذر خواست، ایلغازی به سیف الدوله پناه برد و او در مقام امداد برآمد و در نواحی بغداد دست بغارت گشود. خلیفه قاصدی نزد وی فرستاد تا دست از اضرار خلایق بازدارد. صدقه بپذیرفت بدان شرط که خلیفه گماشتهء برکیارق را از بغداد اخراج کند و او بناچار بروز دوازدهم ربیع الاخری همان سال بغداد را ترک گفت. آنگاه صدقه پسر خود منصور را مصحوب ایلغازی بملازمت مستظهربالله ارسال داشت و از رفتار سابق خویش معذرت خواست. صدقه به سال 496 سیب را تسخیر کرد و به سال 499 بصره را بتصرف آورد و به سال 500 بر قلعهء تکریت استیلا یافت و به سال 501 ابودلف سرخاب بن کیخسرو که سلطان محمد وی را حکومت ساوه داده بود، از وی بگریخت و به صدقه پناهنده گشت و سلطان قاصدی فرستاد و او را از صدقه بطلبید و او عذری بگفت و ابودلف را بفرستادهء سلطان نداد و بین الجانبین مخالفت آغاز گشت و سلطان در همان سال به بغداد شتافت و دیگر بار فرستادگان به حله روانه داشت و صدقه را پیام داد که عازم غزو روم هستم مناسب است که تو نیز با جمعی از سپاهیان بما بپیوندی. صدقة پاسخ داد چون مزاج سلطان را بر خود متغیر می بینم شرط عقل نیست که بخدمت او پیوندم لیکن از فرستادن کمک مضایقت نیست. سلطان این عذر نپذیرفت و جمعی از سپاهیان را بفرمود تا بر حله هجوم برند و خود نیز در هشتم رجب همان سال از بغداد بصوب حله حرکت کرد و در کنارهء دجله منزل گزید و در نوزدهم آن ماه بین الجانبین جنگ درپیوست و صدقة بقتل رسید. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 صص 541 - 542). و در ص 504 از همین مجلد از تاریخ امام یافعی قتل وی را در روز جمعه سلخ جمادی الاخری سال 501 ه . ق. نوشته است و گوید: صدقه شیعی مذهب بوده و مدت بیست و دو سال امارت کرد. ابن اثیر در حوادث سال 494 آرد: در این سال امیر صدقة بن منصوربن دبیس بن مزید صاحب حله از طاعت سلطان برکیارق خارج شد و خطبهء وی را در بلاد خویش قطع کرد و بنام سلطان محمد خطبه خواند و سبب آن بود که وزیر اعز ابوالمحاسن دهستانی وزیر برکیارق کس نزد صدقه فرستاد و از او هزار هزار دینار و چندی دینار خراج پس افتادهء خزانهء سلطان را بطلبید و پیام داد که اگر نفرستی لشکرها فرستیم و آن مال از تو بگیریم. چون فرستاده این رسالت بنهاد صدقه خطبهء برکیارق را قطع کرد و بنام سلطان محمد خطبه خواند و چون برکیارق به بغداد رسید رسولها فرستاد و او را بحضور خواند و صدقه نپذیرفت. پس امیر ایاز کس نزد او فرستاد و او را بخدمت سلطان خواند و ضمانت کرد که هر چه خواهد از سلطان برای وی بگیرد. صدقه گفت حاضر نشوم و اطاعت سلطان نکنم، مگر آنگاه که وزیر ابوالمحاسن را بمن بسپارد و اگر این نپذیرد هرگز تصور حضور مرا نکند و اگر وزیر را بمن سپارد او را در اطاعت بندهء مخلص باشم، سلطان نپذیرفت و صدقه همچنان از او ببرید و کس بکوفه فرستاد و نائب سلطان را از آنجا براند و کوفه را بملک خود منضم کرد. (کامل ابن اثیر چ مطبعهء ازهریه ج 10 ص127). و رجوع به صفحات 175 و 184 همین مجلد و رجوع به الاعلام زرکلی ص430 و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود. در طبقات سلاطین اسلام آرد: صدقة چهارمین امیر از سلسلهء بنی مزید حله است. وی به سال 495 ه . ق. پای تخت خود را در نزدیکی جامعان در شهر حله بنا نهاد و آن شهر را با ابنیهء زیبا و رونق تجارت تا مدتی مشهور عالم کرد، وی یکی از شجعان معروف تاریخ عربست و مورخین و شعرا محامد او را یادآور شده اند. سلسلهء بنی مزید پس از صدقه رو بضعف نهاد. (تاریخ طبقات سلاطین اسلام صص107 - 108).

صدقة.

[صَ دَ قَ] (اِخ) ابن موسی. وی از مالک بن دینار و از او زیادبن یحیی حدیث کند. (عیون الاخبار ج2 ص30).

صدقة.

[صَ دَ قَ] (اِخ) ابن یحیی. یکی از روات قرائت ابن عامر است، بواسطهء یحیی بن حارث ذماری. (ابن الندیم).

صدقة.

[صَ دَ قَ] (اِخ) ابن یسار جزری مکی. تابعی است.

صدقة.

[صَ دَ قَ] (اِخ) ابن یوسف الفلاحی مکنی به ابونصر. رجوع به ابونصر صدقة شود.

صدقة.

[صَ دَ قَ] (اِخ) جلال الدین مکنی به ابوعلی. صاحب دستورالوزراء آرد: وی بفضایل نفسانی متصف بود و در مضمار انشاء و استیفاء قصب السبق از امثال و اقران می ربود. وی در شهور سال 513 ه . ق. بحکم مسترشد مشید قواعد وزارت شد و مدتی در کمال اختیار بدان امر خطیر اشتغال داشت و مآل حال او بوضوح نپیوست. (دستور الوزراء چ نفیسی ص92).

صدقه.

[صَ دُ قَ] (ع اِ) کابین زن. ج، صُدقات. (منتهی الارب). دست پیمان. (منتهی الارب). کاوین. (مهذب الاسماء) (ترجمان علامهء جرجانی). کابین. (مهذب الاسماء). صداق. شیربها. مهر.

صدقه.

[صُ دُ قَ] (ع اِ) دست پیمان. (منتهی الارب).

صدقهجاریة.

[صَ دَ قَ یِ یَ / یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) صدقةً جاریة. کار خیر که در راه خدا کنند و نفع آن مستمر و جاری باشد مردمان را، مثل نهر و چاه و پل و مسجد و غیره. (غیاث اللغات). رجوع به صدقه شود.

صدقه خواستن.

[صَ دَ قَ / قِ خوا / خا تَ] (مص مرکب) گدائی کردن. تکدی کردن. دریوزه کردن. رجوع به صدقه شود.

صدقه دادن.

[صَ دَ قَ / قِ دَ] (مص مرکب) تصدق. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (دهار). تزکی. (تاج المصادر بیهقی). چیزی در راه خدا دادن : چندان صدقه دادند که آن را اندازه نبود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص517). رجوع به صدقه شود.

صدقی.

[صِ] (اِخ) وی از فضلای استرآباد و نام او سلطان محمد و در فن قصیده گوئی استاد و در دارالمؤمنین کاشان درگذشت. از اوست:
باز گرسنه چشم بدور عدالتت
گنجشک را بخانهء چشم آشیان دهد.
(آتشکدهء آذر ذیل شعرای استرآباد).
و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صدقی.

[صِ] (اِخ) (ملا...) فرزند طالب و از شهر هرات است، علمی دارد اما خالی از نشانه (نشأة؟) جنون نیست. از اوست:
عرق نشسته ز پندم رخ نکوی تو را
ز من مرنج که میخواهم آبروی تو را.
(مجالس النفائس ص151).

صدقیا.

[ ] (اِخ) آخرین (تن) از سلسلهء سلاطین یهود. او پسر یوشیا و عم یهویاگین و نام حقیقی وی متانیا بود و نبوخد نصر (نبوکد نزر) نام او را به صدقیا مبدل کرد و او را به تخت نشانید. وی در 21 سالگی جلوس کرد و مدت یازده سال از 598 تا 588 پیش از مسیح پادشاهی کرد. (دوم تواریخ ایام 36:11) وی مردی نادان و سخیف الرأی بود و بروزگار او اسباط فاسد گشتند و وی را چندان اقتدار نبود که ارمیا را پاک کند و پیمبران دروغ گو را بر آن داشت که اسباط را بفریفتند و از این کار زیانها پدید شد. به سال نهم سلطنت خویش بر نبوخد نصر عاصی گشت و نبوخد نصر به یهودیه لشکر کشید و همهء شهرهای آنجا را مسخر کرد و به سال یازدهم سلطنت او که با قرن چهارم پیش از میلاد مطابق بود پادشاه بابل اورشلیم را بگرفت. صدقیا با رجال دولت خود بخیال افتاد که شبانه فرار کند، لکن عساکر کلدانیان آنان را در دشت اریحا دریافتند و صدقیا را دست گیر کرده به ربله بحضور نبوخد نصر بردند و او وی را بر بیوفائی و پیمان شکنی که کرده بود سخت سرزنش کرد و بفرمود که بکیفر این کار زشت فرزندان او را پیش چشمش بکشتند، سپس فرمان داد تا چشمان او را کندند و بند نهاده مغلولاً او را به بابل بردند (دوم پادشاهان 25:1 - 11 و دوم تواریخ ایام 36:12 - 20) و بدینطور نبوتی که در بارهء او شده بود که ببابل برده خواهد شد اما آن را نخواهد دید کامل گشت (ارمیا 32:4 و 5 و 34:3، مقابل حزقیال 12:13). (از قاموس کتاب مقدس). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی و مجمل التواریخ و القصص ص145 شود.

صدقیا.

[ ] (اِخ) یکی از رؤسای دیوانخانهء یهویاکم (ارمیا 36:12). (قاموس کتاب مقدس).

صدقیا.

[ ] (اِخ) یکی از مدعیان نبوت که نبوخد نصر (نبوکد نزر) امر بقتلش داد. (ارمیا 29:21 و 22). (قاموس کتاب مقدس).

صدقیا.

[ ] (اِخ) یکی از کسانی که عهدنامه را مهر کردند (نحمیا 10:1). (قاموس کتاب مقدس).

صدقیا.

[] (اِخ) یکی از مدعیان نبوت که در ایام آحاب بود (اول پادشاهان 22:11 و 24 و دوم تاریخ ایام 18:10 و 23). (از قاموس کتاب مقدس).

صدقیان.

[صَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان لکستان بخش سلماس شهرستان خوی 5/5هزارگزی شمال خاوری سلماس، تا سلماس راه شوسه دارد. جلگه، معتدل، مالاریائی سکنه 637 تن. آب آن از قنات و چشمه. محصول غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی. دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

صدقی زاده.

[صِ دَ] (اِخ) احمد رشید افندی. یکی از علمای عثمانیست و در عهد سلطان محمودخان ثابتی بمسند مشیخت نایل گشته. وی پسر صدقی افندی قاضی اردو بود و در 1171 ه . ق. تولد یافت. علوم رسمی را در مدارس دینی طی کرد و بعد از قضاهای بلاد اربعه و مکه و استانبول در سنهء 1231 در آناطولی سپس در روم ایلی قاضی عسکر گردید و در سال 1238 بمسند مشیخت اسلامی نایل آمد و قریب 11 ماه در این مقام بود بعد معزولش کردند و قضای برکی را به تیول او دادند. وی از کار کناره گرفت و عازم ییلاقی شد که در حصار روم ایلی داشت و در 1250 وفات یافت و در جوار اکری قپو و نزدیکی طوغلودده دفن شد. او در فقه و علوم دیگر صاحب یدی طولی بود. (قاموس الاعلام ترکی).

صدقی کرمانی.

[صِ یِ کِ] (اِخ) نام وی میرزا صادق و در همهء فنون کامل و بر همگنان فایق، بوفور خصایل محموده و شمایل مسعوده محسود اهل آفاق و در طریق طریقت طاق، بخدمت فخرالعارفین میرزا محمدتقی ملقب به مظفرعلی شاه مشرف گردید، اخلاص و ارادت آن جناب را گزیده صدق علی شاه نام یافت. این بیت از اوست:
گر از پیمانهء ما باده دادی جمله را ساقی
ز عقل و هوش در عالم نماندی ذره ای باقی.
(ریاض العارفین چ کتابخانهء مهدیه 1316 ه . ش.).

صدکار.

[صَ] (ص مرکب) چندین کاره. دارندهء چندین هنر :
منم در کار خود صدکار و بی کار
بگاه مهر دل صدیار و بی یار.
(ویس و رامین).
|| (اِ مرکب) کار بسیار :
ز بهر مردم بیگانه صد کار
بنام و ننگ باید کرد ناچار.(ویس و رامین).
و صد در این بیت ها افادت تکثیر کند. || احتمالا" در بیت زیر معنی آرایش دهد :
رخانش همچو تیغ زنگ خورده
بناخن سر بسر صدکار(1) کرده.
(ویس و رامین)
(1) - چنین است در فیش (وریقه) موجود بخط مؤلف ولی در نسخهء ویس و رامین چ مینویچنین است :
رخانش همچو تیغ زنگ خورده
بناخن سر بسر افگار کرده.
(ویس و رامین چ مینوی ص94).

صد کلمهء بطلمیوس.

[صَ کَ لِ مِ یِ بَ لَ] (اِخ)(1) الثمرة فی احکام النجوم. نام کتابی است از بطلمیوس در احکام نجوم و خواجه نصیر را بر آن شرح و ترجمه ای است.
(1) - Centaphorismes.

صدگان.

[صَ] (اِ مرکب) نام وزن مخصوصی است. سنگ صد درم :
مرد بقال در ترازوی خویش
سنگ صدگان نهاد از کم و بیش.سنائی.
در ترازو ندید صدگان سنگ
گشت دلتنگ از آن و کرد آهنگ.سنائی.
و رجوع به صد درم شود.

صدگان.

[صَ دَ] (اِ مرکب) مِآت.

صدگل.

[صَ گُ] (اِخ) دهی از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند 4000 گزی شمال خاوری بیرجند. کوهستانی. معتدل. سکنه 96 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران).

صدم.

[صَ] (ع مص) کوفتن. (منتهی الارب). بهم باکوفتن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). یقال: صدم الجدار صدماً؛ اذا ضربه بسده. (بحر الجواهر). || زدن چیزی سخت را به چیزی سخت مثل آن. (منتهی الارب). || رسیدن کاری بزرگ. (منتهی الارب). کاری صعب رسیدن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). || راندن سخت. (منتهی الارب).

صدم.

[صَ دُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی)صدیک. واقع در مرتبهء صد.

صدمات.

[صَ دَ] (ع اِ) جِ صدمة. رجوع به صدمة شود.

صدمت.

[صَ مَ] (ع اِ) آسیب. (دهار). آزار :
اگر طاقت نداری صدمت پیل
چرا باید که بر موران نهی پای.سعدی.
|| ضرب. کوب : بصدمتی که اگر کوه آهنین بودی از جای برکندی. (گلستان). رجوع به صدمة شود.

صدمتان.

[صَ مَ / صَ دِ مَ] (ع اِ) دو سوی پیشانی یا هر دو کرانهء آن. (منتهی الارب). جانبا الحاجبین. (بحر الجواهر). هر دو سوی پیشانی و هر دو سوی رو. (مهذب الاسماء).

صدمرده.

[صَ مَ دَ / دِ] (ص نسبی مرکب، ق مرکب) بقدر صدمرد. به اندازهء صد مرد :
اگر زاید بود صدمرده کوشد
که تو بیرون کنی تا او بپوشد.نظامی.

صدمة.

[صَ مَ] (ع اِ) مصیبت. (منتهی الارب). و فی الحدیث: الصبر عند الصدمة الاولی؛ ای الصبر یحمد عند اول الرزیة. (منتهی الارب). || آسیب. گزند :
آسودگی مجوی که از صدمهء اجل
کس را نداده اند برات مسلمی.؟
رجوع به صدمت شود. || (اِمص) برکندگی. (منتهی الارب). آزردگی. || (مص) سخت زدن. (مقدمهء لغت میرسید شریف). رجوع به صدمت شود. || یکبار راندن. (منتهی الارب). || یک نوبت کوفتن دو چیز با هم. (غیاث اللغات). || آسیب رساندن. (غیاث اللغات). رجوع به صدمت شود.

صدمه خوردن.

[صَ مَ / مِ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) آسیب خوردن. آسیب دیدن. ضربت خوردن. رجوع به صدمه و صدمه دیدن شود.

صدمه دیدن.

[صَ مَ / مِ دَ] (مص مرکب)صدمه خوردن. آسیب دیدن. آزار دیدن. رجوع به صدمه و صدمه خوردن شود.

صدمه زدن.

[صَ مَ / مِ زَ دَ] (مص مرکب)آسیب زدن. رجوع به صدمه شود.

صدمه کشیدن.

[صَ مَ / مِ کَ / کِ دَ](مص مرکب) آزار دیدن. تحمل مشقت کردن. رنج و زحمت دیدن. رجوع به صدمه شود.

صدمین.

[صَ دُ] (ص نسبی، اِ)(1) واقع در مرتبهء صد. رجوع به صد و صدم شود.
(1) - Centieme.

صدو.

[صَدْوْ] (ع مص) دست بر دست زدن چندان که آواز برآید. (منتهی الارب).

صد و بیست پاره.

[صَ دُ رَ / رِ] (اِ مرکب) قرآن که به یک صد و بیست مجلد جدا جدا جلد کرده باشند و در مجالس فاتحه و ترحیم قرائت کنند، و هر پاره یک حزب است یعنی یک چهارم جزء.

صد و چهارده عقد.

[صَ دُ چَ دَهْ عِ](اِخ) صدف صد و چهارده عقد. قرآن مجید است که دارای صد و چهارده سوره است. رجوع به صدف شود.

صدوح.

[صَ] (ع مص) بانگ کردن خروس. (مصادر زوزنی). || (ص) سخت بانگ و فریاد. (منتهی الارب). الصیاح الشدید الصوت. (قطر المحیط).

صدود.

[صُ] (ع اِ) جِ صد. رجوع به صد شود. || (مص) روی برگردانیدن از چیزی و اعراض کردن. (منتهی الارب). بگشتن. (تاج المصادر بیهقی). برگشتن. (ترجمان علامهء جرجانی). بازداشتن کسی را از چیزی و برگردانیدن. (منتهی الارب).

صدود.

[صَ] (ع ص) حیله گر محال گو. (منتهی الارب). || (اِ) چیزی که بر آینه بمالی آنرا، پس به آن سرمه کنی چشم را. (منتهی الارب).

صدور.

[صُ] (ع اِ) جِ صَدر. بزرگان. وزراء. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی) :این روز که صدور دیوان و دبیران برین جمله نبشتندی وی در طارم آمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص139). از پرده منشوری بیرون آمد که همهء بزرگان و صدور اقرار کردند که در اشراف کس آنچنان ندیده است و نخواهد دید. (تاریخ بیهقی ص143).
بارگاه تو کارگاه وجود
پایگاه تو پیشگاه صدور.مسعودسعد.
آن ملوک و آن صدور از بعد آن سلطان دین
در صلات شاعری کردند سنت را قیام.
سوزنی.
ری نیک بد و لیک صدورش عظیم نیک
من شاکر صدور و شکایت فزای ری.
خاقانی.
صدر مشروح صدرتاج الدین
کاوست تاج صدور و فخر کبار.خاقانی.
خدایگان صدور زمانه شمس الدین
عماد و قبلهء اسلام و کعبهء زوار.سعدی.
اجل و اعظم آفاق شمس دولت و دین
که برد نام نکونامی از ملوک و صدور.
سعدی.
|| جِ صدر. سرانگشتان قدم. صدور القدم؛ سرهای انگشتان پای. || صدورالوادی؛ اعلای وادی و پیشگاه وی. (منتهی الارب). || جِ صدر. متون صفحات : و ذکر بأس و سیاست او در صدور تواریخ مثبت. (کلیله و دمنه). || (مص) بازگشتن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی) (ترجمان علامهء جرجانی). || حاصل شدن. حادث شدن. (قطر المحیط). از جای بیرون آمدن. (غیاث اللغات) :
پس به ضد نور دانستی تو نور
ضد را ضد مینماید در صدور.مولوی.
|| نشأت کردن. نشوء. || بارز شدن از (قطر المحیط).
- صدور برات یا صدور حواله عهدهء...؛ برات یا حوالهء عهدهء کسی نوشتن که بپردازد.
|| نوشتن و تکمیل ورقه ای بمنظور ترتیب آثار مخصوص بر آن. مانند صدور شناسنامه. صدور المثنی. صدور ورقهء مالکیت. صدور ورقهء ازدواج و غیره که عبارت از نوشتن و تسجیل و امضاء کردن این اوراق بصورت قانونی است تا تحویل درخواست کننده شود.

صدوع.

[صُ] (ع اِ) جِ صدع. رجوع به صدع شود. || (مص) میل کردن بسوی کسی. (منتهی الارب). چسبیدن سوی کسی. (تاج المصادربیهقی). || بریدن بیابان را. (منتهی الارب) (قطر المحیط). || شب را براه رفتن. (قطر المحیط). || برگردانیدن کسی یا چیزی را. (منتهی الارب) (قطر المحیط). بازداشتن کسی را یا چیزی را. (قطر المحیط). || دردسر یافتن : اگر مخمور در هوای سایهء شاخ شیمت فرخش نفسی برآرد از صدوع صداع خلاص آید. (المضاف الی بدایع الازمان ص 24).

صدوف.

[صَ] (ع ص) زنی که روی آرد و بازگرداند. (منتهی الارب). آن زن که روی بگرداند از شوی خویش. (مهذب الاسماء). || گنده بوی دهن. (منتهی الارب). الابخر؛ ای المنتن الرائحة. (قطر المحیط). || (اِ) علم است مر زنان را. (منتهی الارب).

صدوف.

[صَ] (اِخ) از زنان غالی و از نساک است. (البیان والتبیین چ مطبعهء رحمانیهء قاهره ج 1 ص283).

صدوف.

[صُ] (ع مص) برگشتن. (منتهی الارب). بگشتن. (ترجمان علامهء جرجانی) (مصادر زوزنی). || میل کردن. (منتهی الارب). || گام خرد نهادن. (مصادر زوزنی).

صدوف.

[ ] (اِخ) نام یکی از دو کافر مالداری که قصد شتر صالح کردند. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 38 شود.

صدوق.

[صَ] (ع ص) همیشه راستگو. الدائم الصدق. (اقرب الموارد). راستگوی. (مهذب الاسماء). || (اِ) دوست. ج، صُدُق و صُدق. (منتهی الارب).

صدوق.

[صَ] (اِخ) رجوع به جعفربن محمد بن موسی... و رجوع به ابن قولویه... شود.

صدوق.

[صَ] (اِخ) محمد بن علی بن حسین قمی مکنی به ابوجعفر. رجوع به ابن بابویه در همین لغت نامه و رجوع به روضات الجنات و ریحانة الادب شود.

صدوق.

[] (اِخ) پیغمبری است. خدا وی را بهمراهی صادق و شلوم به پیغمبری به شهر انطاکیه فرستاد. مردم شهر تکذیب آنان کردند، درودگری جبیب نام بدیشان ایمان آورد و بعضی گفته اند که آنان در زمان فترت بوده اند. (تاریخ گزیده ص 59). و رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص 93 شود.

صدوقی.

[صَ] (اِخ) رجوع به صدوقیان شود.

صدوقیان.

[صَ] (اِخ)(1) از فرقه های گنوستیک و مردمانی شریر بودند و سر خوک می پرستیدند. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان چ 2 ص337).
(1) - Sadduceens.

صدوقیان.

[صَ] (اِخ) طایفه ای از یهودند که در عهد جدید مکرراً مذکور می باشند اما مبدأ اشتقاق این اسم و معنایش مبهم است، لکن رای محکم آنکه ایشان از صادوق کاهن متسلسل شده متدرجاً بدین اسم شهرت یافتند (کتاب اعمال رسولان 5:17) و خود صادوق رئیس کهنه بود که سلیمان ملک بعد از عزل ابی یاثار بجایش مقرر و منصوب داشت (اول پادشاهان 2:35) این طایفهء صدوقیان جمع قلیل و دارای اقتدار بسیار نبودند و اغلب تمایل بفلسفه داشتند. و خیالات و افکار ایشان در بارهء دین ظاهری بود، بدین لحاظ چندان در میان عوام شهرت نیافته بودند و تعلیمات ایشان دارای چهار مادهء عمده بود: اولا انکار نوامیس و شرایع سماعی یعنی تفسیر شریعت مکتوبة که برغم فریسیان از موسی دست بدست مأخوذ و سندش به وی میرسید. ثانیاً قبول تعلیم موسی به تنها و از این معلوم میشود که ایشان کتب عهد قدیم را رد می کردند و فقط اسفار حضرت موسی را قبول داشتند. ثالثاً، انکار قیامت اموات یعنی ایشان معتقد بودند که نفس هم با جسد فانی میشود (انجیل متی 22:23) و از قرار معلوم بعد از آنکه انکار قیامت را نمودند البته منکر تعلیم ثواب و عقاب و اعتقاد بملائکة و ارواح نیز می باشند (کتاب اعمال رسولان 23:8) رابعاً اعتقاد بر وجود آزادی و مختاریت مطلقه و بعبارة اخری تفویض تامه از برای بنی نوع بشر و بحدی در این اعتقاد راسخ بودند که نزدیک بود توجه و عنایت حضرت اقدس را نسبت بعالم نیز منکر شوند. و حضرت مسیح بقدری که فریسیان را سرزنش مینمود صدوقیان را ملامت نمی فرمود، لکن ایشان نیز با وی نهایت ضدیت را داشتند و با فریسیان در موقع شکایت و صلیب کردنش موافقت کردند و حنانیا و قیافا صدوقی بودند. این طایفه در صفحات تاریخ ذکری ندارند اما آنهائی که فعلاً به این اعتقادند صدوقی می باشند. (از قاموس کتاب مقدس).

صدوقیه.

[ص قی یِ] (اِخ) دهی کوچک است از دهستان کوه پنج، بخش مرکزی شهرستان سیرجان 105هزارگزی خاور سعیدآباد، سر راه مالرو نگار چشمه بید و سکنه 47 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

صدوی.

[] (اِخ) از شعرای ایران و از مردم استرآباد است و در کاشان میزیست و به سال 952 ه . ق. درگذشت. او راست:
گر عاقلی مباش مقید بهیچ جا
نشنیده ای که ملک خدا بندهء خدا
بحر قناعت است که در موج آمده
عریان تنی که هست منقش ز بوریا.
(قاموس الاعلام ترکی).
چنین است در قاموس الاعلام ولی در تذکرهء نصرآبادی، آتشکدهء آذر، تذکرهء مجمع الخواص، ریاض العارفین، مجمع الفصحاء شاعری بدین نسبت دیده نشده.

صده.

[صَ دَ / دِ] (عدد، اِ) سده. مائة. قرن. یک صد سال. || یادبودی بمناسبت صدمین سال تولد یا وفات شخصی یا حدوث یا تأسیس امری. رجوع به صد ساله شود.
-جشن صده.؛ رجوع به سده شود.

صده در صده.

[صَ دَ / دِ دَ صَ دَ / دِ] (ق مرکب) صدتاصدتا. صدصد :
همه فیلسوفان صده در صده
بپائینگه (؟) تخت او صف زده.نظامی.
و این لغت در این بیت افادت تکثیر کند.

صد هزار بیذق.

[صَ هِ بَیْ / بِیْ ذَ](اِ مرکب) ستارگان :
شاهی و کمال تست مطلق
دارندهء صدهزار بیذق.خاقانی.

صدی.

[صَ دا] (ع اِ) انعکاس آواز در کوه و گنبد و جز آن. بنات جبل. بنت الجبل. رجوع به صدا شود. || نوعی از ماهی سیاه دراز. || مرد لطیف تن. || تن آدمی بعد از مرگ او. (منتهی الارب) (قطر المحیط). تن مرده. (مهذب الاسماء). رجوع به صدا شود. || دماغ. (منتهی الارب) (قطر المحیط). رجوع به صدا شود. مغز سر. حشوالرأس. (قطر المحیط). || جای شنیدن سخن از سر. || بوم نر. (منتهی الارب). || کوکنک. (مهذب الاسماء). || بانگ بوم. (قطر المحیط). || ملخ سیاه که شب بانگ کند. (منتهی الارب). طائر یصر باللیل یقفز قفزاً. (قطر المحیط). || طائری است که از سر کشته برآید چون پوسیده گردد بقول جاهلیت. (منتهی الارب) (قطر المحیط). و رجوع به البیان و التبیین چ مطبعهء رحمانیهء قاهره ج 1 ذیل ص 232 شود. || مرد دانا بمصالح شتران. (منتهی الارب) (قطر المحیط). || یقال: صم صداه و کذا اصم الله صداه؛ یعنی هلاک گرداند او را خدای. || (اِمص) تشنگی. || (مص) تشنه گردیدن. (منتهی الارب). عطش.

صدی.

[صُ دَ] (اِخ) نام شمشیر ابوموسی اشعری است. (منتهی الارب).

صدی.

[صُ دَی ی] (اِخ) نام اسپی است. (منتهی الارب).

صدی.

[صُ دَی ی] (اِخ) آبی است. نام آبی است در شعر ورقة بن نوفل. (منتهی الارب).

صدی.

[صُ دَی ی] (اِخ) ابن عجلان بن وهب الباهلی، مکنّی به ابوامامة. وی صحابی است و در صفین با علی بوده و در شام سکونت جست و بحمص به سال 81 ه . ق. درگذشت و او آخر کس از صحابه است که بشام بمرد. وی را در صحیحین 250 حدیث است. (الاعلام زرکلی ص430). و مرگ او در زمان خلافت عبدالملک بن مروان بود. (مجمل التواریخ و القصص ص 305). و رجوع به الاصابة ج 3 ص 240 و رجوع به ابوامامة شود.

صدیا.

[صَ] (ع ص) تأنیث صادٍ و صدیان. (قطر المحیط). رجوع به صدیان شود.

صدیان.

[صَ] (ع ص) تشنه. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (مهذب الاسماء).

صدیان.

[صَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). موضعی است یا کوهی است. (معجم البلدان).

صدی ء .

[صَ] (ع ص) فلانٌ صاغرٌ صَدی ءٌ؛ یعنی او را ننگ و ناکسی لازم است. (منتهی الارب).

صدیئة.

[صَ ءَ] (ع ص) صَدِئَة. یدی صدیئة من الحدید؛ دست من بوی زنگ آهن گرفته است. (منتهی الارب).

صدید.

[صَ] (ع اِ) زردآب. (منتهی الارب) (ربنجنی) (ترجمان علامهء جرجانی) (غیاث اللغات) (مهذب الاسماء) :
باز کافر خورد شربت از صدید
هم ز قوتش زهر شد در وی پدید.مولوی.
|| ریم. خون بریم آمیخته. خونابه. رطوبة سیالة... تستحیل الیها اللحم الفاسد. (بحر الجواهر). || آب گرم دفزک. || ناله. || فریاد. (منتهی الارب).

صدید.

[صَ] (ع مص) بانگ و ناله کردن. (منتهی الارب). بانگ کردن. (دهار) (ترجمان علامهء جرجانی) (تاج المصادر بیهقی).

صدید.

[صَ] (اِ) اسم سریانی اثمد است. (تحفهء حکیم مؤمن).

صدی ذات.

[صَ] (اِ) منصبی است در هند. مؤلف غیاث آرد: نام منصبی است که صاحب آن منصب را دولک دام مقرر باشد، چون یک روپیه را چهل دام می باشد، پس دولک دام را پنجهزار روپیه میشود. (از غیاث اللغات).

صدیره.

[صَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان جراحی بخش شادگان شهرستان خرمشهر 38هزارگزی شمال خاوری شادگان کنار رودخانهء جراحی و راه خلف آباد به شادگان، دشت گرمسیر مالاریایی. سکنه 200 تن. آب آن از رودخانهء جراحی. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و حشم داری. صنایع دستی عبابافی. راه در تابستان اتومبیل رو. ساکنین از طایفهء عساکره هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

صدیع.

[صَ] (ع اِ) شیر دوشیدهء سرد شده که پوست تنک مانند بر روی آن سرشیر بسته باشد. (از منتهی الارب). اللبن الحلیب وضعته فبرد فعلته الدوایه. (قطر المحیط). || بز کوهی جوان. || مرد میانه خلقت. || جامه که زیر زره پوشند. || نیمهء از هر چیز شکافته بدو نیم. || گلهء شتر. || رمهء گوسفند. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || بامداد. (منتهی الارب). روشنائی صبح. (مهذب الاسماء). سپیده دم. (دهار). || پیوند نو در خانهء (ظ : جامهء) کهنه. (منتهی الارب). رقعة جدید فی ثوب خلق. (قطر المحیط). || هر نیمه از جامه یا چیزی دیگر دو پاره شده. (منتهی الارب). کل نصف من ثوب او شی ء یُشق نصفین. (قطر المحیط).

صدیغ.

[صَ] (ع ص) مرد ناتوان و ضعیف. (منتهی الارب). مرد ضعیف. (مهذب الاسماء). || بچهء هفت روزه. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

صدیق.

[صَ] (ع ص، اِ) دوست. (منتهی الارب) (ربنجنی) (مهذب الاسماء) (ترجمان علامهء جرجانی). ج، اصدقاء. صُدَقاء. صُدقان. جج، اصادق. (منتهی الارب). دوست خالص ضد عدوّ. یکدل. یکدله. هوالذی لم یدع شیئاً مما اظهره باللسان الا حققه بقلبه و عمله. (تعریفات جرجانی) : چون ایشان را درنگری باز چون ایشان زودزود خدمتکاران صدیق درگاه دربایست بدست نیایند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 166).
چون نیندیشی از آن روز که دستت نگرد
نه رفیق و نه ندیم و نه صدیق و نه حمیم.
ناصرخسرو.

صدیق.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیّه 15هزارگزی جنوب باختری اورمیه. 2هزارگزی جنوب راه ارابه رو زیوه. کوهستانی. سردسیر. سالم. سکنهء آن 25 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری صنایع دستی جاجیم بافی. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

صدیق.

[صُ دَ] (ع اِ مصغر) تصغیر صدق (ضد کذب). (معجم البلدان).

صدیق.

[صُ دَ] (اِخ) کوهی است. (معجم البلدان).

صدیق.

[صُ دَ] (اِخ) ابن موسی. محدث است. (منتهی الارب).

صدیق.

[صِدْ دی] (ع ص) مرد بسیارصدق. دائم الصدق. آنکه قول خود را بفعل خود راست گرداند. (منتهی الارب). سخت راستگو. (ترجمان علامهء جرجانی) (مهذب الاسماء). بسیار راستگو. (غیاث اللغات) :
توفیق رفیق اهل تصدیق شود
زندیق در این طریق صدیق شود.خاقانی.
اندر این هفته هشت نه صدیق
مصطفی را بخواب دیده ستند.خاقانی.
|| کسی را گویند که در تصدیق آنچه بر رسول خدا صلی الله علیه و سلم آمده است کامل بود بعلم قول و فعل بصفاء باطن و قربی که او راست بباطن پیغمبر و بدین جهت است که در کتاب خدا مرتبه ای بین نبی و صدیق فاصله نشده است که فرماید: فاولئک مع الذین انعم الله علیهم من النبیین و الصدیقین و الشهداء و الصالحین. (قرآن 4/69 (کذا فی اصطلاحات الصوفیة از کشاف اصطلاحات الفنون).

صدیق.

[صِدْ دی] (اِخ) یکی از درجات خمسهء دینی مانویه است: معلمین درجهء اول مشمسین. دویم قسسین. سوم صدیقین...

صدیق.

[صِدْ دی] (اِخ) لقب ابوبکربن ابی قحافة است :
وگر بصدق بماندی کسی بدین صدیق
وگر بعدل بماندی کسی بدین عمر.
ناصرخسرو.
صدیق بصدق پیشوا بود
فاروق ز فرق هم جدا بود.نظامی.
تریاک در دهان رسول آفرید حق
صدیق را چه غم بود از زهر جانگزا.سعدی.
رجوع به ابی بکربن ابی قحافة شود.

صدیق.

[صِدْ دی] (اِخ) لقب یوسف پیغامبر :
یوسف صدیق چون بربست نطق
از قضا موسی پیغمبر بزاد.خاقانی.
خاقانیا چه ترسی از اخوان گرگ فعل
چون در ظلال یوسف صدیق دیگری.خاقانی.
آن را که بصارت نبود، یوسف صدیق
جائی بفروشد که خریدار نباشد.سعدی.
رجوع به یوسف شود.

صدیق.

[صِدْ دی] (اِخ) در بعضی مآخذ محرف زندیق (مانوی) آمده است. رجوع به مانی و مانویان شود.

صدیق.

[صِدْ دی] (اِخ) مکنی به ابوهند. تابعی است. (منتهی الارب).

صدیق.

[صُ دَیْ یِ] (ع اِ مصغر) تصغیر صدیق است. (منتهی الارب).

صدیق آباد.

[صَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ورامین شهرستان تهران 30هزارگزی جنوب ورامین 12هزارگزی جنوب راه شوسه و راه آهن ورامین به سمنان. معتدل مالاریائی دارای 16 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

صدیقان.

[صِدْ دی] (اِ) جِ صدیق :
عالم اندر میانهء جهال
مثلی گفته اند صدیقان.سعدی (گلستان).
اگر من خدای را عز و جل چنین پرستیدمی که تو سلطان را، از جملهء صدیقان بودمی. (گلستان چ فروغی جزو کلیات چ بروخیم ص 46).

صدیق اکبر.

[صِدْ دی قِ اَ بَ] (اِخ) لقب امیر المؤمنین علی علیه السلام است. رجوع به علی بن ابیطالب (ع) شود.

صدیق حسن خان.

[صَ حَ سَ] (اِخ)محمدبن علی بن حسن بن علی بن لطف الله الحسینی مکنی به ابوالطیب. وی به سال 1248 ه . ق. در قنوج متولد شد و از اکابر وطن خویش علم فراگرفت سپس بدهلی که در آن هنگام بعلماء دین مشحون بود برفت و نزد شیوخ آن شهر و مخصوصاً شیخ صدرالدین دهلوی منقول و معقول را تلمذ کرد، سپس از دهلی به بهوپال شد و از آنجا به حجاز رفت و حج بگزاشت و نزد علمای یمن اشتغال جست و هشت ماه در حرمین عاکف بود، آنگاه به بهوپال بازگشت و ملکهء اقلیم دکن را بزنی گرفت و آن جا را وطن خویش ساخت و کتب بسیار فراهم آورد و به نشر علم و افادت بر علما پرداخت و به عربی و فارسی و هندی تألیف می کرد و تألیفات او بالغ بر 222 مجلد است، و از آن جمله است: 1 - ابجدیة العلوم در سه قسم: قسم اول بنام الوشی المرقوم در بیان احوال علوم از فلسفه و توحید و لغت و تاریخ. قسم دوم السحاب المرقوم در انواع فنون و اصناف علوم. قسم سوم الرحیق المختوم من تراجم ائمة العلوم، و او کتابی نیک مفید است. مؤلف این کتاب را به سال 1290 فراهم آورده است و جزو سوم آن به سال 1296 در بهوپال در 970 صفحه به طبع رسیده است. 2 - الاذاعة لماکان و مایکون بین یدی الساعة. 3 - الاقلید لادلة الاجتهاد و التقلید. 4 - اکلیل الکرامة فی بیان مقاصد الامامة. 5 - الانتقاد الرجیح فی شرح الاعتقاد الصحیح. 6 - البلغة فی اصول اللغة. 7 - حسن الاسوة بما ثبت من الله و رسوله فی النسوة. 8 - حصول المأمول من علم الاصول. 9 - خبئة الاکوان فی افتراق الامم علی المذاهب و الادیان. 10 - الخطة فی ذکر الصحاح الستة. 11 - خلاصة الکشاف... وی به سال 1307 ه . ق. درگذشت. رجوع به معجم المطبوعات ستون 1201 - 1206 و رجوع به الاعلام زرکلی شود.

صدیقة.

[صَ قَ] (ع ص) ثأنیث صدیق. رجوع به صدیق شود.

صدیقة.

[صِدْ دی قَ] (ع ص) تأنیث صِدّیق. رجوع به صِدّیق شود.

صدیقة.

[صِدْ دی قَ] (اِخ) از القاب فاطمه (ع) دختر پیغمبر اسلام (ص) است :
کفوی نداشت حضرت صدیقه
گر می نبود حیدر کرارش.ناصرخسرو.
رضوان به هشت خلد نیارد سر
صدیقه گر بحشر بود یارش.ناصرخسرو.
رجوع به فاطمه شود.

صدیقة.

[صِدْ دی قَ] (اِخ) لقب مریم مادر حضرت عیسی (ع) است. رجوع به مریم شود.

صدیقة.

[صِدْ دی قَ] (اِخ) از اولاد سلیمان و از ملوک بنی اسرائیل است و ظهور شعیای نبی در عهد او بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 1 صص 130 - 131 شود.

صدیقة.

[صِ دْ دی قَ] (اِخ) لقب عائشه زوجهء پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم است. رجوع به عایشه شود.

صدیقهء طاهرة.

[صِ دْ دی قَ یِ هِ رَ](اِخ) لقب فاطمه (ع) دختر محمد بن عبدالله (ص). رجوع به صدیقه و صدیقهء کبری و فاطمه شود.

صدیقهء کبری.

[صِ دْ دی قَ یِ کُ را](اِخ) لقب فاطمه دختر محمد بن عبدالله (ص) است. رجوع به صدیقه و صدیقهء طاهره و رجوع به فاطمه شود.

صدیقی بکری.

[صَ یِ بَ] (اِخ) رجوع به ابوالمواهب صدیقی شود.

صدیقیت.

[صِدْ دی قی یَ] (ع مص جعلی، اِمص) صدیق بودن. رتبتی است برتر از ولایت و پست تر از نبوت. (از کشاف اصطلاحات الفنون از کلیات ابی البقاء). و اجتماع اهل تصوف است که صدیقیت نزدیک ترین مرتبه است به نبوت. (انیس الطالبین بخاری نسخهء خطی مؤلف). رجوع به صدیق و صدیقان شود.

صدیقین.

[صِدْ دی] (ع ص، اِ) جِ صدیق است در حالت نصبی و جری. رجوع به صدیق شود.

صدیک.

[صَ یَ] (عدد کسری اِ مرکب)یک قسمت از صد قسمت. سانتیم. یکصدم. یکی از صد :
رودکی استاد شاعران جهان بود
صدیک از وی توئی کسائی پرگست.
کسائی مروزی.
نبد لشکرش زآن ما صدیکی
نخست از دلیران او کودکی.فردوسی.
همی خورد بهمن ز گور اندکی
ز رستم نبد خوردنش صدیکی.فردوسی.
نه صدیک از آن سیم در هیچ کوه
نه ده یک از آن زرّ در هیچ کان.فرخی.
صدیک ز مدح او نشود گفته
گر در دهان هزار زبان باشد.مسعودسعد.
صدیک از آنکه تو بکمین شاعری دهی
از بلعمی بعمری نگرفت رودکی.سوزنی.
گر ز غمم صدیکی شرح دهم پیش کوه
آه دهد پاسخم کوه بجای صدا.خاقانی.

صدیم.

[صُ یُ] (معرب، اِ) معرب سدیوم. رجوع به سدیوم شود.

صدیم.

[] (اِخ) موضعی است در نفتالی. (صحیفهء یوشع 19:35) و دور نیست که همان مزرعهء کفر خطین باشد که بمسافت 5 میل در مغرب طبریه واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

صدینة.

[صَ نَ] (اِخ) نام قبیله ای است در بربر، و هم نام موضعی است که این قبیله بدان فرود آمده اند. رجوع به معجم البلدان ذیل کلمهء «بربر» شود.

صذوم.

[صَ] (اِخ) شهری است بحمص. || لغتی است در سذوم. (منتهی الارب).

صر.

[صَرر] (ع اِ) دلو مسترخی و فروهشته شده که بر آن دسته بندند تا برابر گردد. (منتهی الارب). الدلو تسترخی فتصرّ؛ ای تشد و تسمع بالمسمع. (قطر المحیط) (تاج العروس). و المِسمَع عروة فی داخل الدلو بازائها عروة اخری. (تاج العروس). گوشهء دلو و دستهء سر دلو که رسن بدان بندند تا دلو برابر باشد. (منتهی الارب). و در اقرب الموارد این لغت را صُرّ ضبط کرده است. || (مص) ببستن سر صرهء زر. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). بستن همیان را. (منتهی الارب). || ببستن سر پستان. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). بستن پستان ناقه را. (منتهی الارب). || راست کردن اسب و حمار گوش را تا بشنود. (منتهی الارب). راست بداشتن ستور گوش را. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). || فریاد و بانگ سخت برآوردن. (منتهی الارب).

صر.

[صِرر] (ع اِ) سرمای سخت. (منتهی الارب) (دهار) (ترجمان علامهء جرجانی). سرمای سخت که کشت را بسوزد. (بحر الجواهر). شخته (؟). || (ص) ریحٌ صر؛ باد سخت بانگ. || باد نیک سرد. (منتهی الارب) (قطر المحیط). باد سرد. (دهار). || (اِ) مرغی است زردرنگ کوچک مثل گنجشک. (منتهی الارب). زردوک. || (اِمص) سختی سرما. (منتهی الارب) (قطر المحیط).

صراء.

[صَ] (ع اِ) جِ صرایة است. (منتهی الارب).

صراء.

[صَرْ را] (ع ص) صخرةٌ صراء؛ سنگ سخت. (منتهی الارب). صماء. (قطر المحیط). || حیةٌ صراء؛ مار که دوا نپذیرد. (منتهی الارب).

صراء.

[صُرْ را] (ع اِ) جِ صاری. (منتهی الارب). رجوع به صاری شود.

صرائح.

[صَ ءِ] (ع اِ) جِ صریح. (منتهی الارب). رجوع به صریح شود.

صرائد.

[صَ ءِ] (ع اِ) جِ صریدة است. (منتهی الارب). رجوع به صریدة شود.

صرائر.

[صَ ءِ] (ع اِ) جِ صارَّة. (منتهی الارب). رجوع به صارَّة شود.

صرائق.

[صَ ءِ] (ع اِ) جِ صریقة. (منتهی الارب). رجوع به صریقة شود.

صراب.

[صِ] (ع اِ) کشت که آن را بکارند بعد برداشتن خریف. (منتهی الارب).

صرابة.

[صِ بَ] (ع اِ) خنطس که مایل بزردی باشد. (منتهی الارب).

صراتی.

[صَ] (ص نسبی) نسبتی است به صراة. رجوع به صراة شود.

صراتی.

[صَ] (اِخ) جعفربن محمد الیمان المؤدب المحزّمی. وی از ابی حذافة حدیث کند و از وی محمد بن عبدالله بن عتاب روایت دارد. (معجم البلدان).

صراح.

[صَ] (ع ص) خالص و بی آمیغ. (منتهی الارب).

صراح.

[صُ] (ع ص) خالص هر چیز. (غیاث اللغات). خالص و بی آمیغ از هر چیزی. (منتهی الارب). خالص. (نشوء اللغة ص 140) (مهذب الاسماء). محض. خالص. غیر مشوب : هر خبط عشوا و قولی بر عمیا کذب صراح و محض افتراء. (جهانگشای جوینی). از صراحی خون صراح جوشید و ایشان صراح پنداشتند. (جهانگشای جوینی). || کاسٌ صراح؛ کاس پاکیزه و خالص از آمیختگی. (منتهی الارب). || می خالص. (دهار). می بی آب. می صافی. (زمخشری). || سخن خالص و بی آمیغ. || (اِ) اسم است مواجهه را یعنی روی باروی. || (مص) رویاروی دشنام دادن کسی را. (منتهی الارب). و رجوع به صِراح شود. || (اِمص) روشنائی. (غیاث اللغات).

صراح.

[صِ] (ع مص) رویاروی دشنام دادن کسی را. و رجوع به صُراح شود. || (اِ) آشکارا. (منتهی الارب).

صراح.

[صُرْ را] (ع اِ) نوعی از ملخ که خورده میشود. (منتهی الارب).

صراحت لهجه.

[صَ حَ تِ لَ جَ / جِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) رک گوئی. بالصراحة. مقابل کنایه گوئی.

صراحة.

[صَ حَ] (ع اِمص) خلوص و بی آمیختگی چیزی. (منتهی الارب). بی آمیغی. روشنی. آشکاری. || (مص) ویژه شدن. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (دهار). خالص شدن. || خالص و بی آمیغ گردیدن نسب کسی. (منتهی الارب). مقابل کنایت.

صراحی.

[صُ] (از ع، اِ) عربی آن صراحُیّة. قسمی از ظروف شیشه یا بلور با شکمی نه بزرگ و نه کوچک و گلوگاهی تنگ و دراز که در آن شراب یا مسکری دیگر کنند و در مجلسی آرند و از آن در پیاله و جام و قدح ریزند. ابن درید گوید: این لغت عربی نیست. آوند شراب :
صراحی در آن بزم خون میگریست
که زاینها یکی هم نخواهند زیست.
فردوسی(1).
نه دام الا مدام سرخ پرکرده صراحیها
نه تله بلکه حجرهء خوش بساط اوکند تا پله.
عسجدی.
آدم چو صراحی بود و روح چو می
قالب چو نی و روان صدائی در نی.خیام.
آن حلق صراحی بین کز می بفواق آمد
چون سرفه کنان از خون بیمار بصبح اندر.
خاقانی.
چهرهء من جام و چشم من صراحی کن که من
چون صراحی بر سر جام تو جان خواهم فشاند.
خاقانی.
بزبان صراحی و لب جام
هاتف صبح را جواب دهید.خاقانی.
گریه تلخ صراحی ترک شکرخنده را
خوش ترش چون طوطی از خواب گران انگیخته.
خاقانی.
چون خون سیاوشان صراحی
خوناب دل از دهان فروریخت.خاقانی.
ساقی بر من چو جام روشن بنهاد
جانم بهوای خدمتش تن بنهاد
عقلم چو صراحی ارچه گردن کش بود
حالی چو پیاله دید گردن بنهاد.
کمال اسماعیل.
شاید که چون صراحی خونم همی خورند
زیرا که سر ندارم و گردن همی کشم.
کمال اسماعیل.
مصحف و شمشیر بینداخته
جام و صراحی عوضش ساخته.نظامی.
صراحی چون خروسی سازکرده
خروسی کو بوقت آواز کرده.نظامی.
صراحی های لعل از دست ساقی
بخنده گفت باد این عیش باقی.نظامی.
صراحی را ز می پر خنده میداشت
بمی جان و جهان را زنده میداشت.نظامی.
بسی که با خویشتن بگوئی راز
چون صراحی به اشک بیجاده.سعدی.
در این زمانه رفیقی که خالی از خلل است
صراحی می ناب و سفینهء غزل است.حافظ.
سبو بدوش و صراحی بدست و محتسب از پی
نعوذ بالله اگر پای من بسنگ برآید.وحشی.
لب بر لبش چو ساغر خلقی بکام و شاهی
از دور چون صراحی گردن دراز کرده.
شاهی.
(1) - در فیش های موجود بنام فردوسی ثبت است ولی در فهرست ولف دیده نشد.

صراحیات.

[صُ حی یا] (ع اِ) جِ صراحیة. رجوع به صراحی و صراحیة شود.

صراحی کشیدن.

[صُ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) کنایه از صراحی نوشیدن :
دل که بیابان گرفت چشم ندارد براه
هر که صراحی کشید گوش ندارد به پند.
سعدی.
رجوع به صراحی شود.

صراحی گردن.

[صُ گَ دَ] (ص مرکب)با گردنی چون گردن صراحی. گردن دراز و کشیده :
اشتر صراحی گردنا دانم چه خواهی کردنا
با پنبه بازی می کنی گردن درازی می کنی.
(منسوب به عبدالواسع جبلی).
از صراحی گردنان دارد کسی را در نظر
شاخ گل دستی که در گلزار بالا می کند.
صائب.
رجوع به صراحی شود.

صراحیة.

[صُ یَ] (ع ص) شراب خالص و پاکیزه. (منتهی الارب). || سخن خالص و بی آمیغ.

صراحیة.

[صُ حی یَ] (ع اِ) خنور شراب. (منتهی الارب). آوند شراب. (دهار). رجوع به صراحی شود.

صراخ.

[صُ] (ع اِ) فریاد آواز. آواز سخت. (منتهی الارب). خروش. (مهذب الاسماء). صیاح. بانگ. آوا. || (مص) بانگ کردن. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی).

صراخ.

[صَرْ را] (ع ص) بسیار بانگ. || (اِ) طاوس. (منتهی الارب).

صراخة.

[صَرْ را خَ] (ع اِ) لوف الحیة است. (تحفهء حکیم مؤمن). برای آن لوف را صراخة گویند که بزعم قدما در روز مهرگان آوازی کند که هر که شنود در آن سال بمیرد (بر طبق عقاید ایرانیان باستان). رجوع به لوف الحیة شود.

صراد.

[صُ] (ع ص) نعت فاعلی است از صرد. (معجم البلدان). رجوع به صرد شود.

صراد.

[صُ] (اِخ) موضعی است در شعر شماخ. (معجم البلدان).

صراد.

[صُ] (اِخ) نصر گوید: هضبه ای است به حریز حوأب در دیار کلاب. (معجم البلدان).

صراد.

[صُ] (اِخ) موضعی است در نزدیکی رحرحان، بنی ثعلبة بن سعدبن ذبیان را. (معجم البلدان).

صراد.

[صُ] (اِخ) ابن صرد، مکنی به ابونعیم. تابعی است.

صراد.

[صُرْ را] (ع اِ) ابر تنک بی آب و باران. (منتهی الارب). ابر تنک بی آب. (مهذب الاسماء).

صرادحی.

[صُ دِ / صُ دَ حی ی] (ع ص)ضرب صرادحی؛ ضرب سخت و نمایان. (منتهی الارب).

صرار.

[صَ] (ع ص، اِ) جِ صرورة. (منتهی الارب).

صرار.

[صِ] (ع اِ) رشته که بر پستان اشتر بندند. پستان بند ناقه. ج، اَصِرَّة. (منتهی الارب). || جایهای بلند. (منتهی الارب).

صرار.

[صَرْ را] (ع اِ) تزدک(1). (ربنجنی). جَزد. (دستور اللغة). زنجره. زَلَّه. چیک. (تحفه). صَرّارَه. و این غیر صراراللیل است.
(1) - مصحف پزدک. رجوع به برهان قاطع چ معین ذیل «پزدک» شود.

صرار.

[صَ / صِ] (اِخ) رودباری است به حجاز. (منتهی الارب).

صرار.

[صِ] (اِخ) موضعی است نزدیک مدینه. (منتهی الارب). گفته اند صرار موضعی است در سه میلی مدینه بر طریق عراق. (قول خطابی) (معجم البلدان). آبی است در حرّهء شرقیه. (منتهی الارب). نصر گوید: آبی است قرب مدینه که در زمان جاهلیت حفر کرده اند، و آن بر سمت عراق است. (معجم البلدان). || اطمیست در شامی مدینه. (منتهی الارب). گفته اند اطمی است بنی عبدالله سهل را و ذکر آن در ایام عرب و اشعار ایشان بسیار آید. (معجم البلدان). || نام کوهی است. صریر گوید :
انّ الفرزدق لایُزایل لُؤمه
حتی یزولَ عن الطریق صِرارُ.
(معجم البلدان).

صراراللیل.

[صَرْ را رُلْ لَ] (ع اِ مرکب)(1)به شب بانگ کننده. (دستورالاخوان). الجدجد. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). و اسمه شبیه بصوته و هو اکبر من الجندب، و بعض العرب یسمیه الصدی. (اقرب الموارد). || ملخ سیاه که شب بانگ کند. (منتهی الارب). و به فارسی جرواسک گویند. (ناظم الاطباء). سوسک. جانورکی که بشب بانگ کند. تَزد(2). جَزد. و هو جراد اسود یکون فی الزرع. (زمخشری). جیرجیرک. سیسرک. سسردک. سسرک. علی ورجه. رجوع جَزد و رجوع به نشوء اللغة العربیة ص9 شود.
.
(فرانسوی)
(1) - cigale (2) - تزد و تزدک مصحف «پزد» و «پزدک» باشد. رجوع به برهان قاطع چ معین ذیل «پزدک» شود.

صرارة.

[صَ رَ] (ع ص) آنکه حج نکرده باشد. || آنکه گرد زن نگردد. || جِ صرورة بهمین معنی. (منتهی الارب).

صرارة.

[صَرْ را رَ] (ع ص) النعال الصرارة؛ التی لها صریر. (سمعانی 351).

صرارة.

[صَ رَ] (اِخ) نهری است. (منتهی الارب).

صرارة.

[صَ رَ] (ع اِ) صرّار. پزدک. تزدک(1). جزد. رجوع به صَرار شود.
(1) - مصحف پزدک، رجوع به برهان قاطع چ معین: «پزدک» شود.

صراری.

[صَ ری ی] (ع اِ) کشتیبان. (تفلیسی) (منتهی الارب). || جِ صاری. ج، صراریون. (منتهی الارب).

صراری.

[صَرْ را ری ی] (ع ص نسبی)نسبت است به کفشهای صرارة یعنی صدادار در هنگام راه پیمودن انسان. (سمعانی).

صراری.

[صَرْ را ری ی] (اِخ) ابوبکر محمد بن بکربن فضل. فرزند صاحب ترجمهء آتی است. از سعیدبن هاشم بن مرثد و طبقهء وی روایت کند. ابوکامل بصری گوید از وی حدیث نوشتم. ابن ماکولا نیز وی را یاد کرده است. (سمعانی).

صراری.

[صَرْ را ری ی] (اِخ) ابوالقاسم بکربن فضل بن موسی غالی صراری. ازمقدام بن داود روایت دارد. (سمعانی).

صراری.

[صِ] (ص نسبی) منسوب به صِرار موضعی نزدیک مدینة.

صراری.

[صِ] (اِخ) محمد بن عبدالله. وی از عبدالله بن عبدالرحمان بن حسین از عطاءبن ابی ریاح روایت دارد،و یزیدبن هاد و بکربن مصر از او. و برخی پدر او را ابراهیم آورده اند و ابن ماکولا گوید عبدالله درست است و نسب او محمد بن عبدالله بن حسن بن علی بن ابی طالب صراری باشد. (سمعانی ص 351 الف).

صراریون.

[صَ ری یو] (ع اِ) جِ صراری. کشتی بانان. (از منتهی الارب). || جِ صاری. رجوع به صاری شود.

صراصر.

[صَ صِ] (ع اِ) جِ صَرصَر و صِرصِر. سوسکها.

صراصرة.

[صَ صِ رَ] (اِخ) ترکمانان شام. (منتهی الارب).

صراط.

[صِ] (ع اِ) راه راست. (مهذب الاسماء). راه. (ترجمان جرجانی) (منتهی الارب). شارع. با سین هم لغتیست در آن. (از منتهی الارب). سبیل. طریق. یذکر و یؤنث :اهدنا الصراط المستقیم. (قرآن 1/6).
-صراط مستقیم؛ راه راست :
ای که در دنیا نرفتی بر صراط مستقیم
در قیامت بر صراطت جای تشویش است و بیم.
سعدی (طیبات).
حروف جملهء «صراط علی حق نمسکه» را اهل جفر حروف نورانیة نامند. (کشاف اصطلاحات الفنون ص351 ج 1).
- امثال: به هیچ صراطی مستقیم نیست.
|| پلی است گسترده بر پشت دوزخ که ذکر آن در حدیث صحیح وارد است. و با سین هم لغتی است در آن. (منتهی الارب). پلی است که بر سر دوزخ باشد و آن از موی باریکتر است و از شمشیر تیزتر. (از منتخب) (غیاث). قنطرهء دوزخ. (دهار). پلی که میان بهشت و جهنم است. پلی میان بهشت و دوزخ. جسر ممدود بر متن جهنم ادق از موی و احدّ از شمشیر. اهل بهشت بحسب اعمال بد و نیک خویش از آن گذرند برخی مانند برق خاطف و برخی مانند باد وزان و برخی چون اسب تیزرو، و گنهکاران را پای بر آن بلغزد. (دستور العلماء). گفت آن حضرت صلی الله علیه و آله و سلم که زده خواهد شد صراط بر پشت دوزخ. پس می باشم من اول کسی که بگذرد آنرا. و مشهور است که صراط تیزتر است از شمشیر. و باریکتر است از موی و در حدیثی دیگر آمده است که بر بعضی مردم همچنین است. و بر بعضی مثل وادی وسیع و این چنان است که میگویند طول وقوف در محشر بر بعضی مقدار پنجاه هزار سالست و بر بعضی مقدار دو رکعت نماز. و این بنا بر تفاوت اعمال و انوار ایمان است. و آمده است که چون امت بر صراط بلغزند و درمانند فریاد کنند: وا محمدا، پس آن حضرت از شدت اشفاق به آواز بلند ندا کند و گوید: رب امتی امتی. سؤال نمیکنم ترا امروز نفس و نه فاطمه را که دختر منست. این مبالغه از غایت اهتمام است از آن حضرت در باب امت و استخلاص ایشان، و دعای رسل در آنروز این است که: اللهم سلم سلم، و در حدیث دیگر آمده است که پیغمبر شما قائم باشد بر صراط و بگوید: رب سلم سلم. و قول آن حضرت برای طلب سلامت خواهد بود و از رسل نیز همچنین. و در حدیث آمده است که کسی نیک دهد صدقه را میگذرد بر صراط، هکذا فی مدارج النبوة للشیخ عبدالحق الدهلوی. (کشاف اصطلاحات الفنون). پل صراط را در ایران باستان چینوت(1) و چینود گفته اند :
بر امید آنکه یابم روز حشر
بر صراط از آتش دوزخ نجات.ناصرخسرو.
بگذرند از سر مویی که صراطش دانند
پس بصحرای فلک جای تماشا بینند.
خاقانی.
هزار بار بیک روز عقل را ز صراط
بقعر دوزخ نفس و هوا فرودزنم.عطار.
بندند باز بر سر دوزخ پل صراط
هر کس کزو گذشت مقیم جنان شود.
سعدی.
ای که در دنیا نرفتی بر صراط مستقیم
در قیامت بر صراطت جای تشویشست و بیم.
سعدی.
(1) - به پهلوی Cinvat. رجوع به برهان قاطع چ معین ذیل «چینود» شود.

صراط.

[صُ] (ع ص) شمشیر دراز. بسین هم لغتی است در آن. (منتهی الارب). رجوع به صراط شود.

صراط المستقیم.

[صِ طُلْ مُ تَ] (ع اِ مرکب) راه راست. طریق هدی :
در صراط المستقیم ای دل کسی گمراه نیست.
حافظ.
رجوع به صراط شود. || دین حقی که خدا جز آن دین از مردم نپذیرد و آن را صراط گفتند چون سالک را به بهشت رساند همانطور که راه رهرو را بمقصد رساند. (مجمع البحرین) :قوله تعالی: لاقعدن لهم صراطک المستقیم (قرآن 7/16)؛ در راه راست ایشان کمین میکنم (شیطان). در حدیث زراره است که شیطان در راه تو و مانند تو کمین میکند اما دیگران پس کار ایشان ساخته است. (مجمع البحرین).

صراط مستقیم.

[صِ طِ مُ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صراط المستقیم. رجوع به همین کلمه شود.

صراط مستقیم.

[صِ طِ مُ تَ] (اِخ) چند منظومه است از جمله مثنویی است از امیر حسینی شاعر متوفی به سال 717 ه . ق. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 379 شود.

صراع.

[صِ] (ع مص) کشتی کردن و گرفتن. (آنندراج).

صراع.

[ ] (اِخ) ابن نیتان از اولاد ثقالن از دوازده سبط بنی اسرائیل است. رجوع به حبیب السیر چ 1 تهران جزء اول ج 1 ص 28 شود. این کلمه در چ خیام بصورت حراع دیده میشود. (ج 1 ص76).

صراعة.

[صُرْ را عَ] (ع اِ) آنکه همهء اقران خود را اندازد. (منتهی الارب).

صراف.

[صَرْ را] (ع ص، اِ) صیغهء مبالغه از صرف. صیرفی. (زمخشری) (دهار). صیرف. (منتهی الارب). نقاد. نقاد دراهم. || انتساب به اشتغال بعمل خرید و فروش طلا را می رساند. (سمعانی). || دانندهء علم صرف. || سره گر. سره کنندهء سیم و زر. سره کننده. سیم سره کننده. (منتهی الارب). گرداننده. گردانندهء درم. بازگرداننده. درم گزین. گاه بد. گهبد. جهبذ. قسطار. قسطر. ج، صرافون :
ای بر رستهء صرافان بر، من بر در تیم
کودکی دیدم پاکیزه تر از در یتیم.مسعودی.
سائل از بخشش تو گشت شریک صراف
زائر از خلعت تو هست ردیف بزاز.فرخی.
گاه صرافست و گه بزاز و هرگز کس ندید
رایگان زر صیرفی و رایگان دیبا بزاز.
منوچهری.
شکوفه همچو شکاف است و میغ دیباباف
مه و خور است همانا بباغ در صراف.
ابوالمؤید.
چگونه داند انگشتری که زرگر کیست
چگونه داند صراف خویش را دینار
چو نیست دانش بر کار خویش دایره را
چگونه باشد دانا بخالق پرگار؟ناصرخسرو.
گروهی زیرکان شراب را محک مرد خوانده اند و گروهی ناقد عقل و گروهی صراف دانش و گروهی معیار هنر. (نوروزنامه).
کعبه صرافی دکانش نیم بام آسمان
بر یکی دستش محک زر ایمان آمده.
خاقانی.
هوا را دست بربستم، خرد را پای بشکستم
نه صرافم چه خواهم کرد نقد انسی و جانی.
خاقانی.
تا یافت محک شب از پلیدی
صراف فلک دکان برانداخت.خاقانی.
جان بر تو کنم نثار نی نی
صراف سفال برنتابد.خاقانی.
کان سخن ما و زر خویش داشت
هر دو بصراف سخن پیش داشت.نظامی.
صراف سخن بلفظ چون زر
در رشته چنین کشید گوهر.نظامی.
صراف سخن باش و سخن بیش مگو
چیزی که نپرسند تو از پیش مگو.سعدی.
مزن جان من آب زر بر پشیز
که صراف دانا نگیرد بچیز.سعدی (بوستان).
خموش حافظ وین نکته های چون زر سرخ
نگاهدار که قلاب شهر صراف است.حافظ.

صراف.

[صِ] (ع مص) بگشن آمدن سگ ماده. (زوزنی). خواهش نر کردن سگ ماده. خوسه شدن سگ ماده. (از منتهی الارب). || مبادلة. صرافة. فان الصراف مزاولة الصرف بین العین و الورق فی التفاضل بین النقود المختلفة. (الجماهر ص 242). || (ص، اِ) جِ صَریْفَة. رجوع به صریفة شود.

صراف.

[] (اِخ) شیخ ابراهیم بن حسین. یکی از کبار مشایخ دور سلطان محمد و مریدان آق شمس الدین است. اصلاً از سیواس و مدرس مدرسهء «خوند خاتون» در قیصریه بود بعداً فهمید که یکی از شرایط این وظیفه حنفی المذهب بودن است و وی خود شافعی بود، پس ترک مدرسه را گفته و بسائقه جذبه ای که در اندرون آن خسته دل پیدا شده بود بعزم ملاقات مشایخ اردبیل رحلت کرد و در بین راه اوصاف شمایل آق شمس الدین را شنیده بقصبهء ینی بازار برای ملاقات او آمد و ارشاد یافت و مدت مدیدی در خلوت و ریاضت مشغول عبادت شد و بزمرهء واصلین درآمد، در تاریخ 887 ه . ق. در همان قصبه گذشته شد تربتش زیارتگاه انام است. اثری موسوم به گلزار در بارهء اطوار سلوک نگاشته است. (قاموس الاعلام ترکی).

صرافان.

[صَرْ را] (اِ) جِ فارسی صرّاف: بازار صرافان. || بر هر اسرائیلی که بسن بیست میرسید فرض بود که نصف شاقل بخزانهء خداوند بدهد (سفر خروج 30:13 - 15) صرافان در نزدیکی هیکل می نشستند تا آن نقره را که محل احتیاج مردم بود وزن کرده برای تقدیم مذکور حاضر نمایند و البته بواسطهء خدمت مسطوره اجرت میگرفتند و چون صرّافان متدرجاً این کار را در خود هیکل بنا کردند علی هذا مسیح ایشان را از آنجا بیرون فرمود (متی 21: 12 و مرقس 11: 15). (قاموس کتاب مقدس). رجوع به بانکداری شود.

صرافت.

[صَ فَ] (ع مص) سره کردن. (غیاث). خالص کردن. (غیاث). معاوضه و مبادلهء هر چیز. (ناظم الاطباء). || خالص بودن. (غیاث). || (اِمص) در تداول فارسی، توجه. میل: بصرافت طبع؛ بمیل خود. از صرافت کاری افتادن؛ آن را فراموش کردن.

صرافخانه.

[صَرْ را نَ / نِ] (اِ مرکب)محل معاوضهء نقود که شخص صراف در آنجا مشغول کسب میباشد. بازار صرافی. (ناظم الاطباء).

صراف خزان.

[صَرْ را فِ خَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایت از خورشید است. || باد خزان. || فصل خزان. (برهان) :
گرنه صراف خزان کیسه فشان شد در باغ
چو چمن ها ز دهانش همه یکسر ذهب است(1).
انوری (از انجمن آرای ناصری).
مؤلف آنندراج این بیت را به ملا منیر نسبت داده است.
(1) - در آنندراج: دست!

صرافه.

[صَ رْ را فَ] (ع اِ) محل معاوضهء نقود. صرافخانه. (ناظم الاطباء).

صرافی.

[صَ رْ را] (حامص) کار صراف. شغل صراف : اما صرافی بهتر از کناسی. و شرط نیست که هر که... درماند کناسی کند و از صرافی دست بدارد. (کیمیای سعادت). || (اِ) محل کار صرّاف. دکان صرافی. (ناظم الاطباء).

صرام.

[صَ / صِ] (ع اِ) وقت بریدن خرما. (مهذب الاسماء). هنگام دروِ خرما. (منتهی الارب). || هنگام رسیدن خرما. (منتهی الارب). هنگام رسیدگی بریدن بار نخل. || ریزه های درخت بریده. (منتهی الارب). هیزم خرد. || (مص) درو. || افروختن آتش.

صرام.

[صِ] (ع اِ) جِ صَرم. (دهار).

صرام.

[صُ] (ع اِ) نام جنگ بدان جهت که میبرد قرابت و مودت را. || (ص) مرد توانا و سخت برنده. مرد قوی بر بریدن. || (اِ) داهیة. بلا. (منتهی الارب). سختی. || باقی ماندهء شیر که بار دیگر دوشیده شود در وقت حاجت و ضرورت و منه المثل: حلبت صرام؛ یعنی عُذر بنهایت رسید. (منتهی الارب). || شیری که بسیار غلیظ شده باشد در پستان حیوان.

صرام.

[صَرْ را] (ع ص) چرم فروش. (السامی فی الاسامی) (مهذب الاسماء) (حسن خطیب کرمانی). نسبة الی بیع الصرم و هو الذی یفعل به الخفاف و اللوالک. (سمعانی).

صرام.

[صَرْ را] (اِخ) ابوبکر محمد بن احمدبن اسماعیل بن خالد صرام سختیانی جرجانی. وی از محمد بن ایوب رازی و همیم بن همام و ابواسحاق شیبانی و جز ایشان روایت دارد. و ابوالقاسم حمزة بن یوسف سهمی حافظ از وی روایت کند. در ربیع الاول 358 ه . ق. درگذشت و در باب الخندق دفن شد. (سمعانی).

صرام.

[صَرْ را] (اِخ) ابوحامد احمدبن اسماعیل بن جبرئیل نیشابوری مقری صرام از قراء بزرگ و مجتهد و عبادت شعار بود و در مسجد مربعهء نیشابور قرائت داشت و چون ضعیف گشت در خانهء او بر وی قرائت می کردند. وی از احمدبن نصر و حسن بن فضل روایت دارد. و ابراهیم بن محمد بن یحیی از وی روایت کند. او به سال 332 ه . ق. در 82 سالگی درگذشت. (سمعانی).

صرام.

[صَرْ را] (اِخ) ابوالحسن محمد بن خلف بن عصام بن احمد الفرایضی الصرام. وی از اهل بخارا بود و بخراسان آمد و به عراق شد. از سهل بن متوکل و سهل بن بشر و قیس بن انیف و صالح بن محمد بغدادی و معاذبن مثنی و بشربن موسی اسدی و جز ایشان روایت دارد. و ابوبکر فضل بن جعفر بخاری و ابوعمرو احمدبن محمد بن عمر مقری و پسرش ابوسعید محمد بن حسن بن محمد بن خلف و جز ایشان از وی روایت کنند. وی به سال 316 ه . ق. وفات کرد. (سمعانی).

صرام.

[صَرْ را] (اِخ) ابونصر محمد بن محمد بن احمدبن علی بن انس صرام. از صالحین بود. و کنیت پدرش ابوالفضل و جدش ابوعمرو است. حاکم ابوعبدالله حافظ او را یاد کرده گوید: ابونصربن ابوالفضل صرام در سنهء 45 ه . ق. همراه من بود... ابونصر در لیلهء ترویة (7 ذیحجة) سنهء 382 درگذشت. (سمعانی).

صرام.

[ ] (اِخ) ابن بلخی گوید: صرام و بازرنگ دو ناحیت است میان زیز و سمیرم. هوای آن سردسیر است بغایت و قهستانی، آب دشوار و آب های روان، سال تا سال برف از کوههای آن دور نشود و نخجیر بسیار باشد و منبع رود شیرین از باززنگ است و حومه و ناحیت صرام است و مردم آنجا بیشترین مکاری باشند. (فارسنامه ص 144). این کلمه در اصل چرام بوده و معرب گردیده است. مستوفی آرد: چرام و بازرنگ دو ناحیت است میان زیز و سمیرم لرستان و هوایش بغایت سردسیر است، و آبش از آن کوهها اکثر اوقات از برف خالی نبود و راهها سخت و دشخوار بود، و آب روانش بسیار است و نخجیرش نیکو باشد، و مردم آنجا بیشتر شکاری (کذا) باشند. (نزهة القلوب، مقالة ثالثه ص 128) و رجوع به چرام شود.

صرامت.

[صَ مَ] (ع اِمص) جلادت. (تاج المصادر بیهقی). دلیری و چالاکی. (از منتهی الارب). دلاوری. (غیاث). شجاعت. جلدی. || (مص) قطع کردن. (غیاث از صراح). بریدن. (غیاث از صراح). || (اِمص) بزرگی. (غیاث از مجموع اللغات) : و این صاحب وزیری بود سخت قوی و متمکن و با رای و تدبیر و صرامت. (ص 166 فارسنامهء ابن بلخی). او در ملابست آن منصب آثار حصافت و دلایل صرامت ظاهر گردانید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 177). اونک خان چون رای و رویت و شجاعت و فر و هیبت او می دید از صرامت و شجاعت او تعجب می نمود. (جهانگشای جوینی). چه توسن روزگار در زیر ران سیاست و صرامت او ذلول شود. (جهانگشای جوینی). و بشهامت و صرامت از اکفا و اقران مستثنی و ممتاز. (جهانگشای جوینی). و مقالید ملک در پنجهء صرامت و کفایت او می نهم. (جهانگشای جوینی).

صرامی.

[صَرْ را می ی] (ع ص) چرمگر.

صران.

[صُرْ را] (اِ) درخت مصطکی که بر زمین سخت روید. (ناظم الاطباء).

صراة.

[صَ] (ع ص) ناقه ای است که آن را نادوشیده باشند تا بزرگ پستان و پرشیر نماید. (منتهی الارب). || نطفةٌ صراة؛ نطفهء محبوس و بازداشته شده. (منتهی الارب).

صراة.

[صَ] (اِخ) یاقوت آرد: صراة دو نهر است به بغداد، صراة کبری و صراة صغری و من (یاقوت) جز یکی را نشناسم و آن نهری است که از نهر عیسی از بلدی که آن را مُحول نامند گرفته میشود و بین آن بلد و بغداد یک فرسنگ است و ضیاع بادوریا را سیراب کند و از آن نهرها جدا شود تا آنکه به بغداد رسد و از قنطرهء عباس و صبیبات و رحاالبطریق و عتیقة و جدیدة بگذرد و بدجله ریزد و اکنون جز قنطرهء عتیقه و جدیده بر آن نمانده است و از صراة نهری برده اند که آن را خندق طاهربن حسین گویند اول آن اسفل از فوهة صراة است که از جانب حربیة گرد بغداد گردد و بر آن قنطرهء باب الحرب است و از پیش باب البصرة بدجلة ریزد و اهل اثر گویند صراة عظمی را بنوساسان کندند، از آن پس که نبطی ها را براندند. (معجم البلدان).

صراه.

[صَ] (ع ص) آب ایستاده.

صراه.

[صَ] (اِخ) رجوع به صراة شود.

صراة جاماسب.

[صَ تُ] (اِخ) از فرات مایه گیرد و حجاج بن یوسف مدینهء نیل را که بزمین بابل است بر آن بنا کرد. (معجم البلدان).

صرایا.

[صَ] (ع ص، اِ) جِ صرّاء. (دهار). جِ صریاء. (منتهی الارب). جِ صریة.

صرایح.

[صَ یِ] (ع اِ) رجوع به صرائح شود.

صراید.

[صَ یِ] (ع اِ) رجوع به صرائد شود.

صرایر.

[صَ یِ] (ع اِ) رجوع به صَرائِر شود.

صرایق.

[صَ یِ] (ع اِ) رجوع به صرائق شود.

صرایم.

[صَ یِ] (اِخ) نام جایگاهی مربوط به یکی از وقایع عرب است. رجوع به صرائم شود.

صرایة.

[صَ یَ] (ع اِ) حنظل ذره شده. (مهذب الاسماء). حنظل و آب آن. (منتهی الارب). ج، صرای. حنظلی است که مایل بزردی شده باشد.

صرب.

[صَ] (ع اِ) صمغ سرخ. (مهذب الاسماء). صمغ. || رنگ سرخ صمغ درخت طلح. (منتهی الارب). || شیرهای ترش. || شیر که در مشک نگاه دارند. شیر دوشیده بر شیر خفتهء ترش. (منتهی الارب). شیر که در مشک کرده توشه سازند آن را. (منتهی الارب). || (مص) شیر بر هم دوشیدن. (تاج المصادر بیهقی). || جمع کردن شیر در مشک تا ترش شود. || بول بازداشتن. نگاه داشتن بول. || بستن شکم کودک از روان شدن تا فربه شود. باز داشتن بول را و بند کردن بقابضات تا فربه شود. (منتهی الارب). || گیاه خوش و برگزیده آوردن زمین. (منتهی الارب).

صرب.

[صِ] (ع اِ) خانه های چند است مر عرب را. (منتهی الارب). خانه های اندک از اعراب ضعیف و ناتوان. خانه های چند مر ضعفای عرب را.

صرب.

[صَ رَ] (ع مص) فراهم آمدن جغرات ساختن شیر را. (منتهی الارب). || بازداشتن بول را. (آنندراج). || بند کردن بقابضات تا فربه شود. (منتهی الارب). || جمع کردن شیر در مشک تا ترش شود. (آنندراج). || (اِ) جِ صربه.

صرب.

[صُ] (ع اِ) جِ صریب. شیر ترش. (آنندراج).

صرب.

[صِ] (اِخ) (قبائل...) سامی گوید: نام قومی است از اقوام اسلاوهای جنوبی و دو شعبهء دیگر مسمی بکرواتها و اسلاوها، در گوشهء شمال غربی از شبه جزیرهء بالکان و نقاط نزدیک به آن از اتریش و مجارستان و بالاخره در ساحل شمال شرقی از دریای آدریاتیک و حوزهء صاوه سکونت گزیده اند و فعلاً [ در آغاز قرن بیستم ] کشورهای صرب، بوسنه، هرسنگ، قره طاغ، دالماسیه، کرواسی و اسلاونیه محل سکونت صربها می باشد. عدهء نفوسشان قریب به 8 میلیون است، وطن اصلی صربها در شمال سلسلهء جبال کارپات در گالیسیا بود و در قرن 7 م. بسوی جنوب غربی مهاجرت کرده، از دانوب گذشتند و به اراضی فعلی شان که مسکن دو قوم ایلیری و کلت بود درآمده و با آنها درآمیختند، پس زبانشان بر زبان آنان فائق آمد و چندین گروه هم در طرفین بالکان نفوذ کردند و با تاتارهای محلی و با آنان که از جهات ولگا به این نواحی آمده بودند آمیزش یافتند و در نتیجه قوم بلغار حالیه بوجود آمد. بدین وجه، بلغارها از نژاد تاتار و صرب، و صربها، از امتزاج واختلاط اصل صرب با افراد کلت و ایلیری پدید آمده اند صربها مخصوصاً آنانکه در بوسنی و هرسک و قره طاغ و دالماسیه سکونت دارند و با ایلیریها یعنی آرناؤدهای قدیم اختلاط و آمیزش پیدا کرده اند مانند سایر اسلاوها افرادی کوتاه قد نیستند بالعکس بلندقامت و تناور و دارای حرکات پهلوانی و قهرمانی میباشند. ادبیات زبان صرب تازه است. ارتودوکس ها زبان خود را به الفبای روسی و پیروان کاتولیک بحروف لاتن مینویسند. بیش از نیم میلیون مسلمان هم در بین صربها هست که در بوسنه و هرسک سکونت دارند و اینان هم میخواهند زبان خود را با الفبای عربی بنویسند. (قاموس الاعلام ترکی). فعلا نیز جامعهء مسلمانان صرب و یوگسلاوی مجله ای بزبان های صربی و ترکی و عربی صادر می کنند. ادبیات فارسی نیز در صربستان در عهد ترکان عثمانی مدتها ترویج میشد و برخی نسخه های مخطوط از کتب فارسی که در صربستان نوشته شده هنوز در کتابخانه ها دیده می شود. برای نمونه رجوع به الذریعه ج 8 ص 167 شود.

صربخة.

[صَ بَ خَ] (ع اِمص) سبکی. چالاکی. (منتهی الارب). الخفة و الترق. (اقرب الموارد).

صربستان.

[صِ بِ] (اِخ) صربیه(1). و بزبان صرب سربیا(2) یکی از دول کوچک شبه جزیرهء بالکان و از کشورهای قدیم اروپای وسطی واقع در ساحل راست دانوب است؛ مساحت آن 87000 هزار گز مربع و نفوس آن 5000000 تن می باشد و پایتخت آن بلگراد است. رجوع به نقشهء یوگوسلاوی شود. قرنها با قبایل وحشی منازعه کرده و همواره وابسته به امپراطوری شرق و یونانیها و بلغارها و غیره بوده است.
صربستان در قرن 12 م. استقلال یافت و در قرن چهاردهم در زمان حکومت دوشان (1335 - 1355) بقدرت رسید. ترکها پس از جنگ «کوسوو» بر آن تسلط یافتند. (1389). و با وجود طغیان «کاراژئورژ» (1804) تا سال 1815 آن را کاملا حفظ کردند در سال 1817 «میلوش اوبرِنوویش» از صربستان شاهزاده نشینی مستقل ایجاد کرد که کاملا نفوذ باب عالی(3) (حکومت عثمانی) را در آنجا برسمیت شناخت چهل سال بعد 1856 قرارداد پاریس بنام ضمانت اروپا جای نفوذ سلطان را در شاهزاده نشین مزبور گرفت و در هنگام طغیان «بُسنی» و «هرزگوین»، صربستان علیه باب عالی (حکومت عثمانی) اعلام مخالفت کرد. سپاهیانش در آغاز مغلوب شدند اما روسیه دخالت کرد و عاقبت بر سپاه عثمانی ظفر یافت و طبق قرار داد برلن به صربستان استقلال کامل داده شد (1878) این کشور یک حکومت پادشاهی بنفع خاندان اوبرونویچ تشکیل داده در سال 1903 استقرار یافت. در سال 1912 - 1913 جنگ ضد عثمانی او را عظمت بخشید و بدنبال آن واقعهء سرائیو آتش جنگ بزرگ 1914 - 1918 را روشن کرد. صربستان از طرف شمال توسط «آلمانها - اطریشیها» و از طرف جنوب توسط بلغارها پس از مقاومتی افتخارآمیز طولانی مغلوب شد (1914 - 1916) به سال 1918 توسط فاتحان فرانشه دسپری سر و سامان گرفت و به سال 1941 مرکز حکومت جمهوری یوگوسلاوی گردید. صربستان از سنهء 1941 م. یکی از شش جمهوری ملی کشور فدراتیو یوگسلاوی میباشد و خود مشتمل بر دو قسمت است: جمهوری متحدهء ملی یوگسلاوی مرکب است از جمهوری ملی صربستان، جمهوری ملی کرواسی، جمهوری ملی اسلوونی، جمهوری ملی بسنی و هرزگوین و جمهوری ملی مقدونیه و جمهوری ملی مونته نگرو. جمهوری ملی صربستان شامل ایالت خود مختار «وویووانیا» و ناحیهء خود مختار «کورسوومتوهیا» نیز میباشد. (مادهء 2 قانون اساسی مصوب 1946 م.) و هر یک از جمهوریهای ملی دارای قانون اساسی مخصوص بخود میباشد. (مادهء 11 آن قانون) مجمع ملی جمهوری متحدهء یوگسلاوی عالی ترین مرجع قدرت حاکمهء دولت است و آن دارای دو مجلس است: «شورای متحده» و «شورای ملل» نمایندگان مجلس اول از طرف تمام مردم کشور برای هر پنجاه هزار تن یک نماینده انتخاب میشوند و نمایندگان مجلس دوم از طرف مردم هر منطقه جدا، چنانکه مردم هر جمهوری سی تن و مردم هر ایالت خود مختار بیست و مردم هر ناحیهء خود مختار پانزده تن انتخاب میکنند. (مواد 49 تا 54 همان قانون) مجمع ملی هر شش ماه یک دورهء یک ماهه جلسات دارد و در بقیهء مدت هیئت رئیسهء مجمع ملی وظایف آن را انجام میدهد. انتخاب و انفصال دولت بوسیلهء مجمع ملی صورت میگیرد و مسئول آن میباشد، هر یک از جمهوریها دارای مجمع ملی جمهوری مخصوص و هیئت دولت مخصوص میباشند. وزارتخانه های جمهوری متحده از قرار ذیلند: خارجه، دفاع، ارتباطات، دریاداری، پست، تجارت خارجی. وزارتخانه های جمهوریهای جزء از این قرارند: دارائی، داخله، دادگستری، صناعت، معادن، بازرگانی، ارزاق، کشاورزی، کار، امور عام المنفعه. (مادهء 86 همان قانون) قضات هر جمهوری و ایالت بوسیلهء مجمع ملی آن انتخاب میشوند. سامی بیک نویسد: تا این اواخر [ اوائل قرن بیستم ] بشکل شاهزاده نشین تابع ترکیه بود، بر طبق قرارداد برلن از دولت مزبور جدا و صاحب استقلال شد و پس از چهار سال مبدل به پادشاهی گردید.
موقع، مرزها، مساحت: پادشاهی صرب در قسمت شمال غربی شبه جزیرهء بالکان واقع است و شامل قسمت شرقی اراضیی که مسکن صربها و قریب ثلث تمام کشور است. در بین ً15، َ22، ْ42 با ً50، َ58، ْ44 عرض شمالی و َ49، ْ16 با ً31، َ29، ْ20 طول شرقی واقع گشته، شکل مثلثی غیرمنتظم را نشان میدهد که قاعدهء این مثلث در طرف شمال، در دو مجرای صاوه و دانوب، و رأس آن در جانب جنوب و نزدیک ورانیه است، در طرف شمال تا بلگراد بوسیلهء مجرای صاوه و پائین تر از آنجا بوسیلهء مجرای دانوب از کشور اتریش و مجارستان جدا شده در سوی شرق ابتدا بواسطهء مجرای دانوب از رومانی جدا گردیده و حدود دانوب از مصب تیموق مفروز گردد. طرف بالا از سوی مشرق با بلغارستان، از دو جهت جنوب و جنوب غربی با ولایت قوصوه (گسبه) از کشور عثمانی یعنی خطهء ارنعودستان، و از سمت مغرب نیز به بوسنه محدود است، و نهر درینه قسمت اعظم حدود غربی آن را تشکیل می دهد و حدود شرقی و غربی و جنوبی در اکثر نقاط تابع جریان رودهاست، بدین جهت در هر طرف مرزی طبیعی بنظر میرسد. مساحت سطح آن بالغ بر 48589 هزار گز مربع و شمارهء نفوس آن 2162759 تن است.
اوضاع طبیعی، کوهها و نهرها: اراضی صربستان بسیار برجسته و ناهموار است. از هر طرف کوهها این سرزمین کوچک را احاطه کرده است چنانکه جناح شرقی سلسلهء جبال آلپ از خاک بوسنه و ارنعودستان گذشته و از جهت جنوب غربی صربستان بداخل این کشور امتداد مییابد و در طرف مشرق آن رشته ای از سلسلهء جبال بالکان دیده میشود و در شمال شرقی رشته ای از سلسلهء جبال کارپات معبری تشکیل میدهد و سپس بطرف دانوب ارتفاع میگیرد. این کوه ها از سه جهت مختلف در داخل کشور مذکور دارای شعب و رشته های بسیاری است که با یکدیگر تلاقی می کنند و در نتیجه مناطقی کوهستانی شامل دشت ها، گردنه ها و دره ها که در عین حال زیبا و خوش منظره است بوجود می آورد. این کوه ها چنان بهم پیوسته است که تعیین مبدأ آنها دشوار است و غالباً بصورت کوهی منفرد بنظر می رسند. بلندترین کوههای واقع در طرف مغرب این کشور عبارت است از: یاوور، پلانینه و غولیه پلانینه که در حدود عثمانی است و ارتفاع کوه نخستین به 1700 و دومی به 1819 گز میرسد. در نقاط شمالی تر نزدیک به حدود بوسنه، دو کوه یاغودینه و مالین وجود دارد، و کوه للووه با ارتفاع 1272 گز در محل التصاق این دو کوه دیده میشود. ارتفاع بلندترین نقطه از کوه قپائونیق واقع در جهت جنوب در مرز عثمانی به 1822 گز میرسد، و بلندی مرتفعترین قلهء کوه استاره پلانینه واقع در جهت شرقی، در مرز بلغارستان 2119 گز است، و این قله مرتفع ترین قلل کشور صرب است. سلسلهء جبال گولوبینیه مهمترین کوههای واقع در شمال شرقی و پیوسته بجبال کاراپات است که ارتفاع بلندترین قلهء آن 1174 گز می باشد. در صربستان رودها و نهرهای فراوان وجود دارد. قسم اعظم مرزهای شمالی و اندکی از حدود شرقی این کشور بوسیلهء رود دانوب افراز میگردد، بدین جهت تمام صربستان در اندرون حوضهء دانوب واقع و نهر صاوه که از شعب دانوب است حد شمالی غربی آن را تشکیل می دهد، و نهر درینه از شعب صاوه قسمت اعظم مرزهای غربی را بوجود می آورد. از طرف راست در داخل خاک صربستان نیز یکی دو نهر بدان می پیوندد. علاوه بر این سه نهر مرزی، چند نهر دیگر نیز در این کشور وجود دارد که برود دانوب میریزند که بزرگترین آنها نهر موراوه نام دارد و قسمت بزرگ کشور در حوضهء موراوه واقع است. نهر موراوه از آبهائی که از کوههای حدود بلغارستان جاری است تشکیل شده و از وسط صربستان بسمت شمال میرود و بنام موراوه بلغار خوانده می شود و در اواسط این کشور به موراوه صرب که از جهت مغرب جاری است می پیوندد، و رود آیبار از سنجاق برشتنه از ولایت قوصوه به موراوه صرب داخل شده در نتیجه رود موراوه بسیار بزرگ می گردد و بطرف شمال میرود و در خط سیر آن چند نهر دیگر نیز از جانب راست و چپ بدان متصل می شود و پس از عبور از بغازهای تنگ بدشت سمندره میرسد و در آنجا دو قسمت شده یکی در نزدیکی سمندره و دیگری اندکی پائین تر برود دانوب میریزد. تمام قسمت جنوبی صربستان یعنی زیاده از نصف آن در حوضه موراوه واقع و همه آبهای آن وارد این نهر می شود. در قسمت شمالی این سرزمین نیز چند نهر وجود دارد که مستقیماً به دانوب میریزد و مهم ترین آنها نهرهای ملاوه است که در قسمت سفلای مصب موراوه وارد میشود و «پک» که در غرادیشته منصب گردد و تیموق هم که از طرف مشرق حدود بلغارستان را جدا میسازد وارد این نهر میشود، و بین دو مجرای درینه و موراوه نهری بنام قولوباره وجود دارد و این نهر از چند رودخانه ای که از کوههای مالین جاری است تشکیل شده، به نهر صاوه میریزد. در صربستان دریاچه های مهمی نیست و تنها در نواحی مرتفع جنوب شرقی چند دریاچهء کوچک و برکه ها وجود دارد و در نزدیکی بسترهای دانوب و صاوه چند مرداب و در بین این دو نهر جزیره های کوچک، دیده میشود.
آب و هوای صربستان: هوای صربستان معتدل و ملایم است. در تابستانها درجهء حرارت از 25 بالاتر نیست و در زمستانها بدو درجه زیر صفر می رسد ولی همه ساله یکسان نیست و اغلب بر اثر بادها اختلاف دیده میشود، صربستان از نظر موقع با ممالک جنوبی اروپا همانند است. ولی از حیث هوا مشابه اروپای وسطی است. کوه های جنوبی آن مانع جریان باد می باشد. در فصل زمستان بادهای شمال غربی و شمال شرقی بیشتر است که نخستین موجب نزول برف میشود و دومی هوای صاف و سرد بوجود می آورد. بادهای جنوبی گاهگاهی جریان دارد و موجب گرمی هوا و نزول باران است هنگامی که بادهای غربی و جنوب غربی از طرف دریای آدریاتیک میوزد هوای بسیار خوبی تولید می کند که در فصل زمستان سبب باریدن باران و در تابستان موجب خنکی هوا میشود و بطور کلی باران در این منطقه بحد اعتدال است.
محصولات و نباتات: اراضی صربستان و بخصوص دو وادی موراوه و صاوه بسیار حاصلخیز است. با اینکه کشت و کار بطرز قدیم انجام میگیرد باز هم محصولات فراوانی در آنجا بعمل می آید که قسمتی از آن جزء صادرات است، قریب یک دوم محصولات صربستان ذرت است. که رقم عمدهء مصرف اهالی است و پس از تأمین احتیاج عمومی همه ساله قریب ده دوازده هزار طونیلات از آن صادر میشود، و دیگر از محصولات عمدهء آن گندم است که سالی قریب چهل پنجاه هزار طونیلات آن صادر می گردد. محصول جو، چاودار و حبوبات دیگر در درجهء سوم است. صادرات کنف در حدود سالی یک ملیون و نیم فرانک است... باغچه های سبزیکاری و درختان میوه دار آن بسیار و مخصوصاً زردآلوی فراوانی دارد که خشکیدهء آن صادر میشود و قسمت عمدهء آن به مصرف داخلی میرسد. سیب، گلابی، گیلاس، انجیر، بادام، شاهبلوط و میوه جات دیگر نیز در آنجا بعمل می آید. محصول پنبه هم بر اثر تجربه نتیجهء مطلوبی داده است. بطور کلی نود درصد از اهالی صرب برزگراند و نه تنها روستائیان بلکه بیشتر قصبه نشینان نیز به این پیشه اشتغال دارند. در دورهء حکومت عثمانی صربستان بکثرت مراتع معروف بود ولی از آن به بعد مراتع بزمین های مزروعی تبدیل شده است، ولی با این وصف هنوز هم مراتع فراوانی دارد و حیوانات اهلی آن فراوان است... اسبهائیکه در جهت مشرق و اطراف زایچار است بد نیست. پشم گوسفندان آنجا زیاد ولی کلفت و زبر است. خوکها در جنگلها پرورش می یابند و بلوط جنگلی می خورند و سالی ده دوازده میلیون فرانک از آن باتریش صادر میشود. زنبور عسل و کرم ابریشم بسیار کم است. سابقاً جنگلهای فراوان داشته ولی بر اثر عدم مراقبت فعلاً مقدار کمی از آن باقی است و تنها در جنوب غربی و جنوب، و در نواحی فوقانی حوضهء نهر درینه جنگلهای وسیع دیده میشود چوب های جنگل آن بیشتر به مصرف سوخت میرسد و چوب مصرف نجاری را از اتریش وارد می کنند. نباتات و اشجار صربستان از یکطرف به آلمان و از طرف دیگر باقطار بالکان شبیه است. در صربستان معادن فراوان وجود دارد: زغال سنگ، لینیت، گرافیت آن بسیار و معادن آهن، مس، سرب، نقره، آنتیمون، زیبق، مغناطیس، نیکل، کبالت و طلا در نقاط مختلفهء آن موجود است. رومیان قدیم برای استخراج معادن در صربستان ادارهء مخصوص داشتند و اجاقهای معادن آنان تا امروز باقیست، ولی امروز بازار استخراج از رونق افتاده است. مرمرهای الوان، احجار لیتوگراف هم در آنجا فراوان است، و همچنین آبهای معدنی و چند حمام معدنی سودمند در آن موجود است.
سازمان دولتی(4): صربستان دارای حکومت مشروطه است. پادشاه کشور از خاندان اوبرنوویچ است و سلطنت آن موروثی است و هیئتی مرکب از هشت تن وزیر، و یک مجلس مبعوثان مرکب از 134 عضو، و یک شورای دولتی و مرکب از 16 تن عضو امور کشور را بدست دارد. کسانی که سن آنان بیش از 21 سال بوده و مالیات سالیانهء ایشان به 30 فرانک برسد حق انتخاب کردن را دارند و وکلا باید تحصیلات عالیه را طی کرده باشند. نمایندگان مجلس و مدیران ناحیه از طرف مردم انتخاب میشوند. دورهء خدمت سربازی آن یکسال و دورهء ردیفی 9 سال است. هر مرد صربی بدون استثنا از 21 سالگی تا 31 سالگی جزو نیروی نظامی و ردیف میباشد. بعداً ده سال در صنف اول و ده سال در صنف دوم عساکر ملی محسوب میشود که جمعاً بیست سال جزو عساکر ملی است. در قدیم الایام صربستان و نقاط همجوار آن مسکن مردمی از اقوام پلاسگ که از نژاد اهالی قدیم تراکیا بودند، بوده؛ سپس جمعی از اقوام کلت هم از جهت شمال غربی بدین نقاط آمدند. آنگاه رومیان آن سرزمین را تصرف کردند و عدهء بسیاری از آنان در این ناحیه متوطن گشتند و ضمناً بومیان هم عادات لاتینها را کسب کرده بودند. در قرن 7 م. هرقل از امپراطوران قسطنطنیهء روم صربها را برای سرکوبی آواره ها دعوت کرد و اینان از حوالی سلسلهء جبال کارپات بصربستان آمده در آنجا متوطن شدند، و بصورت قبیله زندگی می کردند. هر قبیله غیر از رئیس خویش با کسی ارتباط نداشت و یک سالار و رئیس بزرگ موسوم به «ژویان» در دشنیجه در کنار درینه داشتند ولی تنها اسمی بود و نفوذی نسبت برؤسای دیگر نداشت. صربها مدتی بنام امپراطوران روم جنگ می کردند و به سال 1019 م. امپراطور واسیل به دولت بلغار خاتمه داد، و جنگ پایان یافت و صربستان بصورت یکی از ایالات بیزانس درآمد. در قرن نهم صربها نصرانیت را پذیرفته، و تابعیت بیزانس را نمی خواستند و برای رهائی از چنگ آنان تلاش می کردند. عاقبت «استفان نماینا» که یکی از رؤسای آنان بود در سال 1159 این آرزو را عملی کرد و کشور را از چنگ بیگانگان درآورد و رؤسای دیگر را هم مغلوب کرده، پادشاهی خود را اعلان نمود، و استفان دوشان یکی از احفاد وی تا سال 1334 حکمرانی داشت و قوت و اقتدار فراوانی بدست آورد. سپس مقدونیه و ارنعودستان و تسالیا و قسمت شمالی یونان را نیز متصرف شد و دولتی نیرومند بوجود آورد و کشور بزرگ خود را بچند قطعه منقسم ساخت. پس از وفات وی پسر او اوروش پنجم چون کفایت ادارهء این مملکت بزرگ را نداشت، کشور بصورت ملوک الطوایف درآمد و پس از مرگ وی چون فرزندی نداشت به سال 1369 خاندان نماینا منقرض گردید و مردی بنام «ووگاچین» حکومت را بدست گرفت ولی دیری نپائید که در جنگ با عثمانیان شکست خورده و درگذشت و زمام کشور بدست لازار هربلیانوویچ افتاد و او هم در جنگ بزرگ قوصوه از سلطان مراد فاتح شکست یافت و بقتل رسید و به سال 1383 استقلال و دولت قدیم صربستان خاتمه یافت. صربها مقاومت هائی کردند ولی سودی نداشت و ناگزیر اطاعت عثمانیان را پذیرفتند، و از آن تاریخ صربستان بصورت یک ایالت از کشور معظم عثمانی درآمد. در نتیجه بلگراد منطقهء جنگی بین عثمانی و آلمان و مجارستان گردید و قرنها صربستان میدان جنگ های بزرگ بود و بالاخره در اوائل قرن حاضر امارات و علائم عصیان در صربستان پدید آمد و در سال 1807 در اثنای محاربهء روس شخصی موسوم به قره یورکی سردستهء شورشیان گردیده آنها را متشکل ساخت، ولی در سال 1812 پس از انعقاد پیمان بکرش با روسیه مجدداً امنیت و آرامش برقرار گردید، و قرایورکی باتریش گریخت. به سال 1815 صربها بتحریک رئیسی بنام «میلوش اوبرنوویچ» طغیان کردند و بیک نوع از خودمختاری نایل گشتند و میلوش سمت پرنسی یافت و از جانب دولت عثمانی شناخته شد. مناسبات میلوش با باب عالی خوب بود و ضمنا می کوشید که امتیازات بیشتری بدست آورد ولی رؤسای دیگر صربستان با او همداستان نبودند و کار رقابت آنان بجائی رسید که موجب جنگ و اغتشاش داخلی گردید و به سال 1839 میلوش زمام امور را بدست فرزند خود داده و خویشتن از صربستان خارج گشت. دولت روسیه با خاندان اوبرنوویچ موافق نبود لذا به سال 1844 میشل هم راه پدر را گرفت، و آلکساندر پسر قره یورکی مذکور بحمایت کابینهء پطرزبورگ جانشین وی شد و اصلاحات بسیاری در صربستان پدید آورد. در جنگ کریمه بر خلاف میل روسیه، بی طرفی گزید. بر طبق معاهدهء پاریس صربستان بایست تحت کفالت دول امضا کنندهء پیمان باشد و بالاخره به سال 1858، اسقوبچینه میلوش اوبرنوویچ پیر را بپرنسی دعوت کرد. وی هم به سال 1860 درگذشت و پسرش میشل دوباره به پرنسی صربستان نایل گردید. در زمان این شخص به سال 1862 در قلعهء بلگراد در بین عساکر عثمانی و سکنهء شهر نزاعی درگرفت و شهر را به توپ بستند، و به سال 1867 عساکر عثمانی قلاع صربستان را تخلیه کردند و در تاریخ 1868 طرفداران آلکساندر قره یورکوویچ پرنس میشل را بقتل رسانیدند، ولی در آن موقع باب عالی و اسقوبچینه میلان پسر 14سالهء وی را به پرنسی معین کردند. در نتیجه دست خاندان یورکوویچ کوتاه شد. به سال 1876 صربستان با دولت متبوع خود آغاز مخالفت کرد. در نتیجه عساکر عثمانی از هر سو بدرون کشور در آمدند. زایچار و آلکسیناچ و نقاط دیگر را گرفتند و با وساطت دول اروپائی متارکه و مصالحه منعقد گردید، ولی صربها دست نکشیدند و از جنگ روسیه استفاده کرده با دولت عثمانی درافتادند ولی سودی نبردند و معاهدهء آیاستفانوس نیز سهمی برای آنها قائل نشد، اما بر طبق عهدنامهء برلن نقاط نیش، شهر کویی، لسکوواچ و ورانیه بصربستان ملحق گردید و در اثر همین پیمان از تابعیت عثمانی خارج و بشکل دولت مستقلی درآمد و به سال 1882 پرنس میلان پادشاه شد و دول اروپائی او را برسمیت شناختند و به سال 1885 صربستان به بلغارستان اعلان جنگ داد و پس از فیروزی موقت شکست خورد ولی در سایهء اتریش چندان صدمه ندید. میلانشاه به سال 1889 میلادی بنفع پسر خردسال خود آلکساندر دست از سلطنت برداشت و از صربستان خارج شد. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Servie, Serbie.
(2) - Serbiia.
(3) - La Porte. (4) - البته مراد سازمان دولتی در عهد سامی بیک است.

صربص.

[صَ بَ] (ع اِ) رجوع به ذیل قوامیس عرب دزی ج 1 ص 826 شود.

صربعر.

[صُ ؟] (اِخ) لقب پدر صردر شاعر معروف است. ابن خَلّکان گوید: لان اباه کان یلقب صربعر، لشحه. و معنی لغوی کلمه جمع کنندهء بعرور (پشکل) است.

صربوتا.

[] (اِ) بسریانی صدف قرمز را نامند.

صربة.

[صَ رَ بَ] (ع اِ) رجوع به صربه شود.

صربة.

[صَ بَ] (اِخ) جایگاهی است در شعر.

صربه.

[صَ رَ بَ] (ع اِ) گیاه نیکو و برگزیده. (منتهی الارب. || چیزی است بمقدار سر گربه و در آن چیزی مانند دوشاب میباشد آن را میکنند و می خورند. (منتهی الارب) (آنندراج). چیزی است بمقدار سر گربه که در آن مایعی است مانند دوشاب آن را مکیده میخورند. (ناظم الاطباء). ج، صَرَب. || شیر ترش. (مهذب الاسماء).

صربی.

[صَ با] (ع اِ) بَحیرَة، لانهم کانوا لایحلبونها الا للضیف فیجتمع اللبن فی ضرعها. (اقرب الموارد). و آن ماده شتر یا گوسفند است که در جاهلیت هرگاه ده بطن میزاد گوش او را شکافته، سر میدادند تا برود و بچرد هرجا که خواهد، و نمی دوشیدند او را مگر برای مهمان پس جمع می شد شیر در پستان وی گویا بازداشته شده است: یقال شاة صربی؛ یعنی گوسفند که شیر در پستان جمع شده باشد. (منتهی الارب).

صربیه.

[صِ بی یِ] (اِخ) رجوع به کلمهء صربستان شود.

صرتی.

[صُ] (اِ) قسمی پارچهء ابریشمین خط دار. در زبان عربی عامیانه صُرَّتی نامند. (اول پادشاهان 7:46) (دزی 1:826).

صرح.

[صَ] (ع اِ) کوشک. کوشک بلند. (ربنجنی) (زمخشری) (ترجمان جرجانی) (دهار). کاخ. (زمخشری). خانهء بزرگ. قصر. هر بنا که بلند باشد. هر بنا که عالی باشد :
این دم آن نیست کآن آید بشرح
هین برآ از قعر چه بالای صرح.مولوی.
|| منار کوشک. السرای. السرایة. (نشوء اللغة ص 95). ج، صروح. (ربنجنی) (زمخشری).
|| (مص) پیدا کردن. آشکار کردن. (منتهی الارب).

صرح.

[صَ رَ] (ع ص) خالص و بی آمیغ از هر چیز و گزیدهء آن. (منتهی الارب) (منتخب) (لطایف اللغات) (غیاث اللغة) (نشوء اللغة ص 140). || شیر روغن گرفته. (آنندراج). || مرد پاکیزه که نسب او بدیگران نیامیخته باشد. (آنندراج). || (مص) خالص شدن سرمه.

صرح.

[صَ] (اِخ) صرحا.نام کاخی است افسانه ای که برخی بنای آن را به بخت نصر و برخی به فرعون و برخی به کیکاوس نسبت داده اند. در قرآن آمده است: فأوقد لی یا هامان علی الطین فاجعل لی صرحاً لعلی اطلع الی اله موسی. (قرآن 28/38). و قال فرعون یا هامان ابن لی صرحاً لعلی ابلغ الاسباب. اسباب السماوات فاطلع الی اله موسی. (قرآن 40/36-37). صاحب مجمل التواریخ مؤلف در قرن ششم گوید: و کیکاوس در بابل بنای بلند بهوا برشده ای برآورد و چنین گویند که آن را عقرقوب خوانند، اثر آن را بعضی تل نمرود گویند و عوام تل قرقوب خوانند و من آن دیده ام، و بهری صرح خوانند معرب کرده از زبان نبط عراق که کوشک را صرحا خوانند. (مجمل التواریخ والقصص چ بهار ص 47). نام کاخ بخت نصر که نزدیک بابل باشد. بنائی است مر بخت نصر را نزدیک بابل. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). خواندمیر گوید: و بنای صرح هم در آن ایام [ در روزگار موسی و فرعون ] بوقوع پیوسته، و کیفیت این قضیه چنان بود که فرعون بر زبان آورد که من میخواهم به آسمان بروم و از خدای موسی خبری یابم و این اندیشه در خاطر نامبارکش قرار گرفته هامان به اشارت آن بی سر و سامان به بنای عمارتی در غایت رفعت مشغول گشت و خشت پخته اختراع نموده، بعد از اتمام آن موضع که بقول صاحب جعفری هزار و دویست ارش ارتفاع داشت؛ فرعون بر آنجا صعود نمود آسمان را همچنان دید که از روی زمین ملاحظه کرده بود لاجرم خائب و خاسر بپایان (کذا) آمد و همان لحظه صرح بجهت رسیدن پر جبریل قطعه قطعه گشته هر پاره بجائی افتاد و هر استاد و مزدور که در آن بنا کار کرده بود روی به بئس المهاد نهاد. (حبیب السیر چ 1 تهران جزء 1 ج 1 ص 33 و چ خیام ج 1 ص 89). قیل لها ادخلی الصرح فلما رأته حسبته لجة و کشفت عن ساقیها قال انه صرح ممرد من قواریر. (قرآن 27/44). سلیمان بفرمود مر دیوان را تا یکی صرحی کردند و معنی صرح بنا باشد، بفرمود تا پیش وی اندر و پیش کوی وی اندر جای کردند. (ترجمهء بلعمی طبری).

صرحاء .

[صُ رَ] (ع ص، اِ) جِ صریح. (منتهی الارب).

صرح ممرد.

[صَ حِ مُ مَرْ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قصر رخشان و ساده و هموار. (آنندراج). || کنایت از فلک است. (غیاث اللغات) (آنندراج) : گفتی که صرح ممرد است یا جوشن مزرد. (سندبادنامه ص 121). و شعوری در لسان العجم آن را صرح ممدد ضبط کرده است.

صرحة.

[صَ حَ] (ع اِ) میان سرای. (مهذب الاسماء). عرصهء سرا. گشادگی میان سرای. (منتهی الارب). || (ص) بارز و آشکارا: خرج لهم صرحة برحة؛ برآمد بر ایشان ظاهر و نمایان. || زمین استوار و درشت هموار. (منتهی الارب).

صرحیان.

[صُ] (اِخ) از قرای بلخ است. و ظاهراً تصحیف صرخیان باشد.

صرحیة.

[ ] (اِخ) وادی میان مدینة و خیبر است. رجوع به حبیب السیر چ 1 تهران ج 1 جزء 3 ص 131 شود. این کلمه در چ خیام ج 1 ص 276 «حرضه» نوشته شده است.

صرخ.

[صُ] (اِخ) کوهی است بشام. (منتهی الارب).

صرخاب.

[صُ] (اِخ) طبری. رئیس فرقه ای از زیدیه. الخشبیة. اصحاب صرخاب الطبری، و وقت خروج سلاح ایشان از چوب بود. (بیان الادیان ص 34). ظاهراً کلمه معرب سرخاب است : خشبیه یا سرخابیة پیروان سرخاب طبری از فرق زیدیه که بکمک مختاربن ابی عبیدهء ثقفی خروج کردند و چون سلاحی جز چوب (خشب) نداشتند به این نام خوانده شده اند و برخی گفته اند که چون ایشان چوبهء داری را که زیدبن علی بر آن آویخته شد نگهداری کرده بودند به این اسم خوانده شده اند. (ضمیمهء ترجمهء ملل و نحل شهرستانی از جلالی نائینی ص 15) (مفاتیح العلوم خوارزمی).

صرخابیة.

[صُ بی یَ] (اِخ) فرقه ای از زیدیه. رجوع به صرخاب طبری شود.

صرخبة.

[صَ خَ بَ] (ع اِمص) سبکی. چالاکی. (منتهی الارب). || (اِ) سیل.

صرخد.

[صَ خَ] (اِ) اسم است مر خمر را. (منتهی الارب). و آن شراب منسوب بشهر صرخد باشد. رجوع به صرخدیة شود.

صرخد.

[صَ خَ] (اِخ) شهری چسبیده به بلاد حوران از اعمال دمشق و آن قلعه ای است حصین و ولایتی نیکو و وسیع. شراب منسوب به آن معروف است. شاعر گفته است:
و لذٍّ کطعم الصرخدی ترکته
بارض العدی من خشیة الحدثان.
(معجم البلدان).
شهری است بشام و شراب را بوی منسوب کنند. (منتهی الارب) (قاموس). موضع بالجزیرة. (مهذب الاسماء). و در آنجا آب نیست مگر آنچه از باران در صحرا و بادیه ها جمع میشود «قمرا» و «متان» دو قریه از این شهر میباشند. (عیون الانباء ج1 ص307).

صرخدی.

[صَ خَ] (اِخ) نجم الدین حمزة بن عابد صرخدی. ابن ابی اصیبعه از وی روایت کرده است. (عیون الانباء ج 12 ص 307).

صرخدیة.

[صَ خَ دی یَ] (ص نسبی، اِ)شرابیست منسوب به صرخد. و هو موضع بالجزیره. (مهذب الاسماء).

صرخة.

[صَ خَ] (ع اِ) بانگ و آواز سخت. (منتهی الارب). || اذان. (منتهی الارب). || عذاب. (غیاث). || صیحهء سخت. || لوف الحیة. || (مص) بانگ کردن. (تاج المصادر بیهقی). بانگ و فریاد کردن. (منتهی الارب). رجوع به ذیل قوامیس عرب دزی ج 1 ص 827 شود. || فغان کردن. (غیاث).

صرخیان.

[صُ] (اِخ) صرخیانک. قریه ای از قراء بلخ و نسبت بدان صرخیانی و صرخیانکی است. (سمعانی ورق 351 ب). گویا معرب سرخیان باشد.

صرخیانک.

[صُ نَ] (اِخ) صرخیان. رجوع به صرخیان شود.

صرخیانکی.

[صُ نَ] (ص نسبی) منسوب به صرخیانک. (سمعانی). رجوع به صرخیانی شود.

صرخیانی.

[صُ] (ص نسبی) منسوب به صرخیان و صرخیانک. (سمعانی).

صرخیانی.

[صُ] (اِخ) ابوبکر محمد بن حامد صرخیانی. وی از ابواسحاق بن ابراهیم بن احمدبن محمد المذکر المروزی و از وی قاضی ابوسعد عبدالکریم بن احمدبن ابراهیم وزان طبری روایت دارد. (سمعانی ص 351).

صرد.

[صَ رَ] (ع مص) سرمازده شدن. (منتهی الارب). || پشت ریش گردیدن اسب. (منتهی الارب). زخم شدن موضع زین. || پاره پاره برآمدن مسکهء مشک. (منتهی الارب). || بازماندن دل کسی از کسی و سرد شدن. (منتهی الارب). || درآمدن تیر و درگذشتن. (منتهی الارب). گذارده شدن تیر. || خطا کردن تیر. از لغات اضداد است. (منتهی الارب). || سرما یافتن.

صرد.

[صَ] (ع مص) گذارده شدن تیر. (تاج المصادر بیهقی). بگذشتن تیر و آنچ بدان ماند. (المصادر زوزنی). درگذرانیدن تیر از نشانه. (منتهی الارب). || سرما یافتن. (تاج المصادر بیهقی). سرد شدن. (المصادر زوزنی). || (ص) ساده. خالص از هر چیز. (منتهی الارب). || معرب سرد. سرما. برد. منه تقول: یوم صرد. (اقرب الموارد). || (اِ) جای بلند از کوه. || میخی که سرنیزه را بدان در نیزه محکم کنند. میخی در سنان که نیزه بدان منتظم گردد. || لشکر عظیم. لشکر گران. (منتهی الارب).

صرد.

[صَ رِ] (معرب، ص) معرب سرد. بسیار سرد.
- یوم صرد؛ شدیدالبرد. (اقرب الموارد).
|| مرد توانا بر سرما. (منتهی الارب). || سرمازده. (مهذب الاسماء). الضعیف علی البرد. (از اقرب الموارد). || فرس صرد؛ اسب پشت ریش. || لبن صرد؛ شیر پریشان و پراکنده شده که بهم نشود. (منتهی الارب).

صرد.

[صُ رَ] (ع اِ) مرغی است که گنجشک را شکار کند. بفارسی ورکاک است. (منتهی الارب). شیر گنجشک. (زمخشری). کرکسه. (ربنجنی). مرغی است بزرگ سر که گنجشک را صید کند. (غیاث). سبزگرا. بزک. کزند. ستوچه. کاک. (ترجمهء شافیه غیاث). ج، صردان. (زمخشری) (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). طائر ابیض البطن اخضرالظهر ضخم المنقار یصطاد العصافیر، یصفر لکل طائر یرید صیده و هو طائر صام لله تعالی. (منتهی الارب). و یجمع علی صردان. قال ابن قتیبة: و سمی صرداً، حکایة لصوته. و سمی الواقِ بکسر القاف، و کنیته ابوکثیر. و هو طائر فوق العصفور نصفه ابیض و نصفه اسود، ضخم الرأس ضخم المنقار و البراثن، لایری الا فی شعفه او شجرة بحیث لایقدر علیه احد، و له صفیر مختلف. و من شأنه انه یصید العصافیر و ما فی معناها، فیصفر لکل طیر یرید صیده بلغته، یدعوه الی التقرب منه، فیثب علیه فیأکله، و العرب تتشأم به تنفر من صیاحه و هو مما وردت الشریعة بالنهی عن قتله. (صبح الاعشی ج 2 ص 80). || پشت اسب بعد از به شدن جراحت. سپیدی پشت ریش اسب که بعد از به شدن بماند. (منتهی الارب). نشان ریش اشتر. (مهذب الاسماء).

صرد.

[صُ] (اِخ) ابن شمیل بن ملیل بن عبدالله بن ابی بکربن کلاب کلابی. ادراک پیغمبر کرد، و نام فرزندش عبدالرحمان در کتب فتوح یاد شده و محدث مشهور (عبدبن سلیمان کلابی) شیخ بخاری از نوادگان اوست. ابن سعد او را در ترجمهء عبدة یاد کرده گوید: اسلام را درک کرد و اسلام آورد. (الاصابة ج 3 ص259 قسم سوم).

صرد.

[صُ رَ] (اِخ) ابن عبدالله ازدی. ابن حبان او را جرشی خوانده گوید: صحبت داشته. ابن اسحاق در مغازی گفته: صرد بنزد پیغمبر آمد و اسلام آورد و پیغمبر او را بر مسلمانان قوم خود امیر قرار داد و دستور جهاد مشرکان داد و سپس داستان دراز آن را نقل کرده گوید: و این به سال دهم هجرت بود. واقدی آرد: وقتی پیغمبر درگذشت صرد حاکم جرش بود. ابن شاهین و ابن سعد نیز او را یاد کرده اند. (الاصابة ج 3 ص 241 قسم اول). و در این سال (سال دهم هجرت) وفد ازد بریاست صرد با ده و اند تن بنزد پیغمبر آمد و اسلام آورد و پیغمبر او را بریاست مسلمانان قوم خود امارت داد و وی را بجنگ مشرکان فرمان داد. صرد طائفهء خثعم را در شهر جرش یک ماه محاصره کرد و سپس بصورت فرار عقب نشست و همینکه آنها از حصار بیرون آمدند دوباره بازگشت و بسیاری از ایشان را بکشت. اما مردم جرش در این وقت دو تن نماینده بنزد پیغمبر فرستاده بودند که با وی مذاکره کنند، پیغمبر خبر حرکت صرد را به ایشان داد و چون بازگشتند دیدند همان روز که پیغمبر خبر داده است یاران ایشان کشته شده اند. پس بمدینه بازگشته همگی مسلمان شدند و پیغمبر از ایشان حمایت کرد. (امتاع الاسماع ص505). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صرداء .

[صَ] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب).

صرداح.

[صِ] (ع اِ) صردح. جای هموار. (منتهی الارب). زمین سخت. زمین مستوی. (معجم البلدان).

صرداح.

[صِ] (اِخ) جائیست. گویند عبارت است از قلعه ای که جن آن را از برای حضرت سلیمان بنای کردند. اما این قول صحیح نیست چونکه آن بنا موسوم است به صرواح. (معجم البلدان).

صردان.

[صِ] (ع اِ) جِ صُرَد.

صردان.

[صُ رَ] (ع اِ) دو رگ بزیر زبان. دو رگ سبز زیر زبان. (مهذب الاسماء). || (اِخ) مجموع دو ستاره در صورت قوس که بر پای راست اسب جای دارند.

صردح.

[صَ دَ] (ع اِ) جای هموار. (منتهی الارب). زمین هموار. (مهذب الاسماء). زمین سخت. صرداح.

صردر.

[صُرر دُرر] (اِخ) علی بن حسن بن علی بن فضل کاتب و شاعر معروف به صردر و مکنی به ابومنصور و ملقب به الرئیس یکی از نجبای شاعران در عصر خویش بود. میان جودت سبک و حسن معنی جمع کرده و شعر وی را طلاوتی رائق و بهجتی فائق است. دیوان شعر کوچکی دارد و چه نیکو سروده است در قصیدهء:
نسائل عنک بانات(1) بحزوی
و بان الرمل یعلم ما عنینا
و قد کشف الغطاء فما نبالی
اصرحنا بذکرک ام کنینا
و لو انا انادی یا سلیما
لقالوا مااردت سوی لبینا
الالله طیف منک یسقی
بکاسات السری(2) زورا و مینا
مطیته طوال اللیل جفنی
فکیف شکا الیک وجی و اینا
فامسینا کاناما افترقنا
و اصبحنا کاناما التقینا
و در شیب گوید:
لم ابک ان رحل الشباب و انما
ابکی لان یتقارب المیعاد
شعر الفتی اوراقه فاذا ذوی
جفت علی أثاره الاعواد.
و در حق کنیزکی سیاه چه نیکو گفته است:
علقتها سوداء مصقولة
سواد قلبی صفة فیها
ما انکسف البدر علی تمه
و نوره الا لیحکیها
لاجلها الازمان اوقاتنا
مؤرخات بلیالیها.
وی را از آن جهت صردر گفتند که پدرش را بجهت شح و خست که داشت «صربعر» لقب داده بودند و چون پسر در شعر مهارت یافت وی را صردر گفتند. شریف ابوجعفر مسعود بیاضی شاعر مشهور عصر او وی را هجا کرده گوید:
لئن لقب الناس قدماً اباک
و سموه من شحه صربعرا
فانک تنثر ماصره
عقوقاً له و تسمیه درّا.
[ یعنی اگر مردم پدرت را سابقاً از خست که داشت گردآورندهء پشکل لقب دادند اینک تو آنچه را که وی فراهم آورده بود پخش میکنی و در مینامی ] ولیکن این هجوکننده بی انصافی کرده و شعر او کم نظیر است اما دشمن از آنچه که میگوید باک ندارد. مرگ صردر در صفر 465 ه . ق. بود. سبب مرگ او چنان شد که در حفره ای که برای شکار شیر در دیهی براه خراسان کنده بودند درافتاد. ولادت صردر پیش از سنهء چهارصد بود. (وفیات الاعیان چ تهران ج 1 ص 394 - 395). صردر فخرالدولة محمد بن محمد بن جهیر را آنگاه که بوزارت رسید از واسط قصیده ای فرستاد که آغاز آن چنین است:
لجاجة قلب ما یفیق غرورها
و حاجة نفس لیس یقضی یسیرها...
(وفیات الاعیان چ تهران ج 2 ص 180).
سن وی را هنگام مرگ شصت و پنج سال نوشته اند.
(1) - ن ل: عن ثمامات.
(2) - ن ل: الکرا.

صردغة.

[صُ دُ غَ] (ع اِ) گوشت پاره ای بی استخوان زیر هر دو طرف پهنای گردن گوسفند و آن مر گوسفندان را به منزلهء بادره است مر انسان را و این مروی است از امالی هجری. (منتهی الارب).

صردف.

[صَ دَ] (اِخ) شهری در خاور جند از یمن. (معجم البلدان).

صردفی.

[صَ دَ] (اِخ) اسحاق بن یعقوب صردفی فقیه. وی کتابی در فرائض بنام «کافی» تألیف کرد و قبر او در صردف یمن است و بدان منسوب باشد. (معجم البلدان). چلبی مؤلف «کافی الحساب» را صردالیمنی نامیده گوید: صالح بن عمر سکسکی متوفی سال 714 ه . ق. و فخرالدین ابوبکر محمد بن حسن گرجی حاسب وزیر بهاءالدوله هر یک شرحی بر آن نوشته اند.

صردقاشان.

[صَ دِ] (اِخ) (رستاق...) نزدیک کاشان موغار چشمه ای هست و خاصیت او آنکه هر چه در آنجا اندازند از سفال و کلوخ و گل و ظرفهای شکسته متلائم و مجتمع گرداند و منقلب شود بسنگ تا غایتی که درویشان و ضعیف حالان آن دیه و مسکینان و همسایگان آنجا را چون ظرفی مانند کاسه و کوزه و سبو مانند آن سفالین یا سنگین شکسته شود آن اجزاء خرد و شکسته را بر وضع هیئت اصلی بر هم نهاده در آن چشمه نهند بقدرت لایزالی ملتئم گشته بعد از زمانکی درست گردد. بهتر از آن وضع اول. (ترجمهء محاسن اصفهان آوی ص 40 - 41). و برستاق صردقاشان بالقرب من قریة موغار عین ماء من خاصیتها انه یتلائم جمیع مایلقی فیه من خزف و مدر و طین فیجعله حجراً حتی ان ضعاف اهل القری المجاورة لها و فقراءهم اذا انکسر لهم من الماعون الخزفی او الحجری شی ء ینضدون بعض اجزائه الی البعض علی ماکان من هیأته و یضعونه فیه فیلتئم و یصیر بعد سویعة کأجود ماکان صحة. (محاسن اصفهان مافروخی ص 19).

صرده.

[ ] (اِخ) (جنگ کننده) موضعی است در افرائیم در حوالی اردن (اول پادشاهان 11:26) و دور نیست که همان صرتان مذکور در یوشع 3:16 یا صرتان مذکور در اول پادشاهان 7:26 باشد و در سفر داوران 7:22 و اول پادشاهان 4:12 مذکور است لکن احتمال کلی میرود که تمام اینها یک مکان باشد. (قاموس کتاب مقدس).

صردی.

[] (اِخ) ابومعاذ. تابعی است رجوع به ابومعاذ شود.

صردیمینی.

[] (اِخ) چنین است در کشف الظنون ولیکن مصحف صردفی است. رجوع به این کلمه شود.

صرر.

[صُ رَ] (ع اِ) جِ صرة. (دهار) (منتهی الارب).

صرر.

[صَ رَ] (ع اِ) خوشه ای که آمادهء برآمدن گردد یا مادامی که در آن گندم نه برآمده باشد. صررة، یکی. (منتهی الارب). و رجوع به اقرب الموارد شود.

صرر.

[صُ رَ] (اِخ) قلعه ای از یمن از نواحی ابین. (معجم البلدان).

صررة.

[صَ رَ رَ] (ع اِ) یکی صَرَر است. (منتهی الارب).

صرص.

[] (ع اِ) ماهی خشک شده. (دزی ج1 ص827).

صرصر.

[صَ صَ] (ع ص، اِ) باد سرد. (مهذب الاسماء). باد سخت. (دهار). باد سخت و سرد. (ترجمان جرجانی) (غیاث). || باد تند. تندباد. (غیاث). باد بلندآواز. (قاموس). باد شدیدآواز. باد سخت آواز. (منتهی الارب). || باد سخت سرد. (منتهی الارب) :
جمال خواجه را بینم بهار خرم شادی
که بفزاید به آبانها و نگزایدش صرصرها.
منوچهری.
یکی پران تر از صرصر یکی بران تر از خنجر
سیم شیرین تر از شکر، چهارم تلخ چون دفلی.
منوچهری.
هر دم(1) بوزد(2) بعادیان بر
از مضرب(3) حق باد صرصر.ناصرخسرو.
خشم تو بخیزد همی چو صرصر
احوال مرا پرغبار دارد.مسعودسعد.
چون بگاه رزم زخم خنجر او برق شد
ساعت حمله عنان رخش او صرصر گرفت.
مسعودسعد.
اندر تک، دورتاز چون صرصر
در جولان گردگرد چون نکبا.مسعودسعد.
هر پیل که ران تو برانگیخت بحمله
با تازش صرصر شد و با گردش نکبا.
مسعودسعد.
از فزع راه گشته لرزان انجم
وز شغب شب شده گریزان صرصر.
مسعودسعد.
بخواست جست ز من عقل و هش چو در من جست
ز چپ و راست چو برق و چو صرصر آتش و آب.
مسعودسعد.
و چون صرصر و نکبا در سبسب و بیدا رفتن ساخت. (سندبادنامه ص 58).
کامکاری کی بود در پیش تیغت خصم را
پایداری کی بود در پیش صرصر کاه را.
معزی.
پشه کی جولان کند جایی که باد صرصر است.
معزی.
تو تنها گر بکوشی با سپاهی
چو قوم عاد بر بالای صرصر
چنانشان بازگردانی که از بیم
برادر سبق جوید بر برادر.ازرقی.
شارشک پیل را بسنان بر زمین زند
لیکن نه مرد پنجه و بازوی صرصر است.
اثیر اخسیکتی.
لنگر شکوه باد کند دفع پس چرا
در چار لنگر است روان باد صرصرش.
خاقانی.
جز تیغ کفرشویش گازر که دیده آتش
جز تیر دیده دوزش درزی که دیده صرصر.
خاقانی.
هود هدایت است شاه، اهل سریر عادیان
صرصر رستخیز دان قوت رای شاه را.
خاقانی.
بیخ دل را چو ریح صرصر کند
شاخ جان را ریاح بفرستد.خاقانی.
دوران آفت است چه جوئی سواد دهر
ایام صرصر است، چه سازی سرای خاک؟
خاقانی.
خواستم کز پی صیدی بپرم باشه مثال
صرصر حادثه نگذاشت که پر باز کنم.
خاقانی.
او هود ملت آمد بر عادیان فتنه
الا سپاه خشمش من صرصری ندارم.
خاقانی.
رخش همام گفت که ما باد صرصریم
مفلوج گشته کوه ز زور و توان ماست.
خاقانی.
بجز صرصر بادپایان شاه
کس این گرد را برندارد ز راه.نظامی.
بشبرنگی رسی شبدیز نامش
که صرصر در نیابد گرد گامش.نظامی.
در برگ ریز عمر عدو صرصر اجل
نوروز را طبیعت فصل خزان نهاد.
؟ (از ترجمهء تاریخ یمینی ص 159).
گر بپرد پشه چندانی که هست
کی کمال صرصرش آید بدست.عطار.
جنگ جستن با ز خود افزون تری ماند بدان
پشه را در سر خیالات نبرد صرصرست.
عطار.
باد صرصر کو درختان می کند
با گیاه پست احسان می کند.مولوی.
گرچه صرصر بس درختان می کند
با گیاه سبز احسان می کند.مولوی.
صرصر چو زند ببوستان گام
هم پخته فتد ز شاخ و هم خام.
امیرخسرو دهلوی.
گویند اصل آن از صرر از ریشهء صرّ بمعنی سرد باشد که راء وسطی را به جنس فاء الفعل بدل کرده اند چنانکه در جف تجفجف کرده اند. ریح صرصر و صرة؛ سخت سرد. ابن السکیت گفته است: دربارهء ریح صرصر دو قول باشد: برخی آن را از صریر الباب یا از صرّة بمعنی صدا گرفته اند. (معجم البلدان) : و اما عاد فاهلکوا بریح صرصر عاتیة. (قرآن 69/6). انا ارسلنا علیهم ریحاً صرصراً فی یوم نحس مستمر. (قرآن 54/19). فارسلنا علیهم ریحاً صرصراً فی ایام نحسات. (قرآن 41/16). || خروس. (منتهی الارب). || شتران عظیم. || نزدیک. ج، صراصر. (مهذب الاسماء).
(1) - ن ل: هزمان.
(2) - ن ل: بزند.
(3) - ن ل: مغرب.

صرصر.

[صَ صَ] (اِخ) دو ده است به بغداد علیا و سفلی و این بزرگتر است از علیا. (منتهی الارب). دو دیه از سواد بغداد است. صرصر علیا و صرصر سفلی و هر دو بر کرانهء نهر عیسی باشند و بسا آن را نهر صرصر خوانند و نهر را به آن دو نسبت داده اند. میان صرصر سفلی و بغداد دو فرسنگ باشد. عبیداللهبن حر گوید :
و یوم لقینا الخثعمی و خیله
صبرنا و جالدنا علی نهر صرصرا
و یوماً ترانی فی رخاء و غبطة
و یوماً ترانی شاحب اللون اغبرا.
(معجم البلدان).

صرصر.

[صَ صَ] (اِخ) نام دو جایگاه بغداد است از نواحی صرصر علیا از قرای نهرالملک در طرف جنوبی سیب واقع است و سفلی شهرکیست در طرف شمالی آن و در طریق الحاج واقع شده و در پهلوی آن پلی از کشتیها ترتیب داده بودند برای رفتن بسیب ولی عبور و مرور از آنجا موجب اشکال بود لهذا ابن محاسن رحمه الله پلی از آجر در آن موضع بنا کرد که پنج چشمهء بزرگ و کوچک داشت و خرج زیادی شد. این مکان بنام صرصرالدیر معروف است چونکه دیری هم در اینجا وجود داشته که اثرش تا کنون پایدار است. جماعتی از اکابر تجار از این محل ظهور کرده اند. (مراصد الاطلاع). در طریق حجاج از بغداد است، در گذشته «قصر الدیر» یا «صرصر الدیر» نام داشت. عده ای از تجار و اعیان از آن برخاسته اند. (معجم البلدان). و نیز رجوع به تاریخ گزیده ص 271 و اخبار الدولة السلجوقیة ص 139 و نزهة القلوب ص 166 و 210 و اخبار الحکماء قفطی ص 431 شود.

صرصر.

[ ] (اِخ) در نسخهء حبیب السیر چ 1 سنگی تهران آن را از بلاد اقلیم چهارم شمرده است و در چ خیام بشکل خرخیر نوشته شده است و با مقابله ای با معجم البلدان چ مصر ج 1 ص 29 که گوید: یبتدأ من ارض الصین و التبت و الختن و ما بینها من المدن... ظاهراً مصحف «ختن» باشد. رجوع به حبیب السیر چ 1 تهران خاتمهء ص 400 و چ خیام ج 4 ص 634 شود.

صرصر.

[صُ صُ / صِ صِ] (ع اِ) جانورکی است صرصورنام. (منتهی الارب). سوسک. سوسرک. سِمرگ. ج، صراصر. نوعی از حشرات دارای بالهائی که از جلو بهم افتاده و از عقب تا شده در تمام کرهء ارض منتشر است محل زندگی آنها در حفره هائیست که در زمین حفر کنند(1). ملخ سیاه که در زمین بانگ کند. (دهار). انطاکی گوید: حیوانی بزرگتر از مگس بلندآواز مخصوصاً در تاریکی در خانه ها یافت شود. خشک و گرم است در دوم، اگر خشک شود و با مثل آن فلفل ساییده شود و بیاشامند بادهای غلیظ و قولنج را بر طرف سازد پس از آنکه از علاج آن ناامید باشند. و اگر در روغن بجوشانند صمم را باز کند. گویند اگر در نی گذارده شود و در زیر متکای کسی که نداند بگذارند خواب را بر طرف سازد. (تذکرهء ضریر انطاکی ص 228 - 229). حیوانیست شبیه به ملخ و بسیار کوچک و در خانه ها شبها صدا بسیار میکند و در اصفهان زنجره و در تنکابن جیک نامند در دوم گرم و خشک و شرب خشک کردهء او از سه عدد تا ده عدد با هم عدد او فلفل جهت رفع قولنج صعب و ریاح غلیظ مجرب دانسته اند و مشوی او جهت درد مثانه و قطور جوشانیدهء او در روغن زیتون جهت گرانی سامعه نافع و چون دو سه عدد او را در میان نی و امثال آن گذاشته دهن انبوبه را بموم گرفته در زیر سر نایم گذارند و او نداند مانع خواب او گردد. (تحفهء حکیم مؤمن). زیز گویند و آن حیوانی است کوچک مانند ملخی کوچک که شب آواز کند و بشیرازی جرواسک گویند. و دیسقوریدوس گوید چون بریان کنند و بخورند درد مثانه را سود دهد. جالینوس گوید بعد از آنکه خشک شود کسی که قولنج داشته باشد یک عدد با یک دانهء فلفل بخورد. شربتی سه عدد از این حیوان بود یا پنج عدد یا هفت(2) عدد یا مثل وی فلفل در وقت هیجان درد و صعوبت آن نافع بود. و صاحب منهاج گوید چون با زیت پزند و در گوش چکانند درد ساکن گرداند. (اختیارات بدیعی).
(1) - Grillon. (2) - ن ل: هشت.

صرصران.

[صَ صَ] (ع اِ) نوعی از ماهی تابان هموار. (منتهی الارب). رجوع به صرصرانی شود.

صرصرانگیز.

[صَ صَ اَ] (نف مرکب)طوفان کننده. بوجودآورندهء غوغا :
آتش تیغ صرصرانگیزش
زهرهء بوقبیس آب کند.خاقانی.

صرصرانی.

[صَ صَ] (ع اِ) نوعی از ماهی تابان هموار. (منتهی الارب). صرصران. رجوع به صرصران شود. || اشتر که پدر او بُختی (یعنی خراسانی) بود و مادر عربی. (السامی فی الاسامی) (مهذب الاسماء). ج، صرصرانیات. (مهذب الاسماء). شتر مجنس میان بختی و عربی یا شتر بزرگ دوکوهانه. (منتهی الارب).

صرصرانیات.

[صَ صَ نی یا] (ع اِ) جِ صرصرانی. (منتهی الارب).

صرصرتک.

[صَ صَ تَ] (ص مرکب)تیزدو. صاحب سندبادنامه در وصف اسب آرد : آهن سم، فولادرگ، صاعقه انگیز، صرصرتک. (سندبادنامه ص252).
با بارهء صرصرتک او روز ملاقات
در رزم بود کوشش او، دشمن کاهست.
سوزنی.

صرصرصفت.

[صَ صَ صِ فَ] (ص مرکب) همانند باد صرصر. تند و تیز :
صرصرصفت در صفدری، تیغش چو تیغ حیدری
بر سینهء دیو و پری، از خلد ابرار آمده.
خاقانی.

صرصر کوه پیکر.

[صَ صَ رِ پَ / پِ کَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایت از اسب و شتر قوی هیکل و جلد باشد. (برهان) (انجمن آرای ناصری).

صرصرة.

[صَ صَ رَ] (ع مص) رجوع به صرصره شود.

صرصره.

[صَ صَ رَ] (ع مص) بانگ کردن باز. (دهار). بانگ باز. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). سخت بانگ کردن. بانگ کردن ورکاک. بانگ کردن چرغ و مانند آن. (منتهی الارب).

صرصری.

[صَ صَ] (ص نسبی) منسوب به دیهی در دو فرسنگی بغداد معروف به صرصرالدیر. (سمعانی).

صرصری.

[صَ صَ] (اِخ) ابواسحاق ابراهیم بن عسکربن محمد بن ثابت. یاقوت گوید: وی صدیق ما بود و مردی صاحب حمیت و مردانگی بود و شعرا را در مدح وی قصایدی است. کمال قاسم واسطی در حق او سروده است:
اقول لمرتاد تقسم لُحمه
علی البید ما بین السری و التبحر.
(معجم البلدان).

صرصری.

[صَ صَ] (اِخ) ابوالقاسم اسماعیل بن حسین بن عبدالله بن هیثم بن هشام صرصری. شیخ ثقة و صدوق بود. وی از ابوعبدالله حسین بن اسماعیل محاملی و محمد بن عبیداللهبن العلاء کاتب و ابوالعباس احمدبن محمد بن سعیدبن عقدة کوفی و ابوعیسی احمدبن اسحاق انماطی و ابوعمر حمزة بن قاسم هاشمی و جز ایشان روایت دارد، و ابوبکر احمدبن محمد بن غالب برقانی و محمد بن احمدبن شعیب رویانی و ابوالحسین محمد بن علی بن مهتدی بالله از وی روایت کنند آخرین کسی که از وی روایت کند ابوطاهر احمدبن محمد بن عبدالله قساری خوارزمی است. در بغداد در جمادی الثانیهء 403 ه . ق. درگذشت. و جنازه اش را به صرصر برده دفن کردند و امام ابوحامد اسفراینی بر وی نماز گزارد. (سمعانی).

صرصری.

[صَ صَ] (اِخ) جمال الدین ابوزکریا یحیی بن یوسف صرصری ضریر حنبلی متوفی 656 ه . ق. وی دیوانی دارد در زهد و مدایح پیغمبر. (کشف الظنون). زرکلی او را انصاری و اهل دیهی نزدیک بغداد دانسته گوید: دیوان وی مخطوط است. (الاعلام زرکلی، ص 1158). و رجوع به تاریخ الخلفاء سیوطی ص 316 شود.

صرصری.

[صَ صَ] (اِخ) نجم الدین ابوربیع سلیمان بن عبدالقوی طوخی صرصری، فقیه و از دانشمندان. در قریهء طوخی از اعمال صرصر در عراق متولد گردید و در 691 ه . ق. به بغداد شد و در 704 به دمشق رفت و در بلد الخلیل (فلسطین) درگذشت. او راست: «بغیة السائل فی امهات المسائل» و «الاکسیر فی قواعد التفسیر» و «الذریعة الی معرفة اسرار الشریعة» و «تعالیق علی الاناجیل» و «شرح المقامات الحریریة» و «مختصر الجامع الصحیح للترمذی» در دو جلد خطی. (الاعلام زرکلی ص 388 از شذرات الذهب).

صرصع.

[صَ صَ] (ع مص) سوگند یاد کردن. رجوع به دزی ص 827 ج 1 شود.

صرصل.

[ ] (ع اِ) صرصال. زنجره. رجوع به دزی ج 1 ص 827 شود.

صرصور.

[صُ] (ع اِ) نوناتک. الواحد صرصورة. (نسخهء خطی مهذب الاسماء). || جانورکی است. || اشتر بزرگ هیکل. || شتر بختی. (منتهی الارب).

صرع.

[صَ / صِ] (ع مص) افکندن. (ترجمان جرجانی) (دهار). بیوکندن. (زوزنی). بر زمین افکندن کسی را. (منتهی الارب). افتادن و از پای درآمدن. || شعر را مصرع گردانیدن. دو مصراع گردانیدن بیت را. دو مصراع ساختن هر بیت را. (آنندراج). || صاحب دو در گردانیدن باب را. (منتهی الارب). در خانه را دو طاق گردانیدن.

صرع.

[صَ] (ع اِ) مثل و مانند. || مقابل و برابر: هو صرع کذا؛ ای حذاؤه. || لنگهء چیزی. || بامداد و شبانگاه، یعنی از بامداد تا زوال یک صرع و از زوال تا غروب صرع دیگر. روز و شب: اتیته صرعی النهار؛ آمدم او را بامداد و شبانگاه. || گونه از گونه های چیزی. ج، اصرع. صروع. (منتهی الارب). نوع از هر چیزی. || ترکتهم صرعین؛ یعنی منتقل میشوند از حالی بحال دیگر. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || رنگ: هو ذو صرعین؛ دارای دو رنگ است. (از منتهی الارب).

صرع.

[صَ] (ع اِ) بیماری تناوبی که با اختلاجات و تشنجات همراه است و حس و شناسائی فوراً و کاملا در آن مفقود میگردد. (ناظم الاطباء). اپیلپسیا(1). مرض کاهنی. (بحر الجواهر). آفت دیو. نام بیماری که اعضاء نفسانیة را از افعال بازدارد بازداشتنی ناتمام. (بحر الجواهر). مرضی است که مریض گاه گاه ناگهان بیفتد و اعضاء و تن او بپیچد و به اضطراب آید و در آن حال فاقد عقل باشد. بیماریی است که از باعث سدهء دماغی از خلط غلیظ حادث شود پس اعضاء نفسیه را از افعال وی منع غیر تام نماید. (منتهی الارب). نام مرضی که صاحب خود را بر زمین می افکند. بهندی آن را مرگی گویند. (غیاث اللغات). در لغت افتادن و نزد پزشکان عبارت است از بیماریی که حادث شود بسبب سُدّهء دماغیهء ناقصه که روح نفسانی را مانع از نفوذ شود، و از این رو اعصاب را بتشنج آورد بجهت انقباض مبدأ، و مانع گردد حس و حرکت و جنبش و انتصاب را. و این نام از قبیل تسمیهء ملزوم به اسم لازم باشد. و گاه این بیماری بنام ام الصبیان نامیده شود، بواسطهء آنکه اغلب عارض کودکان گردد و آن را مرض کاهنی نیز گویند، زیرا پاره ای از مصروعان اخبار بغیب کنند. و اینکه سُدّهء ناقصه در تعریف قید گردید برای آن است که اگر سُدّهء کامله باشد، ایجاد بیماری سکته کند. و این قید برای احتراز از سکته است. و صرع بلغمی و سوداوی هر دو باشد زیرا سُدّه از بلغمی و سوداوی خارج نباشد. و سدهء صفراوی کمتر یافت شود. و صرع دموی ممکن است باشد. کذا فی شرح القانونچه. (از کشاف الصطلاحات الفنون)(2) :
کی ستاند حکیم فرزانه
داروی صرع را ز دیوانه.سنائی.
چو صرع آمیخت با عقلی نه سر ماند نه دستاری
چو دزد آویخت بر باری نه خرماند نه پالانش.
خاقانی.
وینک خزان معزم عید است و بهر صرع
بر برگ رز نوشته طلسم مزعفرش.خاقانی.
(1) - Epilepsie. .(دزی ج 1 ص 827)
(2) - Melancolia

صرع.

[صُ رُ] (ع اِ) جِ صروع. (منتهی الارب).

صرع.

[صُ] (ع اِ) جِ صریع. (منتهی الارب). || دهانهء اسب. (دزی ج 1 ص 827).

صرع.

[صِ] (ع اِ) مرد کشتی گیر. || تاه رسن. (منتهی الارب).

صرعان.

[صَ] (ع اِ) دو گلهء شتر که یکی از آنها می آید و دیگری میرود. (منتهی الارب). || بامداد و شبانگاه. (مهذب الاسماء). یعنی از بامداد تا زوال یک صرع است و از زوال تا غروب صرع دیگر. (منتهی الارب). || روز و شب. (منتهی الارب). || دو حال و دو وضع. (ناظم الاطباء).

صرعان.

[صِ] (ع اِ) دو مرد کشتی گیر. دو حریف. یقال: هما صرعان؛ ای حریفان. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

صرعدار.

[صَ] (نف مرکب) مصروع. صرع زده :
گوئی خم صرعدار شد چرخ
کان زرد کف از دهان برانداخت.خاقانی.
فلک چو عود صلیبش بر اختران بندد
که صرعدار بود اختران بوقت زوال.خاقانی.
خور در تب و صرعدار یابم
مه در دق و ناتوان ببینم.خاقانی.
خم صرعدار آشفته سر، کف بر لب آورده زبر
و آن خیک مستسقی نگر، در سینه صفرا داشته.
خاقانی.

صرع زده.

[صَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)مصروع. غشی. کسی که مبتلی بصرع و دارای بیماری صرع بود. (ناظم الاطباء). قطرب. (منتهی الارب).

صرع ستارگان.

[صَ عِ سِ رَ / رِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از لرزش و چشمک زدن ستارگان باشد. (برهان قاطع) (آنندراج). لرزش و چشمک ستارگان وقت صبح و غروب. (انجمن آرای ناصری) :
بر صرع ستارگان دم صبح
ماند نفس فسونگران را.خاقانی.

صرعون.

[صَ] (اِخ) شهر قدیمی است که در اعمال نینوی بوده در مقابل موصل و خراب شده. گویند در این مکان گنجها وجود دارد و آورده اند. که جماعتی از گنجهای مزبور یافته بمقام بی نیازی رسیده اند. (معجم البلدان). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صرعة.

[صَ / صُ / صِ عَ] (ع اِ) رجوع به صرعه شود.

صرعة.

[صُ عَ] (ع ص) آنکه او را مردم بسیار افکنند. (منتهی الارب). کسی که او را مردم بر زمین زنند و بسیار افکنند.

صرعة.

[صُ رَ عَ] (ع ص) آنکه او مردم را بسیار اندازد. (منتهی الارب). اعظم رجل فی الخلق لانه یغلب نفسه عند الغضب و یقهرها و هو اکبر نصر یفوز به المرء اذا تمکن من البلوغ الیه. (نشوء اللغة العربیة ص86).

صرعة.

[صَ عَ] (ع اِ) حالت چیزی. || (مص) یکبار افکندن. (منتهی الارب).

صرعة.

[صِ عَ] (ع مص) نوعی از افتادن. و منه المثل: سوء الاستمساک خیر من حسن الصرعة و یروی بالفتح بمعنی المرة.

صرعه.

[ ] (اِخ) (شهر زنبور) (یوشع 15:23) (نحمیا 11:29). شهری است در ساحل یهودا که بعد از چندی به دان داده شد (یوشع 15:33 و 19:41) این شهر مسقط الرأس شمشون بود (سفر داوران 13:2 و 25 و 16:31) و از صرعه سبط دان جاسوسان را برای تفتیش زمین فرستادند که موضعی برای سکونت بدست بیاورند (سفر داوران 18:2) و رحبعام آن را محصور ساخت (دوم تواریخ ایام 11:10) و بعضی از کسانی که از اسیری مراجعت کردند در آنجا سکونت ورزیدند (نحمیا 11:29) و الان نیز آباد و مسمی بسوره و بمسافت 13 میل در طرف غربی قدس و 23 میل بجنوب شرقی یافا و 2 میل بشمال بیت شمس برتلی که ارتفاعش از سطح دریا 1150 قدم می باشد، واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

صرعی.

[صَ] (ص نسبی) کسی که مرض صرع دارد. کسی که او را مرض صرع باشد. (غیاث) (آنندراج) :
بیهش نیم و چو بیهشان باشم
صرعی نیم و بصرعیان مانم.مسعودسعد.
شیفتم چون خری که جو بیند
یا چو صرعی که ماه نو بیند.نظامی.
برگ شاخ دگر چو آب حیات
صرعیان را دهد ز صرع نجات.نظامی.

صرعی.

[صَ عا] (ع ص، اِ) جِ صریع. انداختگان. افتادگان. (از منتهی الارب).

صرعی.

[صَ عَ] (ع اِ) تثنیه صَرْع. صَرْعان. بامداد و شبانگاه: اتیته صَرْعَیِ النهار؛ آمدم او را بامداد و شبانگاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

صرعی.

[صِ عا] (ع اِ) کار. (منتهی الارب). || انجام کار. (منتهی الارب). حالت کارهای مردم: ما ادری هو علی ایّ صرعی امره ای علی الاعطاء؛ ای لم یتبین لی امره علی الرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

صرعینا.

[ ] (اِخ) جایگاهی است. ابن قطاع آن را در کتاب الابنیة یاد کرده است. (معجم البلدان).

صرغتمشیة.

[ ] (اِخ) (ال ...) جایگاهی است. سید محمد مرتضی در تاج العروس آرد: و منهم ابوحنیفة العمید امیر کاتب بن العمید امیر عمر بن غازی الفارابی الاتقانی شارح الهدایة درّس بالمادرانی و بالصرغتمشیة. (تاج العروس ذیل لغت حنف). چلبی در کشف الظنون ذیل «الهدایة» نیز از وی یاد کرده ولیکن نام این محل را نیاورده است.

صرف.

[صَ] (ع مص) گردانیدن. (ترجمان القرآن جرجانی). بگردانیدن. (زوزنی). گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب). باز گردانیدن کودکان را از مکتب. (منتهی الارب). بگردانیدن چنانکه بلا را. الدفع و الرد. (تعریفات جرجانی). || منصرف ساختن. تغییر دادن : از حضرت ملک مثالی بصرف او از قیادت و سرداری لشکر خراسان روان کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 39). || واژگون کردن چیزی. (غیاث) (آنندراج). || بکار بردن. بکار داشتن. خرج کردن: صرف وقت کردن. صرف مال کردن : اموال بسیار در عمارت آن صرف کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
صرف دو لبش سازم دین و دل و زور و زر
کآخر بسه بوس ارزد این چار که من دارم.
خاقانی.
|| سره کردن زر و سیم. (غیاث).

صرف.

[صَ] (ع اِ) گردش روزگار. (دهار). ج، صروف. گردش زمانه. (غیاث). شب و روز، و هما صرفان. (منتهی الارب). دهر. ج، صروف. (غیاث). صرف الدهر؛ حوادث و شدائد زمانه. (منتهی الارب) :
و کنت تجیر من صرف اللیالی
فعاد مطالباً لک بالترات.
(از تاریخ بیهقی ص 192).
از این صرف دهر و تکاپوی دوران
غرض چیست آن را که این کرد باور.
ناصرخسرو.
ای در کنف تو عالم ایمن
از حیف زمان و صرف دوران.خاقانی.

صرف.

[صَ] (ع اِ) فضل و فزونی بعضی بر بعضی در قیمت و بها. فضل و فزونی رتبه. (منتهی الارب). آنچه در عوض کمی وزن یا عیار سکه دهند. حوط. آنچه صراف برگیرد خود را چون نقودی را بنقود دیگر تبدیل کند. اختلاف ما بین بهای واقعی پول و قیمتی که در بازار خرید و فروش میشود. مازاد که صراف ستاند گاه خرد کردن یا تبدیل پولی طلا را به نقره یا مس و غیره و عکس آن آنچه در تبدیل نقدی بنقد دیگر صراف یا غیر او زیادت ستاند. سود صراف و جز او: این معامله صرف دارد. با داشتن و دادن و کردن صرف شود :
دردی که مرا هست بمرهم نفروشم
ور عافیتش صرف دهی هم نفروشم.
خاقانی.

صرف.

[صَ] (ع اِ) (اصطلاح فقه) بیعی که ثمن و مثمن آن طلا یا نقره است، در صرف علاوه بر شرائطی که اجتماع آنها در افراد دیگر بیع لازم است، ثمن و مثمن باید در مجلس معامله تسلیم و قبض شود. و فی الشریعة بیع الاثمان بعضه ببعض. (تعریفات جرجانی). بالفتح و سکون الراء عند اهل اللغة معنیان احدهما الفضل و منها سمی التطوع من العبادات صرفاً. لانه زیادة علی الفرائض و ثانیهما النقل، و عند الفقهاء هو بیع الثمن بالثمن جنساً بجنس کبیع الذهب بالذهب او بغیر جنس کبیع الذهب بالفضة، سمی بالصرف لانه لاینتفع بعینه و لایطلب منه الا الزیادة او لانه یحتاج فیه الی النقل فی بدلیه من یدٍ الی یدٍ قبل الافتراق. لانه یشترط فیه التقابض قبل الافتراق. کذا فی مجمع البرکات. ناقلاً عن التبیین و شرح الوقایة. (کشاف اصطلاحات الفنون چ مطبعهء اقدام ج 1 ص921). رجوع به کری ترجمهء شرایع ج 1 ص 408 شود.

صرف.

[صَ] (ع اِ) پول. نقد. وجه. ثمن. ابن بطوطه گوید: و معدن النحاس بخارج تکدا... یأتون به الی البلد فیسبکونه فاذا سبکوه نحاساً احمر صنعوا منه قضباناً فی طول شبر و نصف، بعضها رقاق و بعضها غلاظ... و هی صرفهم، یشترون برقاقها اللحم و الحطب و بغلاظها العبید و الخدم و الذرة و السمن و القمح. فتباع الغلاظ منها بحساب اربعمائة قضیب بمثقال ذهب و تباع الرقاق بحساب ستمائة و سبعمائة بمثقال. (ابن بطوطه). || حیله. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (غیاث اللغات). چاره. || توبه. (مهذب الاسماء). در حدیث بمعنی توبه است. (منتهی الارب) (غیاث). || حادثة. نائبة. حوادث. (مهذب الاسماء). ج، صروف. (غیاث). آسیب. داهیه. بدی. || چیزی است سرخ که بدان ادیم پیرایند. (مهذب الاسماء). رنگی است سرخ که بدان پوست و شراک نعل را رنگ کنند. (منتهی الارب).

صرف.

[صَ] (ع اِ) (علم...) آن را علم تصریف نیز گویند. در نفائس الفنون آرد: تصریف عبارت از معرفت اصولی است که در آن کمیت ابنیهء کلمات عرب و کیفیت اوزان و تغییرات لاحقه بدان را بدون اعتبار اعراب و بنا معلوم کنند و مقصود از ابنیه صیغ کلمات عربست و کلمه هر چند اسماء و افعال و حروف را شامل است اما به جهت قلت تغییر و تصرف در حروف به ابنیهء حروف التفات نکنند و ابنیهء اسم، ثلاثی و رباعی و خماسی است. و ابنیهء فعل ثلاثی و رباعی بود و خماسی نیامده است، بخاطر ثقل آن، و بیان اوزان ابنیه وتعبیر از حروف اصول را به «ف، ع، ل» کنند چنانکه گویند جمل بر وزن فَعَل و نَصَرَ بر وزن فَعَلَ و جهت رباعی و خماسی لام ثانیه و ثالثه در آخر زیادت کنند چنانکه گویند جعفر بر وزن فَعْلَل و سفرجل بر وزن فَعَلَّل و هر چه غیر از این حروف باشد آن را زیادت خوانند و آن زواید را بعینها عندالموازنة بیاورند چنانکه گویند اکرم بر وزن افعل است و ضارب بر وزن فاعل و مضروب بر وزن مفعول مگر در دو موضع یکی در مبدل از تای افتعال که آنجا تا را بعینه بیاورند چنانکه گویند اِدَّکَرَ بر وزن افتعل است و دوم در مکرر چنانکه گویند جلبب بر وزن فعلل و اگر در بنا، قلبی واقع شده است وزن آن بر آن وجه کنند که قلب واقع است... و یسمی بعلم التصریف ایضاً. و هو علم باصول تعرف بها احوال ابنیة الکلم التی لیست باعراب و لابناء. کذا قال ابن الحاجب. فقوله علم بمنزلة الجنس، لانه شامل للعلوم کلها. و قوله تعرف بها احوال ابنیة الکلم یخرج الجمیع سوی النحو. و قوله لیست باعراب ولا بناء یخرج النحو. و فائدة اختیار تعرف علی تعلم تذکر فی علم المعانی. ثم المراد من بناء الکلمة و کذا من صیغتها و وزنها هیئتها التی یمکن ان یشارکها فیها غیرها، و هی عدد حروفها المرتبة و حرکاتها المعینة و سکونها مع اعتبار حروفها الزائدة و الاصلیة کُل فی موضعه. فَرجُلٌ مث علی هیئة و صفة یشارکه فیها عضدٌ. و هی کونه علی ثلاثة احرف، اولها مفتوح و ثانیها مضموم، و اما الحرف، الاخیر، فلا تعتبر حرکاته و سکونه فی البناء، فرجلٌ و رج و رجلٍ علی بناءٍ واحد. و کذا جمل علی بناء ضرب، لان الحرف الاخیر متحرک بحرکة الاعراب و سکونه و حرکة البناء و سکونه. و انما قلنا یمکن ان یشارکها، لانه قد لایشارکها فی الوجود کالحبک بکسر الحاء و ضم الباء، فانه لم یأت له نظیر. و انما قلنا حروفها المرتبة، لانه اذا تغیر النظم و الترتیب تغیر الوزن، کما تقول یئس علی وزن فعل و ایس علی وزن عفل. و انما قلنا مع اعتبار الحروف الزائدة و الاصلیة لانه یقال ان «کرّم» علی وزن فعّل و لایقال علی وزن فعلل او افعل او فاعل مع توافق الجمیع فی الحرکات المعینة و السکون. و قولنا کُل فی موضعه، لان نحو «درهم» لیس علی وزن قمطر، لتخالف مواضع الفتحتین و السکونین. و کذا نحو: بیطر، مخالف لشریف فی الوزن لتخالف موضعی الیائین. و قد یخالف ذلک فی اوزان التصغیر. فیقال اوزان التصغیر: فُعَیْلٌ و فُعَیْعِلٌ و فعیعیل فیدخل فی فعیلُ: رجیلُ و حمیرُ و غیر ذلک و فی فُعَیْعِل: اُکیلب و حمیرٌ و نحوها و فی فُعَیْعیل: مُفیتیح و تمیثیل و نحو ذلک. و یعرف وجهه فی لفظ الوزن. فعلی هذا لا حاجة الی تقیید الاحوال بکونها لاتکون اعراباً و لا بناءً، اذ هما طاریان علی آخر حروف الکلمة، فلم یدخلا فی احوال الابنیة لکن بقی ههنا شی ء. و هو انه یخرج من الحد معظم ابواب التصریف، اعنی الاصول التی تعرف بها ابنیة الماضی و المضارع و الامر و الصفة و افعل التفضیل و الاَلة و الموضع و المصغر و المصدر، لکونها اصولا تعرف بها ابنیة الکلم، لا احوال ابنیتها. فان اریدان الماضی و المضارع مثلا حالان طاریان علی بناء المصادر ففیهُ بعدٌ لانهما بناءان مستأنفان بُنیا بعد هدم بناء المصدر و لو سلم، فلم عد المصادر فی احوال الابنیة. ثم الماضی و المضارع و الامر و غیر ذلک ممامر کما انها لیست باحوال الابنیة علی الحقیقة. بل هی اشیاء ذوات ابنیة علی مامر من تفسیر البناء. بلی قدیقال لضربَ مث، هذا بناء حاله کذا مجازاً. ولا یقال ابداً ان ضرب حال بناء. و انما یدخل فی احوال الابنیة، الابتدأ و الوقف و الامالة و تخفیف الهمزة و الاعلال و الابدال و الحذف و بعض الادغام. و هو ادغام بعض حروف الکلمة فی بعض. و کذا بعض التقاء الساکنین. و هو اذا کان الساکنان من کلمة کما فی «قل» و اصله قول، و الوقف و التقاؤهما فی کلمتین و الادغام فیها لیست بابنیة و لا احوال ابنیة لعدم اعتبار حرکة الحرف الاخیر و سکونها. اللهم الا ان یقال اُرید بالبناء الحروف المرتبة بلا اعتبار الحرکات و السکنات. کذا ذکر المحقق الرضی فی شرح الشافیة. و الجواب عن ذلک بانه ارید بابنیة الکلم ما یطرؤ علیها، ای علی الکلم من الهیآت و الاحوال کما عرفت. فهی نفس احوال الکلم. فالاضافة بیانیة. کما فی قولهم شجر الاراک فمعنی احوال ابنیة الکلم علی هذا احوال هی ابنیة الکلم. فلایخرج من الحد مُعظم ابواب التصریف من ابنیة الماضی و المضارع و نحوهما. و بالجملة فعلم الصرف علم باصول تعرف بها ابنیة الکلم. ثم انه کما یبحث فی العلم عن العوارض الذاتیة لموضوعه کذلک یبحث فیه عن اعراض تلک الاعراض، فدخل فی ابنیة الکلم: الابتدأ و الامالة و نحوهما مما هو من احوال الابنیة و یؤیده ما وقع فی الاصول من ان الصرف علم تعرف به احوال الکلمة بناءً. و تصرفاً فیه. ای فی ذلک البناء لا اعراباً و بناءً. و کذا یدخل فی الحد الوقف، لانه من احوال الابنیة. یعرضها باعتبار قطعها عما بعدها، لاباعتبار حرکة الحرف الاخیر او سکونه. و الا لخرج بعض اقسام الوقف من الوقف. کالحذف و الابدال و الزیادة، فتدبر. و ذکر التقاء الساکنین فی الکلمتین و الادغام فیهما استطرادی، کذکر الجزئی فی المنطق. و هذا الجواب مما استخرجته مما ذکروه فی هذا المقام. فعلی هذا موضوع الصرف هو الکلمة من حیث ان لها بناء. و قد عرفت انه لامحذور فی المحبث عن قید الحیثیة اذاکانت بیاناً للموضوع. فلامحذور فی البحث عن الابنیة فی هذاالعلم. و یؤید هذا مامر فی تقسیم العلوم العربیة من ان الصرف یبحث فیه عن المفردات من حیثُ صورها و هیآتها. و کذا ما ذکر المحقق عبدالحکیم فی حاشیة الفوائد الضیائیه من ان التصریف و المعانی و البیان و البدیع و النحو، بل جمیع العلوم الادبیة، تشترک فی ان موضوعها الکلمة و الکلام. انما الفرق بینها بالحیثیات -انتهی. و فی شرح الشافیة للجاربردی: ان موضوعه الابنیة من حیث تعرض الاحوال لها. و الابنیة عبارة عن الحروف و الحرکات و السکنات الواقعة فی الکلمة فیبحث عن الحروف من حیث انها ثلاثة او اربعة او خمسة، و من حیث انها زائدة او اصلیة. و کیف یعرف الزائد من الاصلی. و عن الحرکات و السکنات من حیث انها خفیفة او ثقیلة. فیخرج عن هذاالعلم معرفة الابنیة و یدخل فیه معرفة احوالها لان الصرف علم بقواعد تعرف بها احوال الابنیة. ای تعرف بها الماضی و المضارع و الامر الحاضر الی غیر ذلک. فان جمیع ذلک احوال راجعة الی احوال الابنیة، لاالی نفس الابنیة -انتهی. فعلی هذا اضافة احوال الابنیة لیست بیانیة. و یرد علیه ان الماضی و نحوه لیس بناء و لاحال، بل هو شی ء ذوبناء کما مر. و اضعف منه ما وقع فی بعضُ کتب الصرف، من ان موضوعه الاصول و القواعد. حیث قال: موضوع علم صرف، آن اصول چندی است که از وی در این علم بحث کرده اند. و اثبات احوالات بر وی کرده اند و مراد به اصول آن مسائل کلیه است که متفرع شود بر آن مسائل، جزئیات آن مسائل. مثلا یکی از اصول این فن این قاعدهء کلیه است: اذا اجتمع الواو و الیاء، و سبقت احدیهما بالسکون قلبت الواو یاء، و ادغمت الاولی فی الثانیة. و جزئیات وی. مثل مرمی و مروی. که در اصل مرموی و مرووی بود، که این مسئلهء کلیهء مذکوره را موضوع عنوانی کرده شد که این دو مثال فرع آن مسئلهء کلیه است که آن در ضمن این دو مثال متحقق شده که متکلم آن مسئله را آلة ملاحظه نموده است و ذکر موضوع عنوانی کرده. اثبات احوال بر آن اصل کرده شد، از آن حیثیت که آن اصل متحقق میشود در ضمن آن فرع که مرمی و مروی است، یعنی صادق می آید بر وی. و مبادیه حدود ماتبتنی علیه مسائله کحد الکلمة و الاسم الفعل و الحرف و مقدمات حججها ای اجزاء علل المسائل. کقولهم: انمایوقع الاعلال فی الکلمة لازالة النقل منها. و مسائله الاحکام المتعلقة بالموضوع کقولهم: الکلمة اما مجرد او مزید. او جزئه کقولهم: ابتداء الکلمة لایکون ساکناً. او جزئیه کقولهم: الاسم اما ثلاثی او رباعی او خماسی. او عرضه. کقولهم: الاعلال اما بالقلب او الحذف او الاسکان. و غایته غایة الجدوی حیث یحتاج الیه جمیع العلوم العربیة و الشرعیة کعلم التفسیر و الحدیث و الفقه و الکلام و لذا قیل ان الصرف اُم العلوم و النحو ابوها. قال الرضی اعلم ان التصریف جزءٌ من اجزاء النحو بلا خلاف. من اهل الصنیعة والتصریف و علی ما حکی سیبویه عنهم، هو ان تبنی من الکلمة بناء لم تبنه العرب علی وزن ما بنیته. ثم تعمل فی البناء الذی بنیته ما یقتضیه قیاس کلامهم. کما یتبین فی مسائل التمرین و المتأخرون علی ان التصریف علم بابنیة الکلمة و بما یکون لحروفها من اصالة و زیادة و حذف و صحة و اعلال و ادغام و امالة و بما یعرض لآخرها مما لیس باعراب ولا بناء من الوقف و غیر ذلک - انتهی. فالصرف و التصریف عند المتأخرین مترادفان. و التصریف علی ماحکی سیبویه عنهم جزءٌ من الصرف الذی هو جزءٌ من اجزاء النحو - انتهی. چلبی گوید: علم الصرف: و هو علم یعرف منه انواع المفردات الموضوعة بالوضع النوعی و مدلولاتها و الهیآت الاصلیة العامة للمفردات و الهیآت التغییریة و کیفیة تغییراتها عن هیآتها الاصلیة علی الوجه الکلی بالمقایس الکلیة. کذا فی الموضوعات والکتب المصنفة فیه: اساس الصرف. الباسط شرح التصریف البیان فی معرفة الاوزان. تصریف المازنی. تصریف الملوکی. تصریف الافعال. جامع الصرف. الشافیة العزی. عنقود الزواهر. عقود الجواهر. القصاری. لامیة الافعال. المقصود. مراح. المضبوط. المطلوب. منازل الابنیة. نزهة الطرف. النجاح الهارونیة. صرف جدید. (کشف الظنون). جرجانی گوید: علم یعرف به احوال الکلم من حیث الاعلال. (تعریفات).

صرف.

[صُ رُ] (ع اِ) جِ صریفة. (منتهی الارب).

صرف.

[صِ] (ع ص) بی آمیغ. (مهذب الاسماء). بحت. محض. خالص. ساده. ناب. صافی. ویژه. بی آمیزش. (ناظم الاطباء). پاک. پاکیزه. فقط. یکتا. یگانه. خلوص. (ناظم الاطباء). بی آب. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (غیاث).خالص از هر چیز. (منتهی الارب). هر چیز که خلطی در آن نباشد. کل شی ء لاخلط فیه. (بحر الجواهر) :
آنجایگه که ابر بود ز آهن
بی شک ز خون صرف بود باران.فرخی.
خاک صرفی بقعر مرکز رو
نور محضی باوج گردون تاز.مسعود سعد.
سخت بسیار کس بود که خورد
قدح زهر صرف و زآن نمرد.سنائی.
سرشت و نهاد وی از خلق و خلق
زانصاف صرف است و از عدل ناب.
سوزنی.
این گنج صرف دارد و آواز در میان نه
و آن همچو صفر خالی و آوازهء مزور.
خاقانی.
بی صرفه در تنور کن آن زر صرف را
کو شعله ها بصرفه و عوا برافکند.خاقانی.
وگر بجام برم بی تو دست در مجلس
حرام صرف بود بی تو باده نوشیدن.
سعدی (بدایع).
- بِصرفِ؛ بمجرّدِ: بصرف شنیدن نباید باور کرد؛ بمجرد شنیدن...
-وجود صرف.؛ صرف الوجود؛ وجود محض و مجرد و یکتا و یگانه. (ناظم الاطباء).
|| شراب بی آب. شراب خالص. (منتهی الارب) (غیاث). شراب بی آمیغ. (دهار). بادهء بی آب. می بی آب. (ربنجنی) (غیاث). نیامیختن شراب را بچیزی. (منتهی الارب) :
و شراب صرف کهن مروق مقداری اندک. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اندر تابستان شراب ممزوج بیشتر مزاجها را موافق تر از صرف باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و از مستی خاصه شراب صرف و از مستی دمادم پرهیز کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و شرابی دو سه صرف قوی بازخورد سودمند بود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). صرف و رنگین به اندازه و معتدل باید خورد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
ساقیان صرف ارغوانی رنگ
راست کردند بر ترنم چنگ.نظامی.
حریف دوست گر از خویشتن خبر دارد
شراب صرف محبت نخورده است تمام.
سعدی (طیبات).
می صرف وحدت کسی نوش کرد
که دنیا و عقبی فراموش کرد.بوستان.
می ممزوج را از صرف بهتر می توانم خورد
زیاد از چشم باشد فیض لعل آبدار او.
صائب (از آنندراج).
|| زور. زور محض. (ناظم الاطباء).

صرف.

[صَ رَ] (اِخ) قبیله ای است. (منتهی الارب).

صرفان.

[صَ / صِ] (ع اِ) شب و روز. (اقرب الموارد).

صرفان.

[صَ رَ] (ع اِ) مرگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مس و قلعی. (منتهی الارب). النحاس و الرصاص. (اقرب الموارد). اسرب که قلعی گویند. (برهان قاطع). || نوعی از خرما. (برهان قاطع) (مهذب الاسماء). نوعی از خرمای گران سنگ سخت مضغ که بیشتر از جهت کفایت بخرج صاحب عیالان بسیارخرج و مزدوران و بندگان آید یا آن صیحانی است و از امثال ایشان است: صرفانة رِبعیة تصرم بالصیف و تؤکل بالشتیة. (منتهی الارب).

صرفاً.

[صِ فَنْ] (ع ق) محضاً. خالصاً. || تنها. فقط: صرفاً برای انجام این مقصود... صرفاً چنین است...

صرف الحدیث.

[صَ فُلْ حَ] (ع اِ مرکب) زیادتی در سخن و آراستگی و آرایش آن بزیادت. مأخوذ از صرف الدراهم که زیادت قیمت بعض آن بر بعض است و کذلک صرف الکلام. و منه الحدیث: من طلب صرف الحدیث؛ ای تزیینه بالزیادة فیه. (منتهی الارب).

صرف الدهر.

[صَ فُدْ دَ] (ع اِ مرکب)حوادث و شدائد زمانه. (منتهی الارب).

صرف برات.

[صَ فِ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بهره ای که شخص بخاطر پرداخت وجه حواله ای که هنوز موعد آن نرسیده از دارندهء آن اخذ می کند.

صرف بیجاده رنگ.

[صِ فِ دَ / دِ رَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از شراب زعفرانی باشد. (برهان) :
بیا ساقی آن صرف بیجاده رنگ
بمن ده که پایم درآمد بسنگ.نظامی.
رجوع به صِرف شود.

صرف جیب.

[صَ فِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) در اصطلاح عهد قاجاریه وجهی که برای بخشش شاه با دست خود منظور کنند.

صرف خوار.

[صَ خوا / خا] (نف مرکب)بهره خوار. سودخوار. آنکه صرف پول گیرد :
همه صرف خواران صرف منند
قباله نویسان حرف منند.نظامی.

صرف شدن.

[صَ شُ دَ] (مص مرکب)بکار رفتن. هزینه شدن. خرج شدن :
صرف شد آن بدره هوا در هوا
مفلس و بدره ز کجا تا کجا.نظامی.
سعدی اگر خون و مال صرف شود در وصال
آنت مقامی بزرگ وینت بهایی حقیر.سعدی.
کنون که رغبت خیر است زور طاعت نیست
دریغ نقد جوانی که صرف شد بمحال.
سعدی.
دست رنج تو همان به که شود صرف بکام
دانی آخر که بناکام چه خواهد بودن.حافظ.
|| طی شدن. سپری شدن. گذشتن :
عمر گرانمایه در این صرف شد
تاچه خورم صیف و چه پوشم شتا.سعدی.
حاصل عمر صرف شد در طلب وصال تو
با همه سعی اگر بخود ره ندهد چه حاصلم.
سعدی.
بگو تا به از زندگانی بدستت
چه افتاد تا صرف شد زندگانی.سعدی.
بی حاصلی نگر که شماریم مغتنم
از عمر آنچه صرف خور و خواب میشود.
صائب.

صرف کردن.

[صَ کَ دَ] (مص مرکب)بکار بردن. هزینه کردن. خرج کردن. مصرف کردن. نفقه کردن : و یک دینار از آن اثارات بخزانهء خویش نگذاشت و بهیچ سپاهی نداد الا که همه در خیرات صرف کرد. (فارسنامهء ابن بلخی ص 91).
نداشت چشم بصیرت که گرد کرد و نخورد
ببرد گوی سعادت که صرف کرد و بداد.
سعدی.
به اعتماد بقا نقد عمر صرف مکن
که عن قریب تو بی زر شوی و او بی زار.
سعدی.
عنان بدست فرومایگان مده زنهار
که در مصالح خود صرف می کنند ترا.
صائب.
|| طی کردن. سپری کردن. گذراندن :
در این کردند ماهی عمر خود صرف
وزین حرفت نیفکندند یک حرف.نظامی.
شب سه ساعت به امر حق کن صرف
سه حساب(1) و کتاب و دفتر و حرف.
اوحدی.
شب و روز خاقان در آن کرد صرف
که شه را دهد پایمردی شگرف.نظامی.
خری را ابلهی تعلیم می داد
بر او بر صرف کرده عمر دائم.سعدی.
عمری دگر بباید بعد از فراق ما را
کاین عمر صرف کردیم اندر امیدواری.
سعدی.
زندگانی صرف کردن در طلب حیفی نباشد
گر دری خواهی گشودن سهل باشد انتظاری.
سعدی.
تا بدین ساعت که رفت از من نیامد هیچ کار
راستی خواهی ببازی صرف کردم روزگار.
سعدی.
|| عزل کردن. از کار بر کنار کردن : اندر خواستند تا حفص بن عمر را صرف کرد که او عاجز بود. (تاریخ سیستان چ بهار ص 158). بسیستان آمد و دیرگاه نبود که فضل او را صرف کرد. (تاریخ سیستان ص 154). || فعلی یا اسمی را بصیغه های مختلف درآوردن تا از آن معانی متفاوت بدست آید. رجوع به صرف و تصریف شود.
(1) - ظ: به حساب.

صرفندة.

[صَ فَ دَ] (اِخ) قریه ای است از قرای صور از سواحل بحر شام. (معجم البلدان).

صرفندی.

[صَ فَ] (ص نسبی) نسبت است بصرفندة. رجوع بدان لغت شود.

صرفندی.

[صَ فَ] (اِخ) ابراهیم بن اسحاق بن ابی الدرداء صرفندی انصاری مکنی به ابواسحاق. وی به دمشق از ابی عبدالله معاویة بن صالح اشعری و محمد بن عبدالرحمان بن اشعث و عمر بن نصر عبسی و یزیدبن محمد بن عبدالصمد و ابوجعفر محمد بن یعقوب بن حبیب و ابوزرعهء دمشقی و عباس بن ولید و بکاربن قتیبه و جز آنان حدیث شنید. از او ابوالحسین بن جمیع و عبدالله بن علی بن عبدالرحمان بن ابی العجائز و شهاب بن محمد بن شهاب صوری روایت کنند. (معجم البلدان ذیل کلمهء صرفندة).

صرفندی.

[صَ فَ] (اِخ) محمد بن ابراهیم بن محمد بن رواحة بن محمد بن نعمان بن بشیر انصاری. وی به دمشق از ابامهر حدیث شنید و از او ابراهیم بن اسحاق بن ابی الدرداء و ابوبکر محمد بن یوسف روایت کنند. (معجم البلدان ذیل صرفندة).

صرفندی.

[صَ فَ] (اِخ) محمد بن احمدبن محمد بن ابراهیم بن محمد بن نعمان انصاری. وی به دمشق و جز دمشق از ابوعمرو موسی بن عیسی بن منذر حمصی حدیث گفت. از وی ابوالحسن بن احمدبن عبدالرحمان ملطی روایت کند. ابوالحسین رازی به دمشق از وی حدیث نوشت و گوید وی از مردم صرفندة است و آن حصنی است بین صور صیداء بر ساحل و بسیار به دمشق می آمد و بیرون می شد. (معجم البلدان ذیل صرفندة).

صرفندی.

[صَ فَ] (اِخ) محمد بن رواحة بن محمد بن نعمان بن بشیر انصاری. وی به دمشق از ابامهر حدیث شنید و به سال 266 ه . ق. حدیث گفت. از او ابراهیم بن اسحاق بن ابی الدرداء روایت کند. (معجم البلدان ذیل صرفنده).

صرف نظر.

[صَ فِ نَ ظَ] (ترکیب اضافی، اِمص مرکب) چشم پوشی. اغماض. گذشت. تعمیة. غمض عین. رجوع به صرف نظر کردن شود.

صرف نظر کردن.

[صَ فِ نَ ظَ کَ دَ](مص مرکب) صرف نظر. چشم پوشی. اغماض. تعمیة. غمض عین. رجوع به صرف نظر شود.

صرف و نحو.

[صَ فُ نَحْوْ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) دو علمند از علوم ادبی که در تداول با یکدیگر ذکر می شوند. رجوع به کلمهء صرف و کلمهء نحو شود.

صرفة.

[صَ فَ] (ع اِ) نیک بختی زمانه. (منتهی الارب). ناب الدهر، الذی نفتر عن البرد او عن الحرّ. (اقرب الموارد). || مهره ای است که بدان زنان مردان را بند کنند. (منتهی الارب). || فائده. سود. بهره :
خصم سگدل ز حسد نالد چون جبهت ماه
نور بی صرفه دهد وعوع عوا شنوند.
خاقانی.
عذرا رخ سنبله در آن طرف
بی صرفه نکرد دانه ای صرف.نظامی.
گر این صرفه نگه داری همه عمر
نه دینارت زیان باشد نه درهم.سعدی.
ترسم که صرفه ای نبرد روز بازخواست
نان حلال شیخ ز آب حرام ما.حافظ.
ندارد صرفه ای کشتی گرفتن با زبردستان
بود در خاک دائم هر که با گردون درآویزد.
صائب.
و در تداول با کردن و بردن و داشتن و نمودن ترکیب شود.
-باصرفه؛ باسود. بافائده.
-بدون صرفه، بی صرفه؛ بی فائده. بی سود.
-به صرفهء شما است؛ به سود شما است. برای شما سود دارد.
|| بخل و تنگی در خرج. (غیاث اللغات). || حیله و مکر. (غیاث اللغات). || کمان خجک دار سیاه که تیر آن بهدف نرسد. (منتهی الارب). القوس فیها شامة سوداء لاتصیب سهامها اذا رمیت. (اقرب الموارد). || ششترة. مرقیرة(1). || (اِمص، اِ) افزونی. || فضل. || عدل. || فرصت. (غیاث اللغات). || (مص) پگاه دوشیدن ناقه را پس از آن گذاشتن آن را تا پگاه دیگر مانند آن. (منتهی الارب).
(1) - Espece de valeriane.

صرفة.

[صَ رَ فَ] (اِخ) قریه ای است از نواحی مآب نزدیک به لقاء. گویند قبر یوشع بن نون بدان جا است. (معجم البلدان).

صرفه.

[صَ فَ / فِ] (اِخ) منزلی است از منازل قمر و آن یک ستاره است روشن پس زبرة و تسمیهء آن بدین نام از آن جهت بود که با طلوع آن سرما برود. (منتهی الارب). ستاره ای است روشن از قدر اول بر ذنب اسد، ماه در جهت جنوب محاذی او شود و آن منزل دوازدهم قمر است. (جهان دانش ص 119). منزل دوازدهم از منازل قمر پس از زبرة و پیش از عواء. منزل دوازدهم است از منازل قمر و آن از آخر زبرة است تا چهار درجه و هفده دقیقه و هشت ثانیه از سنبله و نزد احکامیان منزلی نحس است. ذنب اسد. قطب الاسد. نام کوکبی از دب اکبر. (نفایس الفنون) :
همه با ساز و پر گوهر بسان چرخ با کوکب
پر از پروین پر از صرفه پر از شعری پر از کیوان.
مسعودسعد.
بی صرفه در تنور کن آن زر صرف را
کو شعله ها به صرفه و عوا برافکند.خاقانی.

صرفه.

[صَ فِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گروه بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت. 18هزارگزی شمال ساردوئیه به 12 هزارگزی باختر راه مالرو ساردوئیه به راین. سکنه 18 تن. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

صرفه.

[] (اِخ) (خانهء فال گری) و آن شهری فینیقی می باشد که در ساحل دریا در نزدیکی صرفند حالیه که هفت میل از صیدا و چهارده میل از صور دور است و ایلیا در آنجا پناه برده با آن بیوه زن مادامی که در اراضی اسرائیل قحطی بود بسر برد. (اول پادشاه 17:8 - 24). و مسیح آن را مذکور داشته است. (لوقا 4:26). فع از آن بجز خرابه هائی چند که تخمیناً به قدر یک میل به کنار دریا امتداد دارد و دارای چند قطعه ستون می باشد چیزی باقی نیست در آنجا محلی هست که آن را قدس نامند و دور نیست که همان زیارت گاهی است که صلیبیون آن را به خیال خانهء بیوه زن بنا کردند و این زیارت گاه را قبری نیست، زیرا بعضی بر آنند که ایلیا زنده است و در دنیا گردش همی کند و افسانه بر آن است که... عیسی وقتی که بدین موضع رسید استراحت فرمود و در آنجا قدری ماند اما ده صرفند حالیه بر جانب رأس صرفند بمسافت یک میل بساحل مانده واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

صرفه بر.

[صَ فَ / فِ بَ] (نف مرکب)سودبر. صراف :
هیچ دو جو کمتر است نقد زمانه
صرفه بران را از این عیار چه خیزد.خاقانی.

صرفه بردن.

[صَ فَ / فِ بُ دَ] (مص مرکب) سبقت نمودن و پیشی گرفتن. (برهان). پیشی گرفتن. (انجمن آرا) :
ترسم که صرفه ای نبرد روز بازخواست
نان حلال شیخ ز آب حرام ما.حافظ.
راه عشق ار چه کمینگاه کماندارانست
هرکه دانسته رود صرفه ز اعدا نبرد.حافظ.
دام سخت است مگر یار شود لطف خدا
ورنه آدم نبرد صرفه ز شیطان رجیم.حافظ.
|| نفع بردن و فائده کردن. (برهان). نفع بردن. (انجمن آرا).

صرفه جو.

[صَ فَ / فِ] (نف مرکب)مقتصد. آنکه در خرج کردن اندازه نگاه دارد. پس اندازنده.

صرفه جوئی.

[صَ فَ / فِ] (حامص مرکب) در خرج اندازه نگاه داشتن. پول را بی جا خرج نکردن. اقتصاد. پس اندازی.

صرفه جوئی کردن.

[صَ فَ / فِ کَ دَ](مص مرکب) خرج به اندازه کردن. اقتصاد. رجوع به صرفه جوئی و صرفه نگاه داشتن شود.

صرفه داشتن.

[صَ فَ / فِ تَ] (مص مرکب) فائده داشتن. سود داشتن. رجوع به صرفه شود.

صرفه کاری.

[صَ فَ / فِ] (حامص مرکب) صرفه جوئی. اقتصاد. به اندازه هزینه کردن. احتیاط و ملاحظه در خرج :
شه غزنوی گرچه تقصیر کرد
تلافی خدیو جهانگیر کرد
از آن صرفه کاری شد این سود او
که مذموم شد نام محمود او.
ظهوری (از آنندراج).

صرف همت کردن.

[صَ فِ هِمْ مَ کَ دَ](مص مرکب) همت بر کاری گماشتن. صرف وقت کردن در پی کاری. کوشش کردن در چیزی یا در پی چیزی.

صرفه نگاه داشتن.

[صَ فَ / فِ نِ تَ](مص مرکب) در خرج ملاحظه کردن. صرفه جوئی کردن. صرفه جوئی. به اندازه خرج کردن. رجوع به صرفه جوئی و صرفه جوئی کردن شود.

صرفی.

[صَ فی ی] (ع ص نسبی) منسوب به صرف. || عالم به علم صرف. ج، صرفیون و صرفیین.

صرفی.

[صَ] (اِخ) شاعری است. صاحب مجمع الخواص آرد: وی ژولیده موی و با وضع درویشی و بی سروپائی راه میرفت. به درویشی نبود. قضا را با وی رقیب شدیم عاقبت بجور خواجه زاده تاب نیاورده به نحوی ترکش کرد که ممنون و منت دار شدیم کمتر کسی صرفش را بدین نحو می داند. اسم وی با مسمّی مطابق و طبع شعر او هم صحیح و سالم بود. از اوست:
چه دمی بود که عاشق سر کوی یار گیرد
به هزار امیدواری سر رهگذار گیرد.
(از تذکرهء مجمع الخواص صص278-279).

صرفی.

[صَ] (اِخ) شاعری است و مؤلف آتشکده نویسد: نام او صلاح الدین و گویند او را با خواجه سلمان نسبتی است الحق شعر وی خالی از امتیاز نیست وی از تلامذهء مولانا محتشم کاشی بود، از اوست:
با تو رشکم کشد و بی تو جدائی چه کنم
می کشم اینهمه از دیدن و نادیدن تو.
*
چو ز رفتن تو مُردم تو نشاط کن که هرگز
به مراد خاطر خود به از این سفر نکردی.
*
صرفی ز عشق دوست به نوعی نمرده ای
کز دشمنان به مرگ تو خرم شود کسی.
(از آتشکدهء آذر ذیل شعرای ساوه).
صادقی کتابدار در مجمع الخواص آرد: وی شاعر خوبی است. فقیر با او ملاقات نکرده ام ولی این ابیاتش را شنیده ام:
به سفر زمانه دایم چو منت غریب دارد
سر آن دیار گردم که تواَش غریب باشی
بگذر ز چارهء من بگذار تا بمیرم
من ناتوان که باشم که توام طبیب باشی؟
اگرت نصیب از آن لب نرسد مرنج صرفی
گنه کسی چه باشد چو تو بی نصیب باشی؟
*
غمی کز مرگ دشمن دارم اینست
که ترسم در غم او مرده باشد.
*
کشتند و سوختند مرا ای هما برو
کز قسمت تو هیچ در این استخوان نبود
گویا که می کشند مرا هرگز اینچنین
غوغای عام بر در زندان من نبود...
(مجمع الخواص ص222).
و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صرفی.

[صَ رَ فی ی] (ص نسبی) از نجائب منسوب اند بسوی صرف که قبیله ای است. (منتهی الارب). و گویند صدفی است. (از اقرب الموارد).

صرفیون.

[صَ فی یو] (ع ص، اِ) جِ صرفی در حالت رفع. رجوع به صرفی شود. مثال: صرفیون چنین کردند ما نیز چنین کنیم عبارتی است در آخر صیغه سازی ها میگفتند و حالا در تداول، گفتن این جمله تعبیر از تقلید صرف است، بی اندیشه و رویهء فکری، نظیر: عادت بر این جاری است، سیره چنین است.

صرفیین.

[صَ فی یی] (ع ص، اِ) جِ صرفی در حالت نصب و جر رجوع به صرفی و رجوع به صرفیون شود.

صرق.

[صَ رَ] (ع ص) تُنُک از هر چیزی. (منتهی الارب).

صرق.

[صُ رُ] (ع ص، اِ) جِ صریقة. رجوع به صریقة شود.

صرقاعة.

[صِ عَ] (ع اِ) المقلاع. طرف فلاخن که بانگ کند. (منتهی الارب). طرفه الذی یصوت عند نفضه فی الهواء. (اقرب الموارد).

صرقعة.

[صَ قَ عَ] (ع مص) در هم خمانیدن انگشتان و بانگ آوردن از وی. (منتهی الارب). انگشت شکستن.

صرقولا.

[] (اِ) به سریانی انزروت است. (فهرست مخزن الادویه).

صرلاب.

[صُ] (اِ) مخفف اسطرلاب است :
همی بازجستند راز سپهر
به صرلاب تا بر که گردد به مهر.فردوسی.
رجوع به اسطرلاب شود.

صرم.

[صَ] (ع مص) نیک بریدن چیزی را. (منتهی الارب). بریدن. (تاج المصادر بیهقی). بریدن و قطع کردن. (غیاث اللغات). || ببریدن از کسی. (مصادر زوزنی) (ترجمان علامهء جرجانی). سخن کسی بریدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). || درویدن خرمابن را. (منتهی الارب). بریدن خوشهء خرما. (زوزنی). بریدن بار خرما. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی). || بریدن گوش و بینی و آنچه بدان ماند. (مصادر زوزنی). || بریده شدن رسن و منقطع گردیدن او. (منتهی الارب). || درنگی کردن و انتظار نمودن نزد کسی. (منتهی الارب). || درودن کشت. (ترجمان علامهء جرجانی) (منتهی الارب). || در اصطلاح خیاطی تنگ کردن جامه. (ذیل قوامیس دزی). || مستور کردن. مخفی ساختن. (دزی). || لگام زدن. (دزی). || مسدود شدن. (دزی). || (اِمص) بمعنی صرامت. جرأت و شهامت. (دزی). || (معرب، اِ) چرم پیراسته. (منتهی الارب). چرم. (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات). || فارسی معرب است یعنی گرما(1). (المعرب جوالیقی چ احمد محمدشاکر ص 220 س 3).
(1) - خطا است چه آنکه جرم بمعنی گرما و صرد سرما است و اما صرم چرم است بتصریح لسان العرب و قاموس که گویند معرب است و ادی شیر مدعی است که آن معرب چرم بود لکن این گفته را دلیلی نیست چه مادهء کلمه عربی است و افادت قطع کند و گویا جلد را از آن صرم گفته اند که پاره پاره میشود. (تعلیقات المعرب ص220).

صرم.

[صُ] (ع ص، اِ) جِ صَرماء است. (منتهی الارب). رجوع بدان لغت شود. || سیخک در مرغ و خروس خانگی(1). سیخک خروس. || صرم الدیک؛ در تکلم عامیانهء شام، میوهء گل سرخ و سرم الدیک هم آمده است. (ذیل قوامیس دزی). گونه ای گل سرخ که در ابتدا سبز و در آخر سرخ شود و در درون تخم دارد و شیرین است.
(1) - Epron.

صرم.

[صِ] (ع اِ) نوع و گروه مردم و جز آن. ج، اصرام و اصارم و اصاریم. (منتهی الارب). || موزهء نعل زده. (منتهی الارب). || خانه های مردم جمع یکجا. (منتهی الارب).

صرم.

[صِ رَ] (ع اِ) جِ صِرمَة. (منتهی الارب). رجوع به صرمة شود.

صرم.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان قهستان بخش کهک شهرستان قم. 15هزارگزی شمال خاور کهک 9هزارگزی جنوب غربی راه قم به کاشان، معتدل، دارای 1300 تن سکنه، آب آن از قنات، محصول آن غلات، پنبه، باغات انار و انجیر، شغل اهالی زراعت، کرباس بافی، راه مالرو، از طریق ورجان میتوان ماشین برد. مزرعهء بارانه، مینارد، خورنجه، چهل بندگان، کرانه، ساق آباد، حذرآباد جزء این ده است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج1). این رستاق شش دیه است و مجموع این شش دیه سهلیة و جبلیة صد فرسخ بوده است از آن جمله خورهاباد. و همدانی در کتاب خود آورده است که صرم از ناحیت قم است و اهل آن دیه را مهره ای است دعوی می کنند که آن طلسم سرما است چون فصل ربیع باشد و ترسند که کشت ایشان و میوه های ایشان از سرما نقصان یابد این مهره را بیرون آرند و بر سر نیزه بندند کشتهای ایشان بسلامت بماند و هیچ نقصانی در آن واقع نشود و سرما در آن اثر نکند باذن الله تعالی و قدرته. (تاریخ قم ص 67).

صرم.

[] (اِخ) ابن یربوع یکی از اصحاب رسول خدا است و آن حضرت وی را سعید نامید. از او فرزندان وی روایت کنند. (قاموس الاعلام ترکی).

صرما.

[] (اِ) به سریانی کاشم رومی است که سیسالیوس نامند. (فهرست مخزن الادویه).

صرماء .

[صَ] (ع ص) دشت بی آب. (منتهی الارب). || ناقهء کم شیر. (منتهی الارب).

صرمات.

[صَ رَ] (ع اِ) جِ صرمة است. رجوع به صَرمة شود.

صرماتی.

[صِ تی ی] (ع ص) کفاش. (ذیل قوامیس دزی).

صرمایاتی.

[صِ تی ی] (ع ص) کفاش. (ذیل قوامیس دزی).

صرمایة.

[صِ یَ] (ع اِ) کفش. (ذیل قوامیس دزی).

صرمران.

[] (اِ) فوتنج نهری.(1) حبق التمساح. حبقة التمساح. فرنجمشک. بقلة العدس. موتج. (دزی) (فرهنگ فرانسه به فارسی نفیسی).
(1) - Calament.

صرمنجان.

[صَ مِ] (اِخ) از قراء ترمذ است و از بلخ به شمار آید و عجمان آن را صرمنکان خوانند. (معجم البلدان). در منتهی الارب چاپ تهران آن را بفتح میم ضبط کرده و گوید: معرب جرمنگان است.

صرمة.

[صَ مَ] (ع ص) آنکه خشم او زود نرود. یقال: هو صرمة من الصرمات؛ ای بطی ء الرجوع من غضبه. (منتهی الارب).

صرمة.

[صِ مَ] (ع اِ) کفش. (ذیل قوامیس دزی). کفش ساغری. (دزی). || گلهء گوسفند. (دزی). || گلهء اشتر از ده تا چهل. (مهذب الاسماء). گلهء شتران مابین بیست عدد تا سی یا پنجاه یا چهل یا مابین ده تا چهل یا مابین ده تا چهارده پانزده. (منتهی الارب). || پاره ای از ابر. (منتهی الارب).

صرمة.

[صِ مَ] (اِخ) پدر است مر صرمة را که پدر پدر هاشم بن حرملة است. (منتهی الارب).

صرمة.

[صِ مَ] (اِخ) ابن ابی انس. رجوع به صرمة بن انس شود.

صرمة.

[صِ مَ] (اِخ) ابن انس بن صرمة صاحب رسول خدا (ص) رجوع به ابوقیس صرمة در این لغت نامه و عقدالفرید ج1 ص174 و ج2 ص257، چ محمد سعید عریان و المعرب جوالیقی ص87 و نزهة القلوب چ لیدن ج3 ص12 و الاعلام زرکلی ج2 ص431 شود.

صرمة.

[صِ مَ] (اِخ) ابن قیس. رجوع به صرمة بن انس... شود.

صرمة.

[صِ مَ] (اِخ) انصاری. رجوع به ابوقیس صرمة شود.

صرمه کش.

[صِ مَ / مِ کَ / کِ] (اِ مرکب)شفشاهنج. شفشاهنگ. رجوع بدین لغات شود.

صرمی.

[صِ ما] (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب).

صرمیة.

[صَ می یَ] (معرب، اِ) معرب سرمایهء فارسی. (ذیل قوامیس دزی).

صرنا.

[صُ] (معرب، اِ) رجوع به سرنا شود.

صرنای.

[صُ] (معرب، اِ) معرب و مرکب از سور (جشن) و نای. این کلمه بصورتهای ذیل استعمال شده است: سرنای، صورنای، سورنای، طورنا، زرنی، زورنی، زرنا، زورنا، سورنا، سرنائی. ج، صرنایات. قسمی از نای(1). (ذیل قوامیس دزی ج1 ص831). رجوع به سرنا شود.
(1) - Hautbois.

صرنج.

[] (معرب، اِ) معرب سرنج :
به نوبت زدن بهر والا ولنج
زده میخ جهل از دو جانب صرنج.
نظام قاری (دیوان ص192).
رجوع به سرنج شود.

صرنفح.

[صَ رَ فَ] (ع ص) فریاد و فغان کننده. (منتهی الارب).

صرنقح.

[صَ رَ قَ] (ع ص) مرد سخت سرکش و اباکننده که فریب نخورد و به چیزی که دارد دست کسی نرسد و احدی طمع آن نکند. (منتهی الارب). || مرد زیرک. (منتهی الارب). || ظریف. (اقرب الموارد).

صرو.

[صَرْوْ] (ع مص) نظر کردن و دیدن. (منتهی الارب).

صرو.

[صَرْوْ] (اِ) به معنی شوکران است و آن بیخی باشد که از یزد و تفت آورند و بعضی گویند دورس است و آن گیاهی باشد که هر که بیخ آن را بخورد جنون بهم رساند. (برهان).

صروات.

[صَ رَ] (اِخ) گویا جِ صروة است که به واحد برگشته است و آن قریه ها است از سواد حلهء مزیدیة. (معجم البلدان).

صرواح.

[صِ] (اِخ) حصاری است در یمن در نزدیکی مأرب. گویند از بناهای سلیمان بن داود است. ابن درید در امالی خویش از شاعری آورده است :
حلّ صرواح فابتنی فی ذراه
حیث اعلی شعافه محرابا...(معجم البلدان).
حصنی است به یمن بناکردهء دیوی از برای بلقیس. (منتهی الارب).

صروافورنوما.

[] (اِ) به سریانی فرقة الدار چینی است. (فهرست مخزن الادویة).

صروح.

[صُ] (ع اِ) جِ صرح. رجوع به صرح شود.

صروحة.

[صُ حَ] (ع مص) خالص و بی آمیغ گردیدن نسب کسی. (منتهی الارب). || (اِمص) خلوص و بی آمیختگی چیزی. (منتهی الارب). ویژه شدن. (تاج المصادر بیهقی).

صرود.

[صَ] (معرب، اِ) سردسیر. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) : صرمایش نه سرمای صرود که زمهریر آن تگرگ از دماغ ریزد. (ترجمهء محاسن اصفهان ص9).

صرور.

[صَ] (ع ص) حج ناکرده. || مردی که گرد زن نگردد. (منتهی الارب).

صرورة.

[صَ رَ] (ع ص) آنکه حج نکرده باشد. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). مرد حج ناکرده. (دهار). || مردی که گرد زن نگردد. و قیل الصرورة الذی لم یتزوج من الرجال و النساء و قیل هو الذی یدع النکاح متبتلاً و منه الحدیث لاصرورة فی الاسلام. (منتهی الارب).

صروری.

[صَ ری ی] (ع ص) آنکه حج نکرده باشد. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

صروع.

[صُ] (ع اِ) جِ صِرع. (منتهی الارب). رجوع به صرع شود.

صروع.

[صَ] (ع ص) نیک کشتی گیر. (منتهی الارب). نیک اندازنده مردم را. ج، صُرُع. (منتهی الارب).

صروف.

[صَ] (ع ص) ناقة صروف؛ ناقه ای که دندانش بسیار بانگ کند. (منتهی الارب). ناقه ای که دندان آن آواز دهد. الناقة التی لنا بها صریف. (اقرب الموارد). شترماده که دندان بر یکدیگر زند.

صروف.

[صُ] (ع مص) خواهش نر کردن سگ ماده. (منتهی الارب). || (اِ) حوادث. حدثان دهر و نوائب آن. گردشهای روزگار. شدائد روزگار. حوادث. (غیاث اللغات) :
نه برآنم که کشد هیچ زمن
آنچ بر ما ز صروف زمنست.
(از جهانگشای جوینی).
و مترصد صروف روزگار پربهانه و مخالفت گورخان... (جهانگشای جوینی). و به صنوف صروف فتن و محن گرفتار و در معرض تفرقه و بوار... (جهانگشای جوینی).
-صروف الدهر و صروف دهر؛ حدثان دهر.

صروف.

[صَرْ رو] (اِخ) (دکتر یعقوب...) وی به سال 1852 م. در قریهء حدث (در سفح جبل لبنان) متولد شد. پدر او وی را بمدرسهء امریکائیان در عبیه فرستاد سپس بدانشگاه امریکائی داخل شد آنگاه دو سال در مدرسه های صیدا و طرابلس درس گفت و به سال 1876 مجلهء المقتطف را در بیروت انتشار داد و به سال 1888 آن را به مصر منتقل کرد و شهرت آن بهمه جا رسید. صروف تا هفتهء آخر عمر خویش بکار انتشار مجله مشغول بود. مجلهء المقتطف و مقالات علمی، تاریخی، فلسفی آن نیازی بتوصیف ندارد. آثار وی: 1- تحلیل کتاب سموم منسوب به جابربن حیان که به سال 1921 در مجلهء المقتطف انتشار یافته است. 2- تحلیل کتاب لباب الاداب تألیف اسامة بن منقذ کنانی مؤلف به سال 579 ه . ق. که به سال 1907 - 1908 م. در المقتطف منتشر گشت. 3- سرّ النجاح تعریب کتاب دکتر سمیلز چ بیروت 1880 م. و طبع سوم آن در مصر به سال 1885 پایان یافت. 4- سیرالابطال و القدماء العظماء که به اشتراک دکتر فارس نمر آن را تعریف کرد و شامل قصص یونان قدیم است و به سال 1883 در 184 صفحه در بیروت به طبع رسیده است. صروف به سال 1927 م. درگذشت. (معجم المطبوعات ستون 1206-1208).

صروف الدهر.

[صُ فُدْ دَ] (ع اِ مرکب)حدثان دهر. نوائب دهر. گردش روزگار. رجوع به صروف دهر و صروف شود.

صروف دهر.

[صُ فِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حدثان دهر. نوائب دهر. رجوع به صروف و صروف الدهر شود.

صروم.

[صَ] (ع ص) تیغ برّان. || مرد توانا. || ناقه که وارد حوض نشود تا که خالی نگردد. || نیک برنده. (منتهی الارب).

صروة.

[صِ وَ] (ع اِ) گیاه ریزه. (منتهی الارب).

صرویة.

[ ] (اِخ) یا صرویَّة (شکافته یا مجروح) خواهر داود و مادر ایوب بود. (اول سموئیل 26: 6 و اول تواریخ ایام 2: 16). (قاموس کتاب مقدس).

صرة.

[صُرْ رَ] (ع اِ) همیان دراهم و مانند آن. (منتهی الارب). همیان زر. (دستورالاخوان). زر بسته در رگوی. (زمخشری). همیان. (غیاث اللغات). کیسه. (مهذب الاسماء). کیسهء زر. کیسهء سیم و زر :
از زرد و سرخ مرد بنفریبد
نا راست صرهء وی و قنطارش.ناصرخسرو.
جز دین نستاند از کسی کابین
راضی نشود بصدره و صره.ناصرخسرو.
و اطراف چنان فراهم و منقبض که گوئی در صره بستی. (کلیله و دمنه). نقدی سره از آن صُره برداشتند. (کلیله و دمنه). و در صحبت او پنجاه صره و در هر صره ده هزار دینار حمل فرمود. (کلیله و دمنه).
آن می و جام بین بهم گوئی دست شعوذه
کرده ز سیم ده دهی صُرّه زرّ شش سری.
خاقانی.
زر همچو گل ز صره از آن ریختم بخاک
تا همچو غنچه با دل پرخون نیامدم.عطار.
صرهء هزار دینار زر از روزن بیرون داشت. (گلستان).
و آنکه پهلو تهی کند از کان
صرهء سیم و زر کجا یابد.ابن یمین.
و از جیب او صرهء دنانیر درافتاد که زیاده و بیشتر از خرج او بود. (تاریخ قم ص161). || بلغنده. (دستورالاخوان).

صرة.

[صَرْ رَ] (ع اِمص) سختی اندوه. (منتهی الارب). || سختی جنگ. (منتهی الارب). || سختی گرما. (منتهی الارب) (دستورالاخوان). || (اِ) درختی است که بر آن شاخه های انگور آویخته باشد. (منتهی الارب). || بانگ و فریاد. (منتهی الارب). بانگ. (دستورالاخوان). || جماعت مردم و جز آن. (منتهی الارب). || گوسپندی که ندوشند آن را تا پستانش پر از شیر گردد. (منتهی الارب). || مهرهء افسون که بدان زنان مردان را بند کنند و حمله کنند. (منتهی الارب). خرزة للتأخید. (اقرب الموارد). || گلهء شتر. (دستورالاخوان). || (ص) ترشروی. (منتهی الارب).

صرة.

[صِرْ رَ] (ع اِمص) سختی سرما یا سرما که کشت و نبات را بسوزد. (منتهی الارب). || (اِ) بانگ و آواز سخت. (منتهی الارب).

صری.

[صَرْیْ] (ع مص) بریدن چیزی را. (منتهی الارب). قطع کردن. (منتهی الارب). بریدن. (تاج المصادر بیهقی). || بند کردن منی را در پشت خود به اینکه بازایستد از نکاح. || صلح کردن. || جدا کردن دو خصم را از هم. || راندن و دفع کردن بدی و جز آن از کسی. || فراهم آوردن. || پناه دادن. || نجات بخشیدن کسی را. || بازداشتن. || نگاهبانی نمودن. (منتهی الارب). || واداشتن. (تاج المصادر بیهقی). || یاد گرفتن. || کارگذاری کردن. || پیش درآمدن. || پس ماندن. || بالارفتن. || فرود آمدن. از لغات اضداد است. || مهربانی نمودن. || محبوس ماندن در دست کسی به گرو یا عام است. یقال: صری فلان فی ید فلان اذا بقی محبوساً. (منتهی الارب).

صری.

[صَ را] (ع اِ) بقیهء چیزی. (منتهی الارب). || (ص) لبنٌ صری؛ شیر برگشته مزه. (منتهی الارب). || آب ایستادهء رنگ و بوی برگردانیده. (منتهی الارب). || (مص) صری الماء صریً؛ برگشته رنگ و بوی گردید. (منتهی الارب).

صری.

[صُرْ را] (ع ص) ناقه و مانند آن که آن را نادوشیده باشند تا شیر در پستان وی جمع شود و بزرگ پستان و پرشیر نماید. (منتهی الارب).

صری.

[صِرْ را] (ع اِمص) (از نوع مضاعف) نیک عزیمت بر کاری. یقال: و الله انها منی صری؛ ای عزیمة و جدّ. (منتهی الارب).

صری.

[صُرْ را] (ع اِمص) (از نوع مضاعف) نیک عزیمت بر کاری. (منتهی الارب).

صری.

[صَ ری ی] (ع ص) اقدام کنندهء بر زن پدر خود. (منتهی الارب).

صری.

[صَ / صِرْ ری] (ع ص) (از نوع مضاعف) درهم صری؛ درم بانگ آور که بر ناخن زنند. (منتهی الارب). درمی بانگ کننده چون بیندازند. (مهذب الاسماء).

صریاء .

[صَ] (ع ص) ناقة صریاء؛ ناقه ای که از نادوشیدن بزرگ پستان و پرشیر باشد. ج، صرایا. (منتهی الارب).

صریب.

[صَ] (ع ص) شیر ترش. ج، صُرب. (منتهی الارب).

صریح.

[صَ] (ع ص) خالص از هر چیزی. (منتهی الارب). خالص. (دستورالاخوان). محض. || ظاهر و آشکارا. (غیاث اللغات). بی پرده. پوست کنده. رک. هویدا :
همی برمز چه گویم صریح خواهم گفت
جهان ملک ملکی در جهان ملک افزود.
مسعود سعد.
تا با شما صریح بگوید که هان و هان
عبرت ز خاک ما که نه از ما جوانترید.
خاقانی.
شد ولایت صریح من گفتم
ظاهر است این سخن کنایت نیست.بهار.
صریح گوید گفتارهای او کاین مرد
به غیرت از امرا و به حکمت از حکماست.
بهار.
|| و نزد علمای علم اصول لفظی را گویند که مقصود از آن فی نفسه روشن باشد بر اثر کثرت استعمال. خواه از حیث حقیقت و خواه از جهت مجاز. و حکمه ثبوت موجبه من غیر حاجة الی النیة او القرینة. و تقابله الکنایة و این تعریفی است که در کتب حنفیان برای لفظ صریح تعیین شده است. اما مراد از «فی نفسه» در این تعریف یعنی آن لفظ، لفظی مستعمل باشد. و کنایه لفظی را گویند که مقصود از آن فی نفسه آشکار نباشد خواه از جهة حقیقت و خواه از حیث مجاز و از قید «فی نفسه» در این تعریف نیز احتراز از پوشیدگی، مقصود از صریح است بواسطهء غرابت لفظ یا غفلت شنونده از وضع یا از قرینه یا امثال آن و نیز احتراز است از روشنی و پیدائی مقصود در کنایه بواسطهء تفسیر و بیان. پس از این رو لفظ مُفسر و مُحکم داخل صریح و مثل مجمل و مشکل داخل در کنایه خواهند بود کذا فی التلویح. و اما درعضدی گفته است که صریح از اقسام منطوق است چه منطوق به صریح و غیرصریح تقسیم شده و صریح نزد علمای نحو بر تأکید لفظی اطلاق شود. در عباب گوید: تأکید لفظی ببازگشت لفظ اول صریح نامیده شود. و بغیر لفظ اول آن را غیرصریح گویند و معنوی نیز خوانند و نیز صریح بر قسمی از اقسام اعراب اطلاق گردد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || مرد پاکیزه نسب و بی آمیغ نسب. (منتهی الارب). || شیر که کفک آن فرونشسته باشد. (بحر الجواهر). شیر کف بنشسته. (مهذب الاسماء). شیر روغن برگرفته. (منتهی الارب). || مرد گوهری. (نسخهء خطی مهذب الاسماء کتابخانهء مؤلف).

صریح.

[صَ] (اِخ) نام اسب عبدیغوث حرب. (منتهی الارب).

صریح.

[صَ] (اِخ) نام اسبی مر بنی نهش را. (منتهی الارب).

صریح.

[صَ] (اِخ) نام اسبی مر بنی لخم را. (منتهی الارب).

صریحاً.

[صَ حَنْ] (ع ق) بطور صریح. آشکارا. رجوع به صریح شود.

صریح اللهجة.

[صَ حُلْ لَ جَ] (ع ص مرکب) رک گوی. آنکه سخن بکنایت نگوید بلکه آنچه در دل دارد آشکارا بیان کند. || بی باک در گفتار. رجوع به صریح شود.

صریح الملک.

[صَ حُلْ مِ] (ع اِ مرکب)این اصطلاح در تاریخ غازانی در ردیف قباله و صک (چک) آمده و مقصود از آن واضح نیست : از جملهء معظمات امور... یکی دعوی باطل است بعلت قبالات کهن و صکوک و صریح الملک مکرر که در دست هر کس مانده باشد. (تاریخ غازانی ص226). یا چون املاک بسیاری دارد صریح الملکی ساخته و باز در (دو؟) نسخه کرده. (تاریخ غازانی همان صفحه). و آن مجموع قبالات و صکوک و صریح الملک یا بعضی از آن در دست بایع یا ورثهء او مانده. (تاریخ غازانی همان صفحه).

صریحة.

[صَ حَ] (ع ص) تأنیث صریح. خالص و بی آمیغ. (منتهی الارب). رجوع به صریح شود.

صریخ.

[صَ] (ع ص) فریادرسنده. (منتهی الارب). فریادرس. (مهذب الاسماء) (دستور الاخوان) (ترجمان علامهء جرجانی). مغیث. || فریادخواهنده. (منتهی الارب). || (اِ) آواز فریادخواه. (منتهی الارب). فریاد. (دهار). آواز سخت، گاه ترس یا مصیبت.

صرید.

[صُرْ رَ] (ع اِ) ابر تنک بی آب. (منتهی الارب). الغیم الرقیق لا ماء فیه. (اقرب الموارد).

صریدة.

[صَ دَ] (ع ص، اِ) میش سرمازده. ج، صراید. (منتهی الارب). النعجة التی قد انحلها البرد و اضربها. (اقرب الموارد).

صریر.

[صَ] (ع مص) فریاد کردن و بانگ سخت برآوردن. || بانگ زدن گوش کسی از باعث تشنگی. || سرمازده شدن گیاه. (منتهی الارب). || جرست کردن قلم و در و پالان شتر و محمل و آنچه بدان ماند. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || (اِ) بانگ قلم. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). آواز قلم که بوقت نوشتن برآید. (غیاث اللغات) :
گفت آن قصب که با نیرو بود دبیران دیوان را شاید که قلم بقوت رانند تا صریر آرد و نبشتن ایشان را حشمت بود. (نوروزنامه).
از وزیران مشرق و مغرب
بصریر قلم گرفت سریر.سوزنی.
صورت عقل را به دارالملک
بصریر قلم کند تصویر.سوزنی.
لشکر عادند و کلک من چو صرصر از صریر
نسل یأجوجند و نطق من چو صور اندر صدا.
خاقانی.
وی بصدای صریر خامهء جان بخش تو
تاج ده اردشیر تخت نه اردوان.خاقانی.
صریر خامهء مصری میانهء توقیع
صهیل ابرش تازی میانهء هیجا.خاقانی.
کوس ماند به کمان فلک اما عجب آنک
زو صریر قلم تیر به جوزا شنوند.خاقانی.
|| آواز. آواز آب. آواز دوک :
خنیاگر زن، صریر دوک است
تیر آلت جعبهء ملوک است.نظامی.
وهم آن کز مار باشد آن صریر
که همی جنبد بتندی از حصیر.مولوی.
همچنین تا برسید بر کنار آبی که سنگ از صلابت او بر سنگ همی آمد و صریرش بفرسنگ همی رفت. (گلستان).
|| بانگ در. (منتهی الارب) (دهار) (مهذب الاسماء). آواز در بوقت بستن و گشادن. (غیاث اللغات) :
گفته با زایران صریر درت
مرحبا مرحبا در آی در آی.ابوالفرج رونی.
ای ز سریر زرت گنبد باهل حقیر
وی ز صریر درت پاسخ سائل نعم.خاقانی.
چو راوی خاقانی آوا برآرد
صریر در شاه ایران نماید.خاقانی.
از صریر در او چار ملائک به سه بعد
پنج هنگام دم صور به یک جا شنوند.
خاقانی.
|| بانگ ملخ. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (مهذب الاسماء) : دبیب عقارب بلا و صریر جنادب هوا بیفتاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص436). آن نواحی از دبیب عقارب و صریر جنادب خالی گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص213). || بانگ محمل و مانند آن. (منتهی الارب). || آواز نعلین. (غیاث اللغات) (مهذب الاسماء).

صریرا.

[صَ] (اِ) نام گلی است که آن را بستان افروز و تاج خروس خوانند. (برهان) (فهرست مخزن الادویه). || بنات وردان. (فهرست مخزن الادویه). || بادروج. (الفاظ الادویة) (فهرست مخزن الادویه).

صریرة.

[صَ رَ] (ع اِ) درهم نقد کرده شده. || آنکه در صره بسته باشد. (منتهی الارب).

صریرة.

[صُ رَ رَ] (ع ص) تنگ خوی. کوتاه عقل. (منتهی الارب).

صریع.

[صَ] (ع ص، اِ) افتاده. ج، صَرْعی. افکنده. (منتهی الارب). بیفکنده. (مهذب الاسماء). انداخته :
نون الهوان من الهوی مسروقه
فصریع کل هوی صریع هوان.
(سندبادنامه ص262).
|| کمان ناتراشیده یا کمانی که چوب او بر درخت خشک شده باشد. || تازیانه. || چوب بر درخت خشک شده. (منتهی الارب). || شاخ درخت که بر درخت نیم شکسته زیر شاخهای دیگر آویزان مانده و آن نرم تر از شاخهای دیگر میباشد و از آن مسواک سازند. ج، صُرع. (منتهی الارب).

صریع.

[صِرْ ری] (ع ص) نیک اندازنده. || آنکه همهء اقران خود را اندازد. (منتهی الارب).

صریع الدلاء .

[صَ عُدْ دِ] (اِخ) علی بن عبدالواحد، شاعری است از مردم بغداد، به مصر آمد و الظاهر لاعزازدین الله را بستود و به سال 412 ه . ق. درگذشت. او را دیوان شعری است. (الاعلام زرکلی ص680). در فوات الوفیات نام او را محمد بن عبدالواحد نوشته و چنین آرد: وی شاعری بی باک بود و در شعر او هزل و هجوی غالب است. مقصورهء ابن درید را بمقصوره ای معارضه کرده و در آن گوید:
من لم یرد ان تنتقب نعاله
یحملها فی کفه اذا مشی
و من اراد ان یصون رجله
فلبسه خیر له من الحفا
من دخلت فی عینه مسلة
فاسأله من ساعته عن العمی
من اکل الفحم تسود فمه
و راح صحن خده مثل الدجا
من صفع الناس و لم یدعهم
ان یصفعوه فعلیهم اعتدی
من ناطح الکبش یفجر رأسه
و سال من مفرقه شبه الدما...
(فوات الوفیات ج2 ص237).
و رجوع به حسن المحاضره ص577 شود.

صریع الغوانی.

[صَ عُلْ غَ] (اِخ)مسلم بن ولید انصاری ملقب به صریع الغوانی. وی از شعرای دولت عباسی است. پدر او مولای انصار بود سپس مولای ابی امامه اسعدبن زرارهء خزرجی گشت. صریع شاعری مقدم و نیکو اسلوب بود و در شراب گفتاری نیک دارد و بیشتر روات او را در این نهج با ابونواس مقارن دانند. صریع به سال 208 بکوفه متولد شد و هم بدانجا نشأت یافت. گویند او نخستین کس است که شعر معروف ببدیع را بسرود و آن را بدان نام نهاد و جماعتی از او پیروی کردند که از همه مشهورتر ابونواس است. وی به برامکه و سپس به فضل بن سهل پیوست و از او بهره برد و فضل او را اعمال جرجان داد و در آن عمل مالی فراوان بدست آورد و چون مردی بخشنده بود آن را تلف کرد و دیگر بار نزد وی رفت و فضل او را ضیاعی به اصفهان داد و چون فضل بقتل رسید صریع بخانه بنشست و کسی را مدح نگفت تا آنگاه که بمرد. دیوان وی به سال 1875م. در لیدن و به سال 1303 ه . ق. در هند بطبع رسیده است. (معجم المطبوعات ستون 1746). در عقد الفرید آرد: دعبل بن علی گفت روزی در باب الکرخ میرفتم کنیزکی زیبارو و مشکین چشم را دیدم که بوصف نیاید و میان ما سخنانی رفت. او را بخواندم و بدنبال من افتاد و در آن وقت بغایت تنگدست بودم، با خود گفتم جز خانهء صریع الغوانی جائی نیست، پس نزد وی شدم و حال بگفتم و تنگ دستی خویش آشکار کردم. صریع گفت من نیز خواستم از تنگ دستی خود نزد تو شکوه کنم بخدا که نزد من جز این مندیل نیست. گفتم همان بس است و مندیل را بکمتر از دینار بفروختم و گوشت و نان و نبیذ خریدم و بخانه رفتم و آن دو را دیدم که در گفتگو هستند مسلم خبر بپرسید آنچه رفته بود بگفتم، گفت طعام و شراب و هم نشینی با چنین زیبارخسار بدون نقل و ریحان و بوی خوش چگونه سزد؟ برو و کار را بپایان رسان من برفتم و بکوشیدم تا آنچه میبایست آماده کردم چون بخانه رسیدم در باز بود درآمدم کسی را و اثری را نیافتم با خویش بگفتم صاحب شرطه آنان را بگرفته است و با دریغ وحسرت تا شام سرگردان بماندم سپس گفتم چرا خانه را جستجو نکنم شاید اثری بیابم؟ پس بگردش پرداختم و درب سردابی را بیافتم که آن دو با آنچه بکارشان می بود بدان در شده بودند پس سر خود به درون کردم و مسلم را بخواندم پاسخ نداد همچنان تا سه بار او را آواز دادم سپس او این بیت را برخواند:
بت فی درعها و بات رفیقی
جنب القلب طاهر الاطراف.
و گفت دعبل وای بر تو این را که گوید؟ گفتم:
من له فی حرامه الف قرن
قد انافت علی علو مناف.
وی بخندید و هر دو خاموش ماندند خواستم که سخنی از آنان بشنوم. پاسخ ندادند و بکار خویش پرداختند و من آن شب را چنان بسر بردم که عمر روزگار بدرازی بساعتی از آن نرسد. چون صبح شد مسلم بیرون شد و من او را بر این کار سرزنش کردم. گفت ای شوخ روی، خانهء من، مندیل من، طعام من، شراب من، تو در این میانه چه کاره ای؟ گفتم حق قیادت و فضول خواهم. صریع روی بکنیزک کرد و گفت بجان من سوگند حق قیادت و فضول او را بده! گفت اما حق قیادت او گوشمالی اوست و حق فضول او قفا زدن وی میباشد. مسلم بمن رو آورد و گوش مرا بمالید و بر من قفا زد... (تلخیص از عقد الفرید ج 8 ص112). هم در عقدالفرید از عتبی آرد که: هارون الرشید فرزندان فاطمه و شیعیان آنان را می کشت و صریع الغوانی را نزد وی به تشیع متهم کرده بودند. هارون وی را بطلبید و صریع بگریخت سپس بفرمود تا انس بن ابی شیخ کاتب برامکه را بیاورند و او نیز بگریخت دیری نگذشت که انس و صریع الغوانی را به بغداد نزد قینه(1) بیافتند و چون هر دو را نزد هارون بردند بدو گفتند یا امیرالمؤمنین دو مرد را بیاوردند پرسید کدام دو مرد؟ گفتند انس بن ابی شیخ و مسلم بن ولید را گفت سپاس خدای را که مرا بر ایشان پیروز کرد. ای غلام آنان را حاضر ساز. چون بر وی درآمدند مسلم را نگریست که رنگ او دیگرگون شده، پس بر وی رقت آورد و گفت: ایه یا مسلم تو گوئی:
انس الهوی ببنی علی فی الحشا
و اراه یطمح عن بنی العباس.
گفت بلکه من گویم:
انس الهوی ببنی العمومة فی الحشا
مستوحشاً من سائرالاناس
و اذا تکاملت الفضائل کنتم
اولی بذلک یا بنی العباس.
هارون از سرعت بدیهت او تعجب کرد و یکی از حضار گفت یا امیرالمؤمنین او را مکش که اشعر مردمان است و او را بیازمای که از او عجبی بینی. هارون گفت چیزی در حق انس بگو! گفت یا امیرالمؤمنین بیم را از دل من بران تا خدا در روز نیازمندی بیم را از دل تو براند چه من هرگز به محضر خلیفه ای نرفته ام. سپس انشاد کرد:
تلمظ السیف من شوق الی انس
فالموت یلحظ و الاقدار تنتظر
فلیس یبلغ منه ما یؤمله
حتی یؤامر فیه رأیک القدر
امضی من الموت یعفوا عند قدرته
و لیس للموت عفو حین یقتدر.
هارون وی را پشت سر خویش نشاند تا آن چه را بر انس میرود نبیند و چون از قتل انس بپرداخت گفت بهترین شعر خود را بر من بخوان و هرگاه که از خواندن قصیده ای می پرداخت میگفت دیگر بخوان سپس گفت شعری را که در آن «الوحل» گفته ای بخوان چه من آنگاه که کودک بودم آن را روایت کردم و او شعری را که اول آن این بیت است:
أَدهرا علیّ الراح لاتشربا قبلی
ولاتطلبا من عند قاتلتی ذحلی.
بخواند و چون بدین بیت رسید:
اذاما علت منا ذؤابة شارب
تمشت بنا مشی المقید فی الوحل.
هارون بخندید و گفت آیا راضی نیستی که او را مقید کردم تا در وحل راه رود سپس او را جایزه ای بفرمود و رها کرد. (عقدالفرید چ محمد سعید العریان ج2 صص52-53). روزی صریع حسن بن هانی را دید و گفت هیچ بیتی از تو نزد من از سقط خالی نیست. گفت در کدام بیت؟ صریع گفت هر بیت خواهی بخوان و او برخواند:
ذکر الصبوح بسحرة فارتاحا
و املّه دیک الصباح صباحا.
صریع گفت: سخن بخلاف گفتی چگونه خروس بامداد او را از بانگ ملول کند؟ بلکه او را مژده به صبوحی دهد که بخاطر آن شادمان شده است. حسن گفت تو از شعر خود بر من بخوان. صریع الغوانی برخواند:
عاصی الغرام فراح غیر مفند
و اقام بین عزیمة و تجلد.
حسن گفت سخن بخلاف گفتی تو گوئی:
عاصی الغرام فراح غیر مفند
سپس گوئی:
و اقام بین عزیمة و تجلد.
و او را در مقام واحد رائح و مقیم قرار داده ای و رائح جز مقیم است. (عقدالفرید ج6 ص181). روزی رسول عائشه دختر مهدی که زنی شاعر بود نزد گروه شعرا شد که صریع الغوانی در جملهء آنان بود و گفت: سیدهء من شما را سلام رساند و گوید کسی که این بیت را تمام کند او را صد دینار است. گفتند بخوان و او برخواند:
انیلی نوالاً وجودی لنا
فقد بلغت نفسی الترقوة.
صریع گفت:
و انّی کالدلو فی حبکم
هویت اذا انقطعت عرقوة.
و صد دینار بگرفت. (عقد الفرید ج6 ص222).
و از اوست در وصف حرب:
تلقی المنیة فی امثال عدتها
کالسیل یقذف جلموداً بجلمود
تجود بالنفس اذ شح الضنین بها
و الجود بالنفس اقصی غایة الجود.
(عقدالفرید ج1 صص85-86).
و در توصیف بخشش تنگدست گوید:
لیس السماح لمکثر فی قومه
لکن لمقتر قومه المتحمد.
(عقدالفرید ج1 ص180).
صریع از غایت شهرت در ادب فارسی نیز نامبردارست. رودکی گوید:
سخت شکوهم که عجز من بنماید
گرچه صریعم ابا(2) فصاحت سحبان.
منوچهری خود را بدو تشبیه کند:
رسیدم بنزدیک تو شعرگویان
چو نزدیک هارون صریع الغوانی.
و گوید:
گر بنده جریر است و حبیب است و صریع
در راه ثنا گفتن او گردد لنگ.
(1) - ن ل: قتیبه.
(2) - ن ل: اما.

صریف.

[صَ] (ع مص) بانگ کردن چرخ دلو وقت آب کشیدن. (منتهی الارب). آواز کردن نای چاه و آنچه بدان ماند. (مصادر زوزنی). || آواز کردن دندان شتر. (مصادر زوزنی). || (ص، اِ) سیم خالص. و منه ما انتم ذهباً و لا صریفاً و لکن انتم الخزف. (منتهی الارب). || بانگ در. (منتهی الارب). || آواز چرخ دلو. (منتهی الارب). بانگ بکره. (مهذب الاسماء). || (ص) شیر گرم دوشیده. (منتهی الارب). شیر تازه. (مهذب الاسماء). شیر تازه که هنوز گرم باشد. || شراب پاکیزه. (معجم البلدان). شراب آن ساعت که از خم بیرون آرند. || بانگ دندان شتر. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || شاخ خود خشکیده از درخت، به فارسی خودخوش است. (منتهی الارب).

صریف.

[صَ] (اِخ) موضعی است از نباج بر ده میلی آن و آن بلده ای است بنی اسیدبن عمروبن تمیم را بر سر راه و مرتفع است و بدانجا نخلی است. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صریفون.

[صَ] (اِخ) قریه ای است از قرای واسط. (معجم البلدان).

صریفة.

[صَ فَ] (ع ص، اِ) شاخ خشک از خرما. (منتهی الارب). || نان تنک. (منتهی الارب).

صریفین.

[صَ] (اِخ) از قرای کوفه است. (معجم البلدان).

صریفینی.

[صَ] (ص نسبی) نسبت است به صریفین. رجوع به صریفین شود.

صریفیة.

[صَ فی یَ] (ص نسبی) شراب منسوب به صریفون. رجوع به صریفون شود.

صریق.

[صَ] (ع ص، اِ) جِ صریقه است. رجوع به صریقه شود.

صریقة.

[صَ قَ] (ع ص، اِ) نان تنک. (منتهی الارب).

صریم.

[صَ] (ع اِ) پارهء جدا از ریگ تودهء بزرگ. و منه افعی صریم؛ یعنی مار ریگ توده. (منتهی الارب). || بامداد. (منتهی الارب). روز. (مهذب الاسماء). || شب تاریک، از لغات اضداد است. (منتهی الارب). شب. (مهذب الاسماء). || پارهء شب. (منتهی الارب). || چوبی است که بر دهن بزغاله بندند تا شیر نمکد. (منتهی الارب). || خرمن ناکوفته. (مهذب الاسماء). || زمین سیاه سوخته که هیچ نرویاند. (منتهی الارب). || بریده از هر چیزی. (منتهی الارب). || و قولهم باء صریم سحر؛ یعنی خایب و خاسر برگردید. (منتهی الارب). || (ص) بریده. (ترجمان علامهء جرجانی). || دروده. (ترجمان علامهء جرجانی). || (اِ) (اصطلاح عروضی) نام بحری است.

صریم.

[صَ] (اِخ) وادی یا موضعی است به یمن. (معجم البلدان). موضعی است. (منتهی الارب).

صریم.

[صُ رَ] (اِخ) ابن معشربن ذهل بن تمیم از بنی تغلب، شاعری است جاهلی یمانی الاصل و در بادیة الشام بمرد و افنون لقب داشت از آن رو که در شعر خود گفته است: ان للشبان افنونا. (الاعلام زرکلی ص431).

صریم.

[صَ] (اِخ) ابن مقاعس بن عمرو از تمیم از عدنان جدی جاهلی است. از پسران وی عبدالله بن اباض رئیس اباضیه و ابن صفار رئیس صفاریه اند. (الاعلام زرکلی ص432).

صریمة.

[صَ مَ] (ع مص، اِمص) عزیمت بر کاری و نیک دل نهادن بر آن. (منتهی الارب). عزیمت. (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات) :وآن مصلحت را چنانکه ذکر رفته است به عزیمت و صریمت و کیاست و شجاعت کفایت کرد. (جهانگشای جوینی). || قطع کردن کاری. (غیاث اللغات). || (اِ) پاره ای از ریگ تودهء جدا. (منتهی الارب). ریگ جداگانه. (مهذب الاسماء). || (ص) زمین دروشده کشت. (منتهی الارب).

صریمة.

[صَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان جراحی بخش شادگان شهرستان خرمشهر. 37 هزارگزی شمال خاوری شادگان. کنار رودخانهء جراحی و راه خلف آباد به شادگان. دشت. گرمسیر مالاریائی. سکنه 150 تن. آب آن از رودخانهء جراحی. محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت و حشم داری، صنایع دستی ایشان عبابافی است. در تابستان راه اتومبیل رو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

صریمة الجدی.

[صَ مَ تُلْ جِدْیْ] (ع اِ مرکب) گیاهی است مدر و ملین طبع و مخرج مشیمه. (منتهی الارب). سلطان الجبل(1). سلطان الغابة(2). شجرة الطحال. صاحب تحفه آرد: که برگ آن شبیه به لبلاب کبیر و از آن کوچکتر و شاخهای او غلیظ و گره دار و بر مجاور خود می پیچد و گلش سفید و خوشبو و ثمر آن مثل لبلاب و با لزوجت و اندک حراقت و منبتش جبال و مواضع درشت است در آخر دوم گرم و خشک و حرارت او غالب بر یبوست و تخم آن مدر بول و ملین طبع و مخرج مشیمه و مفتح و شرب او هر روز یک مثقال با شراب و امثال آن جهت عسر نفس و تنقیهء رحم و رفع سپرز و سموم مفید و بوی گل او مقوی دماغ و مورث نشاط و محرک باه و مضر گرده و مصلحش عناب و شربتش تا دو درهم است. (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - Lonicerapericlymilnon.
(2) - Prinecedeforet.

صریمی.

[صَ] (اِخ) بحیربن ورقا، وی از تمیم و از اشراف دلیر عصر اموی است. او با امیة بن عبدالله امیر خراسان بود. سپس در یکی از جنگها به مهلب پیوست. به سال 81 ه . ق. صعصعة بن حرب عوفی او را غیلةً به خراسان بکشت. (الاعلام زرکلی ص139).

صرین.

[صِرْ ری] (اِخ) شهری است به شام. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

صصص.

[صَ صَ] (ع اِ) حدث کودک و پلیدی او. (منتهی الارب).

صصط.

[صَ صَ] (ع مص) تر کردن. نم دادن. آغشتن. اندودن. (دزی ص831).

صطباب.

[صَ] (ع اِ) مصحف طبطاب. (دزی صص831-832). رجوع به طبطاب شود.

صطبل.

[صِ طَ] (اِ) مخفف اصطبل است :
افریقیه صطبل ستوران بارکش
عموریه گریزگه باز و بازدار.منوچهری.
گوش بعضی از تعالواها کر است
هر ستوری را صطبلی دیگر است.مولوی.
رجوع به اصطبل شود.

صطخر.

[صِ طَ] (اِخ) مخفف اصطخر است :
چو شد روشنک سوی شهر صطخر
پذیره شدش هر که بودیش فخر.فردوسی.
سوی طیسفون شد ز شهر صطخر
که گردن کشان را بدان بود فخر.فردوسی.
ز کرمان بیامد بشهر صطخر
بسر برنهاد آن کیی تاج فخر.فردوسی.
چنین تا به شهر صطخر آمدند
ز شاهان همی داستانها زدند.فردوسی.
رجوع به استخر شود.

صطر.

[صَ / صَ طَ] (ع اِ) رسته ای از هر چیزی. || خط. || (مص) نبشتن. (منتهی الارب).

صطر.

[صَ طَ] (ع اِ) بزغالهء یکساله. (منتهی الارب).

صطرخ.

[صِ طَ] (اِخ) مخفف اصطرخ است :
چودر کام او دید گردنده چرخ
ببخشید دارابگرد و صطرخ.فردوسی.
رجوع به استخر شود.

صطفورة.

[صَ رَ] (اِخ) شهری است از نواحی افریقا. (معجم البلدان).

صطل.

[صَ] (ع مص) محظوظ کردن. || محظوظ کردن از جهت تحسین. (دزی ج1 ص832). || (اِ) سطل. (دزی ج1 ص832).

صطل.

[صَ / صَ طَ] (ع اِ) سطل. رجوع به همین کلمه شود. ج، اصطال. (دزی ج1 ص832).

صطم.

[] (ع مص) بستن چنانکه پنجره را. (دزی ج1 ص832). || آب فولاد دادن. سطم. || صطم الفلاح السکة؛ علق علی رأسها الفولاذ لتطول و تقوی علی شق الارض. (محیط المحیط) (دزی ج1 ص832).

صطنکة.

[صَ طَ کَ] (اِ) میلهء چوبی. بعضی معتقدند که این کلمه از لغت اسپانیائی طرنکه(1)بمعنی میله برای بستن و کلون کردن در آمده است. (دزی ج1 ص832).
(1) - Tranca.

صطور.

[صُ] (ع اِ) جِ صطر است. رجوع به صطر شود.

صعاء .

[صِ] (ع اِ) جِ صَعوَة است. رجوع بدان لغت شود.

صعائد.

[صُ ءِ] (اِخ) موضعی است. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صعائد.

[صَ ءِ] (ع اِ) جِ صَعود است. (منتهی الارب). رجوع بدان لغت شود.

صعائق.

[صُ ءِ] (اِخ) موضعی است به نجد در دیار بنی اسد که در آن جنگی بود. (معجم البلدان). و رجوع به منتهی الارب شود.

صعاب.

[صِ] (ع ص، اِ) جِ صَعب :
تازه شود صورت دین را جبین
سهل شود شیعت حق را صعاب.
ناصرخسرو.
گرچه صعب است عمل از قبل بوی بهشت
جمله آسان شود ای پور پدر بر تو صعاب.
ناصرخسرو.
و در اذلال صعاب و رقاب براهین معجز نموده. (جهانگشای جوینی). و چون همت پادشاهانهء او بر استدلال صعاب باغیان و استلانت رقاب یاغیان مصروف بوده. (جهانگشای جوینی). || انذرتکم صعاب الامور؛ ای مسائل دقیقة غامضة یقع بها فتنة فی العلماء. (منتهی الارب). صعاب المنطق؛ اغلوطه های آن. (منتهی الارب). رجوع به صعب شود.

صعاب.

[صِ] (اِخ) کوهی است میان یمامه و بحرین. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صعاب.

[صِ] (اِخ) گفته اند ریگستانهائی است بین بصره و یمامة که عبور از آن دشوار بود. حارث بن همام بن مرة بن ذهل شیبان در روزی از ایام بکر در آنجا کشته شده و تغلب در آخر روز به هزیمت شده است. (معجم البلدان).

صعاب.

[صِ] (اِخ) نقطه ای است که در آن دلیری از دلاوران بکربن وائل که کتان دهر نام داشت، به دست خلیفة بن مخبط بقتل رسید. (معجم البلدان).

صعابیب.

[صَ] (ع ص، اِ) جِ صُعبوب است. (منتهی الارب). رجوع بدان لغت شود.

صعاتر.

[صَ تِ] (ع اِ) جِ صعتر. رجوع به صعتر شود.

صعادة.

[ ] (اِخ) شهرکی است بناحیت پارس خرم و آبادان و بدریا نزدیک. (حدود العالم).

صعادی.

[صُ دا] (اِخ) موضعی است. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صعادی.

[صُ دی ی] (ع ص) جمل صعادی؛ شتر دراز. (از اقرب الموارد).

صعادیة.

[صُ دی یَ] (ع ص) ناقة صعادیة؛ ماده شتر دراز. (منتهی الارب).

صعار.

[صَعْ عا] (ع ص) متکبری که مردمان را بچشم حقارت بنگرد. (منتهی الارب).

صعاریر.

[صَ] (ع اِ) جِ صُعرور است. رجوع بدان لغت شود.

صعاصع.

[صَ صِ] (ع ص) جِ صَعصَع. رجوع بدان لغت شود.

صعاف.

[صِ] (ع اِ) جِ صِعف. (منتهی الارب). رجوع بدان لغت شود.

صعافق.

[صَ فِ] (اِخ) قومی از مردم یمامه اند. (تعلیقات المعرب ص219). و بعضی گویند صعافق کسانی باشند که بی سرمایه به بازار درآیند و با بازرگانان شریک شوند و از سود آنان نصیب برند. (حاشیهء تعلیقات المعرب ص219 به نقل از جمهرة). و رجوع به صعافقة شود.

صعافقة.

[صَ فِ قَ] (اِخ) اخوالند مر بنی مروان را و ایشان را بنی صعفوق هم گویند. (منتهی الارب).

صعافقه.

[صَ فِ قَ] (ع اِ) قومی که بدون رأس مال در بازار بهر تجارت روند و هر گاه تجار چیزی را خرید کنند ایشان داخل و شریک آنها شوند. واحد آن صَعفَقی. (منتهی الارب). و رجوع به صعافق و صعفقی شود.

صعافقة.

[صَ فِ قَ] (ع ص، اِ) جِ صعفقی و صعفوق است.

صعاق.

[صَ] (ع اِ) آواز تندر. (از اقرب الموارد).

صعاق.

[صُ] (ع مص) آواز سخت کردن گاو. (از اقرب الموارد).

صعاق.

[صَ] (ع مص) بی هوش شدن. (تاج المصادر بیهقی).

صعالیک.

[صَ] (ع ص، اِ) جِ صُعلوک. (منتهی الارب) : قرب سه هزار سوار مرد از صعالیک و مفسدان آن طایفة... بقتل آورد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص75). رجوع به صعلوک شود.
-خان الصعالیک؛ موضعی بوده است در سامرا (سرمن رای) که چون یحیی بن هرثمة بن اعین امام هادی علی بن محمد (ع) را بسعایت عبدالله بن محمد و به امر متوکل از مدینه به سامرا برد در آن مکان که موضعی ناخوش بود فرود آورد. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص96 شود.

صعب.

[صَ] (ع ص) دشوار. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). عَسِر. عویص. مقابل سهل. مقابل آسان. تند. ناهموار.. ناخوار. دشخوار :
هر که همی خواهد از نخست جهان را
دل بنهد کارهای صعب و گران را.
منوچهری.
صعب چون بیم و تلخ چون غم جفت
تیره چون گور و شنگ چون دل زفت.
عنصری.
محمدبن طغرل فرمان یافت هم اندر این ماه از علتی صعب که او را معوّد بود بروزگار. (تاریخ سیستان چ محمدتقی بهار ص305). و فضل بن حمید بیمار صعب شده بود و سوی پدر به پارس نامه نبشته. (تاریخ سیستان چ محمدتقی بهار ص305).
شکر و منت خدای را کاَخر
آنهمه حال صعب گشت سلیم.
(از تاریخ بیهقی چ ادیب ص388).
در یک روز و یک ساعت سه علت صعب افتاد که از یکی از آن بنتوان جست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص61). بشراب و نشاط مشغول گشت و هوایش سرد بود و حال بجایگاه صعب رسید. (تاریخ بیهقی).
صعب باشد پس هر آسانی
نشنیدی که خار با خرماست.مسعودسعد.
کس نگوید در این همه عالم
که از این صعب تر بلا باشد.مسعودسعد.
هر که درگاه ملوک را لازم گیرد و از تحمل رنجهای صعب... تجنب ننماید. (کلیله و دمنه).
با سرکشی که دارد خوئی چه تندخوئی
الحق فتاد ما را حالی چه صعب حالی.
خاقانی.
طمع آسان ولی طلب صعب است
صعبیِ یافت از طلب بتر است.خاقانی.
کار صعب آمد به همت برفزود
گوی تیز آمد ز چوگان درگذشت.خاقانی.
فتنه تا اندکی بود صعب است
سهلش انگار تا فراوان شد.خاقانی.
طعنهء بیمارپرس صعب تر از ترس
کاین عرض از گنجه نیست از وطن آورد.
خاقانی.
به علت صعب گرفتار شد و معالجت خویش جز معاودت هواء ترکستان نشناخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص90).
بار امانت چو گران بود و صعب
من سبک از بار گران گم شدم.عطار.
بر نیکمردی فرستاد کس
که صعبم فرومانده فریاد رس.سعدی.
صعب گردد به تو آن کار که اش گیری صعب
سهل باشد به تو آن کار که اش داری سهل.
ابن یمین.
زیرکی را گفتم این احوال بین خندید و گفت
صعب روزی بوالعجب کاری پریشان عالمی.
حافظ.
دشمن ار دشمنی کند فن اوست
کار صعب است دشمنی از دوست.مکتبی.
|| قوی. نیرومند. انبوه :
هند بگشاده و زابل همه بگشاده بود
لشکر صعب سوی ترک فرستاده بود.
منوچهری.
باید که مرد بداند که این دو دشمن دشمنانی اند که از ایشان صعب تر و قویتر نتواند بود. (تاریخ بیهقی).
آن را که کس بجای پیمبر جز او نخفت
با دشمنان صعب بهنگام هجرتش.
ناصرخسرو.
بنگر بدین رباط و بدین صعب کاروان
تاچون که سال و ماه دوانند هر دوان.
ناصرخسرو.
خاطری همراه من کنند که از دشمنی صعب اندیشناکم. (گلستان). شنیدم که ملک را در آن قرب دشمنی صعب روی نمود. (گلستان). || گران. سخت : اکنون کار بشمشیر رسید فردا جنگ صعب خواهد بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص350). و جنگی صعب رفت میان ایشان. (فارسنامهء ابن بلخی ص105). || بامهابت. باوقار : و بهیچ روزگار من او را با خندهء فراخ ندیدم الا نیمه تبسم که صعب مردی بود. (تاریخ بیهقی ص51). || معاند. لجوج :
صعبی تو منکری گر این کار
نزدیک تو صعب نیست منکر.ناصرخسرو.
|| آنکه رام نباشد. (مهذب الاسماء). سرکش از مردم. (منتهی الارب). سرکش. (غیاث اللغات). || شتر خلاف ذلول. (منتهی الارب). || خودسر. (مهذب الاسماء). || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). || نزد بلغا آن است که در ربط طرفه ای آورد لفظی مثل ترصیع و تجنیس، و معنوی مثل ایهام و خیال. (کشاف اصطلاحات الفنون).

صعب.

[صَ] (اِخ) قلعه ای است از قلاع خیبر که به سال هفتم هجری سپاهیان اسلام در نبرد خیبر آن را بگشادند. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج1 ص377 شود.

صعب.

[صَ] (اِخ) موضعی است به یمن. (منتهی الارب). مخلافی است به یمن. (معجم البلدان).

صعب.

[صَ] (اِخ) ابن جثامة بن قیس اللیثی از شجعان صحابه است و در جنگهای عصر پیغمبر (ص) حاضر بود و در فتح اصطخر شرکت داشت و در حدیث روز حنین است: اگر صعب بن جثامه نمی بود سواران رسوا می شدند. وی در حدود سال 25 ه . ق. در خلافت عثمان درگذشت و گفته اند پیش از خلافت عثمان بمرد و او را احادیثی است در صحیح. (الاعلام زرکلی ص432). و رجوع به الاصابة ج3 ص243 و الاستیعاب ج1 ص322 و تاریخ الخلفا ص 51-80 و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صعب.

[صَ] (اِخ) ابن سعدالعشیرة بن مالک، از کهلان، از قحطانیة. جدی جاهلی است. (الاعلام زرکلی ص432).

صعب.

[صَ] (اِخ) ابن عجل بن لجیم بن صعب بن علی از بکربن وائل جدی جاهلی است. از پسران او اسود عنسی است. (الاعلام زرکلی ص432).

صعب.

[صَ] (اِخ) ابن علی بن بکربن وائل از عدنانیة جدی جاهلی است. عکابة و لخم و معاویة از فرزندان وی هستند. (الاعلام زرکلی ص432).

صعبات.

[صَ] (ع ص، اِ) جِ صَعبَة است. (منتهی الارب). رجوع بدان لغت شود.

صعب الحصول.

[صَ بُلْ حُ] (ع ص مرکب) دشواریاب. چیزی که به آسانی بدست نیاید.

صعب العبور.

[صَ بُلْ عُ] (ع ص مرکب)دشوارگذار. دش گذار.

صعب العلاج.

[صَ بُلْ عِ] (ع ص مرکب)(1)دشوار درمان پذیر. بیماریی که به آسانی به نشود. مرضی که بزودی درمان نیابد و معالجهء آن دشوار باشد.
(1) - Rebelle au traitement.

صعب القیاد.

[صَ بُلْ] (ع ص مرکب)مقابل سَلِسُالقیاد. آنکه دشوار متابعت هوای دیگری کند.

صعب المنال.

[صَ بُلْ مَ] (ع ص مرکب)آنچه رسیدن بدان دشوار باشد.

صعب الوصول.

[صَ بُلْ وُ] (ع ص مرکب) دشواررس. دشواریاب. دیریاب. آنچه به آسانی وصول نشود.

صعبر.

[صَ بَ] (ع اِ) درختی است مانا به کُنار. (منتهی الارب). درختی است. (مهذب الاسماء).

صعبری.

[صَ بَ] (ع ص) چابک و زیرک. (مهذب الاسماء).

صعبوب.

[صُ] (ع ص) دشوار. سخت. ج، صعابیب. (منتهی الارب).

صعبور.

[صُ] (ع ص) کوچک سر از مردم و جز آن. (منتهی الارب) (نشوء اللغه ص17).

صعبة.

[صَ بَ] (ع ص) تأنیث صعب: دابة صعبة؛ چاروائی سرکش. (منتهی الارب). || زن تند و سرکش. (منتهی الارب).

صعبة.

[صَ بَ] (اِخ) دختر عبدالله بن مالک حضرمی است. وی بنقل اسدالغابة خواهر علاءبن حضرمی است. ابن قتیبه در عیون الاخبار آرد: صعبة از بنات فارس بود، ابوسفیان وی را بزنی گرفت ولی هند چندان اصرار ورزید تا او را طلاق گفت و عبیدالله او را بگرفت ولی ابوسفیان دل بدو بسته بود و در حق او گفت:
انا و صعبة فیما تری
بعیدان و الود ود قریب
فالا یکن نسب ثاقب
فعند الفتاة جمال و طیب
لها عند سری بها نخرة
یزول بها یذبل او عسیب
فیالقصی الا فاعجبوا
فللوبر صار الغزال الربیب.
(عیون الاخبار ج4 ص101).
و رجوع به المعرب جوالیقی ص62 شود.

صعبی.

[صَ] (حامص) صعوبت. صعب بودن. دشوار بودن. بزرگ بودن : از صعبی هزیمت و بیم نشابوریان که از جان خود بترسیدندی در آن رزان و باغها خود را افکندند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص436). یا بسبب صعبی درد، قوت آن اندام ساقط شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
طمع آسان ولی طلب صعب است
صعبیِ یافت از طلب بتر است.خاقانی.

صعبیة.

[صَ بی یَ] (اِخ) آبی است مر بنی خفاف را. (منتهی الارب). و آن چاه ها است که آب آنها به کار زراعت رود و آن آبی گوارا است. (معجم البلدان).

صعت.

[صَ] (ع ص) میانه قد || و رجل صعت الریة؛ مرد لطیف سینه و لطیف درون. (منتهی الارب).

صعتر.

[صَ تَ] (اِ) سعتر است که پودینهء کوهی باشد و آن را صعترالحمار نیز گویند. آشامیدن آن با شراب گزندگی جانوران را سودمند بود و معده و جگر را بغایت نافع و رائحهء آن هوام را گریزاند و تخم آن در جمیع افعال قوی تر. (منتهی الارب). و در ذیل کلمهء سعتر آرد: پودینهء کوهی مفتح و محلل بلغم و ریاح و مشهی و ملطف اغذیهء غلیظه و منقی معده و خوردن ادویهء مسهله با آب سعتر مطبوخ مانع قی و مخرج تمام کرم است و دافع تخمه و عفونت غذا. (منتهی الارب). آویشن، اوشن، یوشن. زعتر. اوریقانس.(1) نضف. اسم گیاهی است که بترکی ککلیک اودی و به اصفهانی آویشم نامند بری و بستانی است و بستانی را به فارسی مرزه نامند و برگ بری بعضی مدور و قسمی ریزه و طولانی و اقسام او تند و خوشبو و گل همه کبود است، در آخر دوم گرم و خشک و کوهی او گرم و خشک تر و در افعال قوی تر از بستانی و مجفف و مفتح و مقطع و با تریاقیت و محلل بلغم و ریاح و مشهی و ملطف اغذیهء غلیظه و منقی معده و جگر و ریه از رطوبات و مانع صعود بخارات بدماغ و گل او با سرکه و نمک مسهل سودا و بلغم و خوردن ادویهء مسهله با آب صعتر مطبوخ مانع مغص و مخرج اقسام کرم و رافع تخمه و عفونت غذا و ترش شدن آن و جهت غثیان و وجع الفؤاد و قولنج ثفلی و ریحی و بلغمی و با ماست جهت قولنج سوداوی مستمری از مجربات و با عسل جهت گزیدن هوام و طبخ او با انجیر جهت ربو و سرفه و با آب کرفس جهت حصاة و عسر بول و با مثل او عناب که با چهارده وزن او آب جوشانیده(2)باشند و بربع رسیده باشد بالخاصیة جهت رقیق کردن خون مجرب و با روغن زیتون جهت انواع مغص و سرکه که در او خیسانیده باشند از آن سکنجبین بسازند یا بتنهائی بنوشند جهت سپرز مجرب و با پنیر تازه جهت تسمین بدن و اکتحال آب او جهت بیاض و قطور او جهت گرانی سامعه و طلای او با عسل جهت تحلیل اورام صلبه و عرق النساء و امثال آن و با روغن زیتون و زیره جهت برآمدگی ناف اطفال و رفع ریاح اندرون ایشان و ضماد مطبوخ او در حمام جهت جرب و حکه و یرقان و مضمضهء او با سرکه و زیره جهت گریزانیدن هوام مؤثر است. و تخم او در جمیع افعال قوی تر و مفتح سدد و دافع یرقان و مهیج باه و خائیدن آن جهت درد دندان و تحریک اشتها و روغن او شرباً و ضماداً جهت رعشه و فالج و لرز و درد مفاصل بهترین روغنها و مضر ریه(3) و مصدع محرورین و مصلحش سرکه و قدر شربتش تا پنج مثقال است و مربای او با شکر که بدستور گلقند بسازند جهت منع صعود بخارات بدماغ و نزول آب و تقویت ذهن و نیکو کردن رخسار و سموم هوام و سایر امراض قوی الاثر است. (از تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع بترجمهء ضریر انطاکی و ترجمهء صیدنهء ابوریحان بیرونی شود.
(1) - Origan. (2) - ن ل: خیسانیده.
(3) - ن ل: اربیه.

صعتر اغریا.

[صَ تَ رِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صعتر بری. اوریقانس اغریا(1). فاناغس.
(1) - Origan aghria.

صعترالحمار.

[صَ تَ رُلْ حِ] (ع اِ مرکب)و صعترالحمیر. اسم عربی حاشا است. (فهرست مخزن الادویه). ثومس(1).
(1) - Thumos (thym).

صعترالحور.

[صَ تَ رُلْ] (ع اِ مرکب)صعترالشعواء. نوعی از آویشن که بسفیدی زند. یوشن کبابیان(1). رجوع به صعترالشعواء شود.
(1) - Origan des rotisseurs.

صعترالشامی.

[صَ تَ رُشْ شا] (ع اِ مرکب) فوتینج بری. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به صعتر شامی شود.

صعترالشعواء .

[صَ تَ رُشْ شِ] (ع اِ مرکب) یوشن کبابیان. صعترالحور. رجوع به صعترالحور شود.

صعترالفرس.

[صَ تَ رُلْ فُ] (ع اِ مرکب)جلنجوجة. رجوع بدان لغت شود.

صعتر ایراقلاوطیقا.

[صَ تَ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) قونیلا.
(1) - Origan heracleotigue.

صعتر بری.

[صَ تَ رِ بَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ندغ.

صعتر بستانی.

[صَ تَ رِ بُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شطریة(1).
(1) - Sarriette.

صعتر شامی.

[صَ تَ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پودنهء بری. رجوع به صعترالشامی شود.

صعتر فارسی.

[صَ تَ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) آویشن شیرازی. آویشن است که رنگ آن بسیاهی گراید.
(1) - Origan Perse.

صعترة.

[صَ تَ رَ] (ع مص) چریدن زنبور عسل صعتر را. || زینت دادن چیزی را و آراسته کردن. (منتهی الارب).

صعتر هراقلیا.

[صَ تَ رِ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) نوعی صعتر.
(1) - Origan heraklia.

صعتری.

[صَ تَ ری ی] (ع ص) مرد چابک. || دلاور. || جوانمرد. || شوخ بی باک. (منتهی الارب). شاطر. سعتری.

صعد.

[صُ] (اِخ) موضعی است و در شعر کثیر آمده است :
وعدت نحو ایمنها و صدت
عن الکثبان من صعد و خال.
(معجم البلدان).

صعد.

[صَ] (ع ص) نیزه که راست رسته باشد. (مهذب الاسماء). رجوع به صعدة شود.

صعد.

[صَ عَ] (ع ص) دشوار: عذاب صعد؛ عذاب شاق که در آن راحت نباشد. (مهذب الاسماء). عذاب سخت. قال الله تعالی: یسلکه عذاباً صعدا. (قرآن 72/17) (منتهی الارب).

صعد.

[صُ عُ] (ع ص، اِ) جِ صَعود و صَعید. (منتهی الارب).

صعداء .

[صَ] (ع اِمص) مشقت و دشواری. (منتهی الارب).

صعداء .

[صُ عَ] (ع ص، اِ) دم سرد دراز. (منتهی الارب). نفس دراز. (مهذب الاسماء). تنفس الصعداء؛ ای التنفس الممدود. (بحر الجواهر). تنفس طویل ممدود. دم سرد. آه دراز.

صعدات.

[صُ عُ] (ع اِ) جِ صعید. (منتهی الارب).

صعدات.

[صَ عَ] (ع ص، اِ) جِ صَعدَة. (منتهی الارب).

صعدد.

[صُ دُ] (ع اِمص) دشواری و مشقت. (منتهی الارب).

صعدد.

[صُ دُ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

صعدة.

[صَ دَ] (ع اِ) ماده خر. (منتهی الارب). || گورخر و گورخران. (غیاث اللغات). || آلت و دست افزار. (منتهی الارب). || (ص) نیزهء راست و راست رسته که محتاج به تثقیف نباشد. (منتهی الارب). رجوع به صعد شود. || زن راست قامت. ج، صَعدات. (منتهی الارب). زنی راست بالا. (مهذب الاسماء).

صعدة.

[صَ دَ] (اِخ) آبی است میان دو علم بنی سلول. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

صعدة.

[صَ دَ] (اِخ) آبی است مر بنی عوف را. (منتهی الارب).

صعدة.

[صَ دَ] (اِخ) نام اسب ذؤیب هلال است. || ماده بزی است. (منتهی الارب).

صعدة.

[صَ دَ] (اِخ) یاقوت آرد: مخلافی است به یمن. بین آن و صنعاء شصت فرسنگ و بین آن و خیوان شانزده فرسنگ است. و از حسن بن محمد مهلبی آرد: صعدة شهری آبادان و پرجمعیت است با نعمت و خیری فراوان و بازرگانان از هر شهر روی بدانجا آرند و در آن دباغخانه ای برای ادیم و پوست گاو است که بکار نعل (کفش) رود و آن در اقلیم دوم است بعرض 16 درجه و همهء ارتفاع آن صدهزار دینار است از آن شهر تا اعشبیه بیست و پنج میل است و از آنجا تا خیوان 24 میل. (معجم البلدان). و در الحلل السندسیه آرد: آن بر ارتفاع 2216 گز از سطح دریا واقع است. (الحلل السندسیه ج2 ص111). و رجوع به سفرنامهء ناصرخسرو چ برلن ص96 و 102 شود.

صعدة عارم.

[صَ دَ تُ رِ] (اِخ) موضعی است و فراء در امالی خود انشاد کند:
فوافی بخمر سوق صعدة عارم
حسوم السری ماتستطاع مآوبُه.
(معجم البلدان).

صعدی.

[صَ] (ص نسبی) نسبت است به صعدة. رجوع به صعدة شود.

صعدی.

[صَ] (اِخ) محمد بن ابراهیم بن مسلم بطال مکنی به ابوعبدالله. وی به مصیصه فرود آمد و از علی بن مسلم هاشمی و محمد بن عقبة بن علقمه و اسحاق بن وهب علاف و محمد بن حمید رازی و سمادبن سعیدبن خلف حدیث کند. وی بقصد حج به دمشق آمد. از او محمد بن سلیمان ربعی و حمزة بن محمد کنانی حافظ و جز آن دو روایت کنند. (معجم البلدان).

صعر.

[صَ عَ] (ع مص) کژ کردن رخسار از کبر. || کوچک شدن سر. || خوردن صعاریر را که صمغی است. (منتهی الارب). || (اِمص) کجی روی یا کجی یکی از دو جانب روی یا بیمارئی است در شتر که بدان جهت گردن را پیچ دهد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

صعران.

[صَ] (اِخ) موضعی است. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صعرر.

[صُ عُرْ رُ] (ع اِ) صعرور است. (منتهی الارب). رجوع بدان لغت شود.

صعررة.

[صَ رَ رَ] (ع مص) گرد ساختن چیزی را. (منتهی الارب).

صعروب.

[صُ] (ع ص) کوتاه سر از مردم و جز آن. (منتهی الارب).

صعرور.

[صُ] (ع اِ) صمغ بسته و منجمد و صمغ دراز و باریک در هم پیچیده. || چیزی است زردرنگ سطبر خشک با اندک نرمی. || نمی که اول از سوراخ پستان برآید یا فله فشرده یعنی آن که اول دوشیده شود از لبا. || بار درختی است که با بهل و فلفل و نحو آن ماند در سختی یا صمغ است عموماً. ج، صعاریر. (منتهی الارب).

صعرورة.

[صُ رَ] (ع اِ) گویک گوه گردان. (منتهی الارب).

صعصع.

[صَ صَ / صُ صُ] (ع ص) متفرق و پریشان. || (اِ) مرغی است خال دار که ملخ را شکار کند. ج، صعاصع. (منتهی الارب).

صعصعة.

[صَ صَ عَ] (ع مص) جنبانیدن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). || متفرق و پریشان کردن. (منتهی الارب). پراکنده کردن. (تاج المصادر بیهقی). || جدا نمودن. (منتهی الارب). || تر کردن سر را به روغن. || (اِ) گیاهی است که شکم راند. (منتهی الارب).

صعصعة.

[صَ صَ عَ] (اِخ) ابن صوحان العبدی. زرکلی نویسد: وی از سادات عبدالقیس و خطیبی بلیغ و عاقل بود. او را شعری است. در نبرد صفین حاضر بود و او را با معاویه مواقفی است. شعبی گوید: از او خطبه می آموختم. مغیره به امر معاویه وی را از کوفه به جزیره یا به بحرین تبعید کرد و در حدود سال 60 ه . ق. بدانجا درگذشت. (الاعلام زرکلی ص432). و ابن ندیم او را از خطبای عرب شمرده است. (الفهرست ص181). مؤلف عقدالفرید نویسد: وی از بنی عجل و از عبدالقیس و از اصحاب علی است. رجوع به فهرست عقدالفرید چ محمد سعید العریان و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص57 و 528 و 543 و رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص284 و رجوع به ناسخ التواریخ جلد احوال حضرت علی علیه السلام شود. محدث قمی آرد: صعصعة از اصحاب امیراالمؤمنین علیه السلام و از عارفین بحق آن جناب واز بزرگان اهل ایمان است و چندان فصیح و بلیغ بود که امیرالمؤمنین او را خطیب شحشح گفت و بمهارت در خطب و فصاحت در لسان ثنا فرمود و بقلت مؤونة و کثرت معونه بستود. شبی که جنازهء علی علیه السلام را از کوفه به نجف بردند صعصعة از جملهء مشایعت کنندگان بود و چون از کار دفن فارغ شدند وی مشتی از خاک قبر برگرفت و بر سر خود ریخت و گفت پدر و مادرم فدای تو باد مولد تو پاکیزه و صبر تو قوی و جهاد تو عظیم بود و بدانچه آرزو داشتی رسیدی... سپس بازماندگان آن حضرت را تسلیت گفت. (مفاتیح الجنان ضمن اعمال مسجد سهله). صعصعة را مسجدی است نزدیک مسجد سهله در ظاهر نجف که بدین نام (مسجد صعصعه) مشهور و در آن نماز و دعائی مخصوص خوانده میشود.

صعصعة.

[صَ صَ عَ] (اِخ) ابن معاویة پدر قبیله ای است از هوازن. (منتهی الارب). و بعضی قائلند که کردها از تخمهء کردبن مردبن صعصعة بن هوازن بوده اند. (تاریخ کرد تألیف رشید یاسمی ص111).

صعصعیه.

[صَ صَ عی یَ] (اِخ) آبی است به بادیة به نجد، بنی عمروبن کلاب را در عرف الاعلی. (معجم البلدان).

صعط.

[صَ] (ع مص) داروی بینی ریختنی در بینی کسی ریختن. (منتهی الارب).

صعف.

[صَ] (ع اِ) مرغی است کوچک. || نوعی از شراب اهل یمن که از شهد گیرند یا انگور را شکسته در ظرفی اندازند تا جوش زند و کفک اندازد. || (مص) لرزه گرفتن. (منتهی الارب).

صعفان.

[صَ] (ع ص) مرد آزمند شراب صعف. (منتهی الارب). رجوع به صعف شود.

صعفر.

[صُ فَ] (ع اِ) بیض السمک. (بحر الجواهر). تخم ماهی اُشبل. ظاهراً صعقر است. رجوع به صعقر شود.

صعفرة.

[صَ فَ رَ] (ع مص) پیچیده شدن گردن. || رسانیدن خران را بیم و پراکنده کردن. (منتهی الارب).

صعفصة.

[صَ فَ صَ] (ع اِ) سکباجه؛ یعنی شوربای با سرکه آمیخته، لغت یمانی است. (منتهی الارب).

صعفض.

[صَ فَ] (اِ) از کلمات تذکاریهء ابجدی نزد مسلمین مغرب زمین بجای سعفص متداول. رجوع به ذیل برهان قاطع چ دکتر معین ج1 ص77 شود.

صعفقة.

[صَ فَ قَ] (ع مص) لاغرتن شدن. (منتهی الارب).

صعفقی.

[صَ فَ] (ع ص) دزد پلیدکار. (مهذب الاسماء). || قومی که بدون رأس المال در بازار بهر تجارت روند و هر گاه تجار چیزی را خرید کنند ایشان داخل و شریک آنها شوند. (منتهی الارب). رجوع به صعافقة و صعافق شود.

صعفوق.

[صَ] (ع ص) مرد ناکس. (منتهی الارب). دزد پلیدکار. (مهذب الاسماء). || در المعرب آمده: صعفوق نامی اعجمی است و عرب آن را در گفتار خود آورده است. یقال: بنوصعفوق لحول [ ای خدم ] بالیمامة. (المعرب جوالیقی ص219). و مصحح کتاب در ذیل همین صفحه نویسد که صاحب لسان العرب نیز آن را اعجمی دانسته... ولی حق این است که این اسم عربی است چه در جمهرة آرد: صعفقه نزاری جسم است واشتقاق صعفوق از این کلمه است. (المعرب ذیل ص219). رجوع به صعافق و صعافقه و صعفقی شود.

صعفوق.

[صَ] (اِخ) قریه ای است به یمامة و از آن قناتی شکافته است که به نهری بزرگ روان است و بعضی صعفوقة خوانند و تا را بخاطر تأنیث آرند. (معجم البلدان).

صعفوقة.

[صَ قَ] (اِخ) رجوع به صعفوق شود.

صعفة.

[صَ فَ] (ع اِ) لرزه که از بیم یا سردی و جز آن گیرد. (منتهی الارب).

صعق.

[صَ / صَ عَ] (ع مص) بیهوش گردیدن. (منتهی الارب). بیهوش شدن. (بحر الجواهر) (ترجمان علامهء جرجانی). بیهوش شدن و مردن. (دهار). بیهوش شدن و بمردن. (مصادر زوزنی). || در اصطلاح صوفیه مرتبهء فنا است در حق. کذا فی کشف اللغات و فی الجرجانی. صعق عبارت از فانی شدن در حق است، هنگامی که تجلی ذاتی حق بوسیلهء انواری که جز ذات حق ماسوی الله را محترق کند بر بندگان خاص حق وارد شود. (کشاف اصطلاحات الفنون). || سخت آواز شدن. (اقرب الموارد).

صعق.

[صَ عَ] (ع اِمص) سختی آواز. (اقرب الموارد). || (اِ) آواز سخت. (منتهی الارب). || صدمه. (منتهی الارب). مرگ. (اقرب الموارد).

صعق.

[صَ عِ] (ع ص) آنکه بشنیدن آواز سخت بیهوش گردیده باشد. || منتظر و متوقع صاعقه از شدت هول. || مرد سخت آواز. (منتهی الارب).

صعق.

[صَ عِ] (اِخ) لقب خویلدبن نفیل. (منتهی الارب).

صعق.

[صُ عِ / صِ عِ] (اِخ) دلاوری بود بنی کلاب را. (منتهی الارب).

صعق.

[صُ] (اِخ) نصر گوید: آبی است مر بنی سلمة بن قشیر را. (معجم البلدان).

صعق.

[صَ عَ] (اِخ) آبی است بجنب مردمة بر جانب راست آن و آن بیست چشمه است و بنی سعیدبن قرط از بنی ابی بکربن کلاب را بود. (معجم البلدان).

صعقر.

[صُ قَ] (ع اِ) بیضه های ماهی. (منتهی الارب). و رجوع به صعفر شود.

صعقة.

[صَ قَ] (ع مص) بیهوش گردیدن. (منتهی الارب). بیهوش شدن. (تاج المصادر بیهقی) (مقدمهء لغت میر سید شریف). || (اِمص) بیهوشی. (غیاث اللغات) (منتهی الارب) :
باز از آن صعقه چو با خود آمدم
طور برجا بد نه افزون و نه کم.
مولوی (مثنوی).
|| (اِ) آتش که از آسمان افتد. (منتهی الارب) :
گر جهان فتنه گیرد از چپ و راست
و آتش صعقه پیش و پس باشد.سعدی.
|| دم صور. (منتهی الارب).

صعل.

[صَ / صَ عِ] (ع ص) خرد و باریک سر و گردن از مردم و خرمابن و شترمرغ. || خر پشم ریخته. || دراز از هر چیزی. (منتهی الارب).

صعل.

[صَ عَ] (ع مص) باریک سر و گردن گردیدن. (منتهی الارب).

صعلاء .

[صَ] (ع ص) باریک سر و گردن از مردم و خرمابن و شترمرغ. || خر مادهء پشم ریخته. (منتهی الارب).

صعلکة.

[صَ لَ کَ] (ع مص) درویش کردن کسی را. || سر ساختن برای اشکنه و برآوردن سر آن را. (منتهی الارب): صعلک الثریدة؛ جعل لها رأساً و رفع رأسها. (اقرب الموارد). || فربه کردن تره، شتران را. (منتهی الارب).

صعلوک.

[صُ] (ع ص، اِ) درویش. ج، صعالیک. (منتهی الارب). فقیر و درویش. (غیاث اللغات). درویش. (مهذب الاسماء) :ولا لی اَخ یحکم بین الغنی و الصعلوک. (سندبادنامهء عربی). و اشترک فیها الغنی و الصعلوک. (رحلهء ابن جبیر). || دزد. (مهذب الاسماء). صعالیک العرب، ذؤبانها. (منتهی الارب) : در آن رباط صعلوکی متوطن بود چون آن عدت و اهبت و مال و منال بدید طمع بربست... (سندبادنامه ص218). || جوانمرد عیار. شجاع. جنگاور :
نشود مرد پردل و صعلوک
پیش مامان و بادریسه و دوک.سنائی.
از جملهء شاگردان احمد خربنده که صعلوک و عیار خراسان بوده است. (تاریخ سلاجقهء کرمان).

صعلوک.

[صُ] (اِخ) (دز...) قلعه ای است بر جانب شمال اسفراین. (نزهة القلوب ص149، 390).

صعلوک.

[صُ] (اِخ) وی از جانب احمدبن اسماعیل والی طبرستان بود، چون حسین بن علی الاطروش خروج کرد صعلوک بگریخت و خبر خروج او به احمد داد. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص356). مؤلف زین الاخبار این مرد را ابوالعباس صعلوک ثبت کرده است. (ص17 همان کتاب). و رجوع به احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ص379 شود.

صعلوک.

[صُ] (اِخ) ابوجعفر. چون احمدبن اسماعیل به سال 29 به ری شد و آن ناحیت صافی کرد وی را به ری خلیفت خویش کرد و خود به هرات شد. (احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ص377).

صعلوک.

[صُ] (اِخ) امیری از امرای گیلان بود که بهنگام فرار سلطان محمد از مغول وی را استقبال کرد و سلطان هفت روز نزد او اقامت داشت. (جهانگشای جوینی ج2 ص115).

صعلوک.

[صُ] (اِخ) محمد بن علی. مؤلف حبیب السیر آرد: نصربن احمدبن اسماعیل سامانی وی را بجای سیمجور دواتی والی ری ساخت و او همچنان ببود تا به سال 310 بیمار شد سپس متوجه خراسان گشت و بدامغان درگذشت. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص358).

صعلوک.

[صُ] (اِخ) ملک بهاءالدین. وی یکی از ملوک خراسان است که ایلی مغول پذیرفته بود و جنتمور او را بخدمت اگتای قاآن فرستاد. (تاریخ مغول ص166). و رجوع به جهانگشای جوینی ج2 ص222 شود.

صعلوکی.

[صُ] (اِخ) رجوع به ابوسهل محمد بن سلیمان بن هارون... شود.

صعلوکی.

[صُ] (اِخ) سهل بن سلیمان صعلوکی. رجوع به ابوالطیب سهل سلیمان... شود.

صعلة.

[صَ لَ] (ع ص) خرمابن کج که بیخهای شاخ وی خالی از برگ باشد یا خرمابن کژ بی برگ. || باریک و خردسر و گردن از مردم و از درخت خرما و از شترمرغ. || خرمادهء پشم ریخته. (منتهی الارب).

صعمور.

[صُ] (ع اِ) دولاب یا دلو آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صعناب.

[صِ] (ع مص) صعنب الثریدة؛ فراهم آورد میان اشکنه را و جدا و ممتاز کرد سر آن را. (منتهی الارب). جمع وسطها و قور رأسها. (اقرب الموارد). رجوع به صعنبة شود.

صعنب.

[صَ نَ] (ع ص) خردسر از مردم و جز آن. (منتهی الارب).

صعنبة.

[صَ نَ بَ] (ع مص) فراهم آوردن میان اشکنه را و جدا و ممتاز کردن سر آن را. (منتهی الارب). و رجوع به صعناب شود. || منقبض و ترنجیده شدن. (منتهی الارب).

صعنبی.

[صَ نَ با] (اِخ) قریه ای است به یمامة و ابومحمدبن اسود گوید: در بلاد بنی عامر است و در کتاب فتوح آمده است که عثمان بن عفان، خباب بن ارت را قریه ای در سواد به اقطاع داد که آن را صعنبی می گفتند. (معجم البلدان).

صعو.

[صَعْوْ] (ع اِ) جِ صَعوَة. (منتهی الارب). رجوع به صعوة شود. || (مص) خرد و باریک شدن سر کسی. || بانگ کردن چوزه. (منتهی الارب).

صعو.

[صَ] (اِخ) وی جد جعفربن محمد بن ابراهیم بن حبیب صیدلانی مکنی به ابوبکر و معروف به ابن ابی الصعو است. (الانساب سمعانی ص352 برگ ب).

صعوات.

[صَ] (ع اِ) گفته اند جِ صَعوَة است. (منتهی الارب).

صعوبات.

[صُ] (ع اِ) جِ صُعوبَة است. رجوع بدان لغت شود.

صعوبة.

[صُ بَ] (ع مص) دشوار شدن کار و مشکل گردیدن. (منتهی الارب). دشخوار شدن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). دشوار شدن. (دهار). || (اِمص) دشواری. (غیاث اللغات). سختی. عسرت. ناخواری. خلاف سهولت :
سهل باشد صعوبت ظلمات
گر بدست آید آب حیوانم.سعدی.
|| سرکشی و شموسی. ضد ذل.

صعود.

[صُ] (ع مص) ببالا برشدن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی). ببالا رفتن. (مصادر زوزنی) (غیاث اللغات). بالا رفتن. (بحر الجواهر). برآمدن. (منتهی الارب) (بحر الجواهر). برشدن. عروج. ارتقاء. مقابل نزول.

صعود.

[صَ] (ع ص، اِ) جای بلند. (منتهی الارب). || عقبهء دشوار. (ترجمان علامهء جرجانی). عقبهء دشوارگذار. (منتهی الارب). || راه بلند در کوه. (دهار). || امر دشوار. (منتهی الارب). || ناقه ای که بچهء ناقص زاده پس آن را بر بچهء سال گذشته مهربان تا شیر دهد. الناقة تخدج فتعطف علی ولد عام اول. (اقرب الموارد). اشتر، که بچه بیفکند و بر بچهء دیگر شیر دهد. (مهذب الاسماء). || (اِمص) بلندی، ضد هبوط. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). || مشقت. (منتهی الارب).

صعود.

[صَ] (اِخ) کوهی است در دوزخ. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب).

صعود.

[صُ] (اِخ) حافظ میرمحمد علی. وی یکی از شعرای هندوستان است و نسب او به امام جعفر صادق علیه السلام پیوندد. یکی از اجداد وی از ایران بخطهء گجرات هندوستان مهاجرت کرد و صعود در شهر احمدآباد از آن بلاد متولد شد و در شاهجهان آباد میزیست. ازوست:
ز بس که حد نبود وصف دلستان مرا
همیشه جنگ بود با زبان دهان مرا
شبی بخانهء من گر ترا گذر افتد
بجای کعبه پرستند آستان مرا.
(قاموس الاعلام ترکی).

صعوداء .

[صَ] (ع ص) عقبهء دشوارگذار. (منتهی الارب).

صعود تدویری.

[صُ دِ تَدْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بودن کوکب است در نطاق سوم و چهارم تدویر.

صعود حاملی.

[صُ دِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بودن کوکب است در نطاق سوم و چهارم حامل.

صعود شمالی.

[صُ دِ شِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بودن کوکب فوق الارض در جانب شمال است.

صعود کردن.

[صُ کَ دَ] (مص مرکب)برشدن. برآمدن. بررفتن. ارتقاء. رجوع به صعود شود.

صعود و نزول.

[صُ دُ نُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) برشدن و فرود آمدن. بالا رفتن و پائین آمدن.

صعوط.

[صَ] (ع اِ) داروی به بینی ریختنی. (منتهی الارب).

صعون.

[صِ وَن ن] (ع ص) شترمرغ نر باریک گردن خردسر یا عام است. (منتهی الارب). اشترمرغ خردسر. (مهذب الاسماء).

صعونة.

[صِ وَنْ نَ] (ع ص) تأنیث صعون. رجوع به صعون شود.

صعوة.

[صَ وَ] (ع اِ) مرغی است کوچک. فارسی سنگانه و هندی ممولا. ج، صعو و صعاء و صعوات. (منتهی الارب). مرغی است برابر گنجشک که سینهء سرخ دارد. (غیاث اللغات). آبدارک. (مهذب الاسماء). نژندک مرغی است. (مهذب الاسماء). مرغی است خرد که سری سرخ دارد. (تاج العروس). دال پَرَه. (زمخشری). وَصَع. (منتهی الارب). سریچه. دختر صوفی. عائشهء لب جوی. دم سیجه. ترترک. تزندر. تز. تژ. تر :(1)
جمله صید این جهانیم ای پسر
ما چو صعوه مرگ بر سان زغن.رودکی.
ز عدل تست بهم باز و صعوه در پرواز
ز حکم تست شب و روز را بهم پیوند.
(منسوب به رودکی).
تا صعوه بمنقار نگیرد دل سیمرغ
تا پشه نکوبد به لگد خرد سر پیل.منجیک.
ابله آن گرگی که او نخجیر با شیر افکند
احمق آن صعوه که او پرواز با عنقا کند.
منوچهری.
شبانگه بس گران باشی بخسبی بی نماز آنگه
چو صعوه مر صبوحی را سبک باشی سحرگاهان.
ناصرخسرو.
دل را به هجر یار صبوری صواب نیست
از صعوه ای محال بود صید کرگدن.
ادیب صابر.
شارک چو مؤذن بسحر حلق گشاده
آن ژولک(2) و آن صعوه از آن داده اذان را.
سنائی.
از تربیت نمودن تو مهتر کریم
روباه شیر گردد و صعوه شود کلنگ.
سوزنی.
معده و حلق ما و نعمت تو
طعمهء صعوه و گلوی عقاب.انوری.
حال ذره به آفتاب رسان
راز صعوه بشاهباز فرست.خاقانی.
صعوه آمد جان نحیف و تن نزار
پای تا سر همچو آتش بیقرار.عطار.
ساحرانش بنده بودند و غلام
اندر افتادند چون صعوه به دام.مولوی.
لیک لقمه یْ باز آنِ صعوه نیست
چاره اکنون آب روغن کردنی است.مولوی.
بسی نماند که در عهد رای و رأفت او
به یک مقام نشینند صعوه و شاهین.سعدی.
عقاب آنجا که در پرواز باشد
کجا آن صعوه صیدانداز باشد.وحشی.
|| شتر مادهء خردسر. (منتهی الارب).
(1) - Parum quiescens ,Paruas. (2) - ن ل: ژورک.

صعوه.

[] (اِخ) یکی از هفت شهر مؤتفکات است و آن ولایتی بود که چون خدا لوط را پیغمبری داد او را بدانجا فرستاد. (تاریخ گزیده ص35).

صعوی.

[صَ] (ع ص نسبی) منسوب به صعو. رجوع به صعو شود.

صعیب.

[صُ عَ] (اِخ) کوهی است و آن را صعین هم گویند. (منتهی الارب).

صعید.

[صَ] (ع اِ) خاک یا روی زمین. ج، صُعُد و صُعُدات. (منتهی الارب). روی زمین. (ترجمان علامهء جرجانی). روی زمین و خاک بر روی زمین. (مهذب الاسماء). خاک و روی زمین. (غیاث اللغات). || راه. (منتهی الارب).

صعید.

[صَ] (اِخ) وادیی است نزدیک وادی القری و در آن مسجدی است رسول خدا (ص) را که هنگام رفتن به تبوک آن را عمارت کرد. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صعید.

[صَ] (اِخ) اصمعی در کتاب الجزیره هنگامی که منازل بنی عقیل و عامل را استقصاء کرده بقیهء ارض عامل را صعید دانسته است. (معجم البلدان).

صعید.

[صَ] (اِخ) بلادی بزرگ و واسع بود به مصر و در آن چند شهر بزرگ است و از آن جمله اسوان و آن اول این بلاد از ناحیهء جنوب است. سپس قوص و قفط و اخمیم و بهنسا و شهرهای دیگر باشد و صعید بر سه قسمت منقسم شود: 1- صعید اعلی و حدّ آن اسوان و آخر آن نزدیک اخمیم است. 2- و دیگر از اخمیم است تا بهنسا. 3- صعید ادنی و آن از بهنسا است تا نزدیک فسطاط.
ابو عیسی التویس یکی از کُتّاب اعیان آرد که صعید نهصد و پنجاه و هفت قریه است و صعید در جنوبی فسطاط ولایتی است که دو کوه آن را احاطه کرده است و نیل میان آن دو کوه جاری است و قریه ها و شهرها بر دو سوی آن به نیل نگرد و باغها و بستانهائی که بجانب آن بود سرزمین میان واسط و بصره را نیک ماند. و صعید را عجائبی بزرگ و آثاری قدیم است. در شهرها و کوههای آن مغاره هاست پر از لاشه های مردم و پرندگان و گربه ها و سگها، همگی پوشیده در کفن های سخت درشت از کتان درشت که عدل هائی را ماند که در آن از مصر قماش آرند و کفن بر هیئت قنداق مولود است و پوسیده نشود و چون کفن از حیوان گشایند هیچ گونه دیگرگون نشده باشد. هروی گوید: دخترکی را دیدم که کفن او گشوده بودند و در دست و پای وی اثر خضاب حنا بود. و چنان شنیدم که مردم صعید بسا چاه ها بکنند و به آب رسند سپس بدانجا گورها بینند تراشیده از سنگ پوشیده به سنگ دیگر و چون سر آن بگشایند و هوا بدان رسد از هم بپاشد از پس آنکه یک پاره بوده است و چنان پندارند که مومیای مصری را از سر این مردگان گیرند و آن از معدنی فارسی نیکوتر است و در صعید سنگی است بمانند دینارهای سکه زده و بر آن رباعیاتی است مانند سکه و سنگ آن بسان عدس است و آن بسیار است و چنان دانند که آن سنگها دینارهای فرعون و کسان اوست که خدای تعالی آن را مسخ کرده است. (معجم البلدان). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صعیداء .

[صُ عَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

صعید ادنی.

[صَ دِ اَ نا] (اِخ) رجوع به صعید شود.

صعید اسفل.

[صَ دِ اَ فَ] (اِخ) رجوع به صعید شود.

صعید اعلی.

[صَ دِ اَ لا] (اِخ) رجوع به صعید شود.

صعید مصر.

[صَ دِ مِ] (اِخ) رجوع به صعید شود.

صعیراء .

[صُ عَ] (اِخ) زمینی است مقابل صعنبی. (منتهی الارب) (معجم البلدان). ابوزیاد انشاد کرده است :
فاصبحت بصعنبی منها ابل
و بالصعیراء لها نوح زجل.(معجم البلدان).

صغ.

[صَغ غ] (ع مص) بسیار خوردن. (منتهی الارب).

صغا.

[صَ] (ع اِمص) میل. (منتهی الارب).

صغائر.

[صَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ صغیرة است. رجوع به صغایر و رجوع به صغیرة شود.

صغاب.

[صُ] (ع اِ) بیضه های شپش. (منتهی الارب).

صغاد.

[صُ] (اِخ) یکی از دهستانهای دوازده گانهء بخش مرکزی شهرستان آباده. حدود و مشخصات آن بقرار زیر است: از شمال کوه بیدعلم و مادوان، از باختر ارتفاعات خاروه، از جنوب کوه کمرچناران و کل یک، از خاور جلگهء آباده. این دهستان تقریباً در شمال بخش واقع، هوای آن معتدل مایل به سردسیری، آب مشروب و زراعتی آن از قنات و چشمه و نهر اهروان تأمین میشود. محصولات عبارتند از: غلات، کشمش، بادام، حبوبات. شغل اهالی زراعت و باغبانی. صنعت دستی معموله قالی و پارچه بافی. از 9 آبادی تشکیل شده نفوس آن در حدود 4300 تن و قراء مهم آن عبارتند از: صغاد، بهمن، شورجستان. در قسمت جنوب و باختر این دهستان، طوایف شش بلوکی از ایل قشقائی ییلاق میکنند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

صغاد.

[صُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فسا. 5000گزی باختر فسا. جلگه، معتدل و مالاریائی، سکنه 65 تن، آب آن از قنات، محصول آن غلات، حبوبات، پنبه، تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

صغاد.

[صُ] (اِخ) ده مرکز دهستان صغاد بخش مرکزی شهرستان آباده. 12000گزی باختر آباده کنار راه فرعی آباده به صغاد. جلگه، معتدل، سکنهء آن 500 تن، آب آن از قنات، محصول آن غلات، تریاک، انگور است. شغل اهالی زراعت، باغبانی و صنعت دستی قالی و گیوه بافی است. دبستان دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

صغاده.

[صُ دِ] (اِخ) دهی از دهستان و بخش خفر شهرستان جهرم. 3000 گزی جنوب باب انار، 2000 گزی شوسهء شیراز به خفر و جهرم. جلگه، گرمسیر و مالاریائی و سکنهء آن 231 تن است. آب آن از قنات و رودخانهء قره آغاج و محصول آن بادام، مرکبات، انار، تریاک و جزئی غلات و شغل اهالی باغبانی و زراعت است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

صغار.

[صِ] (ع ص، اِ) جِ صغیر. (منتهی الارب). مقابل کبار :
خلق ندانم بسخن گفتنش
در همه گیتی ز صغار و کبار.منوچهری.
بدین صفات جهانی بزرگ دیدم و خوب
در این جهان دگر بیعدد صغار و کبار.
ناصرخسرو.
همه داده گردن بعلم و شجاعت
وضیع و شریف و صغار و کبارش.
ناصرخسرو.
قیصر رومی بقصر مشرف او در
روز مظالم ز بندگان صغار است.
ناصرخسرو.
جزعی خاست از امیر و وزیر
فزعی کوفت بر صغار و کبار.مسعودسعد.
اکابر همه عالم نهاده گردن طوع
بر آستان جلالش چو بندگان صغار(1).
سعدی.
(1) - صغار در این بیت بمعنی مفرد استعمال شده است.

صغار.

[صَ] (ع مص) خوار شدن. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی) (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (مصادر زوزنی). || مائل به غروب شدن آفتاب. (منتهی الارب). || (اِمص) خواری. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (دهار) (مهذب الاسماء). || کوچکی. (غیاث اللغات). || (اِ) سقم. (منتهی الارب) (غیاث اللغات).

صغار.

[صُ] (ع ص) خرد. (منتهی الارب) (بحر الجواهر) (مهذب الاسماء). صغیر. (اقرب الموارد).

صغارة.

[صَ رَ] (ع مص) خوار شدن. (منتهی الارب). || مائل به غروب شدن آفتاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خرد گردیدن. (منتهی الارب). || (اِمص) خردی. (منتهی الارب). || خردی قدر و منزلت. (منتهی الارب).

صغان.

[صَ] (اِخ) معرب چغان است. رجوع به چغان شود.

صغانة.

[صَ نَ] (معرب، اِ) از آلات سرود است. معرب چغانه. (منتهی الارب). چغانه. (مهذب الاسماء) (السامی). کمانچه. (زمخشری).

صغانی.

[صَ] (ص نسبی) منسوب است به مدینهء صغانیان. (منتهی الارب). نسبت است به صغان، چغان و در این نسبت صاغانی نیز گفته اند و آن خلطی است. رجوع به صاغان شود.

صغانی.

[صَ] (اِخ) احمدبن محمد. رجوع به احمدبن محمد صاغانی شود.

صغانی.

[صَ] (اِخ) حسن بن محمد بن حسن. رجوع به رضی الدین صغانی شود.

صغانی.

[صَ] (اِخ) فضل بن عباس مکنی به ابوالفضل. از مشاهیر فقها و محدثین است و در فقه و حدیث آثاری معتبر دارد. وی به سال 420 ه . ق. درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صغانی.

[صَ] (اِخ) محمد بن اسحاق. رجوع به محمد بن اسحاق صغانی شود.

صغانیان.

[صَ] (اِخ) معرب چغانیان است. رجوع به چغانیان شود.

صغایر.

[صَ یِ] (ع ص، اِ) جِ صغیرة. رجوع به صغیره و صغائر شود.

صغبان.

[صِ] (معرب، اِ) سکبینج است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به سکبینج و سکبینة و رجوع به صغبین شود.

صغبلة.

[صَ بَ لَ] (ع مص) سبک چرب کردن طعام را. (منتهی الارب).

صغبین.

[صِ] (معرب، اِ) سکبینج است. (منتهی الارب) (فهرست مخزن الادویة). رجوع به سکبینج و سکبینة و رجوع به صغبان شود.

صغد.

[صُ] (اِخ) رجوع به سغد شود.

صغدبیل.

[صُ دُ] (اِخ) شهری است به ارمینیه بر نهر کر از جانب شرقی مقابل تفلیس و آن را نوشیروان بنا کرد... (معجم البلدان). نام شهری به ارمنیه. (دمشقی). در دشت خزر از اقلیم پنجم است. انوشیروان عادل ساخت. (نزهة القلوب ج3 ص255).

صغدناقوس.

[صُ دِ] (اِخ) نام سغدیان است به نقل ابوریحان بیرونی. (ایران باستان چ اول ص954) رجوع به سغدیان و رجوع به ایران باستان (صفحهء مذکور) شود.

صغدی.

[صُ] (ص نسبی) نسبت است به صغد، سغد. رجوع به سغدی شود.

صغدی.

[صُ] (اِخ) صالح بن عمران. رجوع به صالح بن عمران سغدی شود.

صغر.

[صِ غَ] (ع اِمص) خردی یا خردی تن. (منتهی الارب). خردی و کوچکی. (غیاث اللغات). کوچکی. کم سالی. مقابل کِبَر :
همی یاد دارم ز عهد صغر
که عیدی برون آمدم با پدر.سعدی.
- صغر سن.؛ رجوع به همین کلمه شود.
|| (مص) خرد گردیدن. || خوار شدن. (منتهی الارب). || مائل به غروب شدن آفتاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صغر.

[صُ] (ع مص) خوار شدن. (منتهی الارب). || مائل به غروب شدن آفتاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِمص) خواری. (منتهی الارب). || (اِ) سقم. (منتهی الارب).

صغر.

[صَ غَ] (ع مص) خرد گردیدن. (منتهی الارب).

صغر.

[صَ غَ] (اِخ) کوهی است بین مدینه و سیاله برابر عبود و راه مدینه بین این دو کوه است. (معجم البلدان ذیل عبود و صغر).

صغر.

[صُ غَ] (ع اِ) جماعت. (منتهی الارب).

صغر.

[صُ غَ] (اِخ) رجوع به زغر شود.

صغراء .

[صُ غَ] (ع ص، اِ) جِ صغیر. (منتهی الارب). رجوع به صغیر شود.

صغرات.

[صُ] (معرب، اِ) معرب جغرات است یعنی ماست. رجوع به جغرات شود.

صغراغون.

[صَ] (اِ) نام مرغی است زردرنگ. (آنندراج).

صغران.

[صُ] (ع مص) خرد گردیدن. (منتهی الارب). || خوار شدن. (منتهی الارب). || مائل شدن آفتاب به غروب. (منتهی الارب). || (ص) خرد. (منتهی الارب).

صغران.

[صَ] (اِخ) عمرانی گوید موضعی است. (منتهی الارب).

صغر سن.

[صِ غَ رِ سِن ن] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) خردی عمر و خردسالی. (غیاث اللغات) (آنندراج).
- صغر سن گرفتن؛ در تداول عامهء امروز گرفتن حکم از مراجع رسمی قضائی است مبتنی بر اینکه سن شخص از میزانی که در شناسنامهء او قید گردیده بفلان مقدار کم تر است، سپس ادارهء آمار مکلف است حکم محکمه را در شناسنامه و سوابق متقاضی ثبت نماید.

صغر نبض.

[صِ غَ رِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ناقص بودن نبض در درازی و پهنی و بلندی. رجوع به رگ شناسی ابن سینا چ انجمن آثار ملی ص23 شود.

صغرنة.

[صَ رَ نَ] (ع مص) خود را به بچگی زدن. (دزی ص833). || مانند بچه بازی کردن. (دزی ص833). || کودک بوجود آوردن. (دزی ایضاً).

صغرة.

[صِ رَ] (ع ص) کوتاه تر: یقال: انا من صغرتهم؛ ای اصغرهم و کذا انا من الصغرة. (منتهی الارب).

صغرة.

[صَ غَ رَ] (ع ص، اِ) جِ صاغر. (منتهی الارب). رجوع به صاغر شود.

صغری.

[صُ را] (ع ن تف) تأنیث اصغر. (منتهی الارب). زن کوچکتر و هر شی ء مؤنث که کوچک باشد. (غیاث اللغات). خردتر. کوچک تر. صغیرتر : بر وجود خویش که عالمی صغری است اندیشه گماشت که این نقش که گماشت؟ (ترجمهء تاریخ یمینی). || (اِ) در اصطلاح اهل منطق قضیه ای است که اصغر در آن باشد. یکی از دو مقدمتین شامل اصغر. رجوع به قضیه و رجوع به اصغر شود.
- غیبت صغری؛ در نزد شیعهء اثناعشریه بر مدتی قریب هفتاد و چهار سال گفته میشود که امام دوازدهم آنان محمد بن الحسن العسکری از دیده ها ناپدید گشت و در این مدت چهار تن بنام عثمان بن سعید عمروی، محمد بن عثمان، حسین بن روح، علی بن محمد سمری که سفرای وی هستند، واسطهء او و مردم بودند و پس از مرگ علی بن محمد سمری دیگر نایبی از جانب امام تعیین نشد. لاجرم شیعیان از سال 329 هجری به بعد را که سال مرگ علی بن محمد سمری است(1) غیبت کبری نامند برابر آن هفتاد و چهار سال که غیبت صغری است. (تلخیص از منتهی الاَمال). نقل صاحب منتهی الاَمال در تحدید مدت غیبت صغری در صورتی صحیح است که آغاز غیبت صغری را از سال تولد امام عصر یعنی سال 255 بدانیم ولی باید دانست که امام حسن عسکری به سال 260 ه . ق. درگذشته است و در فاصلهء این پنج سال جمعی از اصحاب امام حسن عسکری امام عصر را در خانهء پدر و نزد او دیده اند، بنابراین اگر غیبت صغری را بدان معنی که ذکر شد تفسیر کنیم می بایست آغاز آن را از سال 260 یعنی سال وفات امام حسن عسکری (ع) بدانیم پس مدت غیبت صغری مجموعاً شصت و نه و یا شصت و هشت سال خواهد بود. رجوع به غیبت صغری و رجوع به مهدی شود.
(1) - ریحانة الادب نیز سال وفات وی را نیمهء شعبان 329 دانسته و صاحب نخبة المقال نیز همین تاریخ را ضبط کرده و گوید:
و السمری عادل ذوالعزم
وقد توفی «لسقوط النجم» = 329.
ولی صاحب حبیب السیر فوت علی بن محمد را نیمهء شعبان سال 328 نوشته است. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص11).

صغری.

[صُ] (ع ن تف) ممال صُغری :
به تیرماه بهاری شکفت حضرت را
گشاده چهره تر از کارنامهء مانی
بزرگوارا شهرا که شهر غزنین است
چه شهر عالم کبری به عالم صغری.
ابوالفرج رونی (دیوان ص119، 120).
رجوع به صغری شود.

صغری.

[صُ را] (اِخ) (فاطمهء...) رجوع به فاطمهء صغری شود.

صغریات.

[صُ رَ] (ع ص، اِ) جِ صغری. رجوع به صغری شود.

صغری و کبری.

[صُ را وَ کُ را] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) دو مقدمهء قضیه ای که از تألیف آن قولی (نتیجه) بوجود می آید. چون العالم متغیرٌ و کل متغیر حادثٌ. مقدمهء نخست را صغری و مقدمهء دوم را کبری نامند و از ترکیب این دو قضیه نتیجه ای بدست آید که فالعالم حادث. رجوع به قضیه شود.

صغصاغ.

[صِ] (ع مص) شانه کردن موی کسی را و به روغن اندودن. || نیک چرب کردن اشکنه را. (منتهی الارب).

صغل.

[صَ غِ] (ع ص) مرد خرد و حقیرجثهء لاغر باریک قدم مضطرب خلقت بی آرام بدخوی بدخوار. (منتهی الارب). آنکه بزاد برآمده باشد به تن خرد. (مهذب الاسماء).

صغلوئیه.

[صَ ئی یِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مرغک بخش راین شهرستان بم. 76 هزارگزی جنوب خاوری راین، کنار شوسهء جیرفت به بم. سکنهء آن 20 تن است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

صغو.

[صَغْوْ] (ع مص) میل کردن یا میل کردن کام دهن و یکی از دو جانب وی. || مائل شدن آفتاب به غروب. || مائل شدن نجوم به غروب. || (اِمص) میل، یقال: صغوه معک؛ یعنی میل او بسوی تست. (منتهی الارب).

صغو.

[صِغْوْ] (ع اِمص) میل. (منتهی الارب).

صغو.

[صُ غُوو] (ع مص) میل کردن یا میل کردن دهن و یکی از دو جانب وی. || مائل شدن آفتاب به غروب. || مائل شدن نجوم به غروب. (منتهی الارب).

صغوا.

[صَ] (اِخ) صغوی به نقل سکری موضعی است در قول تأبط شرا :
و اذهب صریم نحلن بعدها
صغوا و حلن بالجمیع الحوشبا.
(معجم البلدان).

صغواء .

[صَ] (ع اِ) آفتاب مائل به غروب. (منتهی الارب).

صغوالبئر.

[صِ وُلْ بِ] (ع اِ مرکب) کرانهء چاه. (منتهی الارب).

صغوالدلو.

[صِ وُدْ دَلْوْ] (ع اِ مرکب)کنارهء دلو که دوتا باشد. (منتهی الارب).

صغوالمغرفة.

[صِ وُلْ مِ رَ فَ] (ع اِ مرکب) شکم کفلیز. (منتهی الارب).

صغی.

[صَ] (ع مص) میل کردن. (منتهی الارب) (مصادر زوزنی). || بچسبیدن. (تاج المصادربیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی). || شنیدن. لغتی است در ص غ و. (منتهی الارب).

صغی.

[صُ غی ی] (ع مص) میل کردن. || میل کردن کام دهن و یکی از دوجانب وی. || شنیدن. لغتی است در ص غ و. (منتهی الارب).

صغی.

[صِ غَنْ] (ع مص) میل کردن. (منتهی الارب). || میل کردن کام دهن و یکی از دو جانب وی. (منتهی الارب).

صغیر.

[صَ] (ع ص) خرد. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی) (مهذب الاسماء). خرد و کوچک. (غیاث اللغات). کوچک. (مفاتیح العلوم خوارزمی). مقابل کبیر :
چون نگه کرد بدان دخترکان مادر پیر
سبز بودند یکایک چه صغیر و چه کبیر.
منوچهری.
بر شاخ نار بشکفهء سرخ شاخ نار
چون از عقیق، نرگس دانی بود صغیر.
منوچهری.
- صغیرالانسان؛ نابالغ. خردسال. بمردی نارسیده. کودک. خواب نادیده :
ای پسر همچو میر میری تو
او کبیر است و تو امیر صغیر.ناصرخسرو.
|| نوعی از اشتقاق. || قسمی از ادغام. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- نبض صغیر؛ نبضی که ناقص باشد در طویلی و عریضی و شاهقی : و نبض، صغیر و بول ناری و بوی آن تیز باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اگر اندر کاری است که پسندیده و ستوده باشد... نبض صغیر باشد و حرکت چشم بر حال اعتدال. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- صغیر و کبیر؛ خرد و بزرگ.

صغیر.

[صَ] (اِخ) لقب محمد تاسع از ملوک بنی نصر غرناطه. رجوع به محمد تاسع شود.

صغیر.

[صُ غَیْ یِ] (ع ص مصغر) تصغیر صغیر است. (منتهی الارب).

صغیرالنصف.

[صَ رُنْ نِ] (ع اِ مرکب) نام قسمی خط عربی اختراع ذوالریاستین فضل بن سهل. (الفهرست ابن ندیم ص13).

صغیرة.

[صَ رَ] (ع ص) تأنیث صغیر. رجوع به صغیر شود. || گناه خرد. (مهذب الاسماء). مقابل کبیرة :
اقرار کرده بر گنه خود به سرّ و جهر
نی شرم از صغیره و نه از کبیره ننگ.
سوزنی.
به یک صغیره مرا رهنمای شیطان بود
به صد کبیره کنون رهنمای شیطانم.سوزنی.
رجوع به کبیرة شود.

صغییر.

[صُ غَیْ یِ] (ع ص مصغر) به سه یا، نیز مصغر صغیر است. (منتهی الارب). رجوع به صغیر شود.

صف.

[صَف ف] (ع اِ) قوم صف زده و در صف ایستاده. ج، صُفوف. (منتهی الارب). رسته. (ترجمان علامهء جرجانی) (مهذب الاسماء) (السامی). حَصیر. (منتهی الارب). حِلاق. (منتهی الارب). سِکاک. (منتهی الارب). نخ. (صحاح الفرس) :
صف دشمن ترا ناستد پیش
ور همه آهنین ترا(1) باشد.شهید.
صف دشمنان سربسر بردرد
ز گیتی سوی هیچ کس ننگرد.فردوسی.
میان دو صف آن دو شیر دژم
همی بود با یکدگرشان ستم.فردوسی.
که ما در صف کارزار و نبرد
چگونه برآریم از آورد گرد.فردوسی.
در باغ کنون حریرپوشان بینی
بر کوه صف گهرفروشان بینی.منوچهری.
تو گوئی بباغ اندر آن روز برف
صف ناژ بود و صف عرعران.منوچهری.
زیر تو تخت زرین بر سرت چتر دیبا
زین سو صف غلامان زآن سو صف جواری.
منوچهری.
بونصر از صف بیرون آمد و بتازی رسول را بگفت تا برپای خاست... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص377).
هزارت صف گل دمیده ز سنگ
ز صد برگ و دو روی وز هفت رنگ.
اسدی.
صفّ پیشین شیعیان حیدرند
جز که شیعت دیگران صف النعال.
ناصرخسرو.
بنمایم دوازده صف راست
همه تسبیح خوان بی آواز.ناصرخسرو.
همی حیران و بی سامان و پژمان حال گردیدی
اگر دیدی بصفّ دشمنان سام نریمانش.
ناصرخسرو.
ابلهانه جواب داد از صف
کزپی خرقه و جماع و علف.سنائی.
اندر آن صف که زور دارد سود
مرد را مرغ دل نباید بود.سنائی.
در صفّ و سجده از قد و پیشانی ملوک
نون و القلم رقم زده بر آستان اوست.
خاقانی.
قفل که بر لب نهی از لب معشوق ساز
پای که از سر کنی در صف عشاق نه.
خاقانی.
چنبر کوس او خم فلک است
ساقی کاس او صف ملک است.خاقانی.
هر شب که به صفه های افلاک
صفها زده میهمان ببینم.خاقانی.
آن کیست که در صف غلامانش
صد رستم سیستان ندیده ست.خاقانی.
چه باشد که خاقانی از صدر خاقان
برای نشست آخرین صف گزیند.خاقانی.
مور که مردانه صفی می کشد
از پی فردا علفی می کشد.نظامی.
مردی نه ای و خدمت مردی نکرده ای
و آنگاه صف صفّهء مردانت آرزوست.
سعدی.
چه مردی کند در صف کارزار
که دستش تهی باشد و کار زار.سعدی.
عَرَق؛ صف اسبان و مرغان و هر چه صف زده باشد. (منتهی الارب). رَزدَق؛ صف مردم. (منتهی الارب). نَیسَب؛ صف مورچه. (منتهی الارب).
و با آراستن، بستن، درست کردن، دریدن، راست کردن، زدن، شکستن، کشیدن و غیره ترکیب گردد. رجوع به ذیل هر یک از این کلمات شود.
- صف نماز؛ رده ای که مردم برای نماز بندند در مسجد و جز آن.
- صف سماطین.؛ رجوع به سماطین شود.
|| جنگ. نبرد مجازاً :
پیش تیغ تو روز صف دشمن
هست چون پیش داس نو کرپا.رودکی.
|| بازار. راسته : خواهندهء مغربی در صف بزازان حلب دیدم... (گلستان). || دسته. دستهء زنبور عسل یا حشرات دیگر که با هم زندگی میکنند. (دزی). || سومین بخش یک گروه. (دزی). || اتحاد بین قبائل. (دزی).
(1) - این کلمه در صحاح الفرس خطی نسخهء کتابخانهء مؤلف «نزا» ضبط شده است.

صف.

[صَف ف] (ع مص) در صف جنگ و جز آن ایستاده کردن قوم را. (منتهی الارب). رسته کردن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). || صفه ساختن زین را. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). || گوشت در سیخ کشیدن. (منتهی الارب). گوشت تنک باز کردن تا بریان شود. (تاج المصادر بیهقی). || در دو شیردوشه یا زاید پی یکدیگر دوشیدن ناقه را. || گستردن مرغ هر دو بازو را. (منتهی الارب). || مقابل دف، آرام بودن و سکون بال گاه پریدن چنانکه در دال و کرکس و باز و جز آن از جوارح و طیور. و آن پرنده که صف آن بیش از دف آن بود حرام گوشت است. || بصف کشیدن شتران پایها را. (منتهی الارب). || مزیت داشتن. برتر بودن. (دزی). || خود را بجای بلند کشانیدن. (دزی).

صف.

[صَف ف] (اِخ) ضیعه ای است در معرة که سیف الدولة آن را به متنبی به اقطاع داد و او از آنجا به دمشق و از دمشق به مصر گریخت. (معجم البلدان).

صف.

[صَف ف] (اِخ) سورهء شصت و یکمین از قرآن. مدنیه پس از ممتحنه و پیش از جمعه و آن چهارده آیت است. اول آن: سبح لله ما فی السموات و ما فی الارض و هو العزیز الحکیم.

صف.

[صُف ف] (ع اِ) ایوان خانه و دالان. (غیاث اللغات). رجوع به صفه شود.

صف آرا.

[صَ] (نف مرکب) آرایندهء صف. مرتب سازندهء صف. آنکه صف لشکر یا سرباز یا صفوف دیگر را مرتب می کند. و رجوع به صف آرائی و صف آرائی کردن شود.

صف آرائی.

[صَ] (حامص مرکب) عمل صف آرا. رجوع به صف آرا و صف آرای شود.

صف آرائی کردن.

[صَ کَ دَ] (مص مرکب) مرتب کردن صف. آراستن صف. حَزحَزَة. و در تداول امروز مجازاً بمعنی تهدید کردن کسی را به عملی بکار می رود: برای من صف آرائی می کند.

صف آرای.

[صَ] (نف مرکب)صف آراینده. مرتب کنندهء صف. آرایندهء صف. آنکه در شجاعت زیب و زیور صف باشد : به تیر قهر یلان صف آرای و گرز گران سنگ گردان قلعه گشای... (حبیب السیر جزء سیم از ج سوم ص123).

صف آوار.

[صَ] (نف مرکب) جنگی. صف شکن. مبارز :
بدانگه که سالش ده و چار شد
سوار و دلیر و صف آوار شد.
(گرشاسب نامه).

صفا.

[صَ] (ع مص) روشنی. (منتهی الارب). صافی شدن. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). پاک و بی غش و بی کدورت شدن. (غیاث اللغات). || (اِمص) پاکیزگی. (دهار). پاکی. مقابل کدورت، مقابل تیرگی :
دیدی اندر صفای خود کونین
شد دلت فارغ از جحیم و نعیم.ناصرخسرو.
ولیکن تو آن می شمر پارسا
که باطن چو ظاهر ورا باصفاست.
ناصرخسرو.
با صفای دل چه اندیشی ز حس و طبع و نفس
یار در غار است با تو غار گو پرمار باش.
سنائی.
در این نزدیکی آبگیری دانم که آبش بصفا زدوده تر از گریهء عاشق است... (کلیله و دمنه). صفای آب آن چون آئینه بی شک تعیین صورتها نمودی. (کلیله و دمنه).
روح القدس آن صفا کزو دید
از مریم پاک جان ندیده ست.خاقانی.
کرم جستن از عهد خاقانیا بس
کزین تیره مشرب صفائی نیابی.خاقانی.
فروغ فکر و صفای ضمیرم از غم بود
چو غم بمرد، بمرد آن همه فروغ و صفا.
خاقانی.
عکس یک جامش دو گیتی مینماید کز صفاش
آب خضر و آینه جان سکندر ساختند.
خاقانی.
ای خسروی که خاطر تو آن صفا گرفت
کز وی نمونه ای است به هر کشور آینه.
خاقانی.
داد صفاهان ز ابتدام کدورت
گرچه صفا باشد ابتدای صفاهان.خاقانی.
دل چو صافی شد حقیقت را شناسا میشود
از صفا آئینه منظور نظرها میشود.
ظهیرفاریابی.
و خمر کلمات او بر راوق نقد و ارشاد پدر صفا یافته. (ترجمهء تاریخ یمینی نسخهء خطی ص255).
تأمل در آئینهء دل کنی
صفائی بتدریج حاصل کنی.سعدی.
به یک خرد، مپسند بر وی جفا
بزرگان چه گفتند خذ ما صفا.سعدی.
اگر صفای وقت عزیزت را از صحبت اغیار کدورتی باشد اختیار باقی است... (گلستان).
چو هر ساعت از تو به جائی رود دل
بتنهائی اندر صفائی نبینی.سعدی (گلستان).
|| خلوص. یکرنگی. صمیمیت. اخلاص. مودت. (مخصوصاً در اصطلاح عرفا) :
ز صفّ تفرقه برخیز و بر صفّ صفا بگذر
که از رندان شاه آسا سپاه اندر سپاه اینک.
خاقانی.
چون پای درکند ز سر صفهء صفا
سر برکند بحلقهء اصحاب کهف شام.
خاقانی.
خاقانیا عروس صفا را بدست فقر
هر هفت کن که هفت تنان دررسیده اند.
خاقانی.
مرغ قنینه چون زبان در دهن قدح کند
جان قدح بصد زبان لاف صفای نو زند.
خاقانی.
طریق صوفیان ورزم ولیکن از صفا دورم
صفا کی باشدم چون من سر خمّار می دارم.
عطار.
بزرگان که نقد صفا داشتند
چنین خرقه زیر قبا داشتند.سعدی.
مپندار سعدی که راه صفا
توان رفت جز در پی مصطفا.سعدی.
مودت اهل صفا چه در روی و چه در قفا. (گلستان). بزرگی را پرسیدم از سیرت اخوان صفا. (گلستان).
بر سر خشم است هنوز آن حریف
یا سخنی میرود اندر صفا.سعدی.
صبر کن ای دل که صبر سیرت اهل صفاست
چارهء عشق احتمال، شرط محبت وفاست.
سعدی.
ازآن رو هست یاران را صفاها با می لعلش
که غیر از راستی نقشی در آن جوهر نمیگیرد.
حافظ.
|| پاکیزگی: صفای خانه آب است و جارو.
|| طراوت. و با آوردن، دادن، داشتن، کردن، ترکیب گردد. رجوع به ذیل این لغات شود.
- از صفا افتادن؛ بی رونق شدن :
چو بی دماغ شدی گلشن از صفا افتاد
حنا ببند که بخت بهار بگشاید.
تأثیر (ازآنندراج).
- باصفا؛ باطراوت. نَزِه. خرم. دلکش : من در خانه ای بودم بغایت باصفا... (انیس الطالبین بخاری نسخهء خطی مؤلف ص170).
- || بااخلاص. بامودت :
یکی گفت با صوفئی باصفا
ندانی فلانت چه گفت از قفا.سعدی.
- بی صفا؛ بی طراوت. کدر.
- || بی اخلاص. ناصمیمی. بی مودت :
تشنه بر خاک گرم مردن به
کآب سقای بی صفا خوردن.سعدی.
در کوه و دشت هر سبعی صوفیی بدی
گر هیچ سودمند بدی صوف بی صفا.سعدی.
مگر کان سیه نامهء بی صفا
به دوزخ رود لعنت اندر قفا.سعدی.
پرده ای زرنگار در بر داشت
ناگه از روی بی صفا برداشت.سعدی.
|| (اِ) سنگ سخت. (منتهی الارب). سنگ لغزان. (ترجمان علامهء جرجانی). || نام آهنگی از آهنگ های موسیقی. || (اِمص) صلح. آشتی. سازش : می خواهم ایشان را با همدیگر صفا دهم... (انیس الطالبین بخاری نسخهء خطی مؤلف ص116). مرا با اهل خود بحثی شد و در اندک فرصتی باز با او صفا کردم... (انیس الطالبین ایضاً ص116). فرمودند فلان کس با یکی خصومتی کرده است... می خواهم ایشان را با همدیگر صفا دهم. (انیس الطالبین). || (اِ) جِ صفاة. (منتهی الارب). رجوع بدان لغت شود.

صفا.

[صَ] (اِخ) نهری است به بحرین و آن شاخابهء عین محلم است. (معجم البلدان).

صفا.

[صَ] (اِخ) قلعه ای است به بحرین و هجر. ابن فقیه گوید: صفا قصبهء هجر است و یوم الصفا از ایام عرب است. جریر گوید :
ترکتم بوادی رحرحان نساءکم
و یوم الصفا لاقیتم الشعب اوعرا...
(از معجم البلدان).

صفا.

[صَ] (اِخ) بلدی است در بلاد تمیم. (معجم البلدان).

صفا.

[صَ] (اِخ) مکان بلندی است از کوه ابوقبیس، بین آن و مسجدالحرام عرض وادی است که راه و بازار است. نصیب گوید :
و بین الصفا و المروتین ذکرتکم
بمختلف من بین ساع و موجف
و عند طوافی قد ذکرتک ذکرة
هی الموت بل کادت علی الموت تضعف...
(معجم البلدان).
و دامن کوه ابوقبیس صفا است و آنچنان است که دامن کوه را همچون درجات بزرگ کرده اند و سنگها بترتیب رانده که بر آن آستانها روند خلق، و دعا کنند و آنچه می گویند صفا و مروه کنند آن است. (سفرنامه ناصرخسرو چ برلن ص98).
گفت نی گفتمش چو کردی سعی
از صفا سوی مروه بر تقسیم.ناصرخسرو.
این برفراز آنکه تو گوئیش حاجی است
انگار کو(1) به مکه و رکن و صفا شده است.
ناصرخسرو.
به زمزم و عرفات و حطیم و رکن و مقام
به عمره و حجر و مروه و صفا و منی.
ادیب صابر.
رفته و سعی صفا و مروه کرده چار و سه
هم بر آن ترتیب کز سادات و اعیان دیده اند.
خاقانی.
چو دل کعبه کردی سر هر دو زانو
کم از مروهء با صفائی نیابی.خاقانی.
دندانه های برجش یک یک صفا و مروه
سر کوچه های شهرش صف صف منی و مشعر.
خاقانی.
کوه صفا بطرف شرقی مسجد حرام است. (نزهة القلوب چاپ اروپا ج3 ص17).
احرام چه بندیم چو آن قبله نه اینجاست
در سعی چه کوشیم که از مروه صفا رفت.
حافظ.
(1) - این کو به مکه رفت و تو گوئیش حاجی است. انگار گر... (تصحیح مؤلف لغت نامه).

صفا.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان اوغاز بخش باجگیران شهرستان قوچان. 39000گزی جنوب باختری باجگیران سر راه مالرو عمومی باجگیران به بی بهره. کوهستانی. سردسیر. سکنه 106 تن. آب آن از چشمه. محصولات غلات و تریاک. شغل اهالی زراعت، مالداری، قالیچه و گلیم و جوراب بافی. راه مالرو. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

صفا.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان رابر بخش بافت شهرستان سیرجان. 45هزارگزی خاور بافت. سر راه مالرو بافت به سید مرتضی. کوهستانی. سردسیر. دارای 144 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت. راه مالرو. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

صفا.

[صَ] (اِخ) (حاج میرزا...) ملقب به قنبرعلی شاه از مردم مازندران. تولد وی به سال 1212 و وفات او به سال 1291 ه . ق. بوده است و در تکیهء صفائیه جنب کوه طبرک ری مدفون است. (از سعدی تا جامی ص402). و رجوع به طرایق الحقایق ج2 ص107 شود.

صفا.

[صَ] (اِخ) نام وی میرزا ابراهیم و از اعاظم اهالی دارالعلم شیراز و از سلسلهء سادات دشتکی و به وفور ذهن و جودت طبع ممتاز و از فرزندان غیاث الدین منصور و علو نسب وی در آن دیار مشهور... و حریفی شوخ طبع و خندان و ظریفی حریف و نکته دان بود، بصحبت اهل کمال راغب و آنان نیز صحبت وی را طالب بودند. مکرر صحبتش اتفاق افتاد الحق حضرتش در کمال فطانت و کیاست و طبع او در نهایت شکفتگی و سلامت بود... در آخر نادری بعالم بقا شتافت. از اوست:
ای که بی قدرترین ذرهء خاک در عشق
شود از شعشعهء حسن تو خورشید سریر
ای که بر چین جبین همه خوبان جهان
طعنه بر محفل ناز تو زند موج حصیر
چند روزیست که بر صفحهء نظارهء تو
صورت عجز کند خامهء مژگان تصویر...
که شبیخون زده بر مردم چشمت بفسون؟
که نگاه تو بعجز آمده چون طفل اسیر.
(آتشکدهء آذر ذیل احوال شعرای معاصر مؤلف).
و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صفا.

[صَ] (اِخ) لقب شمعون است که پطرس تفسیر فرموده و آن کلمهء یونانی است بمعنی سنگ. یوحنا 1: 42. (قاموس کتاب مقدس).

صفاآباد.

[صَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دوآب بخش اردل شهرستان شهرکرد. 24هزارگزی شمال باختر اردل و 4هزارگزی راه عمومی مالرو. کوهستانی. معتدل. دارای 43 تن سکنه. آب از چشمه. محصول غلات. شغل اهالی زراعت. راه مالرو. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

صفا آوردن.

[صَ وَ دَ] (مص مرکب) خرم ساختن.شادمان کردن با مقدم خود :
رسیدن گل و نسرین بخیر و خوبی باد
بنفشه شادوش آمد، سمن صفا آورد.حافظ.
صفا آوردید؛ خوش آمدید. با قدوم خود ما را خرسند کردید.

صفاء .

[صَ] (ع مص، اِ) رجوع به صفا شود.

صفاءالذهن.

[صَ ئُذْ ذِ] (ع اِ مرکب)رجوع به صفاء ذهن و صفای ذهن شود.

صفائح.

[صَ ءِ] (ع اِ) جِ صفیحة. (منتهی الارب). رجوع به صفیحة شود. || چهار استخوان سر. (منتهی الارب).

صفائح.

[صَ ءِ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

صفائحی.

[صَ ءِ] (ع ص نسبی) منسوب به صفائح. || (اِ) طلق یا چیز دیگر که ورقه ورقه باشد(1): عنبر صفائحی؛ زرنیخ صفائحی. طلق صفائحی: و اجودها الصفائحی الذی یستعمله النقاشون. (دزی ج1 ص835 از ابن بیطار). و اجوده ما کان ذاصفائح. (همان صفحه از همان کتاب).
(1) - Lamelleux.

صفاء ذهن.

[صَ ءِ ذِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عبارت است از استعداد نفس آدمی برای استخراج امر مطلوب. (کشاف اصطلاحات الفنون) (تعریفات جرجانی). و رجوع به صفای ذهن شود.

صفائر.

[صَ ءِ] (ع اِ) جِ صفیرة. رجوع بدان لغت شود.

صفائق.

[صَ ءِ] (ع اِ) جِ صَفوق. (منتهی الارب). رجوع بدان لغت شود.

صفائق.

[صَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ صَفیقَة. (منتهی الارب). رجوع بدان لغت شود.

صفاالاطیط.

[صَ فَلْ اَ] (اِخ) موضعی در شعر امرء القیس :
فصفاالاطیط فصاحتین فعاسم
تمشی النعاج به مع الاَرآم.(معجم البلدان).

صفاءة.

[صُ ءَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

صفائی.

[صَ] (اخ) یکی از شعرای ایران و از اهالی خراسان میباشد و از احبای مولانا جامی است. ازوست:
سوختم چندانکه برتن نیست دیگر جای داغ
بعد از این خواهم نهادن داغ بر بالای داغ.
(قاموس الاعلام ترکی)(1).
(1) - در فرهنگ سخنوران به صفاتی خراسانی ارجاع داده شده است.

صفائی.

[صَ] (اِخ) جوانی ساده بود اما بصحبت جوانان شعف تمام داشت و از جمله چیزهائی که منافی طبع سادهء او از او زائیده شده این بیت است:
می نماید گاه جولان نعل شبرنگش به چشم
چون مه نو کز نظر سازند مردم غایبش.
درسمرقند فوت شد. (مجالس النفائس ص48). از اندیجان است. (حاشیهء همان صفحه).

صفائی.

[صَ] (اِخ) احمد نراقی. رجوع به احمد نراقی... شود.

صفائی.

[صَ] (اِخ) اندجانی. رجوع به صفائی شود.

صفائی.

[صَ] (اِخ) محمد صفی بن میرزا شرف الدین وفائی. وی یکی از شعرای ایران و از مردم قم است. و به هندوستان رفت و مدتی در لکنهو در خدمت نواب آصف الدوله بهادر گذراند و با دختر میرزا علی خان برادر نواب سالار جنگ ازدواج کرد و بخاطر این وصلت بمصائب بسیار دچار گردید. دیوانی بزرگ دارد. ازوست:
کی آن در شمار شهیدان عشق است
که بر دل نشان خدنگی ندارد.
(قاموس الاعلام ترکی).

صفائی.

[صَ] (اِخ) مصطفی افندی. وی از شعرای عثمانی و از مردم استانبول است و در دفتر دیوان همایون پرورش یافت و به مأموریت های متعدد رفت و به سال 1196 درگذشت. اشعار فراوانی دارد و او راست: تذکرهء شعرا از تاریخ 1050 تا 1133. (از قاموس الاعلام ترکی).

صفائی اصفهانی.

[صَ یِ اِ فَ] (اِخ)هدایت در مجمع الفصحاء آرد: نام وی ملامحمد و از معاصران مجرد، در سیاق و موسیقی ماهر و در نگارش نسخش قدرتی کامل ظاهر بوده گاهی نظمی نیز می سرود از این چند بیت از خیالاتش که پسندیده افتاد زیاده ندیدم:
نماز دیگر دی آن نگار سیمین بر
مرا به وعدهء دوشینه وعده داد دگر
ز کاروان نسیم دو جعد مشکینش
مشامم آرزوی دل همگی گرفت خبر
هزار نافه بسوی تتار برد صبا
ز چین طرهء او بر قفای یکدیگر
چو پاس وعدهء آن مه گذشت وز آمدنش
گذشت پاس دگر بر امید بوک و مگر
در اضطراب زمانی چو گم شده فرزند
به پیچ و تاب زمانی چو داغدیده پدر...
(از مجمع الفصحا ج2 صص262-263).
و رجوع به ریاض العارفین شود.

صفائی سینوبی.

[صَ یِ] (اِخ) وی در اوائل کار سلطان سلیم قدیم درگذشت. او را دیوانی است. دو بیت از وی در زبدة الاشعار عبدالحی فائض آمده است. (کشف الظنون).

صفائی کرمانی.

[صَ یِ کِ] (اِخ) (ملا...) گویند مردی نامراد است. از اوست:
ز شوق مشت کمان ابروان عالمگیر
دمی ز خنده نیاید به یکدگر لب تیر.
(مجالس النفائس ص154).

صفائیه.

[صَ ئی یَ] (اِخ) دهی مرکز دهستان صفائیه بخش هندیجان شهرستان خرمشهر. 20هزارگزی شمال هندیجان 3هزارگزی باختری راه فرعی ده ملا به بندر دیلم. جلگه. گرمسیر. دارای 100 تن سکنه. آب آن از رود زهره. محصول غلات. راه در تابستان اتومبیل رو. ساکنین از طایفهء افشار هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

صفائیه.

[صَ ئی یَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش هندیجان شهرستان خرمشهر. این دهستان بین دهستانهای ده ملا و چم شعبان و در کنار خاوری رود زهره واقع و هوای آن گرمسیر و مالاریائی است. از 10 قریهء کوچک و بزرگ تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 1600 تن میباشد. آب قرای آن از رود زهره و محصول عمده گندم و جو دیمی است. شغل عمدهء مردان اغلب زراعت میباشد. از قراء مهم این دهستان، آبادی دربهک دارای 450 تن جمعیت است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

صفائی یزدی.

[صَ یِ یَ] (اِخ) هدایت در مجمع الفصحاء آرد: نام وی میرزا محمدعلی و نویسندهء صدر یزدی بود چندی هم خدمت نواب شاهزاده محمدعلی میرزا را کرده. در سفینه ای این ابیات بنام او دیده شد:
لشکری آورد جنگ آور فزون از ده هزار
سربسر با گرز آهن جملگی با تیغ تیز
از خروش کوسشان پیدا نشان نفخ صور
وز شرار تیغشان آشوب روز رستخیز
خنگها در زیرشان چون کوههای بادسیر
تیغها در دستشان چون ابرهای شعله ریز
تیغ شهرآشوب شد ناگه برآمد از نیام
همچو برق شعله بار و همچو بحر موجه خیز...
وی به سال 1244 درگذشت. (مجمع الفصحاء ج2 ص316).

صفاپرورد.

[صَ پَ وَ] (ن مف مرکب)صفاپرورده. آنچه یا آنکه از صفا سرشته باشد. آنچه با صفا پرورده باشد :
می عاشق آسا زرد به، همرنگ اهل درد به
درد صفاپرورد به، تلخ شکربار آمده.
خاقانی.

صفات.

[صِ] (ع اِ) جِ صفت :
به طبع آهن بینم صفات مردم را
از آن گریزان از هر کسی پری وارم.خاقانی.
اصلها ثابت صفات آن درخت
فرعها فوق الثریا دیده ام.خاقانی.
آن سیه رنگ و این عقیق صفات
کان یاقوت بود در ظلمات.نظامی.
نه فکرت به غور صفاتش رسد.سعدی.
رشتهء حیات آن جوان پسندیده صفات را به انقطاع رسانیدند. (حبیب السیر جزء چهارم از ج سوم چ 1 تهران ص324). رجوع به صفت شود.

صفات.

[] (اِخ) (برج کشیک) شهر و برجی است که در کوههای اموریان در نزدیکی قادش واقع است. (سفر داوران ا: 17). پلمر و دریک گمان دارند که همان سبتیهء حالیه است که در وسط دشت بارآوری است. (قاموس کتاب مقدس ص555).

صفات ازلی.

[صِ تِ اَ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صفات باری... شود.

صفات باری.

[صِ تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صفات در باری تعالی بسیط است و در ممکنات مرکب، یعنی هنگامی که گویند باری تعالی عالم، قادر، مرید... است نفس علم و اراده و قدرت را صفت نامند، اما در ممکنات صفت، ثبوت عرضی است برای ذات، مثلاً «عالم» هر گاه صفت باری تعالی باشد مقصود نفس علم است که با ذات او متحد میباشد و هر گاه صفت انسان بود معنی آن ذاتی است که علم برای آن ثابت میباشد و همچنین است در قادر و... و بعبارت دیگر صفات باری تعالی از نفس ذات منتزع است و ذات وی برای انتزاع این صفات کافی است و نیازی به عروض امری زائد ندارد لیکن در ممکنات نفس ذات در انتزاع صفات کافی نیست بلکه امری زائد بر ذات است که مصحح انتزاع صفت می باشد مثلاً عروض علم بر ذات زید مصحح انتزاع صفت عالم برای زید است. (تلخیص از مبدء و معاد ملا صدرا).
فرق اسم و صفت: اضافهء ذات باری تعالی را به یکی از صفات عامه یا خاصهء وی اسم گویند مثلاً اضافهء ذات او به صفت عامهء رحمت اسم رحمان و اضافهء آن به صفت خاصهء رحمت اسم رحیم است، پس اسماءالله مرکب اند نه بسیط. اما این ترکیب موجب ترکیب ذات واجب نیست. لکن در ممکنات اسم را بنامهای ذات گویند و صفت را به ثبوت امری برای ذات، مثلاً زید را که نام ذات است اسم گویند و عالم را که نام ثبوت علم برای ذات است صفت نامند.
پس در ممکنات اسماء بسیط اند و صفات مرکب ولی در واجب اسماء مرکبند و صفات بسیط.
تقسیم صفات باری: صفات باری تعالی به تقسیم نخستین بر دو قسم است: 1- صفات ثبوتی. 2- صفات سلبی. و به اعتبار دیگر صفات ثبوتی را صفات جمال و صفات سلبی را صفات جلال نامند.
صفات ثبوتی: یا صفات جمال، صفاتی را گویند که ذات باری تعالی بدان متصف است مانند علم و قدرت.
صفات سلبی: یا صفات جلال، صفاتی است که ذات باری از آنها منزه است چون ترکیب و مانند آن. و صفات ثبوتی سه قسم است: 1- حقیقیهء محضه. 2- اضافیهء محضه. 3- ذات اضافه.
حقیقیهء محضه: صفتی است که به ذات نسبت داده شود و اضافه در آن معتبر نیست مانند حیات.
اضافیهء محضه: صفاتی است که مفهوم آن اضافی بود و بدون طرف اضافه تحقق نیابد چون خالق، رازق که تا مخلوق و مرزوقی نباشد صفت رازقیت انتزاع نشود.
ذات اضافه: صفتی است که اضافه در مفهوم آن معتبر است اما در تحقق آن معتبر نیست چون عالم که در مفهوم آن اضافه موجود است ولی در تحقق وجود آن، اضافه معتبر نبود. از این سه قسم اضافیهء محضه عین ذات نیست و زاید بر ذات است و چون این صفات موجب کمال نیست خلو ذات از آنها موجب نقص نمیباشد. صفات حقیقه و حقیقیهء ذات، اضافه بقول اکثر عین ذات است. تذکر: بازگشت صفات اضافیه بقیمومیت است و بازگشت صفات حقیقیه بصفت حیات زیرا علم و قدرت و اراده بر حیات متوقف بود. و بازگشت همهء صفات سلبیه بصفت ثبوتی است چه نتیجهء این صفات سلب امکان است و امکان امری عدمی است و سلبِ سلب ثبوتی است. (تلخیص از اسفار). جرجانی در تعریفات آرد: صفات جمالیه صفاتی است که به لطف و رحمت متعلق باشد و صفات جلالیه صفاتی است که متعلق بقهر و عزت و عظمت است... - انتهی.
ادلهء کسانی که صفات باری را عین ذات او دانند:
1- اگر صفات زائد بر ذات باشد محتاج بعلت است، زیرا مابالعرض لازم است که بمابالذات بازگردد، حال این علت یا ذات واجب است یا واجب دیگر یا معلول ذات واجب، و هر سه باطل بود چه اگر ذات واجب، علت باشد لازم آید که ذات واحد هم فاعل و هم قابل باشد و اتحاد فاعل و قابل محال است. واجب دیگر نیز نمیتواند علت باشد زیرا بموجب ادلهء قطعیهء توحید، وجود واجب دیگر محال است. و اگر آن علت معلول ذات واجب است لازم آید که واجب در صفات کمال محتاج ممکن باشد و این محال است زیرا شی ء با احتیاج بواجب ممکن است تا چه رسد که محتاج ممکن باشد و چون هر سه تالی باطل است مقدم نیز که زائد بودن صفات بر ذات است باطل میباشد.
2- واجب باید اکمل اقسام وجود باشد، پس اگر ذات واجب در مرتبهء ذات فاقد صفات باشد و ذات دیگری یافت شود که در مرتبهء ذات واجد صفات کمال بود، ناچار این ذات اکمل است از ذاتی که در مرتبهء پس از ذات واجد صفات کمال است در صورتی که واجب الموجود باید اکمل وجودها باشد. و خلاصه معنی عینیت صفات و ذات این است که واجب ذات واحدی است که بذاته منشأ انتزاع مفاهیم بسیار است و در انتزاع این مفاهیم احتیاج به ضم حیثیاتی به ذات نیست. بدین جهت منشأ انتزاع علم مثلاً منشأ انتزاع قدرت و سایر صفات نیز هست، پس هرچند صفات از جهت مفهوم هم با ذات و هم با یکدیگر مختلفند، از جهت مصداق عین یکدیگرند و با ذات نیز یکی هستند و چنانکه فارابی گفته است: ذاتی است که تمام آن علم است و تمام آن قدرت و سائر صفات است نه اینکه ذاتی است و صفتی یا اینکه بعض ذات علم است و بعض ذات اراده. زیرا هر مابالعرض باید به مابالذات منتهی شود. پس باید ذاتی که کلیهء علم و کلیهء قدرت و... باشد وجود داشته باشد و همان واجب است و عینیت ذات با صفات با این بیان احتیاج به استدلال ندارد. اما اشاعره و کرامیه صفات را زائد بر ذات دانند. اشاعره گویند اگر صفات باری تعالی زائد بر ذات نباشد لازم است که ذات را صفاتی نباشد و نداشتن صفات کمال نقص است و نقص بر واجب محال. در پاسخ این استدلال گفته اند، عینیت ذات یا صفات موجب خالی بودن ذات از صفات نیست چه ذات آثار صفات را داراست و اگر آثار صفات را نداشت خلوّ ذات از صفات لازم می آمد، و متکلمان می گویند:
صفات ثبوتی: عبارتند از: 1 - قدرت و اختیار؛ زیرا عالم حادث است و اگر خدا قادر نباشد، لازم آید قدیم بودن دنیا یا حدوث باری، چون هر دو باطل است پس خدا قادر میباشد. 2 - علم؛ زیرا افعال او محکم و متقن است و هر که چنین افعالی از او سر زند بالضرورة عالم است. 3 - حیات؛ زیرا خداوند قادر و عالم است و قدرت و علم فرع حیات است پس بالضرورة حی است. 4 - اراده و کراهت؛ زیرا تخصیص افعال بوقتی مخصوص و معین ناچار علتی دارد و آن علت ارادهء خداست و نیز خداوند امر و نهی فرموده است و امر و نهی مستلزم اراده و کراهت است و نیز ایجاد بعضی ممکنات را دون بعضی دلیل ارادهء اوست. 5 - ادراک؛ زیرا خداوند زنده است پس صحیح است که مدرک باشد و چون در قرآن صفت ادراک برای خدا ثابت است پس لازم است که آن را ثابت بدانیم. 6 - قدیم بودن؛ زیرا واجب الوجود است و عدم بر واجب محال باشد. 7 - تکلم؛ یعنی خداوند سخن را در جسمی از اجسام بوجود می آورد و خدا بر هر چیز قادر است و نیز مسلمانان متفقند بر ثبوت تکلم برای وی. 8 - صدق؛ زیرا کذب قبیح است و خداوند از قبح منزه است چه صدور قبیح دلیل نقص است و نقص بر خدا محال میباشد.
صفات سلبیه: هشت صفت است: 1 - مرکب نیست؛ زیرا هر مرکبی محتاج اجزاء است و هر محتاجی ممکن است و خداوند ممکن نیست. 2 - جسم و عرض نیست؛ زیرا اگر جسم یا عرض باشد باید در محل باشد و از محل انفکاک نیابد، پس مورد حوادث واقع شود، پس حادث گردد. 3 - لذت و الم بر او جایز نیست؛ زیرا این صفات عارض مزاجند و خدا را مزاج نیست. 4 - در محل و جهتی نیست؛ پس حلول و اتحاد غلط است. 5 - محل حوادث نیست؛ زیرا محال است که باری تعالی از غیر منفعل شود. 6 - مرئی نیست؛ زیرا هر چه بچشم آید در جهتی است و هر چه در جهت است جسم است وخدا جسم نیست. 7 - شریک ندارد؛ هم به دلیل نقل و هم به دلیل تمانع که عقلی است. (مقصود از تمانع بازداشتن هر یک دیگری راست از عمل). 8 - نداشتن معانی و احوال؛ یعنی صفات او عین ذات اوست مثلاً عالم و قادر بودن او بوسیلهء قدرت و علمی که زائد بر ذات او باشد نیست و گرنه لازم می آمد که در اتصاف به صفات مذکور محتاج به معانی باشد و هر محتاجی ممکن است و خداوند از امکان منزه است. (از شرح تجرید علامه).
صفات ذات: در تعریفات جرجانی گوید: صفات ذاتی خدا صفاتی است که باری تعالی بدان متصف است و بضد آن متصف نیست چون قدرت و عظمت ومانند آن.
صفات فعل: صفاتی است که شاید پروردگار به ضد آن متصف باشد چون رضا و رحمت و سخط و غضب و مانند آن - انتهی.
اسماء و صفات خدا در نزد عرفا: عرفا میگویند اگر ذات را به شرط لا لحاظ کنند، مرتبهء احدیت است که آن را مقام جمع الجمع نامند و اسماء و صفات همه در ذات مستهلک اند و ظهوری ندارند و اگر ذات را با جمیع اشیاء لازمهء آن لحاظ کنند، آن را مرتبهء واحدیت و مقام جمع گویند و در این مرتبه بمصداق کل یوم هو فی شأن ذات را تجلیات و شئونی است که آن ها را صفات و اسماء نامند و صفات یا ایجابی است یا سلبی و بتقسیم دیگر یا صفات حقیقیهء بدون اضافه است، چون حیات و وجوب یا اضافیهء محضه چون اولیت و آخریت. یا ذات اضافه است چون ربوبیت و علم و ارادة و دیگر صفاتی که از این قبیل اند، و تمام صفات، ایجابی باشند یا سلبی، نوعی از وجودند زیرا سعهء وجود عدم و معدوم را نیز شامل است و مرتبهء الوهیت که جامع تمام تجلیات مذکور است اولین کثرتی است که در وجود پیدا شده و برزخ بین حضرت احدیت ذاتیه و بین مظاهر خلقیه است و هر گاه ذات با یکی از صفات معین اعتبار شود، آن را اسم نامند زیرا رحمان ذاتی است دارای رحمت و قهار ذاتی است دارای قهر و این اسماء ملفوظه نامهای اسماء الهی هستند. و صفات را از آن جهت که احاطهء آن تام و کلی باشد یا نه به دو قسم تقسیم کرده اند. 1 - امهات صفات که عبارت اند از: حیات، علم، اراده، قدرت، سمع، بصر و کلام که آنها را ائمهء سبعه نامند. 2 - بقیهء صفات که بدانها مشروط و فرع این صفاتند؛ بازگشت آنها به امّهات صفات است. اسماء الهیه نیز به اعتباری به چهار اسم بازمیگردد و آن چهار اسم، اول و آخر و ظاهر و باطن است و این صفات امهات اسماءاند چه بازگشت همهء اسماء به این چهار اسم است و همهء آن در اسم الله یا رحمان است. قل ادعوا الله او ادعوا الرحمن ایاماً تدعوا فله الاسماء الحسنی. (قرآن 17/110) (از شرح فصوص).

صفات ثبوتیه.

[صِ تِ ثُ تی یَ / یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صفات باری شود.

صفات جلالیه.

[صِ تِ جَ لی یَ / یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صفات باری... شود.

صفات جمالیه.

[صِ تِ جَ لی یَ / یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صفات باری... شود.

صفات ذاتیه.

[صِ تِ تی یَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صفات باری شود.

صفات سلبیه.

[صِ تِ سَ بی یَ / یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صفات باری شود.

صفات فعلیة.

[صِ تِ فِ لی یَ / یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صفات باری شود.

صفات فعنیخ.

[] (اِخ) اسمی است که فرعون پس از آنکه یوسف را فرمانفرمای مصر کرد بدان نام نامید. (سفر پیدایش 41:45). و بعضی را گمان چنان است که اسم مذکور از عبرانی مشتق است و معنی آن کاشف الاسرار است و دیگران آن را لفظی دانند که معنیش مخلص العصر میباشد. (از قاموس کتاب مقدس).

صفات واجب.

[صِ تِ جِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به صفات باری شود.

صفاتی.

[صِ] (اِخ) (مولانا...) از جملهء شاعران سلطان یعقوب خان است و صفاتی حمیده و سماتی پسندیده داشت و این مطلع ازوست:
سوختم چندانکه بر تن نیست دیگر جای داغ
بعد از این خواهم نهادن داغ بر بالای داغ.
(مجالس النفائس ص303)(1).
(1) - در مجالس النفائس ص 255 بیتی با نام مولانا صفائی مروی آمده است.

صفاتی.

[صِ] (اِخ) (ملا...) از شعرائی است که حالا پیدا شده اند. این مطلع از اوست:
بس که در سر هوس روی تو دارد دیده
پشت [ خود ] بر من و رو سوی تو دارد دیده.
(مجالس النفائس ص79).
و در ص255 همین کتاب (ترجمهء حکیم شاه محمد) این بیت را بدین صورت ثبت کرده:
بس که در سر هوس روی تو دارد دیده
پشت سوی من و رو سوی تو دارد دیده.
و آن را از مولانا صفائی مروی داند و گوید از او نور و صفائی مروی است و در این زمانه تازه پیدا گشته و این مطلع پرصفا از او است...

صفاتی.

[صِ] (اِخ) واحد صفاتیه است. رجوع بدان لغت شود.

صفاتیة.

[صِ تی یَ] (اِخ) گروهی از قدمای متکلم اند که برای خداوند تعالی صفاتی بعنوان صفات ازلیه مثل علم و قدرت و حیات و اراده و سمع و بصر و کلام و جلال و اکرام و جود و انعام و عزت و عظمت اثبات میکردند و بین صفات ذات و صفات فعل فرقی نمیگذاشتند، بلکه در هر دو باب به یک شکل سخن میراندند و در نتیجهء این ترتیب صفاتی نیز بعنوان صفات خیریه مثل دو دست و صورت برای خداوند تعالی اثبات می نمودند و بتأویل آنها نمی پرداختند و میگفتند چون این صفات در شرع وارد شده ما آنها را به اسم صفات خیریه میخوانیم. چون معتزله از خداوند نفی صفات میکردند و قدمای اهل حدیث و سنت در اثبات آنها سعی داشتند این طایفهء اخیر را بهمین نظر صفاتیه و معتزله را مُعطله خوانده اند. کار بعضی از اثبات کنندگان صفات به آنجا کشید که حتی صفات ایزدی را بصفات محدثه نیز تشبیه نمودند و جمعی نیز بهمان صفاتی اقتصار کردند که افعال بر آنها دال است و در خبر نیز وارد شده و در این مرحله به دو فرقه منقسم گردیدند: جماعتی آن صفات را از روی احتمالاتی که از لفظ آنها برمی آید تأویل می نمودند و جماعتی دیگر می گفتند که مقتضای عقل بما چنین می فهماند که هیچ چیز بخدای تعالی مانند نیست و هیچ یک از مخلوقات به او شباهت ندارد و از این رو یقین حاصل میشود که ما از ادراک معنی بعضی الفاظ که در این باب وارد شده عاجزیم و نباید در تأویل آنها بکوشیم مثلاً در باب قول خداوند که: «الرحمن علی العرش استوی» (قرآن کریم 20/5) و «خلقت بیدی» و «جاء ربک» و امثال اینها ما مکلف نیستیم که تفسیر این آیات را بدانیم و آنها را تأویل کنیم بلکه تکلیف ما اعتقاد داشتن است به اینکه برای خداوند شریک و مانندی نیست واین جمله از راه یقین بر ما مبرهن گشته است. جمعی دیگر از متأخرین بر آنچه اسلاف ایشان در باب صفات گفته بودند زوائدی آورده گفتند باید آیات را همان طور که ظاهر آنها حاکی است گرفت و بدون تأویل آنها را بشکلی که وارد شده تفسیر کرد و بماندن در حد ظاهر نیز اکتفا ننمود: این طایفه برخلاف عقیدهء اسلاف گرفتار تشبیه صرف شدند. و تشبیه صرف حتی در میان یهود هم عمومیت نداشت بلکه یک دسته از ایشان که قرائین خوانده میشدند چون به الفاظ زیادی در توراة برخوردند که بر آن دلالت داشت به آن پرداختند. اما در میان مسلمین از شیعه جماعتی راه غلوّ رفتند و عده ای راه تقصیر. به این شکل که طایفهء اول بعضی از ائمهء خود را در صفات بخداوند تعالی تشبیه کردند و طایفهء دوم خداوند را به یک تن از مخلوق مانند ساختند و چون معتزله و متکلمین اولیه ظاهر شدند بعضی از شیعه از راه غلو و تقصیر برگشتند و به اعتزال گرویدند و در تفسیر بظاهر از جماعتی از اسلاف تبعیت کرده گرفتار تشبیه شدند. اما از اسلاف کسانی که بتأویل نپرداختند و دستخوش تشبیه نشدند یکی مالک بن انس است که در باب آیهء «الرحمن علی العرش استوی» میگفت معنی استوا معلوم است ولی کیفیت آن معلوم نیست و ایمان به آن واجب و سؤال از آن بدعت است واحمدبن حنبل و سفیان و داود اصفهانی و پیروان ایشان، تا آنکه دوره به عبدالله بن سعید کلابی و ابوالعباس قلانسی و حارث بن اسد محاسبی رسید و این جماعت که بهمان عقاید اسلاف بودند بعلم کلام دست زدند و عقاید سلف را با حجج کلامی و براهین اصولی تقریر نمودند و از ایشان بعضی کتاب نوشتند و بعضی نیز درس گفتند و چون ابوالحسن اشعری با استاد خود در باب «صلاح» و «اصلح» اختلاف پیدا کرد و پس از مناظره و مخاصمه ای با او، از او جدا شد به این طایفه گروید و با ادلهء کلامی بتأیید اقوال ایشان پرداخت و آراء آن دسته را جزء مذهب اصل جماعت و سنت قرار داد و عنوان صفاتیه لقب پیروان اشعری شد و چون مشبهه و کرامیه نیز از اثبات کنندگان صفاتند ایشان را هم ما جزو صفاتیه بشمار آوردیم». (شهرستانی صص 64 -65 و مقالات اشعری ص 582 به بعد) (از خاندان نوبختی صص 118 -119). بیان الادیان صفاتیه را از شش فرقهء مجبره شمرده است. (ص27 کتاب). المنجد آرد: صفاتیه فرقه ای هستند که انکار صفات خدا کنند و جز به ذات الوهیت اقرار ندارند.

صفاح.

[صِ] (ع اِ) جِ صفح است. (منتهی الارب). رجوع بدان لغت شود. || چیزی است شبیه به مسحه که بر رخسار می برآید و بسبب آن رخسار فراخ می گردد و آن در اسب مکروه است. (منتهی الارب).

صفاح.

[صِ] (اِخ) قومهااند در سرحد نعمان. (منتهی الارب).

صفاح.

[صِ] (اِخ) موضعی است بین حنین و انصاب حرم بر جانب چپ آنکه از مشاش به مکه درآید و فرزدق، حسین بن علی را در طریق عراق در آنجا دیده و گوید :
لقیت الحسین بأرض الصفاح
علیه الیلامق و الدرق...
و ابن مقبل راست در مرثیهء عثمان بن عفان :
فنعف وداع فالصفاح فمکة
فلیس بها اِلا دماءُ و محرب.(معجم البلدان).

صفاح.

[صَفْ فا] (ع ص) صیغهء مبالغه از صفح. غفار. صفوح. عفوّ. درگذرندهء گناه. بخشندهء جرم. آمرزگار.

صفاح.

[صُفْ فا] (ع ص، اِ)سنگ ریزه های پهناور و دراز، صُفّاحَة یکی. (منتهی الارب). سنگ پهن. (مهذب الاسماء). || شتران بزرگ کوهان. (منتهی الارب).

صفاح.

[صُفْ فا] (اِخ) نصر گوید موضعی است نزدیک ذروه. (معجم البلدان).

صفاح.

[] (اِخ) ابن عبدمناة الشاعر از بنی کلیب بن حبشیة بن سلول از بطون خزاعة است. (عقدالفرید چ محمد سعیدالعریان ج3 ص332).

صفاحات.

[صُفْ فا] (ع اِ) جِ صُفّاح. (منتهی الارب). رجوع به صفاح شود.

صفاحة.

[صُفْ فا حَ] (ع ص، اِ) واحد صفاح است. (منتهی الارب). رجوع به صفاح شود.

صفاخانه.

[صَ نِ] (اِخ) دهی از دهستان گوی آغاج بخش شاهین دژ شهرستان مراغه. 31هزارگزی جنوب خاوری شاهین دژ و 8500 گزی جنوب راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب. کوهستانی. معتدل. سکنه 705 تن. آب آن از چشمه. محصولات غلات، بادام، حبوبات، کرچک. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی. راه مالرو. امامزاده ای در یک هزارگزی آبادی دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

صفاخیزی.

[صَ] (حامص مرکب) صفا برخاستن از. طراوت داشتن :
شکرریزی گوشهء لب مفهم
صفاخیزی موج غبغب مفهم.
ظهوری ترشیزی.

صفاد.

[صِ] (ع اِ) دوال. (منتهی الارب). || بند یا زنجیر که به آن اسیر را ببندند. ج، اصفاد. (منتهی الارب). بند. (مهذب الاسماء). پای بند.

صفا دادن.

[صَ دَ] (مص مرکب) پاکیزه کردن. جلا دادن. || ستردن موی: به سلمانی رفت و سر و صورت را صفا داد. || روشنائی باطنی به کسی دادن. معنویت و طهارت ضمیر به کسی دادن :
به خردی بخورد از بزرگان قفا
خدا دادش اندر بزرگی صفا.سعدی.
|| پاکیزه کردن. نظیف ساختن. زدودن از :
ساکن گلخن شدم تا وصف کردم سینه را
دادم از خاکستر گلخن صفا آئینه را.
وحشی (از آنندراج).
به صد خون جگر دل را صفا دادم ندانستم
که چون آئینه روشن شد به روشنگر نمی ماند.
صائب (از آنندراج).
-سر و ریش را صفا دادن؛ اصلاح کردن. موی زیادی را ستردن.

صفا داشتن.

[صَ تَ] (مص مرکب)مهربانی داشتن. اخلاص داشتن. صمیمی بودن :
چرا با دل من صفایی ندارد
اگر درد امشب بلایی ندارد.
صائب (از آنندراج).
|| جلا داشتن. شفاف بودن. روشنی داشتن :
شوم گر خاک ره در گرد من رو می توان دیدن
ز بس آب و گلم بر یاد رخساری صفا دارد.
ملاقاسم معتمدی (از آنندراج).

صفار.

[صِ] (ع اِ) جِ صُفارة. رجوع به صفارة شود. || آنچه در بن دندان ستور باقی بماند از کاه و جز آن. (منتهی الارب). و رجوع به صُفار شود.

صفار.

[صَ] (ع اِ) گیاه بهمی خشک. (منتهی الارب). و رجوع به صُفار شود.

صفار.

[صُ] (ع اِ) مار شکم و کرم آن. (منتهی الارب). ماری است در شکم که به دنده ها چسبد و بهنگام گرسنگی آن را بگزد و گویند جانور دیگری است که دنده ها و استخوانهای پهلو را که سوی شکم است می گزد و گفته اند کرمی است در شکم. (اقرب الموارد). || زردآب شکم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کنه. (منتهی الارب). || آنچه در بن دندان ستور باقی بماند از کاه و جز آن. (منتهی الارب). و رجوع به صِفار شود. || کرمکی که در سم ستور و سپل شتران پیدا شود. (منتهی الارب). دویبة تکون فی الحوافر و المناسم. (اقرب الموارد). || گیاه بهمی خشک. (منتهی الارب). و رجوع به صَفار شود. || بانگ و فریاد. (منتهی الارب). الصفیر. (اقرب الموارد). || زردی که بر لون و پوست برآید. (اقرب الموارد). زریر. (مهذب الاسماء). زردی که بر بشره افتد و آن مرضی است. یرقان. || آسهء گندم. (مهذب الاسماء). وقع فی البرّ الصفار، هو صفرة تقع فیه قبل أن یسمن و سمنه ان یمتلی ء حبه. (اقرب الموارد).

صفار.

[صَفْ فا] (ع ص) روی گر. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || روی فروش. (مهذب الاسماء). ج، صفارون. || مسگر، و در الانساب سمعانی ضبط این کلمه را به ضم صاد نوشته است و گوید یقال لمن یبیع الاوانی الصفریة. (الانساب ورق 353 الف).

صفار.

[صَفْ فا] (اِخ) پشته ای است. (معجم البلدان).

صفار.

[صَفْ فا] (اِخ) آقای سعید نفیسی نوشته اند: از شاعرانی است که در تذکره ها نام او نیست و تنها در فرهنگها اشعار او را بشاهد لغات آورده اند و چون در فرهنگ اسدی هم نام او هست پیداست که در قرن چهارم بوده و اشعاری که از او در فرهنگ ها آمده بدین گونه است: در لغت سارنج که مرغکی کوچک است:
تو کودک خرد و من چنان سارنجم
جانم ببری همی ندانی رنجم.
در کلمهء ستیر که واحد وزنی بوده است هر یک هفت درم سنگ:
یارب چه جهانست این یارب چه جهان
شادی به ستیر بخشد و غم به قپان.
در لغت تاخ که نام درختی است:
عشق آتش تیز و هیزم تاخ منم
گر عشق بماند این چنین وای تنم.
و چون هر سه بیت به وزن رباعی است پیداست که وی به رباعی سرودن بیشتر مایل بوده است. (احوال و اشعار رودکی ص1220).

صفار.

[صَفْ فا] (اِخ) ابراهیم بن اسماعیل بن احمد مکنی به ابواسحاق. وی به سال 534 درگذشت. او راست: صک الجنة. (کشف الظنون).

صفار.

[صَفْ فا] (اِخ) احمدبن محمد بن عبدالله بن یوسف، رجوع به احمدبن محمد بن عبدالله یوسف... شود.

صفار.

[صَفْ فا] (اِخ) اسماعیل محمد بن اسماعیل مکنی به ابوعلی. وی از مردم بغداد و عالم در نحو و غریب لغت بود. او را شعری است. تولد وی به سال 247 است و به سال 341 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی ج1 ص112). یاقوت نسب وی را چنین نویسد: اسماعیل بن محمد بن اسماعیل صالح بن عبدالرحمان و گوید در نحو و لغت علامه بود و به ثقت و امانت مذکور. چندان صحبت مبرد را دریافت که بدو مشهور شد و از او روایت کرد. دارقطنی وی را درک کرد و او را به وثاقت بستود. صفار 84 رمضان را روزه گرفت و در سنت متعصب بود. خطیب مرگ او را به سال 341 و مولد او را به سال 249 نوشته است. مدفن وی نزدیک قبر معروف کرخی است. مرزبانی گوید: صفار این اشعار را از خویشتن بر من برخواند:
اذا زرتکم لاقیت اهلاً و مرحبا
و ان غبت حولاً لااری منکم رسلا
و ان جئت لم اعدم الا قد جفوتنا
وقد کنت زوّاراً فما بالنا نقلی
افی الحق ان ارضی بذلک منکم
بل الضیم ان ارضی بذا منکم فعلا...
(معجم الادبا چ دارالمأمون ج 7 ص 33-36).
و رجوع به ریحانة الادب ج2 ص483 شود. صاحب کشف الظنون گوید او را جزئی است در حدیث. (کشف الظنون چ دوم ستون 588 ج1 ذیل کلمهء جزء).

صفار.

[صَفْ فا] (اِخ) بلخی حنفی مکنی به ابوالقاسم. او راست: الملتقط فی الفتاوی الحنفیه وی به سال 336 ه . ق. درگذشت. (کشف الظنون).

صفار.

[صَفْ فا] (اِخ) محمد بن احمد مؤدب. مؤلف محاسن اصفهان وی را از شعرای معاصر خود شمرده است که بتازی شعر می سروده اند. (محاسن اصفهان ص34).

صفار.

[صَفْ فا] (اِخ) لیث بن معدل. رجوع به صفاریان و رجوع به لیث شود.

صفارد.

[صَ رِ] (ع اِ) جِ صفرد. رجوع به صفرد شود.

صفارد.

[] (اِخ) موضعی است که بعض اسیران اورشلیم در آنجا بودند. (عوبدیا: 20). و بعضی برآنند که آن ساردس می باشد و دیگران آن را صرفه و عده ای آن را از بلاد اسپانیا می دانند. (قاموس کتاب مقدس).

صفارود.

[صَ] (اِخ) نام رودخانه ای است از رودخانه های مازندران که قراء رامسر از آن مشروب میشود. (سفرنامهء مازندران رابینو ص6 و 18) (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3 ذیل رامسر).

صفارة.

[صُ / صَ رَ] (ع اِ) گیاه پژمریده و خشکیده. (منتهی الارب).

صفارة.

[صَفْ فا رَ] (ع اِ) کون. (منتهی الارب). است. (لغة سوادیه) (اقرب الموارد). || چیزکی است میان کاواک از مس و مانند آن که کودکان بدان کبوتران را صفیر کنند تا بپرند، یا خر را تا آب خورد. (منتهی الارب). || سرنای. (مفاتیح). سورنای. سوسوتک.

صفاری.

[صَفْ فا] (اِخ) خلف بن احمدبن علی بن لیث صفار. وی به سال 350 پس از ضعف کار سامانیان ولایت سیستان یافت و از عهدهء ادارهء آن نیک برآمد و کرمان را از آل بویه بگرفت و ضمیمهء ولایت خود کرد، و آل بویه دیگر بار آن ولایت را از وی بازستدند و خلف تا به سال 390 در امارت ببود، سپس کار را به پسر خود طاهر واگذارد و در حدود سال 392 درگذشت. (الاعلام زرکلی ص293). و رجوع به خلف بن احمد صفار شود.

صفاری.

[صَفْ فا] (اِخ) طاهربن خلف بن احمدبن علی بن لیث، رجوع به طاهربن خلف بن احمد... شود.

صفاری.

[صَفْ فا] (اِخ) طاهربن محمد. رجوع به صفاریان و رجوع به طاهربن محمد... شود.

صفاری.

[صَفْ فا] (اِخ) عمروبن لیث. رجوع به صفاریان شود.

صفاری.

[صَفْ فا] (اِخ) لیث بن علی. رجوع به صفاریان شود.

صفاری.

[صَفْ فا] (اِخ) یعقوب بن لیث. رجوع به صفاریان شود.

صفاریان.

[صَفْ فا] (اِخ) یا آل لیث یا آل صفار. نام سلسله ای از ملوک ایران است که در حدود نیم قرن بر قسمت شرقی ایران حکومت داشتند. سرسلسلهء این خاندان یعقوب بن لیث است. در باب لیث پدر یعقوب مورخان را سخنان گوناگون است. صاحب تاریخ سیستان نسب وی را تاکیومرث بالا میبرد بدینسان: لیث بن معدل بن حاتم ماهان بن کیخسروبن اردشیربن قبادبن خسرواپرویزبن هرمزدبن خسروان انوشروان بن قبادبن فیروزبن یزدجردبن بهرام جوربن بردحوربن شاپوربن شاپور ذی الاکتاف هرمزبن نرسی بن بهرام بن بهرام هرمز البطل بن شاپوربن اردشیربن بابک ساسان بن ساسان بن بهمن الملک بن اسفندیار الشدید بن بستاسف الملک بن لهراسب - عم کیخسروبن سیاوش بن لهراسب آهوجنگ بن کیقبادبن کی افشین بن کی ابیکه بن کی منوش بن نوذربن منوش بن منوشرودبن منوشجهربن نروسنج بن ایرج بن افریدون بن ابتیان بن جمشد (کذا) الملک بحوجهان بن اسحهر (کذا)بن اوشهنج بن فراوک سیامک بن موسی بن کیومرث و نیک پیداست که این نسب نامه نیز مانند دیگر نسب نامه ها که امرای ایرانی در آغاز استقلال مجدد این کشور برای خود می پرداختند، اصلی ندارد ولی آنان از پرداختن آن ناچار بوده اند چه بر طبق پندار دیرین ایرانی سلاطین و زمامداران باید از تخمهء شاهان قدیم باشند که وارث فرهء ایزدی بوده اند و بدون شک این نسبنامه پس از آنکه یعقوب به امارت سیستان و سپس بپادشاهی قسمتی از ایران رسیده است برای او درست شده. بعضی مورخان گویند لیث در آغاز حال رویگر بود ولی به ادامهء این کار گردن ننهاد و در سلک عیاران درآمد و راهزنی پیشه ساخت و حتی داستانی از درآمدن وی بخزانهء درهم بن نضر و دیدن نمک نیشابوری و بر زبان نهادن آن و سپس بخاطر رعایت نمک گوهر و ذخایر خزانه را بهمان حال نهادن و بیرون شدن، درتاریخ گزیده (ص373 چ عکسی) و کتب دیگر آمده است. و در تاریخ گزیده و بنقل از او صاحب حبیب السیر آرند که بامدادان خزانه دار از دیدن نقب و بجا بودن گوهرها حیرت کرد و خبر نزد درهم برد و درهم بفرمود تا در شهر ندا دادند که آنکس که این کرده است ایمن باشد و بملازمت ملک شتابد، لیث نزد درهم شد وماجرا بگفت. درهم را انصاف و نمک شناسی او خوش آمد و او را در سلک یساولان خویش کرد و روز بروز بر رتبت وی بیفزود تا بمنصب امارت لشکر رسید. (از تاریخ گزیده چ عکسی ص373 و حبیب السیر چ خیام ج2 ص345). رجوع به لیث گردد. و این لیث را سه پسر بود: یعقوب و عمرو و علی. پس از مرگ لیث یعقوب جای وی بگرفت.
یعقوب بن لیث: وی بنقل صاحب تاریخ سیستان از عیاران سیستان بود. عیاران یا جوانمردان یا فتیان از مردمان جلد و هوشیار و از عوام الناس بودند که رسوم و عادات خاصی داشتند. (رجوع به عیاران شود). اینان در هنگامه ها و غوغا خودنمائی می کردند و گاهی به یاری امرا و زمانی به مخالفت با آنان برمی خاستند. به روزگار بنی العباس عیاران در سیستان و خراسان بسیار شده بودند و تشکیل دسته هائی می دادند و هر دسته را رئیسی بود که به قول صاحب تاریخ سیستان آن را سرهنگ می نامیدند. صاحب تاریخ سیستان در ذکر احوال صالح بن نصر گوید کار صالح بن نصر به بست بزرگ شد بسلاح و سپاه و خزینه و مردان و همه قوت سپاه او از یعقوب بن لیث و عیاران سیستان بود و این اندر ابتداء کار یعقوب بود. (تاریخ سیستان ص193). سپس به فرمان صالح با کثیربن رقاد و درهم بن نضر به جنگ عمار خارجی شد که به ناحیت کش بیرون آمده بود وعمار هزیمت شد. (تاریخ سیستان صص 193-194). چون کار صالح قوی گشت دست به غارت بگشاد و همهء اموال که به غارت می گرفت خود به کار میبرد. یعقوب و دیگر عیاران را گران آمد و بر وی بشوریدند و با او حرب کردند و صالح به هزیمت شد و لشکریان و عیاران با درهم النضر بیعت کردند و یعقوب سپهسالار وی گشت و چون درهم مردی و شجاعت یعقوب و شکوه او اندر دل مردمان بدید، ترسان شد و به خانه نشست و خود را بیمار نشان داد، یعقوب برنشست، و درهم را پیام داد که برباید نشست که با بیماری پادشاه نیمروز نتوانی بود، درهم سپاه خویش را فرمان داد که یعقوب را بکشند، یعقوب چون آن بدید هم آنجا حمله برد و بسیار مردم بکشت و درهم اسیر گشت و دیگران بگریختند و مردان به روز شنبه پنج روز از محرم سال 247 مانده با یعقوب بیعت کردند. (از تاریخ سیستان صص 197-200). و این نخستین بیعت بود که با یعقوب کردند به امارت و حامدبن عمرسریاتک(1) با همه سپاه در بیعت او آمد و یعقوب امیری شرط حفص بن اسماعیل را داد. پس درهم نضر(2) از زندان یعقوب بگریخت و نزد سرباتک شد به کلاشیر و سرباتک با او یکی شد و خواستند که شهر بر یعقوب بگیرند، یعقوب برنشست و بدانجا شد و محمد بن رامش با او و نخستین کسی که پیش او آمد سرباتک بود شمشیر کشیده پیش آمد محمد بن رامش با او بیرون شد و سرباتک را بکشت و سپاه او هزیمت شد یعقوب همه را بگرفت و اسیر کرد و سلاح و ستور و مال سرباتک برگرفت و به دارالاماره بازگشت و کار سیستان بر او راست شد. پس مردمان را بخواند و بنواخت و اسیران را بیرون گذاشت و خلعت داد و سوگند و عهدها برگرفت و همه با او دل یکی کردند و سپاه را روزی داد و کسی سوی عمار خارجی فرستاد که شما از آن بسلامت ماندید که حمزة عبدالله هرگز قصد این شهر نکرد و هیچ مرد سگزی را نیازرد و بر اصحاب سلطان بیرون شده بود که شما بیداد همی کنید و رعیت سیستان از او بسلامت بودند... اکنون حال دیگرگون شد اگر باید که سلامت یابی امیرالمؤمنینی از سر دور کن و برخیز با سپاه خویش دست با ما یکی کن که ما به اعتقاد نیکو برخاستیم که سیستان را بکسی ندهیم و اگر خدا نصرت کند به ولایت سیستان اندر فزائیم و اگر اینت خوش نیاید به سیستان کسی را میازار و بر همان سنت که اسلاف خوارج رفتند همی رو. عمار پیام باز داد که تا نگاه کنیم اما ترا بیش نیازاریم و کسان ترا. پس یعقوب خراج بیرون کرد و ولایتها بداد و دیوان بنهاد. (از تاریخ سیستان صص 202-203). چون کار یعقوب به سیستان قرار گرفت عمرو را بر سیستان خلیفت کرد و خود در جمادی الاَخر 248 به حرب صالح بن نضر شد که به بست قوی گشته بود و میان ایشان حربها بسیار برفت و صالح بن نضر به شب بگریخت و بست به یعقوب بگذاشت و خود به راه بیابان به سیستان آمد و هیچکس را خبر نبود تا در شب به در آکار اندر آمد به رجب سال 248. مردمان پنداشتند که یعقوب است که از بست بازآمد و تا عمرو بدانست که حال چیست مردمان پراکنده بودند و شب بود. و عمرو بناچار خانهء خود را که در کوی گوشه بود حصار گرفت صالح پیرامن خانه بگرفت و عمرو را از حصار بیرون آورد و عزیزبن عبدالله و داود برادر او را باز گرفت و یعقوب بر اثر او آمده بود و روز شنبه پنج روز رفته از شعبان سال 248 میان ایشان جنگ برفت و صالح بهزیمت شد و یعقوب همه مال و سلاح و ستوران سپاه او بگرفت و عمرو و عزیز و داود را خلاص کرد و باز آن اسیران را هر یک چیزی بداد و خدای را بر این پیروزی شکر گفت و چون کار یعقوب بالا گرفت با وساطت ازهربن یحیی هزار مرد از خوارج نزد یعقوب شدند و یعقوب آنان را بنواخت و وعده های نیکو داد و خوارج بیشتر نزد یعقوب آمدند. یعقوب عزیزبن عبدالله را بر سیستان خلیفت کرد و خود با دوهزار سوار ساخته به بست تاختن کرد صالح بدانست و بگریخت و نزد زنبیل شد یعقوب بنهء او برگرفت و به روز شنبه شش روز گذشته از رمضان سال 249 گذشته به سیستان آمد پس به روز پنجشنبه هفت روز از ذوالحجة سال 249 هجری گذشته عزیزبن عبدالله را بر سیستان خلیفت کرد و به بست اندر شد با دوهزار سوار و به در میرکان فرود آمد و صالح با لشکری انبوه بیرون رفت و خواست که بگریزد به رخد، یعقوب راه بر او ببست و زنبیل به یاری صالح آمد با پیلان بسیار. چون کار بر یعقوب سخت شد پنجاه سوار برگزید از میانهء لشکر و خود با ایشان بیرون شد و حمله اندر آورد و زنبیل را بیفکند و بکشت و همه سپاه هزیمت شدند و یعقوب را مالها و اسب های گرانبها و اشتر و استر و خر و اسبان پالانی بدست افتاد و حاجب صالح بن نضر اسیر شد و همهء یاران صالح به زنهار نزد یعقوب آمدند و صالح با پنجهزار سوار بهزیمت شد و برادر زنبیل به زنهار نزد یعقوب آمد. پس یعقوب شاهین بن روسن (روشن؟) را در پی صالح فرستاد او صالح را دستگیر کرد و به سیستان آورد و در بند افکند و او پس از هفده روز که او را به سیستان آورده بودند به روز شنبه هفده روز از محرم سال 251 گذشته در بند یعقوب فرمان یافت. (از تاریخ سیستان صص 204 - 206). سپس یعقوب به حرب عمار رفت و به روز شنبه، دو شب مانده از جمادی الاخر سال 251 سپاه عمار را بشکست و عمار کشته شد و خوارج دل شکسته به کوههای سفزار و درهء هندقانان رفتند، پس سر عمار را به شهر آوردند و به در طعام بر باره نهادند و تن او به در آکار نگونسار بیآویختند. (از تاریخ سیستان صص 206-207). و یعقوب چندی در سیستان بود که خبر رسید صالح بن حجر عاصی شد به رخد. یعقوب روز دوشنبه دوشب مانده از ذوالحجه سال 252 به حرب صالح رفت و عزیزبن عبدالله را بر سیستان خلیفت کرد و صالح به قلعهء کوهژ(3) بود و هیچ خبر نداشت تا یعقوب پیرامن قلعه فروگرفت. پس چند روز حرب صعب کردند و چون صالح دانست که یعقوب قلعه بخواهد ستد، خویشتن را بکشت و او را از قلعه فروافکندند و قلعه بدادند و زنهار خواستند و صالح را به بست آوردند و به گور کردند یعقوب به قلعه معتمدی نشاند و باز به سیستان آمد چهار روز مانده از جمادی الاولی سال 253 و به روز شنبه یازده روز گذشته از شعبان سال 253 قصد هرات کرد و امیر هری حسین بن عبدالله بن طاهر بود خلیفت محمد بن طاهر، یعقوب داودبن عبدالله را بر سیستان خلیفت کرد و خود به هری شد و حسین را که به هری حصار گرفته بود بگرفت. سپس خبر یافت که ابراهیم بن الیاس بن اسد سپاه سالار خراسان به حرب او آمده است یعقوب علی بن اللیث برادر خود را با زندانیان و بنه به هری گذاشت و خود به پوشنگ شد و سپاه ابراهیم را هزیمت کرد و ابراهیم بگریخت و سوی محمد بن طاهر شد و گفت با این مرد به حرب هیچ نیاید که سپاهی هولناک دارد و از کشتن هیچ باک نمیدارند و بی تکلف حرب همی کنند صواب آن است که او را استمالت کنی تا شر او و آن خوارج بدو دفع باشد... محمد رسولان و نامه و هدیه ها فرستاد و منشور سیستان و کابل و کرمان و پارس بدو داد و یعقوب آرام شد و قصد بازگشتن کرد و نامه فرستاد سوی عثمان بن عفان به خطبه و نماز و عثمان تا سه آدینه خطبه کرد و یعقوب فرا رسید و بعضی از خوارج را که مانده بودند ایشان را بکشت و مالهای آنان برگرفت وشاعران او را به تازی ستودند:
قد اکرم الله اهل المصر و البلد
بملک یعقوب ذی الافضال و العدد...
یعقوب عالم نبود و در نتوانست یافت و گفت چیزی که من اندر نیابم چرا باید گفت پس محمد بن وصیف سگزی که دبیر رسایل او بود این ابیات بپارسی سرود:
ای امیری که امیران جهان خاصه و عام
بنده و چاکر و مولای و سگ تند(4) و غلام
ازلی حظی ور لوح(5) که ملکی(6) بدهید
به ابی یوسف یعقوب بن اللیث همام
به لتام آمد زنبیل و لتی خور(7) بلنگ
لتره شد لشکر زنبیل و هباگست(8) کنام
لمن الملک بخواندی تو امیرا بیقین
با قلیل الفئه کت داد در آن لشکر کام(9)
عمر عمار ترا خواست وزو گشت بری
تیغ تو کرد میانجی به میان دد و دام
عمر او نزد تو آمد که تو چون نوح بزی
در آ کار سر او تن او باب طعام...
و بسام کرد خارجی که به صلح نزد یعقوب آمده بود چون این شنید گفت:
هر که نبود او به دل متهم
بر اثر دعوت تو کرد نعم
عمر ز عمار بدان شد بری
کاوی خلاف آورد تا لاجرم
دید بلا بر تن و بر جان خویش
گشت به عالم تن او در الم
مکه حرم کرد عرب را خدای
عهد تو را کرد حرم در عجم
هر که درآمد همه باقی شدند
باز فنا شد که بدید این حرم.
و محمد بن محلد (مخلد؟) سگزی که مردی فاضل بود در وصف او بگفت:
جز تو نزاد حوا و آدم نکشت
شیرنهادی به دل و برمنشت
معجز پیغمبر مکی توئی
به کُنش و به مَنش و به گُوِشت
فخر کند عمار روزی بزرگ
گوید آنم من که یعقوب کشت.
رفتن یعقوب به کرمان: یعقوب روز شنبه هشت روز مانده از ذوالحجه سال 254 به کرمان و پارس شد و عزیزبن عبدالله را خلیفت خود کرد و چون به بم رسید با اسماعیل بن موسی که ملجأ خوارج عرب بود حرب کرد و او را اسیر گرفت و از آنجا به کرمان رفت. عامل کرمان علی بن الحسین بن قریش، طوق بن المغلس را به حرب وی فرستاد و ازهر، طوق را در نبرد بکشت و سپاه او هزیمت شدند و باز زنهار خواستند و آنان را زنهار داد چون علی بن الحسین بشنید به شیراز شد و چند که توانست لشکر فراهم آورد و کفجان(10) را با خویشتن یار کرد و به نزدیک شیراز با یعقوب حربهای سخت کرد و سپاه علی به هزیمت شدند وعلی بن الحسین اسیر شد در جمادی الاولی سال 255 و یعقوب را مالهای بی اندازه نصیب شد و از آنجا هدیه های بسیار نزد المعتزبالله فرستاد از مرکبان نیکو و بازان شکاری و جامه های مرتفع و مشک و کافور و آنچه ملوک را باید و به روز پنج شنبه پنج روز مانده از رجب سال 255 به سیستان باز آمد. (از تاریخ سیستان صص 208-214). در این ایام پسر زنبیل که به قلعهء بست زندانی بود بگریخت و سپاهی بزرگ فراهم آورد و رخد را بگرفت یعقوب حمدان بن عبدالله را بر سیستان خلیفت کرد و روز پنجشنبه پنج روز از ذی الحجة سال 255 مانده در پی او برفت. چون نزدیکی رخد رسید پسر زنبیل بگریخت و به کابل شد و یعقوب در طلب او رفت. چون به حاساب (؟) رسید برف افتاد و راه بسته شد و به سیستان بازگشت و به راه اندر خلج و ترکان بسیار بکشت و مواشی شان بیاورد و روز آدینه چهارده روز گذشته از شوال 256 به سیستان آمد روزی چند بود و به هری شد و هری حسین بن عبدالله بن طاهر را داد و سیزده روز آنجا بود و بازگشت و به سیستان آمد سپس به روز پنجشنبه پنج روز مانده از محرم سال 259 به کرمان شد. (از تاریخ سیستان صص 214-215). چون به کرمان رسید محمد بن واصل پذیرهء او آمد با سپاه خویش بطاعت و فرمان برداری و هدیه ها و مالهای بسیار پیش یعقوب آورد و یعقوب پارس او را داد و رسولی فرستاد سوی معتمد که این وقت خلیفه او بود با هدیه و پنجاه بت زرین و سیمین که از کابل آورده بود سوی معتمد فرستاد که به مکه فرستد تا بحرم مکه به راه مردمان فرو برند، رغم کفار را و به پارس اندر شد روز چهارشنبه چهار روز گذشته از محرم سال 258. چون هدیه ها و بتان به معتمد رسید شاد شد بغایت و برادر خویش ابواحمدالموفق را که طلحه نام داشت و ولی عهد معتمد بود به رسولی سوی یعقوب فرستاد و اسماعیل ابن اسحاق القاضی را و ابوسعیدالانصاری را و منشور و لوای بلخ و تخارستان و پارس و کرمان و سجستان و سند همراه کرد. یعقوب بدان شاد شد و آنان را بنواخت و خلعتها و هدیه ها نیکو بداد و بخوبی بازگردانید و خود به سیستان آمد و روزگاری ببود سپس روز شنبه پنج روز مانده از ربیع الاول سال 258 به کابل شد در پی پسر زنبیل. چون به زابلستان رسید وی قلعهء نای لامان را حصار گرفت و یعقوب آنجا بایستاد و حرب پیوسته کرد تا او را بگرفت و بند برنهاد و بر راه بامیان به بلخ شد و بلخ را داودبن عباس داشت. چون خبر یعقوب بشنید بگریخت و مردمان شهر و کهن دز حصار گرفتند. یعقوب به بلخ اندر شد و بنخستین وهلت بلخ بستد و بسیار مردم کشته شد بر دست سپاه او و غارت کردند و محمد بن بشیر را بر بلخ خلیفت کرد وز آنجا به هری آمد و عبدالله بن محمد بن صالح به هری بود، از پیش یعقوب بگریخت و به نشابور شد و یعقوب به هرات اندر شد و بنشست و مردمان را نیکوئی کرد و گفت. و مردمان هرات شیعت یعقوب گشته و از پیش دل بر او نهاده بودند. (از تاریخ سیستان صص 216-217). و باز خبر رسید که عبدالرحیم الخارجی که از کوه کروخ برخاسته خویشتن را امیرالمؤمنین خواند و المتوکل علی الله لقب کرده است و ده هزار مرد از خوارج فراهم آورده و کوههای هری و سفزار و نواحی خراسان فرو گرفته تاختنها همی کند و سپاه سالاران خراسان و بزرگان از او عاجز شده اند. یعقوب قصد او کرد و او به کوه اندر شد و برف صعب افتاد و یعقوب اندر برف با او حرب کرد و هیچ بازنگشت بر آن سرما و سختی تا عبدالرحیم بیامد بزینهار او و اندر فرمان او آمد و یعقوب او را زنهار داد پس از آن بطاعت پیش وی آمد و او را عهد و منشور داد و عمل سفزار و بیابانها و کردان بدو داد و خود به هرات قرار گرفت و یک سال برنیامد که خوارج عبدالرحیم را بکشتند و ابراهیم بن اخضر را بر خویشتن سپهسالار کردند و ابراهیم با هدیه های بسیار و اسبان و سلاح نیکو پیش یعقوب آمد بطاعت. یعقوب او را هم بر آن عمل بداشت و بنواخت و نیکوئی گفت و گفت تو و یاران تو باید دل قوی کنید که بیشتر سپاه من و بزرگان خوارجند و شما اندرین میان بیگانه نیستید. اگر بدین عمل که دادم بسر نشود مردم زیادت نزدیک من فرست تا روزی ایشان و هر عمل که خواهند بدهم. این کوهها و بیابانها مرزها است که شما باید نگاه دارید که ما قصد ولایت بیشتر داریم و همه ساله اینجا حاضر نتوانیم بود و مرا مرد بکارست خاصه شما که همشهریان منید و این مردم تو بیشتر از بسکر است و مرا بهیچ روی ممکن نیست که بدیشان آسیب رسانم. ابراهیم با دل قوی بازگشت و نزد یاران شد و بزودی باز آمد با همه سپاه و یعقوب همه یاران و مهترانشان خلعت داد و عارض را فرمان داد تا نامهایشان به دیوان عرض نبشت و بیستگانی شان پیدا کرد بر مراتب و ابراهیم را بر ایشان سالار کردند و ایشان را جیش الشراة نام کردند و یعقوب به سیستان بازگشت سیزده روز مانده از جمادی الاولی سال 259 و روزگاری به سیستان ببود. باز قصد خراسان کرد و حفص بن زونک را خلیفت خویش کرد بر سیستان و روز شنبه یازده روز باقی از شعبان سال 259 برفت و راه نشابور برگرفت و چنین گفت که به طلب عبدالله بن محمدصالح همی روم و عبدالله بن محمد بن شابور بود بنزدیک محمد بن طاهر چون یعقوب به در نشابور آمد رسول فرستاد سوی محمد بن طاهر که من بسلام تو خواهم آمد. عبدالله بن محمد، محمد طاهر را گفت آمدن او و سلام او صواب نیست، سپاه جمع کن تا حرب کنیم محمد بن طاهر گفت ما با او بحرب برنیائیم و چون حرب کنیم او ظفر یابد و ما را بجان آسیب رسد چون عبدالله چنان دید برخاست و به دامغان شد و یعقوب به در نیشابور فرود آمده بود، محمد بن طاهر همه وزرا و حجاب را پیش یعقوب فرستاد و دیگر روز خود برنشست و نزد یعقوب شد چون فرود آمد و خواست که بازگردد یعقوب فرمود عزیزبن عبدالله را که اینان را همه محبوس کن عزیز همه را بازداشت و بندها برنهاد محمد طاهر را و خواص او را. (از تاریخ سیستان صص 217-220).
سبب دستگیری محمد طاهر: و سبب این بند برنهادن آن بود که در آن ایام که یعقوب بحرب زنبیل به بست شد و او را بکشت روزی بحوالی سواد بست متنکر خود و دبیری از آن خویش همی گشت. بسرائی اندر شد که از آن صالح بن نضر بود و به اندک روزگار از وفات صالح آن ویران گشته بود. دبیر نگاه کرد بر دیوار خانه دو بیت نبشته بود برخواند و سر بجنبانید. یعقوب پرسید چیست؟ باز گفت و ترجمه کرد و بیتها این بود:
صاح الزمان بآل برمک صیحة
خرّوا لصیحتهم علی الاذقان
و بآل طاهر سوف یسمع صیحة
غضباً یحل بهم من الرحمان.
پس دبیر قصهء برامکه بر یعقوب از اول تا آخر بازگفت و سبب محنت و کشتن و برکندن خان و مان ایشان و معنی دیگر بیت از حدیث طاهریان بازگفت، یعقوب گفت ما را معجزه از این بیش نباشد که ایزد تعالی ما را اینجا بویرانی اندر آورد تا این دو بیت برخوانیم و بدانیم، وحی پیغمبران را باشد این است که سبب برکندن طاهریان و جور ایشان از مسلمانان من خواهم بود، تو این دو بیت بر جای نویس و نگاه دار تا آن روز که از تو باز خواهم. دبیر آن بر کاغذی نبشت و نگاه داشت آن روز که بند بر محمد بن طاهر نهاد، دبیر را بخواند که این بیتها که ترا آن روز به بست ودیعت دادم بیار، بیتها پیش وی آورد، گفتا نگفتم که من باشم آن کس؟ پس دبیر را گفت این دو بیت بر محمد بن طاهر عرضه کن و بگوی که چه باید ترا و حرم ترا تا به سیستان روی و آنجا می باشی و هر که ترا با او خوش باشد بر جای نویس تا با تو آنجا فرستم و نیکو همی دارم تا خدای تعالی چه خواهد. پس آن دو بیت بر محمد بن طاهر عرضه کردند بگریست و گفت لامرد لقضاءالله، اکنون فرمان خداوند راست و ما بندهء اوئیم و اندر دست اوئیم پس نسختی کرد و پیش یعقوب فرستاد. یعقوب فرمان داد تا آنچه وی نوشته بود درمی را دو کردند و فرمان داد که همی دهند و او را و اهل او را و ندماء او را و آن کسها را که بر ایشان خوش بود به سیستان فرستاد بزندان بزرگ به در مسجد آدینه محبوس کردند و گور محمد بن طاهر اندر آن زندان است که هم در آنجا فرمان یافت و یعقوب بگفت که در آن حجره که فرمان یافت او را دفن کنند که او آن روز مرد که آنجا محبوس گشت. (از تاریخ سیستان صص 220-222). پس یعقوب به نشابور قرار گرفت، او را گفتند مردم نشابور می گویند یعقوب عهد و منشور امیرالمؤمنین ندارد و خارجی است یعقوب حاجب را گفت منادی کن تا بزرگان و علماء و فقهای نیشابور و رؤسای ایشان فردا اینجا جمع باشند تا عهد امیرالمؤمنین بر ایشان عرضه کنم. حاجب فرمان داد تا منادی کردند. بامداد بزرگان نیشابور بدرگاه آمدند و یعقوب فرمان داد تا دوهزار غلام همه سلاح پوشیدند و بایستادند هر یک سپری و شمشیری و عمودی سیمین یا زرین بدست هم از آن سلاح که از خزانهء محمد بن طاهر برگرفته بودند به نشابور، و خود به رسم شاهان بنشست وآن غلامان دو صف پیش او بایستادند فرمان داد تا مردمان اندر آمدند و پیش او بایستادند گفت بنشینید، پس حاجب را گفت آن عهد امیرالمؤمنین بیار تا بریشان برخوانم، حاجب اندر آمد و تیغی یمانی بیاورد و پیش یعقوب نهاد. یعقوب تیغ برگرفت و بجنبانید آن مردمان بیهوش گشتند، گفتند مگر بجانهای ما قصدی دارد؟ یعقوب گفت تیغ نه از بهر آن آوردم که بجان کسی قصدی دارم، اما شما شکایت کردید که یعقوب عهد امیرالمؤمنین ندارد خواستم که بدانید که دارم! مردمان باز جای و خرد آمدند. یعقوب گفت امیرالمؤمنین را به بغداد نه این تیغ نشانده ست؟ گفتند بلی گفت مرا هم بدین جایگاه این تیغ نشاند. عهد من و آن امیرالمؤمنین یکی است. و بفرمود تا هر چه از آن مردم از طاهریان بود بند کردند و بکوه اسپهبد فرستاد و مردم را گفت من برای داد بر خلق خدا و برگرفتن اهل فسق و فساد برخاسته ام و اگر چنین نبودم ایزد تعالی مرا چنین نصرتها نمی داد و به نشابور بود تا خبر عبدالله بن محمد بن صالح آمد که از دامغان به گرگان رفت و حسن بن زید با او یکی شد و سپاه جمع می کنند یعقوب سپاه برگرفت و از نشابور به گرگان شد. چون به نزدیک گرگان رسید ایشان هر دو به طبرستان شدند، یعقوب از پس ایشان بتاختن برفت و فوجی سپاه بر بنه بگذاشتند که شما خوش خوش از پس من همی آئید و خود برفت و به ساری به ایشان رسید، چون یعقوب را بدیدند بی حرب هزیمت کردند. حسن بکوه دیلمان و عبدالله بن محمد بدریا اندر شد. مرزبان طبرستان عبدالله را بگرفت و بند کرد و او را نزد یعقوب بیاوردند و او بفرمود تا گردن وی بزدند و از آنجا به نشابور آمد. (تاریخ سیستان صص 222-224). چون به نشابور قرار گرفت سالوکان خراسان تدبیر کردند که این مرد صاحب قران خواهد بود و دولتی بزرگ دارد صواب آن باشد که بزینهار او رویم پس گروهی از سرکرده های آنان نزد او شدند و احمدبن عبدالله خجستانی در زمرهء آنان بود. یعقوب ایشان را بنواخت و خلعت داد و با خود به سیستان آورد. سپس بفرمود تا سر عبدالرحیم را که خوارج کشته بودند برگرفتند و با رسولان و نامه نزد امیرالمؤمنین معتمد و موفق برادر وی که ولی عهد بود فرستاد و در نامه بند کردن محمد بن طاهر را یاد کرد. خلیفه را بند کردن محمد بن طاهر خوش نیامد اما کشتن عبدالرحیم و فرستادن سر او قبول افتاد و بفرمود تا سر عبدالرحیم به بغداد بگردانیدند و منادی کردند که این سر کسی است که دعوی خلافت می کرد و یعقوب بن لیث او را بکشت و جواب نامه ها به نیکوئی فرستاد که چاره نداشت که یعقوب قوی گشته بود و صواب استمالت او دید چون رسولان بازآمدند یعقوب قصد رفتن کرد سوی فارس روز دوشنبه دوازده روز مانده از شعبان سال 261 و ازهربن یحیی را بر سیستان خلیفت کرد و در این سفر علی بن الحسین بن قریش و احمدبن عباس بن هاشم و محمد بن طاهر(11) با یعقوب بودند چون یعقوب به اصطخر رسید خلیفت محمد بن واصل نزد او آمد و قلعه و خزینه و مال محمد بن واصل نزد او سپرد. یعقوب آن همه مال و سلاح برگرفت وسپاه را بدان آباد کرد و خلعتها داد و آن خلیفت را بنواخت و نیکوئی کرد و محمد بن زیدوی خلیفت یعقوب بود بر قهستان و یعقوب او را از آنجا معزول کرد، او بر یعقوب خشم گرفت و به کرمان شد و از آنجا نزد محمد بن واصل رفت وخلاف خویش با یعقوب آشکار کرد و محمد بن واصل را بر محاربهء یعقوب دلیر کرد و کار بساخت که حرب کند. (تاریخ سیستان صص 225-226). چون یعقوب نزدیک شد، محمد زیدویه، محمد واصل را گفت اکنون که او قوی گشته است حرب کردن با او را صواب نمی بینم، محمد بن واصل نپذیرفت و محمد بن زیدویه جدا گشت و با سپاه خویش بنواحی فارس بنشست و از مردمان مال همی ستد، پس محمد بن واصل بحرب یعقوب آمد و برسید به نوبندجان از آنجا رسول فرستاد بشربن احمد را نزدیک یعقوب، یعقوب سپاه را فرمان داد تا بجای هائی که او نبیند نهان شوند. چون رسول فراز آمد پیش یعقوب هیچکس ندید مگر غلامان خرد، پس یعقوب رسول را بنواخت و نیکوئی کرد و گفت من از سیستان سپاه نیاوردم و با این کودکان بیامدم تا محمد بن واصل بداند تا من از بهر دوستی و موافقت او آمدم و دل با من یکی کند چه او بزرگترین کس به ایران شهر و خراسان است تا من آنچه کنم بفرمان او باشد و بداند که احمدبن عبدالله خجستانی از من بگشت و ناچار مگر او مرا سپاه دهد تا خجستانی را دریابم و گرنه او همهء خراسان بر من تباه کند. رسول خوشدل بازگشت و محمد بن واصل را از آنچه دیده بود خبر داد و گفت اگر بر او بتازی به یک ساعت او را از جهان برکنی محمد بن واصل برنشست و قصد یعقوب کرد و یعقوب بر او بیرون شد و به بیضا، فراهم رسیدند و حربی سخت افتاد و محمد بن واصل را خبر نبود تا سواری ده هزار از آن یعقوب گرد او بگرفتند، و با محمد بن واصل سی هزار سوار بود و با یعقوب پانزده هزار سوار، تا محمد بن واصل نگاه کرد ده هزار مرد به یک جا از آن او کشته شد، محمد بن واصل بهزیمت برفت و یعقوب بر عقب او بشد تا او بکوه در شد و در کوه نیز ده هزار مرد از آن او اسیر بگرفت و یعقوب به رامهرم (رامهرمز؟) فرود آمد و معتمد اسماعیل اسحاق قاضی را برسالت نزد یعقوب فرستاد به سال 262 با عهد خراسان و طبرستان و گرگان و فارس و کرمان و سند و هند و شرط مدینة السلام و خلعت، یعقوب اسماعیل را بنواخت و خلعت داد و به نیکوئی بازگردانید و محمد بن زیدویه از فارس به خراسان و از آنجا به قهستان شد و گریختگان گروهی بر محمد بن واصل فراهم آمدند و محمد به نسا و از نسا به سیراف رفت، یعقوب عمر بن عبدالله را با دوهزار سوار در پی او فرستاد و عزیزبن عبدالله بر اثر وی رفت و بنهء او بگرفت و او بگریخت و عزیز وی را دنبال کرد. محمد بن واصل بکشتی نشست و بدریا در شد و کشتی های او از کشتی های صیادان بود بی شراع و آلت. همه شب اندر کشتی بدریا همی گشت و بامداد بر کنار سیراف بود و کردان را در آنجا مهتری بود که وی را راشدی گفتندی وی محمد بن واصل را بگرفت و کس نزد عزیزبن عبدالله فرستاد و او را آگاه کرد عزیز غانم بسکری را که سرهنگ خوارج بود فرستاد تا محمد بن واصل را اسیر بیاورد و عزیز او را در محرم سال 263 سربرهنه نزد یعقوب آورد و علی بن الحسین بن قریش دستوری خواست تا محمد بن واصل را بر آن حالت ببیند، دستوری داد تا بدید، و فرمان داد تا محمد را بزندان کردند، باز کسی فرستاد سوی محمد بن واصل که فرمای تا در قلعهء تو بگشایند. گفت فرمان بردارم و او را قلعتی محکم بود بر سر کوه که ستدن آن ممکن نشدی. پس خلف بن لیث او را بپای قلعه برد و آواز دادند و نگاهبان بر قلعه برآمد محمد گفت قلعه را بگشایند، نگاهبان شمشیری و لختی هیزم از آنجا بیفکند و بانگ داد که محمد بن واصل را بدین شمشیر بکشید و بدین هیزم بسوزانید که من در قلعه بگشایم. خلف لیث او را بازآورد و یعقوب وی را بدست اشرف بن یوسف داد تا به یک پای برآویخت، تا اقرار کرد که علامتی دارم بگویم تا قلعه بگشایند، بگذاشتند تا غلامی بدان علامت بفرستاد و در قلعه بگشادند و سی روز هر روز پانصد استر و پانصد اشتر از بامداد تا شبانگاه از آنجا درم و دینار و فرش و دیبا و سلاح قیمتی و اوانی زرین و سیمین برگرفتند دون آنچه برجا ماند از خورشهای بسیار و فرش پشمینه که کسی دست فرا آن نکرد. و چون یعقوب بشیراز رسید برادر وی عمروبن لیث خشم کرد و محمد پسر خود را برگرفت و به سیستان شد و یعقوب از رفتن او بوحشت افتاد. سپس یعقوب محمد بن واصل را بند کرد و بقلعه فرستاد و براه اهواز بیرون شد و بر مقدمهء او ابومعاذ بلال بن الازهر بود و برفت و به جندی شاپور فرود آمد به سال 274 و آنجا ببود و رسولان فرستادند از ترکستان و هند و سند و چین و ماچین و فرنگ و روم و شام و یمن همه قصد او کردند بنامه ها و هدیه ها و طاعت و فرمان او را پذیرفتند و همه جهان اندر فرمان او شد و او را ملک الدنیا خواندند و ابواحمد موفق این خبرها بشنید و نامه سوی یعقوب نوشت که فضل کن و بیا تا دیداری کنیم و جهان بتو سپاریم که همه جهان متابع تو شدند و ما آنچه فرمان دهی بر آن جمله برویم و بدان که ما بخطبه بسنده کرده ایم که ما از اهل بیت مصطفائیم و تو قوت دین او همی کنی و بر کفار جهان اثر تیغ تو پیداست حق تو بر همهء اسلام واجب گشت و ما فرمان دادیم تا ترا در حرمین خطبه کنند و کسی را اندر اسلام پس از ابوبکر و عمر آن آثار خیر و عدل نبوده ست کاندر روزگار تو بود. اکنون ما و همهء مسلمانان معین توایم تا جهان بر دست تو به دین اسلام درآید یعقوب برفت و المعتمد از بغداد بیرون شد با سپاه چون لشکرها فرود آمدند روز پنجشنبه هفت روز گذشته از شوال سال 265 گروهی از لشکر معتمد بیرون شدند و حربی صعب کردند. پس یعقوب خود حمله کرد و از سپاه بغداد مردم بسیار کشته و هزیمت شدند و پشت به آب گرفتند و آب بر سپاه یعقوب بیرون گذاشتند تا یعقوب از آنجا برگرفت و یعقوب از آنجا به جندی شاپور بازآمد و قصد غزو روم کرد که هر سال به غزوی رفتی به دارالکفر چون از آنجا بازگشتی باز ولایت اسلام گشادی و جهد کردی تا مگر اهل تهلیل نباید کشت. و عمروبن لیث بنامهء یعقوب به جندی شاپور فرا رسید و یعقوب به آمدن او شادمان شد. پس یعقوب را علتی صعب پدید آمد و روز دوشنبه ده روز مانده از شوال سال 265 فرمان یافت و خبر مرگ او روز یکشنبه دوازده روز مانده از شوال 265 به سیستان رسید(12) هفده سال و نه ماه امیری کرد و خراسان و سیستان و کابل و سند و هند و فارس و کرمان همه عمال وی بودند و بحرمین هفت سال خطبهء او همی کردند و از دیگر جای ها اندر اسلام همه طاعت و فرمان وی پیروی کردند و از دارالکفر هر سال او را هدیه ها همی فرستادند و ملک الدنیا همی نوشتند او را بروزگاری دراز و اگر تمامی مناقب او اندر نبشتی بسیار قصه ها بودی. (از تاریخ سیستان صص 226-233). و هم صاحب تاریخ سیستان در سیرت او نویسد: توکل وی چنان بود که هرگز در هیچ کار بزرگ بر هیچ کس تدبیر نکرد الا آخر گفت توکل بر باری تعالی است تا چه خواهد راند و در شبانروز صد و هفتاد رکعت نماز زیادت کردی از فرض و سنت و از باب صدقه هر روز هزار دینار همی داد و از باب جوانمردی و آزادگی هرگز عطا کم از هزار دینار و صد دینار نداد و ده هزار و بیست هزار و پنجاه هزار و صدهزار دینار و درم بسیار داد پانصدهزار دینار عبدالله بن زیاد را داد. و از باب حفاظ هرگز تا او بود بوجه ناحفاظی بهیچکس ننگرید نه زی زن و نه زی غلام. یک شب بماهتاب غلامی را از آن خویش نگاه کرد، شهوت برو غالب شد گفتا چه باشد توبت کنم و غلامان آزاد کنم. باز اندیشه کرد که این همه نعمت ایزد است نشاید. به آوازی بلند گفت لاحول ولا قوة الا بالله العلی العظیم تا همه غلامان بیدار شدند، او بازگشت بامدادان همه بسرای غمگین بودند کسی ندانست که چه بوده ست فرمان داد که سبکری را به نخاس برید خادم سبکری را گفت زی نخاس باید رفت به فرمان ملک. گفت فرمان او راست اما جرم من پیدا باید کرد که چه باشد. خادم پیش رفت و بگفت یعقوب گفت نه بس باشد جرم او که من اندرو نیارمی دیدن از خوبی وی؟ سبکری گفت که اندرین نه خرد باشد و نه حمیت که مرا چنان خداوندی دارد که چندین نگرش کند بدست کسی فکند که خدای نداند و بر من ناحفاظی کند. یعقوب را بگفتند، گفت بگذارید اما جعد و طره او باز کنید و مهتر سرای کنید و نخواهم نیز پیش من آید و سبکری پیش او نیامد تا آن روز که امیر فارس فرمان یافت یعقوب گفت که شاید آن شغل را؟ گفتند سبکری که مرد با خرد است عهد نبشتند و خلعت دادند سبکری گفت که بنده می برود نداند که حال چون باشد و سپیدی بریش اندر آورده دستوری دیدار خواست و اندر پیش او شد و او را بنواخت و باز گردانید. اما اندر عدل چنان بود که بر خضراء کوشک نشستی تنها تا هر که را شغلی بودی بپای خضرا رفتی و سخن خویش بی حجاب با او بگفتی و اندر وقت تمام کردی چنانکه از شریعت واجب کردی. اما اندر اهتمام بر آن جمله بود که روزی بر آن خضرا نشسته بود مردی بدید به سر کوی سینک نشسته و از دور سر بر زانو نهاده اندیشه کرد که آن مرد را غمی است اندر وقت حاجبی را بفرستاد که آن مرد را پیش من آر، بیاورد، گفت ای ملک حال من صعب تر از آن است که بر توانم گفت سرهنگی از آن ملک هر شب یا هر دو شب بر دختر من فرود آید از بام بی خواست من و دختر، و ناجوانمردی همی کند و مرا با او طاقت نیست. گفت لاحول ولاقوة الا بالله چرا مرا نگفتی، برو بخانه شو چو او بیاید اینجا آی بپای خضرا مردی با سپر و شمشیر بینی با تو بیاید و انصاف تو بستاند چنانکه خدای فرموده ست ناحفاظان را. مرد برفت، آن شب نیامد، دیگر شب آمد مردی با سپر و شمشیر آنجا بود با او برفت و بسرای او شد بکوی عبدالله حفص به در پارس و آن سرهنگ اندر سرای آن مرد بود یکی شمشیر تارکش برزد و بدو نیم کرد و گفت چراغی بفروز چون بفروخت گفت آبم ده آب بخورد گفت نان آور و بخورد، پدر نگاه کرد یعقوب بود. پس آن مرد را گفت بالله العظیم که تا با من این سخن بگفتی نان و آب نخوردم و با خدای تعالی نذر کرده بودم که هیچ نخورم تا دل تو از این شغل فارغ کنم. مرد گفت اکنون این را چه کنم؟ گفت برگیر او را مرد برگرفت بیرون آورد گفت ببر تا بلب پارگین بینداز، بیفکند، گفت تو کنون بازگرد. بامدادان فرمود که منادی کنید که هر که خواهد که سزای ناحفاظان بیند بلب پارگین شود و آن مرد را نگاه کند. اما اندر دهاء بدان جایگاه بود که مردی دبیر فرستاد از نشابور که به سیستان معلوم کن و بیای مرا بگوی، مرد به سیستان آمده و همه حل و عقد سیستان معلوم کرد و نسختها کرد و بازگشت چون پیش وی شد گفت بمظالم بودی؟ گفتا بودم، گفت هیچ کسی از امیر آب گله کرد؟ گفت نه، گفت الحمدالله باز گفت بپای چوب عمار گذشتی؟ گفت گذشتم، گفت کودکان آنجا بودند؟گفت نه گفت الحمدالله، گفت بپای منارهء کهن بودی؟ گفت بودم، گفت روستائیان بودند گفت نه. گفت الحمدالله و چون مرد خواست نسختها عرض کند و سخنان خویش بگوید یعقوب گفت بدانستم بیش نباید. مرد پیش شاهین شد و قصه بگفت و او نزد یعقوب رفت که این مرد خبرها آورده است باید که بگوید یعقوب گفت همه بگفت و شنیدم، کار سیستان اندر سه چیز بسته است عمارت و الفت و معاملت و هر سه را پرسیدم عمارت حدیث امیر آب است پرسیدم که اندر مظالم هیچ کسی از امیر آب گله کرد؟ گفتا نه، دانستم که اندر حدیث عمارت تأخیر نیست و پرسیدم که کودکان بپای چوب عمار بودند؟ گفت نه دانستم که الفت برجای است چه آغاز تعصب را کودکان کنند بپای چوب عمار و پرسیدم که روستائیان بپای منار کهن بودند؟ گفت نه بدانستم که بر رعیت جور نیست چه اگر بر رعیت زیادت و بیدادی باشد تدبیر خویش بپای منارهء کهن کنند و آنجا جمع شوند و بمظالم شوند، چون داد نیابند هم آنجا آیند و تدبیر گریختن کنند، چون نبودند آنجا دانستم که بر رعیت جور نیست پس بیش از چه پرسم. و دیگر آنکه غلامی را سی چوبهء تیر داده بود و دو جعبه که بسر ماه هر روز یکی تیر از این جعبه برگیر و فرا دست من ده و شبانگاه بدیگر جعبه اندر نه و بگوی هر روز که چندین برگرفتم و چندین مانده ست غلام هر روز تیر پیش آوردی و فرا دست او دادی و بگفتی که چند است. یعقوب گفتی تیر راست است، اول راستی باید کرد و کار آن روز یاد کردی و آنچه ممکن شدی از آن باب تمام کردی تا دیگر روز و شمار روز و ماه و سال بدان نگاه داشتی. و بسیار گفتی که دولت عباسیان بر غدر و مکر بنا کرده اند نبینی که به ابوسلمه و بومسلم و آل برامکه و فضل سهل با چندان نیکوئی که ایشان را اندر آن دولت بود چه کردند کسی مباد که بر ایشان اعتماد کند دیگر که خود بیشتر بجاسوسی رفتی و بحرس داشتن اندر سفرها و دیگر هرگز بر هیچ کس از اهل تهلیل که قصد او نکرد شمشیر نکشید و پیش تا حرب آغاز کردی حجتهای بسیار برگرفتی و خدای تعالی را گواه گرفتی و به دارالکفر حرب نکردی تا اسلام بریشان عرضه کردی و چون کسی اسلام آوردی مال و فرزند او نگرفتی و اگر پس از آن مسلمان گشتی خلعت دادی و مال و فرزند او باز دادی. دیگر آنکه اندر ولایت خویش هر که را کم از پانصد درم وسعت بودی از او خراج نستدی و او را صدقه دادی. (از تاریخ سیستان صص 263-268). یعقوب لیث از نوادری است که گاهگاه در صحنهء گیتی پدید میشوند و از خود آثاری بزرگ و جاویدان بجا می نهند. یعقوب با کوشش و همت و پشت کار عجیبی توانست خود را از رتبه ای چنان پست بجایگاهی چنین منیع برساند. با تتبع و دقت در احوال یعقوب معلوم می شود وی بکشور خود علاقهء وافر داشته است و هدف او این بود که استقلال ازدست رفتهء ایران را بدست آورد و کشور ایران را از چنگ بنی العباس خارج سازد. کوشش وی در احیای زبان فارسی و لشکرکشی او به بغداد بر این مدعا دلیلی روشن است. یاقوت ابیات زیر را در ترجمهء احوال المتوکلی شاعر که به یعقوب پیوسته بود آورده است و گوید هنگامی که خلاف میان یعقوب و معتمد برپا بود وی این اشعار را بسرود و از جانب یعقوب بخلیفه فرستادند و این ابیات نیز تصمیم وی را بر رهائی ایران از چنگال بنی العباس می رساند:
انا ابن الاکارم من نسل جم
و حائزُ ارث ملوک العجم
و محیی الذی باد من عزهم
و عفی علیه طوال القدم
و طالب اوتارهم جهرة
فمن نام عن حقهم لم انم
یهمُ الانام بلذاتهم
و نفسی تهم بسوق الهمم
الی کل امر رفیع العماد
طویل النجاد منیف العلم
و انی لاَمل من ذی العلا
بلوغ مرادی بخیر النسم
معی علم الکائنات الذی
به ارتجی ان اسود الامم
فقل لبنی هاشم اجمعین
هلموا الی الخلع قبل الندم
ملکنا کم عنوة بالرماح
طعناً و ضرباً بسیف خدم
فعودوا الی ارضکم بالحجاز
لاکل الضباب و رعی الغنم
فانی ساعلوا سریر الملوک
بحد الحسام و حرف القلم.
(معجم الادباء چ دارالمأمون ج2 ص18).
عمروبن لیث: دومین پادشاه از این خاندان عمروبن لیث برادر یعقوب است. صاحب تاریخ سیستان آرد:
چون یعقوب درگذشت عمرو و علی هر دو حاضر بودند و عهد و فرمان علی بر سپاه روان تر بود چه عمرو بخشم به سیستان رفته بود و آنجا نو فرا رسیده و میان دو برادر حدیث همی رفت و کار بر عمرو قرار گرفت و او نامه نبشت سوی معتمد به اطاعت و رسول معتمد فرا رسید و عهدی نو بر عمل حرمین و بغداد و فارس و کرمان و اصفهان و کوهها و گرگان و طبرستان و سیستان و هند و سند و ماوراءالنهر و گفت که این همه اسلام و کفر تو را دادیم بر آن جمله که هر سال ما را بیست بار هزار هزار درم فرستی. عمرو آن عملها از رسول بپذیرفت و عبدالله(13)بن عبدالله بن طاهر را خلیفت خویش کرد بر بغداد و خلعت داد و آنجا فرستاد اندر صفر 266 و ستونهای زرین و مالهای بزرگ فرستاد نزد معتمد و معتمد را برادر وی بجنون متهم کرد و بزندان انداخت و او در پایان سال 266 در زندان بمرد. و موفق عمرو را بر عمل خویش بداشت و او موفق را مال بسیار فرستاد و بر مردمان عدل و نکوئی کرد بپارس و سپاه را خلعت و مال داد و علی بن لیث پشیمان بود که چرا کار به برادر وی افتاد و چیزها همی گفت. عمرو شنید و علی را بند برنهاد و ولایت فارس به عمروبن محمد بن لیث بن روح داد و خود بیامد به سیستان و محمد بن لیث و احمدبن عبدالعزیز را حوالت کرد که مال سوی موفق برند و صاعدبن مخلد را مأمور آنان کرد و روز یکشنبه سه روز مانده از رجب سال 266 به سیستان آمد و علی بن لیث را خلاص کرد و مال بسیار بداد و دل او خوش گردانید و محمد بن حسین درهمی را بر سیستان خلیفت کرد و نامه به امیرالمؤمنین نوشت و نظر خواست از خراج سیستان هزار هزار درهم و موفق نظر بداد و عمرو سوی خراسان رفت روز شنبه هشت روز مانده از رمضان سال 266 با عده و عدتی تمام و هیأتی بزرگوار پسر او محمد بن عمرو پسر او بر یمین او و علی بن لیث برادر وی بر یسار او بود و محمد بن حسن درهمی را مالی بسیار داد. چون به نشابور رسید احمدبن عبدالله خجستانی خلاف آشکار کرد و نشابور حصار گرفت و عمرو به در شهر فرود آمد. علی بن لیث در نهان کس سوی خجستانی فرستاد که من یار توام و با برادر خلاف کرد و چون به روز پنج شنبه شش روز گذشته از ذوالحجهء سال 266 حرب کردند عمرو بر این حال واقف نبود و هزیمت شد و خجستانی همه لشکرگاه و بنهء او غارت کرد و مالی بزرگ بدست آورد و عمرو به هری شد و دیگر بار برادر خود علی را بند برنهاد و خجستانی بر اثر عمرو تا به هری بیامد. عمرو هری حصار گرفت و خجستانی دانست که هری از او نتواند ستد راه سیستان پیش گرفت و دو روز مانده از ربیع الاخر سال 267 به در سیستان آمد و محمد بن حسن درهمی که عامل شهر بود شهر حصار گرفت و عبدالله بن محمد بن میکال که وکیل عمرو بود به سیستان و شریک وی شادان بن مسرور بیت المال بگشادند و سپاه را روزی و خلعتها و صلتهای بسیار بدادند و مردمان شهر نگاه داشتند و پیوسته حرب کردند و عمرو در نهان از هری مال و مرد، می فرستاد و خجستانی را خبر نبود و چون دانست که شهر را نتواند گشاد کسان خویش را به غارت کردن و خراب نمودن نواحی فرمان داد. (از تاریخ سیستان صص 234-238). پس خجستانی را خبر آمد که فضل یوسف قصد نشابور کرد که مادر او را آنجا بگیرد و خزاین او را بردارد پس روز شنبه ده روز باقی از ربیع الاخر سال 267 از سیستان برفت و اندر این میان ابوطلحه منصور مسلم و محمد بن زیدویه بنزد عمرو آمدند به هری و عمرو هر دو را خلعت داد و اصرم بن سیف چون خبر بشنید نزد عمرو شد و خلعت و نواخت و نیکوئی دید. پس عمرو بوطلحه منصوربن مسلم را سپاهسالار خراسان کرد و خود از هری به سیستان شد پس خبر یافت که خلیفت وی بر پارس مال سلطان را نفرستاد پس نامه نوشت سوی صاعدبن مخلد و حدیث خجستانی و اضطراب خراسان یاد کرد و گفت چنان دانم که احمدبن عبدالعزیز و محمد بن لیث که خلیفت من است، آنجا با خجستانی نیز سر خلاف دارند. (از تاریخ سیستان ص238). و اندر این سال سپاه سالار محمد بن طولون که امیر مصر بود به مکه آمد و رسم آن بود که علم عمرو به مکه ایام موسم بجانب منبر نهادندی، چون محمد بن لیث در فرستادن مال تقصیر کرده بود عمرو گفت اندر جاه من به مکه خلل اندر آمد و چنان بود که وی اندیشید چه خواستند علم مصری را ایام موسم بر یمین منبر بدارند خلیفت عمرو در مکه نگذاشت و سخن دراز شد و حرب افتاد. مردم مکه خلیفهء عمرو را نصرت کردند و چنانکه رسم رفته بود علم عمرو بر یمین منبر بداشتند، پس عمرو پسر خود محمد را بر سیستان خلیفت کرد و شش روز گذشته از محرم سال 268 سوی پارس رفت و بوطلحه خلیفت عمرو به خراسان به سرخس شد و خجستانی بحرب وی آمد و حربی سخت کردند و بوطلحه به سیستان هزیمت کرد و عمرو را آگاه کرد. عمرو پاسخ داد که باز به خراسان رو و عهد نو فرستاد. بوطلحه به خراسان بازگشت باز دل تنگی کرد و راه بگردانید و به گرگان شد. چون خبر کشتن خجستانی به گرگان آمد محمد بن عمروبن لیث خلیفت خویش فضل بن یوسف را به هری فرستاد و اندر ذوالعقده سال 268 به هری در شد و عمرو نامه به مردم هری نوشت که فضل را اطاعت کنند و فضل را نامه کرد که جد و اجتهاد کند و چون رافع دانست که فضل به هری شد محمد بن مهتدی را بحرب او فرستاد، چون محمد به هری رسید مردم هری قصد کشتن فضل کردند فضل به سیستان بازگشت و رافع به مرو شد بحرب بوطلحه و پس از حرب بسیار بوطلحه بهزیمت شد و به تخارستان رفت و رافع به هری رسید و روزگاری بدانجا ببود. سپس به فکر گرفتن سیستان افتاد و بدانسو شد و تا به فراه بیامد بزرگان لشکر انکار کردند که این نتواند بود و او از آنجا به هری بازگشت. سپس عمرو نصربن احمد را با سپاهی بروم فرستاد بحرب احمدبن لیث کردی و نصر، احمد را اسیر گرفت و عتیق بن محمد را به رامهرم فرستاد بحرب محمد بن عبدالله و عتیق، محمد را بگرفت و مالها و ستوران او نزد عمرو آورد. (از تاریخ سیستان صص 238-240). باز موفق عهد و منشور و لوا فرستاد عمرو را بر همه دار اسلام و دارالکفر و فرمان داد که همه اندر فرمان او باید بود و هر چه از هند و ترک و روم گشاید او را باشد و نامهء احمدبن ابی الاصبع رسید که اکنون کار فارس و عراقین و عرب و شام و یمن همه راست است. به خراسان باز باید گشت و غازیان را بدارالکفر باید فرستاد تا فتوح همی باشد پس عمرو نصربن احمد را بر پارس و کرمان خلیفت کرد و به روز پنجشنبه ده روز گذشته از جمادی الاَخر سال 270 به سیستان اندر آمد و روزی چند ببود. روز دوشنبه دو روز گذشته از شعبان سال 270 به خراسان رفت و محمد بن عمرو را بر سیستان خلیفت کرد و به هری شد و رافع را در شوال 270 هزیمت داد و بلال ازهر را به نشابور فرستاد و بزرگان نشابور نزد بلال شدند و طاعت عمرو نمودند. (از تاریخ سیستان صص 240-241). و اندر سال 271 صاعدبن مخلد بدرگاه خلیفت بدگوئی از عمرو را آغاز کرد و احمدبن عبدالعزیز را که سپاه سالار یعقوب بود کرمان و پارس نامزد کرد و عهد و منشور داد. نصربن احمد چون این خبر بشنید از پارس به کرمان آمد و عمرو را آگاه کرد عمرو علی حسن درهم را با سپاهی بیاری نصر فرستاد تا با احمدبن عبدالعزیز حرب کنند و تا علی آنجا رسید حرب کرده بودند و نصر گریخته بود و کار احمدبن عبدالعزیز محکم شده و برادر او بکربن عبدالعزیز قلعهء فارس غارت و ویران کرد و صاعدبن مخلد بر عقب احمدبن عبدالعزیز به فارس آمد و به شیراز قرار گرفت و احمدبن عبدالعزیز به سپاهان شد و بوطلحه بزینهار نزد عمرو آمد به سیستان. چون عمرو چنان دید بوطلحه را بر خراسان خلیفت کرد و خود به فارس رفت و پسر خویش محمد بن عمرو را بر مقدمه فرستاد روز اول محرم سال 272 چون صاعدبن مخلد خبر عمرو بشنید ترک بن عباس را با هشتادهزار سوار بحرب عمرو فرستاد و خلف بن لیث از عمرو آزرده و بدرگاه خلیفه شده بود و خلیفه او را بنواخت و سالار دوهزار سوار کرد چون لشکرها فراهم رسیدند محمد بن عمرو بر مقدمه بود و عمرو از پس لشکر می آمد. خلف بن لیث را مهر رحم بجنبید و نخواست که بر سپاه عمرو و پسر وی و مردم سیستان شکست آید پس سرهنگان سپاه را نیکوئی گفت و به عمرو امیدوار کرد و مال داد تا با او یکی گشتند پس بر ترک عباس و سپاهی که از آن امیرالمؤمنین بودند شبیخون کرد و همه سپاه او را بکشت و مال و خزاین و ستوران و زرادخانه بگرفت وترک بن عباس بهزیمت نزد مخلد شد. (از تاریخ سیستان صص 241-244). و عمرو پارس بگرفت و موفق بدو نامه نوشت که مال پذیرفته بباید فرستاد و پسر خود را سوی من فرست عمرو سپاه بیرون فرستاد سوی برجان و محمد بن عمرو را بر مقدمه فرستاد و بوطلحه را بر اثر او و سپاهیان بسیار فوج از پس فوج چون موفق بشنید خود با صد و پنجاه هزار سوار بیرون شد. چون محمد خبر وی بشنید بازگشت و بوطلحه با سپاهی بزرگ نزد موفق برگشت. چون بوطلحه و سپاه بازگشتند عمرو به کرمان شد و موفق بر اثر او بیامد و عمرو به بیابان کرمان رفت و محمد بن عمرو بیمار گشت و به روز آدینه یازده روز مانده از جمادی الاولی سال 274 فرمان یافت و عمرو روز دوشنبه دو شب گذشته از جمادی الاخر سال 274 به سیستان آمد و موفق نامه های نیکو نوشتن گرفت سوی عمرو بصلح چه دل موفق بحدیث مصر و شام مشغول گشته بود و دانست که چون عمرو خلاف آشکار کرد ایشان خلاف آوردند. پس احمدبن ابی الاصبع را به رسولی فرستاد از کرمان به سیستان تا همهء مسلمانی بر او مقاطعه کند. احمدبن ابی الاصبع روز آدینه هفت روز از صفر 275 گذشته به سیستان اندر آمد و عمرو او را کرامت کرد و بنواخت و کرمان و فارس و خراسان با ده بار هزار هزار درم مقاطعه کرد و سیستان خود خاص او بود و خلعت و لوا و عهد آورده بود او را داد و عهد بر مردمان برخواند و عمرو احمدبن ابی الاصبع را پانصدهزار درم بداد و به نیکوئی بازگردانید و موفق فرمان داد تا نام عمرو بر همه علامتها و مطردها و سپرها و در خانه ها و دکانها بنوشتند و عمرو یک چند به سیستان ببود، سپس قصد فارس کرد. (از تاریخ سیستان صص 241- 247). چون عمرو به پارس رسید علی بن لیث که به قلعهء بم در بند بود حیلتی کرد و در ماه رمضان سال 276 بگریخت و گروهی فراهم آورد و به سیستان تاخت و بدانجا حرب کردن نتوانست چه احمدبن شهفور خلیفت عمرو و ازهربن یحیی بحرب او بیرون شدند پس راه خراسان گرفت و به رافع بن هرثمه پیوست. چون موفق خبر یافت فرمان داد تا نام عمرو از اعلام محو کردند به بغداد بشوال سال 276 و عمرو را خبر نبود و هدیه ها می فرستاد نزد موفق و چون خبر یافت او نیز نام موفق از خطبه بیفکند. احمدبن عبدالعزیز از موفق دستوری خواست که بحرب عمرو رود و رخصت یافت و با لشکری ساخته و انبوه بیامد و چون دو لشکر به یکدیگر رسیدند احمدبن عبدالعزیز بی هیچ حربی بهزیمت بازگشت و عمرو تا بیضاء از پی او شد و مردم بسیار و بنه و کالا و سلاح بگرفت. چون موفق به بغداد آمد و داستان هزیمت احمدبن عبدالعزیز بشنید تافته گشت و بر آن شد که خود به شیراز آید لکن او را علتی صعب پیش آمد و به روز پنجشنبه هشت روز گذشته از صفر 278 درگذشت. (از تاریخ سیستان صص 247-249). معتضد پس از موفق بخلافت رسید و اسماعیل بن اسحاق قاضی را به رسولی فرستاد سوی عمرو و صلح کرد با او و همه مرادهای عمرو بحاصل آورد و بفرمود تا نام او بر همان جایها که بود بنوشتند و بار دیگر او را بحرمین خطبه کردند و خلعت و هدیه های بسیار و لوا فرستاد بولایت فارس و کرمان و خراسان و زابلستان و سیستان و کابل و شرط بغداد و فرمان داد که بحرب رافع بن هرثمه باید رفت، عمرو بپذیرفت و به سال 279 از فارس بازگشت. پس عمرو منصوربن محمد بن نصر طبری را به مرو فرستاد و فرمان داد که علی بن حسین مرورودی را به هر جای هست طلب کن، منصور اندر آن فرمان مداهنت کرد و عمرو بر او خشم گرفت. منصور بر آن شد که نزد عمرو نیاید و عمرو کس فرستاد تا او را بیاورند و او بگریخت و نزد رافع بن هرثمه رفت و رافع بدو قوی شد و از گرگان قصد نیشابور کرد. (از تاریخ سیستان صص 249-250). چون دو لشکر برابر شدند، و حربی صعب کردند رافع به هزیمت به گرگان شد و عمرو تا اسفراین از پی او رفت و لیث و معدل دو پسر علی لیث که در سپاه هرثمه بودند اسیر شدند و عمرو آن دو را به نشابور آورد و خلعت داد و نیکوئی کرد و گفت سوی پدر روید، گفتند نه ما بندگانیم همین جا باشیم و عمرو محمد بن شهفور را بطلب علی بن الحسین به مروالرود فرستاد و علی بگریخت و به بلخ شد و عمرو در طلب رافع قصد مرو کرد و رافع به نسا شد عمرو جمازه و نامه نزد سرهنگان فرستاد که بطلب او روید. رافع چون بدانست به بیابان سرخس رفت و عمرو در پی او شد و او از آنجا به طوس و از طوس به نشابور رفت و بحصار اندر شد و عمرو در پی او به نشابور رفت و این همه در ربیع الاخر سال 283 رخ داد. (از تاریخ سیستان صص 251-252). پس رافع علامتها سپید کرد و خطبه بنام محمد بن زید خواند و خطبهء معتضد بگذاشت آنگاه رافع قصد بارها کرد که از هر سوی نزد عمرو همی آوردند و عمرو سپاه و سرهنگان فرستاد و جنگ برپا شد و رافع هزیمت شد و به بیابان خوارزم رفت و در آنجا غلامان وی قصد قتل او کردند و او با ایشان حرب کرد و غلامان کالا و بنهء وی ببردند و به ترکستان شدند و رافع تنها به خوارزم آمد مردمان بدانستند و محمد بن عمرو خوارزمی عامل عمرو وی را به شوال سال 283 بکشت سپس نزد عمرو آمد و عمرو او را خلعت داد و به خوارزم فرستاد سپس خبر رسید که اسماعیل احمد قصد سیستان دارد عمرو محمد بن بشر را با سپاهی بسیار فرستاد تا با اسماعیل حرب کنند. اسماعیل مردی جنگی بود و همه سپاه او نیز چنان بودند و روز و شب نماز و دعا می کردند و قرآن می خواندند. پس اسماعیل نیز قصد ایشان کرد و نبردی سخت کردند و محمد بن بشر کشته شد و علی بن شروین و گروهی بسیار اسیر شدند و این در آخر شوال سال 285 بود چون عمرو خبر یافت وی را بزرگ آمد و نامه به معتضد نوشت و ولایت ماوراءالنهر بخواست و گفت اگر مرا این شغل دهد علوی را از طبرستان برکنم و اگر ندهد ناچار اسماعیل احمد را برکنم و عبیداللهبن سلیمان را نیز اندر این باب نامه بنوشت. چون عبیدالله نامه بخواند او دوست عمرو بود گفت چه حاجت است آن مهتر را بدین و من دانم که امیرالمؤمنین را خوش نیاید، سپس نامه را به معتضد عرضه کرد و او لختی سر فرو افکند آنگاه گفت عمرو را چنانکه درخواست است نامه کن و چنین دانم که هلاک او در این است و اسماعیل بن احمد را نامه نویس که ما دست تو را از آن عمل که داده بودیم کوتاه نکرده ایم والسلام. عبیداللهبن سلیمان عمرو را پاسخ نوشت که امیرالمؤمنین آنچه خواسته بودی تمام کرد اما اندر آن خوش نبود و عهد و لوا بفرستاد عمرو چون نامه بدید سپاه فراهم آورد تا بحرب اسماعیل شود و علی بن حسین درهم را بر مقدمه فرستاد و خود به گرگان ببود در این وقت خبر رسید که دو شاه هندی با هم یکی گشتند و عامل او را از غزنین براندند عمرو تنگ دل شد، از آنسو اسماعیل احمد در ماوراءالنهر منادی کرد که عمرو بیامد که اینجا را بگیرد و مردمان را بکشد و مالها غنیمت کند و زنان و فرزندان را برده برد مردم چون این بشنیدند هر چه اندر ماوراءالنهر مرد کاری بود برخاستند و بحرب عمرو آمدند و گفتند بمردی کشته شویم بهتر از آنکه اسیر گردیم. عمرو به بلخ اندر بود و اسماعیل به در بلخ و نبردهای بسیار کردند و اسماعیل گروهی از سرهنگان عمرو را از وی بگردانید و ایشان را از خدای تعالی بترسانید و گفت ما مردمان غازی ایم و مالی نداریم و این مرد دنیا طلب همی کند و ما آخرت، از ما چه خواهد. و روزی حربی صعب کردند بادی درآمد چون صاعقه که روز شب گشت و لشکر عمرو هزیمت کردند و عمرو حرب همی کرد تا بگرفتندش به روز سه شنبه یک شب مانده از ربیع الاخر سال 287. (از تاریخ سیستان ص252-256). چون عمرو اسیر گشت مردمان با طاهر بیعت کردند پس نامهء عمرو از سمرقند رسید که شغل من به بیست بار هزار هزار درم راست شد که مرا بگذارند و این مال نزد امیرالمؤمنین فرستند و اسماعیل عمرو را در سرای نصربن احمد فرود آورده بود چون نامه برسید سرهنگان را خوش نیامد بیرون گذاشتن عمرو و روز می گذاشتند تا نامهء دیگر از عمرو برسید که بیست بار هزار هزار درم اکنون بر ده بار هزار هزار درم راست شد باید که این جمله بفرستند و این را خطری نیست. چون این نامه رسید سرهنگان، طاهر و یعقوب را گفتند که بهیچ حال صلاح نیست که او خلاص باشد. سپس طاهر برادر خود یعقوب را بر سیستان خلیفت کرد و خود به نشاط مشغول گشت و سبکری کار را بدست گرفت. سپس طاهر و یعقوب حفص بن عمرالفرار را سوی عمرو فرستادند و عذر نفرستادن مال بیاوردند و گفتند که احمد و محمد پسران شهفور و محمد بن حمدان بر پادشاهی مستولی گشتند. و فساد در ولایات و خزینه راه یافت و ما بکار آنان مشغول بودیم، اکنون جهد کنیم تا آنچه را خواستی بفرستیم و محمد بن وصیف سجزی شعری فرستاد که این بیت ها از آن جمله است:
کوشش بنده سبب از بخشش است
کار قضا بود و ترا عیب نیست
بود نبود از صفت ایزد است
بندهء درماندهء بیچاره کیست
اول مخلوق چه باشد زوال
کار جهان اول و آخر یکی است
قول خداوند بخوان فاستقم
معتقدی شو برآن بر بایست.
و حفص او را صفت حال چنانکه رفته بود باز گفت و عمرو چون این بیتها بخواند دل از جهان برگرفت. (از تاریخ سیستان صص 256-260). سپس نامهء معتضد نزد اسماعیل بیامد و عمرو را بطلبید و او چاره نداشت. پس عمرو را گفت مرا نبایست که تو بر دست من گرفتار شوی و چون گرفتار شدی نبایست آنجا فرستم و نخواهم زوال دولت شما بر دست من باشد. اکنون فرمان او نگاه دارم و ترا بر راه سیستان فرستم با سی سوار، جهد کن تا کسی بیاید و ترا بستاند تا مرا عذری باشد و ترا زیانی نرسد پس او را بهمراه اشناس خادم بفرستاد و سی روز در «نه» ببود و هیچکس در خراسان و سیستان نگفت که عمرو خود هست. آخر اشناس خادم گفت ای امیر در همه عالم کسی ترا خواستار نیست؟ گفت من بر سر پادشاهان چون استاد بودم بر سر کودکان چون کودکان از دست استاد رها یابند کی خواهند که باز آنجا باید نشست. پس او را به بغداد برد. عمرو معتضد را اشتری دو کوهان هدیه فرستاده بود بمانند ماده پیلی بزرگ. آن روز عمرو را بر آن اشتر در بغداد بردند و عبدالله بن المعتز بدید و دانست که آن اشتر را عمرو فرستاده است پس این بیتها بگفت:
فحسبک بالصفار عزاً و منعة
یروح و یغدو فی الجیوش امیرا
حباهم باجمال و لم یدر انه
علی جمل منها یقاد اسیرا.
باز معتضد او را پیش خود برد و بنواخت و امیدهای نیکو داد و قصد کرد که او را رها سازد و گفت این مرد بزرگ است و کس چون او در دارالکفر فتوح نکرد. بدرالکبیر معتضد را گفت که او را بباید کشت که طمع همه جهان دارد و معتضد بفرمود تا عمرو را به نهان بکشتند و خود نیز فرمان یافت روز چهارشنبه پنج روز گذشته از جمادی الاخر سال 288(14). (از تاریخ سیستان صص 260-262).
سیرت عمرو: صاحب تاریخ سیستان آرد: اما چون یعقوب برفت عمرو جهد کرد تا بیشتری از آئین و سیرت وی نگاه دارد و هزار رباط و پانصد مسجد آدینه و مناره کرد جز پلها و میل های بیابان و کار خیر در دست او بسیار رفت و قصد بیش داشت که بدان نرسید. و او را همتی عالی بود چنانکه مردی او را تای دیبای زربفت آورد بیست من به سنگ فرمود تا بررسیدند که او را اندر این چند خرج شده است بپرسیدند گفت دوهزار دینار. او را بیست هزار دینار بداد و گفت اگر این دیبا به یک غلام دهم دیگران بی نصیب مانند پس بفرمود تا بر شمار غلامان پاره کردند و هر یکی را پاره ای بداد و عمرو هیچ ضعیف را نیازردی و گفت پیه اندر شکم گنجشک نباشد. اندر شکم گاو گرد آید و گفت مرغ بمرغ توان گرفتن و درم بدرم گرد توان ساختن مردان را بمردان استمالت توان کردن و گفتی اگر پیرخر بار نکشد راه برد. (از تاریخ سیستان صص 268-269).
طاهربن محمد بن عمروبن لیث: چون عمروبن لیث به اسارت افتاد طاهر و یعقوب دو پسر محمد بن لیث با سرهنگان بهزیمت به خراسان شدند و عمال خراسان به هری فراهم آمدند و از آنجا سوی سیستان رفتند. پس سپاه عمرو با طاهر بیعت کردند. و او احمدبن شهفور را وزارت داد و آن روز که با طاهر بیعت کردند اندر ارگ جداگانه بخزینه سی و شش بار هزار هزار درم بود دون دینار و جواهر و خزانه ها پر بود و بقلعهء اسپهبد و دیگر قلعه ها گنج خانه و خزینه بود و جامه و سلاح و ستوران از شمار بیرون بود و ضیاع و عقار و مرکبان نیکو و ده هزار غلام سرای بود دون بیرونی و طاهر روز سه شنبه سیزده روز مانده از جمادی الاولی سال 287 به سیستان درآمد و احمدبن شهفور نامه به معتضد و عبیداللهبن سلیمان نوشت و خبر اسارت عمرو بداد و سپاه طاهر را تعقیب کردند و سبکری بر طاهر و سپاه مستولی بود و نمی خواست که احمدبن شهفور وزارت کند و نامه ای که او می نوشت نهان می کرد و سرانجام بر او تدبیر کرد و دست وی از کار ملک کوتاه ساخت و خود در کار استقلال تمام یافت. (از تاریخ سیستان صص 257-260). و در روز آدینه ده روز گذشته از محرم سال 287 خطبهء عمرو از همه منبرها بیفکندند و طاهر و یعقوب (برادر طاهر) را از پس خلیفه خطبه کردند و مکتفی را بیعت کردند هم در آن روز که معتضد درگذشت و طاهر عزم فارس کرد و بر مقدمه احمدبن محمد بن لیث را با ده هزار سوار بفرستاد و چون خبر طاهر بعامل شیراز عیسی بن الموثری رسید از آنجا برفت و طاهر با سپاه به شیراز اندر شد و بنشست و مالها قسمت کرد. پس نامهء عبدالله بن محمد بن سلیمان بر دست ابوالنجم بدرالصغیر به طاهر رسید که امیرالمؤمنین همی خواهد که فارس خاص خویش دارد صید را و خزانه را، و این ولایتها به تو داده است و تو را واجب نکند که این مایه از او دریغ داری چون نامه رسید و بدر به در شیراز فرود آمد کس ها همی شدند و همی آمدند آخر بدر گفت تو این فرمان نگاه دار تا خلافی نباشد که او اکنون تازه بخلافت نشسته است و من چون بازگردم بگویم تا فارس نیز به تو ارزانی دارند و طاهر به کرمان و مکران و سیستان و خراسان خرسند شد و بدر بصلح بازگشت در شوال 289 چون بدر از فارس برفت طاهر به فارس شد و رسول فرستاد سوی مکتفی و فارس بخواست و مکتفی عهد بفرستاد و فارس بدو داد و طاهر لیث بن علی را به برجان فرستاد و به نواحی فارس عامل روانه داشت و خود به لهو مشغول شد و کار همه بر سبکری قرار گرفت. سپس طاهر شب یکشنبه غرهء رجب سال 291 به سیستان آمد و هیچکس را بار نداد و روز و شب به شراب و لهو پرداخت نه مشایخ را بار دادی و نه لشکری را و استران و کبوتر دوست داشتی همه روز آن جمع کردی و بدان نگاه کردی و محمد بن خلف بن لیث را بخواند و بر همه سرهنگان مهتر کرد و یعقوب برادر طاهر نیز یک ساعت بی محمد خلف صبر نکردی و خواهر خویش را به زنی به محمد خلف داد و سبکری را این خوش نیامد. (از تاریخ سیستان صص 272-275). طاهر روز یکشنبه هشت روز مانده از ذوالحجه سال 291 به بست رفت و یعقوب را بر سیستان خلیفت کرد و دو برادر این اختلاف را اندر پادشاهی و شهر و رعیت باک نمیداشتند و می بایست که این مملکت بشود و اتفاق های بد همی افتاد و ایشان برنا بودند و مالها بیهوده صرف می کردند پس مالها کمتر شد و عملها ضعیف گشت و مؤونات بسیار شد و دولت به آخر رسید و طاهر از هیچ کس چیزی نستدی و گفتی ظلم و جور چرا کنم تا آنچه هست بکار برم که جهان برگذر است، اما تبذیر کردی اندر نفقات و در عطیات اسراف کردی و بره و مرغ و حلوای بسیار بر خوان نهادی. چندان که کس از حشم نتوانستی خورد تا شاگردان مطبخ ببازار بردندی و به طرح فروختندی. تا آن همه مالها و گنج ها بر این جمله بشد و استران بسیار داشتی و همه را یخ آب دادی و هر چه مردمان بخرد بود از وی دوری جستند. و ماهی یک بار بسلام رفتندی و بی خردان روز و شب شکم خود پر ساختندی. یک چند بر این جمله به بست بود سپس به سیستان شد و باز به بست رفت به روز سه شنبه ده روز مانده از ربیع الاول سال 292 و یعقوب از پس وی به بست شد و سیستان خالی کردند و سبکری هیچ نفرستاد و دخل از سوی او منقطع شد سپس طاهر و یعقوب به سیستان آمدند و طاهر به روز شنبه نیمی از ماه ربیع الاخر سال 292 رفته قصد فارس کرد و یعقوب را بر سیستان خلیفت ساخت. یعقوب چندی ببود باز به روز شنبه هشت روز مانده از ربیع الاخر سال 292 قصد رخد کرد و محمد بن خلف بن لیث را بر سیستان خلیفت نمود و محمد مردی کاری و با خرد تمام بود و از آنچه میرفت غمگین همی بود چون کار بدست گرفت فریقین را بنواخت. چون طاهر به پارس برسید سبکری را آمدن وی به پارس خوش نیامد و ترسید که او را عزل کند، پس احمدبن محمد بن لیث را پذیرهء او فرستاد و گفت تو اکنون بیامدی و اولیا و سرهنگان سپاه و امیرالمؤمنین به بغداد اندر تو طمعها کنند و اینجا چندان مال نیست که این کارها کفایت کند و گفت که جهد باید کرد تا بازگردد تا من مال بفرستم. احمد نزد طاهر شد و این سخنان بگفت. طاهر پنداشت که نصیحت میکند بپذیرفت و سوی سیستان بازگشت و روز پنجشنبه دوازده روز گذشته از رمضان 282 (ظاهراً 292). و ببازی و نشاط و صرف مال پرداخت و بخردان سپاه از عاقبت ترسیدند و بدانستند که پادشاهی نماند با کبوتربازی و روز و شب به شراب خواری پرداختن. پس ایاس بن عبدالله که مهتر عرب و مردی کاری و باخرد بود دستوری خواست و نزد او رفت و گفت این پادشاهی ما به شمشیر بستدیم و تو به لهو همی خواهی داشت پادشاهی بهزل نتوان داشت. پادشاه را داد و دین باید و سخن و شمشیر و تازیانه. طاهر این سخن ننیوشید و او را دستوری داد تا سوی کرمان رفت و در خزینه مال نماند و دست به فروختن اوانی سیمینه و زرینه دراز کردند و طاهر بفرمود به بست نه گنبد برآوردند و بستانها پیرامن آن ساختند و عطیه های بی جا بخشید. (از تاریخ سیستان صص 276-280). و مکتفی در ذوالحجة سال 295 فرمان یافت و مقتدر جای وی بگرفت و طاهر را عهد عملها فرستاد و طاهر آورنده را خلعت بخشید و مقتدر را مالی بزرگ فرستاد و طاهر را خبر رسید که لیث علی به «نه» آمد دروقت برون شد و با لیث بن علی صد و پنجاه مرد بود و چنان نمود که با من سپاه بسیار است و نامه میان ایشان پیوسته گشت و لیث چنان نمود که من نزدیک تو همی آیم بخدمت و اندر سرّ مال می فرستاد نزد سرهنگان طاهر و طاهر را خبر نبود تا لیث از «نه» برفت و به روز دوشنبه هشت روز مانده از صفر 296 به سیستان آمد و بمیدان کوشک یعقوبی شد و یعقوب برادر طاهر در کوشک بود کسان یعقوب لیث را نگذاشتند و کلوخی بر سر او کوفتند و او سرشکسته بازگشت و بشارستان رفت و بفرمود تا درهای شارستان بربستند و طاهر خبر شد و او را بمحاصره افکند و از سبکری مدد خواست و او سپاه بفرستاد و حرب برپا گشت و طاهر در نفقات درماند و مردمان دل با لیث یکی کردند که او مال بسیار می داد تنها محمد بن خلف بن لیث و احمدبن سمی دل با او داشتند پس طاهر را حقیقت حال معلوم گشت سرانجام با لیث سازش کرد که عمل بست و رخد او را دهد و لیث بپذیرفت و به روز آدینه شش روز گذشته از جمادی الاخر سال 296 در شارستان گشاده گشت پس طاهر بفرمود تا همه سرهنگان بسلام لیث علی رفتند لیث نگذاشت که هیچ کس از شارستان و از سپاه او نزدیک طاهر شود در این روز. سپس طاهر معدل بن علی را که پنهان بفراهم کردن سپاه رفته بود و طاهر او را گرفته و در بند افکنده بود برون آورد و خلعت داد و سوی برادر فرستاد و حاجبان فرستاد که سوی بست روند، لیث علت همی آورد که بر نفس خویش ایمن نیستم پس طاهر را معلوم شد که مردمان با لیث یکی شده اند. پس عزم درست کرد که از سیستان برود و مال و عیال ببرد. یعقوب گفت نباید. پس روز چهارشنبه یازده روز مانده از جمادی الاخر سال 296 یعقوب علی بن حسن درهمی را بنشاند و جفا گفت و قصد حرب لیث کرد آخر طاهر و یعقوب را خذلان گرفت و هر دو از سوی در طعام از شهر برون شدند و سر کوره و بازار در طعام بسوختند و به کرکوی رفتند و از آنجا به «نه» شدند تا نزد سبکری روند. (از تاریخ سیستان صص 281 - 284). و چون طاهر و یعقوب قصد سبکری کردند فورجة بن الحسن نامه و جمازه بطاهر فرستاد و او را سوگند داد که نزد سبکری نرود که او همی خواهد که او را بند کند و نزد خلیفه فرستد. یعقوب بدانست و بر آن شد که با سبکری حرب کند. سبکری سرهنگان او را بفریفت و سرانجام یعقوب و طاهر را بگرفت و بند نهاد و به بغداد فرستاد و خبر به سیستان رسید و مردمان غمگین شدند و تأسف خوردند و لیث بگریست و گفت قضا را نتوان دیگرگون ساخت. ایزد تعالی داند که من اندر این بی گناهم. بر من اعتماد نکردند و خویشتن عرضه کردم نپذیرفتند پس محمد وصیف سجزی این بیت ها بگفت:
مملکتی بود شده بی قیاس
عمرو بر آن ملک شده بود راس
از حد هند تا به حد چین و ترک
از حد زنگ تا به حد روم و گاس
رأس ذنب گشت و بشد مملکت
زرّ زده شد ز نحوست نحاس
دولت یعقوب دریغا برفت
ماند عقوبت بعقب بر حواس
عمرو عمر رفت وزو ماند باز
مذهب روباه به نسل و نواس
ای غمّا کامد و شادی گذشت
بود دلم دایم از این پرهراس
هر چه بکردیم بخواهیم دید
سود ندارد ز قضا احتراس
ناس شدند نسناس آنگه همه
وان، همهء نسناس گشتند ناس
دور فلک کردن (گردان؟) چون آسیا
لاجرم این اس (آس؟) همه کرد آس
ملک ابا هزل نکرد انتساب
نور ز ظلمت نکند اقتباس
جهد و جد یعقوب باید همی
تا که ز جده به در آید ایاس.
(از تاریخ سیستان صص 285-287).
الاعلام زرکلی آرد: طاهر به سال 290 ولایت سیستان یافت و چون از اداره آن ناتوان بود بعضی نزدیکان وی بر او بشوریدند و اسیر گشت و به سال 297 وی را به بغداد بردند مقتدر او را عزل و حبس کرد سپس به سال 310 او را خلعت داد و در بغداد بود تا درگذشت. (الاعلام زرکلی ص444).
لیث بن علی: وی یک چند با سبکری بود و این سبکری وزارت طاهر داشت و سرانجام خلاف آورد و با او حرب کرد و سبکری عمل مکران را به لیث داد و مرد و سلاح بر او بفرستاد چون آنجا شد عیسی بن معدان مال سه ساله و هدیه ها و مال بسیار بدو داد و او را بازگردانید و گفت اینجا جای تنگ است و لشکر اینجا بودن قحط خیزد من خود مال همی دهم هر چند بباید لیث بازگشت و به جیرفت شد سبکری به جیرفت شد و گفت مکران بدست عیسی بن معدان نباید گذاشت و بی مال باز نباید گشت و گفت دیگر بار به مکران بباید شد. سپس لیث با سبکری به پارس شد و پسر را آنجا بگذاشت و باز به جیرفت شد و تا ذوالحجه سال 295 آنجا ببود و از آنجا به بم شد و فورجه و منصوربن جردین را بگرفت و مال ایشان بستد و منصور را بکشت و به سیرجان شد و عبدالله بن بحر را بکشت و مال او برگرفت و خبر به سبکری رسید سپاه بحرب لیث فرستاد و بروز حرب فورجه بگریخت و نزد سبکری شد و سرانجام لیث با اندک مردم و با مال بسیار در محرم سال 295 به «نه» آمد و طاهر را خبر دادند، اندر وقت بیرون آمد سوی سیستان و علی بن حسن درهمی و احمدبن سمی و دیگر سرهنگان با او بودند و همچنان تا بقوقه آمد و با لیث بن علی صد و پنجاه مرد بود و چنان نمود که با من سپاه بسیار است و نامه میان ایشان پیوسته گشت و لیث چنان می نمود که من نزد تو آیم بخدمت و اندر سرّ مال میفرستاد و سرهنگان طاهر را میفریفت و طاهر را خبر نبود پس لیث از «نیه» برفت و به سیستان آمد روز دوشنبه هشت روز مانده از صفر سال 296 و یکسر بکوشک یعقوبی رفت و یعقوب برادر طاهر در کوشک بود کسان یعقوب از بام ستورگاه لیث را کلوخی بر سر زدند و او سرشکسته بازگشت و از در شارستان که نو کرده اند به در پارس برشد و بمسجد آدینه شد و آنجا فرود آمد و فرمود تا درهای شارستان پیش کردند و او و یاران سخت رنجه و ضعیف و درمانده گشته بودند که از «نیه» بشبی آمده بود و دیگر روز تا نماز پیشین، و مردمان شارستان او را یاری کردند و طاهر خبر یافت بر اثر او فرا رسید و پیرامن شارستان فرو گرفت و یعقوب را به در طعام فرستاد و احمدبن سمی را به در فارس و مازبن محمد را به در کرکوی و علی بن حسن درهمی را به در نیشک. علی لیث منجنیقها بر باره نهاده و بر کار کرد و طاهر سوی سبکری نامه کرد که مدد فرست و او عبدالله بن محمد قتال و فورجه بن حسن را با سپاهی فرستاد و حرب آغاز شد و طاهر را هر روز پنجهزار درم نفقات همی شد و سبکری او را اندکی مال فرستاد پس مردمان با لیث دل یکی کردند که او درم و جواهر بسیار داشت و مردمان ربض با مردم شارستان یکی شدند و از رعیت و لشکر کسی را دل بر طاهر نماند، و طاهر را این حدیثها معلوم شد پس بر علی بن حسن درهمی اشارت کرد که با لیث صلح کنیم و او را عمل بست و رخد دهیم و سرانجام کار بر این قرار گرفت. لکن چندانکه طاهر پیام فرستاد لیث به بست نرفت و طاهر را معلوم افتاد که مردمان با لیث یکی شده اند پس با برادر خود از سیستان برفت. و چون ایشان برفتند لیث از شارستان بیرون آمد و خانه های ایشان غارت کرد و آن روز او را شیر لباده نام کردند که لبادهء سرخ پوشیده بود و کار سیستان بر لیث راست شد و خزاین طاهر بگرفت و بر حرم او اجری فرمود و خود به روز پنج شنبه دو روز مانده از جمادی الاخر سال 296 بقصر یعقوبی اندر بنشست و روز آدینه او را خطبه کردند به سیستان. (از تاریخ سیستان صص 280 -284). و چون خبر به زابلستان رسید اضطراب افتاد و مردم گفتند ما بر عهد طاهریم و مخالفان او را فرمان نبریم و چون سبکری طاهر و یعقوب برادر وی را بند نهاده و به بغداد فرستاده بود، لیث معدل برادر خود را به زابلستان فرستاد تا غالب برادر سبکری را بچنگ آرد و او غالب را بگرفت و بند کرد و به سیستان نزد لیث فرستاد سپس لیث به روز چهارشنبه نیمهء جمادی الاخر سال 297 در پی سبکری به فارس شد با هفت هزار سپاه و محمد بن علی برادر خود را بر سیستان خلیفت کرد و به بم رفت و یازده روز به بم ببود و از آنجا بر سر سبکری رفت و روز شنبه هفت روز گذشته از شعبان برابر هم افتادند و روز دوشنبه حرب کردند و سبکری بهزیمت شد و لیث روز یکشنبه سیزده روز گذشته از رمضان به اصطخر درآمد و سبکری به روز دوشنبه نه روز گذشته از رمضان سال 297 هزیمت گرفت و لیث روز یکشنبه سیزده روز از رمضان گذشته به اصطخر درآمد و از آنجا به شیراز شد، پنج روز مانده از رمضان و دیوان نهاد و مالها و خراج جبایت کرد. سپس نامه به وزیر مقتدر علی بن محمدالفرات فرستاد که من به طلب ولایت نیامده ام بلکه سبکری را خواهم وزیر پاسخ داد سبکری بندهء شماست. اما ولایت سلطان خراب کردن نشاید لیث روز شنبه شش روز گذشته از شوال برفت و محمد زهیر را آنجا خلیفت کرد. سپس سبکری با مونس خادم که با سپاهی بزرگ از آن مقتدر آنجا بود یکی شد و بدرالصغیر به سپاهان بود نامه مقتدر بدو رسید که به شیراز رو. لیث خبر یافت. احمد سمن را بمدد محمد زهیر فرستاد و نامه میان لیث و مونس پیوسته گشت و بدر به اصطخر شد و محمد بن زهیر بحرب او شد و یک روز مانده از ذوالقعده بهزیمت رفت. سپس لیث و مونس صلح کردند اما سبکری را خوش نیامد و گفت من بنفس خود حرب کنم و از شما یاری نخواهم چون لیث خبر محمد بن زهیر بشنید بر راهی تنگ و درشت میان کوهها بازگشت و سپاه او را رنجهای بسیار رسید و عبدالله بن محمد القتال با سپاهی اندک و بوق و طبل بسیار بر پی ایشان آمد و یاران علی از بانگ آن بوقها و طبلها همی بگریختند و گفتند سپاه بسیار است. و مونس بیامد و سبکری بر مقدمهء او روز یک شنبه غرهء محرم سال 298 برابر شدند و جنگی سخت کردند و از هر دو گروه بسیار کشته شد و یاران لیث هزیمت کردند و او بر جای بماند و بسیار کس بکشت تا هیچ سلاح بدست او نماند و اسیر ماند علی بن حمویه او را و سرهنگی چند از سپاه او را بگرفت و بنهء او غارت کردند و معدل برادر وی با فوجی سپاه به نشابور افتاد و لیث را به بغداد بردند و آنجا محبوس بماند. (از تاریخ سیستان صص 287-289). و رجوع به الاعلام زرکلی ص823 شود.
محمدبن علی بن لیث مکنی به ابو علی: چون خبر گرفتاری لیث بن علی به سیستان رسید، محمد بن لیث مردم سیستان را بخواند و گفت قضا کار کرد اکنون شما چه صواب بینید. پس مردمان بر او اتفاق کردند و به روز یکشنبه غره محرم سال 298 با او بیعت کردند و این محمد مردی کافی و وافی و سخی بود چنانکه می گفتند جود حاتم و وفای سموئل بن عاد و شجاعت عمروبن معدیکرب در اوست. چون با محمد بیعت کردند او خزانه های برادر برگرفت و روزی سپاه همی داد و همی بخشید و کار بر او راست شد چنانکه شاعر گفته است:
الا ان الامیر ابا علی
علا فعلا الی اعلی السماء
هوالملک الذی یحیی المعالی
بافناء العداة و بالسخاء
لقد بدأالانام بجود کف
کما فاق البریة بالبهاء.
پس معدل کرمان را غارت کرد و با مالی بزرگ نزد برادر شد و برادر او را بنواخت و باز اندیشه کرد که مگر او طمع ولایت کند پس وی را بند برنهاد و به ارگ فرستاد و موکل بر او کرد و هر روز آنچه بایست همی فرستاد و ندیمان و مطربان و کنیزکان و غلامان نزد او فرستاد و گفت تو خوش خور و من چنین کردم تا فتنه نخیزد که اکنون ما ماندیم. نباید که دیگر مخالفتی پیدا آید پس به سیستان و بست و کابل و غزنین خطبه بنام محمد بن لیث کردند. و چون لیث را به بغداد بردند مقتدر نامه به احمدبن اسماعیل بن احمد صاحب ماوراءالنهر نوشت و عهد سیستان بدو فرستاد و فرمان داد که سپاه به سیستان فرست. احمدبن اسماعیل، حسین بن علی مرورودی را به سپاه سالاری فرستاد و خواهرزادهء خویش را با فوجی سپاه همراه او کرد و محمد بن علی بن لیث تجربت کرده نبود و حسین بن علی سپاهی آراسته همراه داشت. محمد بن علی سپاه بسیار جمع کرد سوار و پیاده و حشر روستائی و احمدبن محمد عمرو را که نیا گفتندی بر شهر خلیفت کرد و به روز شنبه یازده روز مانده از جمادی الاَخر سال 298 دو سپاه دیدار کردند و جنگها درگرفت، پس روز پنجشنبه سه روز گذشته از رجب یاران حسین بن علی تیر انداختن آغاز کردند. آن روز مردم حشری هزیمت کردند و لشکریان چون هزیمت دیدند راندن گرفتند و محمد بن علی روز آدینه در شهر آمد و مردمان را تدبیر کرد که چه باید کرد آخر بر آن نهادند که برادر را بیرون باید گذاشت تا دست تو بدو قوی باشد. محمد برادر را آزاد کرد و بسیار نیکوئی گفت و کرد. برادر او را گفت تو قصبه نگاه دار تا من شارستان را نگاه دارم. برادر گفت نیک است و فرود آمد که قصبه نگاه دارد معدل بن علی اندر ساعت طبل بزد و درهای شارستان فرو گرفت و بر برادر خلاف پیدا کرد. چون چنین شد محمد دانست که جنگ کردن در دو سوی نتواند. پس روز هفتم شهر بگذاشت و بر راه کش به بست شد. و در بست بر مردم جور و ستم آغاز کرد و بکشت و غارت برد و مردم را عذابهای گوناگون کرد بخاطر ستدن مال و مردم از جور او به ستوه آمدند و انتظار رسیدن احمدبن اسماعیل و سپاه خراسان می بردند. از آنسو احمدبن اسماعیل از هری بسوی سیستان می رفت چون به فراه رسید خبر بست بشنید راه بگردانید و به بست شد و فوجی سوار را به طلب محمد بن علی فرستاد و سپاهیان وی را به رخد بگرفتند و بند کردند و به بست آوردند و احمد او را با خود به هری برد و نامهء مقتدر به احمد رسید که محمد بن علی را بفرست و او وی را به بغداد فرستاد. (از تاریخ سیستان صص 289-294). و با گرفتاری محمد ولایت سیستان از آل یعقوب منقطع گشت و خطبه بر آل سامان خواندند.
معدل بن علی بن لیث: چون معدل خلاف بر برادر آشکار کرد به سیستان حصار گرفت و حسین بن علی مرورودی به روز شنبه دوازده روز گذشته از رجب 298 به در کرکوی فرود آمد. چون خبر رسیدن احمدبن اسماعیل و دستگیری محمد بن علی برسید، معدل دل تنگ شد و صلح پیش آورد و کثیربن احمدبن شهفور و مشایخ شهر را در میان آورد و ایشان صلح فرو نهادند و سوگندهای مغلظه در میان کردند و معدل از شارستان فرود آمد پس روز آدینه دوم ذوالحجه سال 298 سیمجور به امارت سیستان بنشست و احمدبن اسماعیل از بست برفت و به سیستان نیامد و نامه نزد حسین بن علی مرورودی فرستاد که بازگرد و معدل بن علی را با خود به هری بیار. پس احمدبن اسماعیل معدل را از هری به بخاری فرستاد و کسهای او را بیستگانی کرد و او را خاصه هر ماه سه هزار درم فرمود. (از تاریخ سیستان صص 291-294).
پس از استیلای سامانیان، صفاریان تا مدتی بر ادعای حکومت سیستان باقی بودند و بعضی نیز چون عمروبن یعقوب بن محمد بن عمروبن لیث مکنی به ابوحفص و احمدبن محمد بن خلف بن لیث مکنی به ابوجعفر و خلف بن احمد و طاهربن خلف چندی بدین مقام رسیدند برای اطلاع از ترجمهء آنان رجوع به ذیل اسامی هر یک، در این لغت نامه شود. برای اطلاع مبسوط از احوال صفاریان به تاریخ گزیده، روضة الصفا، تاریخ یعقوبی، کامل ابن اثیر، تاریخ طبری چ دخویه ج3 ص1500 تا 1926، مسعودی چ پاریس ج8 ص4 به بعد، وفیات الاعیان چ تهران ج2 ص473، نولدکه،(15) طرحی از تاریخ مشرق ص186 به بعد، سرگذشت صفاریان تألیف بارتلد(16) ج1 ص171 به بعد، لنگ،(17) در مجله انجمن شرق شناسان ج1 x L ص162 مقالهء T.W.Halgدر دائرة المعارف اسلامی و قاموس الاعلام ترکی رجوع شود.
(1) - این کلمه در تاریخ سیستان بصورت های سرباتک، سربابک، سربایک آمده است.
(2) - این نام در تاریخ سیستان نضر و نصر هر دو آمده است. رجوع به صالح بن نصر شود.
(3) - بیهقی چ تهران: کوهتز. چ کلکته: کوهشیر. قلعتی بود از قلاع غزنین... (تاریخ سیستان حاشیهء ص207).
(4) - چنین است در متن تاریخ سیستان. سگ بند - سگانند حدس مرحوم بهار.
(5) - خطی در لوح؛ حدس مرحوم بهار.
(6) - شاید ملکت.
(7) - خورد؟
(8) - هبا گشت؟
(9) - تصحیح مرحوم بهار.
(10) - کوچان. کوچ و بلوچ مترادفان اند.
(11) - در پیش از همین کتاب نقل شد که محمد بن طاهر را بزندان درانداختند، پس این دو نقل با یکدیگر سازگار نیست.
(12) - چنین است در متن و چنانکه مشاهده میشود در آن سهوی واضح است.
(13) - ظاهراً عبیدالله. (حاشیهء ص235).
(14) - در کشته شدن عمرو اختلافی است. بعضی گویند معتضد در مرض مرگش چون از سخن افتاد صافی خرمی را بخواست و یک دست بر چشم نهاد و دست دیگر بر گردن یعنی مرد یکچشم را گلو باید برید چه عمرو یکچشم بود. صافی این کار را نکرد چه میدانست معتضد همین دم خواهد مرد و چون مکتفی به بغداد رسید از وزیر قاسم بن عبیدالله حال عمرو پرسید وزیر گفت زنده است مکتفی را خوش آمد چه عمرو او را هدیه ها فرستاده بود، آنگاه که مکتفی به ری اقامت داشت. اما وزیر را زنده بودن او خوش نمی آمد و در ساعت کس فرستاد تا او را در زندان بکشتند. (حاشیهتاریخ سیستان ص363 به نقل از ابن اثیر). و نیز گویند در هنگام مرگ خلیفه از وی غفلت کردند و او در زندان از گرسنگی بمرد. و آنچه در این کتاب از خبر بدرالکبیر نوشته است گویا مأخذی ندارد و بتدابیر قاسم بن عبیدالله شبیه است و بدر نیز بدسیسهء وی بقتل رسید. (از حاشیهء تاریخ سیستان ص363).
(15) - Noldeke.
(16) - Barthold.
(17) - Lang.

صفاریت.

[صَ] (ع اِ) جِ صِفریت. رجوع به صفریت شود.

صفاریز.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان مهربان بخش کبودراهنگ شهرستان همدان. 44هزارگزی شمال باختری قصبهء کبودرآهنگ و 7هزارگزی شمال خاوری خبرارخی. تپه ماهور. سردسیر. دارای 350 تن سکنه. آب آن از رودخانهء گزل ابدال. محصول آنجا غلات دیم. جزئی انگور و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان قالی بافی. راه مالرو است. تابستان از خبرارخی اتومبیل میتوان برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

صفاریة.

[صُ ری یَ] (ع اِ) مرغی است از انواع عصافیر، یا همان صافر است. (منتهی الارب). تُبُشِّر. (منتهی الارب). اصقع. (منتهی الارب). بنجشک زرد. (مهذب الاسماء). چکاوک زرد. زرد چغو. زردک.

صفاریة.

[صَفْ فا ری یَ] (اِخ) رجوع به صفاریان شود.

صفا زدن.

[صَ زَ دَ] (مص مرکب) صلا زدن. خوش باش زدن. خوش باد زدن :
دامنی بر آتش گل چون صبا باید زدن
سیرچشمان گلستان را صفا باید زدن.
میرزا رضی دانش (از آنندراج).

صفاسرا.

[صَ سَ] (اِخ) (نام قدیم آن آخوندمحله) دهی است از دهستان حومهء بخش رامسر شهرستان شهسوار. در 3هزارگزی شمال باختری رامسر کنار شوسهء رامسر به رودسر. دشت. معتدل. مرطوب مالاریائی. سکنه 940 تن. آب آن از رودخانهء صفارود. محصول آنجا برنج، مرکبات، چای. شغل اهالی زراعت. دارای ادارهء دارائی، انبار پیله و چای است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

صفاصف.

[صَ صَ] (ق مرکب) صفهای پشت هم. صفها بدنبال هم. صف در صف. رجوع به صف و صف اندر صف شود.

صفاصف.

[صَ صِ] (ع اِ) جِ صَفْصَف. (معجم البلدان). رجوع به صفصف شود.

صفاصف.

[صَ صِ] (اِخ) وادیی است جانب فرودین افکان. (معجم البلدان).

صفافیح.

[صَ] (ع اِ) جِ صُفّاح است. (منتهی الارب). رجوع بدان لغت شود.

صفافیق.

[صَ] (اِخ) موضعی است در شعر خراشة. (معجم البلدان).

صفاق.

[صِ] (ع اِ) پوست تنک زیر پوست که بر وی موی روید یا پوستی که روده ها را گرفته یا همهء پوست شکم. (منتهی الارب). پوستی که بر گرد روده ها و احشا باشد و این یک پرده است از سه پردهء شکم. (غیاث اللغات). پوست اندرون شکم. (مهذب الاسماء). پوست درونی شکم. نوعی از غشا است لکن قوی تر از غشا. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اصل صفاق از سوی بالا از حجاب رسته است و گرد همه زندرون شکم گستریده است و از سوی زیر اندر زیر مثانه آمده است... (ذخیرهء خوارزمشاهی). پاریطون(1). (بحر الجواهر). صفاق(2) پرده ای است سلولی که منضم به اعضای داخلی بطن و لگن می باشد. این اعضاء عبارتند از: قسمتی از دستگاه هاضمه که در پائین حجاب حاجز است و عده ای از اعضای دستگاه ادراری تناسلی. پردهء صفاق از دو ورق تشکیل شده است: یکی ورق جانبی جداری(3) یا صفاق جانبی(4) که سطح داخلی جدار بطن و لگن را می پوشاند. دیگری ورق احشائی(5) یا صفاق احشائی(6) که احشاء، داخل بطن و لگن را مفروش می سازد. دو ورق احشائی و جداری بتوسط چین هائی بیکدیگر متصل می باشند و بین آنها فضائی مجازی موجود است بنام فضای صفاقی(7). این چین ها حاوی عروق و اعصابی است که از جدار بطن و لگن شروع شده و به احشاء متوجه می گردند و خود نیز از دو ورق تشکیل شده اند. چین های صفاقی نسبت بوضعی که دارند به اسامی مختلف معروف اند بدین شرح: 1- بند:(8) چین صفاقی است که جدار را بقسمتی از لولهء هاضمه متصل مینماید. بند از دو ورق تشکیل شده و در ضخامت آن عروق و اعصاب قرار دارد. بندهای مزبور عبارتند از: بند معده(9)، بند دوازدهه(10)، بند روده(11)، بند قولون(12)، بعضی از چین های صفاقی اعضای تناسلی را نیز بند می نامند مثل بند تخمدان. 2- رباط:(13)چین های صفاقی می باشند که بین جدار و اعضائی که جزو لولهء هاضمه نیست قرار دارند مثل رباط پهن(14) که زهدان را بجدار مربوط میسازد. 3- چادرپیه:(15) چین صفاقی است که دو عضو داخل بطن (از دستگاه گوارش) را بیکدیگر مربوط می سازد مانند چادرپیه کوچک(16) یا چادرپیه معدی کبدی(17). 4- تیغه(18) یا نیام:(19) در بعضی مواقع دو یا چند ورق صفاقی که در مجاورت یکدیگر قرار گرفته اند بهم متصل شده تیغهء واحدی را تشکیل می دهند. عده ای از آنها بآسانی از یکدیگر مجزا می شوند ولی برخی کاملاً بهم چسبیده و غیرقابل تفکیک می باشند. (کالبدشناسی توصیفی کتاب هفتم دستگاه گوارش شمارهء 222 از انتشارات دانشگاه تهران صص 100-101). صفاق، غشائی است مصلی که جدران بطن را مفروش کرده (صفاق جداری) و تقریباً بتمام اعضای محتویهء در جوف بطن احاطه نموده است. (صفاق حشوی) و مانند سایر اغشیهء مصلیه ای کیسه ای بدون ثقبه ای است که تمام آن اعضا را پوشانیده بدون آنکه در جوف آن واقع شوند. پس دارای سطح ملصقی است که التصاق آن بواسطهء نسج حجروی است که بر حسب مواضع تکاثف آن تفاوت میکند و سطح آزادی که املس و مماس خود آن است. برای سهولت در تحقیق این غشاء بهتر این است که از یک نقطه شروع کرده آن را تعاقب نموده تا اجزائی را که مستور کرده بیان نموده آخر بهمان نقطهء اولی رجعت کنیم برای تسهیل این مقصود بمثل «کرویر» آن را بقسمت تحت نافی و قسمت فوق نافی منقسم مینمائیم.
قسمت تحت نافی - در موضع ناف جدار قدامی بطن را پوشانیده و بسه رشته ملاقی میشود که یکی در مرکز قرار گرفته مجرای نافی است و دو تای دیگر در طرفین واقع و شریانهای نافی اند صفاق در روی این سه رشته سه شکنج داسی شکل احداث میکند که دو فاصلهء مثلث که نقطهء آنها بفوق و قاعده شان رو بتحت است از آنها حاصل میشود و چون بموضع زهار رسید از تحت بفوق منعطف شده از روی جدار قدامی مثانه عبور کرده در میان مثانه و جزو تحتانی جدار قدامی بطن با عظم عانه فضای مثلثی مشکل میکند که وقتی مثانه ممتلی است وسیع میشود و در بزل مثانه یا اخراج سنگ از بالای زهار از این فضای مثلث داخل مثانه میشوند و همین که صفاق از طرفین حوض بروی مثانه ملتوی گشت در هر طرف احداث دو شکنج مینماید که در خلوّ مثانه نمایان تر و موسوم به رباطهای خلفیهء مثانه اند بقلهء مثانه که رسید سطح خلفی و طرفین آن را پوشانیده و بر روی اعضای محتویه در جوف حوض منعطف میشود و در مردان مصادف با مستقیم شده سطح قدامی آن را پوشانیده قعر کیسهء مستقیمی مثانه را که بواسطهء لفافهء پرستاتی صفاقی بموضع خود استوار شده مشکل مینماید. این قعر کیسه گاهی تا محاذات مخزنهای منی کشیده میشود دوازده صدیک متر از سطح خلفی مستقیم عاری از صفاق است بنابر این میتوان در خلف خیلی بالاتر از قدام بمستقیم رسید و از پرستات گذشته داخل مثانه شده بدون اینکه صفاق مجروح شود. در زنان از مثانه بر روی سطح قدامی رحم منعطف شده دو ثلث فوقانی عنق رحم و سطح قدامی پس کنار فوقانی و سطح خلفی آن را میپوشاند، بمهبل که رسید ثلث فوقانی سطح خلفی آن را پوشانیده بروی مستقیم برگشته قعر کیسهء مستقیمی مهبلی را که غائرتر از قعر کیسهء مستقیمی مثانی مردان است مشکل مینماید، و باید اشاره کنیم که تمام جدار قدامی مهبل عاری از صفاق است. در طرفین رحم ملاقی سه عضو که در قدام رباط مدور و در وسط شیپور فالپ و در جزو خلفی تخمدان است میشود، بواسطهء شکنج مشترکی موسوم برباط عریض این سه عضو را میپوشاند، و این شکنج در زاویهء خلفی رحم که حاوی عروق رحمی تخمدان میشود ضخیمتر میگردد. شایان دقت است که در محاذات شیپور سوراخ میشود و فقط در همین یک موضع از بدن است که غشاء مصلی با غشاء مخاطی مربوط میشود پس از تشکیل رباط معلق مستقیمی بهمان حرکت صعودی خود بروی جدار خلفی بطن آمده زاویهء عجزی فقری را پوشانیده از قدام اورطی و اجوف صاعد و حالبین و عروق منویه گذشته بفقرهء دویم قطن که رسید از خلف بقدام منعطف شده ورقهء چپ ماساریقا از آن حاصل، پس سطح طرفی ایسرو کنار محدب و سطح طرفی ایمن امعا را پوشانیده از قدام بخلف رفته ورقهء طرفی ایمن ماساریقا را مشکل میکند. این شکنج را که از همهء شکنجهای صفاق بزرگتر است باز مذکور خواهیم داشت. از هر طرف جدارهای طرفیهء بطن را پوشانیده بجز در طرف تحتانی مطلبی که قابل اشعار باشد ندارد که در آنجا از فوق ثقبه حلقهء فخذی و حلقهء اربیه گذشته در نزدیک ثقبهء اخیره در هر یک از دو طرف شریان خثلی دارای حفرهء صغیری است: حفرهء وحشی که عمیقتر است موسوم به حفرهء اربیه وحشی و انسی موسوم بحفرهء اربیه انسی است، و برای تکمیل این بیان لازم است ذکر کنیم که در انسی حفرهء اربیهء انسی حفرهء سیمی است که در میان کنار وحشی عضلهء مستقیم قدامی بطن و شریان نافی مسدود واقع و آن را حفرهء مثانی اربیه یا مثانی عانی (بیشا) نامند. وضع صفاق جداری در راست و چپ بیک نهج است اما صفاق حشوی بالعکس از راست ملاقی اعور و از قدام آن گذشته و آن را بگودی حرقفی ایمن متصل نموده و گاهی بجز بکنار خلفی بتمام آن احاطه میکند و رباط معلق اعور را مشکل مینماید. در روی ضمیمهء دودی نسبت به اشخاص حالت آن مختلف میشود. گاهی برای آن ماساریقای صغیری میسازد و گاهی آن را به اعور میچسباند. بالجمله از قدام قولون صاعد گذشته و فقط وقتی که این روده متسع شده دیده میشود که رباط معلق قولون را مشکل کرده و چون باز دو پردهء صفاق از هم بسیار دورند همیشه میتوان از طرف خلفی داخل اعور شد بدون اینکه صفاق پاره شود و قولون نیز بلافاصله مجاور کلیه است. وضع رباطات قولونی بر حسب اشخاص و اسنان مختلف میگردد در طرف یسار پس از آنکه رباط معلق مستقیمی را مشکل نمود به Sحرقفی قولون احاطه نموده، رباط معلق آن را ساخته بقولون نازل رسیده سیر آن بهمان قسم است که در قولون صاعد ذکر شد.
قسمت فوق نافی صفاق - از ناف که گذشت از تحت بفوق رفته در خط متوسط ملاقی ورید نافی یا رشتهء لیفی که قائم مقام آن است شده شکنج داسی شکل موسوم برباط معلق کبد را احداث میکند که ورید نافی قاعدهء آن را تعاقب کرده یکی از طرفین آن بجدار بطن و طرف دیگر بسطح فوقانی کبد متصل شده سطح را به دو جزو غیرمتساوی منقسم مینماید. در یمین رباط معلق دیافراغما را پوشانیده بمحاذات کنار خلفی کبد که رسید از فوق بتحت منعطف شده ورقهء فوقانی رباط اکلیلی و رباط مثلث ایمن را مشکل کرده سطح محدب کبد را مستور و بکنار قدامی آن آمده تاماً یا ناقصاً مراره را پوشانیده بشیار عرضی کبد که رسید با عروق صفراویه ملاقات مینماید. در یسار شیار عرضی از قدام آن عروق و عروقی کبدیه گذشته به اول قسمت اثناعشری رفته بقوس صغیر معده رسیده ورقهء قدامی ثرب معدی کبدی را ساخته سطح قدامی معده را میپوشاند. این ورقه را در بیان صفاقی که در یسار رباط معلق کبد است باز مذکور خواهیم داشت. در یمین شیار عرضی کبد همان معبر خود را گرفته ورقهء تحتانی رباط اکلیلی کبد و رباط مثلث ایمن را ساخته جزو تحتانی دیافرغما را مستور و کلیه راست و محفظهء فوق آن را مفروش نموده به روی قولون صاعد رفته و از ثقبه و انسلو دوباره بجوف خلفی ثربها نفوذ میکند. در یسار رباط معلق کبد دیافراغما را پوشانیده ورقهء فوقانی قسمت چپ رباط اکلیلی و رباط مثلث ایسر از آن حاصل میگردد. سطح قدامی طرف چپ کبد را پوشانیده و بروی کنار قدامی آن منعطف شده تا شیار عرضی رفته در آنجا بر تشکیل ورقهء قدامی ثرب معدی کبدی اعانت کرده بروی سطح قدامی معده میرود. قسمتی از صفاق که بمری رفته سطح قدامی آن را پوشانیده بروی سطح قدامی معده رفته و از آنجا بطریق ذیل حرکت میکند: بقعر کیسهء بزرگ معده که رسید بعروق قصیره برخورده در قدام این عروق ورقهء قدامی ثرب معدی طحالی را ساخته نصف قدامی سطح داخلی طحال و کنار قدامی و سطح وحشی و کنار خلفی و گاهی هم نصف خلفی سطح داخلی آن را پوشانیده طرف خلفی عروق طحالیه را مستور و ورقهء خلفی ثرب معدی طحال را مشکل مینماید و بعد از این مذکور خواهد شد که سطح قدامی عروق طحالیه و سطح خلفی عروق قصیره از ورقهء صفاقی که جوف خلفی ثربها را ساخته مفروش شده اند پس ثرب معدی طحال از چهار ورقهء صفاق مرکب است (کرویر) ولی ما میگوئیم که این ثرب از دو ورقه ای که عروق قصار را پوشانیده اند مشکل شده دو ورقهء دیگر که ورید و شریان طحالی را مسدود نموده اند در طحال شکنجی شبیه برباطهای قولونی احداث میکند. از سطح قدامی معده که نازل شد معبر نزولی خود را گرفته از جلو قولون عرضی گذشته از قدام این عضو بمابین معاء دقاق و جدار قدامی بطن نسبت به اشخاص کم یا زیاد نازل شده و تا محاذات تنگهء فوقانی حوض می آید. و این قطعه ورقهء قدامی ثرب کبیر است در طرف تحتانی بروی خود منعطف شده ولی بورقهء سابقه متصل نگشته بلکه چنانچه مذکور خواهد شد بواسطهء دو ورقهء مصلی از آن منفصل است. پس از تحت بفوق تا محاذات قوس عرضی قولون رفته در آنجا از قدام بخلف مایل شده نصف تحتانی این روده را پوشانیده ورقهء تحتانی رباط معلق قولون عرضی را ساخته و با ورقهء طرفی ایمن ماساریقا مختلط شده منتهی میشود.
صفاق را در روی عروق صفراویه و قدام ورید اجوف صاعد گذاشتیم حال میگوئیم در این موضع فتحه ای است موسوم به ثقبهء «وانسلو» و این دهان جوف مصلی بزرگ یا دهان استطاله ای است که موسوم بجوف خلفی ثربهاست. این ثقبه نیم دایره و قطر اطول آن تقریباً سه صد یک متر از قدام بعروق صفراویه و ورید باب از خلف به اجوف صاعد از تحت به اثنی عشری و از فوق بعنق مراره و قاعده قطعهء سپیژل محدود شده است. از این ثقبه است که صفاق بجوف خلفی ثربها داخل و خارج میشود پس از آنکه در روی ورید باب و مجاری صفراویه منحنی شد، سطح خلفی آنها را مستور نموده ورقهء خلفی ثرب معدی کبدی را ساخته بقوس صغیر معده که رسید سطح خلفی معده را مفروش و بقوس کبیر ممتد شده بسطح خلفی ورقهء قدامی ثرب کبیر متصل و از قدام قولون عرضی عبور نموده بموازات ورقهء قدامی ثرب کبیر تا نقطهء انحنای آن نازل و با آن منحنی شده بورقهء خلفی تکیه داده تا سطح تحتانی قولون عرضی با آن همراه است. در این نقطه سطح قدامی و پس از آن سطح فوقانی قوس قولون را پوشانیده افقاً بخلف رفته ورقهء فوقانی رباط قولون عرضی را مشکل مینماید. بستون فقری که رسید از تحت بفوق منعطف شده از قدام قسمت سیم اثناعشری و بانقراس و عروق طحالیه و اجوف صاعد و اورطی و ستونهای دیافراغما عبور کرده بجزو تحتانی ثقبه و انسلو واصل میگردد. گفتیم که این ورقه از قدام عروق طحالیه میگذرد، با عروق مذکوره تا ناف طحال مرافقت کرده بسطح خلفی عروق قصیره برگشته ورقهء خلفی شکنجی را که ثرب معدی طحال نامیدیم ساخته قعر کیسهء کبیر معده و پس از آن قسمتی از سطح تحتانی کبد را که در جوف خلفی ثربهاست و قطعهء سپیژل را پوشانیده بشیار عرضی رسیده بصفاقی که بجوف خلفی ثربها داخل میشود متصل می گردد. از این بیان معلوم میشود که ثرب کبیر از چهار ورقه مرکب و از این چهار ورقه دو کیسهء متداخل مشکل میگردد: کیسه ای که خارجی تر است از صفاقی که سطح قدامی معده را پوشانیده و کیسهء داخلی از صفاقی که سطح خلفی آن را مستور نموده حاصل شده است. و نیز از آنچه ذکر شد مستفاد میشود که صفاق را شکنجهای متعددی است که به اسامی مختلفه موسوم و عبارتند:
اولاً از اربطه - که از عضوی بجزئی از جدار بطنی ممتد و دارای عروق نیستند و عبارتند از رباط اکلیلی و مثلث کبد و رباطهای خلفیهء مثانه و رباط عریض که عروق رحمی تخمدانی محتوی در قسمت انسی و خلفی آنند، و این قسمت را باید در ضمن شکنجهای قسم سیم به اسم ثرب رحمی تخمدانی مذکور داشت.
ثانیاً از ماساریقاها - از جدارهای بطن به یکی از اعضا کشیده شده اند و جلوی عروق و اعصاب از عضوند و عبارتند از: 1- ماساریقای حقیقی، شکنج وسیعی است از قدام ستون فقری ممتد شده التصاق مرکزی آن تنگ و کم اما محل ارتباط معوی آن بسیار عریض مثل این است که منثنی شده کنار تحتانی ماساریقا متصل بتمام طول معاء دقاق است. 2- رباط معلق قولون صاعد و نازل در صورتی که موجود باشند یعنی فقط در صورتی که صفاق از قدام این دو قسمت از معاء عبور نکرده باشد. 3- رباط قولون عرضی و قولون حرقفی و رباط مستقیمی است. 4- از این قسم باید دانست شکنج صفاقی که طحال را بجدار خلفی بطن متصل نموده، حاوی عروق طحالیه است. جزو فوقانی این شکنج برباط حجاب حاجزی طحالی و جزو تحتانی آن برباط بانقراسی طحالی موسوم است.
ثالثاً از ثربها- شکنجهای حاوی عروقی اند که از عضوی بعضو دیگر ممتد و متوسط مابین دو قسم شکنجهای سابق الذکرند و عبارتند از: 1- ثرب کبیر از قاعدهء کلیه مستثنی است که یکی از نهایتهای آن آزاد است و اغلب قسمتی از آن را که از قوس کبیر معده بقوس قولون میرود ثرب معدی قولونی نامند. 2- ثرب معدی کبدی یا ثرب صغیر است. 3- ثرب معدی طحالی است که از دو ورقهء که محیط بر عروق قصیره اند حاصل گشته ضمیمه های شحمیه معاء غلاظ را که مشابه ثرب کبیرند میتوان از آثار ثربها اعتبار نمود. (جواهر التشریح میرزا علی صص 587-594).
(1) - Peritoine.
(2) - Peritoine.
(3) - Feuillet parietal.
(4) - Peritoine Parietal.
(5) - Feuillet visceral.
(6) - Peritoine visceral.
(7) - Cavite peritoneale.
(8) - Meso.
(9) - Meso Gastre.
(10) - Meso duodenum.
(11) - Mesentere.
(12) - Meso colon.
(13) - Ligament.
(14) - Ligament large.
(15) - epiploon. در اغلب کتبِ تشریح بغلط «چادرینه» ذکر شده است).
(16) - Petit epiploon.
(17) - epiploon gastro-hepatique.
(18) - Lame.
(19) - Fascia.

صفاق.

[صَفْ فا] (ع ص) بسیار سفرکننده. || بسیار تصرف کنندهء در کار تجارت. (منتهی الارب).

صفاقس.

[صَ قُ] (اِخ) شهری است به افریقیه بر کنار دریای محیط و اهل آن شهر آب از چاه خورند. (منتهی الارب) (قاموس). ذکر این شهر در رحلهء ابن بطوطه آمده است و گوید از شهر سوسة که بر کنار دریاست به صفاقس رسیدیم و ابیاتی در توصیف و ذم این شهر آورده است. (رحلهء ابن بطوطه چ مطبعهء ازهریه صص 7-8).

صفاقة.

[صَ قَ] (ع اِمص) شوخ روئی. || محکمی. قرصی. زیر بار نرفتن. || سختگی جامه. (منتهی الارب). سفتگی و پختگی جامه. یقال: ثوب صفیق و هی خلاف السحیق. (بحر الجواهر). || (مص) سخت روی شدن. (تاج المصادر بیهقی). شوخ و بی باک گردیدن. (منتهی الارب). || سخت بافت گردیدن جامه. (منتهی الارب).

صفاک.

[صَفْ فا] (اِخ) دهی از دهستان میان آب بلوک عنافجه بخش مرکزی شهرستان اهواز. 32هزارگزی شمال اهواز و 3هزارگزی خاوری راه آهن و کنار رود. دره،دشت. گرمسیر. سکنه 200 تن. آب از رودخانهء دز. محصول آنجا غلات و لوبیا در ساحل. شغل اهالی زراعت و گله داری. و صنایع دستی قالیچه بافی است. راه در تابستان اتومبیل رو است. تپهء معروف کتیبه از آثار ابنیهء قدیمی است. ساکنین از طایفهء دغاغله هستند. جنگل بید در ساحل رودخانه دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

صفاکاری.

[صَ] (حامص مرکب) صفا دادن. جلا دادن. زدودن از :
هست هر آینه را صیقل دیگر صائب
جز به خاکستر تن نیست صفاکاری دل.
صائب (از آنندراج).
رجوع به صفا دادن شود.

صفا کردن.

[صَ کَ دَ] (مص مرکب) آشتی کردن. صلح کردن با :
آنکه بی جرم برنجید و به تیغم زد و رفت
بازش آرید خدا را که صفائی بکنیم.حافظ.
بیار باده و آماده ساز مجلس عیش
که شیخ صومعه با نفس خود صفا کرده ست.
عرفی (از آنندراج).
کاش آن شوخ جفاپیشه وفائی بکند
با من بیدل و آرام صفائی بکند.
امیر لاهیجی (از آنندراج).
باز در خاطر من گذشت که اندک خصومتی بود و زود صفا کردیم. (انیس الطالبین نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف ص116). || در تداول صوفیان گناباد نوعی مصافحه است که پنجه های یکدیگر را بهم داخل می کنند و هر یک دست دیگری را می بوسد. || در تداول عامه: مردن. فلان کس صفا کرد؛ مرد.

صفاگرای.

[صَ گِ] (اِخ) یکی از خانهای کریمه و پسر نورالدین صفاگرای و از سلامتگرای زاده هاست. وی پس از وفات پدر متولد شد و عموی او بهادرگرای تربیت او را بعهده گرفت. در دورهء اول خانی حاجی سلیم گرای سمت نورالدینی یافت. سپس معزول شد و در قضای قرین آباد اقامت کرد و به سال 1103(1) ه . ق. بعد از سعادت گرایخان به خانی کریمه رسیده و با صدر اعظم حاجی علی پاشا بسفر نمسا مأمور شد و با جمعی از عساکر تاتار به برکوکی رفت اما لشکر وی گریختند و از طرفی هم اهالی کریمه به طلب سلیم گرای اصرار داشتند و صفاگرای معزول و به رودوس تبعید شد. سپس آزاد گردید و به سال 1115 در قرین آباد درگذشت وی شصت سال زندگی کرد و تنها ده سال خان بود. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - در ترجمهء تاریخ طبقات سلاطین اسلام 1102 ثبت شده است. (ص210).

صفامة.

[] (اِخ) شعبه ای از قبیلهء بنی رکب از بنی اشعر. (تاریخ قم ص283).

صفاوت.

[صُ وَ] (ع اِمص) فعالة است از صفو. ضد کدر. (معجم البلدان) :
دل تو با صفاوت عقل است
تن تو در لطافت جانست.مسعودسعد.
مستمعی گفت هان صفاوت بغداد
چند صفت پرسی از صفای صفاهان.
خاقانی.

صفاوة.

[صُ وَ] (اِخ) عمرانی گوید: موضعی است. (معجم البلدان).

صفاة.

[صَ] (ع ص، اِ) سنگ سخت تابان که هیچ نرویاند و منه المثل: لاتندی صفاته؛ یعنی نمی تراود سنگ او. صَفَوات و صَفا جِ صفا و صُفیّ. و صِفی جج. (منتهی الارب).

صفاة.

[صَ] (ع اِ) واحد صفا است. (منتهی الارب). رجوع به صفا شود.

صفاهان.

[صِ] (اِخ) مخفف اصفهان است :
تب زده زهر اجل خورد و گذشت
گلشکرهای صفاهان چه کنم.خاقانی.
هادی امت و مهدی زمان کز قلمش
قمع دجال صفاهان به خراسان یابم.خاقانی.
ای خراسان ترا شهاب نزیست
وی صفاهان ترا مجال نماند.خاقانی.
ز پیروزی چرخ پیروزه رنگ
نبودش بسی در صفاهان درنگ.نظامی.
کنون سر همهء التفاتها آن است
که یک دوسال دهی رخصت صفاهانم.
صائب.
رجوع به اصفهان شود.

صفاهان.

[صِ] (اِ) نام پرده ای از موسیقی که آن را در آخر شب سرایند. (آنندراج) :
راست نهادند پرده هاش و به بختم
پردهء کژ دیدم از ستای صفاهان.خاقانی.
ور پردهء عشاق صفاهان(1) و حجاز است
از حنجرهء مطرب مکروه نزیبد.سعدی.
(1) - در بعض نسخ چنین آمده است و در بعض دیگر خراسان ضبط شده.

صفاهانک.

[صِ نَ] (اِ) یکی از دوازده مقام موسیقی. رجوع به ذیل «آهنگ» در همین لغت نامه شود.

صفایا.

[صَ] (ع ص، اِ) جِ صفیه. (منتهی الارب). برگزیدهء رئیس از غنیمت پیش از قسمت: کانت لرسول الله ثلاث صفایا مال بنی النضیر و خیبر و فدک. || خالصه ها، و از آن جمله است صفایای ملوک. رجوع به صَفیَّه شود.

صفایا.

[صَ] (ع اِ) جِ صَفیّ است. (منتهی الارب). رجوع به صفی شود.

صفای اصفهانی.

[صَ یِ اِ فَ] (اِخ)اشراق خاوری در شرح حال وی نویسد: اگر چه تندباد حوادث چنان بساط آثار این عارف مفلق و شاعر شیوا را درهم پیچید که متأسفانه اسم او هم معلوم نیست و مجاری اوقات حیاتش بطور بسط در دست نه، اما آنچه بر نگارنده موافق نقل استاد ادیب نیشابوری هویداست، آن است که صفای اصفهانی تولدش در اصفهان و در حدود سن پانزده سالگی وارد خراسان گردیده و در همان اوان آغاز شاعری نهاده است.
هنگام ورود به خراسان در یکی از مدارس قدیم منزل گزیده و رخت بساحت عزلت کشیده بود و جز با مرحوم ادیب نیشابوری با کسان دیگر طریقهء معاشرت و آمیزش واقعی نمی پیموده. گاهی برای اجتماع قوای فکریه و رفع اغتشاش حواس ظاهره و باطنه استعمال اسرار (حشیش) مینمود و به اصطلاح متذوقین آتش به سبز خیمهء رستم می زده و بواسطهء اثرات سریعه آن گیاه در سن جوانی سر از افق جنون بیرون آورد و تا به آن حد بیگانه از خود گردید که بدون ملاحظه و احتفاظ مراسم مروت پا در بازار و برزن می نهاد. غالب دواوین شعرای عرب و عجم را ضبط داشته و پس از عروض آن مرض محتویات حافظه اش بکلی نابود و معدوم گردید. ادیب نیشابوری می فرمود صفای اصفهانی در این اواخر که مبتلا بجنون گردیده بود گاه گاهی با من ملاقات میکرد و چون می نشست بدون قصد انشا می گفت: امیر معزی خوب شاعری بود... آقا ببینید چه گفته!... پیام دادم... پیام دادم... و جز این دو کلمه از او هیچ تراوش نمی کرد و پس از آن آغاز گریه نهاده و با دو دست بر سر خویش می زد. پس از دو سال که مبتلا بمرض مذکور بود در سن چهل و اند سالگی متوجه بعالم بقا شد و روی از جهان فانی برتافت. سال وفاتش مطابق نقل استاد در سال هزار و سیصد و نه هجری بوده است. (مجلهء ارمغان سال هفتم شمارهء 6-7). آقای محمود فرخ در سفینه آرد: نام وی محمدحسین و از شعرای قرن سیزدهم و اوائل قرن چهاردهم هجری است. صفا سنوات آخر عمر خود را در حدود بیست و دو سال در مشهد می زیست و مرحوم مؤتمن الملک (م 1308 ه . ق.) دربارهء او عنایتی داشت. شیخ علی اصغر آریا که مرید و راوی اشعار صفا است حکایت کند که شاعر به سال 1322 ه . ق. به بیماری ذات الریه درگذشت و در مدرسهء مؤتمن السلطنه که پشت ایوان عباسی صحن کهنهء مقدس بود و اکنون خراب است دفن شد و محل دفن متصل به پایهء گلدستهء طلای عباسی است و نیز نویسد که مستشارالملک فرزند مؤتمن السلطنه به اتکاء خاطره خود سن او را علی الظاهر بین شصت و هفتاد نوشته است. دیوان وی بدستور مؤتمن السلطنه بخط میرزا ابوالقاسم خوشنویس باشی آستان قدس برای چاپ نوشته شده و هنوز هم در خانوادهء اباخان باقی است و آقای حاجی حسین آقا ملک از آن استنساخی کرده اند و نسخه ای از آن در کتابخانهء ملک است... آنچه از احوال صفا نقل کنند این است که در پایان عمر صفای ظاهرش به آلودگی های تریاک و حشیش مکدر شد و تحمل معاشرت وی دشوار بود و خود نیز تنهائی را بیشتر دوست داشت و بهمه چیز و همه کس بی اعتنا بود... در شمارهء 6-7 مجلهء ارمغان سال هفتم 1305 مقاله ای بقلم آقای اشراق خاوری بنقل از مرحوم ادیب نیشابوری در احوال صفا درج است که مسلماً تاریخ فوت او را که 1309 نوشته اند و عمر او را که 45 سال دانسته اند درست نیست و دلائلی که فوقاً نوشته شد و تواتری که آثار آن از عهد صباوت در ذهن خود بنده باقی است خلاف آن را ثابت می کند ولی آنچه مربوط به نسیان و دگرگونه بودن احوال او از اثر حشیش در آن مقاله نقل شده با مسموعات خود بنده مطابقت دارد. (سفینهء فرخ ذیل صص 516-518). از اوست:
دل بردی از من به یغما ای ترک غارتگر من
دیدی چه آوردی ای دوست از دست دل بر سر من
عشق تو در دل نهان شد دل زار و تن ناتوان شد
رفتی چو تیر و کمان شد از بار غم پیکر من
می سوزم از اشتیاقت در آتشم از فراقت
کانون من هستهء من، سودای من آذر من
من مست صهبای باقی زآن ساتگین رواقی
فکر تو در بزم ساقی ذکر تو رامشگر من
دل در تف عشق افروخت گردون لباس سیه دوخت
از آتش آه من سوخت در آسمان اختر من
گبر و مسلمان خجل شد دل فتنهء آب و گل شد
صد رخنه بر ملک دل شد ز اندیشهء کافر من
شکرانه کز عشق مستم می خوارم و می پرستم
آموخت درس الستم استاد دانشور من
سلطان سیر و سلوکم، مالک رقاب ملوکم
در سودم و نیست سوگم بین نغمهء مزمر من
در عشق سلطان بختم، در باغ دولت درختم
خاکستر فقر تختم، خاک فنا افسر من
با خار آن یار تازی چون گل کنم عشقبازی
ریحان عشق مجازی نیش من و نشتر من
دل را خریدار کیشم، سرگرم بازار خویشم
اشک سپید و رخ زرد سیم من است و زر من
اول دلم را صفا داد وآئینه ام را جلا داد
وآخر به باد فنا داد عشق تو خاکستر من
تا چند در های هویی ای کوس منصوری دل
ترسم که ریزند بر خاک خون تو در محضر من
بار غم عشق او را گردون نیارد تحمل
چون می تواند کشیدن این پیکر لاغر من
دل دم ز سرّ صفا زد کوس تو بر بام ما زد
سلطان دولت نوا زد از فقر در کشور من.
و نیز او راست:
تجلی گه خود کرد خدا دیدهء ما را
بدین خانه بیائید و ببینید صفا را
گدایان سلوکیم و شهنشاه ملوکیم
شهنشاه کند سلطنت فقر گدا را
طبیبان خدائیم و به هر درد دوائیم
به هر جا که بود درد فرستیم دوا را
نبندید در مرگ و ز مردن مگریزید
که ما باز نمودیم در دار صفا را
حجاب رخ مقصود من و ما و شمائید
شمائید ببینید من و ما و شما را
خدا در دل سودازدگانست بجوئید
بجوئید زمین را و مپوئید سما را
صفا را نتوان دید که در خانهء فقر است
بدین خانه بیائید و ببینید صفا را.
و این دو بیت از او در مجلهء ارمغان آمده است:
صفا نور بسیط است و محیط است به اضداد
شما ظلمت محضید که بر ضد صفائید
کسانی که طلبکار خدایند خود آیند
شما زن صفتان دشمن مردان خدائید.
(مجلهء ارمغان شمارهء 6-7، سال7).

صفای تفرشی.

[صَ یِ تَ رِ] (اِخ) نام وی میرزا عبدالحمید و در اخلاق حمیده وحید، از پویندگان فقرا و گویندگان شعر است. از حسن خط صاحب حظ اوفی و از لطف طبع حاوی حد اعلی است، به دسترنج کتابت وجوه معاش حاصل می کند و از قیود ملازمت خدمت ملوک تن می زند. شاعری قانع و سالکی بی مانع است. چندی است که با منش بخاطر صنعت کتابت و رابطهء موزونیت مراوده دست داده. طبع روانی دارد. دیوان شعرش مفقود شده معهذا پنجهزار بیت بنظم آورده. از اوست در لغز هلال:
چه لعبت است که بر سطح گوی آینه رنگ
بسان لعبت بازان برآورد صد رنگ
گهی به جلوه درآید بشبه صفحهء سیم
گهی به دیده نماید بسان حلقهء تنگ
کند ز خاور زی باختر شبی جولان
نپرسد و نهراسد ز راه و از فرسنگ
ستاده اند دلیران و او به پویه ستان
نشسته اند سواران و او به زین آونگ
گهی به شکل کمان گردد و گهی چو سپر
کمان که دید و سپر تندرو چو تیر خدنگ
چو نیم ساغر سیمین شود فراز قدح
گهی به کام شراب و گهی به جام شرنگ
گهی شود متمایل به گاو و بره و شیر
گهی بود متقارن به کژدم و خرچنگ
همه به ساحت گردون سفر کند که بود
فضای گیتی بر آن شگرف پیکر تنگ
جوان شود چو زلیخا به معجز یوسف
از آن سپس که چو یعقوب پیر و چفته و چنگ
به شام عید پدید آید از کنار افق
چو نعل خنگ شهنشاه آسمان اورنگ
شه مظفر منصور ناصرالدین شاه
که کفّ او چو محیط است و تیغ او چو نهنگ
شکار او همه پیل و نهنگ باشد و شیر
شکار شاهان گور و گوزن و آهو و رنگ
دهد به زایر گوهر به مشت و زر به طبق
دهد به شاعر عنبر به کیل و سیم به تنگ.
(از مجمع الفصحاء ج2 ص328).

صفایح.

[صَ یِ] (ع اِ) جِ صفیحة. رجوع به صفائح و رجوع به صفیحة شود.

صفایحی.

[صَ یِ] (ص نسبی) رجوع به صفائحی شود.

صفایحی.

[صَ یِ] (اِخ) شیخ اسماعیل افندی، وی چندی قضاوت تونس داشت. او راست: ایقاظ الاخوان لدسائس الاعدا، و ما یقتضیه حال الزمان که در آن حقیقت ملک و اصناف آن و معنی خلافت و امامت را بیاورده است. این کتاب به سال 1333 در مطبعهء نظامی استانبول به طبع رسیده است. (معجم المطبوعات ستون 1209).

صفای ذهن.

[صَ یِ ذِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تیزی خاطر. صافی اندیشه. استعداد نفس آدمی برای استخراج امر مطلوب. مؤلف نفائس الفنون آرد: نوع سوم از انواع هفتگانه که در تحت جنس حکمت است و آن عبارت از این است که نفس را استعداد استخراج مطلوب بی اضطراب و تشویشی که بر وی طاری گردد حاصل آید. (نفائس الفنون، فن حکمت عملی ج2 ص4). و نیز نویسد: وسط است میان التهابی که بسبب مجاوزت مقدار از مطلوب بازدارد و میان ظلمتی که در نفس حادث شود چنانکه بسبب آن در استنباط نتایج تأخیر افتد. (ج2 ص6). رجوع به صفاء ذهن شود.

صفایر.

[صَ یِ] (ع اِ) جِ صفیرة است. رجوع به صفیره شود.

صفای قلندری.

[صَ یِ قَ لَ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چارضرب زدن. (آنندراج). یعنی ریش و سبیل و ابرو را تراشیدن، و این آئین قلندران نامقید است. (آنندراج ذیل چهارضرب) :
می برد زنگ از دل شانی
این صفای قلندری که تراست.
شانی تکلو (از آنندراج).

صفای لواسانی.

[صَ یِ لَ] (اِخ) نام وی میرزا علی محمد و برادر کهتر میرزا محمدجعفر ملقب به حکیم الهی خلف الصدق زبدة الفضلا میرزا حسنعلی است. این سلسله پیوسته در ایران بفضل و کمال و جاه و جلال معروف و پدران ایشان نزد سلاطین افشاریه و قاجاریه بعزت موصوف بوده اند. حکیم الهی بحسن اخلاق و شیوهء وفاق شهرت داشت و میرزا صفا در آغاز جوانی بتحصیل کمالات و اقتباس حالات کوششها کرد و رنجها برد تا مجمع هنر و مخزن کمال شد. قطع نظر از فضایل و خصایل بلند و ارجمند در حسن خط مسلم زمان و وحید اوان گشت. مدتها در تهران و کرمان بحسب میل بسر برد و اکتساب کمالات کرد و اکنون در تهران مرجع اهل فضل و دانش است گاهی نظمی می سراید و ارباب کمال را که نظر بر معنی باشد از این مقال لختی بحال او راه خواهند برد. از اوست در مدح حضرت رسول (ص):
بعد خدا آنچه بی شبیه و زوال است
نور رسول خدا محمد و آل است
آل کدام؟ ابن عم او اسدالله
بضعهء او و آن دو شبل شیرمثال است
نه تن پاک دگر که آخر آنان
قائم عصر آن قوام ماضی و حال است
احمد مرسل نبی خاص خداوند
ای که عطای تو را سبق به سؤال است
زآن لب گوهرفشان به گاه تکلم
نظم کلام است یا عقود لاَل است
خاک رهت را خواص چشمهء خضر است
خضر ترا ریزه خوار خوان نوال است
یوسف دربان بارگاه جلالت
کرسی کریاس آستان جلال است...
جزو مدیحت کتاب رب حمید است
مدح ترا قابل آن خجسته مقال است
شاعر ساحر به مدح احمد و آلم
شعر چنین شعر نیست، سحر حلال است
روح رهی ای رسول خاک رهت باد
گرچه خیال بلند و فکر محال است.
(از مجمع الفصحاء ج2 صص 333-334).

صف النعال.

[صَفْ فُنْ نِ] (ع اِ مرکب)صف آخرین که بجانب بیرون باشد، که اهل مجلس متصل آن نعلین از پا گذارند. (آنندراج). آنجا که مردمان کفش و نعلین از پا بیرون آورند و درون روند :
صفّ پیشین شیعیان حیدرند
جز که شیعت، دیگران صف النعال.
ناصرخسرو.
به صف النعال فقیهان نشینم
که در صدر شاهان نماند انتفاعی.خاقانی.
و رجوع به صف نعال شود.

صف اندر صف.

[صَ اَ دَ صَ] (ق مرکب) صف های پشت هم. صف از پی صف. صفاصف : فرشتگان عرش آشیان پیرامن وی صف اندر صف عاکف و واصف. (ترجمهء تاریخ یمینی ص448). رجوع به صف و صفاصف شود.

صف برکشیدن.

[صَ بَ کَ / کِ دَ](مص مرکب) صف آراستن. صف آرائی کردن :
شهنشاه ایران چو زان گونه دید
برابر همی خواست صف برکشید.فردوسی.
رجوع به صف شود.

صف بسته.

[صَ بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)صف زده. به رده ایستاده :
چون بدر که سر برآرد از کوه
صف بسته، ستاره گردش انبوه.نظامی.
رجوع به صف شود.

صف بندی.

[صَ بَ] (حامص مرکب)رده بندی. صف سازی. صف آرائی. به صف درآمدن سپاهی یا نمازگزاران یا کسان یا چیزهای دیگر.

صفت.

[صِ فَ] (ع مص) در عربی بصورت «صفة» و در فارسی «صفت» نویسند. چگونگی کسی گفتن و آن مشتق از وصف است. (مقدمهء لغت میر سید شریف). بیان کردن حال و علامت و نشان چیزی. (غیاث اللغات). بیان حال. (منتهی الارب). ستودن :
در صفتت گنگ فرومانده ایم
من عرف الله فروخوانده ایم.نظامی.
|| (اِ) نشان. (مهذب الاسماء). نشانه. چگونگی. چونی. علامت. ج، صفات : اگر بدین صفت نبودی آن درجه نیافتی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص396). استادان در صفت مجلس شراب و صفت شراب و تهنیت عید و مدح پادشاهان سخن بسیار گفته بودند. (تاریخ بیهقی ص276). این یک صفت جهیز بود و دیگر چیزها بر آن قیاس باید کرد. (تاریخ بیهقی ص403).
قول و عمل هر دو صفتهای تست
وز صفت مردم یزدان جداست.ناصرخسرو.
صفت کورتهای پارس، ولایت پارس پنج کورت است. (فارسنامهء ابن بلخی ص121).
گفتی که چه نامی از دلت پرس
کز من صفت منی نیابی.خاقانی.
ای به صورت ندیم خاک شده
به صفت ساکن سماک شده.خاقانی.
ای صفت زلف تو غارت ایمان ما
عشق جهان سوز تو بر دل ما پادشا.خاقانی.
صفتی است حسن او را که به وهم درنیاید
روشی است عشق او را که به گفت برنیاید.
خاقانی.
دلهای دوستان همین صفت دارد که به بسط عوارف و نشر صنایع و بذل رغائب بدست آید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص197). سی سر فیل حصن هیکل کوه صفت دریاگذار از آن کفار سلطان را بدست آمد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص273).
شب صفت پردهء تنهائی است
شمع در او گوهر بینائی است.نظامی.
پاکبازان طریقت را صفت دانی که چیست
بر بساط نرد عشق اول ندب جان باختن.
سعدی.
بس که در منظر تو حیرانم
صورتت را صفت نمی دانم.سعدی.
هرکس صفتی دارد و رنگی و نشانی
تو ترک صفت کن که از این به صفتی نیست.سعدی.
دهقان پسری یافتند بدان صفت که حکما گفته بودند. (گلستان). || پیشه. شغل. صنعت. کار :
گازرکاری صفت آب شد
رنگرزی پیشهء مهتاب شد.نظامی.
امشب بصفت شمع شب افروزم من
می گریم و می خندم و میسوزم من.عطار.
خشک ابری که بود ز آب تهی
ناید از وی صفت آب دهی.جامی.
|| معنی. واقع. حقیقت. باطن :
در صورت اگر ز من نهانی
از راه صفت درون جانی.نظامی.
|| شکل. رنگ. گونه :
هزاران صفت گل دمیده ز سنگ
ز صد برگ و دو روی و از هفت رنگ.
سعدی.
|| در ترکیب به اسم ملحق گردد و معنی مانند، همانند، بکردار... دهد:
-این صفت؛ این سان. بدین صفت؛ بدین سان. بدین وضع. بدین حال :
مخرام بدین صفت مبادا
کز چشم بدت رسد گزندی.سعدی.
جلوه کنان می روی و باز نیائی
سرو ندیدم بدین صفت متمایل.سعدی.
- پیمبرصفت:توئی سایهء لطف حق بر زمین
پیمبرصفت رحمة العالمین.سعدی.
- دون صفت؛ پست. فرومایه : با لشکری از دون صفتان بی ایمان... در حرکت آمد. (حبیب السیر چ سنگی جزء 4 ج3 ص323).
- سلطان صفت:سلطان صفت همی رود و صدهزار دل
با او چنانکه در پی سلطان رود سپاه.سعدی.
- شمع صفت:آرزو میکندم شمع صفت پیش وجودت
که سرا پای بسوزند من بی سر و پا را.سعدی.
- شیرین صفت:هرجا که مولهی چو فرهاد
شیرین صفتی برو گمارد.سعدی.
- عیسی صفت:در تن هر مرده دل عیسی صفت
از تلطف تازه جانی کرده ای.
مجدالدین عزیزی (از لباب الالباب).
- فریدون صفت:این فریدون صفت به دانش و رای
وآن به کیخسروی رکیب گشای.نظامی.
- کمان صفت:چون قامتم کمان صفت از غم خمیده شد
چون تیر ناگهان ز کمانم بجست یار.سعدی.
- نظامی صفت:نظامی صفت با خرد خو گرفت
نظامی مگر کاین صفت زو گرفت.نظامی.
- هارون صفت:صبح هارون صفت چو بست کمر
مرغ نالید چون جلاجل زر.نظامی.
- یوسف صفت:یعقوب دلم ندیم احزان
یوسف صفتم مقیم زندان.خاقانی.
تا عذر زلیخا بنهد منکر عشاق
یوسف صفت از چهره برانداز نقابی.سعدی.
|| در ترکیبهای زیر نیز به کار رفته است:
- بر صفتِ؛ به سانِ. به مانندِ :
بر سر آن جیفه گروهی نظار
بر صفت کرکس مردارخوار.نظامی.
بر صفت شمع سرافکنده باش
روز فرومرده و شب زنده باش.نظامی.
- بی صفت؛ بی نشان. بی علامت. بی پیرایه.
- || در تداول عامه، بی آبرو. بی شخصیت. پست. بی همه چیز و باصفت ضد آن است در همین تداول.
-در صفت آمدن؛ به وصف آمدن. قابل توصیف بودن :
چنانکه در نظری در صفت نمی آئی
منت چه وصف بگویم تو خود در آینه بین.
سعدی.
رجوع به صفة شود.
|| در دستور زبان فارسی، کلمه ای است که حالت و چگونگی چیزی یا کسی را برساند و اقسام آن از این قرار است: صفت فاعلی. صفت مفعولی. صفت تفضیلی. صفت نسبی.
صفت فاعلی: آن است که بر کنندهء کار یا دارندهء معنی دلالت کند و علامت آن عبارت است از:
1- «نده» که در پایان فعل امر درآید مانند: پرسنده. خواهنده. شناسنده. بافنده. تابنده:
گر گران و گر شتابنده بود
عاقبت جوینده یابنده بود.
2- «ان»: خواهان. پرسان. دمان. روان. دوان. پویان. 3- «الف» که آن نیز در پایان فعل امر: شکیبا. زیبا. خوانا. گویا. بینا. پویا. جویا. 4- «ار» غالباً در آخر فعل ماضی آید: خریدار. خواستار. برخوردار. نام بردار. گرفتار. فروختار. 5- «گار» که بیشتر در آخر فعل امر و ماضی درآید: آموزگار. پرهیزگار. آفریدگار. آمرزگار. کردگار. پروردگار. 6- «کار» که غالباً به آخر اسم معنی ملحق شود: ستمکار. فراموشکار. مسامحه کار. 7- «گر» هم در آخر اسم معنی: پیروزگر. دادگر. بیدادگر. خنیاگر. رامشگر.
صفت فاعلی که به «نده» منتهی میشود غالباً در عمل و صفت غیرثابت استعمال میشود مثلاً: رونده یعنی کسی که عمل رفتن را انجام دهد. خواننده کسی که بخواندن چیزی مشغول است. ولی شعرا گاهی این نوع صفت را بجای نام افزار استعمال کرده اند:
به بینندگان آفریننده را
نبینی مرنجان دو بیننده را.فردوسی.
که بیننده بمعنی چشم استعمال شده یعنی عضوی که کار او دیدن است.
اگر شاه فرماید این بنده را
که بگشاید از بند گوینده را.
گوینده در این شعر بمعنی زبان است و در این صورت از معنی فاعل بیرون است. صفاتی که به «ان» منتهی میشود بیشتر معنی حال را میدهد: سوزان. نالان. روان. دوان. فروزان. گدازان. یعنی در حالت سوختن و نالیدن و رفتن و دویدن و افروختن و گداختن. صفاتی که به «الف» ختم میشود حالت ثابت را میرساند: دانا، که دانائی صفت ثابت است بدین جهت معنی دوام و همیشگی از آن فهمیده میشود. صفاتی که به کار و گار و گر ختم میشود مبالغهء در کار را میرساند و عمل و شغل از آن فهمیده شود مثلاً: آموزگار، کسی که بسیار بیاموزد و کار او آموختن باشد. ستمکار و ستمگر شخصی است که ستم بسیار از او سر زند. تفاوت میانه «کار و گار» آن است که پساوند «گار» همیشه پس از کلماتی استعمال میشود که از فعل مشتق شوند ولی «کار»، غالب پس از اسم معنی و غیرمشتق بکار میرود. «گر» در غیر اسم معنی شغل را میرساند مانندِ آهنگر که مقصود کسی است که شغل او ساختن آلات از آهن باشد و این جزو صفات فاعلی نیست.
ترکیب صفت فاعلی: صفت فاعلی چهار قسم ترکیب میشود:
1- حالت اضافی که صفت به مابعد خود اضافه شود:
فزایندهء باد آوردگاه
فشانندهء خون ز ابر سیاه.فردوسی.
2- با تقدیم صفت و حذف کسرهء اضافه مانند:
جهاندار محمود گیرنده شهر
ز شادی به هر کس رساننده بهر.فردوسی.
3- با تأخیر صفت بدون آنکه در آن تغییری رخ دهد:
منم گفت یزدان پرستنده شاه
مرا ایزد پاک داد این کلاه.دقیقی.
4- با تأخیر صفت و حذف علامت صفت «نده»: سرفراز. گردن فراز، که سرفرازنده و گردن فرازنده بوده و این کار قیاسی است. هر گاه صفت فاعلی با مفعول یا یکی از قیود مانند بیش و کم و بسیار و پیش و پس و نظایر آن ترکیب شود، علامت صفت حذف میشود: کامجوی. بیشگوی. کم گوی. بسیاردان. پیشرو. پس رو. صفاتی که به الف و نون ختم میشود هرگاه مکرر شود ممکن است علامت صفت را از اول حذف نمایند: لرزلرزان. جنب جنبان:
سپه جنب جنبان شد و بازگشت
همی بود تا روز اندر گذشت.دقیقی.
کمان را بزه کرد پس اشکبوس
تنی لرزلرزان و رخ سندروس.فردوسی.
پرس پرسان. کش کشان:
پرس پرسان میکشیدش تا به صدر
گفت گنجی یافتم آخر به صبر.
گر نمودی عیب آن کار او ترا
کس نبردی کش کشان آن سو ترا.مولوی.
صفت مفعولی: صفت مفعولی بر آنچه فعل بر او واقع شده باشد دلالت میکند: پوشیده. برده. یعنی آنچه پوشیدن و بردن بر او واقع شده و علامت آن «ه» ماقبل مفتوح است که در آخر فعل ماضی درآید چنانکه گوئیم: برده. خوانده. که بر آخر ماضی برد و خواند «ه» اضافه کرده ایم. ترکیبات صفت مفعولی از این قرار است:
1- آنکه صفت را مقدم داشته اضافه کنند، مانندِ پروردهء نعمت، آلودهء منت:
آلودهء منت کسان کم شو
تا یکشبه در وثاق تو نانست.انوری.
2- با تقدیم صفت و حذف حرکت اضافه مانندِ آلوده نظر:
چشم آلوده نظر از رخ جانان دورست
بر رخ او نظر از آینهء پاک انداز.حافظ.
3- آنکه صفت را در آخر آورند و هیچ تغییری ندهند، مانندِ خواب آلوده، شراب آلوده:
دوش رفتم به در میکده خواب آلوده
خرقه تردامن و سجاده شراب آلوده.حافظ.
4- مانند قسم دوم ولی با حذف علامت صفت، مانندِ خاک آلود، نعمت پرورد، دست پخت:
آتش خشم تو برد آب من خاک آلود
بعد از این باد به کوی تو رساند خبرم.
سعدی.
ای آنکه نداری خبری از هنر من
خواهی که بدانی که نیم نعمت پرورد.
همان روشنک را که دخت منست
بدان نازکی دست پخت منست.نظامی.
5- با تأخیر صفت و حذف «ده» از پایان آن چنانکه بترکیب صفت فاعلی شبیه باشد مانندِ پناه پرور، دست پرور:
ای نظامی پناه پرور تو
به در کس مرانش از در تو.
همه را دید دست پرور ناز
دست از آئین جنگ داشته باز.نظامی.
که پناه پرور و دست پرور که بمعنی پناه پرورده و دست پرورده استعمال شده است. نیم سوز وناشناس و روشناس که در زبان فارسی متداول است هم از این قبیل میباشد. هر گاه بخواهند صفت مفعولی را که تخفیف یافته جمع بندند آن را به حال اول برمیگردانند مثلاً: دست پروردگان. نام یافتگان. و اینکه خاقانی گوید:
فاقه پروردان چو پاکان حواری روزه دار...
نادر است و پیروی از آن روا نباشد. ولی در تخفیف صفت فاعلی برگردانیدن بحال اصلی لازم نیست چنانکه گوئیم: گردن کشان. سرفرازان. نامداران. کام جویان. وام خواهان.
صفت تفضیلی: صفت تفضیلی آن است که در آخر آن لفظ «تر» افزوده شود و مفاد آن ترجیح موصوف است بر شخص دیگر که در وجود صفت با او شریک و همتا است و آن تنها به آخر صفت و کلماتی که در معنی صفت باشد پیوسته شود مانندِ گوینده تر، شتابنده تر، فزاینده تر، گراینده تر، مردتر، برتر:
خرد ز آتش طبعی آتش تر است
که مر مردم خام را او پزد.ناصرخسرو.
صفت تفضیلی به یکی از سه طریق استعمال شود:
1- با «از»: خرد از مال سودمندتر است. تدبیر اندک از لشکر بسیار مفیدتر است:
دوش خوابی دیده ام گو نیک دیدی نیک باد
خواب نه بل حالتی کان از کرامت برتر است.
انوری.
2- با «که»: دانش بهتر که مال. سیرت پسندیده تر که صورت.
3- با اضافه چنانکه گوئیم: تواناترِ مردم کسی است که دانائی او فزونتر باشد. و این استعمال در زبان فارسی متداول بوده ولی اکنون کمتر معمول است. و هر گاه بخواهند صفت تفضیلی را اضافه کنند، «ین» در آخر آن می آورند مانند بزرگترین شعرای ایران فردوسی است. الفاظی از قبیل مه، به، که، بیش، بمعنی صفت تفضیلی استعمال میشوند و در آخر آن نیز «ین» درمی آورند مانند: مهین. بهین. کهین. هر گاه «ین» در آخر صفات تفضیلی درآید افادهء معنی تخصیص کند مانندِ کمترین، فاضلترین. و در این حالت اگر صفت تفضیلی را اضافه کنند مابعد آن را جمع آورند مانندِ بزرگترین مردان و فاضلترین رجال امروز اوست. و بدون اضافه باید لفظ مفرد استعمال شود چنانکه: تواناترین مرد، بیناترین شاگرد.
صفت نسبی: صفت نسبی آن است که نسبت بچیزی یا محلی را برساند و آن عبارت است از:
1- «ی»: آسمانی. زمینی. آتشی. هوائی. خاکی. پارسی. اصفهانی. نیشابوری و نظایر آن. یاء نسبت همواره به مفرد پیوسته میشود و کلماتی از قبیل کاویانی، خسروانی، کیانی، پهلوانی، نادر است و بر آن قیاس نتوان کرد.
2- «ه» مخفی و غیرملفوظ: دوروزه. یکشبه. یکساله. صده. دهه. هزاره. و این «ها» غالباً در ترکیبات عددی استعمال شده است و نیز مانندِ نبرده:
بیارید گفتا سیاه مرا
نبرده قبا و کلاه مرا.
3- «ین» و این در آخر اسماء درآید: سفالین. جوین. گندمین. بلورین. گلین. و گاهی این ادات را با «ه» جمع کرده در آخر کلمه آورند: بلورینه. زرینه. سیمینه. پشمینه.
4- «گان»: گروگان. پدرگان.
صفات ترکیبی: صفاتی را که از ترکیب دو اسم یا اسم و اداتی بحصول آید مرکب یا صفت ترکیبی خوانند و اقسام آن به قرار ذیل است:
1- ترکیب تشبیهی که از بهم پیوستن «مشبهٌبه» به «مشبه» یا مانندِ «مشبهٌبه» به «وجه شبه» حاصل شود مانندِ سروقد. مشک موی. که معنی آن چنین است: کسی که قد او چون سرو است و موی او چون مشک. مانندِ گلرنگ و مشکبوی که معنی آن چنین است: مانند گل از حیث رنگ و چون مشک از جهت بوی و در این هر دو قسم باید مشبهٌبه مقدم باشد.
2- ترکیب دو اسم بدون ادات: جفاپیشه. هنرپیشه. 3- ترکیب دو اسم به اضافهء ادات مانند نیزه بدست:
سپهدار سهراب نیزه بدست
یکی باره تیزتک برنشست.فردوسی.
داغ بر ران. مانند این بیت:
لگام فلک گیر تا زیر رانت
کبود استری داغ بر ران نماید.خاقانی.
4- ترکیب اسم با ادات و آن را اقسام بسیار است از این قرار: 1- از ترکیب «ب» با اسم: بنام. بخرد. بآیین. بنفرین:
شغاد آن بنفرین شوریده بختفردوسی.
این قسم در نظم قدیم متداول است و اکنون جز در چند کلمه معمول نیست. 2- ترکیب «با» و اسم: بانام. باعقل. باورع. باشعور. بااحساس. باغیرت. 3- ترکیب «هم» و اسم که اشتراک را میرساند: همراه. همراهی. همنشین. همنشست. همکار. همقدم. همدل. 4- از ترکیب «نا» و «نه» با اسم: ناکام. ناچار. نامرد. نه مرد :
گر از تو عاجزم این حال را چگونه کنم
به پیش خصمان مردم بپیش عشق نه مرد.
سنائی.
5- ترکیب «بی» و اسم: بی خرد. بی هوش. بی شعور. بی دانش. بی کار. بی نام. بی نشان. بی خانمان. فرق میان «بی» و «نا» آن است که «بی» پیوسته بر سر اسم درآید و بدان معنی وصفی دهد ولی «نا» هم با اسم و هم بصفت پیوسته گردد و استعمال آن با صفت بیشتر است. هر گاه ترکیب از «بی» و اسم در غیر معنی وصفی بکار رود پس از آن «از» بیفزایند:
بی از آن کاید از او هیچ خطا از کم و بیش
سیزده سال کشید او ستم دهر زمیم.
ابوحنیفهء اسکافی.
این ادوات پنج گانه در آغاز اسم درآید و آن را پیشاوند میتوان گفت. 6- ترکیب «مند» با اسم: هنرمند. خردمند. زیانمند. ثروتمند. ادراکمند:
با وکیل قاضی ادراکمند
اهل زندان در شکایت آمدند.
در شش کلمه این ادات بشکل «اومند» استعمال شده است: تنومند. برومند. دانشومند. حاجتومند. نیازومند. گمانومند. 7- ترکیب «ور» با اسم: هنرور. دانشور. سرور. دادور. جانور. نامور. بارور و گاه ماقبل «و» مضموم و «و» ساکن شود: گنجور. رنجور. مزدور. دستور. آزور:
خاک خور ای طبیعت آزور.
و این عمل قیاسی نیست.
8- ترکیب اسم با «ناک» که بیشتر افادهء معنی علت و آفت کند: نمناک. شوخناک. ریمناک. سنگناک. خوابناک. دردناک. سهمناک و کلمهء «طربناک» نادر است و قیاس را نشاید. این ادوات سه گانه به آخر اسم پیوندد و آن را «پساوند» توان خواند. و در زبان پارسی «پساوند» و «پیشاوند» بسیار است و هر یک معنی مخصوصی و موارد خاص دارد.
تبصره 1- هرگاه کلمه دارای معنی وصفی باشد و در زبان پارسی کنونی برای آن اشتقاق یا ترکیبی در تصور نیاید آن را «صفت سماعی» خوانند: گران. سبک. نیک. بد. زشت. خوب. تنگ. فراخ. بلند. کوتاه. 2- کلماتی که بر رنگ دلالت کند بیشتر صفت سماعی است: سپید. سیاه. سرخ. زرد. بنفش. سبز. کبود. و گاه قیاسی: نیلی. آبی. سرمه ای. 3- صفات سماعی هنگام ترکیب مقدم باشد: گران سنگ. سبک مغز. کوتاه قد. بلندبالا. زردروی. سیاه چشم. و این قسم در استعمال بیشتر است. و گاه مؤخر باشد: چشم سپید. بالابلند. رخ زرد و این نوع کمتر باشد.
طرز استعمال صفت: صفت پیش از موصوف و بعد از آن نیز می آید چون:
باغ دیبارخ پرندسلب
لعبگر گشت و لعبهاش عجب
نیلگون پرده برکشید هوا
باغ بنوشت مفرش دیبا.فرخی.
و هرگاه موصوف مقدم باشد بشکل اضافه استعمال میشود و کسرهء اضافه بر حرف موصوف وارد میگردد:
ایا شاه محمود کشورگشای
ز کس گر نترسی بترس از خدای.فردوسی.
که «محمود» دارای کسرهء اضافه است. هرگاه موصوف به «و» یا «آ» ختم شود در آخر آن «ی» افزوده میشود مانند: خدای بزرگ. بالای بلند. قبای دراز. شبهای تار. و وقتی که به «ها» مخفی تمام شود «یا» ملینه افزوده شود چون:
به سخا مردهء صدساله همی زنده کند
این سخا معجز عیسی است همانا نه سخاست.
صفتهای مرکب غالباً بواسطهء یکی از اجزای خود بموصوف مرتبط میشود و بنابراین از صفت و موصوف تشکیل مییابد چنانکه گوئی: مرد روشندل، که روشنی صفت دل است و مجموع روشندل، صفت مرد. مطابقهء صفت با موصوف روا نیست و چون موصوف جمع باشد صفت را مفرد آورند و همین روش میانهء نویسندگان و شاعران معمول بود و هم اکنون متداول است و برخلاف این نیز مواردی در سخن بزرگان دیده می شود که صفت را با موصوف مطابق آورده اند مانند:
شدند آن جوانان آزادگان
به دست کسی ناسزا رایگان.فردوسی.
نشستند زاغان به بالینشان
چنو دایگان سیه معجران.منوچهری.
و در تاریخ بیهقی آمده است: اکنون امیران ولایت گیران آمدند. و این مواضع پیروی را نشاید. هرگاه صفت و موصوف هر دو جمع عربی باشد گاه موصوف را بر صفت مقدم داشته و اضافه کرده اند مانند قدمای ملوک و عظمای سلاطین. بجای ملوک قدما، سلاطین عظما: شنیدم که شاه اردشیر که بر قدما و ملوک و عظمای سلاطین به خصائص عدل و احسان متقدم بود. (مرزبان نامه). وقتی که موصوف مؤنث و عربی باشد صفت آن را مذکر باید آورد و فصیحان دیرین همین روش را معمول داشته اند و مؤنث آوردن صفت که رسم متأخران است ناپسندیده و برخلاف روش فصحا است. هرگاه موصوفی دارای چند صفت باشد آن را به یکی از سه طریق استعمال کنند: الف - موصوف را مقدم دارند و صفات را بیکدیگر اضافه کنند چون:
خداوند بخشندهء دستگیر
کریم خطابخش پوزش پذیر.سعدی.
در عهد پادشاه خطابخش جرم پوش
حافظ قرابه کش شد و مفتی پیاله نوش.
حافظ.
ب - آنکه صفات را بهم عطف نمایند:
یکی پهلوانیست گرد و دلیر
به تن زنده پیل و به دل نره شیر.فردوسی.
باده ای باید تلخ و خوش و رنگین و روان.
فرخی.
مرد نیکواعتقاد نیکوطریقت و خدای ترس را وزیری داد. (سیاست نامه).
ج - آنکه بعضی از صفات را پیش از موصوف و بعضی را پس از آن آورند در صورتی که در آخر موصوف «یاء» وحدت نباشد اضافه کنند:
وزین ناسگالیده بدخواه نو
دلم گشت باریک چون ماه نو.فردوسی.
و هم بدین روش است:
فرزند تو این تیره تن خامش خاکی است
پاکیزه خرد نیست نه این گوهر گویا.
ناصرخسرو.
و هرگاه صفت و موصوف متعدد باشد ممکن است آن را بیکی از چند طریق استعمال نمود:
الف - آنکه هر صفتی با موصوف خود ذکر شود:
بجان و سر شاه سوگند خورد
بروز سپید و شب لاجورد.فردوسی.
ب - موصوفها مقدم و صفتها مؤخر باشند و در این صورت یا هر دو صفت به هر دو موصوف ممکن است راجع شود یا آنکه هر صفتی به یکی از موصوفها تعلق گیرد. مثال قسم اوّل:
دریای سخنها سخن خوب خدایست
پرگوهر و پر لؤلؤ ارزنده و زیبا.
که ارزنده و زیبا ممکن است صفت هر یک از گوهر و لؤلؤ باشد و رواست که ارزنده صفت گوهر و زیبا صفت لؤلؤ فرض شود و بر این فرض حذفی لازم نیست. ولی بفرض اول باید گفت که صفتها از اول بقرینهء دوم حذف شده است. مثال قسم دوم:
بجائیم همواره تازان براه
بدین دو نوند سپید و سیاه.فردوسی.
که مقصود از دو نوند سپید و سیاه روز و شب است و روا نباشد که سپید و سیاه صفت هر یک از دو نوند واقع گردد. و نیز ممکن است یک صفت دارای دو موصوف باشد مانند:
آتش و باد مجسم دیده ای کز گرد و خوی
کوه البرز از سم و قلزم زران افشانده اند.
خاقانی.
در موقعی که موصوف را بخواهند اضافه کنند صفت را می آورند و پس از آن عمل اضافه را انجام میدهند و این مطرد و در نظم و نثر متداول است:
با لشکر زمانه و با تیغ تیز دهر
دین و خرد بس است سپاه و سپر مرا.
ناصرخسرو.
ولی در بعضی مواقع اضافه را بر وصف مقدم داشته اند چون:
خون سپید بادم بر دو رخان زردم
آری سپید باشد خون دل مصعد.
که نخست خون را به دل اضافه کرده و صفت را پس از آن آورده است و چون خون دل یک کلمه است میتوان «مصعد» را صفت مجموع فرض کرد.
پسران وزیر ناقص عقل
به گدائی به روستا رفتند.سعدی.
که ناقص عقل صفت پسران است و پس از اضافه آمده است.
شد آن رنج من هفت ساله به باد
ودیگر که عیب آورم بر نژاد.
فردوسی.
و در اسکندرنامهء قدیم از مؤلفات قرن پنجم یا ششم نظیر گفتهء فردوسی را می بینیم: شه ملک چون این بشنید عجب ماند و بترسید گفت خان و مان ما همه چندین ساله ببرد. که در این دو مثال نخست رنج و خان و مان را اضافه کرده و صفت را پس از اضافه آورده اند و تفاوت آن با مثالهای اول آن است که در گفتهء فردوسی و عبارت اسکندرنامه صفت مضاف الیه واقع نشده و در شعر فردوسی و سعدی صفت مضاف الیه واقع گردیده است. یاء وحدت یا در آخر صفت درآید چنانکه گوئیم: مرد فاضلی است، طبع لطیفی دارد. و اکنون این طریقه در زبان فارسی معمول است یا در آخر موصوف مذکور افتد چون:
که آمد بر ما سپاهی گران
همه رزمجویان و گندآوران.فردوسی.
در آثار پیشینیان این روش متداولتر است ولی الحاق یاء وحدت بصفت و موصوف نیز مستعمل بوده است مانند:
دید شخصی کاملی پرمایه ای
آفتابی در میان سایه ای.مولوی.
هر گاه مقصود از صفت بیان جنس و نوع موصوف باشد بیشتر آن را با یاء وحدت استعمال کنند و در اول آن لفظ «از این» آورند. چون:
سماع است این سخن در مرو و اندر تیم بزازان
هم اندر حسب آن معنی ز لفظ آل سمعانی
که جلدی زیرکی را گفت من پالانئی دارم
از این تندی و رهواری چو باد و ابر نیسانی.
سنائی.
و نظیر آن است:
از این خفرقی موی کالیده ای
بدی، سرکه بر روی مالیده ای.سعدی.
از این مه پارهء عابدفریبی
ملایک صورتی طاوس زیبی.سعدی.
و گاهی صفت را بدون کلمهء «از این» یا خالی از یاء وحدت استعمال نموده اند:
بیامد پس آن بیدرفش سترگ
پلیدی سگی جادوئی پیرگرگ.دقیقی.
ندیم شه شرق شیخ العمید
مبارک لقائی نکومنظری.منوچهری.
و در این دو مورد موصوف معرفه است و قسم دوم چون:
پیرهن دارد زین طالب علمانه یکی.
منوچهری.
که یاء وحدت در آخر صفت ذکر نشده است هرگاه مقصود تعداد و شمردن اوصاف باشد آنها را بهم عطف نمی کنند در این عبارت: دستور گفت شنیدم که وقتی مردی بود جوانمردپیشه، مهمان پذیر، عنانگیر، کیسه پرداز، غریب نوار. (مرزبان نامه).
و مانند این بیت:
بزد بر بارهء برگستوان دار
خدنگی راست رو برگستوان در.
و نظیر این در نظم و نثر بسیار است در موقعی که صفات منادی باشند غالباً آنها را بهم عطف ننموده اند:
دریغا گوا شیردل رستما
فروزندهء تخمهء نیرما.
گوا شیرگیرا یلا مهترا
دلاور جهانگیر گندآورا.فردوسی.
و ظاهراً در موقع ندا و الحاق یاء وحدت به هریک از صفتها و موصوف مقصود شمردن و تعداد اوصاف باشد. و غالباً موصوف ذکر نمیشود. چون موصوف با یاء وحدت باشد پیشینیان غالباً میانهء آن صفت فاصله می آورده اند. مانند:
فریدون ز کاری که کرد ایزدی
نخست این جهان را بشست از بدی.
فردوسی.
بدو گفت شاخی گزین راست تر
سرش برترین و تنش کاست تر
خدنگی برآورد پیکان چو آب
نهاده بر او چار پَرِّ عقاب.
فردوسی (شاهنامه چ مسکو ج4 ص298).
فلک گردان شیریست رباینده
که همی هر شب زی ما بشکار آید.
ناصرخسرو.
آبیست جهان تیره و بس ژرف بدو در
زنهار که تیره نکنی جان مصفا.ناصرخسرو.
و در تاریخ بیهقی آمده است: دیگر روز بادی سخت باشکوه. و واجب چنان کند که دوستی را از جمله دوستان برگزیند خردمندتر و ناصح تر و راجح تر. و نیز چون: او زنی داشت سخت بکارآمده و پارسا. ضمیر من از میانهء ضمایر موصوف و مضاف واقع میشود چون:
هر دمش با من دلسوخته لطفی دگرست
این گدا بین که چه شایستهء انعام افتاد.
حافظ.
در سایر ضمایر صفت در حکم توضیح و بمنزلهء بدل است چنانکه:
شما فریفتگان پیش او همی گفتید
هزار سال فزون باد عمر سلطان را.
ناصرخسرو.
لاجرم سوی تو آزاده جوان بار خدای
ننگرد جز به بزرگی و به چشم تعظیم.فرخی.
(از دستور زبان فارسی پنج استاد).

صفت.

[صَ فَ] (اِخ) هروی آرد: قریه ای است در جوف مصر نزدیک به لبیس که گویند گاوی را که بنی اسرائیل بذبح آن مأمور شدند بدانجا فروخته شد و در آن قبه ای است معروف به قبة البقره که تا امروز باقی است. (معجم البلدان).

صفت.

[صِ فِت ت] (ع ص) مرد توانا[ ی ]تن آور یا مرد با گوشت گرداندام یا مرد توانا[ ی ] درشت خلقت. (منتهی الارب). رجوع به صفتات و صفتان شود.

صفتات.

[صِ] (ع ص) مرد توانا[ ی ]تن آور یا مرد باگوشت گرداندام یا مرد توانا [ ی ] درشت خلقت. (منتهی الارب). رجوع به صِفِتّ و صفتان شود.

صفتان.

[صِ فِتْ تا] (ع ص) مرد توانا[ ی ] تناور یا مرد با گوشت گرداندام یا مرد توانا [ ی ] درشت خلقت. (منتهی الارب). رجوع به صِفِتّ و صفتان شود.

صفتان.

[صِفْ فِ] (ع ص) مرد توانا [ ی ]تناور یا مرد با گوشت گرداندام یا مرد توانا [ ی ] درشت خلقت. (منتهی الارب). رجوع به صِفِتّ و صِفِتّان شود.

صفتانة.

[صِفْ فِ نَ] (ع ص) تأنیث صفتان است. رجوع به صِفِتّ شود.

صفت تفضیلی.

[صِ فَ تِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صفت و رجوع به افعل التفضیل و اسم تفضیل شود.

صفت فاعلی.

[صِ فَ تِ عِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صفت شود.

صفت کردن.

[صِ فَ کَ دَ] (مص مرکب)نعت. انتعات. (منتهی الارب). اتصاف. (تاج المصادر بیهقی). ستودن کسی یا چیزی را به نیکی یا زشتی یا بزرگی :
چونین بتی که منت صفت کردم
سرمست پیش میشنه بنشسته.عمارهء مروزی.
که داند صفت کردن داد تو
که داد و بزرگی است بنیاد تو.فردوسی.
صفت کرد از آن چار پیکر به شاه
که کس را نبود آنچنان دستگاه.نظامی.
و کارها کردند بر سرخاک او که صفت نتوان کرد. (تذکرة الاولیاء).
کمال حسن رویت را صفت کردن نمی دانم
که حیران بازمی مانم چه داند گفت حیرانی.
سعدی.
صورت یوسف نادیده صفت می کردند
چون بدیدند زبان همه از کار برفت.سعدی.
دیگر نظر نکنم بالای سرو چمن
دیگر صفت نکنم رفتار کبک دری.سعدی.
و این اسب ابی الفضل را بنزدیک یکی از خلفا صفت کردند. (تاریخ قم ص228).
-کسی را صفت کردن؛ تحلیه.
-صفت کردن به شجاعت؛ تشجیع. (منتهی الارب).

صفت مشبهه.

[صِ فَ تِ مُ بِ هَ / مُ شَبْ بَ هَ / هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در عربی، صفت مشبههء بفاعل. و آن صفتی است مشتق از فعل و آن را از آن جهت بدین نام خوانند که در افراد و تثنیه و جمع و تذکیر و تأنیث مانند اسم فاعل است و نیز مانند اسم فاعل قائم بذات است نه واقع بر او. صفت مشبهه از فعل لازم آید و صلهء «ال» واقع نشود و گاه مخالف فعل خود عمل نصب کند. در کشاف اصطلاحات الفنون آرد: صفت مشبهه اسمی است مشتق از فعل لازم که دلالت کند بر قیام صفت در موصوف خود قیام ثبوتی؛ و معنی ثبوت آن است که بحسب وضع برای ثبوت باشد نه بحسب استعمال. کذا فی فوائدالضیائیه. و معنی ثبوت آن نیست که معنی صیغه استمرار ثبوت در جمیع ازمنه باشد، بل آن موضوع است برای قدر مشترک، و نفی آن از جمیع ازمنه جایز نیست، چه آن حکم به ثبوت است و میبایست در زمانی وقوع یابد و بحسب ظاهر ثبوت آن در جمیع زمان باشد تا آنکه دلیلی بر تخصیص آن قائم شود چنانکه گوئی کان هذا حسناً فقبح، کذا فی العباب، و حاصل این گفتار این است که ثبوت مقابل حدوث نیست بلکه بمعنی مطلق ثبوت است که شامل استمرار و حدوث هر دو است. (تلخیص از کشاف اصطلاحات الفنون). ابن عقیل در شرح ابیات ابن مالک در این باره گوید: صفت مشبهه صفتی است که جرّ فاعل آن بدان مستحسن باشد چنانکه در حسنُالوجه و منطلقُاللسان که اصل آن حسنٌ وجهه و منطلقٌ لسانه است. و جرّ فاعل اسم فاعل بدان جایز نیست و نمیتوان گفت زید ضاربٌالاب عمرواً و مقصود از آن زید ضاربُ ابوه عمرواً باشد و یا زیدُ قائم الاب غداً و مقصود از آن زیدٌ قائمٌ ابوه غداً باشد. و ابن مالک بدین معنی اشارت کند:
صفة استحسن جرّ فاعل
معنی بهاالمشبهة اسم الفاعل.
صفت مشبهه از فعل لازم مشتق است و معنی آن ثبوت صفت است برای فاعل آن در زمان حال. صفت مشبهه از فعل ثلاثی گاه بر وزن فاعلٌ آید و آن اندک است و گاه بر اوزان دیگر مانند جمیل و حسن. اما از ثلاثی مزید فیه بر وزن اسم فاعل آن باب بود چون منطلق. و ابن مالک بدین معنی اشارت کند در این بیت:
و صوغها من لازم لحاضر
کطاهر القلب جمیل الظاهر.
عمل صفت مشبهه مانند عمل اسم فاعل متعدی است یعنی رفع و نصب چنانکه در زیدٌ حسن وجهه که در حسن ضمیر مرفوع فاعل صفت است و وجه منصوب است بر تشبیه به مفعولیت. صفت مشبهه مانند اسم فاعل باید بر ماقبل خود معتمد باشد چنانکه در باب اسم فاعل گفته است:
و ولی استفهاماً او حرف ندا
او نفیاً او جا صفة او مسندا.
و بدین نکته در باب صفت مشبهه اشارت کند در این بیت:
و عمل اسم فاعل المعدی
لها علی الحد الذی قد حدا.
معمول صفت مشبهه بر آن مقدم نمی شود بنابراین نمیتوان گفت زیدالوجه حسن در صورتی که در اسم فاعل تقدم معمول جایز بود مانند زیدٌ عمرواً ضاربٌ و صفت مشبهه جز در سببی عمل نکند مانند زیدٌ حسنٌ وجهه و نمیتوان گفت زیدٌ حسنٌ عمرواً لیکن اسم فاعل در سببی و اجنبی هر دو عمل کند چنانکه در زید ضاربٌ غلامه و زیدٌ ضاربٌ عمرواً، و ابن مالک بدین معنی اشارت کند:
و سبق ماتعمل فیه مجتنب
و کونه ذاسببیة وجب.
در باب اعراب معمول صفت مشبهه در این ابیات گوید:
فارفع بها و انصب و جرّ مع ال
و دون ال مصحوب ال و ما اتصل
بها مضافاً او مجرداً و لا
تجرر بها مع ال سما من ال خلا
و من اضافة لتالیها و ما
لم یخل فهو بالجواز و سما.
توضیح آنکه معمول صفت مشبهه را سه حالت است: 1- رفع بنا بر فاعلیت. 2- نصب بر تشبیه بمفعولیت، هرگاه معرفة باشد، و تمیز اگر نکره بود. 3- جر به اضافه. و در این سه حالت صفت یا با لام است و یا بدون لام و معمول آن نیز با هر یک از این شش صورت یا مضاف است یا با لام و یا بدون لام است. پس مجموع آن هیجده صورت باشد. و از این هیجده صورت دو صورت آن ممتنع است: 1- آنکه صفت دارای لام بوده و بمعمول خود اضافه شود و معمول مضاف به ضمیر موصوف باشد بی واسطه چون الحَسَنُ وجهه و یا با واسطه چون: الحسَنُ وجهِ ابیه. 2- اینکه صفت با لام بود و بمعمول خود که مجرد از لام است اضافه شود چون: الحسنُ وجهٍ و یا معمول مضاف به اسم مجرد از لام باشد چون الحسنُ وَجهِ ابِ و نه صورت آن احسن است و آن صوری است که در آن یک ضمیر باشد. و دو صورت آن حسن است و آن صوری است که در آن دو ضمیر باشد. و چهار صورت آن قبیح است و آن صوری است که از ضمیر خالی بود. (از ابن عقیل و بهجة المرضیه و صمدیه). برای صفت مشبهه در فارسی رجوع به صفت شود.

صفتوئیه.

[صِ فَ ئی یِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کشیت بخش شهداد شهرستان کرمان. در 55هزارگزی جنوب خاوری شهداد، سر راه مالرو شهداد - کشیت. با 40 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

صفتة.

[صَ تَ] (ع اِمص) غلبه و چیرگی. (منتهی الارب).

صفتیت.

[صِ] (ع ص) مرد توانا[ ی ]تن آور یا مرد با گوشت گرداندام یا مرد توانا[ ی ] درشت خلقت. (منتهی الارب). رجوع به صفتات و صِفِتّ و صفتان شود.

صف تیغ.

[صَ فِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از دو طرف تیغ است و آن را صفحهء تیغ هم گویند. (برهان قاطع) (انجمن آرای ناصری).

صفح.

[صَ] (ع اِ) کنارهء هر چیزی. (منتهی الارب). || پهلوی مردم. || رخسار مردم. یقال: نظر الیه بصفح وجهه؛ ای بعرض وجهه. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || رخسار شمشیر و پهنای آن. || پهنای هر چیزی. (منتهی الارب). پهنا. || صفح الجبل؛ بن کوه یا پائین کوه یا جای هموار از کمر آن و روی کوه. (منتهی الارب). برکوه. (مهذب الاسماء). || ناحیه، سرزمین. || (مص) روی گردانیدن. (منتهی الارب). || درگذشتن از کسی. (منتهی الارب). درگذشتن از گناه. (ترجمان علامهء جرجانی). درگذشتن از خطا. (غیاث اللغات). فا گذشتن از جرم. (مصادر زوزنی). عفو. تجاوز. ماجری درنوشتن. || اعراض. (منتهی الارب). اعراض کردن از کسی یا از چیزی. (ترجمان علامهء جرجانی) (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || ترک دادن. || ترک کردن. || وارد کردن شتران را بر حوض. || رد کردن سائل را و بازگردانیدن او. (منتهی الارب). رد کردن سائل را. (تاج المصادر بیهقی). واگردانیدن کسی را از حاجت خویش. (مصادر زوزنی). || زدن کسی را به پهنای شمشیر. (منتهی الارب). شمشیر به پهنا به کسی زدن. (تاج المصادر بیهقی). || سیراب کردن کسی را بنوعی از شراب. || پهن گردانیدن چیزی را. || پیش کردن مردم را یک یک. || نشان دادن ورق را یکی یکی. || نظر کردن در ظاهر کار و نگریستن صفحات آن. (منتهی الارب).

صفح.

[صَ فَ] (ع اِ) پهنا، یقال: فی جبهته صفح؛ ای عرض فاحش. (منتهی الارب).

صفح.

[صَ] (اِخ) نام مردی است از بنی کلب. (منتهی الارب).

صفحات.

[صَ فَ] (ع اِ) جِ صفحة. رجوع به صفحة شود.

صفح بنی الهزهاز.

[صَ حُ بَ ؟] (اِخ)ناحیتی است از نواحی جزیرهء خضراء به اندلس. (معجم البلدان).

صفحتان.

[صَ حَ] (ع اِ) دو سوی مخرج و در حدیث استنجاء است: او لایجد احدکم ثلثة احجار، حجرین للصفحتین و حجر للمسربة. (بحر الجواهر).

صفحة.

[صَ حَ] (ع اِ) کنارهء هر چیزی. (منتهی الارب). بر. کنار. جانب. ج، صفحات :
آتشکده شود دل سوزان نهاد مرد
زآن آبدار صفحهء سندان گداز تیغ.مسعودسعد.
لعل ناگشته صفحهء خنجر
گرم نابوده آتش پیکار.مسعودسعد.
|| یک سوی روی و یک سوی ورق. (مهذب الاسماء). ج، صفحات : چهرها چون صفحهء کتاب دیگرگون نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص452). || برگ. روی. رویه. ورق :
خالیست بدان صفحهء سیمین بناگوش
یا نقطه ای از غالیه بر یاسمن است آن؟
سعدی.
عرقت بر ورق روی نگارین به چه ماند؟
همچو بر صفحهء گل قطرهء باران بهاری.
سعدی.
- صفحة الرجل؛ عرض صدره. (اقرب الموارد). پهنای سینه. بشرهء پوست چهره.
- صفحهء گرامافون؛ صفحهء مدوری که از کائوچو و غیر آن سازند، ثبت و تولید اصوات را.
- صفحهء گردن؛ علاط. صفحتا العنق؛ دو جانب آن. (بحر الجواهر).

صفحه.

[صَ حَ] (اِخ) دهی از دهستان نهر هاشم بخش مرکزی شهرستان اهواز. در 33هزارگزی جنوب خاوری اهواز 10هزارگزی خاور راه آهن اهواز به خرمشهر و کنار کارون. دشت. گرمسیر. دارای 65 تن سکنه. آب از کارون. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه در تابستان اتومبیل رو. آسیاب آن قدیمی است. این آبادی از دو محل به نام 1 و 2 بفاصلهء 2هزار گز دور از هم قرار گرفته است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

صفحه.

[صَ حَ] (اِخ) دهی از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز. 48هزارگزی جنوب اهواز 3هزارگزی باختر راه اهواز به آبادان است. دشت. گرمسیر. دارای 60 تن سکنه. آب از چاه. محصول غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه در تابستان اتومبیل رو. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

صفحه بند.

[صَ حَ / حِ بَ] (نف مرکب)کسی که در چاپخانه ها مطالبی را که با حروف سربی بطور ستونی چیده شده بصورت صفحه به قطعی که مطلوب است می بندد.

صفحه بندی.

[صَ حَ / حِ بَ] (حامص مرکب) عمل صفحه بند. ستون ها را در مطبعه بصورت صفحه درآوردن. بصورت صفحه پیوستن ستونهای مطالب چیده شده در چاپخانه را. از ستونهای چیده صفحه بهم پیوستن. این کلمه با شدن و کردن صرف شود.

صفحه بندی کردن.

[صَ حَ / حِ بَ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول مطابع ستونهای چیده شدهء جدا را بیکدیگر پیوسته از آن برای چاپ صفحه ترتیب دادن.

صفحهء ملساء .

[صَ حِ یِ مَ] (اِخ) نزد حکما و متکلمان صفحه ای است که اجزاء مفروضهء آن در وضع متساوی و متصل بود چنانکه بین این اجزا فرجه ها نباشد، خواه آن فرجه ها نافذ باشد که مسام نامند یا غیر نافذ که زوایا نامند، چنین است در شرح مواقف. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

صف خاصه.

[صَفْ فِ خاصْ صَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از خیل پیغمبران و انبیا صلوات الله علیهم اجمعین باشد. (برهان) (انجمن آرا).

صفد.

[صَ فَ] (ع مص) بند کردن کسی یا چیزی را و محکم نمودن. (منتهی الارب). بند کردن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). || (اِ) بند. (منتهی الارب) (دهار) (مهذب الاسماء) (ترجمان علامهء جرجانی). ج، اصفاد. || عطا. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

صفد.

[صَ فَ] (اِخ) سامی بیک آرد: قصبه ای است مرکز قضاء صفد در سنجاق عکا از ولایت بیروت. 45هزارگزی مشرق عکا و قریب 5000 تن در این مکان سکونت دارند و بر کوهی قریب 500 گز برتر از سطح دریا واقع است و خرابهء قلعه ای از دورهء صلیبیان در آن دیده می شود و جائی بسیار باصفا و دلکش است و منظرهء دریاچهء طبریه و جبال حوران را نشان می دهد و گرداگرد آن را باغها و باغچه های سبز و خرم فرا گرفته و درختان زیتون دشت و هامون را طراوتی داده است. جمعی از علما از آنجا برخاسته اند. به سال 1819 و 1837 زلزلهء شدیدی در صفد روی داد و 5000 تن در زلزلهء دوم نابود شدند و قلعه و مدرسهء آن در این حادثه ویران شد. این قصبه از قلاع بسیار قدیم است و مدتی در دست صلیبیان بود. صلاح الدین ایوبی، ملک معظم و بیبرس آن را فتح کردند. این شهر مسقط رأس جمعی از علما است و در اندرون قصبه غاری بنام غار یعقوب موجود است و یهودیان آن را محترم می دارند.

صفد.

[صَ فَ] (اِخ) قضای صفد یکی از سنجاقهای پنجگانه ای است که سنجاق عکا را تشکیل می دهد و در انتهای شمال شرقی سنجاق واقع و از طرف مشرق بولایت سوریه و از سوی شمال بسنجاق بیروت و از سمت مغرب به عکا و قضای طبریه محدود است. اراضی آن ناهموار و در اکثر نقاط پوشیده از درخت و گلهاست و زمینهای این ناحیت حاصلخیز است و نهر شریعة در حدود شرقی آن جاری است. دریاچهء حوله هم در همین منطقه است. چندین نهر دیگر در آنجا جریان دارد که به دریاچهء طبریه می ریزد. (از قاموس الاعلام ترکی).

صفدار.

[صَ] (نف مرکب) دارندهء صف. دارندهء لشکر :
شاه محمود سیف دولت و دین
شه صفدار و خسرو صفدر.مسعودسعد.

صفدر.

[صَ دَ] (نف مرکب) از هم درندهء صف. (غیاث اللغات). شکنندهء صف. برهم زنندهء صف لشکر در روز جنگ :
گردون سازد همیشه کارت نیکو
زیرا چون تو ندید شاهی صفدر.فرخی.
که کن و بارکش و کارکن و راه نورد
صفدر و تیزرو و تازه رخ و شیرآواز.
منوچهری.
به سحرگاهان ناگاهان آواز کلنگ
راست چون غیو کند صفدر در کردوسی.
منوچهری.
قد چون تیرم کمان شد وز دو دیده خون گشاد
دیده گوئی زخم تیر خسرو صفدر گرفت.
مسعودسعد.
فتح و ظفر هر دو دو رایت کشند
در حشم صفدر طغرل تکین.انوری.
سهم درگاه او خدنگ وبال
بر پلنگان صفدر افشانده است.خاقانی.
هندوی میراخورش دان آن دو صفدر کز غزا
هفت دریا را به رزم هفتخوان افشانده اند.
خاقانی.
گر زال نهاد پر سیمرغ
بر تیر هلاک صفدران را.خاقانی.
نیمهء قندیل عیسی بود یا محراب روح
یا مثال طوق اسب شاه صفدر تاختند.
خاقانی.
تاب وغا نیاورد قوت هیچ صفدری
گر تو بدین مشاهده حمله بری به لشکری.
سعدی.
زآنکه پیش این سرافرازان همه افسانه شد
آنچه کردند از دلیری صفدران باستان.
سعید هروی (از ترجمهء محاسن اصفهان ص29).
... این سرور سریر سعادت و سیادت و صفدر و مهتر دست مسند سعادتست. (از ترجمهء محاسن اصفهان). گفت ما ترا در این میدان صفدر تصور کرده بودیم تو صف شکن بوده ای. (انیس الطالبین بخاری نسخهء خطی مؤلف). رجوع به صف و صف دری شود.

صفدر.

[صَ دَ] (اِخ) لقب علی علیه السلام است، و در تداول این لقب غالباً بدنبال حیدر آید :
روشن و صافی و بی قرار تو گفتی
هست مگر ذوالفقار حیدر صفدر.
مسعودسعد.
شیر خدا و صفدر میدان و بحر جود
جان بخش در نماز و جهانسوز در وغا.
سعدی.
رجوع به حیدر صفدر شود.

صفدر.

[صَ دَ] (اِخ) دهی جزء بخش جعفرآباد شهرستان ساوه. جلگه و معتدل است. دارای 53 تن و آب آن از قنات است. محصول آنجا غلات، پنبه، بنشن. شغل اهالی زراعت، گله داری. راه مالرو دارد. قشلاق عده ای از ایل به فدادی است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

صفدر.

[صَ دَ] (اِخ) یکی از شعرای هندوستان و از اهالی بلگرام بروایتی ساندی است. و در فرخ آباد درگذشته، از او است:
چشم دارم که روم جانب سلطان نجف
سرمهء دیده کنم خاک بیابان نجف.
(از قاموس الاعلام ترکی).

صفدر جنگ.

[صَ دَ رِ جَ] (اِخ) رجوع به ابوالمنصورخان و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صف درصف.

[صَ دَ صَ] (ق مرکب)صفها پشت سرهم. صف پسِ صف ایستاده :
طرفداران که صف در صف کشیدند
ز هیبت پشت پای خویش دیدند.نظامی.
رجوع به صف شود.

صفدری.

[صَ دَ] (حامص مرکب) دریدن صف. شکافتن صف. بهم زدن صف روز نبرد :
سروری بی بلا بسر نشود
صفدری بی مصاف برناید.خاقانی.
رجوع به صف و صفدر شود.

صفدی.

[صَ فَ] (اِخ) رجوع به صلاح الدین شود.

صفدی.

[صَ فَ] (اِخ) دمشقی. نام وی سیداحمد است. مؤلف سلافة العصر آرد: شیخ ما علامه محمد شامی این اشعار را از وی بر من انشاد کرد:
صه یا حمام فلست المشوق
و لا بات حالک فیها کحالی
فما من تباکی کما من بکی
و دمع الاسی غیر دمع الدلال.
(سلافة العصر ص369).

صفدی.

[صَ فَ] (اِخ) عبدالقادربن عمر بن حبیب. وی یکی از مشاهیر و بزرگان ادباست و در صفد معلم اطفال بود. او را تائیه ای معروف است و جمعی از ادبا آن را شرح کرده اند. عمری گمنام و مجهول الحال بسر میبرد تا آنکه شریف علی بن میمون المغربی تائیهء او را انتشار داد و شهرتی عظیم یافت. وی در اوائل قرن دهم هجری می زیست. (از قاموس الاعلام ترکی).

صفدی.

[صَ فَ] (اِخ) نابلسی. وی در نیمهء قرن هفتم هجری می زیست. سلطان صالح نجم الدین ایوب وی را بکتابت گرفت و به سال 641 ه . ق. او را فرمود تا در کار فیوم و توابع آن بنگرد و او کتابی کرد و آن را «تاریخ الفیوم و بلاده» نامید. این کتاب به سال 1316 ه . ق. (1898 م.) در 204 صفحه در مصر بطبع رسیده است. (معجم المطبوعات ستون 1210).

صفر.

[صِ] (ع ص) خالی از هر چیزی. (منتهی الارب). تهی و خالی. (غیاث اللغات). || رجل صفرالیدین؛ مرد بی چیز. (منتهی الارب).

صفر.

[صِ] (ع اِ) خالی، ترجمهء سانسکریت صونیا(1) در ریاضی هند و عربی، معادل زرو(2)در فرانسه و در عین حال ریشهء کلمات غربی سیفرا(3)، تزیفر(4) و مشتقات آنها است و رجوع به سیفر(5)، شیفر(6) زرو(7) و دائرة المعارف اسلامی (صفر) شود. قدما علامت صفر یعنی نمایندهء هیچ نداشتند. این علامت را هندیان اختراع کردند بنام صونیا یعنی تهی و ایرانیان که کتب ریاضی هندی را به عربی ترجمه و نقل کرده اند، آن را به صفر عربی که هم بمعنی تهی است ترجمه کردند و چون ترجمهء آنان به لاتینی برگشت، صفر عربی را در لاتینی شکسته و از آن زرو(8) ساختند. علامت صفر (0) یا () است. صفر حافظ مرتبهء عدد است و خود آن عدد نیست و آن مرتبه نیز از عدد خالی است. دائرهء کوچک به این شکل () که در علم حساب برای ده چند کردن عددی بطرف راست آن عدد می نویسند فی زماننا در عربی و فارسی بعوض آن دائرهء کوچک نقطه می نویسند مگر در هندی همان صفر نگارند. (غیاث اللغات) :
بگذشتی و صفر جای تو یافت
از صفر کجا صفات جویم.خاقانی.
ز هرچه زیب جهانست و هر که ز اهل جهان
مرا چو صفر تهی دار و چون الف تنها.
خاقانی.
این گنج صرف دارد و آواز در میان نه
وآن همچو صفر خالی و آوازهء مزور.
خاقانی.
که الف چون بشد از منزل یک
صفر بر جای الف کرد ثبات.خاقانی.
الحق از آحاد ملک خصم تو صفر است و بس
گرچه رود در حساب هیچ بود در رقم.
خاقانی.
این جهان نفی است در اثبات جو
صورتت صفر است در معنیت کو.مولوی.
|| (اِخ) در اصطلاح اهل تقویم علامت ستارهء زهره است. (غیاث اللغات). || علامت برج حمل است در تقویم و بهمین جهت از لفظ صفر کنایه باشد برج حمل. (غیاث اللغات).
از صفت هم صفرم و هم منقلب هم آتشی
گوئی اول برج گردونم نه من دوپیکرم.
خاقانی.
اولین برج فلک صفر است چون تو بهر فقر
اولین پایه گرفتی صفر بهر خان و مان.
خاقانی.
صفر کن این برج ز جرم هلال
باز کن این پردهء زشتی خیال.خاقانی.
(1) - Sunya.
(2) - Zero.
(3) - Cifra.
(4) - Ziffer.
(5) - Cipher.
(6) - Chiffre.
(7) - Zero.
(8) - Zero.

صفر.

[صَ] (ع مص) خالی شدن خنور و منه: نعوذ بالله من صفرالاناء؛ یعنی مردن مواشی. (منتهی الارب). تهی شدن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). || مردن. (منتهی الارب). || زردآب جمع شدن در شکم کسی. (منتهی الارب).

صفر.

[صُ] (ع ص، اِ) خالی از هرچیزی. (منتهی الارب). || کنایه از دنانیر است. (النقودالعربیة ص151).

صفر.

[صُ / صِ] (ع اِ) روی. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). صُفر؛ روئین که به هندی کانسی گویند. (غیاث اللغات) : ذکر شهرستان روئین که آن را مدینة الصفر خوانند. (تاریخ سیستان).
که کدامین خاک همسایه زر است
یا کدامین خاک صفر ابتر است.مولوی.
|| صُفر؛ نحاس. (تذکرهء ضریر انطاکی). مس (؟). || سیاهیها که به زردی زند. مفرده اصفر، یقال: رجل اصفر و امرأة صفراء. (ترجمان علامهء جرجانی).

صفر.

[صُ فُ] (ع ص، اِ) خالی. (منتهی الارب).

صفر.

[صَ فَ] (ع اِ) بیماری شکم که روی صاحب خود را زرد گرداند. (منتهی الارب). صفرة تعلوا اللون و البشرة. (بحر الجواهر). بیماری زریر. زردی. یرقان. || عقل. || عقد. || بیم. روع. || نفس و دل. لب القلب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). یقال: لایلتاط بصفری؛ ای لایلزق بنفسی و لایقبله قلبی. || ماری است در شکم مردم می چسبد به استخوانهای پهلو و میگزد آنرا، یا کرمکی است که میگزد استخوانهای پهلو و سر آن را یا کرم شکم. (منتهی الارب). کرم شکم. (مهذب الاسماء). دود یقع فی الکبد و شراسیف الاضلاع فیصفر عنه الانسان جداً و ربما قتله. (بحر الجواهر). || (مص) جمع شدن زردآب در شکم. (منتهی الارب). اجتماع الماء فی البطن کمایعرض للمستسقی. (بحر الجواهر). || (اِمص) گرسنگی. (منتهی الارب).

صفر.

[صَ فَ] (ع اِ) نام دومین ماه از ماههای عربی پس از محرم و پیش از ربیع الاول و در جاهلیت آن را ناجر گفتندی. ج، اصفار. جنگ صفین در غرهء این ماه به سال سی و هفتم هجری بود. و بقولی ولادت حضرت باقر (ع) در این روز است و روز هفتم صفر شهادت حسن بن علی علیه السلام است به سال پنجاهم و روز ولادت موسی بن جعفر (ع) امام هفتم شیعیان است به سال 128 ه . ق. و عامهء مردم روز سیزدهم صفر را نحس شمارند. و بیستم آن اربعین است یعنی چهلم شهادت حسین علیه السلام و روز بیست و هشتم آن رحلت رسول اکرم (ص) است و روز آخر این ماه بقولی روز شهادت حضرت رضا (ع) میباشد. مؤلف غیاث اللغات آرد: این نام مأخوذ است از صِفر بمعنی خالی چرا که چون این ماه صفر بعد از محرم واقع است قبل از ظهور پیغمبر ما (ص) قتال در ماه محرم حرام بود. از این سبب در ماه صفر مردم عرب برای قتال میرفتند و خانه ها را خالی میگذاشتند. و بعضی نوشته اند که بوقت وضع کردن اسم این ماه موسم خزان و ایام برگ ریز بود و برگ درختان زرد می شدند، لهذا این ماه را صفر نام کردند، در این صورت مأخوذ از صُفر است که بمعنی زردی باشد. (غیاث اللغات). ظاهراً این وجه تسمیه بر اساسی نیست :
به خدا ار بحقیقت نگری
مه شعبان و صفر یکسانست.انوری.
از پس هر مبارکی شومی است
وز پی هر محرمی صفر است.خاقانی.
گر زکاتی بمحرم بدهی
چون خسیسان بصفر بازمگیر.خاقانی.
ماهتان در صفر سیاه شده است
زآن چو گردون کبودپیرهنید.خاقانی.

صفر.

[صَ فَ] (اِخ) ابوالفتح گوید: کوهی سرخ است از کوههای ملل قرب مدینه. ادیبی گوید صفر کوهی است به فرش ملل که منزل ابوعبیدة بن عبدالله بن زمعة بن اسودبن مطلب بن اسدبن عبدالعزی بدان بود و بدان کوه صخره هاست که صخره های ابی عبیده نام دارد. (معجم البلدان).

صفر.

[صَ فِ] (ع ص) خالی. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

صفر.

[صَ فِ] (اِخ) نصر گوید: کوهی است به نجد در دیار بنی اسد. (معجم البلدان).

صفر.

[صُفْ فَ] (ع ص، اِ) گویا جِ صافر است چون شاهد و شُهَّد و غایب و غُیَّب و صافر خالی بود و هو مرج الصفر. (معجم البلدان).

صفر.

[صُفْ فَ] (اِخ) موضعی است بین دمشق و جولان و آن صحرائی است که بروزگار بنی مروان بدانجا وقعه ای مشهور بوده است و آن را در اخبار و اشعار خود آورده اند. (معجم البلدان).

صفرآباد.

[صَ فَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قمرود بخش مرکزی شهرستان قم. در 24هزارگزی شمال خاوری قم. جلگه و معتدل. دارای 350 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، لبنیات. صنایع دستی قالیچه بافی. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء شاهسون هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

صفرآباد.

[صَ فَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان فراهان بالا، بخش فرمهین شهرستان اراک. در 18هزارگزی جنوب خاوری فرمهین. کوهستانی. سردسیر. سکنه آن 412 تن. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، بنشن، پنبه، ارزن، صیفی جالیز. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی قالیچه بافی. راه مالرو دارد و از فرمهین اتومبیل میتوان برد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صفرآباد.

[صَ فَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان. در 14هزارگزی خاور کوزران. کنار رودخانهء مرک. دشت. سردسیر. دارای 80 تن سکنه. مسلمان. آب آن از رود مرک. محصول آنجا غلات، حبوبات، دیم، لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری. راه مالرو دارد. تابستان اتومبیل میتوان برد. یک قهوه خانه کنار راه دارد. زمستان گله داران حدود نفت شاه میروند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

صفرآباد.

[صَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز. در 3هزارگزی جنوب مسجدسلیمان کنار راه اتومبیل رو مسجدسلیمان به هفتگل. کوهستانی. گرمسیر. دارای 180 تن سکنه. آب آن از کارون بوسیلهء لوله. محصول آنجا غلات. شغل اهالی کارگری شرکت نفت، زراعت و گله داری است. چاه نفت دارد. ساکنین از طایفهء هفت لنگ بختیاری هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

صفرآباد قلعه.

[صَ فَ قَ عَ] (اِخ) دهی از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان. فعلاً مخروبه است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

صفراء .

[صَ] (ع ص) تأنیث اصفر است :
همه دشت و کهسار گرما گرفت
زمانه ز خود رنگ صفرا گرفت.فردوسی.
به یک صفرا که بر خورشید رانده
فلک را هفت میدان باز مانده.نظامی.
رجوع به اصفر شود.

صفراء .

[صَ] (ع اِ) صَفْرا. خلطی است زردرنگ از اخلاط اربعه که به فارسی آن را تلخه گویند و به هندی پته نامند. (از غیاث اللغات). صفرا یا مرة الصفراء(1) مایعی زرد مایل بسبزی با مزهء تلخ که از کبد تراود. زردآب. مؤلف ذخیرهء خوارزمشاهی آرد: صفو کیلوس اندر جگر سه بهره شود: بهره ای کفک شود و آن صفرا باشد. و بهره ای درد شود و آن سودا باشد و بهره ای خلط صافی پالوده بماند و آن خون باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و نیز نویسد: صفرا دو گونه است طبیعی و ناطبیعی. طبیعی خلطی است تیز، گرم و تر و مزهء او تلخ است و تولد او اندر جگر باشد و سبک تر از خون از بهر آنکه کفک خون است و رنگ خاص او زرد است و از خون روان تر است و آن را خزانه ای است با جگر پیوسته و آن زهره است تا اندر خزانه گرد میشود. در کشاف اصطلاحات الفنون از قانونچه و شرح آن آرد: نزد اطبا، نام خلطی است که آن را تلخ نیز گویند و آن بر دو قسم است: طبیعی مانند کف خون طبیعی که سرخ و روشن و خفیف و حاد است و غیرطبیعی و آن چهار قسم است اول مرهء صفراء دوم مرهء محیه که بصفراء محیه نیز نامیده میشود. سوم صفراء کراثیه که از صفراء محترقه و مرّهء صفراء ترکیب یافته، چهارم زنجاریه :
صفرای مرا سود ندارد نلکا
درد سر من کجا نشاند علکا.ابوالمؤید.
طبع چو خاقانیی بستهء سودا مدار
بشکن صفرای او زآن لب چون ناردان.
خاقانی.
خیک است زنگی خفقان دار کز جگر
وقت دهان گشا همه صفرا برافکند.خاقانی.
ترا مقامر صورت کجا دهد انصاف
ترا هلیلهء زرین کجا برد صفرا؟خاقانی.
صفرا همه بترش نشانند و من ز خواب
چون طفل ترش خیزم و صفرا برآورم.
خاقانی.
چو شیرینی و ترشی هست در کار
از این صفرا و سودا دست مگذار.نظامی.
اینهمه صفرای تو با روی زرد
سرکهء ابروی تو کاری نکرد.نظامی.
هستم از عناب تو صفرازده
این همه صفرا ز عنابم ببر.
از قضا سرکنگبین صفرا فزود
روغن بادام خشکی مینمود.مولوی.
-امثال: صفرایش به لیموئی می شکند؛ یعنی سهل البیع است. (امثال و حکم دهخدا).
|| مجازاً در فارسی، خشم: مردی ام درشت سخن و با صفرای خویش بس نیایم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص495).
کندی مکن، بکن چو خردمندان
صفرای جهل را به خرد تسکین.ناصرخسرو.
فاساختن و خوی خوش و صفرا هیچ
تا عهد میان ما بماند بی هیچ.
(اسرارالتوحید).
خرم ترم آنگه بین کز خوی توام غمگین
کز هر چه کنم تسکین صفرای تو اولی تر.
خاقانی.
صفرای تو گر مشام سوز است
لطفت ز پی کدام روز است.نظامی.
-کیسهء صفرا؛ مراره. زَهرة.
|| ملخ که از بیضه فارغ شده باشد. (منتهی الارب). || گیاهی است ریگستانی که برگ آن ببرگ کاهو ماند. (منتهی الارب). ابوالعباس گفته نباتی است که در زمینهای رملی میروید، برگ آن باریک شبیه بپای کبوتر و شاخ های آن باریک و مزغب و گل آن زرد و نرم و طعم آن به اندک تلخی است و جهت استسقا آب آن را می آشامند انتفاع مییابند. (فهرست مخزن الادویه). نام گیاهی است که در ریگ ینبوع و نواحی آن روید برگهای آن باریک و به برگ رجل الحمامة ماننده بود، با شاخهای شبیه به شاخهای سراج القطرب و جملگی گیاه زرد بود و آب آن را بمستسقی آشامانند سود بخشد و طعمی مایل به تلخی دارد. (ابن بیطار). || کمان از چوب درخت نبع یا عام است. (منتهی الارب). کمان. (مهذب الاسماء). || زر. طلا :
درون جوهر صفرا همه کفر است و شیطانی
گرت سودای دین باشد قدم بیرون نه از صفرا.
سنایی.
دهره برانداخت صبح زهره برافکند شب
پیکر آفاق گشت غرقهء صفرای ناب.خاقانی.
|| هوس. سودا :
ناجسته به آن چیز که او با تو نماند
بشنو سخن خوب مکن کار به صفرا.
ناصرخسرو.
ای عفی الله خواجگانی کز سر صفرای جاه
خوانده اند امروز انارالله بر خضرای من.
خاقانی.
|| در اصطلاح محدثان جامه ای است که در آن خطهای زرد باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون).
(1) - Bile.

صفراء .

[صَ] (اِخ) (وادی...) از ناحیهء مدینه و خرمابن و زراعت فراوان دارد و در طریق حاج است، و بین آن و بدر یک مرحله است. رسول خدا (ص) بارها آن را پیمود. عرّام بن اصبغ سلمی گوید: صفراء قریه ای است دارای خرمابن و مزارع فراوان و آب آن همه چشمه بود و آن فوق ینبع از جانب مدینه است و آب آن بطرف ینبع جاری است. (از معجم البلدان). بیرونی در الجماهر از کندی آرد: معدن جمست در قریهء صفراء است و آن بمسافت سه روز راه تا مدینه بود. (الجماهر بیرونی ص194).

صفراءالزنجاری.

[صَ ئُزْ زَ ری ی] (ع اِ مرکب) صفرایی است که از احتراق اخلاط حادث شود. (بحر الجواهر).

صفراءالکراثیة.

[صَ ئُلْ کَ ثی یَ] (ع اِ مرکب) صفراءالمحیه است آنگاه که محترق شود. (بحر الجواهر).

صفراءالمحیه.

[صَ ئُلْ مُ حی یَ] (ع اِ مرکب) صفرایی است که با بلغم غلیظ اختلاط یابد. (بحر الجواهر).

صفراء سوخته.

[صَ ءِ تَ / تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کفک جگر آنگاه که گرم تر باشد : و هرگاه که جگر گرمتر باشد کفک او بیشتر باشد و گرمتر آن را صفراء سوخته گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به صفرا شود.

صفرائی.

[صَ] (ص نسبی)(1) منسوب به صفراء. زردآبی :
و آن روغن را به آماس صفرائی اندر مالند. (نوروزنامه).
کلکت طبیب انس و جان تریاک اکبر در زبان
صفرائیی لیک از دهان قی کرده سودا ریخته.
خاقانی.
بست چون زردگل برعنائی
کهربا بر نگین صفرائی.نظامی.
رجوع به صفراء شود.
(1) - Biliaire.

صفرابر.

[صَ بُ] (نف مرکب) بُرندهء صفرا و زائل کنندهء آن. آنچه صفرا را کم کند. آنچه صفرا را ببُرد :
ترش روئی است زر صفرابر
وقت صفرای تو زر بایستی.خاقانی.
زر چو نهی روغن صفراگرست
چون بخوری میوهء صفرابرست.نظامی.
و رجوع به صفرا و صفراشکن شود.

صفرا بر سر زدن.

[صَ بَ سَ زَ دَ] (مص مرکب) تند و بی دماغ شدن. (آنندراج). رجوع به صفرا شود.

صفرابسته.

[صَ بَ تَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش آستانه شهرستان لاهیجان. در 9هزارگزی شمال آستانه 3هزارگزی خاور راه فرعی حسن کیاده. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی است. سکنهء آن 192 تن. آب آن از نهر حشمت رود. محصول آنجا برنج، کنف، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صفرا به سر آمدن.

[صَ بِ سَ مَ دَ](مص مرکب) اندوهگین شدن. غمناک شدن. دود از کله برآمدن :
در حال خویشتن چو همی ژرف بنگرم
صفرا همی برآید ز انده به سر مرا.
ناصرخسرو.
رجوع به صفرا شود.

صفرا جنبیدن.

[صَ جُمْ دَ] (مص مرکب)خشمگین شدن. به غضب آمدن : بوسهل را صفرا بجنبید و بانگ برداشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص181). رجوع به صفرا شود.

صفرازده.

[صَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) که صفرا بر او غالب شده باشد. زردشدهء از غلبهء صفرا. زردشده. زردفام :
می چون شفق صفرازده مستان چو شب سودازده
وآتش در این خضرا زده دستی که حمرا داشته.
خاقانی.
سودازده با قمر نسازد
صفرازده را شکر نسازد.نظامی.
بخوبی او کی رسد آفتاب
یکی یاوه گرد است و صفرازده.
میرحسن دهلوی (از آنندراج).
رجوع به صفرا شود.

صفرا شکستن.

[صَ شِ کَ تَ] (مص مرکب) اندک مایه طعام خوردن تا طعامی دیگر رسد. نَهاری. رجوع به لغت فرس اسدی و لغت نامهء حاضر ذیل لغت نهاری شود. صبحانه یا زیر قلیانی خوردن. || رفتن صفرا. زائل شدن صفرا :
تا به کی سودا پزد تا چند خون دل خورد
تلخ کامی کو به یک لیموش صفرا بشکند.
باقرکاشی (از آنندراج).

صفراشکن.

[صَ شِ کَ] (نف مرکب)زائل کنندهء صفرا. بُرندهء صفرا. خوردنی یا داروئی که صفرا را ببُرد :
سرگیج کن هزار صفرا
صفراشکن هزار سودا.نظامی.
-آلبالو صفراشکن.؛ صفراشکنه آلبالو.

صفراغون.

[صَ] (معرب، اِ) به لغت یونانی نام مرغی است بمقدار گنجشک و آن را به عربی عصفورالشوک خوانند و بعضی گویند نوعی از مرغ صیاد است. (برهان قاطع). مننسکی به سند فرهنگ شعوری میگوید: صفراغون طائری است زردرنگ مایل به سیاهی که اکثر در جالیزها می باشد و آن را صفراگون بگاف فارسی نیز گویند و بسند نعمت الله می نویسد که پرنده ای است که آن را به عربی سلوی و به هندی بتیر خوانند. (برهان حاشیهء چ کلکته). نام پرنده ای است سخت خرد لیکن بزرگتر از عصفور ملکی و از جنس صعوه است و آن نیکوتر و سودمندتر از هر چیز بود خرد ساختن سنگ کلیه را، و آن را نیم پخته خورند بهتر بود و پخته با شراب صاف یا با آب عسل خورند. (بحر الجواهر). خواجه ابوعلی رحمة الله علیه گوید: مرغکی است، او را بلغت فرنگ صفراغون گویند. آن را خشک کنند و بکوبند و اندکی بدهند سنگ را که در گرده و مثانه و دیگر اندامها بود برون آورد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اسم فرنگی مرغی است قریب به گنجشک و به فارسی دمسیجه نامند. دایم دنباله را حرکت می دهد، گوشت خام و قدید و محرق او با ماءالعسل جهت سنگ مثانه و عسر بول بسیار نافع است. (تحفهء حکیم مؤمن). دزی این کلمه را با نسرالبحر، عقاب البحر (استخوان خوار)(1)تطبیق کرده و گوید این کلمه از حالت مفعولٌ به کلمهء لاتینی اُسفیراگوس(2) گرفته شده. (دزی ج1 ص836). طروغلودیس(3). عصفور السیاح.
(1) - Orfraie, Aigle de mer.
(2) - Ossifragus.
(3) - Troglodyte.

صفرا کردن.

[صَ کَ دَ] (مص مرکب)کنایه از خشم کردن و اعراض نمودن باشد. خشم کردن. (انجمن آرای ناصری) :
حاسد ملعون چرا خرم دل و خندان شود
گر زمانی بخت خواجه تندی و صفرا کند.
منوچهری.
وز راز خدا اگر نه ای آگه
بر حجت دین چرا کنی صفرا.ناصرخسرو.
مرد را سودای دانش در دل و در سر شود
چونش ننگ و عار نادانی به دل صفرا کند.
ناصرخسرو.
روز و شب تو از شب و روز او
بهتر ز چیست خیره مکن صفرا.ناصرخسرو.
صفرا چه کنی رحم کن ای بدر منیر
پای تو گرفته ست رهی دستش گیر.
ابوالفرج رونی.
سودائیست بخت و نگویم که هر زمان
جرمی نکرده بر من صفرا کند همی.
مسعودسعد.
چو بیمارت کند یزدان طبیبان را کنی حاضر
اگر گویم که سودا می پزی بر من مکن صفرا.
مطرزی.
منم در کام این ایام سکّر
چرا بر من کند بیهوده صفرا؟
جمال الدین عبدالرزاق.
باده با ما کم خوری و طرفه آنک
عربده همواره با ما می کنی
ور همی گویند با تو این سخن
خشم می گیری و صفرا می کنی.
فخرالدین هروی.
ز بس که بر من بیچاره چرخ صفرا کرد
ز آهن است دلم گر نگشت سودائی.
محمدبن مؤید.
دم مزن خون می خور و صفرا مکن
پشه ای با باد غوغا چون کنی.عطار.
ای باد برقع برفکن آن روی آتش ناک را
ای دیده گر صفرا کنم آبی بزن این خاک را.
امیرخسرو (از آنندراج).
|| استفراغ و قی کردن. (برهان).

صفراکش.

[صَ کُ] (نف مرکب) کشندهء صفرا. زائل کنندهء صفرا. رجوع بصفرا شود. || (اِ مرکب) کنایه از طعام ناهار که بوقت صبح خورند. (آنندراج). رجوع به صفرا شکستن شود.

صفرالید.

[صِ رُلْ یَ] (ع ص مرکب)تهی دست. بی چیز. تنگدست. دست خالی. رجوع به صفر شود.

صفران.

[صَ فَ] (ع اِ) تثنیهء صفر. (منتهی الارب). || نام دو ماه از سال در جاهلیت یکی را از آن دو در اسلام محرم نام نهادند. (منتهی الارب). محرم و صفر.

صفراوات.

[صَ] (اِخ) موضعی است در نزدیکی مرالظهران بین مکه و عسفان. (معجم البلدان).

صفراوی.

[صَ](1) (ع ص نسبی) منسوب به صفرا. تندمزاج. (ناظم الاطباء). صفرائی. زردابی.
(1) - Biliaire.

صفراوی.

[صَ] (اِخ) عبدالرحمان اسماعیل بن عثمان صفراوی عالم در قراآت، او را کتابی است موسوم به الاعلان. مولد و وفات او در اسکندریه است و به سال 636 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی ص487). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صفراویة.

[صَ وی یَ] (ع ص نسبی)تأنیث صفراوی. رجوع به صفراوی و صفرا شود.

صفربیگی.

[صَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه. در 13هزارگزی شمال خاوری ارومیه. یک هزار و پانصد گزی باختر راه ارابه رو آده به ارومیه. جلگه. معتدل مالاریائی. سکنه 265 تن. آب آن از چشمه و نازلوچای. محصول آنجا غلات، توتون، کشمش، حبوبات، چغندر. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی، جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صفرت.

[صُ رَ] (ع اِمص) رجوع به صفرة شود.

صفرخواجه.

[صَ فَ خوا / خا جَ] (اِخ)دهی است جزء دهستان اکراد ساوجبلاغ بخش کرج شهرستان تهران. در 61000 گزی باختر کرج، در 22000گزی جنوب راه شوسهء کرج به قزوین. جلگه. معتدل. سکنهء آن 515 تن. آب آن از قنات و بهار از رود کران. محصول آنجا غلات، بنشن، صیفی، چغندر قند، باغات انگور. شغل اهالی زراعت، گله داری و راه مالرو دارد. از طریق احمدآباد ماشین میرود. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

صفرد.

[صِ رِ] (ع اِ) چکاوک و آن مرغی است که عامه ابوالملیح گویند و منه المثل: اجبن من صفرد. (منتهی الارب). کبکنجیر. ج، صفارد. (مهذب الاسماء). زردک. (زمخشری). قبره. قنبره. کاکلی.

صفرزائی.

[صَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان دلاور بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار. در 22هزارگزی باختر دشتیاری، کنار راه دج به قصرقند. جلگه. گرمسیر. مالاریائی. دارای 150 تن سکنه. آب آن از باران. محصول آنجا غلات، ذرت، لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء سردار زائی هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

صفرشاه.

[صَ فَ] (اِخ) دهی است از بخش گوران شهرستان شاه آباد. در 6هزارگزی جنوب گهواره، کنار رودخانهء زمکان. کوهستانی. سردسیر. دارای 140 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، صیفی، توتون، حبوبات، مختصر میوه جات. شغل اهالی زراعت، گله داری. راه مالرو دارد. توتون این آبادی بخوبی معروف است. از تیرهء گهواره هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

صفرشاه حنفی.

[صَ فَ هِ حَ نَ] (اِخ)(مولی...) او راست: تفسیر سورهء تکاثر که در ذی الحجهء سال 919 از آن فراغت یافت. (کشف الظنون).

صفرق.

[صُ فُرْ رُ] (ع اِ) فالوده. (منتهی الارب). || گیاهی است. (منتهی الارب).

صفرقلعه.

[صَ فَ قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان لطف آباد بخش لطف آباد شهرستان دره گز. در 10000گزی جنوب لطف آباد، سرراه اتومبیل رو دره گز. جلگه. معتدل. سکنه آن 338 تن است. آب آن از چشمه و قنات. محصول آنجا غلات، تریاک. شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صفرقلی کندی.

[صَ فَ قُ کَ] (اِخ)دهی است از دهستان نازلوچای بخش حومهء شهرستان ارومیه. در 14هزارگزی شمال خاوری ارومیه. 1500گزی باختری راه ارابه رو آده به ارومیه. جلگه. معتدل سالم. سکنهء آن 105 تن است. آب آن از نازلوچای. محصول آنجا غلات، چغندر، توتون، حبوبات، کشمش. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی، جوراب بافی است و راه ارابه رو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صفر کردن.

[صِ کَ دَ] (مص مرکب)کنایت از خالی کردن است، چه صفر بمعنی خالی و تهی باشد. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرا) :
صفر کن این برج ز جرم هلال
باز کن این پرده ز مشتی خیال.نظامی.
رجوع به صفر شود.

صفرلو.

[صَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل. در 21هزارگزی شمال گرمی و 9هزارگزی شوسهء گرمی به بیله سوار. کوهستانی. گرمسیر. سکنهء آن 150 تن. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صفرلو.

[صَ فَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان کیوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز. در 13هزارگزی شمال خاوری خداآفرین، 39هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی. گرمسیر مالاریائی. سکنهء آن 91 تن. آب از رودخانهء ارس. محصول آنجا غلات، پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صفرة.

[صَ رَ] (ع مص) یک بار گرسنه شدن. (منتهی الارب).

صفرة.

[صَ رَ] (اِخ) حفصی گوید: موضعی است به یمامة. (معجم البلدان).

صفرة.

[صُ رَ] (ع اِمص) صفرت. زردی. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (مهذب الاسماء): در تفسره صفرت او نگریست بدانست که جوان در تب مطبق عشق است. (سندبادنامه ص189). || (مص) زرد شدن. (ترجمان علامهء جرجانی). || سیاهی، از لغات اضداد است. (منتهی الارب). || (اِ) علم است بز را. (منتهی الارب).

صفرة البیض.

[صُ رَ تُلْ بَ] (ع اِ مرکب)زردهء خایه. (مهذب الاسماء). زردهء تخم مرغ.

صفرة الشمس.

[صُ رَ تُشْ شَ] (ع اِ مرکب) تَوِش آفتاب. تبش آفتاب. تابش خورشید.

صفری.

[صَ فَ ری ی] (ع اِ) اول ازمنه. (منتهی الارب). اول الازمنة و تکون شهراً. (قطر المحیط). || بچهء گوسپندان که در طلوع سهیل زاده باشد، سپس قیظی. (منتهی الارب). نتاج الغنم مع طلوع سهیل و هو بعدالقیظی. (اقرب الموارد). || باران که در اول خریف بارد. (منتهی الارب). باران که در گرما آید. (مهذب الاسماء). || نباتی که در اول خریف روید. (قطر المحیط). || رفتن گرما و آمدن سرما. (قطر المحیط).

صفری.

[صَ فَ] (اِخ) تیره ای از شعبهء جبارهء ایل عرب از ایلات خمسهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص87).

صفری.

[صُ] (ص نسبی) روی فروش. (مهذب الاسماء). رجوع به صفر شود.

صفریت.

[صِ] (ع ص) مرد محتاج بسیار عیال تهی دست. تاء زاید است. (منتهی الارب). الصفریت الفقیر و التاء زایدة. (قطر المحیط). ج، صفاریت. درویش. (مهذب الاسماء).

صفریة.

[صَ فَ ری یَ] (ع اِ) گیاهی است که در اول خریف برآید یا آن ایام. || برآمد گرما و درآمد سرما. || اول ازمنه و آن یک ماه باشد. || بچهء گوسفندان در طلوع سهیل. (منتهی الارب). رجوع به صفری شود.

صفریة.

[صُ فِ ری یَ] (ع اِ) خرمائی است یمانی که در حالت بسریت آن را خشک کرده و بجای شکر در سویق اندازند. (منتهی الارب).

صفریة.

[صُ ری یَ] (اِخ) اصحاب زیادبن اصفر، یکی از پانزده فرقهء خوارج. (بیان الادیان چ مرحوم اقبال ص49). آنان را بدان جهت صفریه خواندند که رخسارشان زرد بود، و گفته اند از آن رو که اصحاب ابن صفارند. (عقدالفرید چ محمد سعید عریان ج1 ص171 و ج2 ص222). گروهی از خوارج منسوب به عبدالله بن صفار یا بسوی زیاد اصفر، یا بدان جهت که زردرنگ اند یا جهت خالی شدن ایشان از دین. (منتهی الارب). فرقه ای از خوارجند اصحاب زیادبن الاصفر. (مفاتیح العلوم خوارزمی). صفریه با ازارقه متفقند که گناهکاران مشرک باشند لکن صفریه کشتن کودکان و زنان مخالفان خود را روا ندارند و ازارقه روا دارند. (ضحی الاسلام ج3 ص331) (خاندان نوبختی ص34).

صف زدن.

[صَ زَ دَ] (مص مرکب) رده بربستن. صف کشیدن :
همه شهر یکسر پر از لشکرش
کمربستگان صف زده بر درش.فردوسی.
ای خیل ادب صف زده اندر کنف تو
ای علم زده بر در فضل تو معسکر.
ناصرخسرو.
چون ندیدند شاه را در غار
بر در غار صف زدند چو مار.نظامی.
گرد رخت صف زده است لشکر دیو و پری
ملک سلیمان تراست گم مکن انگشتری.
حافظ.
رجوع به صف شود.

صف زده.

[صَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) رده بسته. صف بسته. صف کشیده :
همه موبدان پیش تختش رده
هم اسپهبدان پیش او صف زده.فردوسی.
صف زده بینم پری رویان به پیش صدر او
چون سلیمانست گوئی خواجه و ایشان پری.
سوزنی.
بینی از اژدهادلان صف زدگان چو مورچه
خانهء مورچه شده چرخ ورای معرکه.
خاقانی.

صف سر.

[صَ سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان رشت. 3هزارگزی باختر رشت، هزارگزی جنوب شوسهء رشت به فومن. جلگه. معتدل. مرطوب. مالاریائی. سکنه 572 تن. آب از استخر. محصول آنجا برنج، توتون، چای، سیگار، صیفی. شغل اهالی زراعت. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صف شکستن.

[صَ شِ کَ تَ] (مص مرکب) پراکنده کردن صف. منهزم کردن صفوف دشمنان. درهم شکستن صف :
سهل شیری دان که صفها بشکند
شیر آنست آنکه خود را بشکند.مولوی.
رجوع به صف و صف شکن شود.

صف شکن.

[صَ شِ / شَ کَ] (نف مرکب)شکنندهء صف. برهم زنندهء صف دشمن. دلیر. شجاع :
خلق پرسیدند کای عم رسول
ای هژبر صف شکن شاه فحول.مولوی.
شاه شمشادقدان خسرو شیرین دهنان
که به مژگان شکند قلب همه صف شکنان.
حافظ.
گفت ما تو را در این میدان صفدر تصور کرده بودیم تو صف شکن بوده ای. (انیس الطالبین بخاری نسخهء خطی مؤلف). قارن که حاکم اهواز بود با سپاه صف شکن بمدد هرمز می آمد. (روضة الصفا). رجوع به صف و صف شکستن شود.

صف شکنی.

[صَ شِ / شَ کَ] (حامص مرکب) عمل صف شکن. رجوع به صف و صف شکن و صف شکستن شود.

صف شکوف.

[صَ شُ] (نف مرکب)شکافندهء صف. برهم زنندهء صف. درندهء صف دشمن :
فلا دید در لشکر افتاده نوف
از آن زخم و آن حملهء صف شکوف.اسدی.
رجوع به صف و شکوف شود.

صفصاف.

[صَ] (ع اِ) درخت بید. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). بید سپید. (مهذب الاسماء). خِلاف. (بحر الجواهر) (تذکرهء ضریر انطاکی).

صفصاف.

[صَ] (اِخ) شهری است از ثغور مصیصه. سیف الدولة بن حمدان به سال 339 در آنجا غزوی کرد. (معجم البلدان). در مجمل التواریخ و القصص آرد: هارون این شهر را ویران کرد و مروان حفصه در جملهء قصیده ای گفته ست:
ان امیرالمؤمنین المصطفی
قدترک الصفصاف قاعاً صفصفا.
(مجمل التواریخ والقصص ص344).

صفصاف مشقق.

[صَ فِ مُ شَقْ قَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) بید بیدخشی. رجوع به بید بیدخشی شود.

صفصافة.

[صَ فَ] (ع اِ) واحد صفصاف. (منتهی الارب). رجوع به صفصاف شود. || سکباجه. (منتهی الارب). سکبا، و آن لغت ثقیف است. (مهذب الاسماء). رجوع به سکبا و سکباجه شود.

صفصف.

[صَ صَ] (ع ص، اِ) زمین هموار. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (مهذب الاسماء). زمین هامون و نرم. (دهار) (ترجمان علامهء جرجانی).
- قاع صفصف؛ زمین هموار بی گیاه.
- قاع صفصف کردن جائی یا شهری؛ جائی یا شهری را غارت کردن و با خاک یکسان نمودن :
کاروان سبزه تا از قاع صفصف کرد ارم
صف صف از مرغان روان بر کاروان افشانده اند.
خاقانی.
چون غلام بخانه رسید سرای خویش چون قاع صفصف خالی یافت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص346).
|| کنارهء کوه. (منتهی الارب).

صفصف.

[صُ صُ] (ع اِ) گنجشک. (منتهی الارب).

صفصفة.

[صَ صَ فَ] (ع مص) تنها رفتن در زمین هموار. || چرانیدن صفصاف را. || (اِ) سکباجه که نوعی از آش است. رجوع به سکباجه شود. || بانگ گنجشک. (منتهی الارب).

صفصلی.

[صِ صِلْ لی] (اِ) گیاهی است. (منتهی الارب). صاصلی است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به صاصلی شود.

صفع.

[صَ] (ع مص) سیلی زدن کسی را یا نرم زدن پس گردن کسی را. (منتهی الارب). سیلی زدن. (دهار) (غیاث) (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). قفا که زنند کسی را. طپانچه زدن. مشت بر قفای کسی زدن. || (اِ) پشت گردنی :
صدهزاران صفع را ارزانیم
گر زبون صفعها گردانیم.مولوی.
گفت صوفی را چه باک از صفع حیز
با چنین بیمار کمتر کن ستیز.
مولوی (مثنوی چ علاءالدوله ص547).
بر قفای صوفی آن حیرت پرست
راست می کرد از برای صفع دست.مولوی.
رجوع به صفعة شود.

صفعان.

[صَ] (ع ص) رجلٌ صفعان؛ مرد سیلی زننده. (منتهی الارب).

صفعة.

[صَ عَ] (ع اِ) واحد صفع است :
تا شد از ضرب صفعه و سیلی
گردن شیرخوارگان نیلی.سعدی.
رجوع به صفع شود.

صفغ.

[صَ] (ع مص) صفوف ساختن. (منتهی الارب)(1) (آنندراج). || مالیدن به دست. (منتهی الارب).
(1) - در منتهی الارب چ تهران 1297 ه . ق. صفوف ساختن، ولی در همین ماده آرد: اصفغ الرجل الشی ء اذا اقمحه ایاه و در قمح آرد: قمحه قمحاً بالفتح؛ سفوف کرد آن را.

صفف.

[صَ فَ] (ع اِ) جامه ای که زیر زره پوشند. (منتهی الارب).

صفف.

[صُ فَ] (ع اِ) جِ صفة. رجوع به صفة شود.

صفق.

[صَ] (ع مص) دست بر دست دیگری زدن در بیع یا بیعت. || فرود آمدن گروهی از اشخاص. || زدن مرغ هر دو بازو را که آواز برآید. || فروهشته شدن زهدان از بچهء ناقه تا اینکه بمیرد بچه. || رفتن و سیر کردن. || فراز کردن در را. || گشادن در را. از لغات اضداد است. (منتهی الارب). || فروخوابانیدن چشم را. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). || جنبانیدن تارهای عود را. || جنبانیدن باد درختان را. || پر کردن کاسه را. || زدن کسی را با شمشیر. || از خنوری بخنوری دیگر کردن شراب را. || دست برهم زدن چندانکه آواز برآید. (منتهی الارب). دست برهم زدن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). || زدنی که آواز آن شنیده شود. (تاج المصادر بیهقی). || بازگردانیدن. (منتهی الارب). گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). واگردانیدن. (مصادر زوزنی). || (اِمص) فروختگی یا خریدگی. (منتهی الارب). || (اِ) جای. || روی کوه یا بن کوه. || رخسار اسپ. || آب زرد که از پوست نو تراود بعد از آنکه آب بر او پاشیده باشند. || بوی بد دباغ. || کرانهء هر چیزی. (منتهی الارب). رجوع به مادهء ذیل شود.

صفق.

[صَ فَ] (ع اِ) آخر دماغ. || کرانه هر چیزی. || آب زرد که از چرم نو که بر آن آب ریخته باشند برآید. || بوی دباغ. || چرم ناپیراسته که از آن این آب تراود. || آب که در مشک نو بوی گرفته و زرد شده باشد. || آب که در مشک نو کرده بجنبانند تا زرد شود. (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل شود.

صفق.

[صُ] (ع اِ) کرانهء هر چیزی. (منتهی الارب).

صفق.

[صُ فَ] (ع اِ) جِ صَفوق است. رجوع به صفوق شود.

صفق.

[صِ] (ع اِ) یک در دروازه. (منتهی الارب).

صفقاالعنق.

[صَ قَلْ عُ نُ] (ع اِ مرکب) دو جانب گردن: ضربه علی صفقی عنقه. (اقرب الموارد). دو کناره گردن. (منتهی الارب). هر دو سوی گردن از سوی گلو. (مهذب الاسماء).

صفقة.

[صَ قَ] (ع مص) دست بر دست دیگری زدن در بیع یا بیعت. یک بار دست زدن در بیع. (منتهی الارب). یک بار دست زدن در بیعت و بیع. (غیاث اللغات). یک عقد. (مهذب الاسماء). در لغت زدن دست است بهنگام عقد و در شرع عقد باشد. (تعریفات جرجانی). در لغت زدن دست خود بدست دیگری است هنگام خرید و فروش یا هنگام بیعت کردن و در شریعت پیمان بستن باشد. فقها گفته اند: در موقع پیمان بستن قبل از خاتمه یافتن صیغهء پیمان نباید دست متعاقدین از یکدیگر جدا شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اِ) بیع. (منتهی الارب). سودا.
- صفقة رابحة؛ بیع سودمند. (منتهی الارب).
- صفقة خاسرة؛ بیع زیان کار. (منتهی الارب).
- یوم الصفقه؛ یکی از روزهای معروف عرب. (معجم البلدان).

صفقی.

[صِ فِقْ قا] (ع اِ) بمعنی صَفق است. (منتهی الارب). رجوع به صفق شود.

صفقی العنق.

[صَ قَ یِلْ عُ نُ] (ع اِ مرکب) صفقاالعنق در حالت نصبی و جری. رجوع به صفقاالعنق شود.

صف کشیدن.

[صَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) رده بستن. بصف ایستادن سپاه و نمازگزاران و جز آن :
سپاه از دو رویه کشیدند صف
همه نیزه و تیغ و زوبین به کف.فردوسی.
دو لشکر برابر کشیدند صف
همه جانها برنهاده به کف.فردوسی.
طرفداران که صف در صف کشیدند
ز هیبت پشت پای خویش دیدند.نظامی.
همه در زیر تخت پایهء شاه
صف کشیدند چون ستاره و ماه.نظامی.
مهتران آمدند از پس و پیش
صف کشیدند بر مراتب خویش.نظامی.
رجوع به صف و صف بستن شود.

صف کشیده.

[صَ کَ / کِ دَ / دِ] (ن مف مرکب) رده بسته. به صف ایستاده :
چپ و راست صف برکشیده سپاه
پیاده به پیش اندرون رزمخواه.فردوسی.
کنیزکان به گرد او کشیده صف
ز کرکی و نعامه و قطای او.منوچهری.
نمایند در چشم من همچنانک
کشیده ز شطرنج بر تخته صف.مسعودسعد.
رجوع به صف و صف کشیدن شود.

صف گرفته.

[صَ گِ رِ تَ / تِ] (ن مف مرکب) صف زده. صف بسته. رده بسته :
او می شد و جان بکف گرفته
ایشان پس و پیش صف گرفته.نظامی.
رجوع به صف شود.

صفن.

[صَ / صَ فَ] (ع اِ) پوست خایهء مردم. (منتهی الارب). پوست خایه. (مهذب الاسماء). جلد بیضة الانثیان و هی کیس الانثیین. (بحر الجواهر). || خنور چرمین. (منتهی الارب). || ریهء شتر که بوقت بانگ و مستی از دهن بیرون آرد. (منتهی الارب). شقشقة. رجوع به صفنة شود.

صفن.

[صُ] (ع اِ) خنور از چرم که در وی آب کنند. (منتهی الارب). || توبرهء شبان و شتربان که زاد و اسباب خود در وی نهند. (منتهی الارب). رجوع به صفنة شود.

صفن.

[صَ / صُ] (ع اِ) سفره. (منتهی الارب).

صفن.

[صَ فَ] (ع اِ) آنچه در وی خوشه باشد از کشت. || خانهء زنبور که برای خود یا بچه ها ساخته و ترتیب داده باشد. (منتهی الارب).

صفنان.

[صُ] (ع اِ) جِ صَفن. (منتهی الارب). رجوع به صفن شود.

صف نشین.

[صَ نِ] (نف مرکب) مهمان. محفلی :
صف نشینان نیکخواه و پیشکاران باادب
دوستداران صاحب اسرار و حریفان دوستکام.
حافظ.

صف نعال.

[صَفْ فِ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صف آخرین که بجانب بیرون باشد که اهل مجلس متصل آن نعلین از پا گذارند. (غیاث اللغات). پای ماچان. کفش کن. انتهای مجلس. نزدیک کفش کن. مقابل صدر :
وز گاه بیفتد بسوی چاه فرودین
وز صدر برانند سوی صف نعالش.
ناصرخسرو.
چون حاضر کردند و در صف نعال بداشت شاه گفت... (سندبادنامه چ احمد آتش ص322). پس برفت و درآمد و بصف نعال بنشست گفتند این نه جای تست. (تذکرة الاولیاء).
بدر میجویم از آنم چون هلال
صدر می جویم در این صف نعال.مولوی.
نیست دستی که کشد دست مرا یارانه
وز چنین صف نعالم سوی پیشانه برد.
مولوی.
بود که صدرنشینان بارگاه قبول
نظر کنند به بیچارگان صف نعال.سعدی.
به آستانه نشینان بچشم کم منگر
که ره بصدر ز صف نعال می آید.
مطیعای اصفهانی (از آنندراج).
رجوع به صف النعال شود.

صفنة.

[صَ نَ] (ع اِ) سفره. (منتهی الارب). || ریهء شتر که از دهان بیرون آرد. (منتهی الارب). || رجوع به صفن شود. || توبرهء شبان و شتربان که زاد و ادوات خود در آن نهند. (منتهی الارب). آوند که شبان طعام خود در آن نهد. (مهذب الاسماء). رجوع به صَفْن، صَفَن و صُفْن شود.

صفنة.

[صَ نَ] (اِخ) موضعی است به مدینه. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صفنیا.

[ ] (اِخ) لفظ صفنیا یعنی مخفی شده بتوسط یهوه و او نهمین انبیاء اصغر و پسر کوشی و محتمل است که نوهء حزقیای پادشاه باشد. (کتاب صفنیا1:1). تخمیناً در سال 430 قبل از مسیح یعنی در ابتدای سلطنت یوشیای پادشاه، قبل از آنکه اصلاحات آن پادشاه نیکونهاد تکمیل گردد به نبوت شروع نمود. (صفنیا1:4 و5). انهدام نینوی را در باب 2:13-15 نبوت فرمود که گویا در سال 606(1) قبل از مسیح واقع شد و هم تهدیداتی را که در 1:4-6 برضد بعلیان و چماریم و غیره شده بود اخبار فرمود و بتوسط یوشیا تکمیل یافت. (دوم پادشاهان 23:4و5). نبوتش مشتمل بر دو مطلب و در سه باب مندرج است از آن جمله نبواتی است که بر ضد بت پرستان یهودا و بت پرستان حوالی آن یعنی موآب و عمون و حبش و نینوی و هم بر ضد رؤساء و کاهنان و پیغمبران شرارت پیشه می باشد. در باب 2:1-3 طوایف را بتوبه و انابه دعوت می فرماید. در باب 3:1-7 اورشلیم را از سیاست آینده متنبه می سازد اما کلام خود را با مواعید برکات آمیز و مژده ختم می نماید. طرز عباراتش بعبارات یرمیا شباهت دارد زیرا که در سالهای اول با یرمیا معاصر بود و تاریخ او بعد از آن معلوم نیست. (قاموس کتاب مقدس صص 556-557).
(1) - این واقعه به سال 612 ق. م. بوده است. (پورداود فرهنگ ایران باستان ج1 ص105).

صفنیا.

[] (اِخ) پسر معیا که در زمان سلطنت صدقیا کهانت می نمود. (دوم پادشاهان 25:18-21، ارمیا 21:1 و 29:25-29 و 37:3 و 52:24-27) (قاموس کتاب مقدس ص556).

صفنیا.

[ ] (اِخ) لاوی قهاتی. (اول تواریخ ایام 6:36) (قاموس کتاب مقدس ص556).

صفنیا.

[ ] (اِخ) پدر یوشیا. (کتاب زکریا 6:1) (قاموس کتاب مقدس ص556).

صفو.

[صَفْوْ] (ع مص) صافی و بی ابر گردیدن هوا. (منتهی الارب). صافی شدن. (مصادر زوزنی). || بسیارشیر گردیدن ناقه. (منتهی الارب). || گرفتن خلاصهء دیگ را. (منتهی الارب). || (اِمص) روشنی. (منتهی الارب). نابی. ویژگی. بی آمیغی. خلاف کدر. || (ص، اِ) خالص و برگزیدهء از هر چیزی. (منتهی الارب). چیزی برگزیده. (دهار).

صفواء .

[صَ] (ع ص، اِ) سنگ سخت تابان. ج، صفوان. (منتهی الارب).

صفوات.

[صَ فَ] (ع اِ) جِ صفاة. رجوع به صفاة شود.

صفوان.

[صَ / صَ فَ] (ع ص، اِ) جِ صفواء. (منتهی الارب). رجوع بدان کلمه شود. || سنگ ساده و لغزان. (ترجمان علامهء جرجانی). سنگ هموار. (غیاث اللغات).
- یوم صفوان؛ روز سرد بی ابر. (منتهی الارب). روزی صافی و سرد. (مهذب الاسماء).
|| روز دوم از ایام سرما. (منتهی الارب).

صفوان.

[صَ] (اِخ) موضعی است در این بیت از تمیم بن مقبل که ابری را ستاید :
و طبق ایوان القبائل بعد ما
کسا الرزن من صفوان صفواً و اکدرا.
(معجم البلدان).

صفوان.

[صَ] (اِخ) ابن ادریس ابراهیم بن عبدالرحمان بن عیسی التجیبی مکنی به ابی بکر. یاقوت آرد: وی ادیبی کاتب و شاعری سریع الخاطر بود. او از پدر خود و از قاضی ابن ادریس و ابن غلیون و ابوالولیدبن رشد فرا گرفت. او یکی از افاضل ادباء معاصر اندلس است. تولد وی به سال 560 بود و به سال 598 به مرسیه درگذشت، و سن او به چهل سال نرسیده بود. او راست: کتاب زادالمسافر و رحلته، العاجلة در دو مجلد که طرفی از نثر و نظم وی در این دو کتاب آمده است. از اوست:
قد کان لی قلباً فلما فارقوا
سوّی جناحاً للغرام وطارا
و جرت سحاب للدموع فأوقدت
بین الجوانح لوعة و اوارا
و من العجائب ان فیض مدامعی
ماء و یثمر فی ضلوعی نارا.
(معجم الادباء چ مارگلیوث ج4 ص269).
و رجوع به فوات الوفیات ج1 ص193 شود. در کشف الظنون نویسد او راست: بدایة المتحیرة و عجالة المتوفرة. و رجوع به تجیبی شود.

صفوان.

[صَ] (اِخ) ابن امیة بن خلف بن وهب بن حذافة بن جمح القرشی الجمحی مکنی به ابووهب. وی از رؤسای قریش و در آغاز دعوت اسلام از مخالفان بزرگ پیغمبر (ص) بود. پس از شکست مشرکان در نبرد بدر، صفوان عمیربن وهب را برانگیخت تا به مدینه شود و پیغمبر را بکشد و بدو قول داد که اگر به محمد دست یابی وام تو بپردازم و عیال تو را کفایت کنم. سپس عمیر را بر اشتری نشاند و به مدینه فرستاد. عمیر بمسجد مدینه درآمد، شمشیر بر گردن افکنده، پیغمبر او را پرسید: به چه کار آمده ای؟ گفت: اسیری نزد شما دارم آمدم تا او را آزاد سازم. فرمود: این شمشیر چیست که با خود داری؟ گفت: فراموش کردم تا آن را بزمین نهم. فرمود: در حجر با صفوان چه پیمانی بستی؟ گفت: کدام پیمان؟ فرمود: آنکه وام تو بدهد و عیال تو را نگاه دارد. عمیر گفت: بخدا سوگند تو پیمبری و اسلام آورد. پیغمبر فرمود اسیر او را آزاد کنید و بدو قرآن بیاموزید. سپس عمیر بمکه رفت و گروهی بسیار بر دست او مسلمان شدند. (امتاع الاسماع ص100) (مجمل التواریخ و القصص صص 246-247). پس از صلح حدیبیه چون به سال هفتم از هجرت پیغمبر و مسلمانان بمکه درآمدند و بلال بر بالای کعبه بانگ تکبیر برداشت صفوان گفت سپاس خدا را که پدرم پیش از دیدن چنین روزی بمرد. (امتاع الاسماع ص339). پیغمبر او را در زمرهء مؤلفة قلوبهم شمرد. (عقدالفرید ج1 ص213 و ج3 ص265 و الاعلام زرکلی ص433). صفوان پس از فتح مکه بگریخت و عمیربن وهب برای وی امانی بگرفت و در پی او رفت و او به مکه بازگشت و در نبرد با هوازن شرکت کرد و همچنان کافر بود سپس در جعرانه اسلام آورد. (امتاع الاسماع ص393). و در تاریخ گزیده آمده: صفوان پس از نبرد حنین مسلمان شد. (تاریخ گزیده چ عکسی ص242). صفوان در خلافت معاویه درگذشت. (تاریخ الخلفاء ص137). زرکلی نویسد: او را در صحیحین 13 حدیث است. (الاعلام ص433).

صفوان.

[صَ] (اِخ) ابن بیضا، بدری و مهاجر است و به طاعون درگذشت. (تاریخ گزیده چ عکسی ص231).

صفوان.

[صَ] (اِخ) ابن معطل سلمی مکنی به ابوعمر، وی کسی است که چون در غزوهء بنی المصطلق عائشه از قافله وا ماند او را سوار کرد و بیاورد و منافقان بر وی تهمت بستند و قرآن به برائت او نازل گشت. (تاریخ گزیده صص 146-231) :
این سویدای دل من که حمیراصفت است
صافی از تهمت صفوان به خراسان یابم.
خاقانی.

صفوان.

[صَ] (اِخ) ابن مهران. رجوع به صفوان جمال شود.

صفوان.

[صَ] (اِخ) انصاری، وی معتزلی و از شعرای این فرقه است و او را قصیده ای است که واصل بن عطا و معتزله را در آن ستاید. (ضحی الاسلام ج3 ص90).

صفوان جمال.

[صَ نِ جَمْ ما] (اِخ) ابن مهران اسدی، وی ثقه ای جلیل و از گزیدگان اصحاب امام صادق و امام کاظم (ع) است و بغایت نزد این دو بزرگوار گرامی بود. شیخ کشی به اسناد خود از حسن بن علی بن فضال از وی روایت کند که بر مولای ما ابوالحسن اول (امام کاظم ع) درآمدم مرا گفت ای صفوان همه چیز تو نیکوست جز یک چیز، گفتم فدایت شوم آن کدام است؟ گفت اینکه شتران خود را به هارون به کرا می دهی. گفتم بخدا سوگند آن را جز براه مکه بکرایه نداده ام و خود نیز عهده دار آن نمیشوم بلکه غلامان خود را با آنها فرستم. فرمود ای صفوان آیا کرایهء تو نزد آنان می ماند؟ گفتم آری. فرمود آیا دوست داری که زنده مانند تا کرایهء تو را بپردازند؟ گفتم آری. فرمود کسی که بقای آنان را خواهد از آنهاست و کسی که از آنهاست در آتش است. صفوان گوید همهء شترهای خود را فروختم. پس هارون بدانست و مرا بطلبید و گفت شنیده ام شتران خویش را فروخته ای؟ گفتم آری. پرسید چرا؟ گفتم مردی پیرم و غلامان من از عهدهء کار خویش بر نمی آیند. گفت نه چنین است من می دانم موسی بن جعفر ترا چنین فرموده است. گفتم مرا با موسی بن جعفر چه کار؟ گفت این سخن بگذار اگر حسن صحبت تو نبود ترا می کشتم. (روضات الجنات چ اول ص554 ذیل ترجمهء محمد بن احمدبن عبدالله بن قضاعة). از صفوان ادعیه و زیارات و روایاتی منقول است.

صفوانة.

[صَ نَ] (ع ص، اِ) سنگ سخت تابان. (منتهی الارب).

صفوانی.

[صَ نی ی] (اِخ) محمد بن احمدبن عبدالله بن قضاعة. رجوع به محمد بن احمدبن عبدالله بن قضاعة... شود.

صفوانیة.

[صَ نی یَ] (اِخ) از نواحی دمشق است خارج باب توما از اقلیم خولان. (معجم البلدان).

صفواة.

[صَ] (ع ص، اِ) سنگ سخت تابان. (منتهی الارب).

صفوت.

[صَ وَ] (ع اِ) صفوة. خالص و برگزیدهء چیزی :
چون خاک و هوا را بشود رتبت و صفوت
چون چرخ و زمین را بجهد راحت و آرام.
مسعودسعد.
چون ز راه صدق و صفوت نز من آید نز شما
صدق بوذر داشتن یا عشق سلمان داشتن.
سنائی.
آب را تا لطف و صفوت نار را تاب و تبش
خاک را حلم و درنگ و باد را خشم و شتاب
جاودان بادی بعالم پادشاه کامران
خاک حلم و باد شوکت آب لطف و نار تاب.
سوزنی.
وز نور روی صفوت لعل تو آورد
در یک مکان هم آتش و هم کوثر آینه.
خاقانی.
دریای عقلی در دلش صحرای قدسی منزلش
از نفس کل آب و گلش، صفوت در اجزا داشته.
خاقانی.
صبح همه جان چو می، می همه صفوت چو روح
جرعه شده خاک بوس خاک ز جرعه خراب.
خاقانی.
گفت لابد درد را صافی بود
زین دلالت دل بصفوت می رود.مولوی.
رجوع به صفوة شود.
-صفوت آدمیان؛ پیغمبر اسلام : در خبر است از سید کائنات و مفخر موجودات و رحمت عالمیان و صفوت آدمیان و تتمهء دور زمان محمد مصطفی (ص). (گلستان).

صفوت پاشا.

[صَ وَ] (اِخ) یکی از وزرای بزرگ دورهء سلطان عبدالحمیدخان است که به رتبهء صدارت عظمی رسیده. پدر وی محمد خلوص آغا از مباشران و مدیر کلهای بعض قضاها بود. صفوت به سال 1230 در استانبول متولد شد و به سال 1247 به سن 17سالگی سمت منشی گری دیوان همایون را داشت و دو سال بعد به منصب مترجمی باب عالی رسید و به سال 1252 به رتبهء خواجگی و به سال 1253 با رتبهء ثالث به وکالت مترجمی دیوان همایون نایل شد و به سال 1258 برای عزل پرنس کیقا و انتخاب پرنس دیگر مأمور بکرش گردید و به سال 1261 به منشی گری وزارت خارجه و سپس به منشیگری چهارم مابین همایون و به سال 1271 به عضویت مجلس تنظیمات رسید، سپس به مستشاری وزارت خارجه و وکالت آن نایل گشت و به سال 1272 به مستشاری صدارت عظمی منصوب و به سال 1273 در کمیسیون اقتصادی اروپائی که به موجب معاهدهء پاریس در کشور منعقد شده بود عضویت یافت و به بکرش رفت و متجاوز از یک سال در آنجا اقامت گزید سپس برای رسیدگی به مسئلهء دو کشور مأمور کنفرانس پاریس گشت و به سال 1275 به عضویت مجلس تنظیمات و وکالت وزارت خارجه و به وزارت تجارت منصوب شد و به سال 1279 با رتبهء وزارت، ریاست مجلس والا را یافت، سپس برای بار دوم مسند وزارت تجارت را اشغال کرد و به سال 1281 سفیر پاریس و عضو مجلس والا گردید و بار سوم به وزارت تجارت انتخاب و به سال 1284 به وزارت فرهنگ و وکالت وزارت خارجه نایل شد، سپس به عضویت کمیسیون شورای دولتی و اصلاحات مستشاری صدارت عظمی و وزارت عدلیه و وکالت ریاست شورای دولتی و مشاغل دیگر نصب شد و در صفر سال 1295 ریاست شورای دولتی یافت و در خلال این احوال مذاکرهء مصالحهء روس پیش آمد و به امر شاهانه به ادرنه رفت هنگام عودت بار چهارم به منصب عالی وزارت خارجه منصوب گشت و بعد با حفظ همین رتبه مسند صدارت عظمی را اشغال کرد و بعداً از این مقام منفصل شد. وی بارها مناصب عالیهء گوناگون یافت و حائز درجات عالیه شد و به اخذ نشانهای تعظیم و احترام نایل گردید و به سال 1301 درگذشت و در مقبرهء سلطان محمودخان ثانی دفن شد بعضی اشعار و منشآت از وی بجا مانده. (از قاموس الاعلام ترکی).

صفوح.

[صَ] (ع ص) جوانمرد بخشندهء عفوکننده. (منتهی الارب). کثیرالصفح. کثیرالعفو. غفار. غفور. عفوّ. || زن روی گردانندهء بازدارنده. (منتهی الارب).

صفوح.

[صُ] (ع مص) رفتن شیر ناقه و خشک شدن آن. (منتهی الارب).

صفور.

[صُ] (ع مص) خالی شدن خنور. (منتهی الارب).

صفور.

[صَ] (اِخ) دختر کاهن مدیانی بود که در ازدواج موسی درآمد و برای وی دو پسر تولید کرد. (حزقیال 2:21و22) (قاموس کتاب مقدس). رجوع به صفورا شود.

صفور.

[صَ] (اِخ) پدر بالاق شهریار موآب بود. (سفر اعداد 22:2 و4 و10 و16 و 23:18) (صحیفهء یوشع 24:9) (سفر داوران 1) (قاموس کتاب مقدس).

صفور.

[صَ] (اِخ) قریه ای است در سواد یمامه که در آن نخلها است که آن را کبدات نامند و آن نیکوترین ثمر دنیا است. (معجم البلدان).

صفورا.

[صَ] (اِخ) دختر حضرت شعیب و زوجهء حضرت موسی است که در مقابل هشت سال شبانی شعیب با ازدواج با او نایل شد. (قاموس الاعلام ترکی). و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج1 ص84 و رجوع به تفاسیر شود :
موسی از بهر صفورا کند آتش خواهی
وآن شبانیش هم از بهر صفورا بینند.خاقانی.
در هوای عشق آن نور رشاد
خود صفورا هر دو دیده باز داد.مولوی.
رجوع به صفور شود.

صفورة.

[صَ رَ] (اِخ) رجوع به صفورا شود.

صفوریا.

[صَ] (اِخ) رجوع به صفورا شود.

صفوریة.

[صُ ری یَ] (ع اِ) نوعی گیاه است. (منتهی الارب).

صفوریه.

[صَفْ فو ری یَ] (اِخ) نام قریهء بزرگی است در قضای ناصره از سنجاق عکا تابع ولایت بیروت از فلسطین. در 5000گزی شمال غربی ناصره و 12000گزی جنوب شرقی عکا واقع است. (از قاموس الاعلام ترکی). شهری است از نواحی اردن به شام قرب طبریه. (معجم البلدان).

صفوف.

[صَ] (ع ص) ناقة صفوف؛ ناقه ای که چند قدح شیر دهد از یک دوشیدن یعنی از کثرت شیر صف اقداح می بندد یا به هر دو دست خود صف می بندد بوقت دوشیدن. (منتهی الارب). آن اشتر که دستها بهم باز نهد در حال دوشیدن. (مهذب الاسماء).

صفوف.

[صُ] (ع اِ) جِ صف. رجوع به صف شود.

صفوق.

[صَ] (ع ص، اِ) کوه بلند صعب. المرتقی. (منتهی الارب). || کمان نرم. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || سنگ تابان بلند. (منتهی الارب). الصخرة الملساء المرتفعة. (اقرب الموارد). || ناقه که بچهء ناتمام انداخته باشد و آن را بر بچهء اول مهربان گردانند تا شیر دهد. (منتهی الارب). بدین معنی در تاج العروس، اقرب الموارد، قطر المحیط دیده نشد و ظاهراً خلطی در لغت رخ داده است.

صفون.

[صُ] (ع مص) بر سه پای استاده شدن اسپ و سر سم چهارم را بر زمین نهادن. (منتهی الارب). بر سه پای ایستادن اسب و بر کنارهء سم چهارم. (ترجمان علامهء جرجانی). قدم بهم باز نهادن و بر سه پای ایستادن اسب و بر کنارهء سم چهارم. (تاج المصادر بیهقی). || صف بستن مرد به هر دو پای خویش. (منتهی الارب). || زدن کسی را بر زمین. (منتهی الارب).

صفوة.

[صَ / صُ / صِ وَ] (ع اِ) خالص و برگزیدهء چیزی. (منتهی الارب) (بحر الجواهر). برگزیده و آنچه صاف باشد از تیرگی و غش. (غیاث اللغات). خالص. (مهذب الاسماء). || (اِمص) برگزیدگی. (غیاث اللغات). بی آمیغی. پاکی. ویژگی. نابی. بی غشی. خلاف کدورت. || (مص) خلاصه کردن. (غیاث اللغات). || صاف شدن. (غیاث اللغات). صافی شدن. (دهار).

صفوة.

[صَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاولایت، بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه. در 4000 گزی شمال تربت حیدریه و 2000گزی شمال شوسهء عمومی تربت به باخرز. جلگه. معتدل. سکنه 196 تن. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، بنشن، تریاک. شغل اهالی زراعت، گله داری. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صفوة الدین.

[صَ وَ تُدْ دی] (اِخ) رجوع به پادشاه خاتون شود.

صفوة الله.

[صَ وَ تُلْ لاه] (اِخ) لقب حضرت آدم.

صفوة الله.

[صَ وَ تُلْ لاه] (اِخ) پیغمبر اسلام.

صفوی.

[صَ فَ وی ی] (ص نسبی)منسوب به شیخ صفی الدین اردبیلی. کسی که نسب وی به شیخ صفی می رسد. رجوع به صفی الدین اردبیلی و صفویه شود.

صفویان.

[صَ فَ] (اِخ) جمع صفوی. رجوع به صفویه شود.

صفویه.

[صَ فَ وی یَ] (اِخ) سلسله ای از پادشاهان ایران که از 907 تا 1135 ه . ق. در ایران سلطنت داشتند و در این تاریخ از افغانیان شکست خوردند و پادشاهی آنان منقرض شد. بازماندگان این خاندان چند سالی دیگر هم در بعضی ولایات مخصوصاً مازندران مختصر قدرتی داشتند ولی از سال 1148 یعنی سال جلوس نادرشاه دست این خاندان بکلی از کار حکمرانی کوتاه گردید. (از ترجمهء تاریخ طبقات سلاطین اسلام صص 228-230). سلاطین این سلسله و سال شروع سلطنت هر یک به شرح زیر است:
شاه اسماعیل اول 907ه . ق.
شاه طهماسب اول 930ه . ق.
شاه اسماعیل ثانی 984ه . ق.
محمد خدابنده 985ه . ق.
شاه عباس اول 985ه . ق.
شاه صفی 038ه . ق.1
شاه عباس ثانی 052ه . ق.1
شاه سلیمان 077ه . ق.1
شاه سلطان حسین 1105-1135ه . ق.
رجوع به هر یک از این اسامی شود.
ادوارد برون نویسد: ظهور سلسلهء صفویه در ایران نه تنها برای این کشور و همسایگان او بلکه برای اروپا نیز واقعهء تاریخی مهمی بشمار میرود. ظهور صفویه علاوه بر آنکه موجب استقرار ملیت ایران و برقراری شاهنشاهی این کشور گشت، سبب شد که این مملکت در مجمع ملل وارد شود و منشأ روابط سیاسی گردد که هنوز هم تا درجهء مهمی پایدار است. غلبهء عرب در اواسط قرن هفتم میلادی سلطنت ساسانیان را برانداخت و تا نیمهء قرن هفتم هجری که خلافت عربی بدست لشکر مغول نابود شد، این کشور را ولایتی از ولایات خلیفه ساخت. درست است که پیش و پس از این واقعه سلسله های مستقل یا نیمه مستقل در ایران پادشاهی داشته اند ولی آنها نیز اکثر از نژاد ترک یا تاتار بوده اند چون غزنویان و سلجوقیان و خوارزمشاهیان و خاندان چنگیز و تیمور و اگر سلسلهء ایرانی الاصلی مانند آل بویه وجود داشته است، فقط بر قسمتی از کشور قدیم ایران فرمانروائی داشته اند. صفویه خاندانی بودند که ایران را بار دیگر ملتی قائم بذات، متحد، توانا و واجب الاحترام کردند و مرزهای این کشور را بحدود امپراتوری ساسانی رسانیدند. (در سلطنت شاه عباس اول) (از تاریخ ادبیات برون ترجمهء رشید یاسمی ص1).
نسب صفویه: نژاد صفویه به شیخ صفی الدین می پیوندد و او یکی از مشایخ معروف بزرگ صوفیه است. شیخ بنقل عالم آرای عباسی در صبح دوشنبهء 12 محرم سال 735 ه . ق. در گیلان به سن هشتادوپنج سالگی درگذشت. مشهور آن است که صفویه خاندانی هاشمی هستند و نسب آنان به پیغمبر اسلام می پیوندد. برون در تاریخ ادبیات نویسد: این شخص (شیخ صفی) مدعی بود که به بیست پشت به امام هفتم موسی کاظم میرسد. (تاریخ ادبیات برون ترجمهء رشید یاسمی ص14). مؤلف حبیب السیر آرد: نسب اشرف شاه دین پناه (شاه اسماعیل) به پنج واسطه بحضرت ولایت منقبت امامت مرتبت واقف اسرار ازلی شیخ صفی الحق و الحقیقة و الدین ابی الفتح اسحاق الاردبیلی قدس الله سره العزیز میرسد و نسب آن حضرت به امام هفتم هادی اعالی و اعاظم موسی الکاظم ملحق میشود بر این موجب که ابوالمظفر شاه اسماعیل بن سلطان حیدربن سلطان جنیدبن شیخ ابراهیم بن خواجه علی بن شیخ صدرالدین موسی بن قدوهء اولیاء آفاق شیخ صفی الدین اسحاق بن شیخ امین الدین جبرئیل بن شیخ صالح قطب الدین بن صلاح الدین رشیدبن محمد الحافظ لکلام اللهبن عوض الخواص بن فیروزشاه زرین کلاه بن محمد بن شرفشاه بن محمد بن حسین بن محمد بن ابراهیم بن جعفربن محمد بن اسماعیل بن محمد بن احمد الاعرابی بن ابومحمد القاسم بن ابی القاسم حمزة امام الهمام موسی الکاظم علیه السلام. (حبیب السیر چ خیام ج4 صص 409-410). برون در تاریخ ادبیات آرد: بنقل الیعقوبی مورخ معروف امام موسی کاظم غیر از علی الرضا که پس از وی به امامت رسید فرزند دیگری موسوم به حمزه داشته است اما دوازده تن دیگر که در سلسلهء نسب شیخ صفی مذکور شده (و پنج تن آنها محمد بدون هیچ امتیازی و تعینی بوده اند) مبهم تر و گمنام تر از آنند که بتوان هویت آنها را معلوم کرد. قدیمترین جد صفویه که دارای لقب و سمتی بوده فیروزشاه زرین کلاه است که بنابر قول صاحب سلسلة النسب حسب الاشارهء پسر ابراهیم ادهم که میگوید پادشاه ایران بوده است، حکومت ولایت اردبیل و توابع آن بر وی مقرر گردید. و از این وقت شهر مزبور منشأ بزرگان صفویه و مسکن آن دودمان شده است. اما ابراهیم ادهم هر چند معروف است که از نژاد پادشاهان بوده و از تاج و تخت گذشته و بجمع درویشان درآمده و از اقطاب و اولیاءالله است و وفات او را در شام به سال 780 م. دانسته اند ولی در هیچ تاریخی دیده نمیشود که از اخلاف او کسی بسلطنت ایران یا جای دیگر رسیده باشد. فیروزشاه پس از زندگانی و کامرانی در رنگین گیلان بدرود حیات گفت. از پسر و جانشین وی عوض الخواص چیزی مذکور نیست جز اینکه در اسفرنجان از توابع اردبیل می زیسته و همان جا رحلت کرده است. پسر وی محمد که قرآن را از برداشت بحافظ ملقب شد. گویند جن او را در هشت سالگی درربوده و هفت سال او را در میانهء خود پرورش داده اند و قرآن را به مساعدت آنها حفظ نموده است. دو تن دیگر که پس از حافظ رئیس خانواده شدند صلاح الدین رشید و قطب الدین احمد ظاهراً در دیه گلخوران بزراعت مشغول بوده اند تا اینکه هجوم وحشیانهء گرجیان شخص اخیرالذکر را مجبور کرد با خانواده و پسر یکماههء خود امین الدین جبرئیل به اردبیل بگریزد. در آن مکان هم از تعرض مصون نماندند و گرجیان آنها را تعاقب کردند. فراریان در خانه در زیرزمین پنهان گشتند. جوانی از خویشان او خود را به دم شمشیر مهاجمین داده و کندوی بزرگی بمدخل خانهء زیرزمینی افکند و خود درجهء شهادت یافت. قطب الدین نیز بسختی از گردن مجروح شد و بزحمتی از مرگ رهائی یافت. نوهء وی شیخ صفی که در زمان حیات او متولد شده بود بعدها گفت که چون جدش او را بدوش کشید چهار انگشت کوچک خود را در قرحهء جراحت فرو مینمود. جانشین قطب الدین پسر وی امین الدین و متورع و از مریدان خواجه کمال الدین عربشاه بود. بزراعت رغبت تمام داشت و زنی دولتی نام تزویج کرد و فرزندی برای او زاد که او را صفی الدین نام نهادند. با این شخص دودمان صفویه از تاریکی و گمنامی نسبی خارج شده بشهرت تمام رسید. مؤلف سلسلة النسب بتعیین سال ولادت اکتفا نکرده بطریق ذیل میلاد او را معین مینماید. در آن وقت شیخ شمس الدین تبریزی پنج سال بود که از دنیا رحلت کرده بود و همچنین دوازده سال شیخ محی الدین اعرابی و سی و دو سال شیخ نجم الدین کبری و در وقت رحلت مولای رومی رحمة الله علیه حضرت شیخ بیست و دوساله بود و در زمان رحلت شیخ سعدی شیرازی چهل و یک ساله و در تسلط هلاکوخان بر ایران پنجساله بود... با امیر عبدالله شیرازی و شیخ نجیب الدین بزغوش و علاءالدولهء سمنانی و شیخ محمود شبستری و با شیخ محمد گججی تبریزی معاصر بودند... و پیش از حضرت شیخ سه پسر بود و یک دختر و بعد از شیخ دو پسر دیگر شد... شیخ قدس سره شش ساله بود که پدرش امین الدین جبرائیل برحمت حق تعالی رسید». (تاریخ ادبیات برون ترجمهء رشید یاسمی صص 27 - 29).
لیکن بعضی در این سلسلهء نسب و بلکه در سیادت این خاندان تردید کرده اند. از آن جمله سید احمد کسروی در مجلهء آینده مجلد دوم شماره مسلسل 17 صص 356-357 چنین آرد: نگارندهء این مقاله تا یک سال پیش هرگز خیال نکرده بودم که سیادت پادشاهان صفوی و انتساب ایشان به امام موسی (ع) بی اساس باشد و تا آنجا که اطلاع دارم هیچ کسی تاکنون چنین تصوری نکرده نه از مؤلفان ایران و نه از شرقشناسان فرنگ، و ظاهراً جهتی برای این تصور نبود زیرا دودمان صفویه از دویست سال پیش از آنکه سلطنت و پادشاهی یابند از معروفترین خاندانهای ایران بوده اند. شجرهء نسب ایشان هم که شیخ صفی الدین نیای بزرگ آن خاندان را تا بیست پشت فاصله به امام موسی (ع) میرساند مضبوط و در بسیاری از کتابهای تاریخ منقول است. بلکه اسکندربیک مؤلف عالم آرا «اتفاق جمهور علمای انساب» را بر صحت آن نسبت ادعا میکند، و میرابوالفتح مؤلف صفوة الصفا میگوید: «در کتب معتبر انساب سمت تقریر و تحریر یافته» است. آیا با این حال جای تردیدی در صحت سیادت آن خاندان باقی بود؟ لکن با همهء این حال پارسال هنگامی که نگارنده بتألیف رسالهء «زبان باستان آذربایگان» مشغول بودم و شرح زندگانی شیخ صفی الدین را بمناسبت دوبیتی هائی که بزبان آذری سروده می جستم ناگهان به این حقیقت شگفت برخوردم که شیخ صفی الدین در زمان خود «سید» نبوده، یعنی نه خویشتن ادعای سیادت داشته نه دیگران او را به سیادت می شناخته اند و پدران او از بومیان قدیم آذربایجان بوده جز نژاد آریائی نداشته اند. و پس از مرگ شیخ صفی بوده که جانشینان او بداعیهء سیادت برخاسته با خواب مریدان چنین نسبی برای خود درست کرده اند، و شجرهء سیادت ایشان که در کتابها آورده اند، مجعول و بی اساس است و تقریر و تحریر آن نسب «در کتب معتبرهء انساب» یا «اتفاق جمهور علمای انساب» بر صحت آن که میرابوالفتح و اسکندربیک گفته اند جز دروغ نمی باشد! بسی عجیب است که از شیخ صفی الدین تا شاه اسماعیل که دویست سال زمان و پنج پشت پدر فاصله بوده سه تبدیل مهم در احوال و شئون خاندان ایشان روی میدهد:
1- شیخ صفی سید نبوده، فرزندانش ادعای سیادت کرده پیش می برند. 2- شیخ صفی شافعی بود، فرزندانش مذهب شیعه را پذیرفته با نهایت تعصب به ترویج و نشر آن مذهب میکوشند. 3- شیخ صفی جز زبان فارسی و آذری نداشت فرزندانش ترکی را زبان خاندانی بلکه زبان سلطنتی و درباری میگفتند. از کشف این حقایق بویژه از قضیهء سیادت حیرت به من غلبه نموده تا دیری باور کردن نمی توانستم زیرا خاندانی بدان شهرت و معروفی چگونه توانسته اند به ادعا نسب سیادت برای خود درست کنند و حادثه ای به این شگفتی چگونه از زبانها افتاده و از یادها محو شده که در کتابها ننوشته اند؟ حتی از دشمنان آن خاندان اعتراض صریحی بر سیادت ایشان نشده است. لیکن دلائل واضحه که بدست آمده بود بالاخره مرا از حیرت درآورد و در رسالهء آذری اشاره به این مطالب کرده و چون از موضوع شرح خارج بود فرصت شرح دلائل نداشتم ولی چون خاندان صفوی در تاریخ ایران امروزی دارای همه گونه اهمیت اند و هرگونه کشف و تحقیق دربارهء آن خاندان درخور توجه و اقبال میباشد، بویژه در موضوع نژاد و تبار، زیرا صرفهء تاریخ ایران در آن است که با دلائل و براهین محرز گردد که شاه اسماعیل و شاه عباس از بومیان کهن این آب و خاک بوده جز تبار و نژاد کورش و داریوش نداشته اند، این است که در این مقاله «نژاد تبار صفویه» را موضوع قرار داده کشف و تحقیق خود را بمعرض مطالعهء عموم می آورم و دلائل قضیه را تا حدی که مناسب گنجایش صفحات مجله باشد شرح خواهم کرد.
شجرهء نسب صفویه: قدیمترین کتابی که شجرهء سیادت صفویه را در ایران توان یافت، «صفوة الصفا» تألیف ابن بزاز اردبیلی است و صورت آن در غالب(1) نسخه های کتاب مزبور از این قرار است: شیخ صفی الدین اسحاق بن الشیخ امین الدین جبرائیل الصالح بن قطب الدین احمدبن صلاح الدین رشیدبن محمدالحافظ بن عوض بن فیروزشاه زرین کلاه بن محمد بن شرفشاه بن محمد بن حسن بن محمد بن ابراهیم بن جعفربن محمد بن اسماعیل بن محمد بن احمداعرابی بن ابی محمد القاسم ابی القاسم حمزة بن موسی الکاظم (ع). مؤلفان دیگر نیز از قبیل خواندمیر در حبیب السیر و میریحیی قزوینی در لب التواریخ و میرابوالفتح در صفوة الصفا و اسکندربیک در عالم آرا و شیخ حسین گیلانی در سلسلة النسب صفویه همین شجرهء نسب را از کتاب ابن بزاز با اختلاف جزئی که ظاهراً ناشی از تصرف ناسخین است نقل کرده اند. بلکه اسکندربیک و میرابوالفتح گفته اند که نسب مذکور در کتب معتبرهء انساب ضبط شده و جمهور علمای فن بر صحت آن اتفاق دارند، لکن بموجب دلائلی که خواهیم دید نسب شیخ صفی الدین به این صورت ساخته و بی اساس است و بنظر نگارنده شجرهء مذکوره را به سه قسمت باید ساخت. قسمت نخستین از شیخ صفی تا فیروزشاه، در این قسمت گفتگوئی نیست و ظاهراً مسلم است که فیروزشاه پدر هفتم شیخ بود. قسمت دوم از اسماعیل بن محمد تا امام موسی، این قسمت نیز با مختصر تصحیحی(2) مسلم است و در کتب انساب توان یافت. قسمت سیم که فاصلهء میان این دو قسمت و حاوی هفت نام (از محمد بن شرفشاه تا محمد بن اسماعیل) میباشد، بکلی مشکوک فیه است و با همهء جستجوئی که کرده ایم مکشوف نشده که راستی کسانی با آن نامها وجود داشته یا جزء اسامی خیالی میباشند. ولی به هر حال بر ما یقین است که میانهء پدران شیخ صفی و فرزندان امام موسی پیوند و اتصالی نبوده و شجرهء نسب مزبور مجهول و دروغ است چنانکه همین مطلب را روشن خواهم ساخت. ولی چون کتاب ابن بزاز قدیمترین کتابی است که نسب سیادت صفویه را نوشته و دیگران از آنجا نقل کرده اند و همچنان قسمتی از دلائل ما بر عدم صحت سیادت آن خاندان حکایاتی است که از خود همان کتاب خواهم آورد این است که مقدمةً شرحی دربارهء کتاب مزبور و مؤلفش نگاشته سپس به اصل مطلب خواهم برگشت.
ابن بزاز و کتابش: درویش توکلی پسر اسماعیل معروف به ابن بزاز از مردم اردبیل و از مریدان شیخ صدرالدین پسر شیخ صفی الدین بوده و کتابی بنام صفوة الصفا در بیان احوال و کرامات و مقامات شیخ تألیف نموده. این کتاب که در سال 1328 در بمبئی بچاپ رسیده و نسخه های خطی آنهم کمیاب نمی باشد، قدیمترین کتابی است که اخبار شیخ صفی و پدرانش را حاوی میباشد. ولی متأسفانه آن کتاب چنانکه بوده بما نرسیده و در نسخه هائی که در دست است، مریدان خاندان صفوی همه گونه تصرف کرده اند. این قضیه شرح مفصلی دارد و اجمال مطلب آنکه چون اخلاف شیخ صفی از یک سوی به ادعای سیادت برخاسته و از سوی دیگر از سنی گری بمذهب شیعه گرائیده اند مریدان آن خاندان هر عبارت و حکایتی در کتاب ابن بزاز که دلالت بر عدم سیادت و تشیع شیخ صفی داشته تغییر داده یا از کتاب برداشته اند و حکایات و عباراتی موافق میل و نظر خود افزوده اند. مثلاً در فصل دوم باب هشتم آن کتاب که مذهب شیخ صفی را نوشته در نسخه های قدیمتری که نادراً یافت میشود(3)، عبارت از این قرار است: «سؤال کردند از شیخ قدس سره که چه مذهب داری؟ فرمود مذهب خیار صحابه و در مذاهب هر چه اشد و احوط بود آن را خیار میکرد و بدقایق اقاویل و وجوه که در مذاهب است کار میکرد تا بحدی که روزی دست مبارکش بدختر طفل خود باز افتاد وضو بساخت. دیگر مس میان ناف و زانوی خود ناقض وضو دانستی و هر چه در یک مذهب حرام بودی همچون گوشت اسب حرام دانستی و از آن اجتناب نمودی». این مطلب محرز است که شیخ صفی و مریدان او مذهب شافعی داشتند چنانکه حمدالله مستوفی در نزهة القلوب تصریح کرده و نقض وضو با لمس زنان و نظر بنامحرم از احکام مذهب شافعی است، منتها بنا بگفتهء ابن بزاز شیخ به احتیاطات مذاهب دیگر اهل سنت هم عمل میکرده لکن در نسخهء چاپی و غالب نسخه های خطی عبارت فوق الذکر را بکلی برداشته بجای آن نوشته اند: «مذهب و مشرب حق حقیق جعفری علیه الصلوة والسلام را داشت طابق النعل مطابق و موافق فرمایش آن حضرت قدم برمیداشت و میگذاشت اما بمدلول التقیة دینی و دین آبائی در تقیه نمودن و بمصداق استر ذهبک و ذهابک و مذهبک کتمان مذهب خود نمودن مبالغهء تمام داشت». این یک نمونه و مثالی است از تصرفاتی که مریدان صفویه در کتاب ابن بزاز بکار برده اند. از اینجا اندازهء صحت و اعتبار کتاب مزبور بدست می آید و معلوم است که هرگونه حکایت و عبارتی هم که دلالت بر سیادت آن خانواده داشته باشد محل اطمینان نیست. از جمله شجرهء سیادت شیخ صفی که مأخذ نخستین آن کتاب ابن بزاز است و دیگران از آن کتاب نقل کرده اند چنانچه دلیلی هم بر عدم صحت آن نداشتیم درخور وثوق و اطمینان نبود چه رسد به آنکه با دلائلی محرز است که شجرهء مذکوره را ساخته در کتاب ابن بزاز افزوده اند و از جملهء دلائل سه فقره حکایت است از خود همان کتاب که دلالت صریحه بر آنچه گفتیم دارد. چنانکه یکایک آنها را از نظر خوانندگان میگذرانیم. سه حکایت از کتاب ابن بزاز، در نسخه های کنونی صفوة الصفا فصل اول باب اول با ذکر «شجرهء سیادت» شیخ صفی افتتاح یافته متعاقب آن سه حکایت ذیل نقل میشود:
حکایت نخستین: سلطان المشایخ فی العالمین شیخ صدرالدین ادام الله برکته فرمود که شیخ قدس سره فرمود که در نسب ما سیادت هست لیک سؤال نکردم که علوی یا شریف و همچنان مشتبه ماند.
فهم من بین اصناف الانام
کرام من کرام من کرام.
خوانندگان دقت در این حکایت بکنند. شیخ صدرالدین از پدر خود شنیده که میگفت در نسب ما سیادت است و میگوید که نپرسیدم علوی یا شریف، و همچنان مشتبه ماند. در آذربایجان اکنون کسانی را که مادرشان «سیده» بوده شریف مینامند گویا مقصود شیخ صدرالدین نیز از «شریف» همان معنی است یعنی نمیدانسته که سیادتی که پدرش گفته بود از جانب پدری داشته اند یا از جانب مادری! پس واضح است که شیخ صفی و شیخ صدرالدین در زمان خود سید نبودند وگرنه این گفتگو چه معنی داشت؟ نکتهء دیگر آنکه این حکایت و آن شجرهء نسب چه صورتی با هم دارند! آیا نباید گفت که آن شجره را ساخته و بر کتاب ابن بزاز الحاق کرده اند؟
حکایت دوم: «سیدهاشم بن سیدحسن المکی بحضور افاضل و اعاظم تبریز گفت که شیخ قدس سره فرمود من سیدم و آن چنان بود که نوبتی بحضور شیخ به تبریز رفتم توقیر و اعزاز من تمام فرمود و من در سن عنفوان شباب بودم. پس شخصی سفیدریش درآمد شیخ چندان تعظیم وی نفرمود. سؤال کردند که شیخ این جوان را اعزاز بمبالغه کرد و این شخص را نکرد شیخ فرمود این جوان هم مهمان است و هم خویش من، من سرپیش شیخ بردم که شیخ سید است و علوی؟ فرمود بلی، نپرسیدم که حسنی یا حسینی. شعر:
نپرسیدم ز حال فرع این اصل
که از طوبی است یا از سدره این اصل.
چون این حال بحضور اعاظم تبریز بفرمود و در این تفکر بودم که چرا از شیخ نسب حسنی و حسینی نپرسیدم تا اتفاق چهل روز مرض اطلاق شکم بر من مستولی شد و هیچ معالجه مفید نمی آمد، بعد از چهل روز شیخ را قدس سره در خواب دیدم که بیامد و انگشت مبارک بر موضع وجع بر ناف من نهاد حالی شفا یافتم. شعر:
ناتوانان جهان بشتابید
نوشداروی دل و جان اینجاست
هر که را جان و دلی هست سقیم
گو بیائید که درمان اینجاست.
و هم در این حال بمن گفت چرا بفرزند من صدرالدین نگفتی که حسینی ام، و این اشتباه نیز از دل من زایل شد. شعر:
فلاح الحال کالاصباح صدقاً
برفع الاشتباه و قال حقاً».
این حکایت هم درخور دقت است، اولاً سیادت شیخ صفی حادثهء عجیبی و به اصطلاح این زمان «خبر تازه بود» که سید هاشم بحضور اعاظم تبریز نقل میکرده! ثانیاً بر فرض ثبوت سیادت معلوم نبوده که حسنی اند یا حسینی و کسی نبود که این تردید را رفع کند حتی شیخ صدرالدین هم اطلاعی نداشته، آیا با وجود آن شجرهء نسب این تردید چه معنی داشته است؟
حکایت سیم: «سید زین الدین گفت نوبتی فرزند شیخ قدس سره خواجه محیی الدین پیش والدهء کریمه خود رفت و گفت از برای خویشان من سفره می باید والده گفت خویشان تو کدامند. گفت سید زین الدین و جماعت سادات که آمده اند. گفت ایشان سیدند چگونه قوم تو باشند؟ شیخ قدس سره شنید، فرمود راست میگوید ایشان خویش مااند و ما را نسب سیادت هست.
ملت عالی نسب داریم ما
نسبت فخر عرب داریم ما.
از این حکایت هم واضح است که حتی زن شیخ صفی او را سید نشناخته از ادعای سیادت پسرش تعجب می نموده است باید گفت: «اهل البیت ادری بما فیه». (تا اینجا از مجلهء آینده نقل شد. و چون بعداً مرحوم کسروی رساله ای بنام «شیخ صفی و تبارش» تألیف کرده که مشروح تر از مقالهء مذکور است، دنبالهء تحقیق وی را از رسالهء مزبور نقل می کنیم). آن گفتهء شیخ «ما را نسب سیادت هست» دلیل دیگر است که آن هنگام کسی شیخ را به سیدی نمی شناخته است. این سه حکایت گذشته از آنکه دروغ بودن سیادت شیخ صفی را روشن میگرداند تاریخچه ای نیز از پیدایش دعوی سیادت و از چگونگی آن بدست میدهد. شیخ صدرالدین پسر شیخ صفی با اینکه کرسی پیشوایی را از پدر به ارث برده و از خوشیهای آن نیک برخوردار می بود بهوس می افتد که از تبار سیادت و از برگزیدگی که سیدان میان مردم میداشته اند همچنان بهره یابد. لیکن دعوی چنین تباری بیکبار، آسان نمی بوده و با همه سخن شنوی که پیروان از صدرالدین میداشته اند چنین دعویی بیکبار پیش نمیرفته. می بایست نهالی کارد و آن را بپروراند و کم کم درختی گرداند این است که روزی در میان سخن که گویا گفتگو از تبارشان میرفته چنین گفته: «شیخ قدس سره فرمود در نسب ما سیادت هست ولی سؤال نکردم که علوی یا شریف، هم چنان مشتبه ماند». این دعوی تا به این اندازه شگفتی نمی داشته و پیروان که بگفتهء پیر گمان دروغ نبردندی این را به آسانی پذیرفته اند بلکه یکی از ایشان (سید عزالدین) بیاوری صدرالدین برخاسته و چنین گفته که او نیز از شیخ شنیده که می گفته: «ما را نسب سیادت هست». بدین سان نهالی که صدرالدین میخواست کاشته شده و در دلهای پیروان جایی برای تبار سیادت آن خاندان (علوی یا شریف) باز گردیده. پس از زمانی یکی از پیروان که در آغاز جوانی زمان شیخ صفی را دریافته و با او بسفر تبریز رفته و اکنون پیر «جهان دیده»ای می بود خشنودی و خرسندی صدرالدین را جسته و داستانی گفته که در سفری که بهمراهی شیخ بسفر تبریز رفته بوده از او پرسیده: «آیا شیخ سید است و علوی» شیخ فرموده «بلی» ولی نپرسیده: «آیا حسنی یا حسینی». ولی می بایست دانسته شود که حسنی یا حسینی، این گره را نیز همان پیر جهاندیده گشاده و بار دیگر داستانی گفته که چون بیمار می بوده در خواب شیخ را دیده که بدرد او درمان کرده و آنگاه چنین گفته: «چرا بفرزند من صدرالدین نگفتی که حسینی ام» با این داستان باز نهال شاخی دوانیده و پیشرفت دیگری در راه آرزو رخ داده. تا اینجا در زمان صدرالدین انجام گرفته. پس از آن دانسته نیست در چه زمانی و از چه راهی شناخته شده که اینها «موسوی»اند و نامهای پدران شیخ تا موسی الکاظم یکایک دانسته گردیده و بدین سان نهال سیادت درخت برومندی شده و کم کم کار تناوری و ریشه دوانی آن بجائی رسیده که بگفتهء اسکندربیک و میرابوالفتح «جمهور علمای انساب» درباره اش یک سخن گردیده اند و این تبار «در کتب معتبرهء انساب سمت تحریر و تقریر» یافته است. آنچه ما گمان می بریم در زمینهء رسانیدن تبار به موسی الکاظم نام شیخ صدرالدین که موسی بوده گره گشائی کرده، چگونگی آنکه شیخ صدرالدین را در نوشته ها «صدرالدین الصفوی» می نوشته اند و سپس که او مرده و پسرش خواجه علی جانشین گردیده این را «علی الموسوی الصفوی» نوشته اند(4) پیداست که از «موسی» فرزند موسی صدرالدین می بوده (چنانکه خواستشان از «صفوی» فرزندی شیخ صفی می بوده) لیکن برخی از پیروان دانسته و یا نادانسته از آن فرزندی موسی الکاظم را خواسته اند و کم کم این را در میان مردم پراکنده و در دلها جا داده اند چون در آن زمانها بیشتری از خانواده های سیدی «شجرهء نسب» (یا تبارنامه) داشتندی که پدران خود را تا به یکی از امامان به نام شمردندی، کسانی از پیروان صفویان نخواسته اند آن خاندان بی تبارنامه باشد و آن «شجرهء نسب» را که در پیش آورده ایم ساخته به کتاب ابن بزاز افزوده اند و گویا این در همان زمان خواجه علی یا در زمان پسرش شیخ ابراهیم رخ داده است. شگفت تر اینکه با همهء دستبردهائی که در کتاب ابن بزاز رخ داده، این سه حکایت در همهء نسخه های کهنی که دیده شده هست. در حالی که این سه حکایت، چنانکه نوشتیم ساخته بودن تبار سیدی را به آشکار می آورد. پیداست که اینها را هنگامی ساخته و در کتاب جای داده اند که داستان سیادت تازه آغاز می یافته و با همین حکایتها بوده که به آن پیشرفت داده اند. ولی پس از آنکه داستان پیش رفته و سیادت خانوداهء صفوی از بیگمان ترین چیزها گردیده دیگر نیازی به این حکایتها نمانده بود و بلکه این زمان زیان از سوی آنها پدید می آمده پس می بایسته اینها را از آن کتاب دور گردانند، ولی همانا درنیافته اند و نفهمیده اند. شگفت تر از همه کار میرابوالفتح است. چه او این حکایتها را بازگزارده و تنها کاری که انجام داده این بوده که حکایتهای یکم و دوم را بهم درآمیزد و سه تا را دو تا گرداند، با آنکه تا زمان شاه طهماسب داستان سیادت پیش رفته و چندان استوار گردیده بوده که چنانکه خواهیم آورد دشمنان آن خانواده نیز در این باره سخنی نمی یارسته اند و با این حال آن حکایتها پاک فزونی می بوده. درخور گفتگوست که آیا شیخ صفی خود سخنی دربارهء سیادت بزبان آورده بود و یا این حکایتها از ریشه دروغ است. آنچه ما میدانیم اگر شیخ صفی در این باره سخنی گفتی در میانهء پیروان پراکنده شدی و شنوندگان آن تنها پسرش صدرالدین و دو تن از پیروان نبودندی. آنگاه داستان در همان زمان شیخ پیش رفته بشصت سال دیرتر واگذار نشدی. از اینها گذشته از سرتاپای آن سه حکایت ساختگی می بارد. بلکه می باید گفت این سه حکایت در خود کتاب ابن بزاز نمی بوده. اینها گذشته از آنکه دروغ است به کتاب ابن بزاز نیز افزوده گردیده. دلیل این سخن دو چیز است: یکی آنکه برخی شعرها که در میان حکایتها یا در پایان آنها به عربی یا فارسی آورده شده بسیار بد است(5). و بشعرهایی که ابن بزاز در میان یا در پایان دیگر حکایتها آورده و پیداست که بیشترش از خود اوست، مانندگی نمی دارد. دوم چنانکه سپس خواهیم آورد از جمله های کتاب ابن بزاز پیداست که او شیخ صفی را از فرزندان ابراهیم ادهم می پنداشته و بداستان سیادت پروایی نمیداشته است. پس از اینجا نکتهء دیگری روشن میگردد و آن اینکه هوس سیادت که از صدرالدین سر زده پس از پایان یافتن کتاب ابن بزاز، و دیرتر از سالهای 759 و 760 بوده و چون صدرالدین زندگانی درازی داشته و پس از پایان کتاب ابن بزاز سی و چند سال دیگر (تا سال 796) زنده می بوده این سخن دوری نمی دارد. پس می توان گفت دعوی سیدی از نیمه های زندگانی صدرالدین آغاز یافته و این سه حکایت را در همان زمان به کتاب ابن بزاز افزوده اند. اما «شجرهء نسب» که ما آن را در همهء نسخه های کهن می یابیم بیگمان پس از زمان صدرالدین ساخته شده، و چنانکه گفتیم ما آن را پدیدآمده ای در زمان خواجه علی یا پسرش شیخ ابراهیم می شماریم. روی هم رفته پیداست که داستان سیادت کم کم پیش رفته و در سایهء گذشت زمان در دلها جا گرفته. آنچه از کتابهای تاریخی برمی آید تا زمان شیخ جنید و شیخ حیدر هنوز این تبار در بیرون از میان پیروان شناخته نمی بود(6). و کسی از تاریخ نویسان آن زمان (که از جنید و حیدر سخن رانده اند) نامی از سید بودن یا نبودن ایشان نبرده اند. می باید گفت داستان سیادت با همهء پیشرفتش، شیخهای صفوی به خودنمایی با آن نمی پرداخته اند و تنها به شناخته بودن آن در میان پیروان بس می کرده اند (چنانکه ما همین را از شاه اسماعیل نیز میشناسیم و در جای خود خواهیم آورد).
چیزی که این گفتار را روشن میگرداند آن است که به نوشتهء اسکندربیک شیخ حیدر «طاقیهء ترکمانی» بسرمیگذارده است و سپس خوابی دیده که «منهیان عالم غیب او را مأمور گردانیدند که تاج دوازده ترک که علامت اثناعشریت است ترتیب داده تارک اتباع خود را با آن افسر بیاراید». از این نوشته پیداست که شیخهای صفوی و خویشان ایشان هنوز تا زمان شیخ حیدر جدایی در رخت و کلاه با دیگران نمیداشته اند و نشانهء سیادتی بخود نمی بسته اند. میتوان گفت که این دشواری در کار آنان می بوده. زیرا از یک سو سیادت در میان پیروان شناخته گردیده و از سوی دیگر باک از زبان مردم داشته به بستن نشانهء سیادتی در رخت و کلاه دلیری نمی نموده اند. نیز می توان گفت که آن خواب شیخ حیدر و یکرنگ گردانیدن کلاه خود و پیروان جز برای رهایی از این دشواری نمی بوده اینها همه گمانهایی است که توان برد و خدا میداند که راستیها چه می بوده.
دلیلهای دیگر: از آنچه تا اینجا گفتیم داستان سیادت صفویان روشن شد. ولی چون برخی دلیلهای دیگری هست که چگونگی را روشنتر میگرداند بیاد آنها نیز خواهیم پرداخت. نخست: شیخ صفی را چه در زمان خود و چه پس از آن، چه در زبانها و چه در نوشته ها، جز با لقب «شیخ» نخوانده اند. همچنین پسرش صدرالدین و پسر او علی را جز با لقب «شیخ» یا «خواجه» ننوشته اند. لقب «سید» برای ایشان در کتابی بی یکسویانه دیده نشده. این دلیل دیگر است که شیخ صفی و چند تنی از جانشینانش در زمان خودشان به سیدی شناخته نمی بوده اند. زیرا هنوز پیش از زمان شیخ، این شیوه در ایران می بوده که سیدان را، چه از صوفیان و چه از دیگران، جز با لقب «سید» یا «امیر» یا «شاه»(7) نخوانند. برای آنکه این سخن را روشن گردانیم اینک در اینجا نام ده تن از صوفیان را می بریم که با آنکه از بزرگان آن گروه می بوده اند هیچ گاه «شیخ» یا «خواجه» نامیده نشده اند:
1- سیدجمال الدین تبریزی(8) پیر شیخ زاهد و از شیخهای «سلسلهء طریقت» شیخ صفی. در صفوة الصفا و کتابهای دیگر نام او را بسیار برده اند. 2- سیدعزالدین سوغندی در خراسان نزدیک بزمان شیخ صفی میزیسته. 3- سیدمحمد مشعشع بنیادگزار مشعشعیان خوزستان. 4- امیر قاسم (یا شاه قاسم) انوار تبریزی از شاگردان شیخ صدرالدین. 5- میر قوام الدین مرعشی شناخته شده بمیر بزرگ بنیادگزار خاندان مرعشی در مازندران. 6- میر نعمت الله (یا شاه نعمت الله) کرمانی. 7- سید محمد نوربخش. 8- سیدحیدر آملی. 9- سیدحیدر تونی. 10- میر مختوم شاگرد میر قاسم انوار.
چنین پیداست که شیخهای صفوی تا زمان شاه اسماعیل جز لقب «شیخ» یا «خواجه» نداشته اند. چنانکه خود شاه اسماعیل را هنگامی که برخاسته بود «شیخ اوغلی» میخوانده اند(9). لقب های «سلطان» یا «شاه» که اکنون در برخی کتابها در پیش و پس نامهای ایشان می یابیم در زمان پادشاهی بازماندگانشان به آنان داده اند. اینها نیز همچون لقب «سید» افزوده می باشد. اسکندربیک در عالم آرا دربارهء شیخ ابراهیم پسر خواجه علی به این سخن خستویده چنین مینویسد: «در زمان حضرت اعلی شاهی به شیخشاه اشتهار دارد»(10). یک چیز شگفت آنکه من روزی این دلیل را یاد میکردم یکی پاسخ داد: «شیخ عبدالقادر گیلانی سید می بود ولی او را نیز جز با لقب شیخ نخوانده اند». این ایراد مرا واداشت که دربارهء شیخ عبدالقادر بجستجو پردازم و شگفت بود که دیدم سیادت او نیز داستانی مانند داستان شیخ صفی داشته. به این معنی که شیخ عبدالقادر در زمان خودش سید نمی بود و کسی او را به سیدی نمیشناخته. از پسرانش هم کسی دعوی سیادت نکرده این قاضی ابوصالح بود که دعوی سیادت کرده و چنین تباری بخود و پدرانش بسته است. این را در دو کتاب ارجداری، یکی «عمدة الطالب» و دیگری «شجرة الاولیاء»(11) آشکار نوشته اند. شگفت تر آنکه عبدالقادر را کتابی بود بنام «المواهب الرحمانیه»، در کتاب «روضات الجنات» دیباچهء آن را چنین می آورد: یقول الغوث الاعظم و بازالله الاشهب الافخم ابومحمد محیی الدین عبدالقادربن السید ابی صالح الملقب بجنگی دوست بن موسی بن عبدالله بن یحیی الزاهدبن محمد بن داودموسی بن عبدالله بن موسی بن عبدالله بن الحسن المثنی بن الامام الهمام الحسن بن علی بن ابی طالب (ع)... پیداست که این تبارنامه ساخته است که سپس بکتاب عبدالقادر افزوده اند. پس از هر باره داستان سیادت عبدالقادر مانند داستان سیادت شیخ صفی بود.
دوم: از زمان شیخ صفی و فرزندان او برخی تومارها و قباله ها در دست است که نام شیخ یا یکی از فرزندانش با لقبهایی در آنها برده شده و ما چون مینگریم نه تنها واژهء «سید» را در آنها نمی یابیم، از همهء آن لقبها چیزی که سیدی را - اگر چه دور باشد - بفهماند نمی بینیم. از جمله توماری هست که بتاریخ «الخامس من صفر سنهء سبع عشرة و سبعمأة» به «دارالملک سلطانیه» نوشته شده و زمینهء آن خریدن دیهی و «وقف» کردن آن بزاویهء شیخ صفی می باشد و خود «آل تمغا» و «ثبت دفتر دیوانی» را با خط مغولی داراست. در آن تومار لقبهای شیخ صفی را چنین می شمارد: «سلطان المشایخ و المحققین قطب العارفین سالک محجة الیقین صفی الدین زاد الله برکته» در وقفنامهء دیگری که بتاریخ «صفر اثنی و تسعین و سبعمأة» نوشته شده در زمینهء «وقف» کردن «جزوی» از قرآن به «حظیرهء مقدسه» شیخ صدرالدین، لقبهای او را چنین می شمارد: «افضل المشایخ المتأخرین قطب السالکین فخرالناسکین شیخ صدرالملة والحق والدنیا والدین خلدت میامن انفاسه الشریفة الی یوم الدین». در «کتابخانهء سلطنتی» کتابی هست بنام «صریح الملک». دیه هایی که ببارگاه شیخ صفی در اردبیل «وقف» شده بود قباله ها و وقفنامه های آنها در این کتاب گرد آورده شده. در آنجا قباله ها و وقفنامه هایی از جهانشاه قراقوینلو و از زن او بیگم خاتون هست که در بسیاری از آنها نام شیخ جعفر(12) پسر خواجه علی را برده لقبهای بسیاری برایش می شمارد. مثلاً در یک جا بتاریخ سال 861 مینویسد: «جناب شیخ الاسلام اعظم مرشد طوائف الامم رفیع القدر و الهمم خلاصة اطوار بنی آدم جامع العلوم و الحکم معدن اللطف و الجود و الکرم افتخار مشایخ العالم نظام الحقیقة و الشریعة و الدین جعفر العلوی الصدری الصفوی ادام الله ظلال جلاله علی العالمین». در دیگری بتاریخ سال 857 می نویسد: «عالیجناب شیخ الاسلام اعظم نقباءالاکابر بین الامم مطلع طوالع سعادات و منبع لوامع کرامات نظام الحق و الشریعة و الدین صدر الاسلام و المسلمین الشیخ جعفر الصدری الصفوی اسبغ الله ظلاله علی العالمین». از این گونه قباله ها و تومارها از آن زمان بسیار توان یافت. از این همه لقبها و ستایش ها که شمرده شده، از هیچ کسی سیادت فهمیده نمیشود(13) اینها دلیل های دیگری است که سید نبودن شیخ صفی و فرزندان و نوادگانش را میرساند.
بی پروایی که شاه اسماعیل به سیادت می نموده: یک چیز دانستنی آنکه شاه اسماعیل که بنیاد پادشاهی صفویان را گزارده به سیادت پروایی نمیداشته و در پی نشان دادن چنان تباری نمی بوده. در شعرهایش خود را «غلام آل حیدر» و «مرید و چاکر و لالای قنبر» میخوانده که از یک سید شاینده نمی بود(14). از لقبهایی که برایش میشمارده اند نیز سیدی فهمیده نمیشود. مثلاً مسجد ساوه را در سال 924 در زمان پادشاهی او ساخته اند و نوشتهء سردر آن چنین است: قد اتفق بناء هذا المسجد العالی و اتمامه فی زمان الدولة السلطان الاعدل الاعظم الخاقان الاشجع الافخم مالک رقاب الامم مولی ملوک العرب و العجم ظل الله فی الارضین و عون الضعفاء و غوث الملهوفین باسط بساط الامن والامان قامع قواعد الظلم و الطغیان مؤسس ارکان الدین و الدولة مشید بنیان الملک و الملة السلطان ابوالمظفر شاه اسماعیل بهادرخان خلد الله ملکه و سلطانه و افاض علی العالمین عدله و احسانه(15). ولی شاه طهماسب به وارونهء پدر خود پروای بسیاری بسیادت میداشته و دلبستگی به نشان دادن آن تبار می نمود که خود را «طهماسب الحسینی الموسوی الصفوی» می نویسانیده و امامان را نیای خود میشمارده(16). چنانکه گفتیم با دستور او بود که میرابوالفتح به «تنقیح صفوة الصفاء» پرداخته و کسی چه میداند که با دستور او نسخه های کهنی را از کتاب ابن بزاز نابود نگردانیده باشند.
سیادت شیخ صفی در کتابهای «انساب»: چنانکه در پیش گفته ایم میرابوالفتح در «تنقیح صفوة الصفاء» چون «شجرهء سیادت» شیخ صفی را آورده می نویسد: «نسبت عالی حضرت شیخ قدس سره بر وجهی که مذکور شد در کتب معتبرهء انساب بتفصیل سمت تقریر و تحریر یافته». اسکندربیک در عالم آرا می نویسد: «به اتفاق جمهور علمای انساب از اولاد نامدار حضرت کاظم علیه السلام» است. کاش این نویسندگان روشن گردانیدندی که در کدام کتاب ها این تبار نوشته شده و نامهایی را از «علمای انساب» یاد کردندی. آنچه ما میدانیم و نوشتیم تبارنامهء شیخ صفی سرچشمه ای جز کتاب ابن بزاز نداشته. چنانکه خود میرابوالفتح و اسکندربیک از همان کتاب برداشته اند(17). از این سوی در کتاب ابن بزاز این تبارنامه را به نام برداشتن از یک «کتاب نسبی» تبار نیاورده بلکه میگوید «جمعی که بتحقیق انساب و تفتیش اعقاب اشتهار دارند» تبار شیخ را به امام موسی (ع) رسانیده اند، و پیداست که خواست او از این «جمعی» برخی از پیروان خاندان صفوی بوده که چنانکه باز نمودیم با خواب و بازگویی از زبان شیخ و مانند اینها تبار سیادت برای آن خاندان درست می کرده اند، و بیگمان خواست او «علمای انساب» نمی بود، و اگر نه آنان را نام بردی و کتابهایشان یاد کردی. باشد که خواست اسکندربیک و میرابوالفتح آن «کتب انساب» و «علما» بود که فرزندان موسی الکاظم را تا پنج و شش نژاد بلکه بیشتر شمرده اند. پیداست که (امام) موسی را فرزندان بسیار بود و خانواده های بسیاری از نژاد او، بویژه از نژاد حمزة بن موسی(18) در ایران پدید آمده بوده که در کتابها یاد کرده اند لیکن بودن شیخ صفی را از نژاد او که همهء سخنها بر سر آن است در کدام «کتاب انساب» نوشته اند؟! آیا شمردن «علمای انساب» فرزندان موسی الکاظم و نژادهای ایشان را دلیل است که براستی تبار سیادت شیخ صفی «اتفاق» کرده اند. در حالی که کمترین یادی از او و از پدران راستش در نوشته های آنان نیست؟! آنگاه اگر سیادت شیخ صفی «در کتب معتبرهء انساب بتفصیل سمت تقریر و تحریر یافته» بود و «جمهور علمای انساب» دربارهء آن اتفاق میداشته اند، پس به هر چه شیخ در زمان خود به سیدی شناخته نمی بود؟! پس آن «اشتباه» شیخ صدرالدین دربارهء اینکه علویند یا شریف، حسنی اند یا حسینی چه شوندی میداشته؟! پس آن نیازمندی بخواب دیدن سید هاشم مکی از چه راه می بوده؟!.. یکی از «کتب انساب» که شناخته میباشد «عمدة الطالب فی انساب آل ابی طالب» است که مؤلف آن «السیدجمال الدین احمدبن علی بن الحسین» در عراق میزیسته و در سال 828 (نود و سه سال پس از مرگ شیخ صفی) در کرمان درگذشته. بیگمان است که این تبارشناس، خواجه علی نوهء شیخ را که هم زمان او می بود شنیده و میشناخته. با این همه نامی از خاندان صفوی در کتاب خود نمی برد. با آنکه همهء خانواده های بنام را از نژاد حمزة بن موسی شمرده است. پیداست که سیدی صفویان تا آن زمان شناخته نمی بود. و گرنه این تبارشناس یادی از آن کرده باری دروغ بودنش را باز نمودی. (چنانکه دروغ بودن سیادت شیخ عبدالقادر را باز نموده).
تبار راست شیخ صفی: اکنون ببینیم تبار راست شیخ صفی چه می بوده؟.. در فصل یکم از باب یکم صفوة الصفا که از تبار شیخ سخن میراند پس از آوردن «شجرهء نسب» و آن سه حکایت که یاد کردیم گفتگو از پدران شیخ چنین آغاز می یابد: و چون نسب فیروز را که در ذکر نسب رفت صورت حال او آنچنان بود وقتی که لشکر کرد با پادشاهی از فرزندان شیخ ارباب الطریق ابراهیم ادهم قدس سره از طرف سنجار خروج کردند و آذربایجان را بکلی بگشادند سکان مغان و مردم آران و الیوان و داربوم تمامت کافر بودند. چون استیلای این لشکر اسلام بر این اقالیم شد این مواضع را تعالیم اسلام کردند و در مسلمانی آوردند. شعر:
علم و رایت دین پیدا شد
عالم از زینت آن زیبا شد.
و چون تسخیر این نواحی میسر شد ولایت اردبیل و توابع آن بر فیروزشاه رحمة الله علیه مقرر داشتند و فیروز مرد متمول و صاحب ثروت و مکنت بود و از صامت و ناطق حظی عظیم داشت و بسبب کثرت مواشی که داشتند در کنار بیشهء گیلان مقامی که آن را رنگین خوانند و معلف قوی است اختیار کرده و مدت حیات خود آنجا بود از فواضل اموال وجود او فقرا و خلق متحظی می بودند تا داعی حق را اجابت کرد... همانا این نوشته در خود کتاب ابن بزاز نمی بوده، پس از افزودن آن سه حکایت و «شجرة النسب» جملهء ابن بزاز را هم دیگر گردانیده اند به دو دلیل. نخست: از نابسامانی آغازش پیداست که دستی در آن برده اند. دوم: آمدن لشکر کرد به آذربایجان و دست یافتن ایشان به مغان و آران و دیگر جاها دروغ آشکاری است. زیرا فیروزشاه که پدر هفتم شیخ صفی می بود، از روی حسابی که ما دربارهء تبارنامه ها می داریم و برای هر صد سال سه تن شماریم او در آخرهای قرن پنجم هجری میزیسته و درآن زمان که هنگام پادشاهی سلجوقیان می بود تاریخ آذربایجان بسیار روشن است و از چنین لشکرکشی نشانی در آن هنگام ها نتوان یافت. از این گذشته مردم آران و مغان از قرن های یکم و دوم هجری مسلمان می بوده اند و نیازی بلشکرکشی کردان برای مسلمان گردانیدن ایشان نمی بوده. پس جای پرسش است که این دروغ را بهر چه ساخته اند؟!... راست است که پیروان دلداده از دروغ ساختن بسود پیران خود باکی نداشتندی، لیکن می باید دید سود این دروغ بخاندان صفوی چه می بوده؟...
آنچه ما گمان می بریم ابراهیم ادهم که نامش در میان صوفیان شناخته می بوده و او را از پادشاهان میشمارده اند که تاج و تخت را رها کرده بصوفیان پیوسته، شیخ صفی خود را از نژاد او می پنداشته است و آن دروغ را بهر این ساخته اند. پس می باید گفت: نوشتهء ابن بزاز بدین سان آغاز می یافته: «فیروزشاه از فرزندان شیخ ارباب الطریق ابراهیم ادهم قدس سره بود وقتی با لشکر کرد از طرف سنجار خروج کرد...». آنچه به این گمان ما یاوری میکند آن است که در یک نسخهء کهن از صفوة الصفا(19) که در دست است در تبارنامهء شیخ صفی، فیروزشاه را چنین یاد می کند: «الکردی السبحانی پیروزشاه زرین کلاه». پیداست که «السبحانی» غلط و خود دیگرشده از «السنجانی»(20) یا «السنجاری» میباشد. همانا در نوشتهء ابن بزاز فیروزشاه با این لقبها یاد شده بوده که سپس چون داستان سیادت پیش آمده و فیروزشاه را پسرمحمدبن شرفشاه گردانیده تا موسی الکاظم رسانیده اند. بیشتری از رونویسان ناسازگاری این لقبها را با سیدی دریافته آنها را انداخته اند. برخی نیز درنیافته به همان حال خود گذارده اند. کوتاه سخن: آنچه ما می فهمیم پدران شیخ صفی از کردستان از سنجاری از پیرامونهای آن آمده بوده اند و چنانکه نوشته شده دور نیست که فیروزشاه مرد توانگر و بنامی می بوده است.
نامهء عبیداللهخان: چنانکه گفته ایم سیادت صفوی که از روی خواب و بازگویی و مانند اینها پدید آمده و بنیادی نداشته دشمنان آن خاندان از این داستان آگاه نبوده اند و این است با همهء بدزبانیهای بسیاری که دربارهء پادشاهان صفوی کرده شده در این باره چیزی بزبان نیاورده اند. تاریخنویسان عثمانی که هرگونه نکوهش به آن خاندان سزا شمارده اند، ما در این باره چیزی در کتابهای ایشان نمی یابیم. داستان را بخاموشی گذرانیده اند. ازبکان که با صفویان در جنگ بوده دشمنی سختی میداشته اند، نامه ای از یکی از آنان در دست می داریم که می بینیم به تبار سیادت خرده نگرفته ولی نکوهش میکنند از سید چنان کارهایی نبایستی شود. این نامه از عبیداللهخان پادشاه بنام ازبک است که در سال 936 در پاسخ نامهء شاه طهماسب یکم نوشته است و ما تکه هایی را از آن در پایین می آوریم:
دیگر نوشته بودند با آل علی هر که درافتاد برافتاد و هر که مؤمن و مسلمان است و امید نجات آخرت دارد محبت اصحاب کبار حضرت رسول را از دست نمیدهد و حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام یکی از آن مذکورانند با اولاد امجاد ایشان مخالفت کردن در تعادل از دیانت و اسلام دور است. اما با آن طایفه مجادله و گفتگو داریم که مذهب و ملت پدران خود را گذاشته تابع بدعت و ضلالت شیاطین شده طریقهء حق را برطرف کرده رفض و تشیع اختیار نموده با وجود آنکه میدانند رفض کفر است این کفر را شب و روز شعار خود ساخته دم از اولادی آن بزرگوار میزنند بمضمون کریمهء انه لیس من اهلک (قرآن 11/46) حضرت مرتضی علی از آن نوع فرزندان بیزار است... مخبر صادق در کلام مجید خود خبر میدهد که اذا نفخ فی الصور فلا انساب بینهم یومئذ و لایتسائلون. (قرآن کریم 23/101). در روز جزا پرسش از عمل خواهد بود از اب و نسب نخواهد بود.
کیش شیخ صفی: شیخ صفی در آخرهای زمان مغول میزیسته. و او با سلطان ابوسعید آخرین پادشاه بنام مغول در یک سال بدرود زندگی گفتند. در آن زمان از کیشهای اسلامی سه کیش شافعی، حنفی، جعفری در ایران رواج میداشت. به این معنی مردم به دو دسته همی بودند: سنی و شیعی. شیعیان پیروان جعفربن محمد (امام ششم) می بودندی، و سنیان برخی از امام شافعی و برخی از ابوحنیفه پیروی مینمودند. جای خوشنودی است که یکی از کتابنویسان نیک آن زمان، حمدالله مستوفی، در کتاب جغرافیایی خود که «مقالهء سوم نزهت القلوب» باشد و آن را در سال 740 پرداخته، در گفتگو از بیشتر شهرها و شهرستانها یاد کیشهای آنجا را نیز میکند. چنانکه میدانیم خانوادهء چنگیز خود کیش ویژه ای نمیداشتند. از این رو شاهان و شاهزادگان فراوان آن خانواده در هر کجا که می بودند هر یکی کیشی برای خود برمی گزید. چنانکه برخی بت پرست و برخی نصرانی و برخی مسلمان می بودند. در ایران نیز چند تن از ایشان مسلمان گردیدند: نخستشان نکوداراغول و دومشان غازان اغول بودند که چون پادشاهی یافتند سلطان احمد و سلطان محمود نامیده شدند اما سومشان که سلطان محمد خربنده (خدابنده) برادر غازان خان می بوده چون در سال 703 بر تخت نشست کیش سنی می داشت. ولی دیگری نگذشت که براهنمایی برخی از امیران خود به شیعیگری گرویده پافشارانه برواج آن کیش کوشید. در سکه ها نام دوازده امام را نویسانیده فرمود در همه شهرها «خطبه» بنام امامان خوانند و بمردم بغداد و اسپهان و شیراز که سر از این فرمان پیچیده بودند بسیار سخت گرفت. حسین بن یوسف حلی را که بزرگترین مجتهد شیعی آن زمان و شناخته شدهء بنام «علامه» می بود از حله بسلطانیه خواسته و در مدرسهء «باب البر» که خود ساخته بود یکی از «مدرسین» گردانید و زر و سیم و کالای فراوان به او داد و تا زنده می بود از کوشش به رواج کیش شیعی باز نایستاد. پس پیداست که در زمان مغول، شیعیگری، نخست در سایهء آزادی که بکیشها داده شده بود و دوم پشتیبانی این سلطان محمد، پیشرفت بسیاری در ایران کرده بود، با این حال هنوز سنیان بیشتر می بوده اند. چنانکه از گفته های ابن بطوطه، جهانگرد بنام مغربی که در آن زمان ها به ایران رسیده فهمیده میشود. در آخرهای زمان مغول در ایران کیش شافعی شناخته تر و پیروان آن در همه جا بیشتر می بوده اند. پس از آن جایگاه دوم را کیش شیعی میداشته. پس از همه کیش حنفی می بود. بویژه در آذربایجان که میهن شیخ صفی می بوده که شافعی بیش از دیگر جاها رواج میداشته و پس از آن کیش حنفی در جایگاه دوم می بوده. کسانی که از صوفیگری آگاهند میدانند صوفیان خود باورهایی میدارند و آیینی برای زیستن پدید آورده اند. در آن جهانی که صوفیانند گفتگویی از دین یا از کیش نیست، و در زیستن نیازی به آئین دیگر نمی باشد. بگفتهء خودشان صوفیان «اهل باطن»اند و از پیروان دینها و کیشها که «اهل ظاهر» نام داده اند بیزار می باشند. بلکه بسیاری از پیران صوفی خود را والاتر از پیغمبران که بنیادگزاران دین بوده اند شمارده، گردن گزاردن بدینی یا کیشی را شایندهء خود نمیدانسته اند. با این حال پیران صوفی، برای آنکه از آزار و گزند «اهل ظاهر» آسوده مانند و یا برای اینکه بیدین شناخته نشده مایهء رمیدن مردم نباشند، دینداری آشکار ساخته کیشی را بخود می بسته اند. پیداست که می بایسته از کیشی که در همان شهر و شهرستان رواج میداشته در نگذرند و جز همان را برنگزینند. زیرا در جایی که همه کیشها در نزد ایشان یکسان می بوده چه می بایسته که کیش دیگری برگزینند و خود را به رنج و سختی اندازند از اینجاست که صوفیان که در میان شیعیان بوده اند کیش شیعی و آنانکه در میان سنیان می بوده اند کیش سنی داشته اند. هم از اینجاست که شیخ صفی و پیروان او در کیش شافعی می بوده اند. زیرا چنانکه گفتیم در آن زمان در ایران بویژه در آذربایجان و بویژه در اردبیل این کیش رواج بسیار میداشته. حمدالله مستوفی دربارهء مردم اردبیل مینویسد: «و اکثر بر مذهب امام شافعی اند مرید شیخ صفی الدین علیه الرحمه اند». سنی شافعی بودن شیخ صفی درخور گفتگو نیست. ولی چون پس از زمانی جانشینان او به شیعیگری درآمده و این نخواسته اند که نیای بزرگ ایشان که بنیادگزار آن خانواده می بوده به سنیگری شناخته باشد، از این رو از هر راهی کوشیده اند که پرده بروی کیش شیخ کشند، بلکه گاهی شیخ را از رواج دهندگان شیعیگری نشان داده اند از اینجا شیخ صفی در میان مردم شیعی شناخته گردیده. و ما که این سخنها را از سنی بودن او میرانیم ناچار بسیاری نخواهند پذیرفت، این است که بهتر میدانیم دلیلهایی که در این باره هست یکایک بشماریم:
1- حمدالله مستوفی که همزمان شیخ میبوده چنانکه نوشتهء او را آوردیم، مردم اردبیل را «شافعی و مرید شیخ صفی» می داند در این نوشته سخنی از کیش خود شیخ نمیراند. لیکن پیداست که اگر شیخ هم سنی شافعی نبودی آن را به آشکار آوردی. گذشته از آنکه «پیر شیعی و پیروان سنی» درخور باور کردن نیست. 2- «سلسلهء طریقت» شیخ که ابن بزاز در کتاب خود یاد کرده از سلسله های بنام سنیان است، و برخی از شیخهای آن، از جمله شیخ ابوالنجیب سهروردی و دیگران، از علمای بنام شافعی می بوده اند. پس بیگمان است که شیخ صفی هم شافعی، یا باری سنی می بوده است. 3- ابن بزاز چنانکه نوشتهء راست او را دربارهء کیش شیخ از نسخه های کهن تر آوردیم، آشکار میگوید که شیخ «مذهب خیار صحابه» را میداشت «و در مذهب هر چه اشد و احوط می بود آن را خیار میکرد» و «روزی دست مبارکش بدختر طفل خود باز افتاد وضو بساخت» و «نظر به نامحرم و عورت خود ناقض وضو دانستی». در این جمله ها گذشته از آنکه سنی بودن شیخ را آشکار مینویسد این کارها که از او یاد میکند از «احکام» شافعی میباشد. 4- در باب چهارم صفوة الصفا که دربارهء «کلمات و تحقیقات» شیخ صفی است حدیثهایی که یادشده همه حدیثهای سنیان است که از زبان انس بن مالک و ابن عمر بوده و از کتابهای صحیح مسلم و صحیح بخاری و احیاءالعلوم غزالی و دیگر کتابهای سنیان آورده شده. اینها دلیلهائی است که سنی بودن شیخ صفی را رسانیده جای گمان دیگری در آن باره نمی گذارد. چنانکه نوشته ایم میرابوالفتح در دیباچهء «تنقیح صفوة الصفا» میگوید: چون شیخ صفی و جانشینان او «در زمان مخالفان» و «در اوان فساد اهل بغی و عناد» می بوده اند «بقواعد تقیه کما ینبغی عمل» میکرده اند. از همین گفته پیداست که شیخ صفی و جانشینان او سنیگری از خود آشکار میگردانیده اند و این دلیل دیگری بسنی بودن ایشان است. اما داستان «تقیه» از ریشه دروغ میباشد. زیرا شیخ صفی در زمان سلطان محمد خدابنده میزیسته که گفتیم پافشارانه برواج شیعیگری میکوشید و در سکه نامهای امامان را مینوشت. پس از مرگ او که پسرش ابوسعید جانشین شد، راست است که این پادشاه پیروی از پدرش ننموده شیعیگری را دنبال نکرد ولی بشیعیان آزاری نرسانید و به آنان سخت نگرفت. چنانکه گفتیم در این زمان شیعیان در ایران گروه بزرگی می بودند و جای ترس و «تقیه» نمی بود. گذشته از آنکه در زمان مغول همه کیشها در ایران آزاد می بودند، سخن میرابوالفتح از دروغهایی است که پیروان نااندیشیده در راه پیشرفت کار پیشروان می ساخته اند. شگفت است که میرابوالفتح که داستان تقیه را در دیباچهء کتابش مینویسد در متن آن چون بسخن از کیش شیخ میرسد میگوید: «سؤال کردند از شیخ قدس سره که شیخ را مذهب چیست فرمود ما مذهب اهل بیت پیغمبر را داریم...». اگر شیخ «در زمان مخالفان» می بوده و «تقیه» مینموده پس این پاسخ را چگونه داده است؟!... شگفت تر آنکه در کتابی(21) رباعی پائین را بنام شیخ صفی یاد میکند:
صاحب کرمی که صد خطا می بخشد
خوش باش صفی که جرم ما می بخشد
هر کس که جوی مهر علی در دل اوست
هر چند گنه کند خدا می بخشد.
دانسته نیست که شیخ که بگفتهء میرابوالفتح در «زمان تقیه» می بوده چگونه این دوبیتی را سروده است. از این شگفت تر سخن عبدی نویسندهء کتاب «تکملة الاخبار» است که شیعی گردیدن سلطان محمد خدابنده را نتیجهء «تقویت قطب الاقطاب شیخ صفی الدین اسحاق الموسوی الحسینی العلوی» میشمارد. اینها نمونه هایی است که این نویسندگان از هیچ دروغی دربارهء بزرگ گردانیدن شیخ صفی و خاندان او باز نمی ایستاده اند و ناسنجیده به هر سخنی برمی خاسته اند. اکنون باید دید بازماندگان شیخ کی و چگونه شیعی شده اند؟!.. در این باره چیزی از کتابها بدست نمی آید و برای گمان و دریافت نیز چون دستاویزی نیست و میدان بیکبار تهیست راه بجایی نتوان برد. زیرا آنچه دانسته است از آن سو شیخ صفی در آغازهای قرن هشتم سنی شافعی می بود و از این سو شاه اسماعیل در قرن دهم از جنگل گیلان شیعی بسیار تند سنی کش بیرون آمده. در میان این دو زمان که نزدیک به دو صده گذشته خاندان صفوی در تاریکی افتاده و پنج تن از شیخهای ایشان که در این دورهء تاریکی، یکی پس از دیگری به پیشوایی پرداخته اند (صدرالدین، علی، ابراهیم جنید، حیدر) آگاهی روشنی از کیش ایشان در دست ما نیست. تاریخنویسان زمان پادشاهی که از گذشتگان آن خاندان سخن رانده اند گفته هاشان از روی خوشامدگویی است و در خور باور نمی باشد و چیزی از تاریکی حال آن گذشتگان نمی کاهد. به هر حال این داستان شگفتی است که شیخهای صفوی با همه صوفیگری به کیش پابندی نشان داده اند. داستان شگفتی است که نوادهء شیخ صفی سنی، شیعی سنی کش درآمده، آنچه توان گمان برد چند چیز است: یکی آنکه سرچشمهء شیعیگری همان دعوی سیادت بود. پس از آن به این دعوی پیشرفت داده اند به شیعیگری هم گراییده اند زیرا میانهء سیدی و شیعی بودن به همبستگی هست و سید سنی کمتر توان پیدا کرد. دوم آنکه گرایش به شیعیگری با هوس شاهی در زمان شیخ جنید توأم پدید آمده بدین گونه که چون جنید بهوس شاهی افتاده و آمادهء برخاستن میشده، بهتر دانسته که شیعیگری از خود نماید و آن را دستاویزی گرداند. زیرا شیعیگری تا این زمان پیشرفت بسیاری در ایران کرده بود. سوم آنکه چون جنید و حیدر هر دو با دست شروانشاه سنی کشته شده اند و در کشتن حیدر، آق قویونلویان سنی به شروانشاه یاری کرده اند اینها شوند آن شده که صفویان به شیعیگری گرایند و «لالحب علی بل لبغض معاویه» شیعی گردند. چهارم آنکه شاه اسماعیل در هنگام درنگ خود در گیلان که از شش سالگی تا چهارده سالگی، هشت سال پناهندهء کارکیا میرزا علی شاه گیلان می بود، کیش شیعی پذیرفته. زیرا مردم گیلان از نخست کیش شیعی میداشتند و کارکیایان فرمانروایان آنجا از سادات زیدی می بودند. پنجم آنکه همهء این شوندها در کار بود تا خانوادهء صفوی شیعی گردیده اند. به این معنی نخست به شوند دعوی سیدی گرایشی به شیعیگری پیدا شده. بویژه که چنانکه گفتیم کیش شافعی میداشته اند و این کیش به شیعیگری نزدیک می بوده. سپس در زمان شیخ جنید چون او هوس شاهی در سر می داشته و آمادهء برخاستن میشده و کیش شیعی این زمان نیرو گرفته بود(22)، از این رو از سنیگری بازگشته و شیعیگری از خود نشان داده. سپس چون شیخ جنید و همچنین پسرش حیدر با دست شروانشاهان سنی و پشتیبانی آق قویونلویان سنی(23) کشته شده اند و بازماندگان شیخ حیدر از آق قویونلویان آنهمه آزار و ستم دیده اند و سلطانعلی پسر بزرگ حیدر نیز با دست ایشان کشته شده و شاه اسماعیل هفت ساله پدر و برادر کشته شده به گیلان گریخته به کارکیا میرزا علی شیعی پناهنده و از او نگهداری و پذیرایی دیده، از رویهمرفتهء این پیش آمدها آن هوده بدست آمده که شاه اسماعیل شیعی پافشاری گردیده و از آن سوی کینهء سنیان در دل او جای بزرگی برای خود باز کرده، و به شوند این کینه بود که به آن کشتارها و دژرفتاریها با سنیان برخاسته است(24).
آنچه در پایان باید دانست این است که شیعیگری در ایران پیش از زمان شاه اسماعیل خود پیش رفته و سنیگری ناتوان گردیده بود و شاه اسماعیل کاری که کرد سنیان را کشته شیعیگری را کیش همگان کشور گردانید. آخرهای زمان مغول را دیدیم که سنیان، بویژه شافعیان، بیشتر از شیعیان می بودند. ولی از آن هنگام تا زمان پیدایش شاه اسماعیل دیگرگونیهایی رخ داده و در نتیجهء پیشامدها و شوندهایی شیعیگری زمان بزمان برواج افزوده و همانا تا زمان شاه اسماعیل شیعیان بیشتر و چیره تر گردیده بوده اند. مردم ایران از آغاز اسلام دشمنی با بنی امیه کرده با علویان همدردی نموده بودند و برخی از استانها از مازندران و دیلمان و گیلان با دست علویان اسلام پذیرفته جز آنان را به پیشوایی نشناخته بودند. سپس نیز خانواده هایی از دیلمان، از آل بویه و کنکریان(25) و دیگران بپادشاهی رسیده و تا توانسته از شیعیگری هواداری نشان داده بودند. از اینجا تخم شیعیگری از نخست در ایران کاشته شده بود که اگر چیرگی سلجوقیان سنی نبودی از همان قرنهای نخست به رویش پرداخته در سراسر کشور رواج پیدا کردی بویژه که در کیش شیعی راه گریز از بایاهای دشوار مسلمانی - از نماز و روزه و جهاد و مانند اینها - گشاده می بود و با دلخواه بسیاری از ایرانیان سازش بیشتری میداشت. این است در زمان مغول چون آزادی بمیان آمده بود شیعیگری بخود در ایران رواج می یافت که شیعی شدن خدابنده نمونه ای از آن است. پس از برانداختن مغولان از شیعیان در این گوشه و آن گوشه ایران خاندانهای پادشاهی - از سربداران خراسان، مرعشیان در مازندران، کیایان در گیلان، مشعشعیان در خوزستان و لرستان، قره قویونلویان در آذربایجان و در عراق و فارس - پدید آمدند که هر یکی بنوبت خود به رواج شیعیگری کوشیدند. تیمور لنگ و فرزندان او نیز به شیعیگری نزدیکتر می بودند. بی گفتگوست که از پیدایش این فرمانروایان شیعیگری در ایران پیشرفت بسیار کرده بود. بویژه که در آن زمانها دوری میانهء سنی و شیعی به اندازه ای که امروز هست نمی بوده و «تبری» یا بدزبانی با یاران پیغمبر که شاه اسماعیل رواج داد آن روز رواج نمی داشته و از این رو سنیان به آسانی می توانسته اند به شیعیگری گرایند. آنگاه کیش شافعی که بیشتر ایرانیان پیروش می بودند نزدیکترین کیش ها به شیعیگری می بود و پیشوای آن کیش امام محمد ادریس از فرزندان عبدالمطلب بوده و از خویشان علویان شمرده میشد و شعرهایی از او در ستایش امام علی بن ابیطالب در کتابها نوشته شده. میتوان گفت پایهء شیعیگری که دوستداری امام علی بن ابیطالب می بود شافعیان میداشتند و به آسانی میتوانستندی شیعی گردند. اینها همه یاوری بشاه اسماعیل کرده و کار او را در برانداختن سنیگری آسان گردانیده. با این حال شاه اسماعیل از خونریزیهای بسیار نیز بازنایستاده. رجوع به کتاب شیخ صفی و تبارش تألیف احمد کسروی شود.
(1) - قید «غالب» برای آن است که در بعضی نسخه های قدیمتر از جمله در نسخه ای که در کتابخانهء مدرسهء ناصری است صورت نَسَب نامه طور دیگر است و فیروزشاه زرین کلاه را پسر «محمدبن ابراهیم بن جعفربن اسماعیل بن محمد بن احمدالاعرابی - الخ» شمرده این نکته را نیز باید گفت که چنانچه سیادت شیخ صفی راست بودی از او تا امام موسی که پانصد سال فاصله بیش نیست بیش از پانزده پشت فاصله نبودی زیرا این قاعده در میان مورخان معمول است که برای هر یک قرن سه پشت بیشتر محسوب نمیدارند.
(2) - از کتاب عمدة الطالب برمی آید که «اسماعیل بن احمدبن محمد قاسم بن حمزه» صحیح است و «الاعرابی» لقب قاسم بوده است.
(3) - از جمله در نسخهء مدرسهء ناصری و نسخه ای که در تملک آقای ملک الشعراء بهار است، این عبارت هست و طابع نسخهء چاپی هم در حاشیه نوشته که در دو نسخه از سه نسخه ای که داشته نوشته بود که شیخ به اشق و اشد مذاهب چهارگانه عامل بود.
(4) - چنانکه خواهیم دید در تومارها خواجه علی را «علی الصدری الصفوی»، پسر او شیخ جعفر را «جعفرالعلوی الصدری الصفوی» نوشته اند و «موسوی» در آن ها دیده نمیشود، ولی این جلوگیر گمان ما نتواند بود و هیچ دوری نمی دارد که گاهی بجای «الصدری» «موسوی» نوشته باشند.
(5) - مثلاً این شعر:
نپرسیدم ز حال فرع این اصل
که از طوباست یا از سدره این اصل.
یا این شعر:
فلاح الحال کالاصباح صدقاً
برفع الاشتباه و قال حقاً.
یا این شعر:
ملت عالی نسب داریم ما
نسبت فخر عرب داریم ما.
(6) - از همین جا است که آنان را با لقب «شیخ» خوانده اند نه با لقب «سید».
(7) - گویا لقب «شاه» که بزرگان صوفی بخود میداده اند پس از زمان شیخ صفی رواج گرفته.
(8) - در میان شیخهای «سلسلهء طریقت» شیخ صفی، تنها او سید می بوده و این است با آنکه دیگران همگی را «شیخ» مینویسند او را جز «سید» ننوشته اند.
(9) - او خود را در شعرهایش «سلطان حیدر اغلی» میخواند: «جهانی دوتی سلطان حیدر اغلی». و مردم «شیخ اغلی» میخوانده اند.
(10) - «شیخشاه» لقب شیخ ابراهیم شروانشاه می بوده که در زمان شاه اسماعیل میزیسته. دانسته نیست بَهر چه لقب او را به شیخ ابراهیم نیای خود داده اند.
(11) - نسخهء خود «شجرة الاولیاء» را در دست نمیداشتم، در «روضات الجنات» دیدم که از آن کتاب آورده است.
(12) - شیخ جعفر پسر خواجه علی و برادر کوچکتر شیخ ابراهیم می بوده و چنین پیداست که پس از مرگ شیخ ابراهیم که پسرش شیخ جنید جانشین پدر گردیده چون جهان شاه قراقوینلو که پادشاه آن زمان بود با شیخ جنید میانهء خوبی نمی داشته و از بسیاری پیروان او بیمناک می بود این شیخ جعفر را پیش کشیده بستهء خود گردانیده است.
(13) - ولی نسبت «علوی» شاید در این مورد ناقض گفتار نویسنده باشد. (لغت نامه).
(14) - خطایی در غلام آل حیدر
مرید و چاکر و لالای قنبر.
(15) - بازماندهء نوشته لقبهای سازندهء مسجد و تاریخ ساختن است. این نوشته را خود من در ساوه از روی سردر مسجد رونویس کرده ام. غلطی که در واژهء «الدولة» دیده میشود همچنان می بوده.
(16) - «تذکرهء طهماسب» که در جلد دوم مطلع الشمس و همچنین جداگانه بچاپ رسیده دیده شود. در آنجا در خوابی که دیده امامان به او گفته اند «فرزند!».
(17) - میرابوالفتح را میدانیم که پایهء کتابش صفوة الصفا بود. اسکندربیک نیز چون می نویسد که تاریخچهء زندگانی پدران شیخ صفی را از کتاب ابن بزاز برداشته بیگمان است که «شجره» را نیز از آن کتاب برداشته. حبیب السیر و لب التواریخ نیز حال اسکندربیک را داشته اند که چون در نوشتن تاریخچهء شیخ و پدرانش نام صفوة الصفا را می برند به آسانی توان دانست که تبارنامه را جز از آنجا برنداشته اند.
(18) - در عمدة الطالب دربارهء او مینویسد: «و عقبه کثیر ببلادالعجم».
(19) - این همان نسخه است که دربارهء «مذهب شیخ صفی» نیز جدا از نسخه های چاپی و نسخه های خطی دیگر میباشد.
(20) - «سنجار» را «سنجان» نیز می گفته اند.
(21) - «تذکرهء لطایف الخیال» که محمد بن محمدعارف شیرازی در زمان شاه عباس دوم نوشته است.
(22) - بویژه پس از چیرگی قره قویونلویان که شیعی خوانده می شدند و هواداری از آن کیش می نموده اند.
(23) - آق قویونلویان تنها در سرگذشت شیخ حیدر دست داشته اند.
(24) - دژرفتاریهای شاه اسماعیل را با سنیان در کتابهای فارسی نیک ننوشته اند و هواداران آن خاندان به پرده کشی کوشیده اند. شاه اسماعیل گذشته از آنکه در بسیاری از شهرها ملایان سنی و دیگران را کشته است، از کارهای بد او سوزانیدن یا جوشانیدن زندگان و از گور درآوردن مردگان بوده.
(25) - آل بویه شیعی دوازده امامی و کنکریان باطنی می بودند. برای آگاهی از تاریخچهء کنکریان «شهریاران گمنام» دیده شود.

صفة.

[صِ فَ] (ع مص) چگونگی کسی گفتن و آن مشتق از وصف است. (مقدمهء لغت میر سیدشریف). بیان کردن حال و علامت و نشان چیزی. (غیاث اللغات). بیان حال. وصف. صَوَر. مَثَل. (منتهی الارب). || (اِ) نشان. (مهذب الاسماء). || چگونگی. چونی. نعت. || پیرایه. ج، صفات. رجوع به صفت شود.
- صفة الدنیا؛ اطلس جغرافیائی. (فهرست ابن الندیم در شرح حال قرة بن قمیط الحرانی چ مصر ص397).
- صفت جمال زن با وی بگفتن؛ تشبیب. (تاج المصادر بیهقی).
- صفت علاج کردن؛ استیصاف.
|| صفت با وصف در لغت مترادف است و معنی صفت بیان مجمل است و بیان اهلیت برای شی ء و بیان معنی در شی ء، و بعض متکلمان بین صفت و وصف فرق گذارده و گفته اند وصف قائم به موصوف است و صفت قائم به واصف و قول قائل «زیدٌ عالمٌ» وصف زید است به اعتبار آنکه آن کلام واصف است و صفت او نیست و علم وی که قائم بدوست صفت اوست نه وصف وی. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || مراد به صفت در قول فقهاء «صفت صلوة» افعال واقعه در صلوة است، واجب باشد یا نه. (کشاف اصطلاحات الفنون). || صفت گاهی بر محمول اطلاق شود و گاه بر آنچه در مفهومیت مستقل نیست و ذات مقابل آن باشد و گاه بر خارج محمول اطلاق شود و مقابل آن جزء است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به وصف و نعت شود. || نسخهء طبیب. دستور طبیب : فلما قطع عنه (عن اسحاق بن عمران الطبیب) الرزق خرج الی موضع فسیح من رحاب القیروان و وضع هنا لک کرسیاً و دواة و قراطیس فکان یکتب الصفات کل یوم بدنانیر... (عیون الانباء ج2 ص36 س 17). در ذیل قوامیس دزی «وصفة» بمعنی دوا آمده. (دزی ج2 ص809).

صفة.

[] (اِخ) (برج کشیک) یکی از شهرهای کنعانیان است که بعد از مغلوبی مخروب گشت. (سفر اعداد 21:3 سفر داوران 1:17). و مجدداً آباد شده حرمه خوانده شد. (اول سموئیل 30:30). و یکی از شهرهای یهود است که در جنوب واقع و به شمعونیان داده شد. (صحیفهء یوشع 12:14 و 19:4). ربنسن این اسم را اسم گردنهء طولانی و سختی دانسته که آن را الصفه گویند و در حدود عربه بطرف کوهستان یهودا واقع میباشد لکن ربنسن و پلمر و ترمیل و غیره صفة را آثار مخروبهء وسیعی دانسته اند که به صباتا معروف است و فیمابین بئرالصبا و عین قادش واقع است. در همین صفة بود که اسرائیلیان چون میخواستند به قادش روند جواب داده شدند. (سفر اعداد 14:40-45 و سفر تثنیه 1:44) (قاموس کتاب مقدس).

صفة.

[صُفْ فَ] (ع اِ) نشستنگاه سوار از زین اسب. (مهذب الاسماء). زین پوش. (مجمل اللغه). مِدرَعَة. (منتهی الارب).
- صفة الدار؛ پیش دالان. (منتهی الارب).
|| ایوان مسقف. ایوان. بهو. سقف دار. بشکم :
شه جم بر آن صفه رفتش ز راه
بیاسود لختی در آن سایه گاه.فردوسی.
آن کن که بدین وقت همی کردی هر سال
خز پوش و به کاشانه شو از صفهء فروار.
فرخی.
به کاخ اندرون صفه های مزخرف
در صفه ها ساخته سوی منظر.فرخی.
چون میان سرای برسیدم یافتم افشین را بر گوشهء صدر نشسته و نطعی پیش وی فرود صفه باز کشیده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص171). در این صفه خوانی نهاده بودند سخت بزرگ. (تاریخ بیهقی ص349). امیر سه شنبهء هژدهم شهر جمادی الاولی در این صفهء نو خواهد نشست. (تاریخ بیهقی ص349). پس از مجلس بار برنشست بمیدانی که نزدیک این صفه بود. (تاریخ بیهقی ص349). بازوی رسول گرفت، وی را از میان صفه نزدیک تخت آورد و بنشاند. (تاریخ بیهقی ص376). دو سه جای زمین بوسه داد و به رکن صفه بایستاد. (تاریخ بیهقی ص380). پیشگاه صفه قاضی صاعد برپا بخاست و بر تخت بالشی نهادند و بنشست. (تاریخ بیهقی ص565). و از آثار او در عمارت دنیا هیچ نیست جز قصر شیرین و آنجا که صفهء شبدیز گویند. (فارسنامهء ابن بلخی ص107). و سرایی کرد آنجا در پایان کوهی که در همه جهان مانند آن نبوده ست و صفهء این سرای آن است که در پایان کوه دکه ای ساخته است از سنگ خارا. (فارسنامهء ابن بلخی ص126).
این است همان صفه کز هیبت او بردی
بر شیر فلک حمله شیر تن شادروان.
خاقانی.
آستان خاص سلطان سلاطین داده بوس
پس به بار عام پیش صفه مهمان آمده.
خاقانی.
صفهای مرغان کن نگه در صفه های بزم شه
چون عندلیبان صبحگه فصال گلزار آمده.
خاقانی.
بهوش چو باغ رضوان یا صفهء سلیمان
کز منطق الطیورش الحان تازه بینی.خاقانی.
چندی نفس بصفهء اهل صفا زدم
یک چند پی به دیر برهمن درآورم.خاقانی.
و چون از دهلیز به صفه و از صفه بر غرفه آمد ماری سیاه دید کشته. (سندبادنامه ص152).
اندر میان صفه نشینان خانقاه
یک صوفی محقق پرهیزکار کو.عطار.
چون روز برآمد به صفه باز شد و بر تخت نشست متفکر و متحیر و اندوهگین. (تذکرة الاولیاء).
گر مرا نیز دستگه بودی
بارگه کردمی و صفه و کاخ.سعدی.
اوان منقل آتش گذشت و خانهء گرم
زمان برکهء آبست و صفهء ایوان.سعدی.
مردی نه ای و خدمت مردی نکرده ای
وآن گاه صفّ صفهء مردانت آرزوست.
سعدی.
-صفة الدهر؛ پاره ای از زمان. (منتهی الارب). اندک از هر چیزی.
-صفة السرج؛ پیش زین. (منتهی الارب).
- صفهء حمام؛ سربینهء حمام. ایوانی که در آن رخت برکنند و پوشند، درون رفتن و بیرون شدن از حمام را.

صفة الصفا.

[صُفْ فَ تُصْ صَ] (اِخ) نام محلی است در دامنهء کوه سرخاب به تبریز.

صفة المشبهة.

[صِ فَ تُلْ مُ شَبْ بَ هَ / مُ بِ هَ] (ع اِ مرکب) رجوع به صفت مشبهه شود.

صفی.

[صَ فی ی] (ع ص، اِ) دوست خالص. (منتهی الارب). دوست صافی. (غیاث اللغات). دوست گزیده. (مهذب الاسماء). دوست یگانه. (دهار). || خالص و گزیده از هر چیزی. (منتهی الارب). برگزیده. (غیاث اللغات). پالودهء هر چیز. بی آمیغ :
آن بگهر هم کدر و هم صفی
هم محک و هم زر و هم صیرفی.نظامی.
خود حقیقت معصیت باشد خفی
بس کدر کان را تو پنداری صفی.مولوی.
نور حس با آن غلیظی مختفی است
چون خفی نبود ضیائی کان صفی است.
مولوی.
هر چه بر سفره و خوان تو نهند
هر چه در کام و دهان تو نهند
بخوری خواه کدر، خواه صفی
گاو و خر نیست بدین خوش علفی.جامی.
|| گزیده از غنیمت که امام پیش از تقسیم برای خود اختیار کند. (منتهی الارب). عبارت است از چیزهای نفیسی که پیغمبر (ص) در جنگ با کفار از غنائم بدست می آورد و پیش از تقسیم آن را خاص خود می شمرد. (کشاف اصطلاحات الفنون) (تعریفات جرجانی). || ناقهء بسیار شیر. ج، صفایا. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || خرمابن بسیاربار. (منتهی الارب). || خرمابن که صبر نتواند کرد از آب. (مهذب الاسماء).

صفی.

[صَ فی ی] (اِخ) صفی الله. لقب آدم ابوالبشر :
اولاد آدم از قلم تو برند رزق
گوئی مگر وصی توئی از آدم صفی.سوزنی.
بانگ برزد عزت حق کای صفی
تو نمیدانی ز اسرار خفی.مولوی.
رجوع به آدم و رجوع به صفی الله شود.

صفی.

[صِ / صُ فی ی] (ع اِ) ججِ صَفاة. (منتهی الارب).

صفی.

[صَ] (اِخ) (شیخ...) رجوع به صفی الدین اردبیلی شود.

صفی.

[صَ] (اِخ) رجوع به صفی رشتی شود.

صفی.

[صَ] (اِخ) از شعرای ایران و از مردم اصفهان است. در زمان ملوک صفوی میزیست با صحیفی شیرازی مشاعره داشته. از اوست:
رنجیده ام بمرتبه ای از جفای دوست
کز صدهزار لطف تلافی نمیشود.
(قاموس الاعلام ترکی).

صفی.

[صَ] (اِخ) شاعری است. آذر بیگدلی در آتشکده آرد: نام وی میرصفی الدین بطبع وقاد و ذهن نقاد مشهور بلاد بود، نسخهء اشعارش ملاحظه نشد. این چند بیت از او در تذکره ها بنظر رسیده نوشته شد:
از ضعف ناله کردم و سویم نظر نکرد
نشنید یار نالهء من یا اثر نکرد.
***
سرآمد عمر و دل آواره گشت و خاک شد تن هم
رفیقان یک بیک رفتند و از پی میروم من هم.
***
بردار نقاب از رخ و حیرانی من بین
بگشا گره از زلف و پریشانی من بین.
***
شاعر دزد ماکیان باشد
که بزیرش نهند بیضهء قاز
قاز آخر بسوی آب رود
او بکون دریده ماند باز.
(آتشکدهء آذر ذیل شعرای نیشابور).

صفی.

[صَ] (اِخ) (شاه...) ششمین پادشاه از خاندان صفوی است و نام وی سام میرزا فرزند صفی میرزا است. پس از مرگ شاه عباس بنا بر وصیت وی او را که 17 سال بیش نداشت در جمادی الاولی 1038 به پادشاهی نشاندند و میرمحمد باقر معروف به میرداماد خطبهء سلطنت را خواند. در سال اول سلطنت وی مردی که او را غریب شاه نامیدند در گیلان بدعوی سلطنت برخاست و گیلان و لاهیجان را تصرف کرد ولی از دولتیان شکست خورد و به اسارت افتاد و در اصفهان بقتل رسید. سپس دیگری بنام عادل شاه قیام کرد او نیز بسرنوشت غریب شاه دچار گردید. در سلطنت این پادشاه ابوالغازی والی خوارزم به خراسان تاخت و برادر خود اسفندیار را بفتح مرو گماشت لکن هر دو سپاه از سپاهیان شاه صفی شکست خوردند و اسفندیار برادر خود ابوالغازی را دست بسته نزد پادشاه ایران فرستاد و در قلعهء طبرک محبوس شد و دست ازبکان از صفحهء خراسان کوتاه گردید. در سال 1038 سلطان عثمانی دو سپاه به بغداد و موصل فرستاد و خسروپاشا بغداد را محاصره کرد ولی بفتح آن موفق نشد. به سال 1039 شاه صفی برای نجات بغداد به عراق رفت و چون سپاهیان عثمانی در زد و خورد با حاکم بغداد تلفات سنگینی دیده بودند فرار کردند. شاه صفی به سال 1042 هجری جمعی از شاهزادگان صفوی را کور کرد.
رضاقلی خان هدایت در مجلد هشتم از ملحقات روضة الصفا نویسد: در سال یکهزار و چهل و دو هجری به سعایت و بدگوئی بعضی امرا خاصه چراغ سلطان که شمع جلالش بافروغ و در بزم خسرو راست شنو غالب سخنانش دروغ بود، شاه صفی دست قهر بر افنای چراغ چشم و شعلهء وجود اعیان مجلس حضور و اسباط خاقان مغفور برگشاد و بباد بی نیازی نور عیون شمعهای نوربخش ارحام خود را فرو نشانید. تصریح این کنایات آنکه بتهمت داعیهء سروری پسران عیسی خان قورچی باشی که دخترزادگان شاه عباس مغفور بودند و هکذا چهار فرزند بیمانند سلطان العلما خلیفة السلطان اعتمادالدوله داماد شاه مغفور و سه پسر میرزا رفیع صدر و یک پسر میرزا رضی صدر سابق و دو پسر میرزا محسن متولی باشی مشهد مقدس عمه زاده های خود را غالباً مکفوف و مکحول و پسران قورچی باشی را خاصةً مقهور و مقتول کردند و عمهء خود را که از بدو سلطنت بانوی حرمسرای عظمت بود از حرم بخارج فرستاد، با امرای بزرگ دل بد کرد و جمعی را معزول و برخی را مقتول نمود.
و نیز هدایت نویسد: در این سال فرمان لازم الاذعان صادر شد که در تجدید عمارت بقعهء نجف اقدام شود آب از فرات به صحرای نجف آورند - انتهی. به سال 1045 سلطان مرادخان عثمانی شخصاً بفتح ایروان آمد و آن شهر را پس از محاصره گرفت و از ارس گذشت و لشکر به تبریز فرستاد و عمارات حکومتی و محلهء شنب غازان را غارت و ویران کردند، و نیمی از شهر را آتش زدند. اما چون سلطان هنگام عبور از ارس در آب افتاده و بیمار شده بود و زمستان در پیش و خبر نزدیک شدن شاه صفی میرسد لشکر عثمانی به شتاب از آذربایجان گذشت و شاه صفی در ذیقعدهء 1045 ایروان را گرفت و 5000 تن از عثمانیان را اسیر کرد و چند توپ بزرگ از آن ایشان را به اصفهان فرستاد.
به سال 1048 سلطان مرادخان به تسخیر بغداد شد و ایرانیان 50 روز پایداری کردند و محمدشاه صدراعظم ترک را کشتند ولی عاقبت ناچار به تسلیم گشتند و بفرمان سلطان هزار تن از زوار کربلا و نجف را بدست جلادان دادند و به یک فرمان سر آنان را از تن جدا ساختند. در شعبان 1049 پیمانی میان دولتین بسته شد که بغداد از عثمانی و ایروان از ایران باشد. شاه صفی در 12 صفر 1052 در کاشان درگذشت و جسد او را به قم بردند. وی مدت سیزده سال و نیم سلطنت کرد و در این مدت گروهی از امرا و بزرگان کشور را نابود کرد و هیچ یک از اعیان دولت در زمان این پادشاه بر جان خود ایمن نبود، یکی از مردان نامداری که بدست او کشته شد امامقلی خان فاتح جزیرهء هرمز است.

صفی.

[صَ] (اِخ) (شاه...) یکی از شعرای ایران و از سادات شهر ری بوده گوشه نشینی اختیار کرد بزیارت حج نایل شد. از اوست:
هرگز دل هیچ کس میازار صفی
تا بتوانی دلی بدست آر صفی
سررشتهء کار خود نگه دار صفی
زنهار صفی هزار زنهار صفی.
(از قاموس الاعلام ترکی).

صفی.

[صَ] (اِخ) (مولانا...) پسر مولانا حسین واعظ است و بغایت جوانی درویش وش و دردمند و فانی صفت است و دو بار بجهت شرف صحبت خواجه عبیدالله از هرات به دارالفتح سمرقند رفت، گویند که آنجا بشرف قبول ممتاز و بسعادت ارشاد و تلقین سرفراز گشته به خراسان آمد و طبعش خوب است. این مطلع از اوست:
با لب لعل و خط غالیه گون آمده ای
عجب آراسته از خانه برون آمده ای.
(ترجمهء مجالس النفائس ص98).

صفی.

[صَ] (اِخ) نام وی شیخ محمد و از شعرای ایران و از مردم شیراز است، در علم حساب ید طولی داشته و به هندوستان رفت و به سال 974 در دکن درگذشت. از اوست:
رخسار تو مصحفی است بی سهو و غلط
کش کلک قضا نوشته از مشک فقط
چشم و دهنت آیت و وقف ابرو
مژگان اعراب و خال و خط، حرف و نقط.
(قاموس الاعلام ترکی).

صفی.

[صَ] (اِخ) خلیل بن ابی بکربن محمد بن صدیق مراغی، فقیه حنبلی مقری. وی به سال پانصد و نود و اند متولد شد. از خرستانی و ابن ملاعب حدیث شنید و بر موفق مقدسی فقه آموخت و قرائت بر ابن باسویه خواند و او آخرین کسی است که بر وی قرائت خواند و در قاهره در مجلس اقراء نشست و با وفور دیانت و ورع نیابت قضا یافت. وی در ذوالقعدهء سال 685 درگذشت. از او مزنی و ابوحیان روایت کنند. (حسن المحاضره ص232).

صفی.

[صَ] (اِخ) رشتی، نصرآبادی آرد: میر صفی جوان آراسته در ظاهر و باطن خوش خوی و خوش روی بود. وسعت مشرب او بمرتبه ای بود که برحمت صرف مغرور شده از قهر نظر پوشیده بود. مدتی در اصفهان بود از صحبت او که کمال نمک داشت محظوظ شدیم. از سخنان اوست که «مهتاب شب چهاردهم طبیعت را می گزد» شعرش این است:
شستی به بوالهوس نگشادی که بیگمان
از استخوان من چو کمان ناله برنخاست.
خدا نصیب کند آرزو نکرده خصالی
مکرر است وصالی که در خیال درآید.
(تذکرهء نصرآبادی ص199).

صفی.

[صَ] (اِخ) سبزواری. رجوع به علی بن حسین کاشفی شود.

صفی آباد.

[صَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مزدقاقچای بخش نوبران شهرستان ساوه. در 27هزارگزی جنوب خاوری نوبران 25هزارگزی راه عمومی. کوهستانی. سردسیر. سکنه 464 تن. آب آن از قنات و رودخانهء مزدقان. محصولات آنجا غلات، حبوبات، بادام، انگور، میوه جات، پنبه. صنایع دستی قالیچه و جاجیم بافی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. از راه شوسه ماشین میتوان برد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

صفی آباد.

[صَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش جعفرآباد شهرستان ساوه. سکنهء آن 20 تن. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

صفی آباد.

[صَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهسارات بخش مینودشت شهرستان گرگان. در 22هزارگزی جنوب خاوری مینودشت و 2هزارگزی دوزین. کوهستانی. معتدل مالاریائی. سکنه 180 تن. آب آن از چشمه سار. محصولات آنجا غلات، ارزن، لبنیات، ابریشم. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و شال است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

صفی آباد.

[صَ] (اِخ) دهی است از دهستان خالصه بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. در 35هزارگزی شمال باختری کرمانشاه و در انتهای کوه خورین. دامنه. سردسیر. دارای 128 تن سکنه. آب آن از چاه و رازآور. محصول آنجا غلات، حبوبات دیمی، مختصر میوه جات، لبنیات. شغل اهالی زراعت. راه مالرو دارد و در فصل خشکی اتومبیل میتوان برد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

صفی آباد.

[صَ] (اِخ) دهی است از دهستان جوانرود بخش پاوه شهرستان سنندج. در 47هزارگزی جنوب خاور پاوه و 5هزارگزی جنوب باختر راه اتومبیل رو کرمانشاه به پاوه. کوهستانی. سردسیر. دارای 177 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، توتون، لبنیات. شغل اهالی زراعت. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

صفی آباد.

[صَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان زنگی آباد بخش مرکزی شهرستان کرمان. در 40هزارگزی شمال باختری کرمان و 5هزارگزی شمال راه فرعی زرند به کرمان. دارای 16 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

صفی آباد.

[صَ] (اِخ) نام یکی از بخش های تابعهء شهرستان سبزوار است که در شمال خاوری آن شهرستان واقع و حدود آن بدین شرح زیر است: از طرف شمال به کوه شاه جهان از جنوب به کوه طبس و اندقان از خاور به دهستان سلطان آباد و بخش سرولایت از شهرستان نیشابور از باختر به بخش اسفراین. موقعیت طبیعی سه دهستان بنام بام، طبس، صفی آباد در کوههای شاه جهان و کوه اندقان و طبس و کوههای صفی آباد واقع است. هوای آنها سردسیر است، آب مزروعی آنان اغلب از رودخانه و چشمه سار تأمین می شود و دهستان حکم که در جلگهء جوین واقع است، هوای آن معتدل است. آب آن از قنوات می باشد. ساکنین دو دهستان صفی آباد از دهنهء شور تا کوه شاه جهان از طوایف توپکانلو میباشند. ارتفاعات: رشتهء ارتفاعات شاه جهان که از شمال دهستان بام از باختر بطرف خاور امتداد یافته در شمال بخش سرولایت بکوه نیشابور اتصال پیدا میکند این رشته دارای دره های عمیق و گدارهای متعدد است که راه آنها صعب العبور بوده به این جهت محل مناسبی برای دزدان و سارقین است. رشتهء دوم بنام کوه خرو در جنوب باختری دهستان بام از باختر بطرف خاور امتداد یافته کلیهء قراء دهستان صفی آباد در مجاور این کوه میباشد. رشتهء سوم کوه طبس در شمال سبزوار از گدار نوده تا کوه الر امتداد دارد. رودخانه: دو رشته رودخانه بنام رود بام و صفی آباد که هر دوی آنها از کوههای باختری نیشابور سرچشمه گرفته و رود بام از شمال کوه خوراب و رود صفی آباد از شمال باختری صفی آباد از کلاتهء آقازاده عبور در 30 کیلومتری بند مهار با رود بام تلاقی پس از طی 10 کیلومتر در خاک جاجرم به رود جاجرم ملحق و از پشت کوه هرده گذشته در انتهای آن به شورکال متصل میشود. راه شوسه ای از سبزوار به جغتای و راه فرعی از حجت آباد تا بام اتصال دارد که کامیون ها از آن رفت و آمد مینمایند و راه دیگری از جنوب صفی آباد تا میان آباد مرکز بخش اسفراین احداث شده فقط در مواقع غیر بارانی کامیون ها از آن استفاده مینمایند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صفی آباد.

[صَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء باختری شهرستان رفسنجان. در 14هزارگزی شمال باختری رفسنجان و 7هزارگزی شمال شوسهء رفسنجان به یزد. دارای 48 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

صفی آباد.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان بم. 2هزارگزی باختر بم، کنار شوسهء بم به کرمان. جلگه. سردسیر. دارای 142 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، خرما، پنبه. شغل اهالی زراعت. راه فرعی دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

صفی آباد.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان شاندیز بخش طرقبه شهرستان مشهد. در 10000 گزی شمال خاوری طرقبه سر راه اتومبیل رو طرقبه به شاندیز. جلگه. معتدل. سکنه آن 311 تن. فارسی زبان. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، بنشن، تریاک. شغل اهالی زراعت و مالداری و صنایع دستی ایشان قالیچه بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صفی آباد.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد. در 66000 گزی شمال باختری مشهد و 5000گزی شمال راه شوسهء مشهد به قوچان. جلگه. معتدل. سکنه آن 354 تن.آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، تریاک، چغندر، نخود. شغل اهالی زراعت، مالداری و صنایع دستی ایشان قالیچه بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صفی آباد.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد. در 15000گزی جنوب خاوری اسفراین. جلگه. معتدل. سکنه آن 33 تن. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، بنشن، پنبه. شغل اهالی زراعت و مالداری. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صفی آباد.

[صَ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش صفی آباد شهرستان سبزوار. در 45000گزی شمال سبزوار، سر راه اتومبیل رو بام و میان آباد. کوهستانی. معتدل. سکنه آن 1636 تن. آب آن از رودخانه و قنات. محصولات آنجا غلات، بنشن، خشکبار، میوه جات. شغل اهالی زراعت، کسب و تجارت، مالداری و صنایع دستی آن قالی و قالیچه و کرباس بافی است. راه اتومبیل رو دارد. از ادارات دولتی بخشداری، پست، دبستان، دفتر ازدواج و طلاق دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صفی آباد.

[صَ] (اِخ) نام دهستان مرکزی بخش صفی آباد شهرستان سبزوار است که از 10 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده مجموع نفوس آن 5201 تن. ساکنین از طوایف توپکانلو میباشند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صفی آباد.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور. در 12000 گزی جنوب نیشابور. در جلگه و قسمتی از آن در شوره زار واقع است. گرمسیر. سکنه آن 79 تن. آب آن از قنات. محصولات آنجا غلات. شغل اهالی زراعت. راه ارابه رو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صفی آباد.

[صَ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش حومهء شهرستان نائین. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

صفی آباد.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان برزاوند شهرستان اردستان. در 55هزارگزی شمال شوسهء کوهپایه به اصفهان. کوهستانی. معتدل. دارای 110 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، کتیرا. شغل اهالی زراعت. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

صفی آباد.

[صَ] (اِخ) دهی از بخش ابرقو شهرستان یزد. در 25هزارگزی جنوب باختری ابرقو و 2500گزی جنوب راه صدیق آباد به ابرقو. جلگه. معتدل. مالاریائی. دارای 223 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، پنبه، تره بار. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه فرعی دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

صفیا.

[صَ] (اِخ) اصفهانی. در عمل رمل آگاهی داشت طبعش خالی از لطفی نیست با حکیم شفائی معارضه داشته شعرش این است:
مکن ناگشته از خاطرفراموشان فراموشم
که چون از خاطرت رفتم ز خاطرها فراموشم
به بازار محبت از پی سودای دل رفتم
دچارم شد خریداری و سودا شد فراموشم.
*
سیمرغم و بال مگسی می طلبم
آزادم و کنج قفسی می طلبم
فریاد که فریادرسم خاموشی است
خاموشم و فریادرسی می طلبم.
(تذکرهء نصرآبادی ص305).
و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صفی الحلی.

[صَ یُلْ حِلْ لی] (اِخ)رجوع به صفی الدین حلی شود.

صفی الدین.

[صَ یُدْ دی] (اِخ) رجوع به عبدالمؤمن بغدادی شود.

صفی الدین.

[صَ یُدْ دی] (اِخ) رجوع به محمد بن عبدالرحیم الهندی شود.

صفی الدین.

[صَ یُدْ دی] (اِخ) رجوع به صفی الدین محمودبن ابی بکر ارموی شود.

صفی الدین.

[صَ یُدْ دی] (اِخ) ابن فخرالدین الطریحی. صاحب روضات الجنات او را به علم و صلاح و تقوی ستوده است و گوید از پدر خود روایت کند و او را حواشیی است بر مجمع البحرین از تألیفات والد وی. و نیز او راست: شرح رسالة الفخریة. از وی شیخ عبدالواحدبن محمد توانی روایت کند. (روضات الجنات ص510 ذیل ترجمهء فخرالدین طریحی).

صفی الدین.

[صَ یُدْ دی] (اِخ) (ملا...) ابن محمد الگیلانی. زرکلی در الاعلام نویسد: وی طبیب بود و به مکه سکونت جست و در آنجا به سال 1010 ه . ق. درگذشت. او را در طب و جز آن مؤلفاتی است، از مؤلفات وی شرح قصیدهء خمریهء ابن فارض است. (از الاعلام زرکلی ص433).

صفی الدین.

[صَ یُدْ دی] (اِخ) ارموی. رجوع به صفی الدین محمودبن ابی بکر ارموی شود.

صفی الدین.

[صَ یُدْ دی] (اِخ) اسحاق. رجوع به صفی الدین اردبیلی شود.

صفی الدین.

[صَ یُدْ دی] (اِخ) خلیل لاذقی. ابن ابی اصیبعه در کتاب خود دو حکایت از وی نقل کند. (عیون الانباء ج2 صص 163-168).

صفی الدین.

[ص یُدْ دی] (اِخ)عبدالمؤمن. مؤلف فوات الوفیات از عز اربلی طبیب آرد: صفی الدین را فضایل فراوان بود و علوم بسیار داشت از آن جمله عربیت و نظم شعر و انشاء و تاریخ و خلاف و موسیقی است و در زمان وی کسی منسوب را مانند او نمی نوشت و در این فن از همگان برتر شد، و نزد خلیفه مکانتی یافت. او را آدابی بسیار و حرمتی وافر و اخلاقی پسندیده بود به سال 689 در شهر تبریز او را ملاقات کردم. گفت در کودکی به بغداد شدم و چون فقه شافعی آموختم بروزگار مستنصر به مستنصریه رفتم و بمحاضرات و آداب و عربیت و خط پرداختم و در خط بکمال رسیدم. سپس عود زدن فرا گرفتم و در این صنعت قابلیت من بیش از خط بود ولی در آن وقت جز به خوشنویسی شهرت نیافتم، سپس خلافت به مستعصم رسید و او خزانهء کتب را عمران کرد و بفرمود تا دو کاتب بگزینند و آنچه او اختیار کند بنویسند و در آن وقت از شیخ زکی الدین کس برتر نبود و شهرت من بپایهء او نمیرسید پس مرا نیز بدان کار گماشتند و خلیفه نمیدانست که من عود نواختن را نیکو می دانم و در بغداد کنیزکی بود بزیبائی مشهور و غنا نیک می دانست و خلیفه او را دوست می داشت و وی را عطای فراوان میداد و خدم و کنیزکان و اموال وی بسیار شد. روزی چنان افتاد که کنیزک در محضر او به لحنی نیک و غریب غنا کرد، خلیفه پرسید این آهنگ کرا باشد؟ گفت معلم من صفی الدین را. خلیفه بفرمود تا مرا حاضر کردند و عود نواختم وی را خوش آمد و مرا فرمود که ملازم مجلس او باشم و روزی فراوان و عطای بسیار مقرر کرد و من با او بودم و حاجت مردمان را روا می کردم و خلیفه به هر سال مرا پنج هزار دینار مقرر کرد... و از برآوردن حاجات مردان نیز همین مبلغ و بیشتر بدست می آوردم. سپس نزد هولاکو رفتم و او را غنا کردم و او دو برابر آن را که مستعصم می پرداخت بداد سپس بخدمت عطاملک جوینی و برادر وی شمس الدین شدم و کتابت انشاء را به بغداد بعهده گرفتم و مرا بمرتبهء منادمت درآوردند و انعام و احسان را بر من مضاعف کردند و پس از مرگ علاءالدین و قتل شمس الدین سعادت من برفت و روزگار برگشت و مرا فرزندان و نوادگان بهم رسید.
شریف صفی الدین طقطقی گوید: صفی الدین را دینی بمبلغ سیصد دینار از مجدالدین غلام ابن صباغ بگردن می بود و بدان دین بزندان افتاد و بروز هیجدهم صفر سال 693 به زندان درگذشت. (از فوات الوفیات ج2 ص 18 و 19). مؤلف حبیب السیر نویسد: خواجه صفی الدین عبدالمؤمن در فن ادوار موسیقی در عرصهء گنبد دوار بی بدل بود و مانند فیثاغورس در وقوف بر شعبات اصول مقامات ضرب المثل، و استاد صفی الدین نیز در زمان مستعصم در بغداد می بود و در وقت قتل و غارت آن بلده در گوشه ای خزیده و نیم روزی خود را بنواحی خرگاه هلاکوخان رسانیده و برپای ایستاده آغاز بربط نواختن کرد و بنابر آنکه آن نوای روح افزای اص در مغولان بی سروپا تأثیر نمی کرد تا وقت غروب هیچ کس به حالش نپرداخت، آخرالامر یکی از اهل هوش شمه ای از فضایل آن استاد ماهر بگوش پادشاه قاهر رسانید و ایلخان آن جناب را خوشتر از بربطش نواخته مالی خطیر از ارتفاعات و مستغلات بغداد مقرر ساخت که هر ساله به وی رسانند و آن عارفه مدتی مدید بخواجه صفی الدین و اولادش میرسید و در زمان اباقاخان که رایت دولت خواجه شمس الدین محمد ارتفاع یافت خواجه بملازمت آستان وزارت آشیان شتافت وزیر صافی ضمیر ولد ارشد خود خواجه شرف الدین هارون را شاگردش ساخت و استاد صفی الدین در آن اوقات بتصنیف رسالهء شرفیه پرداخت. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص107). او راست: «الرسالة الشرفیة فی النسب التألیفیة» و «الادوار».

صفی الدین.

[صَ یُدْ دی] (اِخ)محمودبن ابی بکر ارموی. او راست: ذیل بر النهایة فی غریب الحدیث تألیف ابن اثیر جزوی، صفی الدین به سال 723 درگذشت. (کشف الظنون ذیل النهایة فی غریب الحدیث).

صفی الدین اردبیلی.

[صَ یُدْ دی نِ اَ دَ] (اِخ) جد سلاطین صفویه است. حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده آرد: وی مردی صاحب وقت بود و قبولی عظیم داشت. (تاریخ گزیده ص793). هدایت در ریاض العارفین نویسد: شیخ العارفین و برهان الواصلین القطب الاصفیاء فی الاَفاق صفی الدین اسحاق، نسبت آن جناب بحضرت امام همام موسی الکاظم می پیوندد و اجداد عظامش هادیان راه یقین و احفاد گرامش حامیان دین مبین، آن جناب را در مبادی سلوک اشتیاق صحبت اولیا و اصفیای معاصرین بود و بشوق خدمت ایشان مراحل بسیار پیمود. در شیراز با مشایخ صحبت داشت و به رهنمائی آنها طالب شیخ زاهد گیلانی شد. در ماه صیام بصومعهء شیخ رسید، پس از ملاقات ارادت او را گزید و بشرف مصاهرت نیز ممتاز گردید. گویند نسبت ارادت جناب زاهد به دو واسطه به رکن الدین سجاسی میرسد. کرامات و مقامات آن جناب فزون از عهدهء حوصلهء این کتاب است و حاجت به تحریر ندارد و میرزا محمد تقی کرمانی در بحرالاسرار بچند واسطه نقل کرده که حضرت مولوی معنوی بظهور شیخ خبر داده است. به هر صورت زیاده بر سی سال بهدایت و ارشاد طالبان اشتغال داشتند و زیاده از صدهزار کس تربیت فرمودند در سنهء 735 وفات یافتند. اگر چه سخن او منظوم نیست در تذکرهء واله این بیت بنام اوست:
آه از این ذکر فسرده چند از این فکر دراز
آه های آتشین و چهره های زرد تو.
(ریاض العارفین ص101).
براون در تاریخ ادبیات نویسد: اسم او صفی الدین بود. وفاتش در گیلان به سال 1334 م.(1) و در سن هشتاد و پنج سالگی اتفاق افتاد. این شخص مدعی بود که به بیست پشت به امام هفتم موسی کاظم میرسد(2). با توجه به آنچه مورخ و سیاسی بزرگ رشیدالدین فضل الله در رسائل خود نسبت به او نوشته و با مطالعهء کتاب بزرگی که بنام صفوة الصفا کمی پس از وفاتش مبتنی بر قول فرزندش صدرالدین تحریر یافته است در اهمیت و معروفیت او شکی باقی نمی ماند... من هیچ مدرکی نیافتم که شیخ صفی نیز مانند اخلاف خود به این شدت پیرو عقاید شیعه بوده باشد تنها سند ضعیفی هم که قابل اعتناء است عکس این را ثابت میکند زیرا که رؤسای ازبکیه در مکتوبی که به طهماسب ولد شاه اسماعیل نوشته اند میگویند شنیده ایم شیخ صفی سنی ثابت العقیده بوده است و اظهار تعجب میکنند از اینکه شاه طهماسب نه از حضرت مرتضی علی پیروی می کند و نه از جد اعلای خود متابعت دارد. (تاریخ ادبیات برون ج4 ص14). تاریخ ثابت می کند که شیخ صفی الدین عزلت گزین بزرگوار اردبیل که سلاطین صفویه نام و نسب خود را از او گرفته اند فی الحقیقة در زمان خود شخصی متنفذ و صاحب قدرت بوده است. وزیر بزرگ رشیدالدین فضل الله به ادعیه و شفاعات او توجه داشته و این معنی از مجموعهء رسائل او و از دو رقعه ای که یکی به شیخ نوشته و در دیگری توصیه ای دربارهء شیخ کرده است معلوم میشود. در رقعهء اخیر که به پسر خود میراحمد حاکم اردبیل نوشته است وصیت می کند که از رعایت عموم اهالی غفلت نکنی و مخصوصاً نوعی سازی که جناب قطب فلک حقیقت و سباح بحار شریعت، مساح مضمار طریقت، شیخ الاسلام والمسلمین، برهان الواصلین قدوهء صفهء صفا، گلبن دوحهء وفا، شیخ صفی الملة و الدین ادام الله تعالی برکات انفاسه الشریفه از تو راضی و شاکر باشد. (ایضاً صص 25-26). در زندگانی ظاهری شیخ صفی خاصه بعد از آنکه دست ارادت به شیخ زاهد داد و در اردبیل ساکن شد حوادث و وقایعی رخ نداد. در کودکی موقر و عزلت گزین و محترز از بازی بود. در همان روزگار کودکی توجه خاصی به امور مذهبی نشان داد و بمشاهدهء ظهورات غیبیه و عوالم غیرمرئیه توفیق یافت. چون در اردبیل مرشدی صاحب حال نمیدید و آوازهء شیخ نجیب الدین بزغش شیرازی را شنیده بود میل بزیارت او کرد و بالاخره مادر را راضی نمود به شیراز رفت ولی شیخ رحلت کرده بود. درویشان و مشایخ آن دیار خاصه شیخ سعدی شاعر معروف را ملاقات کرد و معاشرت او پسند خاطرش نیفتاد و ظاهراً با شیخ سعدی درست معامله نکرد و نسخهء اشعار او را که بخط خود تقدیمش نمود نپذیرفت. عاقبت پسر و جانشین بزغش موسوم به ظهیرالدین شیخ صفی را گفت امروز کسی که رفع حجاب نموده ترا بمقصد رهنمون گردد فقط شیخ زاهد گیلانی است که در گیلان قرب ولایت شما، بر لب دریا خلوتی دارد، و حلیهء جمال شیخ زاهد را به او وصف کرد. شیخ پس از چهار سال بخدمت شیخ زاهد رسید و از او پذیرائی کامل دید. در این وقت شیخ زاهد شصت سال داشت. بیست و دو سال بقیهء عمر او را شیخ صفی در خدمتش بسر برد. شیخ زاهد صبیهء خود بی بی فاطمه را بشیخ صفی داد و از او سه پسر بوجود آمد که یکی صدرالدین است که بعدها رتبهء ارشاد یافت. شیخ بنقل مؤلف سلسلة النسب در 735 درگذشت، و پسر وی شیخ صدرالدین جانشین او گشت. شیخ صفی ابیاتی بزبان گیلانی و فارسی سروده است. هر چند یکی از رباعیاتش دلالت بر دوستی علی علیه السلام دارد(3) لکن معذلک برای من ثابت نیست که او هم مثل اخلاف خود در مذهب شیعه دارای عقیدهء راسخه بوده باشد. شیخ صفی الدین بی اندازه بتوسعهء سلسلهء تابعهء خود کمک نمود و یکی از ادلهء ما بر قوت نفوذ او قول مولانا شمس الدین برنیقی اردبیلی است که در سلسلة النسب منقول است و گوید: «از راه مراغه و تبریز شمار طالبان و مشتاقان نمودم، در سه ماه سیزده هزار طالب به این یک راه بحضرت شیخ آمدند و شرف حضور مبارک شیخ دریافته و توبه کردند و از باقی اطراف به این قیاس» اگر نگوئیم همهء این مریدان از آسیای صغیر می آمده اند لااقل باید گفت که بسیاری از ساکنین ولایت مذکوره بوده، و هم از این ایام پیروان شیخ صفی در آن ولایت مسکن گزیده و بقسمی استقرار یافتند که بعدها بزرگترین اسباب تشویش خاطر سلاطین عثمانی شدند. (از تاریخ ادبیات برون ج4 ص34). برای تفصیل احوال شیخ رجوع شود به صفوة الصفا تألیف ابن بزاز.
(1) - مرحوم رشید یاسمی در ذیل صفحه بنقل از عالم آرای عباسی نویسد: صبح دوشنبه 12 محرم 735 ه . ق. درگذشت.
(2) - دربارهء نسب شیخ و قراینی که بعضی برای رد سیادت این خاندان ذکر کرده اند، رجوع به صفویه در همین لغت نامه شود.
(3) - صاحب کرمی که صد خطا می بخشد
خوش باش صفی که جرم ما می بخشد
آن را که جوی مهر علی در دل اوست
هر چند گنه کند خدا می بخشد.
(تاریخ ادبیات برون ج4 حاشیهء ص34).

صفی الدین الحی.

[صَ یُدْ دی ؟](اِخ) در مجالس النفائس نام وی چنین ثبت شده لیکن ظاهراً وی همان شیخ صفی الدین ابحی است. چنانکه مصحح کتاب نیز در حاشیهء ص183 تصریح کرده است که در نسخهء اسلامبول شیخ صفی الدین ابحی آمده است. در مقدمهء ترجمهء حکیم شاه محمد قزوینی از مجالس النفائس آرد: در زمانی که حضرت میر در هری بوده حضرت قدسی منزلت شیخ صفی الدین الحی بخدمت او رفته و داعیهء مریدی او داشته و چون بصحبت میر نشسته و میر در صحبت گرم گشته از امتداد وقت صحبت نزدیک شده که نماز پیشین فوت شود، شیخ صفی الدین بر سبیل تنبیه گفته که وقت نماز فوت میشود، امیر قدس سره فرمود که نماز را قضا هست و صحبت را قضا نیست. شیخ چون این سخن را از او شنیده رنجیده و ترک صحبت او کرده و بصحبت شیخ زین الدین خوافی رفته، زیرا که او بسیار مواظبت بر طریقهء اهل سنت و جماعت مینمود و او شیخ صفی الدین را در خلوت نشانده چون بریاضت خلوت دل او صافی گشته دانسته که مرتبهء میر در کشف حقایق و دقایق بیشتر از مرتبهء شیخ است، لاجرم پشیمان گشته ولیکن دوائی نداشته. (مجالس النفائس چ علی اصغر حکمت صص 183-184). در حبیب السیر نیز صفی الدین ابحی ضبط شده و گوید سیدی دانشمند بود. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص604).

صفی الدین بستی.

[صَ یُدْ دی نِ بُ](اِخ) هدایت در مجمع الفصحا آرد: خواجهء نامدار و فاضل عالیمقدار شاعر پخته طبع شیرین گفتار فصاحت شعار بشیوهء استادان باستان مدحت گذار بود و این ابیات از نتایج طبع اوست:
شده ست آسمان تخت و خورشید افسر
کرا باشد این افسر و تخت درخور؟
مگر سایهء کردگار جهان را
که او را همی زیبد این تخت افسر
زهی چون خرد در همه جا ستوده
خهی چون قضا بر همه کس مظفر
چه خواند ترا عقل؟ روح مجسم
چه گوید ترا روح؟ عقل مصور
به پیش خطیب آید از شوق نامت
گر آهن بدوزند در پای منبر
چنان شد که از بیم عدل تو زین پس
اطبا نگویند نام مزور...
الا تا بود بر فلک هفت کوکب
الا تا بود بر زمین هفت کشور
ترا باد این هفت کشور مسلم
ترا باد این هفت اختر مسخر.
(مجمع الفصحاء ج1 ص313).

صفی الدین حلی.

[صَ یُدْ دی نِ حِلْ لی] (اِخ) عبدالعزیزبن سرایابن علی بن ابی القاسم السنبسی الطائی. وی شاعر عصر خود بود در کوفه متولد و در حله (بین کوفه و بغداد) نشأت یافت و به تجارت پرداخت و به شام و مصر و ماردین و دیگر اماکن سفر کرد و مدتی به پادشاهان ارتقی پیوست و آنان را ثنا گفت و ایشان وی را صله های گران دادند. سپس به سال 726 به قاهره شد و سلطان ملک ناصر را بستود. تولد او به سال 677 ه . ق. است و به سال 750 درگذشت. او راست: دیوان شعر. العاطل الحالی. رسالة فی الزجل و الوالی. الخدمة الجلیلة. رسالة فی وصف الصید بالبندق. (الاعلام زرکلی ص525). مؤلف روضات الجنات وی را نیک ستوده است و گوید عالمی فاضل و منشیی اریب و از تلامذهء محقق نجم الدین جعفرحسن حلی است. او را قصیده ای بدیعه در 145 بیت است مشتمل بر 150 نوع از انواع بدیع و گوید وی از بزرگان شعرای شیعه بود و فضل و بزرگی و افلاق او بین الفریقین مسلم است و گوید صاحب امل الامل بر وی انکار کرده است که چرا در تغزلات خود شراب و امردان را فراوان می ستاید ولی این سخنان را نزد آنان تأویلها است. از اشعار اوست:
و لیس صدیقاً من اذا قلت لفظة
توهم من اثناء موقعها امرا
ولکنه من ان قطعت بنانه
تیقنه قصداً لمصلحة اخری.
و او راست در مدح اهل البیت:
یا عترة المختار یا من بهم
یفوز عبد یتولاهم
اعرف فی الناس بحبی لکم
اذ یعرف الناس بسیماهم.

صفی الدین یزدی.

[صَ یُدْ دی نِ یَ](اِخ) شاعری است. صاحب لباب الالباب آرد: صفی یزدی که بصفای دل و خاطر خورشید را طعنه زدی و پیوسته جز بر جادهء وفا و سجادهء صفا نبودی در عهد ملک طغان شاه قربتی یافت و اگرچه در لباس ائمه بودی اما در زی متصوفه رفتی، و این ابیات دلفریب از آن وی است:
زآن پیش که ناگه لب خشک بنده
دزدد شکری زان دو لب پرخنده
لشکرگه زنگبار بر گرد رخش
از مشک طناب در طناب افکنده...
هم او گوید:
نه یکی روز ز وصل تو نشان یافته ام
نه یکی شب ز فراق تو امان یافته ام
دوش از دست غمت این دل غم پرور را
خون چکان نعره زنان جامه دران یافته ام
هیچ عاقل نکند باورم ای دوست که من
دل دیوانهء خود را به چه سان یافته ام
نظری کردی روزی بمن سوخته دل
هرچه دارم من بیچاره از آن یافته ام
به دو جو بر من اگر هر دو جهان گم گردد
چون ترا یافته ام هر دو جهان یافته ام.
(لباب الالباب چ لیدن ج1 صص 278-279).
و رجوع به مجمع الفصحا ج1 ص313 و ریاض العارفین شود.

صفی السباب.

[صُ یُسْ سِ] (اِخ) موضعی است به مکه. رجوع به سباب شود.

صفی الله.

[صَ یُلْ لاه] (اِخ) لقب آدم ابوالبشر علیه السلام است. رجوع به آدم و رجوع به صفی شود.

صفی الملک.

[صَ یُلْ مُ] (اِخ) مکنی به ابوالمکارم. رجوع به ابوالمکارم صفی الملک شود.

صفیپوری.

[صَ] (اِخ) عبدالرحیم عبدالکریم. رجوع به عبدالرحیم... شود.

صفیح.

[صَ] (ع ص، اِ) آسمان یا آسمان بالائین. (منتهی الارب). || روی پهناور از هر چیزی. (منتهی الارب). وجه کل شی ء عریض. (اقرب الموارد). || پوست روی. (مهذب الاسماء). || تختهء در. ج، صفایح. || سنگ پهن. (مهذب الاسماء).

صفی حلی.

[صَ فی یِ حِلْ لی] (اِخ)رجوع به صفی الدین حلی شود.

صفیحة.

[صَ حَ] (ع ص، اِ) شمشیر پهناور. || روی پهن از هر چیزی. || تختهء در. || سنگ پهن. (منتهی الارب).
- صفیحة الوجه؛ پوست [ روی ] . (منتهی الارب). ج، صفایح.
|| هر یک از هشت استخوان که جمجمه مرکب از آن است و آن را قبیله نیز گویند. || مقصود از آن در علم اسطرلاب جسمی است که محیط باشد به او دو دائرهء متساویهء متوازیه و سطحی که واصل باشد میان دو محیط این دو دایره و صفیحه که بر آن آفاق اقالیم سبعه نوشته باشند آن را صفیحهء آفاقی نامند چنانکه عبدالعلی بیرجندی در شرح بیست باب ذکر کرده است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

صفیحة.

[صَ حَ] (اِخ) موضعی است در بلاد بنی اسد. عبیدبن ابرص گوید :
لیس رسم علی الدفین یبالی
فلوی ذروة فجنبی ذیال
فالمروات فالصفیحة قفر
کل قفر و روضه محلال.(معجم البلدان).

صفی خانلو.

[صَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء جنوب خاوری اهر. در یک هزارگزی خط شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی. معتدل. سکنه 35 تن. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صفی خانی.

[صَ] (اِخ) تیره ای از اهل بهارلو از ایلات خمسهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص86).

صفیر.

[صَ] (ع اِ) بانگ و فریاد مرغان یا عام است. (منتهی الارب). آواز طائران و این معرب سبیل است. (غیاث اللغات). سوت. هشتک. شاه فوت :
بلبل بشاخ سرو برآرد همی صفیر
ماغان به ابر نعره برآرند از آبگیر.
منوچهری.
درخت و مرغ شدند از پی تو باغ بباغ
یکی گشاده نقاب و یکی کشنده صفیر.
مسعودسعد.
بلبلی را که سینه بخراشد
از دم او صفیر نتوان یافت.خاقانی.
صفیر صلصل و لحن چکاوک و ساری
نفیر فاخته و نغمهء هزارآوا.خاقانی.
بلبل اینک صفیر مدح شنو
گندنا سوی حقه باز فرست.خاقانی.
گفت به دستور چه دم می زنند
چیست صفیری که بهم می زنند.نظامی.
صفیر مرغ و نوشانوش ساقی
ز دلها برده اندوه فراقی.نظامی.
شد صفیر باز جان در برج دین
نعره های لااحب الافلین.مولوی.
هم صفیر و خدعهء مرغان توئی
هم بلیس و ظلمت کفران توئی.مولوی.
زآنکه صیاد آورد بانگ صفیر
تا فریبد مرغ را آن مرغ پیر.مولوی.
حیف باشد صفیر بلبل را
که زفیر خر ازدحام کند.سعدی.
صفیر بلبل شوریده و نفیر هزار
برای وصل گل آمد برون ز بیت حزن.
حافظ.
من آن مرغم که هر شام و سحرگاه
ز بام عرش می آید صفیرم.حافظ.
|| سوت سوتک. (مجلهء موسیقی شمارهء4 ص68). || (مص) آواز کردن مرغ. (ترجمان علامهء جرجانی). || بانگ کردن. (منتهی الارب). || بانگ کردن خر را و خواندن او را بسوی آب تا بخورد. (منتهی الارب).

صفیر.

[صَ] (عبری، اِ) علامت استهزا و ریشخند است. (حزقیال 27:36، کتاب میکاه 6:16) (قاموس کتاب مقدس). || علامت ندا نمودن و خواندن است. (اشعیا 5:26 و 7:18، زکریا10:8) (قاموس کتاب مقدس). || یکی از الفاظی است که افادهء تحقیر نماید. (ایوب 27:23، اول پادشاهان 9:8، ارمیا 19:8، حزقیال 27:36، میکاه 6:16). و از برای وضع احضار نوکر نیز در مشرق زمین معمول و متداول است. (اشعیا 5:26، 7:18، زکریا 10:8) (قاموس کتاب مقدس).

صفیر.

[صَ] (اِخ) نام وی شمشاد و از مردم قم است. از اوست:
دلم را باز ده پیش تو بیکارست می دانم
ترا زین جنس بیمقدار بسیارست می دانم.
دور نئی که تا کنم شکوه ز درد دوریت
آه که میکشد مرا هجر تو در حضور تو.
(آتشکدهء آذر ذیل شعرای قم) (قاموس الاعلام ترکی).

صفیرا.

[صُ فَ] (اِ) به وزن حمیرا، درختی است که صباغان بچوب آن رنگ میکنند و اهل مصر آن را عودالقتیه نامند. برگ آن شبیه ببرگ خرنوب شامی است و از آن متین تر و با نقطه های سرخ و سیاه... (فهرست مخزن الادویه). ابن بیطار بر این جمله افزاید: مردم مغرب اوسط این نام را بدرختی که در بربر املیلس گویند نهند. (مفردات ابن بیطار).

صفیر برآوردن.

[صَ بَ وَ دَ] (مص مرکب) سوت زدن. صفیر کشیدن. سوت کشیدن. مُکاء. بشخولیدن. شخولیدن.

صفیرخوان.

[صَ خوا / خا] (نف مرکب)صفیرزننده. نواکننده. آوازخوان. نغمه سرا :
بی مدحت تو بباغ دانش
یک مرغ صفیرخوان مبینام.خاقانی.
رجوع به صفیر شود.

صفیر زدن.

[صَ زَ دَ] (مص مرکب)شخولیدن. سوت زدن. سوت کشیدن. مکاء :
چون صفیری بزند کبک دری در هزمان
بزند لقلق بر کنگره بر ناقوسی.منوچهری.
اسبی که صفیرش نزنی می نخورد آب
نه مرد کم از اسب و نه می کمتر از آبست.
منوچهری.
گر شیرخواره لالهء سرخست پس چرا
چون شیرخواره بلبل کوهی زند صفیر.
منوچهری.
چون صفیرش زنی کژت نگرد
اسب کو را نظر بر آبخوریست.خاقانی.
بال بگشا و صفیر از شجر طوبی زن
حیف باشد چو تو مرغی که اسیر قفسی.حافظ.
ترا ز کنگرهء عرش می زنند صفیر
ندانمت که در این دامگه چه افتاده ست.
حافظ.
رجوع به صفیر شود.

صفیر کشیدن.

[صَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) سوت زدن. سوت کشیدن. || کنایه از رسوا و ذلیل نمودن. (آنندراج). سوت کشیدن بعلامت تحقیر :
در چمن هرگه به او همراه می بیند مرا
از پس سر چون رقیبان می کشد بلبل صفیر.
سلیم (از آنندراج).

صفیرة.

[صَ رَ] (ع اِ) ریگ تودهء بزرگ میان دو زمین. (منتهی الارب). || (اِمص) زردی. یرقان. یرقان آوردن. (دزی ج1 ص836). || (حروف...) حروفی است که هنگام نطق بدان ها آواز پدید آید، و آن زاء، صاد، سین است. (کشاف اصطلاحات الفنون ذیل حرف).

صفیره.

[صَ رِ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز. 18هزارگزی خاوری اهواز، 5هزارگزی شمال راه فرعی اهواز به رامهرمز. دارای 20 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

صفیری.

[صَ] (ص نسبی) (حروف...) رجوع به صفیره شود.

صفیری.

[صَ] (اِخ) رجوع به صفیری جونپوری شود.

صفیری.

[صَ] (اِخ) ابن مولانا دیلمی یکی از شعرای ایران و از اهالی قزوین است. از اوست:
ز پیام من جوابی نشنیده قاصد اما
دهدم به این تسلی که ندیده ام هنوزش.
(قاموس الاعلام ترکی).

صفیری.

[صَ] (اِخ) جونپوری. از شعرای هندوستان و از مردم جونپور است. آذر بیگدلی از تقی اوحدی آرد: وی با عدم رجولیت کدخدا شده و از طعنهء مردم زن و خود را کارد زده کشت و گوید: بزعم فقیر صاحب این مطلع باید شعر بسیار داشته باشد به هر حال این مطلع از او است که بنظر رسیده:
ز عشق زادم و عشقم بکشت زار دریغ
خبر نداد به رستم کسی که سهرابم.
(آتشکدهء آذر ذیل شعرای هندوستان).
و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صفی علیشاه.

[صَ عَ] (اِخ) حاجی میرزا محمد حسن اصفهانی ملقب به صفی علیشاه از معاریف مشایخ متصوّفهء طهران و از فضلا و علمای ذی شأن، در سوم شعبان سنهء هزارو دویست و پنجاه و یک هجری قمری متولد شد و در اوایل امر مدتی در شیراز و کرمان و یزد و هندوستان بسر برد و بالاخره به طهران آمده در آنجا اقامت گزید و بعدها یکی از خواص مریدان وی قطعهء زمینی بمقدار دو هزار ذرع به وی تقدیم نمود و او در آن خانقاهی وسیع بنا نهاد و قریب هشت سال در آنجا بسر برد و در روز چهارشنبهء بیست و چهارم ذی القعدهء سنهء هزار و سیصد و شانزده هجری وفات یافت و در همان خانقاه مدفون گردید. وی را تألیفات عدیده است از جمله تفسیری منظوم از بحر رمل مسدس بوزن مثنوی مولوی که در طهران بطبع رسیده است. صاحب ترجمه در جوانی از مریدان حاجی میرزا زین العابدین ملقب به رحمت علیشاه پدر صاحب طرائق الحقایق بوده است و بعد از وفات او در جزو ارادت کیشان حاجی آقا محمد شیرازی ملقب به منورعلیشاه عم رحمت علیشاه مذکور درآمد. (شرح احوال صاحب ترجمه مشروحاً و مفصلاً در طرائق الحقائق ج3 صص 203-207 مذکور است رجوع بدان جا شود) (وفیات معاصرین بقلم مرحوم محمد قزوینی. مجلهء یادگار سال پنجم شمارهء 4و5).
مرحوم یاسمی در کتاب خود بنام «ادبیات معاصر» که ضمیمهء ترجمهء تاریخ ادبیات برون ج4 انتشار یافته، ذیل احوال صفی علیشاه نویسد: حاج میرزا حسن صفی علیشاه اصفهانی در سوم شعبان 1251 ه . ق. در اصفهان متولد و پس از شصت و پنج سال در 24 ذی القعدهء 1316 ه . ق. در تهران درگذشت. مقبرهء او در خانقاهی است که مریدانش در محلهء شاه آباد تهران ساخته اند. (خیابان خانقاه منشعب از خیابان صفی علیشاه است و خیابان اخیر از شاهرضا شروع و به میدان بهارستان ختم میشود، این دو بنام صفی و خانقاه او معروف اند). جمعی کثیر به او ارادت می ورزیدند و او را قطب سلسلهء نعمت اللهی می شناختند. صفی علیشاه مردی دانا و سخن سنج و نیک محضر و خوش صحبت بود و مریدانش از او کرامتها نقل می کنند. طبعی روان و منطقی استوار داشته است. آثار او زبدة الاسرار و بحرالحقایق و عرفان الحق و میزان الفرقة و تفسیر و دیوان غزلیات و قصاید است که همه بطبع رسیده است. مهمترین اثر او تفسیر قرآن است که بنظم آورده و حاوی اشعار خوب و مهیج است پس از او مرحوم علی خان ظهیرالدوله در این طریقه مقام ارشاد یافت. او را نیز اشعار بسیار هست و چند مثنوی دارد که چاپ شده است. غزل:
صبا چو در چمن آورد بوی پیرهنش
درید غنچه گریبان ز حسرت بدنش
خیال سرزده آورد در کنار منش
ولی نیافت پی بوسه راه بر دهنش
لطافت تن او ناورم بیاد مباد
که از تصور عقل آفتی رسد به تنش
ز آب و رنگ عذارش نسیم صبح مگر
به لاله گفت که خاطر شکفت در چمنش
مرا بس است تماشای زلف و عارض او
بهل بهشت برین را بسنبل و سمنش
چرا شکفته نباشد ز تاب طرهء او
دلی که دید به عمری شکنجهء شکنش
به پیش قامت آن کس که جان سپرده به حشر
قیامت است چو از تن براوفتد کفنش
بزیر جامه ز روح روان لطیف تر است
نموده ایم بتحقیق امتحان تنش
بچین زلف تو دل بر خطا نرفت ولیک
خطا نموده مماثل بنافهء ختنش
صفی سفر ز دو عالم نمود و خود نگرفت
دلش قرار بجائی کجاست تا وطنش.
(تاریخ ادبیات معاصر تألیف رشید یاسمی صص 66-67).

صفیف.

[صَ] (ع ص، اِ) گوشت به سیخ درکشیده جهت بریانی. (منتهی الارب). ما صف من اللحم علی الجمر لیشوی. (بحر الجواهر). گوشت نمک سوده. (مهذب الاسماء). گوشت که بر ریگ تافته بریان کنند. || چیزی که در آفتاب گذارند تا خشک شود یا بر خدرک آتش نهند تا کباب گردد. (منتهی الارب). ما صف فی الشمس لیجف. (اقرب الموارد). || (اِمص) آرام و سکون بال پرندگان بهنگام پریدن.

صفیق.

[صَ] (ع ص) ثوبٌ صفیق؛ جامهء سخت باف. (منتهی الارب). جامهء سفت بافته و تنک نبافته باشد. (غیاث اللغات). جامهء تنک بافته. (مهذب الاسماء). هنگفت بافته. برشته بافته. ریزبافت. || وجه صفیق؛ روی شوخ و بی باک. (منتهی الارب). روئی سخت پوست. (مهذب الاسماء). روی سخت که حیا نداشته باشد. (غیاث اللغات). بی شرم. بیحیا. وقیح.

صفی قلی بیگ.

[صَ قُ بَ] (اِخ)نصرآبادی گوید: صفی قلی بیگ خلف مرحمت پناه محمدعلی بیگ مرحوم مدتی کرک یراق پادشاه قدردان شاه عباس ماضی بود، بعلت قابلیت بمرتبهء مصاحبت و مجالست سربلند گردیده و زیاده بر امرای عظام قرب بهم رسانید. بعد از فوت آن پادشاه جنت مکان در زمان شاه صفی بحجابت به هندوستان رفته آن خدمت را بدلخواه بتقدیم رسانیده بعد از آن وزیر اصفهان شده در زمان شاه جنت مکان شاه عباس ثانی بنظارت بیوتات سرافراز گردیده مدتی قبل از حال تحریر فوت شده. مرد دین دار خیررسان بود چنانچه چند رباط ساخته و آثار خیر از او بسیار مانده است. صفی قلی بیگ مذکور جوان قابل معقولی بود در ظاهر و باطن کمال قبول و اهلیّت داشت. در زمان شاه جنت مکان شاه عباس ثانی به وزارت دارالعباد یزد سرافراز گردیده در آن حین فوت شد. طبعش خالی از شوخی نبوده. صفی تخلص داشت. این ابیات از اوست:
سروش به هر مکان که ز جا میشود بلند
تا ساق عرش نام خدا میشود بلند
سرگشته ایم گرد جهان همچو آسمان
تا دست و تیغ او ز کجا میشود بلند
چون برق آه از سر افلاک بگذرد
دودی کز آتش دل ما میشود بلند
غم را نهفته ایم بخلوت سرای دل
ای ناله دم مزن که صدا میشود بلند.
*
تا نکشی دردسر هیچ کس
به که نپرسی خبر هیچ کس
از نظر خویش اگر گم شوی
گم نشوی در نظر هیچ کس
عرض مکن حاجت خود را صفی
جز به در او به در هیچ کس.
(تذکرهء نصرآبادی صص 72-73).

صفی قلی بیگ.

[صَ قُ بَ] (اِخ)نصرآبادی آرد: صاحب جمع هیمه خانه نواب اشرف از قبیلهء اتراک است. در تمشیت امر مذکور چنانچه پسند خاطر باشد سعی می نماید و در کاردانی و حساب فهمی مشهور و معروف است. چون پسر قابلی داشت خدمت خود را جهت او استدعا نموده در این سال بری از عمر نخورده فوت شد، باز خود دخیل کار شده با وجود کبر سن آرام ندارد و طبعش خالی از لطف نیست شعرش این است:
نرفت از دل گردون غبار کینهء ما
شکست در بغل سنگ آبگینهء ما.
(تذکرهء نصرآبادی صص 45-46).

صفی قلی بیگ.

[صَ قُ بَ] (اِخ)نصرآبادی گوید: ولد ملک سلطان جارچی باشی. ملک سلطان از رستاق اصفهان بود بوسیله ای ملازم شاه عباس ماضی شده، رفته رفته بسبب حسن خدمات و رشد، جارچی باشی شده کمال اعتماد داشت چنانچه در مصلحتها دخیل بود. صفی قلی بیگ مذکور جوان شوخ شلاقی بود. نقدی بیگ وزیر لله بیگ را بسببی در روز روشن کشت. بعلت مصاحبت شاهزاده ها شاه عباس چشم او را کنده. فقیر در صحبت او رسیدم نهایت قابلیت داشت. در نظم و نثر طبعش خالی از لطف نبود. طنبور چهار تار را خوب می نواخت و در علم موسیقی نهایت ربط داشت. مثنوی گفته، این دوبیت از آن است:
نه ابر است بر دامن کوهسار
بود گردی از کاروان بهار
چمن بهر سنجیدن آب و رنگ
ترازو ز گل کرده از ژاله سنگ.
*
جلوه با سرو تو چون دست در آغوش کند
آب چون آینه رفتار فراموش کند.
دیگر از شعر او گوشزد نشد. (تذکرهء نصرآبادی صص 41-42).

صفی قلی بیگ.

[صَ قُ بَ] (اِخ)نصرآبادی گوید: صفی قلی بیگ چرکس ولد قراخان. ایشان از اعاظم چرکسند. والد ایشان بوسیلهء حسن خدمات بیگلربیگی شیروان شده بعد از آن معزول شده استرآباد به او عنایت شد در آن حین خبطی بدماغ او راه یافته خود را کشت. اخلاف مشارالیه همگی در هر فن کامل بودند خصوصاً صفی قلی بیگ که در فن سپاهیگری و اکثر کمالات از اقران در پیش بود. اما از چشم زخم دوران در دماغ او خبطی بهم رسیده لباس درویشان پوشیده کم حرف و خاموش است. طبعش کمال لطف در ترتیب نظم دارد و شعرش این است:
فارغند از گفتگوی عرض مطلب لالها
چشم گویای تو می فهمد زبان حالها
مینماید چون رگ یاقوت از پشت لبش
سبزهء خطی که خواهد رست بعد از سالها.
*
گردون پی شکست دل ما فتاده است
این شیشه را بساقی کوثر سپرده ایم.
*
الهی در سریر محنتم صاحب کلاهی ده
ز درد و داغ عشقم تاج و تخت پادشاهی ده
اگر بینی بسرخ و زرد مایل طبع شوخم را
سرشک ارغوانی لطف کن رخسار کاهی ده
مزن مهر خموشی بر لبم در پرسش محشر
شکایتها ز خود دارم زبان دادخواهی ده.
(تذکرهء نصرآبادی ص36).

صفی قلیخان.

[صَ قُ] (اِخ) نصرآبادی آرد: صفی قلیخان ولد ذوالفقارخان حاکم قندهار. سلسلهء ایشان به مردانگی و همت مشهورند خصوصاً مشارالیه که در جنگ قلماق کاری که کسی یاد ندارد بعمل آورد. عالیجاه اللهوردی خان قوللرآقاسی طوری دیگر خاطرنشان نواب اشرف نموده او را بجنون نسبت داده اند. مدتی سلطنت درون با او بود در آنجا فوت شد شعرش این است:
در حقیقت دشمنی ما را چو رنگ آل نیست
زردی روی مرا از دوست میدارد نهان.
*
کرد عکس عارضت رشک بهار آیینه را
نیست دیگر آرزوئی در کنار آیینه را.
*
ای بار خدای! کارسازنده توئی
بنواز مرا زآن که نوازنده توئی
بر خاک ره مذلت افتاده منم
بر مسند عز و جاه پاینده توئی.
(تذکرهء نصرآبادی ص29).

صفیقة.

[صَ قَ] (ع اِ) حادثه. (منتهی الارب).

صفی میرزا.

[صَ] (اِخ) یکی از پسران شاه عباس اول است که به سال 1020 بفرمان پدر بقتل رسید. (قاموس الاعلام ترکی).

صفین.

[صِفْ فی] (اِخ) و اِعراب آن اِعراب جموع و مالاینصرف است. ابی وائل شقیق بن سلمة را گفتند اشهدت صفین؟ گفت: نعم و بئست الصفون. و آن موضعی است قرب رقه بر شاطیالفرات از جانب غربی بین رقه و بالس و بدانجا حرب صفین بود در غرهء صفر به سال 37 بین علی رضی الله عنه و معاویه و در شمار اصحاب هر یک اختلاف است گفته اند معاویه با یکصد و بیست هزار بود و علی با نودهزار و گفته اند علی با یکصد و بیست هزار بود و معاویه با نودهزار و این درست تر است. و در این نبرد از دو لشکر هفتادهزار تن کشته شد بیست و پنجهزار تن از لشکر علی و چهل و پنج هزار کس از لشکر معاویه و از لشکر علی بیست و پنج صحابهء بدری به قتل رسید و مدت توقف آنان به صفین صد و ده روز بود و نود جنگ بدان جا رخ داد و شعراء وصف صفین بسیار گفته اند... (معجم البلدان) :
زانم بعقل صافی کاندر دین
بر سیرت مبارز صفینم.ناصرخسرو.
روز صفین و بخندق بسوی ثغر جحیم
عاصی و طاغی را تیغ علی بود مشیر.
ناصرخسرو.
آن کز بت تو آمد بر عترت پیمبر
از تیغ حیدر آمد بر اهل بدر و صفین.
ناصرخسرو.

صفین.

[صَفْ فَ] (ع اِ) تثنیهء صف، در حالت نصبی و جری. رجوع به صف شود.

صفین احول.

[] (اِخ) در اوان خلافت مروان به امر وزارت مشغولی می کرد. (دستور الوزراء ص20).

صفینة.

[صَ نَ] (معرب، اِ) درخت ابهل را گویند و آن سرو کوهی است و به عربی عرعر خوانند. (برهان). معرب از سابینا.(1) ابهل. ماهی مرز.(2) رجوع به ابهل و ماهی مرز و حاشیهء برهان قاطع چ معین شود.
(1) - Sabine.
(2) - Juniperus sabina.

صفینة.

[صَ نَ] (اِخ) نصرآبادی آرد: موضعی است به مدینه بین بنی سالم و قبا. (معجم البلدان).

صفینة.

[صُ فَ نَ] (ع اِمصغر) تصغیر صَفَن. سفره ای است که بسان عیبه بود. (معجم البلدان).

صفینة.

[صُ فَ نَ] (اِخ) بلدی است به عالیه از دیار بنی سُلَیم دارای خرمابن و ابونصر آرد: صفینه دهی است به حجاز بمسافت دو روز از مکه دارای خرمابن و کشت ها و مردم بسیار. کندی آرد: آن را کوهی است که ستار گویند و بر طریق زبیدیه است و چون حاج تشنه شوند بدان عدول کنند و عقبهء صفینه را حاج عراق پیمایند و (عبور از آن) دشوار است. (معجم البلدان) :
ز آب و خاک سارقیه تا صفینه پیش چشم
بس دواءالملک و تریاقی که اخوان دیده اند.
خاقانی.

صفیة.

[صَ فی یَ] (ع ص، اِ) تأنیث صفی. ج، صفیات. رجوع به صفی شود. || خرمابن بسیار بار. || ناقهء بسیار شیر. || گزیده از غنیمت. ج، صفایا. (منتهی الارب). || آنچه برگزیند رئیس لشکر از غنیمت پیش از آنکه قسمت کنند از برای خود. ج، صفایا. (مهذب الاسماء).

صفیة.

[صُ فَیْ یَ] (ع اِ) اول ایام سرما. (منتهی الارب).

صفیة.

[صَ فی یَ] (اِخ) وی یکی از مشاهیر محدثات و دختر یاقوت بن عبداللهالحبشی و از شیوخ امام سیوطی بشمار میرود. به سال 804 ه . ق. تولد یافت. (قاموس الاعلام ترکی).

صفیة.

[صَ فی یَ] (اِخ) دختر ابی العاص بن امیة بن عبدشمس و مادر ام حبیبه زوجهء رسول خدا (ص) است. (حبیب السیر چ خیام ج1 ص427).

صفیة.

[صَ فی یَ] (اِخ) دختر ابی عبیدهء ثقفی خواهر مختار، از صحابیات است و با عبدالله بن عمر ازدواج کرد و محضر پیغمبر را درک نموده ولی بروایت حدیث از وی نایل نگشت. (قاموس الاعلام ترکی). و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص137 شود. در عیون الاخبار آمده: عبدالله بن عمر صداق صفیه را ده هزار درهم قرار داد. (عیون الاخبار ج4 ص71).

صفیة.

[صَ فی یَ] (اِخ) دختر بجیر هذلی، یکی از صحابیات است و حدیثی دربارهء آب زمزم روایت کرده است. (قاموس الاعلام ترکی).

صفیة.

[صَ فی یَ] (اِخ) دختر بشامه. وی یکی از صحابیات و خواهر اعوربن بشامه است. پیغمبر(ص) می خواست وی را بزنی بگیرد. (قاموس الاعلام ترکی). و رجوع به امتاع الاسماع ص439 شود.

صفیة.

[صَ فی یَ] (اِخ) دختر حُیَّی بن اخطب و یکی از ازواج مطهرهء حضرت نبوی است. اصلاً از بنی اسرائیل و اسرای خیبر و زوجهء کنانة بن الحقیق بود و در فتح خیبر حضرت پیغمبر او را گرفته و آزاد کرد و بزمرهء ازواج درآورد. (قاموس الاعلام ترکی). مؤلف حبیب السیر آرد: وی از یهود بنی النضیر از سبط هارون است و مادر او ضرة نام داشت. دختر شموال و صفیه در آغاز زن سلام بن مشکم بود و بین ایشان جدائی افتاد و کنانة بن الربیع بن ابی الحقیق وی را بخواست و کنانة در غزوهء خیبر بقتل رسید و صفیه اسیر شد و پیغمبر(ص) او را آزاد فرمود و بعقد خود درآورد و صداق او را عتق قرار داد و در این هنگام صفیه هفده ساله بود. صاحب تاریخ گزیده وفات او را به سال 36 نویسد و گویند به سال 50 و یا 52 درگذشت و بگورستان بقیع مدفون است. (حبیب السیر چ خیام ج1 ص428). زرکلی در الاعلام (ص433) وفات او را به سال 52 نوشته است.

صفیة.

[صَ فی یَ] (اِخ) دختر خطاب، یکی از صحابیات و خواهر عمر است و با قدامة بن فطمونه ازدواج کرد. (قاموس الاعلام ترکی).

صفیة.

[صَ فی یَ] (اِخ) دختر شرف الدین احمدبن احمدالمقدسی و زوجهء شیخ بهاءالدین ابن الغر و از مشاهیر محدثات است، مدت مدیدی در موطن خویش قدس علم حدیث را تدریس میکرد و به سال 740 در کهولت درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صفیة.

[صَ فی یَ] (اِخ) دختر شیبة، یکی از صحابیات و راویهء احادیث است. (قاموس الاعلام ترکی).

صفیة.

[صَ فی یَ] (اِخ) دختر شیخ جمال الدین خلوتی است، زنی زاهدهء عابده بود. پدر او در اثنای حج درگذشت و بموجب وصیت او صفیه بعقد ازدواج شیخ سنبل سنان درآمد. (قاموس الاعلام ترکی).

صفیة.

[صَ فی یَ] (اِخ) دختر عبدالمطلب بن هاشم القرشیة الهاشمیه یکی از صحابیات و عمهء حضرت رسالت پناه و والدهء زبیربن عوام بوده. از عمه های پیغمبر(ص) یگانه خاتونی است که اسلام را پذیرفته، در جاهلیت با حارث بن حرب برادر ابوسفیان ازدواج کرده بود، بعد از وفات وی عوام خویلد با او ازدواج کرد و از این ازدواج زبیر و عبدالکعبه بوجود آمد، در سال بیستم هجری در سن 73سالگی درگذشت و نیز خواهر بطنی حضرت حمزه است. (قاموس الاعلام ترکی). و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج1 ص289، 431، 532 و 533 شود. او را قصیده ای است در رثاء پیغمبر. رجوع به تاریخ گزیده چ عکسی ص154 شود.

صفیة.

[صَ فی یَ] (اِخ) وی از مشاهیر محدثات است و به «ست الشام» شهرت یافت. دختر امام مجدالدین احمدبن محمد ازدی است. وی به سال 647 متولد شد و عمر خود را بتدریس حدیث و زهد و تقوی گذرانده و به سال 704 ه . ق. عازم حج گردید و در مدینهء منوره درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صفیة.

[صَ فی یَ] (اِخ) دختر معاویة بن ابی سفیان است. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص125).

صفیة.

[صَ فی یَ] (اِخ) باهلیه. وی یکی از زنان شاعر است. در عیون الاخبار نام او آمده و قطعه ای را که در رثاء خواهر خویش سروده در آنجا ثبت است. (عیون الاخبار ج3 ص66).

صفیة.

[صَ فی یَ] (اِخ) خاتون، دختر الملک العادل ابی بکربن ایوب صاحب حلب است. وی امیره ای عاقل و صاحب حزم بود مدت شش سال در حلب پادشاهی کرد. ولادت او به سال 581 ه . ق. و وفات وی به سال 640 ه . ق. به حلب بود. (الاعلام زرکلی ص433 و 434).

صفیة.

[صَ فی یَ] (اِخ) زاهده. زنی مشهور به زهد و صلاح و در عهد سلطان ابوسعید از ملوک ایلخانیان در ایران میزیست، قونقرات خاتون همشیرهء پادشاه مذکور با وی روابط صمیمانه داشت و بزیارت او میرفت. (قاموس الاعلام ترکی).

صفیة.

[صَ فی یَ] (اِخ) عمهء پیغمبر. رجوع به صفیه دختر عبدالمطلب شود.

صفیة.

[صَ فی یَ] (اِخ) قرشیه. رجوع به صفیه دختر عبدالمطلب... شود.

صفیه سلطان.

[صَ فی یَ سُ] (اِخ) یکی از زوجات سلطان مرادخان ثالث و والدهء سلطان محمدخان ثالث است. از زنان بسیار زیبا و خردمند بود و مدتها میل شدید پادشاه را بخود جلب کرد و در زمان وی و هم در زمان فرزند او نفوذ و اهمیت بسیار داشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صفی یارخان.

[صَ] (اِخ) دهی است از دهستان گوی آغاج بخش شاهین دژ شهرستان مراغه. در 26هزارگزی جنوب خاوری شاهین دژ و 3 هزارگزی جنوب راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب. کوهستانی. معتدل. سالم. سکنه 137 تن. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، بادام، حبوبات، کرچک. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است . راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صق.

[صَق ق] (ع مص) بانگ کردن آفتاب پرست. (منتهی الارب). || (اِ) میخی که در جای سخت به کره و زور کوفته شود. (منتهی الارب). || در اصطلاح تجوید علامت خاصه است برای وقف، اما بشرط وصل قبل.

صقاب.

[صِ] (ع ص، اِ) جِ صَقب، رجوع به صقب شود.

صقاب.

[صِ] (ع مص) روی باروی شدن. (منتهی الارب). || (اِ) سقاب است که علامت مصیبت باشد مر زنان را در جاهلیت. (منتهی الارب).

صقار.

[صِ] (ع اِ) جِ صقر. رجوع به صقر شود.

صقار.

[صَقْ قا] (ع ص) صیغهء مبالغه، چرغدار. (دهار) (مهذب الاسماء). چرخ دار. || بسیار لعن کننده. || سخن چین. || کافر. || دوشاب فروش. (منتهی الارب).

صقارة.

[صِ رَ] (ع اِ) جِ صقر. (منتهی الارب). رجوع به صقر شود.

صقاری.

[صُ را] (ع اِ) قولهم جاء بالصقاری و البقاری؛ یعنی آورد دروغ صریح را. (منتهی الارب).

صقاری.

[صُ را] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

صقاع.

[صُ] (ع مص) بانگ کردن خروس. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

صقاع.

[صِ] (ع اِ) برقع. (منتهی الارب). روی پوش. (مهذب الاسماء). || خرقه که زیر معجر افکنند تا ریم نگیرد. (منتهی الارب). || آهنی است بجای کام لگام. (منتهی الارب). حدیدة فی موضع الحکمة من اللجام. (اقرب الموارد). || داغی است سپس سر شتر. (منتهی الارب).

صقال.

[صِ] (ع مص) زدودن شمشیر و آینه و جز آن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). صیقل زدن. روشن کردن. || (اِمص) زدودگی. (منتهی الارب). روشنگری :
پر صقالت بود روی از گشت چرخ
گشت روی پر صقالت چون زگال.
ناصرخسرو.
ای گوهر معانی زان تیغ گوهری
خنجر بده بحنجر بدگوهران صقال.
ناصرخسرو.
همچو این تاریک رویان روی من
تیره بود و تارفام و بی صقال.ناصرخسرو.
نه خنجر فهمم صقال دارد
نه آتش طبعم شرار دارد.مسعودسعد.
در صد مصاف معرکه گر کند گشته ام
روزی به یک صقال بجای آیدم مضا.
مسعودسعد.
از مالشی که یافت دلم روشنی گرفت
روشن شود هرآینه آیینه از صقال.
مجد همگر.
|| (اِ) شکم. (منتهی الارب). الجنب و الخاصرة. (بحر الجواهر).
|| صقال الفرس؛ نیکو سیاست و صیانت کردن آن. (منتهی الارب).

صقال.

[صَقْ قا] (ع ص) مهره زن. (مهذب الاسماء). مهره کش. (غیاث اللغات). || روشنگر یعنی آنکه آهن روشن کند. (مهذب الاسماء). شحاذ. جَلاّء.

صقالبه.

[صَ لِ بَ] (ع ص، اِ) جِ صقلابی. رجوع به صقلاب و صقلابی شود.

صقالت.

[صِ لَ] (ع مص) صیقل کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج) : جوهر مظلم او در صقالت و صفوت بحدی می کشد که عکس نمای محاسن و صورکم فاحسن صورکم می گردد. (سندبادنامه ص52).

صقال گرفتن.

[صِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) روشن شدن. جلا یافتن. زدوده گشتن :
ای که درونت به گنه تیره شد
ترسمت آیینه نگیرد صقال.سعدی.

صقب.

[صَ] (ع مص) بمشت زدن کسی را. || بلند کردن کسی را. || فراهم آوردن چیزی را. || (مص) بانگ کردن مرغ. || زدن بر چیز رست خشک. (منتهی الارب). الضرب علی کل شی ء مصمت. (اقرب الموارد). زدن بر روی چیز ساکن خشک. (تاج المصادر بیهقی). زدن بر چیزی خشک. (مصادر زوزنی). || (ص) دراز با فربهی از هر چیزی یا دراز با نزاری و لاغری. ج، صِقاب و صُقبان. (منتهی الارب). || (اِ) شتر کره. ج، صِقاب و صُقبان. (منتهی الارب). || ستون خانه یا ستون دراز در میان خانه. ج، صُقوب. (منتهی الارب). ستون خانه. (مهذب الاسماء).

صقب.

[صَ قَ] (ع مص) نزدیک گردیدن. (منتهی الارب). نزدیک شدن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِمص) نزدیکی. || دوری. از لغات اضداد است. || (ص) نزدیک. (منتهی الارب). نزدیک کما قال النبی(ص): الجار احق بصقبه؛ ای بقربه.

صقبان.

[صُ] (ع ص، اِ) جِ صقب. (منتهی الارب).

صقح.

[صَ قَ] (ع مص) بی مو شدن پیش سر. (منتهی الارب).

صقح.

[صُ] (ع ص، اِ) جِ اَصقَح. (منتهی الارب). رجوع به اصقح شود.

صقحاء .

[صَ] (ع ص) تأنیث اصقح است. پیش سر بی موی. (منتهی الارب). رجوع به اصقح شود.

صقحة.

[صَ قَ حَ] (ع اِمص) موی رفتگی پیش سر. (منتهی الارب).

صقر.

[صَ] (ع اِ) چرغ. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات). چرخ. || هر مرغ شکاری از باز و شاهین و جز آن. ج، اَصقُر، صُقور، صُقورَة، صِقار، صِقارَه، صُقر. (منتهی الارب). هر مرغی که شکار کند. (غیاث اللغات). باز. ابوشجاع. ابوالاصبع. ابوالمنهال. ابوالجراء. ابوعمر. ابوعمران. ابوالمضرجی. ابن احلی. (المرصع) :
گر همی ترساندت هر دم ز فقر
همچو کبکش صد سخن ای نره صقر.مولوی.
کرمک است این اژدها از دست فقر
پشه ای گردد ز مال و جاه صقر.مولوی.
باشق. (تحفهء حکیم مؤمن). مرغی است که گنجشک صید کند و بپارسی باشه خوانند و به تبریزی یانینا گویند و ابوعماره نیز گویند و گوشت وی گرم و خشک بود چون بپزند و خشک کنند و سحق کنند و دو درم از وی به آب سرد بیاشامند بناشتا سه روز، سرفهء سرد و ربو را نافع بود و زهرهء وی نافع بود جهت ابتدا و نزول آب در چشم کشند قوهء باصره بدهد و سرگین وی چون بر کلف مالند زود زایل کند. (اختیارات بدیعی).
در صبح الاعشی آمده: جمع آن بر اَصقُر و صُقور و صُقورَة آید و عرب این نوع را حُرّ نامد و اکدر و اجدل گوید. در «المصاید و المطارد» آمده: آن را بغال الطیر گویند چه از همهء پرندگان بر آزار شکیباتر و در برداشتن غذای خشن تواناتر و از همه الیف تر و بر پرندگان دلیرتر است و مزاج آن از بازی و شاهین خنک تر بود و بدین جهت بر آهو و خرگوش برآغالد و بر پرنده چنین نباشد چه از آن بجهد و بخصوص از بازی راهبرتر بود و با مردمان زودتر خو گیرد و خرسندتر بود و خنک مزاج تر بود. آب نیاشامد هر چند که روزها بگذرد و نوعی از آن به گنددهان وصف شود و مسکن آن غارها و شکافهای کوه باشد و به سر درختان و بلندی کوه ها نشود و عرب آن صقرها که وحشی را بگریزاند بستاید و آن را که پرندگان الیف را بگریزاند مذمت کند و گوید آن بلادت نماید و فلاح نیابد و صقر، کرکی و مانند آن و بط و دیگر پرندگان آبی را شکار کند و صقر در پرش از همهء بالداران پایدارتر و در دنبال کردن شکار از همه حریص تر است تا آنجا که گویند یکی از پادشاهان مصر بامداد جمعه در مصر بازی را به شکار کرکی فرستاد و هنگامی که مردمان به دمشق نماز جمعه می خواندند صقر و کرکی بجامع اموی افتادند و صقر را بگرفتند و لوح سلطان با آن بیافتند و بشناختند. نائب شام ماجرا بسلطان نوشت و صقر و شکار آن را بفرستاد. در المصائد و المطارد آرد که از الوان صقر سرخ و پیسه و سیاه مایل بسبزی یا سرخ مایل بسیاهی (احوی) و سپید و ابلق باشد و گوید مستحب است که صقر سرخ گون، بزرگ سر، فراخ چشم، تمام منقار، درازگردن، پهن سینه، ممتلی ءالزور، پهن میان، بزرگ ران، کوتاه ساق، درازبال، کوتاه دم، سبط الکف، درشت انگشت، فیروزجی گون، سیاه زبان باشد و نشستن آن قریب به قفا باشد و فراهم آمدن این صفات خرامیدن و وثاقت و سرعت آورد. ادهم بن محرز گوید: نخستین کسی که با صقر بازی کرد حارث بن معاویة بن کندهء کندی است. روزی به شکار شد. دو شکارچی را دید که دام های چندی بر پا کرده بودند و گنجشکان در آن دام ها بیفتادند. این هنگام صقری از هوا بطلب گنجشکان بیامد حارث بفرمود تا دام ها برای شکار صقرها برپا دارند و چند صقر شکار کرد و گویند شکار کردن صقر طبیعی وی نباشد بلکه بدو آموزند بدلیل آنکه چون جوجهء باز را از لانهء آن بگیرند و تربیت کنند نیکوترین شکار را بگیرد چه شکار طبیعی اوست اما صقر را اگر از لانه گیرند و بزرگ شود جز خوراک خود شکار نکند. (صبح الاعشی ج2 ص60). || شیر نیک ترش. (منتهی الارب). شیر سخت ترش. (مهذب الاسماء). || دوشاب. (منتهی الارب). || دوشاب خرما. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || آب برگردیده رنگ و مزه. (منتهی الارب). || دائرهء سپسجای لبد(1) و هما صقران. (منتهی الارب). الدائرة خلف موضع لبد الدابة و هما اثنان. (اقرب الموارد).
(1) - در نسخهء چاپ تهران بجای لبد، کبد چاپ شده ولی با مراجعهء به کتب لغت معلوم است که سهو کاتب میباشد.

صقر.

[صَ] (ع مص) زدن کسی را به چوب دستی. || شکستن سنگ را به تبر بزرگ. (منتهی الارب). سنگ را به میتین زدن. (تاج المصادر بیهقی). || افروختن آتش را. || زدن کسی را بر زمین. || لعن کردن کسی را که مستحق لعنت نباشد. || سخت شدن ترشی شیر. || سخت نرم تابش آفتاب. (منتهی الارب). صقر الشمس صقراً؛ اشتد وقعها. (اقرب الموارد). || گرمای آفتاب در کسی اثر کردن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِمص) زن جلبی. (منتهی الارب). قیادت بر حرم خویش. (تاج المصادر بیهقی). || (ص) صقرٌ صاقر؛ تیزنظر. (منتهی الارب). ای حدیدالبصر. (اقرب الموارد). || (اِ) مویز. (منتهی الارب).

صقر.

[صَ] (اِخ) قاره ای است به مروت از زمین یمامة مر بنی نمیر را. (معجم البلدان). و بدانجا قارهء دیگری است که آن را نیز صقر گویند. راعی نمیری گفته است:
جعلن اریطا بالیمین و رمله
و زات لغاط بالشمال و خانقه
و صادفن بالصقرین صوب سحابة
تضمنها جنبا غدیر و خافقه.(معجم البلدان).

صقر.

[صَ قَ] (ع اِ) برگ عضاه و عرفط که افتاده باشد. (منتهی الارب). ما انحت من ورق العضاه و العرفط. (اقرب الموارد). || عسل رطب و مویز و منه: هذا التمر اصقر من ذاک؛ بمعنی اکثر صقراً؛ ای عسلاً. (اقرب الموارد). || نام جهنم. لغتی است در سقر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مویز. (منتهی الارب).

صقر.

[صَ قِ] (ع اِ) خرما که از وی دوشاب سازند. (منتهی الارب) (بحر الجواهر). || خرمای دوشاب ناک. (منتهی الارب).

صقر.

[صُ قَ] (ع اِ) کذب صریح، یقال: جاء بالصقر و البقر؛ یعنی دروغ صریح آورد، و آن نام چیزی است که دانسته نشود. (منتهی الارب). جاء بالصقر والبقر؛ ای الکذب. (مهذب الاسماء).

صقرآباد.

[] (اِخ) دهی بوده است از رستاق وره توابع قم. (تاریخ قم ص138).

صقرات.

[صُ] (معرب، اِ) معرب جغرات. یوغورت. ماست ترش. رجوع به صقراط و جغرات شود.

صقراط.

[صُ] (معرب، اِ) معرب جغرات است. ماست ترش. رجوع به صقرات و جغرات شود.

صقران.

[] (اِخ) از قراء ساوه توابع قم. (تاریخ قم ص140).

صقر قریش.

[صَ رَ قُ رَ] (اِخ)عبدالرحمان بن معاویة بن حدیج کندی تُجیبی قاضی مصر و از علمای بزرگ آنجاست. قضاوت و خلافت سلطان برای وی فراهم گشت و در حدیث ثقه بود. به سال 95 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی ص512).

صقر و بقر.

[صُ قَ وَ بُ قَ] (ع ترکیب عطفی، اِ مرکب) از اتباع است. دروغ واضح. رجوع به صُقَر شود.

صقرة.

[صَ رَ] (ع اِمص) سخت نرم تابش آفتاب. (منتهی الارب). تبش آفتاب و سختی آن. (مهذب الاسماء). || (مص) گرمای آفتاب در کسی اثر کردن. (تاج المصادر بیهقی).

صقرة.

[صَ قَ رَ] (ع اِ) آب باقی مانده در حوض که شاشیده باشند در آن سگان و روباهان. (منتهی الارب).

صقرة.

[صَ قِ رَ] (ع ص) امرأة صقرة؛ زن تیزفهم سخت بینائی. (منتهی الارب).

صقع.

[صَ] (ع مص) زدن کسی را و پا بر سر او زدن. (منتهی الارب). چیزی سخت بر جای کسی زدن. (مصادر زوزنی). بر میان سر زدن. (تاج المصادر بیهقی). || بر خاک انداختن کسی را. (منتهی الارب). || رسیدن کسی را آتش آسمان یا بیهوش کردن کسی را صاعقه. (منتهی الارب). || بانگ کردن خروس. (منتهی الارب) (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || صَقَعَ بِکَیّ؛ داغ کردن بر روی یا بر سر کسی. || سخت تیز دادن خر. پشک افتادن بر زمین. پشک زده شدن زمین. || رفتن یا مائل شدن از راه یا برگشتن از راه خیر و کرم. || بیهوش گردیدن. (منتهی الارب).

صقع.

[صَ قَ] (ع مص) میان سر اسب سپید شدن. (منتهی الارب). || فرو دریدن چاه. (منتهی الارب). ریهیده شدن چاه. (تاج المصادر بیهقی). || بند آمدن نفس از شدت سرما. شبه غم یأخذ النفس لشدة البرد. (اقرب الموارد). || گفته اند آن زدن بر هر چیز مصمت خشکی است و گفته اند زدن است به بسط کف. (منتهی الارب).

صقع.

[صُ] (ع اِ) کرانه. || گوشهء زمین. ج، اَصقاع. (منتهی الارب). ناحیت. (مهذب الاسماء). سوی. و رجوع به صقع واجب شود.

صقعاء .

[صَ] (ع ص، اِ) تأنیث اصقع است که جانور سرسپید باشد. (منتهی الارب). عقاب سرسفید. (مهذب الاسماء). || آفتاب. (منتهی الارب).

صقعب.

[صَ عَ] (ع ص) دراز. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). بانگ کننده از شتر ماده و از دروازها. (منتهی الارب).

صقعب.

[صَ عَ] (اِخ) ابن زهیر، عبدالله بن زهیربن سلیم، وی خال ابی مخنف است از زیدبن اسلم و عطاءبن رباح روایت کند. ابن حبان او را در ثقات آورده است. (تاج العروس ج1 ص336).

صقعر.

[صُ عُ] (ع ص، اِ) آب سرد. || آب تلخ سطبر. || آب برگردیده رنگ و مزه. (منتهی الارب).

صقع ربوبی.

[صُ عِ رُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صقع واجب شود.

صقعرة.

[صَ عَ رَ] (ع مص) بانگ کردن تو در گوش دیگری. (منتهی الارب).

صقعل.

[صِ عَ] (ع اِ) خرمای خشک یا خرمای خشک که در شیر تازهء تر نهند. (منتهی الارب). خرمای خشک. (مهذب الاسماء). خرمای خشک که اندر شیر تازه نهند و بعضی گویند صقعل خرما و مسکه است که با هم خورند. (از بحر الجواهر).

صقعلة.

[صَ عَ لَ] (ع ص) شربةٌ صقعلة؛ شربت خنک. (منتهی الارب).

صقع واجب.

[صُ عِ جِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آنگاه که فلاسفه و متکلمان بخواهند کلمهء مکان و محل و جای و مترادفات آن را در مورد باری تعالی به کار ببرند کلمهء صقع را استعمال می کنند و صقع ربوبی یا صقع واجب گویند. ظاهراً این کلمه را نخست شیخ اشراق در این مورد به کار برده است.

صقعة.

[صُ عَ] (ع اِ) سپیدی میان سر از جانور. (منتهی الارب).

صقعی.

[صَ قَ ی ی / صَ قَ عا] (ع اِ) اول نتاج است هنگامی که آفتاب سخت گرم (کذا). (منتهی الارب). اول النتاج حین تصقع الشمس فیه رؤوس البهم. (اقرب الموارد). قال ابونصر و اول النتاج حین تصقع فیه الشمس رؤوس البهم صقعاً و قال غیره هو الذی یولد فی الصقریة. (تاج العروس). شترکره که در ایام صقیع زاده باشد و آن از بهترین نتاج است. (منتهی الارب).

صقغ.

[صُ] (ع اِ) کرانه. گوشه. لغتی است در صقع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به صقع شود.

صقف.

[صَ] (ع اِ) آسمان خانه. ج، صُقوف و اصل در آن سین است. (منتهی الارب). سقف.

صقل.

[صَ] (ع مص) زدودن چیزی را. (منتهی الارب). بزدائیدن. (دهار). بزدائیدن چیزی. (مصادر زوزنی). روشنگری. زدودن کارد و شمشیر. پرداخت. روشن کردن. صقال :
صقلش از مالش سریشم و شیر
گشته آیینه وار عکس پذیر.نظامی.
نداند چو رومی کسی نقش بست
گه صقل چینی بود چیره دست.نظامی.
|| لاغر گردانیدن ناقه را. || زدن کسی را بزمین. || زدن کسی را بچوب دستی. (منتهی الارب).

صقل.

[صُ] (ع اِ) پهلو. (منتهی الارب). پهلوی مردم. (مهذب الاسماء). || تهیگاه. (منتهی الارب). تهیگاه اسب. (مهذب الاسماء). لغتی است در سقل (تهیگاه). (تاج المصادر بیهقی). || (ص) سبک از ستور. (منتهی الارب).

صقل.

[صَ قِ] (ع ص) مختلف در رفتار. || اسب کم گوشت. || اسب دراز تهیگاه و میان. (منتهی الارب). اسبی پهلوآور. (مهذب الاسماء).

صقل.

[صُ قَ] (اِخ) نام شمشیر عروة بن زیدالخیل است. (منتهی الارب).

صقلاء .

[صَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

صقلاب.

[صِ] (ع ص) بسیارخوار. || سپید. || سرخ. || سرسخت. || شتر سخت خوار. (منتهی الارب).

صقلاب.

[صَ / صِ] (اِخ) کلمهء معرب است و صَقلَب و بندرت صَقلاب و نیز سَقلاب یا صِقلاب آمده است(1). جمع آن صَقالِبَه. این کلمه بدون شک مأخوذ از کلمهء یونانی اسکلابنوی(2)، اسکلابوی(3) میباشد. (دائرة المعارف اسلامی فرانسه). مؤلف قاموس الاعلام آرد: اعراب اسلاوها را به این نام (صقلاب) میخوانند و در اثر بعد مسافت و فقدان وقایع تاریخی مشهور، معلومات جغرافیون عرب در حق اینان بسیار مشوش است. احمدبن فضلان اول کسی است که در حق اینان اطلاعات و اخباری بیان کرده و وی از طرف المقتدربالله خلیفهء عباسی بسمت سفیری نزد پادشاه صقالبه اعزام شده بود. (قاموس الاعلام ترکی). و مؤلف حدود العالم آرد: صقلاب ناحیتی است مشرق وی بلغار اندرونی است و بعضی از روس و جنوب وی بعضی از دریای کرز است و بعضی از روم و مغرب وی و شمال وی همه بیابانهای ویرانی شمال است. و این ناحیتی است بزرگ و اندر وی درختان سخت بسیار است پیوسته و ایشان اندر میان درختان نشسته اند و ایشان را کشت نیست مگر ارزن. و انگور نیست و لکن انگبین سخت بسیار است. نبید و آنچ بدو ماند از انگبین کنند و خنب نبیدشان از چوب است و مرد بود که هر سالی از آن صد خنب نبید کند. و رمه های خوک دارند همچنانک رمهء گوسپند و مرده را بسوزانند و چون مردی بمیرد اگر زنش مر او را دوست دارد خویشتن را بکشد. و ایشان همه پیراهن و موزه تا بکعب پوشند. و همه آتش پرستند و ایشان را آلاتهای رود است که بزنند که اندر مسلمانی نیست و سلاحشان سپر و زوبین و نیزه است و پادشای صقلاب را بسموت سویت خوانند و طعام ملوک ایشان شیر است و همه بزمستانها اندر کازه ها و زیرزمینها باشند و ایشان را قلعه ها و حصارهای بسیار است و جامهء ایشان بیشتر کتان است و پادشاه را خدمت کردن واجب دارند اندر دین. و ایشان را دو شهرست و ابنیت: نخستین شهری است بر مشرق صقلاب. و بعضی به روسیان مانند، خرداب شهری بزرگ است و مستقر پادشا است. (حدود العالم چ تهران ص107). این نام بمجموعهء اقوامی که در اروپا از سرحدهای ونسی(4) تا اورال و بخشی بزرگ از آسیای مرکزی و جنوبی پخش شده اند، اطلاق میشود. از نظر نژاد قوم اسلاو هند و اروپائی است. (برهان قاطع چ دکتر معین حاشیهء 4 ص1147). رجوع به اسلاو در همین لغت نامه شود.
(1) - Slave.
(2) - Sklabenoi.
(3) - Sklaboi.
(4) - Venetie.

صقلاب.

[صِ] (اِخ) نام سردار بختنصر. (تاج العروس).

صقلابی.

[صَ / صِ] (ص نسبی) نسبت است به صقلاب. رجوع به صقلاب شود.
- موی صقلابی؛ موی بور.
- روی صقلابی؛ سفید و سرخ.

صقلان.

(اِخ) حاجب مروان بن محمد بوده است. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص190).

صقلب.

[صَ لَ] (اِخ) رجوع به صقلاب شود.

صقلب.

[صَ لَ] (اِخ) شهری است به اندلس از اعمال شنسترین و زمین آن پاکیزه و حاصلخیز است و در آن چشمه های جاری است. (معجم البلدان).

صقلب.

[صَ لَ] (اِخ) موضعی است به صقلیة. (معجم البلدان).

صقلبی.

[صَ لَ بی ی] (ص نسبی) نسبت است به صقالبه. (الانساب سمعانی). رجوع به صقلاب شود.

صقلبی.

[صَ لَ بی ی] (اِخ) عبدالرحمان حبیب فهری. وی قائدی شجاع بود هنگامی که داخل اموی بر اندلس استیلا داشت وی در افریقا بود و مردم را به بنی عباس خواند، اندلسیان بجنگ او برخاستند و او به کوهی در ناحیت بلنسیه پناه برد. اموی هزار دینار برای وی جایزه گذاشت و مردی از بربر وی را ناگهان بقتل رسانید. قتل وی به سال 162 ه . ق. رخ داد. (الاعلام زرکلی ص490).

صقلغ.

[] (اِخ) (فروریختن چشمه) شهرهائی است که در طرف جنوبی یهودا واقع است (صحیفهء یوشع 15:31) که بعد از چندی به شمعون داده شد. (صحیفهء یوشع 19:5). از آن پس چندی فلسطینیان آن را متصرف شده بعد از آن اخیش شهریار جت آن را به داود داد و از آن وقت ببعد بتصرف سبط یهودا درآمد. (اول سموئیل 27:6 و 30:1 و 14 و 26 و دوم سموئیل 1:1 و 4:10 و اول تواریخ ایام 4:30 و 12:1-20). و در زمان بعد از اسیری هم آباد بود. (نحمیا 11:28). و لصن را گمان چنان است همان عسلوج است که در وادی عمیقی بمسافت 12 میل بطرف جنوب بئر شیع واقع است و کاندر بر این است که زحیلیقه است که بمسافت 11 میل بجنوب شرقی 5 و 19 میل بجنوب غربی بیت جبرین واقع می باشد و آن در دشتی است که در نزدیکی تلول الشغله می باشد و دارای خرابه هائی است که بر سه تل واقع و مثلث متساوی الاضلاع را تشکیل می دهند که هر یک از دیگری بقدر نصف میل مسافت دارد و در میانهء این خرابه ها اصیل هائی بوده است که سنگ آنها را برده اند لکن علما در این آراء اتفاق ندارند. علیهذا موضع صقلغ به یقین قطعی معلوم نمیشود. (قاموس کتاب مقدس).

صقلة.

[صَ قَ لَ] (ع ص، اِ) جِ صاقل است. رجوع به صاقل شود.

صقلة.

[صُ لَ] (ع اِ) پهلو. || تهیگاه. || (ص) سبک از ستور. (منتهی الارب).

صقلی.

[صِ ی ی] (ص نسبی) نسبت است به صقلیة. رجوع به صقلیة شود.

صقلی.

[صِ قِلْ لی] (اِخ) رجوع به ابن ظفر در همین لغت نامه شود.

صقلی.

[صِ قِلْ لی] (اِخ) رجوع به ادریسی ابوعبدالله محمد بن محمد شود.

صقلی.

[صِ قِلْ لی] (اِخ) عبدالعزیزبن الحسین الاعلی السعدی. وی یکی از ادبای جزیرهء صقلیه (سیسیل) و کاتب دیوان فائز بوده به قاضی جلیسی شهرت داشت و به سال 561 ه . ق. درگذشت و متجاوز از 70 سال بزیست و بقوت طبع در شعر اشتهار داشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صقلیة.

[صِ قِلْ لی یَ] (اِخ) جزیرهء سیسیل واقع در بحرالروم میان شبه جزیرهء ایتالیا و تونس. مؤلف حدود العالم آرد: نام جزیره ای است به دریای روم بنزدیکی رومیه، کوهی بزرگ از گرد این جزیره آید و خزینهء رومیان اندر این جزیره بودی اندر قدیم از استواری این جزیره. درازی او هفت منزل است اندر پهنای پنج منزل. (حدود العالم). رجوع به سیسیل شود. در اقرب الموارد آمده: ابن خلکان ضبط آن را صقلیة بفتح صاد و قاف دانسته.

صقوان.

[صَ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیضا بخش اردکان شهرستان شیراز. در 62000 گزی جنوب خاوری اردکان و 1000گزی راه فرعی بیضا به زرقان. جلگه. معتدل و مالاریائی. سکنه 115 تن. آب از چشمه. محصول آنجا غلات، چغندر. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی ایشان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

صقوب.

[صُ] (ع اِ) جِ صَقب است. (منتهی الارب). رجوع به صقب شود.

صقور.

[صُ] (ع اِ) جِ صَقر است. (منتهی الارب) : صاحب اترار چون دید و دانست که بغاث الطیور را با مخالب صقور تبانچه زدن محال است. (جهانگشای جوینی). و حریص بر صید فهود و صقور. (جهانگشای جوینی).رجوع به صقر شود.

صقور.

[صَقْ قو] (ع ص) زن جلب. (منتهی الارب).

صقورة.

[صُ رَ] (ع اِ) جِ صقر است. (منتهی الارب). رجوع به صقر شود.

صقوف.

[صُ] (ع اِ) جِ صقف. (منتهی الارب). رجوع به صقف شود.

صقیرة.

[صُ قَ رَ] (ع اِ) نوعی خرد از جوارح طیور.

صقیع.

[صَ] (ع اِ) پشک که شبهای تیرماه افتد بر زمین مانند برف. (منتهی الارب). نم بود سپید که بامدادان بر دیوارها و سبزی نشیند. پشک. (فرهنگ اسدی نخجوانی). شب نم. ژاله. بژم. بشم. || نوعی از زنبور. (منتهی الارب). || (مص) بانگ کردن خروس. (منتهی الارب).

صقیل.

[صَ] (ع ص) زدوده. (منتهی الارب). زدوده شده و روشن. (غیاث اللغات). روشن کرده. مهره زده. مصقول؛ شمشیر صقیل. (منتهی الارب). تیغ زدوده. (مهذب الاسماء) :
رای را زنده تو بجهاندی و بزدودی همی
زنگ کفر از روی بیدینان به صمصام صقیل.
فرخی.
شکسته گردن گردنکشان به گرز گران
زدوده آینهء ملک را به تیغ صقیل.
مسعودسعد.

صقیل.

[صَ] (اِخ) رجوع به ابوالکمیت الصقیل... شود.

صقیل.

[صَ] (اِخ) حجاج بن ابی زید واسطی مکنی به ابو یوسف. رجوع به ابویوسف حجاج شود.

صقیلة.

[صَ لَ] (ع ص) مؤنث صقیل. رجوع به صقیل شود : منطبع شود در رطوبت جلیدی از اشباح و اجسام ملون بمیانجی جسمی شفاف که ایستاده بود از او تا سطوح اجسام صقیله. (چهارمقاله).

صک.

[صَک ک] (ع اِ) چک. ج، اصک. صکوک. صکاک. (منتهی الارب). نامه. قباله. (غیاث اللغات) (زمخشری). چک. (دهار).
- لیلة صک؛ شب برات یعنی شب نیمهء شعبان. (مهذب الاسماء).
|| (مص) سخت زدن چیزی را و کوفتن. (منتهی الارب). کوفتن و زدن. (غیاث اللغات). زدن. (تاج المصادر بیهقی). جنگ کردن و کوفتن. (مصادر زوزنی). زدن. کوفتن. (ترجمان علامهء جرجانی). || فراز کردن در را. (منتهی الارب). صککت الباب؛ ای اطبقته. (تاج المصادر بیهقی). || نبشتن چک را. (منتهی الارب).

صکا.

[صَکْ کا] (اِخ) از قراء غوطه است. (معجم البلدان).

صکاک.

[صَکْ کا] (ع ص) چک نویس. (مهذب الاسماء). کسی که قباله های شرعی نویسد. (غیاث اللغات). قباله نویس.

صکاک.

[صُ] (ع اِ) هوا. سکاک بالسین مثله. (منتهی الارب).

صکاک.

[صِ] (ع اِ) جِ صک. (منتهی الارب).

صکصونیا.

[صَ] (اِخ) رجوع به ساکسون شود.

صکک.

[صَ کَ] (ع مص) سست زانو گردیدن. (منتهی الارب).

صکم.

[صَ] (ع مص) زدن کسی را و راندن. || گرفتن اسب لگام را بدندان و دراز کردن گردن را. || صکمه صواکمُ الدهر؛ یعنی رسید او را سختیهای زمانه. (منتهی الارب).

صکم.

[صُکْ کَ] (ع اِ) سپل شتر و مانند آن. (منتهی الارب).

صکمة.

[صَ مَ] (ع اِ) کوفت سخت به سنگ و مانند آن. (منتهی الارب).

صکو.

[صَکْوْ] (ع مص) لازم گرفتن کسی را. (منتهی الارب).

صکوک.

[صُ] (ع اِ) جِ صک. رجوع به صک شود. || (مص) درشت و سخت گردیدن گوشت چیزی. (منتهی الارب).

صکة.

[صَکْ کَ] (ع اِ) سختی گرمای نیمروز و آن مضاف بسوی عمی آید. گویند لقیته صکة عمی؛ یعنی دیدم او را در شدت گرمای نیم روز. عمی نام مردی است از عمالقه که غارت کرد قومی را در نیم روز و از بن برکند آنها را. (منتهی الارب).

صکیک.

[صَ] (ع مص) سست زانو گردیدن. || (ص) ضعیف و ناتوان. (منتهی الارب).

صل.

[صِل ل] (ع ص، اِ) مار یا مار باریک زردرنگ یا مار خرد که فسون نپذیرد. (منتهی الارب). مار کشنده. (دهار). مار باریک زرد. (اقرب الموارد). ماری است باریک و زرد که بمحض گزیدن بکشد. من این مار را در چهارمحال اصفهان میان شلم زار و چقاخور از راه کوهستانی دیدم به باریکی و زردی سبحه های شاه مقصودی است چنانکه گوئی روغنی است در شیشه. (مؤلف لغت نامه). و یقال انه لصل اصلال؛ یعنی او ماری است از مارها یعنی در خصومت و نزاع و جز آن بد بلائی است. (منتهی الارب). || بلد. || سختی. || مانند. همتا. || شمشیر بران. ج، اَصلال. (منتهی الارب).

صل.

[صِل ل] (ع اِ) درختی است. || گیاهی است. (منتهی الارب). || و در اصطلاح تجوید علامت وصل است.

صل.

[صَ / صِ ل ل] (ع ص، اِ) باران فراخ. || باران کم و پریشان، ضد است. || آواز آمین.

صل.

[صَل ل] (ع ص) صاف و روشن کردن شراب را. || جدا کردن حبه را از خاک به ریختن آب. || رسیدن حادثه و بلا کسی را. (منتهی الارب).

صل.

[صُل ل] (ع ص) برگردیده بو ومزه از گوشت و جز آن. (منتهی الارب).

صلا.

[صَ] (ع مص) افروختن آتش به آتش. (منتهی الارب). برافروختن آتش را گویند بجهت سرمای سخت. (برهان). || گرم کردن به آتش. (مصادر زوزنی). || (اِ) بریانی. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). || آتش که بدان گرم شوند. (مهذب الاسماء). و رجوع به صِلاء شود.

صلا.

[صَ] (از ع، اِمص) آواز دادن برای طعام خورانیدن یا چیزی دادن بکسی. (غیاث اللغات). در سراج آمده: صلا بفتح آواز کردن بسوی کسی برای دادن چیزی خواه طعام باشد خواه غیر آن مگر در کتب معتبرهء عربیه بدین معنی دیده نشد. (غیاث اللغات). فریادی باشد که بجهت طعام دادن بدرویشان و فقیران و چیزی فروختن کنند. (برهان) :
مرغ خوش می زند نوای صبوح
بشنو از مرغ هین صلای صبوح.خاقانی.
مبر بیخ آمال تا دل نرنجد
که از خوان دونان صلائی نیابی.خاقانی.
تیغ کبود غرق خون صوفی کارآب کن
زاغ سیاه پوش را گفته صلای معرکه.
خاقانی.
هین صلای خشک ای پیران تردامن که من
هر دو قرص گرم و سرد آسمان آورده ام.
خاقانی.
زخمهء مطربان صلای صبوح
در زبانهای مزمر اندازد.خاقانی.
از چشم زیبق آرم و در گوش ریزمش
تا نشنوم ز سفرهء دونان صلای نان.خاقانی.
ای دل صلای قرصهء رنگین آفتاب
کز ره بلای آخور سنگین کشیده ایم.
خاقانی.
شهری است پر ظریفان وز هر طرف نگاری
یاران صلای عشق است گر می کنید کاری.
حافظ.
شکفته شد گل حمرا و گشت بلبل مست
صلای سرخوشی ای صوفیان باده پرست.
حافظ.
گر چنین خوبان صلای جام الفت می دهند
بلبل محجوب ما را بال جرأت می دهند.
صائب (از آنندراج).
ز غمزه اش مطلب رخصت نظاره کلیم
صلای سیر گل از باغبان نمی آید.
کلیم کاشی (از آنندراج).
و با دادن، دردادن، زدن، گفتن، صرف گردد. رجوع به ذیل این لغات شود. || آواز دادن برای نماز. اعلام مردمان برای نماز واجب روزانه و نماز عید و نماز مرده. و آن مخفف الصلوة است. رجوع به الصلوة شود.

صلا.

[صَ] (ع اِ) || (ع اِ) میانهء پشت مردم یا از هر چهارپایه. (منتهی الارب). || طرف سرین یا فرجهء میان شرم و دنب یا آنچه جانب راست و چپ دنب است و هما صلوان. (منتهی الارب). زیر سرین مردم و آن اسب و آنجا که دنبال اسب بر وی آید. (مهذب الاسماء). زیر سرین و آن دو باشد و صلا کل حیوان وسط ظهره. (بحر الجواهر).

صلا.

[صَ] (ع مص) کشیدن گرمی آتش را. || سوخته شدن به آتش. (منتهی الارب).

صلا.

[صِ] (ع مص) افروختن آتش به آتش. || کشیدن گرمی آتش را. || سوخته شدن به آتش. || (اِ) بریانی. (منتهی الارب).

صلائف.

[صَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ صَلِفَة. (منتهی الارب). زن بی بهره از شوی. رجوع به صلفة شود.

صلائق.

[صَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ صَلیقَة. (منتهی الارب). گوشت بریان پخته. رجوع به صلیقة شود.

صلاءة.

[صَ ءَ] (ع اِ) بمعنی صلایة است. (منتهی الارب). رجوع به صلایة شود.

صلاءة.

[صُ ءَ] (اِخ) ابن عمروبن مالک از بنی اود از مذحج. وی شاعری یمانی و جاهلی و سید قوم خود و در جنگها سپهسالار آنان بوده. او یکی از حکمای شعرای عصر خویش است و مشهورترین شعر او «لایصلح الناس فوضی لاسراة لهم...» میباشد. در حدود سال پنجاهم پیش از هجرت درگذشت. (الاعلام زرکلی ص434).

صلاب.

[صُلْ لا] (ع اِ) اسطرلاب بود. صاحب برهان و به پیروی از او مؤلف آنندراج آن را بر وزن گلاب ضبط کرده است :
همی باز جستند راز سپهر
به صلاب تا بر که گردد بمهر.فردوسی.
همه زیج و صلاب برداشتند
بدان نیز یک هفته بگذاشتند.فردوسی.
منجم بیاورد صلاب را
بینداخت آرامش و خواب را.فردوسی.
بیاورد صلاب و اختر گرفت
ز روز بلا دست بر سر گرفت.فردوسی.
برفتند پویان بر شهریار
همان زیج و صلابها در کنار.فردوسی.
بصلاب کردند ز اختر نگاه
هم از زیج او می بجستند راه.فردوسی.
بدان منگر که سرهالم بکار خویش محتالم
شبی تا دی بدشت اندر ابی صلاب و فرکالم.طیان.
بگفت این و صلاب برداشته
به ره دیده بان دیده بگماشته.اسدی.
رجوع به اسطرلاب شود.

صلابت.

[صَ بَ] (ع مص) سخت شدن. (غیاث اللغات). || (اِمص) سختی. (غیاث اللغات). || زَفتی. درشتی. مقابل لینت. || استواری. محکمی. قرصی :... صلابت دین سلطان معلوم شد زبان اصحاب اغراض و عذل عذال بسته گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص402).
مجنون چو صلابت پدر دید
در پای پدر چو سایه غلتید.نظامی.
|| صولت. مهابت. ترسناکی. مخوف بودن. قدرت :
گرگ را کی رسد صلابت شیر
باز را کی رسد نهیب شخیش.رودکی.
(بر طبق نسخه بدل لغت فرس اسدی چ پاول هورن).
عتیق صفوت و صدری (؟) عمرصلابت و عدل
به شرم و حلم چو عثمان، علی به علم و سخا.
سوزنی (دیوان خطی متعلق به کتابخانهء مؤلف).
هر یک به صلابت گرازی
برده سر اشتری به گازی.نظامی.
پشه چو پر شد بزند پیل را
با همه تندی و صلابت که اوست.سعدی.
عقل باید که با صلابت عشق
نکند پنجهء توانائی.سعدی.
پادشاهان سخن بصلابت گویند و باشد که در نهان صلح جویند. (گلستان). || نیرو. قدرت. توانائی. فشار :
لجام در سر شیران کند صلابت عشق
چنان کشد که شتر را مهار در بینی.سعدی.
همچنین تا برسید بکنار آبی که سنگ از صلابت او بر سنگ همی آمد. (گلستان). || هی ان تعرض لها عسر حرکة الی الانفتاح عن التغمیض و الی التغمیض عن الانفتاح. (بحر الجواهر)؛ سنگینی که در پلک چشم پدید آید و گشودن و یا باز کردن چشم را دشوار سازد.

صلابة.

[صَ بَ] (ع مص) صلابت. رجوع به صلابت شود.

صلابة.

[صَ بَ] (ع اِ) در فرهنگ آنندراج و ناظم الاطباء بمعنی صلایة آمده است. رجوع به صلایة شود.

صلابه.

[صُلْ لا بَ] (اِ) قلاب چند شاخ که گوشت بر آن آویزند.
-به صلابه کشیدن؛ به قلاب زدن. به قلاب برآویختن چیزی و مخصوصاً گوشت را.
-به صلابه کشیدن کسی را؛ مجازاً به معنی کسی را در سختی و رنج قرار دادن.

صلات.

[صِ] (ع اِ) جِ صِلَة. عطایا. جوایز :صلات و مواهب پادشاهان بر من متواتر شد. (کلیله و دمنه).
گر بسته بود بر تو در خانهء تو بود
بر هر کسی گشاده طریق صلات تو.
مسعودسعد.
مات کن او را و ایمن شو ز مات
رحم کن چون نیست او ز اهل صلات.
مولوی.

صلات.

[صَ] (ع اِ) رجوع به صلاة و صلوة شود.

صلات.

[صَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان درکاسیده بخش چهاردانگهء شهرستان ساری. در 24هزارگزی شمال باختری کیاسر. دارای 45 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

صلات.

[صَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان وردیمه سورتیچی بخش چهاردانگهء شهرستان ساری. در 45 هزارگزی شمال باختری کیاسر. دارای 45 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

صلاح.

[صَ] (ع اِمص) نیکی. ضد فساد که تباهی باشد. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). ضد فساد. (مهذب الاسماء). عَبش. عَبَش. (منتهی الارب). مصلحت. بسامانی : خداوند داند که مرا در چنین کارها غرضی نیست جز صلاح هر دو جانب نگاه داشتن. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص164). بدین لشکر بزرگ که با من است هر کاری بتوان کرد به نیروی ایزد تعالی و لیکن صلاح می جویم. (تاریخ بیهقی ص203). البته نباید که از شرط عهدنامه چیزی را تغییر و تبدیل افتد که غرض همه صلاح است. (تاریخ بیهقی ص211). امروز صلاح در آن بود که وی را نشانیده آید. (تاریخ بیهقی ص236). احمد جواب داد فرمانبردارم و صلاح من امروز و فردا در آن است که خواجهء بزرگ بیند. (تاریخ بیهقی ص272). حق مسلمانی و حق مجاورت ولایت از گردن خویش بیرون کردم آنچه صلاح خود در آن دانید می کنید. (تاریخ بیهقی ص355).
چونکه نکو ننگری جهان چون شد
خیر و صلاح از زمانه بیرون شد.
ناصرخسرو.
جانْت سوارست و تنت اسب او
جز بسوی خیر و صلاحش مران.
ناصرخسرو.
همه اندیشهء صلاح و فساد
در یقین تو و گمان تو باد.مسعودسعد.
فلک بحرب تو آنگه دلیر شد که ترا
نیافت پای مجال و نداشت دست صلاح.
مسعودسعد.
دولت به کارخانهء تو در صلاح ملک
پیوسته یار خنجر نصرت نگار باد.
مسعودسعد.
حالی به صلاح آن لایقتر که تدبیر اندیشی. (کلیله و دمنه). هیچ یار و قرین چون صلاح نیست. (کلیله و دمنه). فراغ دل من و صلاح شیر در آن است. (کلیله و دمنه). ایزد تعالی... صلاح و سلامت بر این عزیمت همایون مقرون گرداند. (کلیله و دمنه). چون کاری آغاز کند که... بصلاح ملک مقرون باشد آن را در چشم و دل او آراسته گردانم. (کلیله و دمنه). رفیق خویش صلاح و عفاف را ساختم. (کلیله و دمنه). تربیت پادشاه بر قدر منفعت باید که در صلاح ملک از هر یک چه آید. (کلیله و دمنه). چون محاسن صلاح بر این جمله در ضمیر متمکن شد خواستم تا بعبادت متحلی گردم. (کلیله و دمنه). آن چهار که مطلوب است بدین اغراض و بجز آن نتوانند رسید کسب مال است از وجهی پسندیده... و انفاق در آنچه به صلاح معیشت پیوندد. (کلیله و دمنه).
فلسفی دین مباش خاقانی
که صلاح مجوس به ز آنست.خاقانی.
منشور تازگی و امیریت تازه گشت
وین تازگی ز بهر صلاح جهان ماست.
خاقانی.
رهواری سفینه چه بینی که گاه غرق
بهر صلاح لنگی لنگر نکوتر است.خاقانی.
زهد بس کن رکاب باده بگیر
که نگیرد صلاح جای صبوح.خاقانی.
لنگی است صلاح پای لنگر
تا کشتی سرگران بجنبد.خاقانی.
همه حکم او را امتثال نمودند و راه صلاح و عفاف پیش گرفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص438). اهل صلاح در مساجد و معابد دستها بدعا برداشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
خداوندا به الطافت صلاح آر
که مسکین و پریشان روزگاریم.سعدی.
پیش یکی از مشایخ گله کردم که فلان بفساد من گواهی داده است. گفتا بصلاحش خجل کن. (گلستان). تا ظن صلاح در شأن وی زیادت کنند. (گلستان). ظاهر ایشان بزیور صلاح آراسته. (گلستان).
صلاح کار کجا و من خراب کجا؟
ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا.حافظ.
|| شایستگی. سزاواری. درخوری. اهلیت. || (مص) نیک شدن. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی). || عبارت است از پیمودن راه رستگاری و برخی گفته اند صلاح استقامت حال باشد بر آنچه شرع و عقل آدمی را بسوی آن دعوت کند و صالح کسی را نامند که بر ادای حقوقی که آفریدگار و آفریده شدگان بر عهدهء او دارند قیام ورزد کذا فی کلیات ابی البقاء. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- به صلاح بازآمدن؛ بهبود یافتن. به شدن : تا هر بیماری که افتد... داروها و غذاهای آن بسازند تا به صلاح بازآید. (تاریخ بیهقی). بدین تدبیر به صلاح بازآمد. و سلامت یافت. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- || اصلاح شدن. درست شدن. به سامان آمدن : بلعمی گفت که هیچ نماند و این کار بصلاح باز آمد. (تاریخ بیهقی).
- به صلاح بازآوردن؛ آشتی دادن. به صلح آوردن: تا باز زیادبن همام آن مخالفت را به صلاح بازآورد. (تاریخ سیستان).

صلاح.

[صَ] (اِخ) نام مکه شرفهاالله تعالی است. (منتهی الارب). نامی است مکه را. (مهذب الاسماء).

صلاح.

[صِ] (ع مص) هم دیگر آشتی کردن. (منتهی الارب). آشتی و مصالحه. (غیاث اللغات). || نیکوئی کردن. (منتهی الارب).

صلاح.

[صَ] (اِخ) ابن احمدبن عزالدین مؤیدی حسنی فاضلی یمانی و از سادات است. وی در صنعاء متولد شد و کتاب ها کرد که از آن جمله شرح فصول در علم اصول بود و او را نظمی است. وی به سال 1015 ه . ق. تولد و به سال 1070 درگذشت. (الاعلام زرکلی ج ص434).

صلاح.

[صَ] (اِخ) ابن مبارک بخاری نقشبندی از متصوفهء بزرگ قرن هشتم هجری. او راست: انیس الطالبین و عدة السالکین فی مناقب خواجه بهاءالدین که به سال 785 از کتابت آن فارغ شده است. نسخه ای از این کتاب در کتابخانهء دهخدا موجود است.

صلاحاویه.

[صَ وی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز. در 63هزارگزی جنوب باختری اهواز کنار کارون و 2هزارگزی باختری راه اهواز به آبادان. دشت. گرمسیر. دارای 70 تن سکنه. آب آن از کارون. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. در تابستان راه اتومبیل رو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

صلاح الدین.

[صَ حُدْ دی] (اِخ) اربلی احمدبن عبدالسید. مکنی به ابوالعباس یکی از مشاهیر شعرا و ادبا و از خاندانهای بزرگ اربل است و به سال 572 تولد یافت و حاجب ملک معظم مظفرالدین بن زین الدین صاحب اربل گشت سپس مغضوب گردید و بزندان افتاد. پس از رهائی به سال 603 بهمراهی ملک قاهر بهاءالدین به شام رفت و بخدمت برادر او ملک مغیث بن ملک عادل درآمد و هنگام وفات وی به مصر منتقل شد و مورد توجه بسیار ملک کامل گشت و به سال 618 مغضوب درگاه گردید و در قاهره بزندان افتاد و به سال 623 پس از پنج سال زندانی بودن بوسیلهء بیتی که بزبان نوازنده ای سروده شد رهائی یافت و دوباره به اوج اقبال و بجاه و جلال پیشین نایل گردید و در سفری که ملک کامل به روم کرد ملتزم رکاب بود ولی در لشکرگاه بیمار گشته و در اثنای عزیمت به رها، در بیرون شهر رها درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صلاح الدین.

[صَ حُدْ دی] (اِخ) ایوبی ملک ناصریوسف بن ایوب شادی مکنی به ابوالمظفر. وی مؤسس دولت ایوبیان است که در مصر و شام و حجاز و یمن حکمرانی داشتند و بشعب زیاد منقسم شدند و بقبیلهء بزرگ روادیه منسوب بودند. مسقط رأس آباء و اجداد وی قصبهء دوین واقع در جهت اران از آذربایجان است. شادی جد صلاح الدین با دو پسر خود نجم الدین ایوب و اسدالدین شیرکوه از آن قریه به بغداد و از آنجا به تکریت رفت و در تکریت درگذشت. پسران او بخدمت مجاهدالدین بهروز که از جانب سلطان مسعود سلجوقی شحنهء عراق بود داخل شدند، و حفاظت تکریت بعهدهء برادر بزرگ نجم الدین واگذار شد. در خلال این احوال عمادالدین زنگی حاکم موصل از تکریت گذشت. نجم الدین هنگام عبور او از دجله کمکهائی به وی کرد و در اثر این حسن خدمت زنگی وی را به معیت خویش برد و پس از فتح بعلبک حفاظت آن را بعهدهء وی واگذارد. بعد از وفات عمادالدین زنگی دو برادر در خدمت پسر او نورالدین محمود باقی ماندند. صلاح الدین یوسف به سال 532 هجری در تکریت متولد شد، پدر وی او را در بعلبک و دمشق تربیت کرد و او در جنگهای صلیبی دلیری و دلاوری زیاده از حد نشان داد. به سال 558 در معیت عم خود اسدالدین شیرکوه به مصر رفت و در سالهای 562 و 564 برای بهم زدن اتفاق شاور وزیر مصر با اهل صلیب دو بار به مصر سفر کرد. در سفر سوم عموی وی اسدالدین شیرکوه بجای شاور وزارت العاضدلدین الله خلیفهء اخیر فاطمیان را یافت. صلاح الدین نیز بدرجهء پیشکاری و معاونی نایل شد و در همان سال اسدالدین درگذشت و صلاح الدین جانشین وی گردید و علما و ادبای کشور را بسوی خویش جلب کرد و مردم را طرفدار و هواخواه خود نمود. و بر مکنت و قدرتش افزوده گشت. به سال 557 العاضدلدین الله وفات یافت و صلاح الدین جای او را اشغال کرد یعنی ملک مصر گردید و رسم خطبه خوانی بنام فاطمیان را منسوخ و بنام المستضی ءبنورالله خلیفهء عباسی معمول ساخت و بجای مذهب تشیع مذهب تسنن و طریقهء شافعی را رسمیت داد. صلاح الدین بحسب ظاهر تابع نورالدین بن عمادالدین زنگی صاحب شام و حلب بود ولی در حقیقت استقلال داشت سپس به سال 569 نورالدین زنگی درگذشت و چون وی بلاعقب بود، خطهء شام هم بتصرف صلاح الدین درآمد و بعداً جزیره و دیاربکر را نیز از ید تصرف اتابکان موصل و دیگر ملوک طوایف درآورد و قبل از این وقایع تورانشاه برادرزادهء خود را به یمن فرستاده آنجا را تسخیر کرد و عدّه ای از اقوام و عشایر خویش را بسمت حکومت و امارت روانهء دمشق، حلب، حما، حمص و دیگر بلاد نمود چون اهل صلیب بپاره ای از سواحل قدس و شام استیلا یافته بودند، وی بقصد ممانعت بکرات حمله و هجوم شدید آغاز کرد و شکست عظیمی بدانها داد. در آن زمان متعصبان صلیبی مانند بلای ناگهان از هر طرف فرنگستان بممالک مسلمانان هجوم آورده بودند ولی در سایهء رشادت و شجاعت صلاح الدین آن آفت از مسلمانان رفع شد و چند تن از سلاطین و پرنسهای نامی ایشان اسیر این قهرمان گردیدند و صلاح الدین پس از 22 سال حکومت به سال 589 ه . ق. در 57 سالگی درگذشت. او مردی جسور، شجاع، عادل، کریم، رئوف، دانا بعلوم زمان و حتی علم طبّ بود و فضایل وی را اروپائیان هم انکار نمیکنند و الفضل ما شهدت به الاعداء. جنگهای صلیبی وسیلهء ترقی و تمدن اروپائیان شد و در اثر مشاهدهء آثار عمران و آبادی در ممالک اسلامی در عهد صلاح الدین از خواب غفلت بیدار شدند و بسامان دادن کارهای خود پرداختند. (قاموس الاعلام ترکی). رجوع به ایوبیان و رجوع به حبیب السیر و دستورالوزرا شود.

صلاح الدین.

[صَ حُدْ دی] (اِخ) حاجی صالح از ممالیک بحری از 783 تا 784 و با لقب مظفر از 791 تا 792 ه . ق. (ترجمهء تاریخ طبقات سلاطین اسلام ص72).

صلاح الدین.

[صَ حُدْ دی] (اِخ)خلیل آیبک صفدی. رجوع به صلاح الدین صفدی شود.

صلاح الدین.

[صَ حُدْ دی] (اِخ) خلیل اشرف از ممالیک بحری از 689 تا 693 ه . ق. (ترجمهء تاریخ طبقات سلاطین اسلام ص71).

صلاح الدین.

[صَ حُدْ دی] (اِخ) داود ناصر چهارمین پادشاه ایوبی دمشق از 624 تا 626 ه . ق. (ترجمهء تاریخ طبقات سلاطین اسلام ص67).

صلاح الدین.

[صَ حُدْ دی] (اِخ)زرکوب. وی یکی از مشایخ صوفیه است و خرقهء او بچند واسطه به شیخ ضیاءالدین ابونجیب سهروردی می رسد و مولانا جلال الدین رومی در بادی امر بدو ارادت می ورزید. رجوع به فهرست فیه ما فیه شود.
جامی در نفحات الانس آرد: شیخ صلاح فریدون بن القونیوی المعروف بزرکوب رحمه اللهتعالی. او در بدایت حال مرید سید برهان الدین محقق ترمذی بود. روزی خدمت مولانا از حوالی زرکوبان می گذشت از آواز ضرب ایشان در وی حالی ظاهر شد و بخرج (کذا) درآمد و شیخ صلاح الدین به الهام از دکان برون جست و سر در خدمت مولانا نهاد وی را بر کنار گرفت و نوازش بسیار کرد و از وقت نماز پیشین تا نماز دیگر خدمت مولانا در سماع بوده و این غزل فرموده است:
یکی گنجی پدید آمد در این دکان زرکوبی
زهی صورت زهی معنی زهی خوبی زهی خوبی.
شیخ صلاح الدین فرمود تا دکان را یغما کردند و از دو کون آزاد شد و در صحبت مولانا روان شد و خدمت مولانا همان عشقبازی که با شیخ شمس الدین داشت با وی پیش گرفت و مدت ده سال با وی مؤانست و مصاحبت داشت. روزی از خدمت مولانا سؤال کردند که عارف کیست؟ گفت آنکه از سر تو سخن گوید و تو خاموش باشی و آنچنان مرد، صلاح الدین است و چون سلطان ولد بدرجهء بلوغ رسید خدمت مولانا دختر شیخ صلاح الدین را با وی خطبه کرد و چلبی عارف از آن دختر بود و خدمت شیخ صلاح الدین در قونیه مدفون است در جوار مولانا بهاءالدین ولد قدس الله تعالی روحهما. (نفحات الانس جامی چ هند 1885 م. صص 304-305). بدیع الزمان فروزانفر در «رساله در تحقیق احوال و زندگانی مولانا جلال الدین محمد مشهور به مولوی» چ دوم، تهران، ص 92 آورده اند: صلاح الدین فریدون(1) از مردم قونیه و ابتداءً(2) مرید برهان الدین محقق بود و دوستی و پیوستگی او بمولانا در بندگی و ارادت برهان آغاز گردید و در مدت مسافرت مولانا به دمشق و بازگشت او و وفات برهان، صلاح الدین در یکی از دهات قونیه(3) که موطن پدر و مادر او بود توطن داشت و به اشارت پدر و مادر متأهل شده بود و از آن اطوار و احوال که بر مولانا میگذشت وی را اطلاعی حاصل نمیشد «مگر روزی بشهر قونیه آمد و در مسجد بوالفضل به جمعه حاضر شد و آن روز حضرت مولانا تذکیر میفرمود و شورهای عظیم میکرد و از سید معانی بیحد نقل میکرد، از ناگاه حالات سید از ذات مولانا به شیخ صلاح الدین تجلی کرد همانا که نعره بزد و برخاست و بزیر پای مولانا آمد و سر باز کرده بر پای مولانا بوسه ها داد» صلاح الدین به مولانا ارادت میورزید و مولانا هم عنایت از وی دریغ نمیداشت لیکن در اوائل حال، مولانا با حریفی قوی پنجه تر از شیخ صلاح الدین دچار شده بود و از این جهت با وی نمی پرداخت و چون روزگار نوبت به صلاح الدین داد و مولانا از دیدار شمس نومید گشت بتمامی دل و همگی همت روی در صلاح آورد و او را بشیخی و خلیفتی و «سرلشکری جنود الله» منصوب فرمود و یاران را به اطاعت وی مأمور ساخت. چنانکه مولانا در بیان حقائق و معانی به اصطلاحات صوفیان و تعبیرات آنان مقید نیست در تربیت مریدان هم پیرو اصول مریدی و مرادی نبود و از فرط استغراق و غلبهء عشق سر این و آن و گاهی(4) سر معشوق نیز نداشت و خود بدستگیری طالبان نمیپرداخت و پیوسته پس از دیدار شمس این شغل را بیکی از یاران گزین که آئینه تمام نمای شیخ کامل بودند واگذار میکرد و خود بفراغ دل چشم بر جلوهء معشوق نهانی میگماشت. نصب صلاح الدین بشیخی و پیشوائی هم از این نظر بود ولی یاران مولانا که در آتش عشق نگداخته و در بوتهء ریاضت و سلوک از غش هوی و وهم پاک برنیامده بودند بجز مولانا هیچ کس را قبول نمیکردند و صلاح الدین را هر چند برگزیدهء وی بود برای دستگیری و راهنمائی سزاوار نمی شمردند و بدین جهت بار دیگر مریدان و یاران سر از فرمان مولانا پیچیده بدشمنی صلاح الدین برخاستند. صلاح الدین مردی(5) امّی بود و روزگار در قونیه بشغل زرکوبی میگذرانید و در دکان زرکوبی می نشست و ساعتی از عمر را صرف تحصیل علوم ظاهر و قیل و قال مدرسه و بحث و نظر که بعقیدهء(6) این طایفه حجاب اکبر و سد راه است نکرده بود و حتی اینکه از روی لغت و عرف ادبا صحیح و درست هم سخن نمیراند وبجای قفل قلف و بعوض مبتلا(7) مفتلا می گفت و دیگر آنکه وی از مردم قونیه و با اکثر ارادتمندان مولانا از یک شهر بود و مردم قونیه از آغاز کار او را دیده و از احوالش آگهی داشتند و مطابق مثل معروف آبی که از در خانه میگذرد گل آلود است، همشهری امی خود را شایسته و درخور مقام شامخ ارشاد نمیدانستند و مانند همه منکران انبیا و اولیاء و بزرگان عالم، گرفتار شبههء مشابهت ظاهری گردیده و از صفای باطن و کمال نفسانی صلاح الدین غافل شده ظاهر را مناط باطن و ضدی را مقیاس ضد دیگر شناخته بودند. مولانا بکوری چشم منکران حسود، دیده بر صلاح الدین گماشت و همان عشق و دلباختگی که با شمس داشت با وی بنیاد نهاد و از آنجا که صلاح الدین مردی آرام و نرم و جذب و ارشادش بنوع دیگر بود شورش و انقلاب مولانا آرام تر گردید و از بیقراری بقرار بازآمد و برای شکستن خمار هجران شمس از پیمانهء وجود او رطلهای سبک مینوشید هرچه بر ارادت مولانا به صلاح الدین می افزود، دشمنی یاران هم فزونی میگرفت و در پشت سر و پیش روی ملامت میکردند و سخنان گزنده و زشت در حق صلاح الدین می گفتند و آخرالامر بر آن شدند که صلاح الدین را از میانه بردارند. این خبر بگوش صلاح الدین رسید خوش بخندید و گفت بی فرمان حق رگی نجنبد و اگر فرمان رسد بنده را ناچار مطیع فرمان باید بود لیکن اگر ایشان قصد کشتن من دارند من جز بخیر در حق ایشان سخن نخواهم گفت. ظاهراً آشکار شدن این قصه در عزم دشمنان صلاح الدین فتوری افکند بنا بروایت ولدنامه وقتی که مولانا و خلیفهء او از آنان اعراض کردند مدد فیض از جان مریدان گسست و ناچار از در توبت و انابت درآمدند و عذرخواهان بنزد مولانا آمده از گناه و قصد بد عذر خواستند و او نیز عذرشان بپذیرفت. و چون هیچ یک از تذکره نویسان این قصه را بشرحتر از سلطان ولد ذکر نکرده اند اینک ابیات ولدنامه را به اختصاری که متضمن بیان مقصود باشد در این نامه مندرج میسازیم. ابیات ولدنامه:
نیست این را کرانه ای دانا
بازگو تا چه گفت مولانا
گفت از روی مهر با یاران
نیست پروای کس مرا بجهان
من ندارم سر شما بروید
از برم با صلاح دین گروید
سر شیخی چو نیست در سر من
نبود هیچ مرغ همپر من
خودبخود من خوشم نخواهم کس
پیش من زحمتست کس چو مگس
بعد از این جمله سوی او پوئید
همه از جان وصال او جوئید
پیش او سر نهید اگر ملکید
ورنه دیوید اگر در او بشکید
شورش شیخ گشت از او ساکن
وآن همه رنج و گفتگو ساکن
زانکه بد نوع دیگر ارشادش
بیشتر بود از همه دادش
شیخ با او چنانکه با آن شاه
شمس تبریز خاص خاص الله
خوش درآمیخت همچو شیر و شکر
کار هر دو ز همدگر شد زر
نظر شیخ جمله بر وی بود
غیر از او نزد شیخ لاشی بود
باز در منکران غریو افتاد
باز درهم شدند اهل فساد
گفته با هم کزان یکی رستیم
چون نگه میکنیم در شستیم
این که آمد ز اولین بتر است
اولین نور بود و این شرر است
داشت او هم بیان و هم تقریر
فضل و علم و عبارت و تحریر
بیش از این خود نبود کان شه ما
بود از او بیشتر بعلم و صفا
حیف می آمد و غبین که چرا
جوید آن شیخ بیش کمتر را
کاش کان اولین ببودی باز
شیخ ما را رفیق و هم دمساز
نبد از قونیه بُد از تبریز
بود جان پرور و نبد خون ریز
همه این مرد را همی دانیم
همه همشهرئیم و هم خانیم
خرد در پیش ما بزرگ شده ست
اوهمانست اگر سترگ شده ست
نه ورا خطّ و علم و نه گفتار
بر ما خود نداشت او مقدار
عامی محض و ساده و نادان
پیش او نیک و بد بده یکسان
دائماً در دکان بدی زرکوب
همه همسایگان از او در کوب
نتواند درست فاتحه خواند
گر کند زو کسی سؤالی ماند
کای عجب از چه روی مولانا
که نیامد چو او کسی دانا
روز و شب میکند سجود او را
بر فزونان دین فزود او را
هرچه دارد همه دهد با او
از زر و سیم و جامه های نکو
پیش از این جاش بود صفّ نعال
فخر کردی ز ما میان رجال
چون شود اینکه ما ورا اکنون
شیخ خوانیم یا ز شیخ افزون
زین نمط فحشهای زشت و درشت
گاه گفته بروش و گه پس پشت
جمله را رای این چنین افتاد
که چو ز اسب مراد زین افتاد
سر ببازیم زنده اش نهلیم
چون از او جان فگار و خسته دلیم
همه گشتند جمع در جائی
که جز این نیستمان گزین رائی
که ورا از میانه برگیریم
عشق آن شاه را ز سر گیریم
همه سوگندها بخورده کزین
هر که گردد، یقین بود بی دین
یک مریدی برسم طنازی
شد از ایشان و کرد غمازی
او همان لحظه نزد مولانا
آمد و گفت آن حکایت را
که همه جمع قصد آن دارند
که فلان را زنند و آزارند
بعد زجرش کشند از سر کین
زیر خاکش نهان کنند و دفین
پس رسید این به شه صلاح الدین
نور چشم و چراغ هر ره بین
خوش بخندید و گفت آن کوران
که ز گمراهیند بی ایمان
نیستند این قدر ز حق آگاه
که بجز ز امر او نجنبد کاه
می برنجند از این که مولانا
کرد مخصوصم از همه تنها
خود ندانسته این که آینه ام
نیست نقش مرا معاینه ام
در من او روی خویش می بیند
خویشتن را چگونه نگزیند
عاشق او بر جمال خوب خودست
بر دگر کس گمان مبر که بُدست
مشفقم من بر آن همه چو پدر
خواسته از خدا و پیغمبر
که رهند از بلای نفس عدو
کارهاشان چو زر شود نیکو
خشمگین شد از آن گروه لئیم
گشت واقف ز راز شیخ علیم
هر دو با هم ز قوم گردیدند
صحبت جمله را چو گر دیدند
ره ندادند دیگر ایشان را
آن لئیمان کور و بیجان را
مدتی چون بر این حدیث گذشت
همه را خشک گشت روضه و کشت
مدد از حق بد و بریده شد آن
لاجرم برنرست در بستان
روزها شیخ را نمیدیدند
همه شب خواب بد همی دیدند
آخر کار جمله دانستند
همچو ماتم زده بهم شستند
گفته با هم اگر چنین ماند
چه شود حال ما خدا داند
همه جمع آمدند بر در او
می نهادند بر زمین سر و رو
گفته از صدق ما غلامانیم
شاه خود را بعشق جویانیم
لابه ها کرده زین نسق شب و روز
با دو چشم پر آب از سر سوز
چون شنیدند هر دو زاری را
ساز کردند چنگ یاری را
در گشادند و راهشان دادند
قفل های ببسته بگشادند
توبه هاشان قبول شد آن دم
شاد گشتند و رفت از دل غم.
علاوه بر روایت ولدنامه و مناقب العارفین از آثار خود مولانا نیز استنباط میشود که عده ای از مریدان بجهت غلبهء حسد و هم چشمی به گزند و آزار صلاح الدین همت بسته و از لطف و عنایت بی دریغ مولانا در باب وی بی اندازه خشمگین بوده اند و مولانا به انواع نصایح آنان را بمتابعت و پیروی صلاح الدین میخوانده است و خصوصاً در کتاب فیه مافیه(8) فصلی است به عربی راجع به یکی از مریدان گستاخ بنام ابن چاوش که نخست بار از دوستان صلاح الدین بوده و پس از رسیدن وی بمقام خلیفتی و شیخی بمعاندت و دشمنی درایستاده است. عنایت و لطف مولانا نسبت به صلاح الدین تا بحدی رسید که پیوستگان و خویشاوندان و حتی فرزند خود سلطان ولد را فرمان داد تا دست نیاز در دامن وی زنند و بنده وار در پیشگاه عزتش سر نهند و بدین جهت پیوستگان و فرزندان مولانا سراسر وی را بجای پدر گرفتند و برهنمونی او در طریق معرفت قدم میزدند. مولانا هم که دلباخته و اسیر زنجیر عشق کاملان و واصلان حق بود پشت بر همهء یاران و روی در صلاح الدین داشت و ابیات و غزلیات بنام وی موشح میساخت و اینک قریب 71 غزل در کلیات که مقطع آن بنام صلاح الدین میباشد موجود است و از آنجا که ظهور و جلوهء عشق در مولانا با پرده دری و عالم افروزی توأم بود و سر در کتمان و احتجاب نداشت در هر مجلس و محفل ذکر مناقب وی میکرد و تواضع(9) از حد میبرد چندانکه صلاح الدین منفعل و شرمسار میگردید و بطوری که در داستان شمس الدین دیدیم بی محابا در کوی و برزن با او نیز عنایت و ارادت میورزید چنانکه در آن غلبات شور و سماع که مشهور عالمیان شده بود از حوالی زرکوبان میگذشت مگر آواز ضرب تقتق ایشان به گوش مبارکش رسیده از خوشی آن ضرب شوری عجیب در مولانا ظاهر شد و بچرخ درآمد. شیخ نعره زنان از دکان خود بیرون آمد و سر در قدم مولانا نهاده بیخود شد مولانا او را در چرخ گرفته شیخ از حضرتش امان خواست که مرا طاقت سماع خداوندگار نیست از آنکه از غایت ریاضت قوی ضعیف ترکیب شده ام همانا که بشاگردان دکان اشارت کرد که اص ایست نکنند و دست از ضرب باز ندارند تا مولانا از سماع فارغ شدن همچنان از وقت نماز ظهر تا نماز عصر مولانا در سماع بود از ناگاه گویندگان رسیدند و این غزل آغاز کردند:
یکی گنجی پدید آمد در آن دکان زرکوبی
زهی صورت زهی معنی زهی خوبی زهی خوبی.
روزی حضرت خداوندگار در سماع بود و ذوق های عظیم میراند و شیخ صلاح الدین در کنجی ایستاده بود از ناگاه حضرت مولانا این غزل را فرمود:
نیست در آخر زمان فریادرس
جز صلاح الدین صلاح الدین و بس
گر ز سر سر او دانسته ای
دم فروکش تا نداند هیچ کس
سینهء عاشق یکی آبیست خوش
جانها بر آب او خاشاک و خس
چون ببینی روی او را دم مزن
کاندر آئینه اثر دارد نفس
از دل عاشق برآید آفتاب
نور گیرد عالمی از پیش و پس...
قطع نظر از قرابت جانی و خویشی معنوی مابین خاندان مولانا و صلاح الدین نزدیکی و خویشاوندی صورت هم برقرار گردیده بود و دختر صلاح الدین را که فاطمه خاتون نام داشت با بهاءالدین فرزند مولانا معروف به سلطان ولد عقد مزاوجت بستند و مولانا در شب اول عروسی این غزل را بنظم درآورد:
بادا مبارک در جهان سور و عروسیهای ما
سور و عروسی را خدا ببریده بر بالای ما.
و در شب زفاف این غزل فرمود:
مبارکی که بود در همه عروسیها
در این عروسی ما باد ای خدا تنها.
و ناچار این وصلت مابین سنهء 647 و 657 اتفاق افتاده است. از فرط علاقه ای که مولانا بخاندان شیخ صلاح الدین داشت پیوسته فاطمه خاتون را کتابت و قرآن تعلیم میداد و وقتی که او از شوی خود سلطان ولد رنجیده خاطر گشت مولانا بدلجوئی وی درایستاد و فرزند را به نیکوداشت او مأمور کرد و یک نامه(10) از آثار مولانا در دلجوئی فاطمه خاتون و نامه ای دیگر در توصیهء او به سلطان ولد موجود است که چون حاکی از کیفیت ارتباط مولانا با صلاح الدین می باشد در موضع خویش مذکور خواهد شد.
وفات شیخ صلاح الدین: پس از آنکه مولانا و صلاح الدین با یکدیگر تنگاتنگ(11) و بی انقطاع ده سال تمام صحبت داشتند ناگهان صلاح الدین رنجور شد و بیماریش سخت دراز کشید چنانکه بمرگ تن درداد و بروایت افلاکی از مولانا درخواست که او نیز به رهائی وی از زندان کالبد رضا دهد مولانا سه روز بعیادت صلاح الدین نرفت و این نامه بنزدیک وی فرستاد: خداوند دل و خداوند اهل دل قطب الکونین صلاح الدین مدّ الله ظله که شکایت میفرمود از آن ماده ای که در ناخنهای مبارکش متمکن شده است چندین گاه عافاه الله ففی معافاته معافاة المؤمنین اجمع واحد کالالف ان امر عنی.
ای سرو روان باد خزانت مرساد
ای چشم جهان چشم بدانت مرساد
ای آنکه تو جانان سمائی و زمین
جز رحمت و جز راحت جانت مرساد.
*
خبرت بأن ممرضی قد مرضا
استاهل ان اکون عنه عوضا...
اسالک الهی ان یکون المرضا
بردا وسلاما و نعیما و رضا.
*
رنج تن دور از تو ای تو راحت جانهای ما
چشم بد دور از تو ای تو دیدهء بینای ما
صحت تو صحت جان و جهانست ای قمر
صحت جسم تو بادا ای قمر سیمای ما
عافیت بادا تنت را ای تن تو جان صفت
کم مبادا سایهء لطف تو از بالای ما
گلشن رخسار تو سرسبز بادا تا ابد
کان چراگاه دلست و سبزهء صحرای ما
رنج تو بر جان ما بادا مبادا بر تنت
تا بود آن رنج تو چون عقل جان آرای ما...
صلاح الدین بدان رنجوری درگذشت و چون وصیت کرده بود(12) که در جنازهء وی آئین عزا معمول ندارند و او را که بعالم علوی اتصاف یافته و از مصیبت خانهء جهان رها شده به رسم شادی و سرور با خروش سماع دلکش بخاک سپارند. «مولانا بیامد و سر مبارک را باز کرده نعره ها میزد و شورها میکرد و فرمود تا نقاره زنان بشارت آورند و از نفیر خلقان قیامت برخاسته بود و هشت جوق گویندگان در پیش جنازه میرفتند و جنازهء شیخ را اصحاب کرام برگرفته بودند و خداوندگار تا تربت بهاءولد چرخ زنان و سماع کنان میرفت و در جوار سلطان العلماء بهاءولد بعظمت تمام دفن کردند و ذلک غرة شهر محرم المکرم سنهء سبع و خمسین و ستمائه». و مولانا در مرثیتش این غزل برشتهء نظم درکشید:
ای ز هجرانت زمین و آسمان بگریسته
دل میان خون نشسته عقل وجان بگریسته...
شیخ صلاح الدین مردی زاهد و متعبد بود و در رعایت دقائق شریعت نهایت مراقبت بعمل می آورد. «مگر در قلب ایام اربعین زمستان فرجیش را شسته بودند و بر بام انداخته از ناگاه صلای جمعه دردادند و جامه هاش منجمد شده بود و همچنان بر تن خود پوشیده بمسجد رفت جماعتی گفته باشند که بر جسم شیخ مبادا سرما زیان کند فرمود که زیان جسم از زیان جان و ترک امر رحمان آسان تر است». از نظر فطرت و طبیعت نیز آرامش و سکونی هرچه تمامتر داشت و بهمین جهت مولانا در قرب و اتصال او بالنسبه ساکن و آرام گردید و آن آتش که از اثر صحبت گیرای شمس الدین در جان مولانا افروخته و زبانه زنان شده بود به آب لطف و باران فیض وجود صلاح الدین تا حدی فرو نشست و گوئی این امن و فراغ موقت مقدمهء حصول انقلابی آتشین و شوری عظیم تر بود که شورانگیزان غیب در نفس حسام الدین چلبی از برای دل سودازده و جان نیم سوختهء مولانا تهیه میدیدند.
(1) - مناقب افلاکی و نفحات الانس. و در مناقب افلاکی نام پدر او را بدین طریق نوشته اند: ماغنیان و بجهت انحصار نسخه معلوم نشد اصل این کلمه چیست.
(2) - نفحات جامی و مناقب افلاکی.
(3) - بروایت افلاکی نام آن دیه کامل بوده است.
(4) - اشاره بدین بیت مولانا است:
چنان در نیستی غرقم که معشوقم همی گوید
بیا با من دمی بنشین سر آن هم نمیدارم.
(5) - در مناقب العارفین ذکر شده: «اغلب طاعنان و طاغیان شیخ را عامی و نادان میخوانند» و در ولدنامه نیز آمده است:
عامی محض و ساده و نادان
پیش او نیک و بد بده یکسان.
(6) - عرفا نقل می کنند: «العلم هو الحجاب الاکبر» و مولانا در بیان این عقیده گوید:
بر نوشته هیچ بنویسد کسی؟
یا نهالی کارد اندر مغرسی؟
کاغذی جوید که آن بنوشته نیست؟
تخم کارد موضعی که کشته نیست؟
ای برادر موضع ناکشته باش
کاغذ اسپید نابنوشته باش
تامشرف گردی از نون و القلم
تا بکارد درتو تخم آن ذوالکرم.
(مثنوی چ علاءالدوله دفتر پنجم ص 482).
(7) - افلاکی روایت میکند: «روزی مولانا فرمود آن قلف را بیاورید و در وقتی دیگر فرموده بود که فلانی مفتلا شده است. بوالفضولی گفته باشد که قفل بایستی گفتن و درست آن است که مبتلا گویند. فرمود که آن چنان است که گفتی اما جهت رعایت خاطر عزیزی چنان گفتم که روزی صلاح الدین مفتلا گفته بود و قلف فرموده و راست آن است که او گفته چه اغلب اسماء و لغات موضوعات مردم است در هر زمانی از مبدأ فطرت».
(8) - فیه مافیه چ تهران صص 134-137.
(9) - رجوع کنید به فیه مافیه چ تهران ص133.
(10) - این هر دو نامه را افلاکی در مناقب العارفین آورده است.
(11) - علاوه بر روایت افلاکی، از ابیات ولدنامه نیز همین مدت بصراحت معلوم میگردد:
شیخ با او چو در دو تن یک جان
بود آسوده و خوش و شادان
مست از همدگر شده ده سال
داشته بی خمار هجر، وصال.
و بنابراین چون وقت وفات شیخ صلاح الدین متفق علیه است (657) و تمام مدت مصاحبت هم بیش از ده سال نبوده چنانکه گذشت باید مصاحبت آنان به سال 647 آغاز شده باشد.
(12) - مأخذ این گفتار ابیات ذیل است از ولدنامه:
شیخ فرمود در جنازهء من
دهل آرید و کوس با دف زن
سوی کویم برید رقص کنان
خوش و شادان و مست و دست افشان
تا بدانند کاولیای خدا
شاد و خندان روند سوی لقا
مرگشان عیش و عشرت و سورست
جایشان خلد عدن پرحورست
این چنین مرگ با سماع خوش است
چون رفیقش نگار خوب کش است
همه از جان و دل وصیت را
بشنیدند بی ریا به صفا.

صلاح الدین.

[صَ حُدْ دی] (اِخ) صفدی خلیل بن ایبک بن عبدالله. وی ادیبی مورخ و دارای تصانیف سودمند و بسیار است. به سال 696 ه . ق. در صفد از اعمال فلسطین تولد یافت و بدان جا منسوب است. در دمشق به تحصیل پرداخت و در فن رسم ماهر گشت سپس به ادب و تراجم اعیان پرداخت و در صفد و مصر و حلب متولی دیوان انشاء گشت و در دمشق بوکالت بیت المال رسید و هم بدان جا به سال 764 ه . ق. درگذشت. صلاح الدین را در حدود دویست تصنیف است از آن جمله: الوافی بالوفیات که کتابی بزرگ و در تراجم است. الشعور بالعور در تراجم عور و اخبار آن. نکت الهمیان در تراجم فضلای عمیان. الحان السواجع. رسائل وی بمعاصران خود. التذکرة که مجموعه ای بزرگ در شعر و ادب و اخبار است. الغیث المسجم فی شرح لامیة العجم در دو مجلد. جنان الجناس در ادب. نصرة الثائر فی نقد المثل السائر. تشنیف السمع فی انسکاب الدمع. دمعة الباکی. اعیان العصر در تراجم. منشآت وی در یک جزء. دیوان الفصحاء که مجموعه ای است در ادب. تمام المتون فی شرح رسالة ابن زیدون و آن جز رسالهء تهکمیه است که ابن نباته آن را شرح کرده است. جلوة المذاکرة در ادب. المجاراة و المجازاة. فض الختام فی التوریة و الاستخدام، و رسائلی دیگر که از آن جمله است: الروض الناسم. الوصف و التشبیه. وصف الهلال. وصف الحریق. و رسائل دیگر و در شعر وی رقتی است. (الاعلام زرکلی ج 1 صص 296-297).

صلاح الدین.

[صَ حُدْ دی] (اِخ) علائی خلیل بن کیکلدی بن عبداللهعلائی دمشقی، محدثی فاضل و بحاث بود. به سال 694 ه . ق. به دمشق متولد شد و هم در آنجا بتعلم پرداخت و سفرهای دراز کرد سپس در قدس اقامت جست و در صلاحیه به سال 731 بتدریس پرداخت و هم بدانجا به سال 761 درگذشت. از کتب اوست: القواعد فی اصول الدین. الاربعین فی اعمال المتقین. الوشی المعلم در حدیث. المجالس المبتکرة. المسلسلات. النفحات القدسیة. منحة الرائض در فرائض. کتاب المدلسین. مقدمهء نهایة الاحکام. برهان التیسیر فی عنوان التفسیر. کشف النقاب عما روی الشیخان للاصحاب، رساله ای که در آن احادیثی را که بخاری و مسلم برای هر صحابی احصا کرده اند آورده. اثارة الفوائد المجموعة. احکام المراسیل. حکم اختلاف المجتهدین و تألیفات دیگر. (الاعلام زرکلی ج1 ص299).

صلاح الدین.

[صَ حُدْ دی] (اِخ) کورانی حلبی، وی قاضی و از کتاب مترسلین و او را شعری فراوان است. مولد او به حلب بود و هم بدان جا به سال 1049 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی ج2 ص435).

صلاح الدین.

[صَ حُدْ دی] (اِخ) محمد منصور از ممالیک بحری از 762 تا 764 ه . ق. حکومت داشت. (ترجمهء تاریخ طبقات سلاطین اسلام ص72).

صلاح الدین.

[صَ حُدْ دی] (اِخ) موسی. رجوع به قاضی زادهء رومی شود.

صلاح الدین.

[صَ حُدْ دی] (اِخ) یوسف. رجوع به صلاح الدین ایوبی شود.

صلاح الدین حبوری.

[صَ حُدْ دی نِ حُ] (اِخ) ابن عبدالخالق بن یحیی القاسمی الحسنی الحبوری. وی شاعری یمانی و از علماء و منسوب به حبور از ارض یمن و او را دیوان شعر و تصانیفی است که از آن جمله شرح تکملة الاحکام است. وی به سال 1047 ه . ق. درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صلاح الدین کلا.

[صَ حُدْ دی کَ] (اِخ)دهی است از دهستان بلدهء کجور بخش مرکزی شهرستان نوشهر. در30هزارگزی خاور نوشهر، کنار شوسهء نوشهر به بابلسر. دشت. معتدل. مرطوب مالاریائی. دارای 565 تن سکنه. آب آن از رودخانهء کجور. محصول آنجا برنج، مختصر مرکبات. شغل اهالی زراعت و تهیهء زغال چوب است. دبستان و 12 باب دکان کنار شوسه دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

صلاح الدین محله.

[صَ حُدْ دی مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبی بخش مرکزی شهرستان ساری. در 7هزارگزی شمال ساری. دشت. معتدل. مرطوب مالاریائی. دارای 50 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء تجن. محصول آنجا پنبه، غلات، برنج، صیفی. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

صلاح اندیش.

[صَ اَ] (نف مرکب)مصلحت جو. خیرخواه. صلاح اندیشنده. خیراندیش. رجوع به صلاح دانستن و صلاح اندیشیدن و رجوع به صلاح شود.

صلاح اندیشیدن.

[صَ اَ دَ] (مص مرکب) خیرخواهی کردن. خیر اندیشیدن. تدبیر. نصیحت کردن. رجوع به صلاح اندیش و رجوع به صلاح شود.

صلاح بینی.

[صَ] (حامص مرکب)خیرخواهی. مصلحت جوئی. رجوع به صلاح شود.

صلاح پذیرفتن.

[صَ پَ رُ تَ] (مص مرکب) بسامان شدن. درست شدن. آراسته شدن : متکلم را تا کسی عیب نگیرد سخنش صلاح نپذیرد. (گلستان).

صلاح پیه سی.

[صَ پَ یَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر. در 30هزارگزی شمال خاوری کلیبر و 30هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی. معتدل. سکنهء آن 57 تن است. آب آن از رودخانهء سلین چای و چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صلاح دانستن.

[صَ نِ تَ] (مص مرکب)مصلحت جستن. خیرخواهی کردن. رجوع به صلاح و صلاح اندیشیدن شود.

صلاح دید.

[صَ] (مص مرکب مرخم، اِمص مرکب) تجویز. مصلحت دیدن. صلاح جستن. صوابدید. رجوع به صلاح و صلاح دانستن و صلاح اندیشیدن شود.

صلاح دیدن.

[صَ دی دَ] (مص مرکب)مصلحت دیدن. مناسب دانستن. موافق رأی و عقل دیدن چیزی یا کاری را :
چو پای صید را در دام خود دید
در آن جنبش صلاح آرام خود دید.نظامی.
رجوع به صلاح و صلاح دانستن شود.

صلاح صفدی.

[صَ حِ صَ فَ] (اِخ)رجوع به صلاح الدین صفدی شود.

صلاح فریدون.

[صَ فِ] (اِخ) ابن القونیوی. رجوع به صلاح الدین زرکوب شود.

صلاح کردن.

[صَ کَ دَ] (مص مرکب)مشورت کردن. رای زدن. تدبیر کردن : اکنون بازگرد تا من با وزیران خود صلاح کنم. (قصص الانبیاء). رجوع به صلاح شود.

صلاح کرمانی.

[صَ حِ کِ] (اِخ) ملقب به رکن الدین، وزیر اتابک مظفرالدین ابوشجاع سعدبن زنگی. خوندمیر در حبیب السیر جزء چهارم از جلد دوم ص201 نام او را صالح ذکر کرده و همو در دستورالوزراء ص237 چاپ تهران گوید: رکن الدین صلاح کرمانی در اوایل اوقات سلطنت مظفرالدین ابوشجاع سعدبن زنگی پای بر مسند وزارت نهاد و بعد از چندگاه از آن شغل معزول گشته، عمیدالدین ابونصر اسعد، قائم مقام او شد. (دستورالوزراء چ نفیسی ص237).

صلاح لو.

[صَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه برزند بخش گرمی شهرستان اردبیل در 25هزارگزی شمال باختری گرمی و 15هزارگزی شوسهء اردبیل به گرمی. جلگه. گرمسیر. سکنه 51 تن. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صلاح و مصلحت.

[صَ حُ مَ لَ حَ](ترکیب عطفی، اِ مرکب) از اتباع است. تدبیر کردن. رای زدن. مصلحت دانستن. راهنمائی کردن: بی صلاح و مصلحت او آب نمی خورد و همیشه از او مصلحت می جوید. رجوع به صلاح و مصلحت جوئی شود.

صلاحی.

[صَ] (ص نسبی) نسبت است به صلاح. رجوع به صلاح شود.

صلاحی.

[صَ] (اِخ) شیخ عبدالله افندی. وی یکی از متأخران شعرای عثمانی و مشایخ طریقت عشاقیه و از اهالی بالبکسیری است. او به سال 1130 ه . ق. متولد شده و مدتی منشی و رئیس دفتر صدراعظم حکیم اوغلی علی پاشا بود، سپس به ادرنه عزیمت کرد و بدست شیخ جمال الدین عشاقی توبه یافت. آنگاه دیگر بار به معیت پاشای مذکور به مصر سفر کرد. هنگام بازگشت به سال 1174 به مشیخت آستانهء طاهرآغا نایل شد و به سال 1197 درگذشت. چند رساله و اشعار بسیار دارد. (قاموس الاعلام ترکی).

صلاحیت.

[صَ حی یَ] (ع اِمص)شایستگی. درخوری. سزاواری. اهلیت. این کلمه را اغلب به تشدید یاء تلفظ کنند ولی خطاست. در تاج العروس آمده: صلاحیة الشی ء مخففة کطواعیة و لیس فی کلامهم فعالیة مشددة کذا نقلوه : و چون به نماز برخاستند بیش از آن کرد که عادت او بود تا ظن صلاحیت در حق او زیادت کنند. (گلستان). || (اصطلاح قضائی) صلاحیت در آئین دادرسی عبارت است از اختیاری که قانون بدادگاهی میدهد که بموجب آن بدعوائی رسیدگی کند. بعبارت دیگر شایستگی قانونی دادگاه برای رسیدگی بدعوای خاصی در اصطلاح حقوقی صلاحیت نامیده می شود. بنابراین دادگاهها فقط نسبت بدعواهائی که قانون اختیار رسیدگی به آنها داده صلاحیت دارند و نسبت بدعواهائی که قانون چنین اختیاری به آنها نداده غیرصالح هستند. بدیهی است که اختیار مزبور را قانون یا بموجب حکم خاص بدادگاهی غیر دادگاههای عمومی میدهد، مانند اینکه قانون خاصی اختیار رسیدگی به پاره ای امور را بدادگاه اختصاصی دارائی یا بازرگانی واگذار مینماید. و یا بموجب حکم عام اختیار رسیدگی بتمام دعاوی را بجز آنچه بموجب قانون استثناء شده بدادگاههای عمومی دادگستری میدهد، چنانچه مادهء 1 آئین دادرسی مقرر میدارد: «رسیدگی به کلیهء دعاوی مدنی راجع بدادگاههای دادگستری است مگر در مواردی که قانون مرجع دیگری معین کرده است». بنابراین تشخیص صلاحیت در آئین دادرسی موقوف به تشخیص انواع دعاوی و اقسام مختلفهء دادگاه ها است که به اختصار در زیر آورده می شود:
تعریف دعوی: دعوی یا مرافعه یا ترافع عبارت از اختلاف و مناقشه است بین دو طرف یا دو حریف که اظهار و ادعاشان با یکدیگر معارضه دارد. ادعای یک طرف که موجد مرافعه است موسوم به تعقیب یا دادخواست بوده و دعوی بمعنای اخص نیز نامیده میشود و ادعای طرف مقابل که عکس العمل (واکنش) دادخواست یا دعوای اقامه شده است، آن را دفاع یا جواب (پاسخ) نامند. جمع بین دادخواست یا دعوی بمعنای اخص از یک طرف و دفاع از طرف دیگر، دعوی بمعنای اعم را تشکیل میدهد. (آئین دادرسی مدنی دکتر متین دفتری ج 1 صص 260 - 261). معلوم است که دعوی بمنظور تثبیت حقی که مورد تجاوز یا تضییع واقع شده انجام میگیرد بنابراین دعوی با حق ارتباط کامل دارد و اقسام مختلفهء دعاوی به اعتبار اقسام مختلفهء حق پیدا می شود، مثلاً: دعوی مربوط بحق مالکیت، دعوی مالکیت و دعوی مربوط بحق تصرف، دعوی تصرف و دعوی مربوط بحق عینی، دعوی عینی و دعوی مربوط بحق شخصی و دینی، دعوی شخصی یا دینی، نامیده می شود. ولی هر دارندهء حقی نمیتواند حق خود را اعمال نماید به این معنی که شخص یا حق تمتع و حق استیفاء هر دو را داراست که در این صورت میتواند نسبت به آن حق اقامهء دعوی نماید مانند غیر محجورین، یا اینکه تنها حق تمتع دارد مانند صغار و محجورین که نمی توانند حق خود را اعمال نمایند و نسبت به آن اقامهء دعوی کنند وبدین جهت قانون برای اقامهء دعوی شرائط زیر را لازم دانسته است: 1- حقی که در دادگستری اعمال و اظهار می شود باید منجز بوده، معلق و مشروط نباشد. 2- اعمال کنندهء حق باید ذینفع باشد. 3- باید سمت او از حیث اصالت یا نمایندگی قانونی محرز باشد. 4- باید اهلیت قانونی داشته باشد.
علاوه بر شرایط یادشده باید نوع دعوی نیز معلوم باشد تا در دادگاهی که صلاحیت رسیدگی به آن دعوی دارد مطرح گردد. انواع مختلف دعاوی بسیار متعدد است که تقسیم بندی آنها بطبقاتی که شامل تمام افراد باشد خالی از اشکال نیست و بهمین جهت قانون آئین دادرسی فقط بذکر انواع دعاوی از نظر صلاحیت دادگاهها اکتفا نموده و طبقه بندی نکرده است. ولی استادان حقوق از نظرهای مختلف، دعاوی را طبقه بندی میکنند که اهم آنها از این قرار است: یکی طبقه بندی از نظر نوع حقوقی که بوسیلهء دعوی اعمال می شود و از این نظر دعاوی، به دعاوی شخصی و دعاوی مختلط تقسیم می شوند. و دیگر از نظر موضوع حقی که اعمال می شود، که از این نظر به دو نحو طبقه بندی می شود: تقسیم دعاوی به دعاوی منقول و غیرمنقول از یک طرف و به دعاوی مربوط به اصل مالکیت و دعاوی مربوط بتصرف از طرف دیگر، بنابراین سه نوع طبقه بندی دعاوی وجود دارد: 1- دعاوی عینی، دعاوی شخصی، دعاوی مختلط. 2- دعاوی منقول، دعاوی غیرمنقول. 3- دعوی تصرف، دعوی اصل مالکیت. (تلخیص از آئین دادرسی دکتر متین دفتری). چنانچه گفتیم دعوی بمعنای اعم دفاع را نیز شامل می شود لذا برای تشخیص صلاحیت اقسام مختلف دفاع یا پاسخ را نیز به اختصار می آوریم: دفاع یا پاسخ از ادعای خواهان بچند نحو متصور است: اول - دفاع بمعنای اخص که فقط پاسخ از ماهیت دعوی است. دوم - ذکر ایرادات ضمن پاسخ از ماهیت دعوی که در این صورت علاوه بر پاسخ از اصل دعوی و انکار صریح آن نسبت بصلاحیت دادگاه یا اهلیت خواهان نیز اعتراض میکند. سوم - ذکر ایرادات بدون پاسخ از ماهیت دعوی که در این صورت بدون اینکه دربارهء اصل دعوی اظهار بکند نسبت بعدم صحت اقامهء دعوی ایراد میکند و جریان دعوی را بنحو مذکور غیرصحیح می شمارد. چهارم - طرح دعوی متقابل(1) چنانچه مادهء 284 آئین دادرسی مدنی به این عبارت «مدعی علیه حق دارد در مقابل ادعای مدعی اقامهء دعوی کند و چنین دعوی را در صورتی که با دعوی اصلی ناشی از یک منشأ یا با دعوی نامبرده ارتباط کامل داشته باشد دعوای متقابل نامند و به آن دعوی در همان دادگاه با دعوای اصلی رسیدگی می شود مگر اینکه دعوای متقابل از صلاحیت ذاتی دادگاه خارج باشد. بین دو دعوی وقتی ارتباط کامل موجود است که اتخاذ تصمیم در هر یک مؤثر در دیگری باشد» آن را مقرر میدارد. اکنون که اقسام دعاوی به اختصار معلوم شد، باید صلاحیت دادگاههای مختلف را نسبت به دعاوی، مورد بررسی قرار دهیم: موضوع صلاحیت دادگاهها را برای رسیدگی به دعاوی باید از دو نظر مورد بحث قرار داد: اول از نظر صلاحیت مطلقه یا صلاحیت ذاتی(2) دوم از نظر صلاحیت نسبی(3). در کتاب آئین دادرسی مدنی در توضیح دو موضوع فوق و فرق میان آن دو چنین آمده است: «قوانین مربوط بصلاحیت ذاتی ناظر به امور ذیل میباشد: 1- مقام و موقعیتی که دادگاهی در طبقه بندی اساسی دادگاهها دارد و مطابق آن دادگاهها بدادگاههای اداری یا کیفری یا مدنی تقسیم می شوند. این طبقه بندی از حیث صنف دادگاهها(4) است. 2- در هر صنف از صنوف دادگاهها درجات (پایه هائی) موجود است که مانند پله های نردبام است و سلسله مراتب قضائی بر آن قرار گرفته است. 3- در هر صنف و هر درجه از دادگاهها نوع آن را باید تشخیص داد. مقصود از نوع دادگاه وجههء آن از لحاظ عمومی و اختصاصی است. دادگاهها از حیث نوع بدادگاههای عمومی و دادگاههای اختصاصی تقسیم میشوند. پس از آنکه مرجع قضائی دعوائی را از حیث صنف و درجه و نوع دادگاه محرز نمودیم دیگر از قواعد صلاحیت مطلقه فارغ هستیم و باید بتشخیص صلاحیت نسبی مرجع بپردازیم یعنی معلوم نمائیم در بین دادگاههائی که از لحاظ صنف و درجه و نوع برابر هستند کدام یک نسبت بخصوص آن دعوی مرجعیت قانونی دارد. مثلاً هر گاه از قواعد صلاحیت مطلقه بدست آمد که دعوی در صلاحیت دادگاه استان است باید مطابق قواعد صلاحیت نسبی تشخیص داد که بدادگاه کدام استان از استانهای کشور باید رجوع شود». چند سطر بعد در فرق میان این دو صلاحیت آمده: «هر گاه دادگاهی بر خلاف قواعد صلاحیت ذاتی (مطلقه) وارد در دعوائی بشود مرتکب نقض یکی از قوانین مربوط بنظم عمومی شده است چه صلاحیت ذاتی از قواعد اساسی سازمان دادگستری است و بهمین جهت است که ایراد عدم صلاحیت ذاتی را همه می توانند بکنند یعنی هم هر یک از اصحاب دعوی و هم دادستان و هم رأساً و مستقلاً دادرس یا هیئت دادگاه، به علاوه این ایراد را در تمام مراحل (حتی به طور ابتدا در مرحلهء پژوهش و فرجام) میتوان نمود. بعبارت دیگر این یک ایرادی است که رفع شدنی نیست و عدم صلاحیت ذاتی باطلی است که حق نمی شود. اما این بطلان تا وقتی است که دادرسی در جریان است و نسبت به آن حکمی که دارای قوهء قضیهء محکوم بها باشد صادر نشده باشد ولی وقتی که حکم صادر از دادگاه غیرصالح بواسطهء گذشتن مدت قانونی پژوهش و فرجام بمنزلهء حکم نهائی رسید، بدیهی است دیگر راهی برای ایراد عدم صلاحیت ذاتی باقی نمی ماند و آن ایراد قهراً رفع می شود و چاره ای جز قبول و اجرای چنین حکم نیست. اما ترتیب صلاحیت نسبی از این قرار است: تخلف از صلاحیت نسبی هم البته خلاف قانون است اما نه یک تخلفی که بنظم عمومی اخلال نماید، چه هر چند در انتخاب مرجع دعوی پاره ای خصوصیات آن از قبیل محل وقوع خواسته یا اقامتگاه اصحاب دعوی یا محل وقوع عقد منشأ دعوی و غیره در آن رعایت نشده باشد بالاخره دعوی در دادگاهی طرح شده است که از حیث صنف و درجهء وقوع، مرجعیت قانونی آن صحیح بوده است، عدم صلاحیت نسبی اکثراً بحقوق مدعی علیه (خوانده) اخلال مینماید چه قواعد مربوط بصلاحیت نسبی بیشتر برای حفظ مصالح مدعی علیه وضع شده و اهم آن این قاعده است که دادگاه محل اقامت خوانده اصولاً دادگاه صلاحیتدار محسوب می شود. به این لحاظ ایراد عدم صلاحیت نسبی از حقوق خصوصی خوانده و بطور کلی از حقوق طرفی است که ایراد بنفع او مقرر گردیده است و این ایراد از غیر طرف ذینفع مسموع نیست، بعلاوه ایراد عدم صلاحیت چون جنبهء خصوصی دارد، در تمام ادوار دادرسی مجاز نبوده محدود به زمان و نوبت است. (آئین دادرسی مدنی دکتر متین دفتری ج 1 صص 335-337).
تاکنون صلاحیت بطور کلی مبنی بر معنای وسیع دادگاهها اعم از دادگاههای دادگستری یا اداری و دادگاههای عمومی و اختصاصی و غیره اختصاراً بیان شد و اینک صلاحیت ذاتی و نسبی را در مورد خصوص دادگاههای مدنی دادگستری به اجمال بیان میکنیم: صلاحیت دادگاههای مزبور طبق قوانین مختلف تغییراتی پیدا کرده، قانون سابق عدم صلاحیت ذاتی را شامل موارد زیر میدانست: «عدم صلاحیت محکمهء صلحیهء محدود نسبت به امور راجعهء به ابتدائی - عدم صلاحیت محکمهء حقوق نسبت به امور تجارتی و جزائی - و یا محکمهء جزائی و تجارتی نسبت بحقوقی و یا محکمهء ابتدائی نسبت به استیناف و برعکس و یا محکمهء عدلیه نسبت به امور راجع بمحاکم اداری». و در قانون آئین دادرسی مدنی فعلی صلاحیت ذاتی چنین تعریف شده است: «صلاحیت دادگاه شهرستان نسبت بدادگاه استان و بالعکس و دادگاههای دادگستری صلاحیت ذاتی است». (فقرهء اول از مادهء 197 آئین دادرسی مدنی). علت اقتصار صلاحیت ذاتی در قانون فعلی چند امر میباشد: اول آنکه چون در سازمان قدیم دادگستری در دادگاه صلحیه قاعدهء وحدت قاضی و در محکمهء ابتدائی قاعدهء تعدد قضات جاری بوده و معلوم است که این قاعده مربوط بنظم عمومی است و بالنتیجه تخلف از آن بنظم عمومی خلل وارد میسازد و چنانکه قبلاً گفتیم هر چه مربوط بنظم عمومی است، جزء صلاحیت ذاتی بشمار است. و در قانون فعلی از جهت میزان خواسته میان دادگاه بخش و دادگاه شهرستان فرق گذاشته شده و نصابی برای دعاوی راجعهء بدادگاه بخش قرار داده و گرنه از لحاظ رسیدگی بدعوی هر دو مرحله بدوی هستند، بنابراین طبعاً صلاحیت آنها نسبی است، چه قواعد آن مربوط بنظم عمومی نیست. دوم آنکه طبق قانون فعلی دعاوی بازرگانی نیز در دادگاه دادگستری رسیدگی میشود و محکمهء بازرگانی وجود ندارد لذا موضوع اینکه صلاحیت محاکم حقوقی با محکمهء تجارت و بالعکس از بین رفته و دیگر بحث از اینکه صلاحیت ذاتی یا نسبی است منتفی میباشد. سوم آنکه نسبت دادگاههای مدنی و کیفری که در قانون قدیم صلاحیت ذاتی محسوب شده در قانون فعلی وجود ندارد، زیرا طبق مقررات فعلی وزارت دادگستری بعضی دادگاههای شهرستان را به امور کیفری و برخی را به امور مدنی اختصاص میدهد و در عین حال ممکن است محکمهء مدنی به امور جزائی و محکمهء جزائی به امور مدنی رسیدگی کند، و دادگاه مدنی در وقتی که رسیدگی به امور جزائی میکند دادگاه کیفری است، چنانچه دادگاه کیفری در وقت رسیدگی به امور مدنی دادگاه مدنی محسوب میشود. بنابراین موضوع صلاحیت بین دو نوع دادگاه مزبور طبق قانون مطرح نیست. در هر حال قانون آئین دادرسی مدنی صلاحیت ذاتی دادگاههای مختلف را در مواد 10 تا 12 بطریق زیر بیان کرده:
1- رسیدگی نخستین به دعاوی مدنی اصولاً در صلاحیت ذاتی دادگاههای شهرستان و دادگاههای بخش است. 2- پژوهش احکام و قرارهای قابل پژوهش دادگاههای بخش در صلاحیت ذاتی دادگاههای شهرستان است. 3- پژوهش احکام و قرارهای قابل پژوهش دادگاههای شهرستان و احکام و قرارهای قابل پژوهش دادگاههای بخش در موردی که دادگاههای نامبرده به دعاوی راجعه بدادگاههای شهرستان رسیدگی مینمایند در صلاحیت ذاتی دادگاههای استان است. و از آنچه گفتیم معلوم شد که اساس صلاحیت ذاتی سه امر است: صنف، نوع، درجهء دادگاهها. مثلاً صنف دادگاه را آئین دادرسی چنین تعبیر کرده: صلاحیت «دادگاههای دادگستری نسبت بمراجع غیر دادگستری» صلاحیت ذاتی است. و راجع بدرجهء دادگاهها گفته «رسیدگی ماهیتی به هر دعوائی دو درجه (نخستین و پژوهش) خواهد بود مگر در مواردی که قانون استثناء کرده باشد». و در موضوع نوع دادگاه چون فعلاً دادگاههای اختصاصی وجود ندارد، بحث آن مطرح نیست، به این معنی که چون دادگاههای اختصاصی طبق قانون منحل شده بنابراین دعاوی راجعهء به آنها نیز از میان رفته و بالنتیجه بحث صلاحیت بین دادگاههای مزبور با دادگاههای دادگستری موضوعاً منتفی شده است... (تلخیص از قانون آئین دادرسی مدنی و کتاب آئین دادرسی مدنی دکتر متین دفتری ج1).
صلاحیت نسبی آن است که تشخیص دهیم از نظر قانون در بین دادگاههائی که از حیث صنف و درجه و نوع برابر هستند کدام برای خصوص هر دعوائی مرجعیت دارد، در مورد دیوان کشور که منحصر بفرد است بحث از صلاحیت نسبی مورد ندارد، زیرا دادگاه متعدد نیست. در خصوص دادگاههای استان نیز مادهء 45 آئین دادرسی مدنی بطور کلی مقرر داشته که «پژوهش احکام و قرارهای صادر از دادگاههای شهرستان در دادگاه استانی بعمل می آید که دادگاههای نامبرده در حوزهء آن واقع میباشند» و جریان قواعد صلاحیت نسبی را بین دادگاههای مزبور بطور روشن بیان کرده است. باقی میماند دادگاه بخش و دادگاه شهرستان که صلاحیت نسبی بین این دو نوع دادگاه از دو جهت مورد بحث است: یکی از جهت میزان خواسته که مرحلهء نخستین دعاوی از لحاظ مزبور بین دادگاه بخش و شهرستان تقسیم و قانون آئین دادرسی از مادهء 13 تا 17 میزان آن را بیان کرده است. و دیگر از جهت صلاحیت محلی یعنی پس از آنکه معلوم شد دعوائی از لحاظ میزان خواسته و نوع در صلاحیت دادگاه بخش یا شهرستان است، باید بدادگاه بخش یا شهرستان کدام حوزهء قضائی رجوع شود. از جهت اول دعاوی راجعه بدادگاه بخش دو نوع است: یکی آنکه میزان خواسته تا حد معینی در صلاحیت دادگاه بخش قرار گرفته و مازاد بر آن در صلاحیت دادگاه شهرستان و آن میزان را حد نصاب دادگاه بخش خوانند. دیگر دعاوی که از جهت وجههء خاص خود در صلاحیت دادگاه بخش قرار گرفته از این قرار: 1- خواستهء دعوی حق مالکیت نبوده بلکه دعوی راجع بتصرف است از قبیل تخلیهء ید و دعوی رفع مزاحمت و ممانعت. 2- دعاوی راجع بحقوق ارتفاقی. 3- دعاوی راجع به اشیائی که بهای معین ندارد. 4- مطالبهء وفای بشروط و عهود. 5- درخواست افراز. 6- درخواست تأمین و حفظ دلائل و امارات. 7- درخواست سازش بین طرفین به هر میزان. 8- درخواست حصر وراثت. که در دعاوی نامبرده میزان بهای خواسته مورد نظر نیست بلکه قانون آن را در صلاحیت دادگاه بخش قرار داده است. اما از جهت دوم (قواعد صلاحیت محلی) یک اصل کلی در آئین دادرسی در تمام دادرسیها معمول است و آن اینکه دادگاه اقامتگاه خوانده(5) صلاحیت دارد. قاعدهء مزبور یکی از قواعد جهانی است که در تمام کشورها مجری است و در دادگاههای رم و کلیسا نیز جاری بوده است. قانون آئین دادرسی مدنی قاعدهء مزبور را در مادهء 21 چنین مقرر داشته: «دعاوی راجعهء دادگاه هائی که رسیدگی نخستین مینماید باید در همان دادگاهی اقامه شود که مدعی علیه در حوزهء آن اقامتگاه دارد و اگر مدعی علیه در ایران اقامتگاه ندارد در صورتی که در ایران محل سکونت موقتی داشته باشد در دادگاه همان محل باید اقامه گردد و هر گاه در ایران نه اقامتگاه و نه محل سکونت موقتی داشته ولی در ایران مال غیرمنقول دارد، دعوی در دادگاهی اقامه میشود که مال غیرمنقول در حوزهء آن واقع است و هرگاه مال غیرمنقول هم نداشته باشد مدعی میتواند در دادگاه محل اقامت خود اقامهء دعوی کند». مادهء مزبور جامع تمام فروض میباشد و در ذیل مقرر میدارد که بالاخره خواهان در دادگاه محل اقامت خود اقامهء دعوی کند، بدیهی است که این حکم استثناء از قاعدهء صلاحیت دادگاه اقامتگاه خوانده است. قاعدهء مزبور دو نوع مستثنیات دیگر هم دارد: اول - مواردی که قانون دادگاه معینی را غیر از دادگاه اقامتگاه خوانده صالح شناخته است. بدین قرار: 1- مواردی که طبق مادهء 1010 قانون مدنی، متعاملین بین خود اقامتگاه انتخاب کرده باشند. 2- موردی که خوانده اقامتگاه معین ندارد. 3- موردی که خوانده اعم از ایرانی یا بیگانه در ایران اقامتگاه ندارد. 4- دعاوی راجع به اموال غیرمنقول خواه راجع به اصل مالیکت یا حقوق عینی دیگر باشد. 5- دعاوی راجع بترکهء متوفی. 6- دعاوی بطلان تقسیم. 7- دعاوی راجع بشرکتها. 8- دعوی توقف بازرگانان. 9- دعوی اعسار. 10- دعوی خسارت دیرپرداخت و هزینهء دادگستری. 11- دعاوی طاری. 12- اختلافات مربوط به اجرای احکام که از اجمال یا ابهام حکم یا محکومٌبه حادث شود.
دوم - مواردی که قانون بخواهان اختیار انتخاب بین دو یا چند دادگاه داده است از این قرار: 1- دعاوی بازرگانی و همچنین دعاوی راجع به اموال منقول که از عقود و قرارداد ناشی شده باشد. 2- دعاوی که خواستهء آن مختلط (مال منقول و غیرمنقول) و هر دو ناشی از یک منشأ باشد. 3- تعدد خوانده ها و تعدد اموال غیرمنقول. در تمام موارد یادشده از قاعدهء کلی صلاحیت نسبی که اقامت گاه خوانده باشد خارج شده و بهمین جهت آنها را استثناآت صلاحیت نسبی گویند. (تلخیص از قانون آئین دادرسی مدنی و کتاب آئین دادرسی مدنی دکتر متین دفتری ج1 صص 363 - 415).
انحراف از صلاحیت: منظور از انحراف از صلاحیت آن است که اصحاب دعوی به تراضی دادگاهی را غیر از آن دادگاهی که قانون برای رسیدگی بدعوائی صالح دانسته انتخاب نمایند. در مورد صلاحیت ذاتی تراضی اصحاب دعوی برای انحراف از دادگاه صالح مفید نیست، زیرا انحراف از قواعد صلاحیت ذاتی خلاف نظم عمومی است و هر چه بنظم عمومی اخلال وارد سازد، باطل و کان لم یکن میباشد. اما در مورد صلاحیت نسبی (اعم از صلاحیت بمیزان حد نصاب و صلاحیت محلی) در هر دو جا انحراف از صلاحیت نسبی به تراضی اصحاب دعوی جایز است و دادگاه غیرصالح در صورت تراضی اصحاب دعوی باید رسیدگی کند و بهمین معنی مادهء 14 آئین دادرسی مدنی اشاره کرده مقرر میدارد که «دادگاه بخش در صورت تراضی طرفین به هر دعوی تا هر میزانی که باشد رسیدگی خواهد کرد» و بدین طریق انحراف از صلاحیت نسبی به میزان حد نصاب را جایز دانسته است و در مورد صلاحیت محلی نیز قانون آئین دادرسی مادهء 44 مقرر میدارد که «در تمام دعاوی که رسیدگی به آن از صلاحیت دادگاه هائی است که رسیدگی نخستین مینمایند، طرفین دعوی میتوانند تراضی کرده بدادگاه دیگری که در عرض دادگاه صلاحیت دار باشد رجوع کنند». بنابراین طرفین دعوی میتوانند از دادگاه صالح محلی به تراضی صرف نظر کرده بدادگاه دیگری که برابر آن باشد مراجعه نمایند و البته این انحراف در مرحلهء نخستین رسیدگی جایز است نه در فرجام و پژوهش و تراضی طرفین باید بموجب سند رسمی باشد یا در حضور دادرس اظهار نمایند و امضاء و تصدیق شود و بالاخره تراضی زبانی یا بموجب سند عادی کافی نمی باشد و انحراف از صلاحیت نسبی به طور کلی چون خلاف نظم عمومی نیست قانوناً جایز شمرده شده است. (تلخیص از قانون آئین دادرسی و کتاب آئین دادرسی دکتر متین دفتری ج1).
(1) - Demandes additionnelles.
(2) - Ratione-material.
(3) - Ratione-personal.
(4) - Ordre la juridiction.
(5) - Actor-sequitur forum rei.

صلاحیت دار.

[صَ حی یَ] (نف مرکب)صالح. شایسته برای رسیدگی بکاری. لایق برای انجام عملی. درخور کاری.
-دادگاه صلاحیت دار؛ صالح برای رسیدگی.

صلاحی کوسی.

[صَ] (اِخ) طایفه ای از طوایف بلوچستان مرکزی یا ناحیهء بمپور. (جغرافیای سیاسی کیهان ص99).

صلاحیة.

[صَ حی یَ] (ع اِمص)صلاحیت. رجوع به صلاحیت شود.

صلاحیه.

[صَ حی یَ] (اِخ) نام قصبه ای است در مصر سفلی، در 56هزارگزی شمال شرقی بلبیس از جهت شام و آن در حکم کلید مصر است. صلاح الدین ایوبی این بلده را بنا و بنام خود منسوب کرد. (قاموس الاعلام ترکی).

صلاحیه.

[صَ حی یَ] (اِخ) قضائی است در انتهای سنجاق شهر زور از ولایت موصل که مرکز قصبهء کفری است. از طرف شمال غربی بقضای کرکوک و از سوی شمال شرقی بقضا و سنجاق سلیمانیه و از جانب جنوب بولایت بغداد محدود است. نهر دیاله در حدود جنوبی آن روان است و چندین نهر نیز اراضی این قضا را سیراب مینماید و به نهر فوق وارد میگردد. زمینی حاصلخیز دارد. گندم، جو، خرما، لیمو، و غیره در آنجا بعمل می آید. (قاموس الاعلام ترکی).

صلاخد.

[صُ خِ] (ع ص) شتر قوی سخت یا تیزخاطر چالاک. (منتهی الارب).

صلاخد.

[صَ خِ] (ع ص، اِ) جِ صَلخَد. (منتهی الارب). رجوع به صلخد شود.

صلاد.

[صَلْ لا] (ع ص) عود صلاد؛ چوب که آتش نگیرد. (منتهی الارب). لا ینقدح منه نار. (اقرب الموارد).

صلا دادن.

[صَ دَ] (مص مرکب) آواز دادن برای طعام و جز آن. خواندن. طلبیدن. صلا دردادن.

صلا دردادن.

[صَ دَ دَ] (مص مرکب)آواز دادن برای طعام و جز آن. طلبیدن. خواندن :
مهین بانو چو بشنید این سخن را
صلا درداد غمهای کهن را.نظامی.
کمر بستم بعشق این داستان را
صلای عشق دردادم جهان را.نظامی.
چو شیرین گشت شیرین تر ز جلاب
صلا درداد خسرو را که دریاب.نظامی.
صبا برقع گشاده مادگان را
صلا درداده کارافتادگان را.نظامی.
و گر دردهد یک صلای کرم
عزازیل گوید نصیبی برم.سعدی.
خوان نعمت نهاده و صلای کرم درداده. (گلستان). رجوع به صلا شود.

صلادم.

[صُ دِ] (ع ص، اِ) اسب استوار سخت سم. || شیر بیشه. || سرسخت. (منتهی الارب).

صلادم.

[صَ دِ] (ع اِ) جِ صِلدِم. (اقرب الموارد). رجوع به صلدم شود.

صلا زدن.

[صَ زَ دَ] (مص مرکب) آواز دادن برای طعام. آواز دادن. بانگ دادن. خواندن بسوی چیزی :
برره قول کاسه گر کوس نوای نو زند
برسر خوانچهء طرب مرغ صلای نو زند.
خاقانی.
زانکه زنی نان کسان را صلا
به که خوری چون خر عیسی گیا.نظامی.
به هر گوشه دو مرغک گوش بر گوش
زده بر گل صلای نوش بر نوش.نظامی.
هر دو بشبگیر نوائی زدند
خانه فروشانه صلائی زدند.نظامی.
در سرای مغان رُفته بود و آب زده
نشسته پیر و صلائی بشیخ و شاب زده.
حافظ.
دم از سرّ این دیر دیرینه زن
صلائی به شاهان پیشینه زن.حافظ.
من از رنگ صلاح آن دم بخون دل بشستم دست
که چشم باده پیمایش صلا بر هوشیاران زد.
حافظ.
نپنداری که از قید جنون عشق دلگیرم
صلا بر سنگ طفلان می زند آواز نخجیرم.
محسن تأثیر (از آنندراج).
رجوع به صلا شود. || بانگ دردادن برای نماز. آواز دادن برای نماز :
روزت صلای شام هم از بامداد زد
تو در نماز دیگر و پیشین چه مانده ای.
خاقانی.
رجوع به صلا شود.

صلاصل.

[صُ صِ] (ع ص) حمار صلاصل؛ خر بسیار بانگ و فریاد. (منتهی الارب).

صلاصل.

[صُ صِ] (اِخ) آبی است عامر را در وادی که آن را جوف نامند. در آن خرمابن های بسیار و مزارع فراوان است. نصر گوید: آبی است بنی عامربن جذیمة از عبدالقیس را. گوید گروهی از عبدالقیس نزد عمر آمدند و دربارهء صلاصل از او داوری طلبیدند. یکی از آنان این ابیات را از تلید عبشمی بر وی برخواند و عمر آب را از فرزندان عامر دانست. و اول این ابیات این است:
اتتنا بنوقیس بجمع عرمرم
و شنٌ و ابناء العمور الاکابر
فباتوا مناخ الصیف حتی اذا زقا
مع الصبح فی الروض المنیر العصافر
نشأنا الیها و انتضینا سلاحنا
یمان و مأثور من الهند باتر
و نبل من الرادی بایدی رماتنا
و جرد کاشطار الجزور عواتر
شفینا الغلیل من سمیر وجعون
و افلتنا رب الصلاصل عامر
و ایقن ان الخیل ان یعلقوا به
یکن لنبیل الخَوْف بعداً أُآبر
ینادی بصحراء الفروق و قد بدت
ذری ضبع أن افتح الباب جابر.
(معجم البلدان).

صلاصل.

[صَ صِ] (ع اِ) جِ صُلصُل. فاخته. (غیاث اللغات) (دهار). جِ صَلصال. رجوع به صلصال شود. || موهای پیشانی اسب. (غیاث اللغات) (آنندراج). || قدحها. (غیاث اللغات) (آنندراج).

صلاصل.

[صَ صِ] (اِخ) آبی است بنی اسمر از بنی عمروبن حنظلة را. (معجم البلدان).

صلاطح.

[صُ طِ] (ع ص) پهناور. (منتهی الارب).
-صُلاطِحٌ بُلاطِحٌ؛ از اتباع است. (منتهی الارب).

صلاع.

[صِ] (ع اِ) گرمی آفتاب. (منتهی الارب).

صلاع.

[صُلْ لا] (ع ص، اِ) جِ صُلاّعة. تیغ پهنا. (منتهی الارب). || سنگ پهنا سخت. (منتهی الارب). الصخر العریض الشدید. (اقرب الموارد). سنگ پهن. (مهذب الاسماء).

صلاعة.

[صُلْ لا عَ] (ع ص، اِ) مفرد صلاع است. (منتهی الارب).

صلاف.

[صَلْ لا] (ع ص) لاف زن. (مهذب الاسماء).

صلافح.

[صَ فِ] (ع اِ) دراهم، واحد ندارد. (منتهی الارب).

صلافی.

[صَ] (ع اِ) جِ صَلِف. (منتهی الارب). رجوع به صلف شود.

صلاق.

[صَلْ لا] (ع ص) خطیب صلاق؛ بمعنی خطیب مُصلِق است. (منتهی الارب). رجوع به مصلق شود.

صلاقة.

[صُ قَ] (ع اِ) آبی که در جائی دیر مانده و ستوران بر وی گذشته و آمد و شد کرده باشند. (منتهی الارب).

صلاقیم.

[صَ] (ع اِ) جِ صِلقام. (منتهی الارب). رجوع به صلقام شود.

صلا گفتن.

[صَ گُ تَ] (مص مرکب) آواز دادن برای طعام و جز آن :
صلای سر و تیغ میگوئی و من
نه سر میکشم نز صلا می گریزم.خاقانی.
جبریل بر موافقت آن دهان پاک
میگوید از دهان ملائک صلای خاک.
خاقانی.
به دلداریش مرحبائی بگفت
به رسم کریمان صلائی بگفت.سعدی.
صلاح از ما چه میجوئی که مستان را صلا گفتیم
به دور نرگس مستت سلامت را دعا گفتیم.
حافظ.
رجوع به صلا شود. || آواز دادن برای نمار :
ها بلبله مؤذن شد و انگشت بگوش آمد
حلقش ز صلا گفتن افگار نمود اینک.
خاقانی.

صلال.

[صِ] (ع اِ) جِ صَلَّة. (منتهی الارب). رجوع به صلة شود.

صلال.

[صِ] (ع اِ) آستر موزه یا ساق موزه. (منتهی الارب).

صلال.

[صَلْ لا] (ع ص، اِ) آب برگردیده رنگ و مزه. || طین صلال؛ گل که از وی بانگ آید. (منتهی الارب).

صلالة.

[صِ لَ] (ع اِ) آستر موزه یا ساق موزه. (منتهی الارب). ج، اَصِلَّة.

صلالة.

[صُ لَ] (ع اِ) آنچه برافتد از ریختن آب و جز آن. (منتهی الارب).

صلام.

[صَ / صِ / صُلْ لا] (ع اِ) مغز کُنار. (منتهی الارب).

صلامات.

[صَ / صِ / صُ] (ع اِ) جِ صلامة. (منتهی الارب). رجوع به صلامة شود.

صلامة.

[صَ / صُ / صِ مَ] (ع اِ) گروه مردم. ج، صلامات. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

صلاوة.

[صَ وَ] (ع اِ) صلایة است. (آنندراج). رجوع به صلایة شود.

صلاة.

[صَ] (ع اِ) دعاء. || دین. || رحمت. || استغفار. || حسن ثناء از خداوند بر پیمبر. || و گفته اند صلاة از خداوند رحمت است و از ملائکه آمرزش خواستن و از مؤمنین دعا و از پرندگان و هوام تسبیح بود و آن جز در خیر نبود بخلاف دعا، که آن در خیر و شرّ است. (اقرب الموارد). || کنیسهء یهود. (اقرب الموارد). || صلوة، یکی از فروع دین و اعظم عبادات است و آن را عمود دین گفته اند و در شرع آمده است که نماز عمود دین است اگر پذیرفته شود دیگر عبادات پذیرفته گردد و اگر ردّ شود دیگر عبادات نیز پذیرفته نگردد و نمازها را شمار بسیار است، از فریضه و سنت و نیز هر یک را شرایطی و احکامی است که تفصیل آن عیناً از کتاب ترجمهء النهایهء شیخ طوسی نقل میشود: دانستن نماز دانستن فریضه ها و سنتهای نماز است و آن بر دو قسم است، قسمی آن است که پیش از حال نمازست و قسمی مقارن است با حال نماز اما آن قسم که پیش از حال نمازست پنج چیز است. چهار چیز از این پنج گانه مشتمل است بر مفروض و مسنون و پنجم مسنون است نه مفروض. اول دانستن طهارت و احکام وی، دوم دانستن عددهای نماز، سوم دانستن وقتهای نماز، چهارم دانستن قبله و احکام آن و قسم پنجم دانستن بانگ نماز و اقامت است و احکام هر دو. اما دانستن طهارت بگفتیم بتمامی و آن قسمتهای دیگر که باقی بماند ما هر قسمتی را بابی مفرد بگوئیم و آنچه در وی باشد بتمامی ذکرش بکنیم و جدا کنیم میان فریضه ها و سنتها و سپس بگوئیم آنچه مقارن حال نماز باشد از فرایض و سنتها، ان شاءالله.
باب اول در اعداد نمازها و عدد رکعات نماز فریضه ها و سنتها: نماز بر دو قسم است فریضه و سنت و هر یک از این دو بر دو قسم است فریضهء حضر و سنتش و فریضهء سفر و سنتش. اما فریضهء حضر هفده رکعت است. چهار رکعت نماز پیشین است به دو تشهد. یکی تشهد در دوم رکعت بی سلام و دوم تشهد در چهارم رکعت با سلامی از پسش و نماز دیگر همچنان که نماز پیشین و نماز شام سه رکعت است به دو تشهد یکی تشهد در دوم رکعت و دوم تشهد در سیم رکعت با سلامی از پسش. و فریضهء نماز خفتن همچنانکه فریضهء نماز پیشین و دیگر. و فریضهء نماز بامداد دو رکعت به یک تشهد و یک سلام باید کرد. (اما سنتهای حضر سی و چهار رکعت است هشت رکعت پس از زوال آفتاب و پیش از فریضه، و هشت رکعت پس از پیشین و قبل از نماز دیگر، و چهار رکعت بعد از نماز شام و دو رکعت نماز نشسته پس از نماز خفتن که یک رکعت بشمار میرود و یازده رکعت نماز شب است و دو رکعت نماز فجر. به یک تشهد و سلام در هر دو رکعتی از این نوافل همه که ما بگفتیم(1)). و اما فریضهء سفر یازده رکعت است. نماز پیشین دو رکعت به یک تشهد در دوم رکعت و سلامی از پسش و همچنین است نماز دیگر و اما نماز شام سه رکعت است همچنانکه در حضر و نماز خفتن همچنانکه نماز پیشین و نماز دیگر و دو رکعت است نماز بامداد همچنانکه در حضر اما سنتهای سفر هفده رکعت است. چهار از پس نماز شام همچنانکه در حضر و یازده رکعت نماز شب و دو رکعت نماز فجر و این هفده رکعت است و روا بود که دو رکعت نشسته که در حضر کنند از پس نماز خفتن بکنند. پس اگر نکنند باکی نبود.
باب دوم در اوقات نمازها: بدان که هر نمازی را از نمازهای فریضه دو وقت است یکی اول و یکی آخر و وقت اول وقت آن کس است که وی را عذری نباشد و وقت آخر وقت آن کس است که وی را عذری باشد از بیماری یا سفر یا جز از آن و روا نبود آن کس را که وی را عذری نباشد که نماز از وقت اول تأخیر کند تا بوقت آخر بااختیار، پس اگر تأخیر کند مخطی باشد و فضیلتی عظیم را اهمال کرده باشد و گرچه بدان مستحق عقاب نشود زیرا که خدای تعالی وی را عفو کند از آن. اما آن کس که ویرا عذری بود روا بود که تأخیر کند تا به آخر وقت بر همه حالی و بدان که وقت نماز پیشین آن وقت است که زوال آفتاب بود و زوال آفتاب که بدانند. اما به اسطرلاب بدانند یا به دایرهء هندسیه یا بترازوی آفتاب یا مردم روی فرا قبله کند آفتاب را نگاه دارد چون برابر و راست تابد بداند که آفتاب را زوال ببوده است و چون زوال آفتاب بدانست واجب آید بر وی نماز پیشین هر گه که این کس از آن بود که نوافل نکند. پس اگر از آن بود که نوافل کند از پیش فریضه نافله ها بکند پس از زوال، و چون از نافله ها پرداخته باشد فریضه بکند بی تأخیری و این در روزی بود که نه روز آدینه بود اما اگر روز آدینه بود واجب باشد بر وی نزد آنکه زوال باشد فریضه کردن و روا نبود که وی بنافله مشغول شود و بر وی واجب باشد نافله ها کردن پیش از زوال یا پس از نماز دیگر. و این وقت که ما ذکرش بکردیم وقت آن کس است که وی را عذری نبود، که اگر وی را عذری باشد وقت وی از وقت زوال دیر بود تا آنکه آفتاب زرد شود و آخر وقت نماز پیشین آن کس را که عذری نبود آن گهی است که آفتاب چهار قدم بشود. و وقت نماز دیگر آن وقت است که از نماز پیشین بپردازد در روز آدینه و جز آدینه. و اگر از آن بود که نافله ها کند در جز روز آدینه باید که از میان نماز پیشین و دیگر هشت رکعت نماز بکند و پس نماز دیگر بکند بلافصل. و این آنگه بود که وی را عذری نبود، و اگر وی را عذری بود وی را فراخی باشد از این وقت در تا به آخر روز هر وقت که خواهد نماز دیگر کند و با اختیار همچنین نکند. و اول وقت نماز شام آن وقت است که آفتاب فرو شود و علامت آنکه آفتاب فرو شده باشد آن است که قرصهء آفتاب فرو افتد و علامت آنکه قرصهء آفتاب فرو افتاده است آن است که سرخی که در سوی مشرق بود بشود، و آخر وقتش آن وقت است که شفق فرو شود و شفق آن سرخی بود که در سوی مغرب بود و روا نبود تأخیر کردن از اول وقت تا به آخر الا که عذری بود، و رخصت کرده اند مسافر را که تأخیر نماز شام کند تا ربعی از شب بشدن، و وقت نماز خفتن از آن وقت درست که شفق فرو شود و آخرش تا ثلثی از شب بشود. و روا نبود تأخیرش کردن تا آخر وقت الا از عذری را، چنانکه در پیش گفتیم. و روایتی کرده اند که وقت نماز خفتن تا نیمه شب هست و احتیاط آن است که ما بگفتیم در پیش. و روا بود نماز خفتن بکردن از پیش آنکه شفق فرو شود در سفر و عند آنکه عذرها بود و روا نبود به اختیار. و اول وقت نماز بامداد آن وقت است که فجر برآید و پهن شود در کنارهای آسمان، و آن وقت وقت آن کس است که وی را عذری نبود و آن کس که وی را عذری بود از آن وقت در وقت اوست تا آفتاب برآمدن، چون آفتاب برآید نماز فایت شد و وقت نافلهء نماز پیشین از عند زوال در بود تا آنکه سایه دو قدم شود چون دو قدم شده باشد و نوافل نکرده باشد ابتدا به فریضه بکند از نخست و نوافل را تأخیر کند پس اگر از نوافل یک رکعت یا دو رکعت کرده بود تمام بکند و قرائتش سبک بخواند پس فریضه بکند و همچنین بکند نوافل نماز دیگر از میان آنکه از فریضهء نماز پیشین پرداخته باشد تا آنگه که سایهء چهار قدم شود، چون چهار قدم شده باشد و هیچ نافله نکرده باشد ابتدا بفریضه بکند و نوافل را تأخیر کند پس اگر از نوافل چیزی کرده باشد باقی تمام کند و پس نماز دیگر بکند و نوافل نماز شام از پس فریضهء شام بکند تا آنگه که شفق فرو شود، اگر شفق فرو شود و وی نافله نکرده باشد تأخیر نوافل کند تا از پس نماز خفتن بکند. و وقت دو رکعت نشسته پس از نماز خفتن است و اگر از آن بود که وی قضای نمازی دیگر کند این دو رکعت آنگه کند که از قضای نماز پرداخته بود و ختم نماز بدین دو رکعت بکند و وقت نماز شب از پس نیم شب بود تا فجر برآمدن و هر چند بفجر نزدیکتر بود فاضلتر بود پس اگر فجر برآید و از نماز شب هیچ نکرده باشد ابتدا بنماز بامداد بکند و نماز شب را تأخیر بکند و اگر از آن بود که فجر برآمد و او نماز شب چهار رکعت کرده بود تمام بکند و قرائتش سبک بخواند، و پس نماز بامداد کند پس اگر بنماز شب پرداخته باشد و فجر بنزدیک رسیده باشد نماز سبک بکند و اقتصار بر الحمد تنها بکند و رکوع و سجود دراز نکند تا نماز بامدادش فایت نشود، و روا نبود نماز شب در اول شب بکردن الا مسافری را که ترسد از وی فایت شود یا برنائی را که به آخر شب منع کند از برخاستن رطوبتی که در سر او باشد. و این بعادت نکند و اگر نماز شب را در بامداد قضا کند فاضلتر بود از آنکه در اول شب بکند. و وقت دو رکعت سنت نماز بامداد آن وقت است که از نماز شب بپردازد و اگر چه پیش از آن بود که فجر برآمده باشد و اگر فجر برآید و از نماز شب هیچ نکرده باشد روا بود وی را این دو رکعت کردن از آن وقت در که فجر برآمده باشد تا آنگه که سرخی برآمدن، و چون سرخی برآمده باشد از سوی مشرق واجب باشد که نخست فریضه بکند. و هر که را نماز فریضه فایت شده باشد هر وقت که یادش آید نماز بکند اگر شب بود اگر روز مادام تا وقت فریضهء حاضر تنگ نشده باشد که اگر تنگ شده باشد وقت فریضهء حاضر نخست آن بکند پس آن نماز که فایت شده است وگر در نماز حاضر ایستد در اول وقت و بعضی کرده باشد و هنوز نپرداخته باشد از آن به نیت با نماز فایت شود، و چون از آن فارغ شود نماز حاضر بکند. اما دو رکعت احرام و دو رکعت طواف و نماز جنازه و نماز کسوف در هر وقت شاید کردن مادام تا وقت فریضه تنگ نشده باشد و اگر کسی را نمازهای نوافل فایت شده باشد قضایش بکند هر وقت که خواهد از شب یا از روز مادام تا وقت فریضه نباشد یا نزدیک آفتاب برآمدن یا آفتاب فرو شدن که آن وقت مکروه است قضای نوافل کردن و نوافل کردن در این دو وقت. و روایتی آمده است که رواست در این دو وقت که ما ذکرش بکردیم نوافل کردن. و گر کسی بر این کار کند مخطی نباشد ولیکن احتیاط بر آن است که ما بگفتیم و مستحب است که آن نماز که در شب فایت شده باشد بروز قضا کند و آنچه بروز فایت شده باشد بشب قضا کند و گر کسی نماز فریضه بکند پیش از وقت بعمد یا به نسیان و پس بداند واجب باشد بر وی باز سر گرفتن نماز، و گر هنوز در نماز باشد و نپرداخته باشد از نماز که وقت نماز درآید روا بود آن نماز از وی و روا نبود هیچ کس را که در نماز شود الا پس از علم بوقت نماز درآمدن یا غالب ظنش بود که وقت درآمده است.
باب سوم در قبله شناختن: قبله شناختن واجب است از بهر آن را تا در نمازها روی فرا وی کنند و نزد آنکه ذبح کنند بهایم را روی فرا وی کنند و نزد آنکه مردم را مرگ بحاضر آید و چون دفن مردگان کنند روی شان فرا قبله کنند و روی فرا قبله کردن واجب است در همه نمازهای فریضه و سنت با تمکین که باشد و آنکه عذری نبود. و قبله کعبه است، و کعبه قبلهء آن کس است که وی در مسجدالحرام بود و آن کس که از مسجدالحرام بیرون آمد قبلهء وی مسجد است چون در حرم باشد و چون از حرم بیرون شود فریضه آن بود که روی فرا حرم کند و قبله شناختن بمشاهده حاصل آید آن کس را که به وی نزدیک باشد. اما آن کس را که از وی دور بود وی را علم بدان حاصل آید بعلامتهائی که وی را است. و از علامات قبله یکی آن است که زوال آفتاب را نگه دارد که چون زوال ببود در حال روی فرا عین آفتاب کند چون برابر وی راست تابد بداند که وی روی فرا قبله کرده است و گر برآمدن وقت فجر بود فجر را بر دست چپ گیرد و روی فرا قبله کند، وگر بوقت آن بود که آفتاب فرو شود شفق را بر دست راست گیرد و گر شب بود جدی را بر سر دوش راست گیرد و این نشانهای آن کس است که وی روی فرا رکن عراقی کند از اهل عراق و خراسان و پارس و خوزستان، و آنچه بدان پیوسته است. اما اهل یمن روی فرا رکن یمانی کنند، و اهل شام روی فرا رکن شامی کنند و اهل مغرب روی فرا رکن غربی کنند. و چون از حرم دور شوند علامات ایشان جز از این علامات باشد و هر گه که مردم در بیابانی حاضر آیند و آسمان به ابر پوشیده باشد یا در خانه بازداشته باشند یا جایگاهی بود که بر قبله دلیلی نیابد و وقت نماز درآید، باید که یک نماز از چهار سو چهار بار بکند اگر مهلت دارد و تمکین پس اگر نتواند از آنکه ضرورتی بود یا خوفی بود یک نماز فرا هر سوی که خواهد کند و روا بود. و آن کس که روی فرا قبله کند از اهل عراق و مشرق بر وی باشد که اندکی بسوی چپ میل کند تا روی فرا حرم کرده بود که بدین خبر آمده است از ائمه علیهم السلام و اگر کسی نماز کند فرا غیر قبله بعمد واجب باشد بر وی باز سر گرفتن نماز، پس اگر نسیان افتاده باشد یا شبهه پیش آمده باشد و پس پیدا شود که وی نماز نه فرا قبله کرده است و هنوز وقت مانده باشد واجب باشد بر وی باز سر گرفتن نماز، وگرنه وقت بشده باشد بر وی واجب نباشد با سر گرفتن نماز، و روایتی کنند که چون نماز کنند و پشت بر قبله کرده باشند و پس بدانند و وقت نمانده باشد واجب باشد بر وی نماز با سر گرفتن، و این احوط تر است و بر وی عمل است و باکی نبود مسافران را که نماز نافله کند بر سر اشتر و روی فرا کند هر جا که اشتر روی فرا کند که خدای تعالی گفته است «اینما تولوا فثم وجه الله». (قرآن 2/115) و روایتی کرده اند از صادق علیه السلام که وی گفت این خاص است در نوافل در حاصل سفر و اما فریضه ها را لابد بود روی فرا قبله کردن به همه حالی.
باب چهارم در بانگ نماز و اقامت: بانگ نماز واقامت هر دو سنت است مؤکد در فریضه های و پنج نماز و نباید که ترک هر دو کند به اختیار و سخت تر تأکیدش در نماز بامداد و شام است و گر کسی اقتصار بر اقامت کند در همه نمازها روا بود وی را و گر اقامت را نیز ترک کند نمازش روا بود و بر وی واجب نباشد باز سر گرفتن نماز الا آن است که ترک افضل کرده باشد و اهمال سنتی و روا نبود بانگ نماز و اقامت را که در نماز جماعت ترک کنند و گر ترک هر دو کنند جماعت نبود و اگر کسی بانگ نماز کند و اقامت تا تنها نماز کند و پس قومی بیایند و خواهند که نماز جماعت کنند بر وی نباشد بانگ نماز و اقامت با سر گرفتن هر دو بدان بانگ نماز و اقامت که رفته باشد در نماز جماعت باشند(2) وگر جماعتی در مسجد شوند و آن امام که ایشان بدو اقتدا کنند در جماعت نماز کرده باشد و ایشان خواهند که جماعت کنند، بر ایشان نباشد بانگ نماز و اقامت کردن، یکی از ایشان فرا پیش شود و جماعتی بکند بدیشان وگر کسی بانگ نماز و اقامت بعمد ترک کند و در نماز شود باید که بازگردد از نماز و بانگ نماز و اقامت بکند یا اقامت بکند مادام تا برکوع نشده باشد و پس نماز با سر گیرد وگر ترک هر دو کرده باشد از جهت آنکه فراموش کرده باشد و در نماز شده باشد نماز تمام کند و بر وی اعادت نیست و اگر کسی اقامت بگوید و در نماز شود و پس حدثی بکند که بدان حدث واجب آید بر وی نماز با سر گرفتن، بر وی نباشد اقامت با سر گرفتن الا که سخنی گفته باشد آنگه واجب باشد بر وی اقامت با سر گرفتن و گر کسی را نماز فایت شده باشد و خواهد که قضایش کند باید که قضایش همچنان کند که فایت شده باشد ببانگ نماز و اقامت یا به اقامت و بر زنان نیست بانگ نماز و اقامت بل شهادتین بگوید ببدل بانگ نماز وگر بانگ نماز و اقامت بکنند فاضلتر بود ایشان را ولیکن آواز برندارند بیشتر از آنکه ایشان شنوند و مردان را نشنوانند و بباید که بانگ نماز و اقامت نکند الا آن کسی که به دین وی واثق باشند وگر بانگ نماز کند کسی که به دین وی واثق نباشند از بهر خویش بانگ نماز و اقامت بکند و اگر نماز کنی از پس کسی که بدو اقتدا کنی بر تو نبود بانگ نماز و نه اقامت و گرچه ببعض نماز رسیده باشی وگر نماز فایت شود از بهر خویشتن بانگ نماز و اقامت بکند و اگر در مسجد شوی و امام آن بود که بدو اقتدا نکنی و ترسی که اگر ببانگ نماز و اقامت مشغول شوی نماز فایت شود روا بود آنکه ترا اقتصار کردن بر دو تکبیر و بر این قدر که بگویی «قد قامت الصلاة قد قامت الصلاة» پس در نماز شوی و روایت کرده اند که باید تو بگوئی آنچه وی ترکش کرده است از گفتار «حی علی خیرالعمل» و باکی نبود که کودکی که بالغ نباشد بانگ نماز و اقامت گوید و اگر مردان کنند فاضل تر بود و روا نبود بانگ نماز کردن پیش از وقت و اگر کسی بانگ نماز کند پیش ا ز وقت چون وقت درآید باز از سر گیرد و روا بود در نماز بامداد بانگ نماز پیش از وقت بگفتن خاصه الا آن است که مستحب است اعادتش کردن پس از آنکه فجر برآید و وقت نماز درآید و فاضلتر آن است که مردم بانگ نماز نکند الا که وی بر طهارت باشد بر همه حالی و باکی نبود که مردم بانگ نماز کند و راکب باشد یا میرود و نباید که اقامت کند الا که بر پای ایستاده باشد بر همه حالی و باکی نبود که بانگ نماز کند و رویش فرا قبله نبود الا آن است که چون شهادتین گوید روی فرا قبله کند و اقامت نکند الا که رویش فرا قبله باشد و باکی نبود که سخن گوید در حال بانگ نماز و روا نبود سخن گفتن در حال اقامت و چون امام بگفت «قد قامت الصلاة» حرام باشد سخن گفتن بر حاضران الا سخن گفتن چیزی بود که تعلق بنماز دارد از آنکه امام فراپیش دارد یا صف راست دارد و ترتیب واجب است در بانگ نماز و اقامت و اگر حرفی تقدیم کند بر حرفی بازآید و آنچه تأخیر کرده باشد تقدیمش کند و آنچه تقدیم کرده باشند تأخیرش کند و روا نبود تثویب کردن در بانگ نماز. پس اگر مؤذن خواهد که قومی را خبر دهد ببانگ نماز خویش روا بود که دو شهادتین بگوید و روا نبود گفتن «الصلاة خیر من النوم» در بانگ نماز و آن کس که گوید مبتدع باشد و روا نبود بانگ نماز کردن از بهر هیچ نافله و بانگ نماز و اقامت هر دو بوقت باید گفتن و اعراب پیدا نکند در هیچ دو و باید که بانگ نماز بترتیل بوده و اقامت نیز بگوید و باید که حرفها در بانگ نماز و اقامت فصیح بگوید خصوصاً در شهادتین بحرفها و مستحب است آن کس را که بانگ نماز و اقامت شنود که با خویشتن همچنان میگوید و باکی نبود که مردم بانگ نماز کند و کسی دیگر اقامت کند و مستحب است که از میان بانگ نماز و اقامت فصلی بکند بگامی که فرا پیش شود یا نشستی که فرو نشیند یا سجده ئی که بکند و فاضلتر آن است که سجده کند الا در نماز شام خاصه که آنجا سجده نکنند در میان بانگ نماز و اقامت و تمامتر بود که فصل کنند آنجا به یک گام یا نشستی سبک وگر در نماز پیشین بود روا بود که چون شش رکعت نوافل کنند بانگ نماز کند و پس دو رکعت دیگر بکند و پس اقامت کند و همچنین کند در نماز دیگر چون شش رکعت بکند از پسش بانگ نماز کند و پس دو رکعت دیگر بکند و پس اقامت کند و چون مردم در میان بانگ نماز و اقامت سجده کند در سجده بگوید «اللهم اجعل قلبی باراً و عملی ساراً و رزقی داراً واجعل لی عند قبر نبیک محمد (ص) مستقراً و قراراً» و مستحب است که مرد آواز بردارد ببانگ نماز در سرای خویش که آن بیماری را ببرد و بانگ نماز و اقامت سی و پنج فصل است هژده فصل بانگ نماز است و هفده فصل اقامت مؤذن بگوید: الللهاکبر، اللهاکبر. چهار بار «اشهد ان لا اله الا الله، اشهد ان محمداً رسول الله، حی علی الصلاة، حی علی الفلاح، حی علی خیرالعمل، اللهاکبر، لااله الاالله.» دو بار و اقامت هم چنین باشد. الا آن است که اقامت را در اولش دو بار باید گفتن الله اکبر، اللهاکبر و در آخرش اقتصار باید کرد بر یک بار لااله الاالله و بدل دو تکبیر که در اول بانگ نماز باشد اینجا در اقامت گوید «قد قامت الصلاة» پس از آنکه «حی علی خیرالعمل» بگفته باشد و این فصول که ما ذکرش کردیم در بانگ نماز و اقامت بر وی کار کرده اند و اختیار این کرده اند و روایتی کرده اند که سی و هفت فصل است. و در بعضی روایات دیگر آمده است که سی و هشت فصل است و در بعضی روایات 42 و اما آن کسی که سی و هفت روایت کرد در اول اقامت چهار تکبیر بگوید و باقی همچنان بگوید که ما بگفتیم و آن کس که روایت کرد سی و هشت فصل اضافت کند به این که ما بگفتیم یک بار دیگر لااله الاالله در آخر اقامت و آن کس که چهل و دو فصل روایت کرد درآخر بانگ نماز گوید چهار بار و در اول اقامت چهار بار و در آخرین همچنین چهار بار و دو بار لااله الاالله در آخر اقامت و گر کسی بر یکی از این روایات کار کند بزهکار نبود اما آنچه روایت کرده اند گفتن (اشهد) ان علیاً ولی الله و آل محمد خیرالبریه. این آن است که بر وی کار نباید کردن در بانگ نماز و اقامت و اگر کسی بر وی کار کند مخطی باشد و باکی نبود که مردم در حال استعجال در بانگ نماز و اقامت یا در حال ضرورت و سفر بر یک بار اقتصار کند و روا نبود به اختیار چنین کردن و چون شنوی که مؤذن از بانگ نمازش چیزی به کم کرد تو با خویشتن تمام کن فصلهای بانگ نماز.
باب پنجم در چگونگی نماز و بیان آنچه در نماز باید کردن از فریضه ها و سنتها: چون خواهی که در نماز شوی پس از آنکه وقت در آمده باشد برخیز و روی فرا قبله کن با خشوع و خضوع و باید که بر طهارت باشی و پس دست ها بردار بتکبیر تا برابر رویت و از بالای گوش بمرو پس فرو هل بر رانهایت برابر زانوهایت و پس دیگر بردار دستهایت به تکبیر و همچنان کن که نخست کردی و پس سیم بردار و همچنان کن و چون سه تکبیر کرده باشی بگو «اللهم انت الملک الحق المبین لا اله الا انت سبحانک و بحمدک عملت سوء و ظلمت نفسی فاغفرلی ذنوبی انه لایغفر الذنوب الا انت». پس دو تکبیر دیگر کن و بگو «لبیک و سعدیک و الخیر فی یدیک و الشر لیس الیک و المهدی من هدیت عبدک و ابن عبدک بین یدیک منک و بک و لک و الیک لا ملجأ ولا منجا و لا مفر منک الا الیک سبحانک و حنانیک سبحانک تبارکت و تعالیت سبحانک رب البیت الحرام» و پس یک تکبیر دیگر کن و بگو «رب اجعلنی مقیم الصلاة و من ذریتی ربنا و تقبل دعائی ربنا اغفرلی و لوالدی و للمؤمنین یوم یقوم الحساب». پس یک تکبیر دیگر بکن و بگوی «وجهت وجهی للذی فطر السموات و الارض علی ملة ابراهیم و دین محمد(ص) و منهاج امیرالمؤمنین علی و الائمة الحق من ولده احد عشر حنیفاً مسلماً و ما انا من المشرکین ان صلاتی و نسکی و محیای و مماتی لله رب العالمین لا شریک له و بذلک امرت و انا اول المسلمین». اعوذ بالله من الشیطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم و پس الحمد لله برخوان و اگر بگویی «وجهت وجهی للذی فطر السموات و الارض علی ملة ابراهیم و دین محمد و منهاج علی حنیفاً مسلماً تا آخر» سخن فاضلتر بود و این هفت تکبیر از وی یک تکبیر فریضه است و روا نبود ترکش کردن و دیگر سنت است و عبادت و دست برداشتن با هر تکبیر سنت است و فضیلت در نماز و اگر مردم دست برندارد بتکبیر نمازش باطل نشود و پایهایت نزدیک یکدیگر بنه و از میان هر دو مقدار سه انگشت فراخ باز گرفته بکن تا به وجبی و انگشتان هر دو پایت فرا قبله کن و باید که نگریستن تو در حال قیام بجایگاه سجود بود و از دست چپ و راست منگر که نقصان بود در نماز و باز پس نگریستن نماز را باطل کند و واجب آید بر تو با سر گرفتن نماز و بر تو است که چون روی بنماز کنی به دست بازی نکنی و نه به ریش و نه به سر و نه انگشتان شکستن و با خویشتن سخن نگوئی و دهان دره برنیاری و برنهزه(3) و چیزی به در دهان باز نگیری که کردن این چیزها نقصان بود در نماز اگر چه نماز را تباه نکند و چون از قرائت بپرداخته باشی دستها بتکبیر برداری از بهر رکوع چون تکبیر بکرده باشی و از تکبیر بپرداخته باشی به رکوع شوی و هر دو کف دست بر زانوها نه چنانکه کفهای دست پر شوند و زانوها در کف گیر انگشتها گشاده و زانوهایت باز پس شکن و پشت راست بکن و گردن کشیده دار و چشمهایت بر هم نه وگر نکنی باید که نگرستن تو در میان هر دو پایت بود پس تسبیح کن چون از تسبیح بپردازی سر از رکوع باز کن و چون با قیام شده باشی ساکن باش و بگوی: سمع الله لمن حمده الحمدالله رب العالمین اهل الکبریاء و العظمة و الجود و الجبروت. و پس دستها بتکبیر بردار و تکبیر بکن چون از تکبیر بپرداخته باشی خویشتن را فرا سجود هل و از نخست دستها بر زمین بر و نباید که نخست زانوها بر زمین بری الا در حال ضرورت و چون بسجود شوی هر دو دست انگشتان بهم باز گرفته و بر زمین نه در پیش زانوها در برابر رویت و سجود باید که بر هفت عضو بود پیشانی و دو کف دست و زانو و دو سر انگشتان مهین از هر دو پای که فریضه است و بینی بر زمین نهادن سنت است و باید که در حال سجود از یکدیگر برداشته باشی اندام ها و هیچ چیز از پهلویت بر هیچ چیز ننهاده باشی و بازویت بر زمین ننهی و بر رانهایت ننهی و شکمت بر بازوها(4) بازننهی و رانها بساقها بازننهی بل چنان باید که معلق باشی و هیچ چیز از تو بر چیزی ننهاده باشد و پس تسبیح سجود بکنی چون از تسبیح فارغ شوی سر از سجود برداری و بازنشینی چون راست شده باشی بگوی اللهاکبر و باید که نشستن تو بر ران چپ بود و پشت پای راست بر کف پای چپ بود و بگوئی: استغفرالله ربی و أتوب الیه و باکی نبود که مربع نشینی یا در میان دو سجده بر سر پای بنشینی و در حال تشهد روا نبود پس به دوم رکعت برخیزی و دوم رکعت همچنان بکنی که ما وصفش بکردیم الا آن است که در وی قنوت بکنی پس از آنکه از قرائت بپرداخته باشی و دستها بتکبیر برداری و بگوئی «رب اغفر و ارحم وتجاوز عما تعلم انک انت الاعزّ الاجل الاکرم» و این کمتر چیزی است که در دعای قنوت بخواند و گر بر این زیادت کند از دعا فاضلتر بود و روا بود در قنوت اقتصار کردن بر سه تسبیح و چون از دوم رکعت بپرداخته باشد بتشهد بنشیند و اگر نماز دو رکعت بود چون از تشهد بپردازد سلام باز دهد و اگر سه رکعت بود یا چهار به سیم رکعت برخیزد و بگوید «بحول الله و قوته اقوم و اقعد» و همچنین گوید چون از رکعت دوم برخیزد و نماز تمام بکند بر این وصف که ما بکردیم و سلام باز دهد و اگر تنها باشد یک بار سلام بگوید در برابر قبله و بدنبال چشم اشارت بکند با دست راست اگر امام باشد همچنین کند الا آن است که چون امام باشد به رویش اشارت ها دست راست کند و اگر پس نماز باشد سلام به دست راست بگوید و از دست چپ یکی دیگر و اگر بدست چپ مردی بود پس اگر هیچکس نبود روا بود یک بار سلام دادن و چون از نماز پرداخته باشد تعقیب نماز بکند و ما تعقیب را پیدا کنیم در بابی مفرد ان شاءالله و روا نبود تکفیر در نماز یعنی دست بر هم نهادن و هر که تکفیر کند در نماز به اختیار وی را نماز نباشد و اگر بهر خوفی کند باکی نبود و مستحب است روی فرا نماز کردن بهفت تکبیر چنانکه از پیش بگفتیم در هفت جایگاه در اول هر فریضه و در اول رکعتی از دو رکعت احرام و در اول رکعتی از دو رکعت زوال و در اول رکعتی از وتیره و در اول رکعتی از نماز شب و در اول رکعتی از وتر و در اول رکعتی از نوافل مغرب و اگر کسی نکند و اختصار بر یک تکبیر احرام بکند و پس ابتدا بقرائت بکند روا بود و زن نماز همچنان کند که مرد الا آن است که زن دو پای بهم باز نهد در حال قیام و از یکدیگر باز نگشاید و دستها بر سینه گیرد و چون برکوع شود دستها از بالای زانو برنهد تا بسیاری چفسیده نباشد که عجیزهء وی برداشته شود و چون بنشیند بر هر دو سرین نشیند همچنانکه مرد و چون بسجده رود از نخست فرو نشیند و پس بسجده شود و بر زمین پهن باز شود و چون به تشهد بنشیند رانها بهم باز نهد و زانوها از زمین بردارد و چون بر پای خیزد در روی نیفتد تا عجیزهء وی برداشته نشود و باکی نبود که مردم دعا کنند در نماز در حال قنوت و جز قنوت بدان چه وی را باید از حاجتهای دنیاوی و آخرتی از آنچه خدای تعالی بمباح کرده است وی را و اگر دعا به تازی نداند روا بود که بزبان خویش دعا کند به هر زبان که باشد و باکی نبود مرد را که بگرید در نماز یا گریه فراز آورد از ترس خدای تعالی و از ترس عقابش و روا نبود که از مصائب دنیا بگرید و چون در نماز عطسهء وی فرود آید بگوید الحمدلله رب العالمین و چون بر وی سلام کنند و وی در نماز بود باکی نبود که مثل آن در جواب رد کند و بگوید السلام علیکم و نگوید علیکم السلام و کودک را بفرماید نماز کردن چون شش ساله بود از بهر ادب را و بدان بگیرند چون نه ساله شود از بهر فضیلت و سنت را و الزام کند چون بحد کمال رسد از بهر فرض و وجوب را و باکی نبود که کودک را با مردان نماز جماعت کند ولیکن در صف اول تمکینش نکنند و مکروه بود که باد فرا جایگاه سجود کنند در نماز پس اگر کند وی را بزه نباشد(5) و باکی نباشد که مردم رکعات نماز به انگشت بشمارد یا بچیزی که با وی بود از سنگ خرد یا استخوان میوه یا آنچه مانند آن بود و باکی نبود که مردم نماز کنند و در دهن وی چیزی بود از مهرک(6) یا مروارید مادام که وی را از قرآن خواندن مشغول بنکند یا از نماز که اگر مشغولش بکند روا نبود نماز کردن با وی.
در قرائت در نماز و احکامش و رکوع و سجود و آنچه گویند در هر دو و تشهد: قرآن خواندن واجب است در نماز هر کس که ترکش کند متعمداً وی را نماز نباشد و اگر نسیانش افتد پس یادش آید پیش از رکوع واجب باشد بر وی که قرآن بخواند و اگر پس از رکوع یادش آید در نماز بگذرد و بر وی چیزی نباشد و کمتر چیزی که از قرآن خواندن وی را روا باشد در فرایض الحمد است یک بار با یک سورهء دیگر با وی با حال اختیار و روا نبود زیادت کردن بر آن و نه نقصان کردن از وی و هر کسی که نماز کند به الحمد تهی بعمداً بی عذری نمازش روا بود و بر وی واجب نباشد با سر گرفتن الا آنکه ترک افضل کرده باشد و روا نبود اقتصار کردن بر کمتر از الحمد در هیچ حالی از احوال و هر کس که الحمد نداند یا بعضی داند بدانچه داند نماز می کند نمازش روا بود ولیکن واجب باشد بر وی که الحمد بتمامی بیاموزد تا بدان نماز کند و چون ممکنش نباشد بر وی چیزی نباشد و اگر کسی جز الحمد نداند باکی نبود وی را اقتصار کردن بر الحمد و واجب نباشد بر وی زیادت بر الحمد بیاموختن و نمازش تمام بود و قرآن خواندن لال و شهادت بگفتنش اشارتی بود به دست با اعتقاد به دل و روا نبود با الحمد دو سوره بخواندن در فرایض اگر کسی چنین کند متعمداً نمازش باطل بود و گر نسیانش افتاده باشد بر وی چیزی نبود و همچنین روا نبود اقتصار کردن بر بعضی سورت و وی تمامی آن سوره داند که اگر اقتصار کند بر بعضی و وی همه سورت را بتواند خواندن نمازش ناقص بود اگر چه واجب نباشد بر وی با سر گرفتن اما در دو رکعت بازپسین از فریضه ها اقتصار کند بر الحمد تنها یا سه بار بگوید سبحان الله و الحمدالله و لا اله الاالله و الله اکبر هر کدام که خواهد بکند که مخیر است در آن اما نماز نافله را باکی نبود که اقتصار کند بر الحمد تنها ولیکن فاضلتر آن بود که سورتی دیگر با وی اضافت کند و باکی نبود که در نوافل بیشتر از یک سوره بخواند همچنین اگر کمتر از یک سوره برخواند یا اقتصار کند بر یک آیه و خواندن بسم الله الرحمن الرحیم واجب است در همه نمازها پیش از الحمد و پس از الحمد چون سورتی دیگر خواهد خواند و مستحب است بسم الله الرحمن الرحیم به آواز بلند گفتن در همه نمازها اگر چه نماز آن بود که در وی قرائت بلند نباید خواندن و گر چندان بخواند که وی شنود روا بود ولیکن فاضلتر آن است که ما بگفتیم و هر کس که بسم الله را در نماز ترک کند متعمداً پیش از الحمد یا پیش از سوره وی را نماز نباشد و واجب باشد بر وی با سر گرفتن نماز و گر در حال تقیه بود و روا بود که چندانی گوید که وی شنود و گر چه نماز از آن بود که قرائتش بلند خواند و اگر از آن بود که باقی از سورتی بر وی مانده باشد و خواهد که در نافله با الحمد بخواند واجب نباشد بر وی گفتن بسم الله بلکه ابتدا بکند از آن جایگاه که خواهد خواندن و روا نبود آمین گفتن از پس الحمد که اگر کسی متعمداً گوید نمازش باطل شود و مستحب است میان الحمد و سورتی که خواهد خواندن فصلی بکردن بسکته ای و همچنین فصل کند میان سوره و تکبیر رکوع و باید که قرآن بترتیب بخوانند و حروف بجایگاه خویش بنهند پس اگر راست نشود وی را از آنکه علم وی نباشد و ممکنش بود بیاموزد بر استقامت واجب باشد بر وی بیاموختن پس اگر دشخوار شود بر وی بیاموختن آنچنانکه داند بخواند وگر کسی در فریضه سورتی بخواند از پس الحمد و خواهد که با سورتی دیگر شود روا بود وی را مادام تا از نیمهء سوره بگذشته نبود الا سورهء الاخلاص و سورهء الکافرون که این هر دو سوره را از وی انتقال نشاید کردن الا در نماز پیشین روز آدینه که باکی نبود انتقال کردن از این هر دو سوره و با سورة الجمعه و سورة المنافقون شدن و مردم در فریضه هر سوره ای که بخواهد و بخواند الا عزایم چهار که در فرایض بنخواند بر هیچ حالی و چون خواهد که سورة الفیل در فریضه بخواند که سورهء لایلاف با وی بخواند از بهر آنکه هر دو یک سوره اند و همچنین والضحی و الم نشرح و فاضلترین چیزی که مردم در فریضه بخوانند از پس الحمد، انا انزلناه و قل هوالله احد و قل یا ایها الکافرون است و مردم مخیر است در هر سورتی که جز از این است و روا نبود که سورتهای دراز خوانند در فریضه چنانکه بخواندن آن مشغول شود نمازش فایت شود بل سورتها بخواند میانه و کوتاه ومستحب است که در نماز پیشین و دیگر و شام مثل سورهء القدر بخواند و اذا جاء نصرالله و الهکم و اذا زلزلت و در نماز خفتن مانند سورهء الطلاق و سورهء الاعلی و اذا السماءُ انفطرت خواند و در نماز بامداد مانند سورهء المزمل و المدثر و هل اتی علی الانسان و عم یتسائلون و مانند آن سورتهای خواند و این همه ندب است و استحباب و اگر اقتصار بر الحمد و قل هو الله بکند در همه نمازها روا بود وی را آن و مستحب است که در نماز بامداد روز پنجشنبه و دوشنبه هل اتی علی الانسان خوانند و همچنین مستحب است که شب آدینه در نماز شام و خفتن سورهء الجمعه و سورهء الاعلی خواند و در نماز بامداد روز آدینه سورهء الجمعه و قل هو الله خواند و در نماز پیشین و دیگر، روز آدینه سورهء الجمعه و المنافقون خواند اما قرائت در نوافل از هر کجا که خواهد بخواند چندانکه خواهد و روا بود عزایم خواندن در وی و اگر بخواند از عزایم چیزی او بموضع سجود رسد باید که بسجده شود پس سر از سجده بردارد و بگوید الله اکبر و بر پای خیزد و سوره تمام بکند اگر خواهد و اگر سجده در آخر سوره بود و نخواهد که سورتی دیگر خواند از سجود بر پای خیزد و الحمد بخواند پس برکوع شود و مستحب است که در نوافل روز سورتهای کوتاه خواند و اقتصار کردن بر سورة الاخلاص فاضلتر بود و مستحب است قل یا ایها الکافرون خواندن در هفت جایگاه در اول رکعتی از دو رکعت زوال و در اول رکعتی از نوافل مغرب و اول رکعتی از نماز شب و در اول رکعتی از دو رکعت فجر و در اول رکعتی از دو رکعت بامداد چون روشن شده باشد و در دو رکعت طواف و در دو رکعت احرام و روایت کرده اند که در این جایگاهها در رکعت اول قل هو الله احد بخواند و در دوم قل یا ایها الکافرون و اگر کسی بر این روایت کار کند باکی نبود و مستحب است که مردم در دو رکعت نخستین از نماز شب در هر رکعتی سی بار قل هو الله احد بخواند و در باقی نماز شب مستحب است که سورتهای دراز خواند چون سورة الانعام و الکهف و الانبیاء و حوامیم و آنچه مانند این باشد هر گه که وقت فراخ دارد پس اگر نزدیک بود بفجر نماز سبک بکند و باید که قرائت به آواز بلند بخواند و در نماز شام و خفتن و بامداد اگر متعمداً بلند نخواند واجب باشد بر وی نماز با سر گرفتن و در پیشین و دیگر نهفته بخواند و اگر جهر کند در پیشین و دیگر متعمداً واجب باشد بر وی اعادت نماز کردن و اگر جهر کند در آن نماز که واجب باشد در سر خواندن یا در سر خواندن نمازی که واجب باشد جهر کردن ناسیاً بر وی چیزی نبود و چون به آواز خواند آواز بلند برندارد بلکه در میانه خواند و چون نهفته خواند چنان نهفته نخواند که وی نیز نشنود و مستحب است به آواز خواندن قرائت در نوافل نماز شب و اگر نکند بر وی چیزی نباشد و اگر بلند خواند در نوافل روز باکی نبود ولیکن فاضلتر آن است که در نوافل روز نهفته خواندن و بر زن نیست که قرائت به آواز خواند در هیچ نماز. و امام باید قرائت پسنمازان را بشنواند مادام تا آواز وی بحدی بلند نشود پس اگر محتاج بود بدان لازمش نیاید بلکه قرائتی میانه بخواند و مستحب است امام را همچنین که آن کس در پس وی باشد شهادتین بشنواند در حال تشهد و بر آن کس که از پس وی است نیست که وی را بشنواند و نباید که بر دهن مردم دهن بندی بود در حال قرآن خواندن پس اگر بود بر وی بود که دور باز کند اگر منع کند از قرائت پس اگر منع نکند باکی نبود ولیکن فاضلتر آن است که ما بگفتیم و هرگه که امام را در قرائت غلطی افتد آن کس که از پس وی بود رد کند با وی و چون آن کس را که نماز می کند خواهد که فرا پیشتر شود در نماز از قرائت باز ایستد و فرا پیش شود و چون بجایگه رسیده باشد با سر قرائت شود و باکی نبود که مردم در نماز قرآن از مصحف برخواند هر گه که از بر نداند و رکوع فریضه است در هر رکعتی از نماز و اگر کسی نماز کند و رکوع نکند متعمداً وی را نماز نباشد و اگر ناسیاً ترکش کند از پس این احکام آن بگوئیم ان شاءالله و باید در حال رکوع بر آن صفت بود که ما وصفش بکردیم و تسبیح در رکوع فریضه است و هر کس که ترک کند متعمداً وی را نماز نبود و اگر ناسیاً ترکش کند پیدا بکنیم از پس این و کمتر چیزی از تسبیح در رکوع که جایز بود آن است که بگوید سبحان ربی العظیم و بحمده و فاضلتر آن است که سه بار بگوید و اگر پنج بار یا هفت بار بگوید فاضلتر بود و اگر سه بار بگوید سبحان الله هم روا بود و اگر بدل تسبیح بگوید لا اله الا الله و الله اکبر روا بود و مستحب است که در رکوع بگوید «اللهم لک رکعت و لک خشعت و بک آمنت و لک اسلمت و علیک توکلت انت ربی خشع لک سمعی و بصری و شعری و بشری و مخی و عصبی و عظامی و ما اقلته قدمای غیر مستنکف و لا مستکبر و لا مستحسر سبحان ربی العظیم و بحمده». سه بار یا پنج بار یا هفت بار پس اگر نگوید و اقتصار کند بر یک تسبیح بر وی چیزی نبود و مکروه است که مردم رکوع کنند و دست در زیر جامه بود بل مستحب است که دست بیرون بود یا در آستین بود پس اگر نکند نمازش را خلل نیارد و چون سر از رکوع بردارد بگوید: سمع الله لمن حمده، الحمدللّه رب العالمین اهل السجود و الجبروت و الکبریاء و العظمة. و آواز بردارد اگر امام بود و اگر پس نماز بود نرم بگوید و پس دستها بردارد بتکبیر از بهر سجود چون تکبیر کرده باشد خویشتن را بخود بگذارد و فرو افکند خویشتن را همچنانکه اشتری میان ریگ فرو خسپد و باید که سجود بر هفت استخوان بود چنانکه در پیش بگفتیم و سجود فریضه است و در هر رکعتی دو سجده اگر کسی ترک کند هر دو سجده را یا یکی را متعمداً وی را نماز نبود و گر ناسیاً ترک کند حکمش بگوئیم و تسبیح در سجود نیز فریضه است اگر کسی ترک کند متعمداً وی را نماز نبود و اگر ناسیاً ترک کند حکمش بگوئیم و کمتر چیزی از تسبیح در سجود که از آن کمتر روا نبود آن است که بگوید سبحان ربی الاعلی و بحمده و سنت آن است که سه بار بگوید و فاضلتر آن است که هفت بار بگوید و مستحب است که در سجود بگوید «اللهم لک سجدت و بک آمنت و لک اسلمت و علیک توکلت و انت ربی سجد وجهی للذی خلقه و صوّره و شق سمعه و بصره تبارک الله احسن الخالقین، سبحان ربی الاعلی و بحمده» یک بار یا سه بار یا پنج بار یا هفت بار و جایگاه سجده از آنجاکه موی سر است تا پیشانی هر آنجا که از وی بر زمین افتد روا بود و اگر بر پیشانی دملی بود یا جراحتی و سجود نمیتوان کردن باکی نبود که بر پهلوهای پیشانی سجده کند پس اگر نتواند، سجده کند بر زنخدان و روا بود وی را آن سجود و اگر جایگاه دمل را چاله بکند و دمل را در وی نهد باکی نبود و روا نبود که پیشانی خود را ممکن نکند از زمین در حال سجود به اختیار و مستحب است که جایگاه سجود و جایگاه پای راست بود و نباید که بلندتر بود از آن پس اگر بلندتر بود بمقدار یک خشت باکی نبود و روا نبود که بیشتر از آن بود و باکی نبود و روا نبود که مردم دعا کند از بهر دین و دنیا در حال رکوع و سجود در همه احوال نماز و تشهد فریضه است در نماز اگر کسی ترک کند متعمداً وی را نماز نبود و اگر ناسیاً ترک کند پیدا بکنیم حکمش از پس این ان شاءالله و فرقی نیست میان تشهد اول و دوم در وجوب و فریضهء هر دو و کمتر چیزی که مردم را روا بود دو شهادت است و صلوات بر محمد و آلش و اگر زیادت کند بر آن فاضل تر بود و مستحب است که مردم در تشهد اول بگوید: «بسم الله و بالله و الحمدلله و الاسماء الحسنی کلها لله اشهد ان لا اله الاالله وحده لا شریک له و اشهد انّ محمداً عبده و رسوله ارسله بالحق بشیراً و نذیراً بین یدی الساعة(7) (اللهم صل علی محمد و آل محمد و تقبل شفاعته فی امته و ارفع درجته» و اگر هم این را در دیگر تشهد و همهء نمازهای دیگر بگوید باکی نبود جز آنکه مستحب است که در تشهد آخرین گوید «بسم الله و بالله و الحمدلله و الاسماء الحسنی کلها لله اشهد ان لااله الاّالله وحده لا شریک له و اشهد ان محمداً عبده و رسوله ارسله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین کله و لو کره المشرکون التحیات لله و الصّلوات الطیبات الطاهرات الزاکیات الناعمات العادیات المبارکات لله ما طاب و طهر و زکی و خلص و نمی و ما خبث فلغیر الله اشهد ان لااله الاالله وحده لا شریک له و اشهد اَنَّ محمداً عبده و رسوله ارسله بالحق بشیراً و نذیراً بین یدی الساعة و اشهد ان الجنة حق و ان النار حق و ان الساعة آتیه لاریب فیها و ان الله یبعث من فی القبور) اللهم صل علی محمد و آل محمد و بارک علی محمد وآل محمد و ارحم محمداً و آل محمد کافضل ما صلیت و بارکت و ترحمت و تحننت علی ابراهیم و آل ابراهیم فی العالمین انک حمید مجید السلام علیک ایها النبی و رحمة الله و برکاته السلام علی جمیع انبیاءالله و ملائکته و رسله السلام علی الائمة الهادین المهدیین السلام علینا و علی عبادالله الصالحین» پس سلام باز دهد چنانکه در پیش بگفتیم.
در فرایض نماز و سنتهایش و هر کس که چیزی ترک کند از وی متعمداً یا ناسیاً:..... هر آن کس که طهارت ترک کند متعمداً و نماز کند واجب باشد بر وی نماز با سر گرفتن وگر ترک طهارت ناسیاً کرده باشد و پس یادش آید پس از آنکه نماز کرده باشد واجب بود بر وی نماز با سر گرفتن و گر یادش نیاید بر وی چیزی نباشد و نماز روا باشد وگر کسی نماز کند پیش از آنکه وقت درآمده باشد متعمداً واجب باشد بر وی نماز با سر گرفتن و گر ناسیاً شده باشد و پس یادش آید پس از آنکه وقت درآمده باشد و وی در چیزی باشد از نماز واجب نباشد بر وی با سر گرفتن نماز(8) و گر ناسیاً بود پس روشن شود وی را آن اگر وقت مانده باشد واجب باشد بر وی با سر گرفتن نماز وگر وقت بشده باشد بر وی چیزی نباشد وگر کسی نماز کند بی آنکه بانگ نماز و اقامت کند متعمداً نماز وی ناقص بود اگر چه واجب نباشد بر وی با سر گرفتنش و نیت کردن واجب است در نماز اگر کسی نماز کند بی نیت وی را نماز نبود و واجب باشد بر وی با سر گرفتن نماز وگر کسی در نمازی شود و وقت آن نماز حاضر آمده باشد به نیت آن نماز پس یادش آید که بر وی نماز دیگری هست و این نماز حاضر را وقت تنگ نشده باشد باید که بدین نیت با نماز فایت شود و پس از آن نماز حاضر بکند و تکبیر افتتاح فریضه است(9). (اگر ترک کند متعمداً واجب بود با سر گرفتن و اگر بفراموشی بود نیز با سر گرفتن نماز واجب بود چه اگر پیش از رکوع یادش آید و چه اگر پس از رکوع و اگر فرا یادش نیاید بر او چیزی نبود). و اگر ترک قرائت کند متعمداً واجب باشد بر وی اعادت کردن و اگر ترک کند قرائت آنچه زیادت بر الحمد بود در فرایض نماز وی ناقص بود و بر وی نباشد با سر گرفتن و اگر بسهو ترک کرده باشد و یادش نیاید تا به رکوع شود چیزی بر وی نباشد چه اگر یادش آید و چه اگر یادش نیاید و رکوع واجب است در هر رکعتی اگر کسی ترکش کند متعمداً واجب باشد بر وی با سر گرفتن نماز وگر بسهو کرده باشد و در حال سجودش یاد آید واجب باشد بر وی نیز با سر گرفتن نماز پس اگر یادش نیاید تا آنکه رکعتی دیگر نماز بکند و در سیم رکعت شود و پس یادش آید باید که رکعت نخستین فرو اندازد و بنا کند چنانکه پندارد که وی دو رکعت نماز کرده است همچنین است چون ترک رکوع کرده باشد در دوم رکعت(10). (و وی را در سیم یادش آید دوم رکعت فرو اندازد و سیم رکعت با دوم رکعت کند). و نماز تمام بکند پس اگر یادش نیاید اصلاً در نماز بگذرد و بر وی چیزی نباشد و تسبیح در رکوع فریضه است اگر کسی متعمداً ترکش کند وی را نماز نبود و اگر ناسیاً ترک کرده باشد چه اگر یادش آید پس از آن چه اگر یادش نیاید بر وی چیزی نباشد و سجود فریضه است در هر رکعتی دو بار اگر کسی ترک کند هر دو را یا یکی را از دوگانه بعمداً واجب باشد بر وی نماز با سر گرفتن وگر یکی از دوگانه ترک کرده باشد ناسیاً و پس یادش آید پس از آنکه بنشسته باشد یا برخاسته باشد پیش از رکوع باز جای شود و سجدهء دیگر بکند چون از وی بپرداخته باشد برخیزد و با سر نماز شود و قرائت با سر گیرد یا تسبیح اگر نماز از آن بود که در وی تسبیح کنند و اگر یادش نیاید تا برکوع شود در نماز بگذرد و پس قضای آن یک سجده کند و پس از آنکه سلام بازدهد و بر وی باشد که دو سجده سهو بکند و تسبیح در سجود واجب است همچنین اگر کسی متعمداً ترکش کند واجب باشد بر وی باز سر گرفتن نماز وگر ناسیاً ترکش کند بر وی چیزی نباشد وگر کسی پیشانی خویش ممکن نکند از زمین در حال سجود متعمداً وی را نماز نبود پس اگر نسیان افتاده باشد بر وی چیزی نبود و تشهد در نماز فریضه است و کمتر چیزی که در تشهد واجب است دو شهادت است وگر کسی ترک کند هر دو را متعمداً واجب باشد نماز با سر گرفتن پس اگر ناسیاً ترک کرده بود قضای هر دو بکند و بر وی واجب نباشد اعادهء نماز کردن و همچنین صلوات بر پیغمبر و آلش فریضه است هر آن کسی که ترکش کند متعمداً واجب باشد بر وی با سر گرفتن نماز و اگر ناسیاً ترک کرده باشد پس از آنکه سلام بازدهد قضایش بکند و بر وی چیزی نباشد و سلام باز دادن سنت است و فرض نیست اگر کسی ترک سلام کند متعمداً فضیلتی ضایع کرده باشد و نمازش باطل نشود وگر کسی ناسیاً ترک کند سلام را نماز وی تمام بود و هفت تکبیر با دیگر تکبیرها جز تکبیر افتتاح همه سنت است و همچنین دست برداشتن با هر تکبیری سنت است اگر کسی ترک کند متعمداً یا ناسیاً باطل نشود نمازش وگر کسی بلند خواندن در آن نماز که بلند باید خواندن ترک کند یا بلند بخواند در آن نماز که نهفته باید خواندن متعمداً واجب باشد بر وی با سر گرفتن نماز وگر ناسیاً کند بر وی چیزی نباشد و قنوت در همه نمازها سنت است و در فریضه ها مؤکدتر است و از فریضه ها در آن نماز که به آواز بلند خوانند مؤکدتر است اگر کسی ترک کند متعمداً ترک سنتی کرده باشد وگر ناسیاً ترکش کند و پس در رکوع یادش آید پس از رکوع مستحب باشد قضا بکردن وگر یادش نیاید از پس آنکه در رکعت سیم شده باشد در نماز بگذرد و پس از آنکه از نماز بپردازد قضایش بکند و تعقیب از پس فرایض و نوافل سنت است اگر کسی بکند وی را بدان مزد باشد وگر نکند بر وی چیزی نباشد.
در سهو در نماز و احکامش و آنچه واجب شود از وی با سر گرفتن نماز: هر آن کسی که در رکعت نخستین هر فریضه به شک افتد و نداند که وی یک رکعت کرده است یا دو واجب آید بر وی با سر گرفتن نماز و همچنین هر کسی که در نماز بامداد به شک افتد یا در نماز شام و نداند که چند رکعت کرده است واجب باشد بر وی با سر گرفتن نماز وگر کسی یک رکعت نماز بامداد بکند و بنشیند و تشهد بخواند و سلام بازدهد پس یادش آید که یک رکعت کرده است باید که یک رکعت دیگر با آن پیوندد و مادام تا سخنی نگفته باشد یا از قبله برنگردیده باشد یا حدثی نکرده باشد که نماز را بشکافد که اگر چیزی از این بکند واجب باشد بر وی با سر گرفتن نماز و حکم در نماز شام همچنین است که اگر در تشهد نخستین سلام بازدهد پس یادش آید برخیزد و یک رکعت دیگر با آن مضاف کند و پس دو سجده بکند و اگر به شک افتد در نماز چهار رکعت و نداند که دو کرده است یا چهار و غالب ظنش بود یکی از این دوگانه بنابر غالب ظن کند و بر وی چیزی نباشد پس اگر ظن وی در هر دو راست بود بنابر (چهار کند و سلام بازدهد و برخیزد و دو رکعت با آن مضاف کند و در هر رکعتی الحمد تنها بخواند پس اگر نماز چهار رکعت کرده باشد این دو رکعت نافله باشد و اگر نماز دو رکعت کرده باشد این دو رکعت تمامی نماز بود وگر به شک افتد و نداند که نماز سه کرده یا چهار و ظن وی در هر دو راست بود بنابر چهار کند و سلام بازدهد و پس برخیزد و یک رکعت ایستاده یا دو رکعت نشسته بکند اگر نماز چهار رکعت کرده باشد این هر دو نماز نافلهء او شود و اگر سه رکعت کرده باشد تمامی نماز او بوده و اگر به شک افتد و نداند که دو رکعت کرده است یا سه و ظن وی در هر دو راست بود بنابر) سه کند و برخیزد یک رکعت دیگر بکند و اگر کسی به شک افتد و نداند که (دو رکعت کرده است یا سه یا چهار و ظن های او راست بود بنابر چهار کند و سلام باز دهد پس برخیزد و دو رکعت نماز ایستاده و دو رکعت نشسته کند پس اگر چهار رکعت خوانده باشد این هر دو نماز نافله باشد و اگر دو رکعت کرده بود این دو رکعت ایستاده تمام نماز بود و دو رکعت ایستاده نافلهء او شود وگر سه رکعت کرده باشد دو رکعت نشسته تمام نماز او بود و دو رکعت ایستاده نافلهء وی باشد) و اگر کسی به شک افتد و نداند که یک رکعت کرده است یا سه یا چهار واجب باشد بر وی با سر گرفتن نماز از بهر آنکه دو رکعت نخستین وی را درست نیست و اگر به شک افتد و نداند که نماز چهار کرده یا پنج و ظن وی در هر دو راست بود تشهد بخواند و سلام بازدهد و دو سجدهء سهو بکند که هر دو بر رغم دیو باشد پس اگر یادش آید پس از آنکه وی نماز پنج کرده است نماز با سر گیرد وگر کسی به شک افتد در تکبیر نخستین و نداند که تکبیر کرد یا نه باید که تکبیر کند و در نماز بگذرد وگر کسی به شک افتد در قرائت و نداند که قرآن خوانده یا نخوانده پیش از رکوع باید که قرآن بخواند پس برکوع شود و اگر (سوره بخواند و پس یادش آید که وی الحمد نخوانده است بازگردد و الحمد خواند و پس قرائت کند و با رکوع شود و اگر) در رکوع یادش آید که وی الحمد خوانده بود بر وی چیزی نباشد و اگر به شک افتد در قرائت از پی رکوع در نماز بگذرد و بر وی چیزی نباشد و اگر کسی در رکوع یا در سجود به شک افتد در دو رکعت نخستین نماز با سر گیرد وگر شک وی در سیم رکعت بود یا در چهارم و وی بر پای ایستاده بود باید که برکوع شود وگر در حال رکوع یادش آید که رکوع کرده است خویشتن را فرا سجده هلد بی آنکه سر بردارد از رکوع پس اگر یادش آید پس از آنکه سر از رکوع برداشته بود که وی آن رکوع کرده است نماز با سر گیرد وگر به شک افتد در حال سجود در رکوع در نماز بگذرد و بر وی چیزی نباشد وگر به شک افتد در تسبیح رکوع پس از آنکه سر برداشته بود از رکوع در نماز بگذرد وگر به شک افتد در سجده و وی نشسته باشد یا برخاسته باشد و هنوز برکوع نشده باشد باز جای شود دو سجده بکند پس اگر یادش آید که وی آن دو سجده کرده بود نماز با سر گیرد وگر به شک افتد پس از آنکه برکوع شده بود در نماز بگذرد و بر وی چیزی نباشد وگر در یکی سجده به شک افتد و وی نشسته باشد یا برخاسته باشد و هنوز برکوع نشده باشد باید که سجده بکند وگر یادش آید پس از آنکه سجده کرده بود بر وی چیزی نباشد وگر شکش در یک سجده پس از رکوع بود در نماز بگذرد بر وی چیزی نبود و حکم آن کس که در تسبیح سجود به شک افتد همچنان حکم آن کس است که وی در تسبیح رکوع به شک افتد وگر کسی در تشهد به شک افتد و وی نشسته باشد باید که تشهد بخواند وگر شکش در تشهد اول بود پس از آنکه به سیم رکعت برخاسته بود در نماز بگذرد و بر وی چیزی نبود وگر یادش آید پیش از رکوع که وی تشهد نخوانده است بنشیند و تشهد بخواند پس برخیزد و قرائت بخواند و رکوع بکند وگر یادش نیاید تا برکوع شود در نماز بگذرد و چون سلام بازدهد قضای تشهد بکند و دو سجدهء سهو بکند وگر کسی در نماز سخن بسهو بگوید واجب باشد بر وی که از پس سلام دو سجده سهو بکند وگر سخن گفتن متعمداً باشد بر وی بود که نماز با سر گیرد وگر کسی در دو رکعت نخستین سلام بازدهد بسهو از نمازی که آن چهار رکعت بود یا سه رکعت بود نماز تمام بکند و دو سجده سهو بکند وگر سلام بعداً باز داده باشد نماز با سر گیرد و این دو سجدهء سهو از پس سلام باز کند و از پس هر دو سجده تشهدی سبک بباید خواندن و سلام دادنی بعد از تشهد و در نماز نافله سهو نیست و اگر کسی را در چیزی از نوافل سهو افتد بنا کند به آنچه خواهد و مستحب است وی را که بنابر کمتر کند و در سهو نیز سهو نباشد و اگر کسی را در سهو سهو افتد در نماز بگذرد و بر وی چیزی نباشد و اگر کسی را سهو بسیار بود در نماز(11) بگوید اعوذ بالله من الشیطان الرجیم و نماز سبک بکند و سهو نیست برآن کس که از پس امامی که اقتدا بدو کند نماز می کند همچنین سهو نیست بر امام هرگه که پس نمازان وی را نگاه دارند واگر امام را و همهء پس نمازان را یا بیشترین ایشان را سهو افتد نماز با سر گیرند احتیاط را وگر کسی را در نماز حدثی افتد که طهارت را بشکافد بعمد یا به نسیان نماز با سر گیرند وگر حدث وی در تشهد بود پس از شهادتین واجب نبود بر وی با سر گرفتن نماز و اگر پیش از شهادتین بود واجب بود با سر گرفتن نماز وگر در نماز خون از بینی بیاید بازگردد و جایگاه بشوید و جامه بشوید اگر خون به وی رسیده باشد و پس نماز تمام بکند هرگه که از قبله برنگردیده باشد یا سخنی نگفته باشد که نماز را تباه کند پس اگر از قبله بگردیده باشد یا سخن گفته باشد متعمداً نماز با سر گیرد و اگر در جامهء پلید نماز بکند و دانسته بود که در وی نجاست است نماز با سر گیرد و گر پیش از آن دانسته بود و پس فراموش کرده بود و نماز کرده بود با آن جامه و پس یادش آمد که در آن جامه نجاست بوده است نیز نماز با سر گیرد پس اگر ندانسته بود و نماز کرده بود و پس از آن بداند بر وی نباشد با سر گرفتن نماز و هر آن کس که نماز کند با جامهء مغصوب یا بر جایگاهی مغصوب واجب باشد با سر گرفتن نماز و قهقهه در نماز واجب کند با سر گرفتن نماز و تبسم بواجب نکند و اگر مردم را حاجتی باز دید آید در نماز اشارتی بدان حاجت کند یا دست بر دیوار زند چون خواهد که کسی را بیدار گرداند بر حاجت خویش و باکی نبود و هر آن کسی که در نماز دهان درّه(12) برآورد یا انگشتان شکند یا بر دست راست یا بر دست چپ نگرد نقصان نماز بود و واجب نکند با سر گرفتن نماز را و باطل نکند که از پیش آن کس که نماز می کند چیزی بگذرد چون سگی یا اسبی یا مردی یا زنی یا حیوانی دیگر و میان خویش و میان راهگذر چیزی نهد اگر چوبی خرد بود یا خشتی فاضلتر بود و اگر در نماز عطسه فرود آید و بگوید الحمدالله رب العالمین باکی نبود وی را از آن و اگر کسی بر وی سلام کند و وی در نماز بود همچنان رد کند بگوید سلام علیکم و نگوید علیکم السلام و اگر آن کس که نماز می کند چیزی فرا پیش وی آید که وی از آن بترسد چون کژدمی یا ماری یا ددی یا جز از آن باید که از خویشتن دفع کند یا بکشد و نماز نبرد پس اگر ممکن نبود مگر ببریدن نماز باید که نماز ببرد و پس با سر گیرد پس از آن و اگر کسی در نماز بود و اسبی بیند از آن خویشتن که رها شده باشد یا وام داری بیند که ترسد از وی فایت شود یا مالی بیند ترسد که به هرزه خواهد شدن روا بود وی را که نماز ببرد و آن چیز را محکم بکند و نماز با سر گیرد و بر وی چیزی نباشد و باکی نبود آن کس که نماز کند کیک و سرشک و سبج را بکشد و مانند آن از موذیات و نباید که مرد نماز کند و موی در جعده بسته باشد اگر چنان کند واجب بود باسرگرفتنش.
در آنچه روا بود با وی نماز کردن از جامه و جایگاه و آنچه روا نبود و آنچه روا بود بر وی سجود کردن و آنچه روا نبود: روا نبود نماز کردن با جامه که نجاست به وی رسیده باشد و بدان عالم باشد یا غالب ظنش بود هر که نماز کند با وی و حالش چنین باشد که ما وصفش بکردیم واجب باشد بر وی با سر گرفتن نماز وگر بداند که در جامه نجاستی هست و وی هنوز در نماز است و پرداخته نیست باید که آن جامه از خویشتن بیندازد و با جامهء دیگر که با وی باشد نماز کند پس اگر بر وی الا یک جامه نباشد بشود و جامه بشوید و نماز از سر گیرد و روا نبود نماز در پوستهای مردار و بدباغت پاک نشود چه اگر از آن حیوان باشد که کشتاوری بر وی افتد یا نیفتد و روا نبود نماز کردن بر پوست و بر آن چیزی که گوشت وی نخورند چون سگ و خوک و روباه و خرگوش و مانند آن اگر چه کشتار کرده باشند و دباغت کرده وگر کسی نماز کند با وی واجب باشد بر وی با سر گرفتن و روا نبود نماز کردن مردم را با ابریشم محض که اگر با ابریشم محض نماز کند به اختیار واجب باشد بر وی با سر گرفتن و اگر نماز کردن وی به آن در حال ضرورت بود یا حال حرب واجب نباشد بر وی با سر گرفتن نماز و هرگه که جامه را تارش یا پودش پنبه بود یا کتان و باقی ابریشم بود باکی نبود با وی نماز کردن و مکروه است که مردم نماز کند در پیراهنی که قب و دامن وی و سرآستین هایش دیبا یا ابریشم محض بر وی دوخته باشند و روا نبود نماز کردن در خز که وبر خرگوش و روباه با وی نقش کرده باشند و روایتی کرده اند که روا بود و آن روایت بر تقیه گرفته اند و اما به اختیار روا نبود چنانکه بگفتیم و باکی نبود زنان را که نماز کنند با جامهء ابریشم وگر پرهیز کنند از آن فاضلتر بود و روا نبود نماز کردن در خز خالص یا خزی که چیزی از ابریشم با وی آمیخته باشند و روا نبود نماز کردن با فنگ و سمور و بر هر چیزی که گوشتش نخورند و روایتی کرده اند و رخصت داده در آن که نماز با این هر دو روا بود و این روایت بر حال اضطرار گرفته اند و باکی نبود نماز کردن با سنجاب و حواصل و در وبر هر چیزی که گوشتش بخورند چون کشتار کرده باشند و دباغت کرده و اگر نداند که کشتار نیست باکی نبود چون در بازار مسلمانان بخرد از آن کس که وی مردار بحلال ندارد و روا نبود خریدن از آن کس که وی بحلال دارد یا متهم باشد در آن و مکروه است نماز کردن با جامهء سیاه الا عمامه و موزه که باکی نبود با هر دو و اگر چه سیاه باشد و باکی نبود در یک جامه نماز کردن در آن الا که در زیرش میزری بود که عورت بپوشد و مکروه است که مردم از بالای پیراهن میزر فرا گیرد و مکروه است اشتمال صمّا در نماز و آن آن بود که ازار بخویشتن برگیرد و هر دو سرش از زیر دستش بگیرد و پس هر دو سر بر یکی دوش افکند چنانکه جهودان کنند و هرگه که با مردم نبود الا یک جامه باکی نبود که بعضی از آن جامه در میان بندد و بعضی بر خویشتن افکند و اگر با وی الا یک شلوار نباشد درپوشد و ریسمانی یا شلوار بلندی در گردن افکند یا چیزی که مانند آن بود و مکروه است مردم را که نماز کند با عمامه که حنک ندارد و زن آزاد نماز نکند الا با دو جامه یکی بمقنع کند و یکی درپوشد و باکی نبود پرستار را و نابالغ را که نماز کند بی مقنع و نباید که مرد نماز کند و رویش پوشیده بود و باید که پیشانی او از بهر سجود گشاده بود و دهانش از بهر قرائت قرآن و مکروه است زن را ادیم در بستن در نماز و مرد نماز نکند و بر وی قبا بود دربسته الا که باز گشاید الا در حال حرب و نماز نکند مرد با کفش و نه با نعل سندی و مستحب است نماز کردن با نعل عربی و باکی نبود نماز کردن با موزه هرگاه که ساق دارد و مکروه است مردم را که پیشنمازی کند قومی را و بر وی رداء نباشد با اختیار و باکی نبود در حال اضطرار و روا نبود نماز کردن با آن جامه که در زیرش پوست روباه بود و نه در آن جایگاه که بالای آن بود و روا نبود نماز کردن در کلاه و شلواربند که از وبر خرگوش کرده باشند و مکروه باشد نماز کردن با هر دو چون از ابریشم محض کرده باشند و روا نبود نماز کردن با پوست همهء ددگان و روا نبود نماز کردن چون با مردم چیزی بود از آهن گشوده چون کارد و شمشیر پس اگر در غلاف بود باکی نبود و کلید چون با مردم بود بچیزی درپیچد و با آن نماز کند و هرگه که با آن کس که نماز کند درم سیاه بود باکی نبود با آن نماز کردن هرگه که پوشیده بود و باکی نبود که مرد با جامهء زن نماز کند چون از او ایمن باشد اگر گبری جامه کند از بهر مسلمانی مستحب است که با آن جامه نماز نکند الا پس از آنکه بشوید و همچنین است چون جامه از میخواره بعاریت گیرد و یا از کسی که وی چیزی از نجاسات بحلال دارد و مستحب است که از نخست به آب بشوید و پس با وی نماز کند و زن نماز نکند چون در دستش یا پایش چیزی بود که آن چیز پرخان کند(13) پس اگر پرخان نکند باکی نبود با وی نماز کردن و باکی نبود که مردم نماز کنند و در آستین وی مرغی بود و ترسد که ضایع شود و مردم نماز نکند با جامه ای که بر وی صورتها بود و روا نبود نماز کردن با آن جامه و نه با آن انگشتری که بر وی صورتی بود و نماز نکند در خانهای غایط و نه در گرماوه و نه در اشترکده و نه در جایگاهی که در خانهء مورچه باشد و نه جایگاهی که آب رود و نه در زمین برف و نه در میان گورها اگر کسی در گورستان نماز کند باید که از میان وی و گور پوشنده باشد و گرچه عصای بود یا مانند آن پس اگر نتواند از آن بکردن باید که از میان وی و میان گور ده گز بود از پیشش و از دست راست و چپ هم چنین و باکی نبود که در پسش بود و روایت کرده اند و رخصت داده در آنکه روا بود نماز کردن فرا گورهای ائمه علیهم السلام و آن روایت بر نوافل گرفته اند و گرچه احتیاط آن که ما بگفتیم و زمین شوره در وی نماز نکند چون پیشانی بر زمین نتواند نهاد پس اگر تواند پیشانی بر زمین نهادن باکی نبود نماز کردن در وی و بر برف نماز نکند پس اگر نتواند بر زمین دیگر نماز کردن باکی نبود که از بالای آن چیزی بیفکند و بر وی سجود کند پس اگر نیابد برف بکوبد و بر وی سجود کند و بر وحل سجود نکند پس اگر ضرورت بود نماز کردن در زمینی که وحل بود و آب بود به اشارت نماز کند و بر وحل و آب سجده نکند و روا نبود نماز کردن در آتشکده ها و در خانه ها که در وی خمره بود و نه بر راهها و باکی نبود بر پشتهای راه نماز کردن و باکی نبود نماز کردن در مسجدهای ترسایان و کنشتهای جهودان و نماز نکند در خانه های گبرکان با اختیار پس اگر مضطر بود بدان جایگاه آن جایگاه را با آب فرو زند و چون خشک شود در وی نماز کند و نماز نکند مردم و در پیش وی صورتی و تماثیلی بود الا که بپوشد و نماز نکند و در قبلهء وی آتشی بود در مجمره یا جز از آن و نه در قندیلی آویخته و نماز نکند و در قبلهء وی سلاحی گشوده بود و نماز نکند در جایگاه مغصوب هرگه که از آنجا بیرون تواند آمدن چه اگر نماز کند در جایگاه مغصوب بر وی باشد با سر گرفتن نماز پس اگر ضرورت بود یا ممنوع بود باکی نبود و روا نبود مرد را نماز کردن چون در پهلو یا در پیشش زنی نماز کند و باکی نبود اگر از پسش بود وگرچه نماز میکند یا در پیشش نشسته بود و نماز نکند و هرگه که هر دو نماز کنند و زن بر دست راست وی بود یا بر دست چپ یا در پیش وی نماز هر دو باطل بود و گر هر دو در یک محمل باشند باید که از نخست مرد نماز کند و پس زن و در یک حال هر دو نماز نکنند و مکروه است نماز فرایض کردن در اندرون کعبه یا بر بالایش با اختیار و باکی نبود در حال ضرورت نماز کردن در وی و هرگه که ضرورت بود نماز کردن بر بالای کعبه باید که بر قفا خسبد و روی به بیت المعمور کند و به اشاره نماز بکند و مستحب است نوافل کردن در چهار جایگاه وادی ضجنان و ذات الصلاصل و بیدا و وادی الشقر و مکروه است نماز کردن در مرابط اشتر و خر و استر و اسب پس اگر مردم بر حال خویش ترسد باکی نبود که در وی نماز کند پس از آنکه به آب بزند و باکی نبود نماز کردن در مرابط گوسفندان بر همه حالی و نماز نکند فرا دیواری که قبلهء وی بود که تری بیرون میدهد از بالوعه که بول در وی کنند و نماز نکند در خانه که در وی گبر بود و باکی نبود که جهودی یا ترسائی بود و نماز نکند فرا قبله که مصحف گشوده در پیش وی باشد و باکی نبود چون در غلاف بود و از بهر آن مکروه است تا دلش مشغول نشود بنظر کردن در وی و روا نبود سجود کردن الا به زمین یا آنچه زمین وی را برویانیده باشد الا که چیزی بود وی را بخورند یا درپوشند و روا نبود سجود کردن بر قبر پس اگر ضرورت بود و با وی چیزی نبود که بر وی سجده کند باکی نبود و روا نبود سجده کردن بر جامه که از ابریشم یا پشم یا کتان یا پنبه کرده باشد الا در حال تقیه و اگر در جایگاهی پلید حاضر آید و با وی چیزی نباشد که بر وی سجده کند باکی نبود سجده کردن بر این جامه ها و باکی نبود سجود کردن بر حشیش زمین چون بکم(14) و مانند آن و باکی نبود سجود کردن بر گرج(15) و آجر و بر سنگ و چوب و روا نبود سجود کردن بر آبگینه و باکی نبود که مردم یک مشت سنگ خرد بر بساطی کند و بر وی سجده کند و سجده نکند بر ساروج و باکی نبود سجده کردن بر خمره و آن حصیری خرد بود و همچنان که بر وی مردم بریسمان کرده باشند و روا نبود اگر بدوال کرده باشند و روا نبود نماز کردن بر زر و سیم و باکی نبود سجود کردن بر کاغذ که نبشته نبود و اگر نبشته بود مکروه بود بر وی سجود کردن و باکی نبود سجود کردن بر بوریا پس اگر بول رسیده بود و آفتاب خشک کرده باشد باکی نبود بر وی سجود و همچنین است حکم زمین پس اگر جز به آفتاب خشک شده باشد روا نبود سجود کردن بر وی الا پس از آنکه پاک گردانند وی را اگر مردم از گرمای سخت ترسد از سجود کردن برزمین یا بر سنگ و چیزی نبود که سجده بر وی کند باکی نبود که بر آستین خویش سجده کند وگر با وی جامه نبود بر کف خویش سجده بکند وگر کسی در جایگاهی حاضر آید که برف بود و با وی چیزی نبود که بر وی سجده کند و بر زمین قادر نبود باکی نبود سجود کردن بر وی و باکی نبود مرد و زن نماز کند و ایشان خضاب کرده باشند و بر ایشان خرقهء خضاب بود هرگه که پاکیزه بود.
در نماز آدینه و احکامش: گرد آمدن در نماز آدینه فریضه است چون شرایط وی حاصل آید و از شرطهای وی آن است که امامی عادل بود آن جایگاه یا آن کس که امام وی را از بهر پیشنماز کردن فرا داشته بود و عدد مردم هفت کس باشند که اگر کمتر از هفت باشند نماز آدینه واجب نبود بر ایشان و هرگه که پنج کس وی را باشند سنت باشد و مستحب است نماز آدینه کردن و با حصول این شرایط بیفتد از نه کس پیری پیر و طفل خرد و زن و بنده و آن کس که بسفر بود و کور و لنگ و بیمار و آن کس را که راه وی بیش از دو فرسنگ باشد و اینها را که ذکر بکردیم الا آن کس که از تکلیف بیرون باشد چون طفل، چهار رکعت فریضه لازم آید ایشان را پس اگر به نماز آدینه حاضر آیند واجب باشد در نماز آدینه شدن و روا بود ایشان را که دو رکعت کنند و اگر حاضر نیایند واجب نباشد بر ایشان حاضر آمدن چنانکه در پیش بگفتیم و روا نباشد که در یک شهر در دو جایگاه نماز آدینه کنند و کمتر راهی که در میان دو مسجد آدینه بود باید که سه میل باشد یا بیشتر و اگر امام حاضر آید در شهری روا نباشد که پیشنمازی کند کسی دیگر جز از وی الا که وی را بیماری بود که وی را از آن منع کند و چون مردم خواهند که نماز کنند به مزگتی بزرگ شوند و نوافل آدینه پیش از زوال بکنند و این فاضل تر است خاصه در روز آدینه اما در دیگر روز روا نبود از پیش زوال نوافل کردن و اگر شش رکعت بکند نزد آنکه آفتاب فراخ برآید و شش رکعت دیگر چون آفتاب بالا گیرد و دو رکعت نزد آنکه زوال باشد و شش رکعت دیگر از میان فریضهء پیشین و دیگر بکند باکی نبود وگر همهء نوافل را با پس نماز دیگر دارد روا بود وی را آن الا فاضلتر آن بود که بگفتیم و هرگه که زوال آفتاب بود و وی از نوافل هیچ نکرده باشد با پس نماز دیگر بکند. و در نوافل روز آدینه چهار رکعت بیفزاید و از سنتهای لازم است غسل روز آدینه بر زنان و مردان و بندگان و آزادگان در سفر و حضر با تمکن بود از آن و وقت غسل کردن از آن وقت در بود که فجر برآید تا زوال آفتاب ببودن هرگه که زوال آفتاب نزدیکتر بود فاضلتر بود و اگر زوال آفتاب بود و وی غسل نکرده باشد از پس زوال قضایش بکند پس اگر ممکن نباشد روز شنبه قضایش بکند و اگر بر سفری بود و ترسد که روز آدینه آب نیابد یا تمکین نیابد از استعمال آب کردن، روا بود وی را که روز پنجشنبه غسل کند و مستحب است که مردم روز آدینه خویشتن را پاکیزه گردانند و موی سر بتراشند و ناخنان بچینند و از لب بالائین موی بگیرند و جامهء پاکیزه تر درپوشند و چیزی از طیب بخویشتن باز کند و چون روی بمسجد بزرگتر نهد بر ساکنی و وقار رود و دعا که مخصوص است در آن بخواند و باید که امام چون زوال نزدیک بود بر منبر شود و خطبه برگیرد بدان مقدار که چون دو خطبه بکند زوال آفتاب ببوده باشد و چون زوال آفتاب بباشد فرود آید و نماز بکند و باید که دو خطبه بکند و از میان هر دو فصلی بکند بدان که یا بنشیند یا سورتی سبک بخواند و در خطبه حمد خدای تعالی کند و صلوات بر پیغمبر صلی الله علیه و آله و سید و امام مسلمانان را دعا بگوید و وعظ و زجر و اندرز و تخویف بکند و حرام شود سخن گفتن بر آن کس که خطبه شنود و واجب باشد که گوش با خطبه کردن از بهر آن را که دو خطبه بدل دو رکعت است که بیفتاده است و هر آن کس که بدو خطبه نرسد نماز وی تمام بود هرگه که امام از آن بود که بدو اقتدا کنند وگر امام را یابد که در دوم رکعت برکوع شده باشد نماز آدینه از وی فایت شد و بر وی باشد که نماز پیشین چهار رکعت بکند و باید که صفت آن امام که پیشنمازی کند چنین باشد او آزاد و بالغ بود و پاک بود در ولادت و دور بود از بیماریها چون کلی و دیوانگی و پیسی و باید که مسلمان بود و مؤمن و معتمد حق و مرتکب نبود هیچ چیز را که بدان در جملهء فاسقان شود و در خطبه راستگو باشد و فریضه ها را در اول وقت ادا کند و مستحب باشد وی را که عمامه دارد اگر زمستان بود وگر گرما بود و برد یمنی یا عدنی بر خویشتن افکند و چون چنین باشد واجب کند گرد آمدن و اقتدای نماز بدو کردن و گوش با قرائت وی کردن و هرگه که خلل کند بچیزی از این که وصفش بکردیم واجب نباشد گرد آمدن و حکم روز آدینه حکم دیگر روزها بود در آنکه فریضه چهار رکعت لازم باشد و اگر مردم نماز کند از پس کسی که بدو اقتدا نکند در نماز آدینه ازبهر تقیه اگر ممکن بود وی را نماز خویش فرا پیش نماز وی دارد بکند وگر ممکن نباشد دو رکعت با وی بکند و چون امام سلام باز دهد برخیزد و دو رکعت دیگر بکند تا تمامی نماز وی بود و چون امام نماز دو رکعت کند باید که قرائت به آواز بخواند و در رکعت اول الحمد و سورة الجمعه بخواند و در دوم الحمد و سورة المنافقون بخواند و دو قنوت بکند یکی در رکعت نخستین پیش از رکوع و دوم در رکعت دوم پس از رکوع وگر کسی تنها نماز کند باید که این دو سوره بخواند که ما بگفتیم در نماز پیشین پس اگر سورتی جز از این دو سوره سبق اللسان افتد وی را و پس یادش آید باید که رجوع کند با سورة الجمعه هرگه که از نیمهء سوره نگذشته باشد چه اگر ازنیمهء سوره بگذشته باشد دو رکعت تمام بکند و بنافله انگارد و فریضه با سر گیرد بدین دو سوره که ما بگفتیم و این بر جهت افضل است که اگر نکند و جز این دو سوره بخواند نماز وی ماضی بوده لیکن ترک افضل کرده باشد و چون چهار رکعت کند بر وی الا یک قنوت نباشد و مستحب است که جهر کند بقرائت بر همه حالی و نماز آدینه نبود الا بخطبه و باکی نبود که مؤمنان در روزگار تقیه جایگاهی که ایشان را ضرری نبود نماز آدینه بکنند به دو خطبه پس اگر نتواند خطبه کردن روا بود که نماز بجماعت بکند ولیکن چهار رکعت بکند و نماز روز آدینه با عدم امام در مسجد بزرگتر فاضلتر است از نماز کردن در خانه وگر کسی با امام یک رکعت نماز بکند چون امام سلام بازدهد او برخیزد و رکعتی دیگر با آن مضاف بکند و در وی جهر کند نمازش تمام بود و اگر با امام یک رکعت نماز بکند و سجود کردن نتواند چون امام برخیزد وی سجود بکند و پس به امام در رسد پس اگر نکند و باز ایستد تا امام در دوم رکعت به رکوع شود وی با امام رکوع کند چون امام بسجده شود وی نیز بسجده شود و این دو سجده از آن رکعت پیشین کند و چون سلام بازدهد برخیزد و رکعتی دیگر بکند پس اگر بدین دو سجده نیت نکند که از رکعت پیشین است بر وی باشد نماز با سر گرفتن و روا نبود بانگ نماز کردن از بهر نماز دیگر روز آدینه بل چنان باید که از فریضهء نماز پیشین بپردازد و اقامت نماز دیگر بکند اگر امام بود وگر پس نماز.
در جماعت و احکام آن و حکم امام و مأموم: جماعت کردن در همه نمازها فریضهء مستحب است و مندوب و در وی فضلی بسیار است و کمتر چیزی که بدان جماعتها بندد دو کس باشند و چون دو کس حاضر آیند یکی فرا پیش رود و آن دیگری سوی دست راست بایستد و نماز جماعت بکنند وگر جماعتی باشند یکی از ایشان فرا پیش رود در میان بایستد و دیگران در پس وی در یک صف بایستند الا که برهنه باشند آنگه امام در میان ایشان بایستد در صف و اگر امام در کناره بایستد و پس نمازان بر دست راست باکی نبود و باید که آن کس که پیشنمازی کند قرائت از همه قوم بهتر خواند پس اگر در قرائت خواندن راست باشند آن کس فرا پیش شود که فقه بهتر داند و اگر در فقه راست باشند آن کس که هجرت وی پیشتر بوده باشد و اگر در هجرت راست باشند آن کس که بسال مهتر بود و اگر در سال راست باشند آن کس که رویش نیکوتر بود فراپیش شود و نباید که کسی فراپیش کسی شود در مسجد وی یا سرای وی یا در پادشاهی وی و چون قوم حاضر آیند و در قوم مردی از بنی هاشم بود اولیتر بود به پیش نمازی هر وقت که قرائت بهتر داند و باکی نبود مرد را که پیشنمازی زنان کند و همچنین باکی نبود که زن پیشنمازی زنان کند و نشاید که زن پیشنمازی مردان کند و مکروه است که کسی که تیمم کرده باشد پیشنمازی قومی کند که ایشان وضو کرده باشند و همچنین مکروه است که مسافر پیشنمازی حاضران کند پس اگر پیش شود فرض خویش بکند و سلام باز دهد و از آن قوم کسی فرا پیش شود و نماز ایشان تمام کند و هرگه که مسافر از پس حاضر نماز کند چون فرض خویش کرده باشد سلام باز دهد و با ایشان نماز تمام نکند الا که برخیزد و با ایشان نماز تمام کند به نیت نمازی دیگر و تطوعی کند بدان و روا نبود که پیشنمازی کند آنکه از زنازاده بوده و نه اعرابی بر مهاجران و نه بندگان بر آزادگان و روا بود که بنده پیشنمازی موالیان خویش کند هرگه که قرائت از ایشان بهتر داند و باکی نبود که پیشنمازی کند کور هرگه که کسی بود که وی را روی فرا قبله کند و نگاه دارد او را و نماز نکنی الا از پس کسی که به دین وی واثق باشی که اگر نماز کنی از پس آنکه به وی واثق نباشی یا مخالف تو باشد در مذهب تو از بهر خویش نماز بکنی و بدو اقتدا نکنی و نماز مکن از پس فاسق و اگر چه موافق تو باشد در اعتقاد و پیشنمازی نکند کسی که کل بود یا پیس یا دیوانه و کسی که وی را حد زده باشند و پیشنمازی نکند کسی که بند دارد ازبهر کسانی که ایشان بند ندارند و نه آن کس که وی مفلوج بود از بهر کسانی که تندرست باشند و نماز مکن از پی ناصبی و نه از پی کسی که تولی به امیرالمؤمنین علیه السلام کند هرگه که از دشمنان وی تبری نکند الا در حال تقیه و روا نباشد نماز کردن از پس کسی که ترا خلاف کند در امامت دوازده ائمه علیهم السلام از کیسانیان و ناوسیان و فطحیان و واقفیان و جز از ایشان از فرق شیعه و روا نبود که کودکی که به بلوغ نرسیده باشد پیشنمازی کند و نماز مکن از پس آن کس که در پدر و مادر عاق بود و نه از پس آن کس که قاطع رحم بود و نه از پس آن که سفیه بود و نماز کردن روا نبود از پس اغلف یعنی ختنه ناکرده و چون فراپیش شود آن کس که وی بشرایط امامت بود از پس او قرائت مخوان چه اگر نماز از آن بود که جهر کنند در وی یا جهر نکنند بل با خویشتن تسبیح و تحمید میکند وگر نماز از آن بود که جهر کنند از بهر قرائت وی خاموش شود پس اگر قرائت امام بر تو پوشیده شود آنگه از بهر خویش قرائت بخوان و اگر مانند همهمه شنوی از قرائت امام روا بود ترا که قرائت نخوانی و تو مخیر باشی در قرائت و مستحب است که الحمد تنها بخوانی در آن نماز که امام در وی جهر نکند قرائت وگر نخوانی بر تو چیزی نبود وگر نماز کنی از پس کسی که بدو اقتدا نکنی قرائت خویش بخوانی بر همه حالی چه اگر وی جهر کند بقرائت و چه اگر نکند و اگر جایگاه تقیه بود روا بود ترا از قرائت مانند حدیث نفس و روا نبود ترا که ترک قرائت کنی بر همه حالی و هرگه ممکن نبود ترا بیشتر از الحمد خواندن از پس کسی که بدو اقتدا نمی کنی روا بود ترا و روا نبود کمتر از آن و هرگه که پس نماز از قرائت بپرداخت پیش از امام باید که تسبیح و تحمید میکند خدای تعالی را و مستحب است وی را که یک آیه از آن سوره که میخواند بازدارد تا چون امام از قرائت خویش بپردازد وی آیت تمام بکند و هرگه که مردم پیشنمازی کند و بر وضو نباشد یا جنب باشد و پس یادش آید از پس نماز واجب باشد بر وی با سر گرفتن نماز و بر ایشان هیچ نبود و همچنین است اگر کسی پیشنمازی کند و بر ظاهر اعتقاد ایشان بود و پس پیدا شود ایشان را که مخالف ایشان بوده است در اعتقاد نماز ایشان ماضی باشد و هرگه که مرد پیشنمازی کند و روی فرا قبله نکرده باشد بعمداً بر وی باشد نماز با سر گرفتن و برایشان چیزی نباشد هرگه که ندانسته باشند پس اگر دانسته باشند بر ایشان نیز واجب باشد باز سر گرفتن نماز و هرگه که امام و پس نماز ندانسته باشند حکمشان آن است که در باب قبله گفته شد و هرگه که امام حدثی بکند در نماز که بدان حدث نماز بریده شود یا وضو بشکافد باید که مردی را فراپیش کند تا تمام بکند نماز ایشان و مستحب است که آن مرد آن بود که به اقامت حاضر بوده باشد پس اگر حاضر نبوده باشد باکی نبود و اگر از آن بود که وی را یک رکعت یا دو رکعت فایت شده باشد روا بود چون ایشان را نماز تمام بکند اشارتی کند آن اشاره سلام دادن ایشان بود یا کسی را فراپیش کنند تا نماز ایشان تمام بکند و هرگه که امام ناگاه بمیرد از قبله بدور کنند وی را و کسی را فراپیش کنند تا نماز ایشان تمام بکند و آن کس که دست به وی زده باشد غسل بکند و آن کس که تکبیر رکوع دریابد آن رکعت دریافته باشد پس اگر تکبیر رکوع درنیابد آن رکعت فایت شده باشد. پس اگر تکبیر رکوع دریابد و از وی تا بصف مسافتی بوده روا بود وی را که برکوع شود و در رکوع برود تا بصف برسد یا رکوع تمام بکند چون امام سر از رکوع با راست کند وی بسجده شود و چون امام به دوم رکعت برخیزد وی در صف رساند خویشتن را و آن کس که ترسد که رکوع از وی فایت شود روا بود وی را که یک تکبیر هم از بهر رکوع و هم از بهر افتتاح بکند وگر نترسد لابد باید وی را از دو تکبیر و اگر کسی را یک رکعت یا دو رکعت با امام فایت شود آنچه دریابد با امام به اول نماز خویش بکند و پس از نماز بکند آنچه فایت شده باشد وی را و مثال این چنان است که کسی با امام نماز پیشین یا دیگر یا خفتن کند و دو رکعت از وی فایت شود آنچه به وی درنیابد الحمد و سوره بخواند در هر رکعتی اگر تواند پس اگر نتواند اقتصار بر الحمد تنها بکند و چون امام سلام بازدهد وی دو رکعت دیگر بکند و در وی الحمد تنها خواند یا تسبیح بکند وگر با امام یک رکعت فایت شده باشد در دوم الحمد و سوره بخواند و با امام به تشهد اول بنشیند و تشهد بخواند بل حمد خدای تعالی کند و تسبیح و چون امام به سیم برخیزد وی نیز برخیزد و دوم وی بود و چون امام سیم کرده باشد وی به تشهد فرا نشیند و تشهدی سبک بخواند و پس بچهارم با امام دررسد و سیم وی بود و چون امام به تشهد بازپسین بنشیند وی نیز بنشیند و حمد خدای تعالی میکند و تسبیحش و چون امام سلام بازدهد وی برخیزد و رکعتی دیگر بکند تشهد بخواند و سلام بازدهد و آن کس که وی نماز کند پس کسی که بدو اقتدا کند سر از رکوع برندارد از پیش امام اگر سر بردارد و فراموش کرده باشد باید که سر با رکوع برد تا سر برداشتن وی با سر برداشتن امام بود و همچنین کند در حال سجود و اگر سر برداشتن وی عمداً کرده بود سر با سجود نبرد بل موقوف بایستد تا امام در وی رسد و اگر امام از آن بود که بدو اقتدا نکند و سر از رکوع با راست کند پیش از وی یا از سجود باید که با رکوع نشود اگر ناسیاً بوده و اگر متعمداً زیرا که آن زیادتی باشد در نماز و هر کس که امام را دریابد که سر برداشته بود از رکوع با امام بسجده شود ولیکن آن سجود را در شمار نگیرد و اگر بایستد تا امام برخیزد به دوم رکعت وی را روا بود آن و اگر امام را دریابد در حال تشهد با وی بنشیند تا سلام بازدهد چون امام سلام بازدهد وی برخیزد و روی فرا نماز کند و چون امام برکوع شود و آواز قومی شنود که در مسجد همی آیند بر وی بود که رکوع را دراز کند اندکی تا ایشان به وی رسند در آن رکوع و سلام بازدادن امام یک بار بود در برابر قبله و بچشم اشارتی با دست راست کند و از جایگاه نمازش بنشود تا آنکه هر کس در پس وی چیزی از نماز فایت کرده باشد تمام بکند و باید که امام پس نمازان را شهادتین بشنواند در همهء نمازها و بر ایشان نیست که پیشنماز را چیزی بشنوانند و روا نبود آن کس که نماز پیشین نکرده بود که وی با امام نماز دیگر بکند و بدو اقتدا کند وگر نیت کند که آن پیشین وی است اگر چه نماز دیگر امام بود روا بود وگر کسی تنها نماز کرده باشد و پس جماعت دریابد روا بود وی را که همان نماز با سر گیرد چه اگر امام بود یا مأموم و در صف پیشین نه بایستند کودکان و بندگان و زنان و مخنثان و باید که از میان دو صف مقدار خفتن گوسفندی بود و باکی نبود که مرد تنها در یک صف بایستد هرگه که صف پر شده باشد پس اگر صفها پر نشده باشند مکروه باشد وی را آن و باکی نبود در میان استونها باستادن و مکروه است امام را در محرابی که در دیوار بود باستادن وگر نماز را تباه نکند و جماعت نباشد هرگه که از میان امام و آن کس که نماز میکند و از میان امام یا از میان صف حائلی بود چون دیواری وگر کسی در پس مقصوره ای نماز کند نماز وی نماز جماعت نباشد و رخصت کرده اند زنان را که نماز کنند اگر چه میان ایشان و میان امام دیواری بود و روا نبود که امام بر جایگاهی بلند بود چون دکانی یا بامی یا مانند آن و چون زمین راست بود باکی نبود امام را بر آن بایستادن اگر چه بلندتر بود از جایگاه پس نمازان به اندک و پس نمازان را باکی نبود که بر جایگاه بلند بایستند و از پس امام نماز کنند اگر زیرتر از آن بود و هرگه که دو کس نماز کنند و هر یکی از این دوگانه گوید من امام بودم نماز هر دو روا بود زیرا هر یکی از آن دو کس احتیاط نماز بجا آورده باشند از قرائت و سجود و رکوع و نیت و جز از آن و گر هر یکی از این دو کس گوید که من پس نماز بودم بر هر دو باشد نماز با سر گرفتن زیرا که هر یکی از این دو کس کار نماز با صاحب خویش افکنده باشند و ارکان تمامی بجا نیاورده و باکی نبود که مرد سلام بازدهد پیش از امام و بکار خویش شود چون ضرورتی بود وی را آن و بر وی نباشد بایستادن از بهر تعقیب امام و چون در مسجد نماز بجماعت کرده باشد، مکروه بود همان نماز یک بار دیگر بجماعت کردن بعینها، پس اگر قومی حاضر آیند و خواهند که جماعت کنند یکی از آن قوم فراپیش شود و بانگ نماز نکند و نه اقامت هم بر آن بانگ نماز و اقامت که در مسجد از پیش رفته است نماز بکنند هرگه که صف نماز گسسته نشده باشد که اگر گسسته شده باشد و مردم پراکنده گشته لابد بود بانگ نماز و اقامت کردن و هرگه که مردم در نماز نافله ایستد و پس نماز فریضه را اقامت برآید روا بود وی را که نافله ببرد و در جماعت شود و اگر در فریضه ایستاده بود و امام امام عدل بود روا بود وی را که فریضه نیز ببرد و با وی در جماعت شود پس اگر امام عدل نبود و آن کس بود که بدو اقتدا میکند نماز خویش تمام بکند و دو رکعت سبک و بنافله انگارد و در جماعت شود و اگر از آن بود که بدو اقتدا نکند بر نماز خویش بنا کند و چون از نماز خویش بپردازد سلام بازدهد و با امام برخیزد و باقی نماز با وی بکند و نافله انگارد و اگر حال تشهد وی اتفاق افتد که حال قیام او بود باید که در تشهد خویش اقتصار بر دو شهادت بکند و به اشاره سلام بازدهد و با امام برخیزد و روا نبود امام را که پیشنمازی قوم کند نشسته الا که برهنگان باشند که آنگه همه نشسته بکنند و امام فراپیش نشود الا که مقدار زانوی و چون اقامت نماز امام برآید آن امام که بدو اقتدا میکند روا نبود که نافله کند و هرگه که زن با مردان نماز بجماعت کند با ایشان در صف نایستد ولیکن باید که از پس همه صفها بایستد و چون در صف پسین بایستاده باشند و پس قومی بیایند و خواهند که در آن صف بایستند بر آن زنان باشد که باز پس تر شوند بی آنکه پشت بر قبله کنند و چون نماز کنی از پس مخالف و وی سورتی بخواند که در آن سوره سجدهء واجب باشد و وی سجده نکند تو اشارتی فرا سجده کن روا بود ترا آن.
در نوافل و احکامش: پیدا بکردیم اوقات نوافل و عدد رکعاتش در شبانه روزی ولیکن اینجا ترتیبی نهیم بر وجهی که سزای این جایگاه بود. چون زوال آفتاب بباشد هشت رکعت نماز زوال بکند و در وی هر سورتی و آیتی که خواهد بخواند و در هر دو رکعت سلامی بدهد و در هر دو رکعت قنوتی بکند و هشت رکعت از پس فریضه پیشین بکند و چهار رکعت از پس فریضه شام بکند به دو تشهد و دو سلام و دو رکعت نشسته بگذارد از پس نماز خفتن به یک رکعت شمرده اند و این دو رکعت از پس همه نماز کند اگر خواهد که نماز کند و از این دو رکعت با بستر شود و مستحب است که به نخسبد الاّ بر طهارت اگر فراموش کرده باشد و بوقت خواب یادش آید باید که تیمم بکند از بستر خویش وگر کسی بترسد که به آخر شب بیدار نشود بگوید بوقت خواب: قل انما انا بشر مثلکم یوحی الی تا
به آخر سوره و بگوید: اللهم ایقظنی لعبادتک فی وقت کذا، که چون این دعا خوانده باشد بیدار شود انشاءالله و چون در نیمه شب شود به نماز شب برخیزد و در اول شب نماز شب نکند الا مسافری باشد که در آن شب نتواند برخاستن و چون برخیزد و مسواک بکند و به اختیار دست بیندازد و چون در نماز ایستد افتتاح کند به هفت تکبیر بر آن ترتیب که گفته ایم که سنتی است آن کردن و پس هشت رکعت نماز کند و در دو رکعت نخستین الحمدلله و قل هو الله بخواند در اول رکعت از هر دو و در رکعت دوم الحمد و قل یا ایها الکافرون بخواند و در شش رکعت دیگر هر سورتی که بخواهد بخواند و اگر خواهد دراز بخواند و اگر خواهد کوتاه و چون بپردازد دو رکعت شفع بکند و سلام بازدهد از پس دو رکعت شفع و مستحب است که در وی سورة الملک و هل اتی بخواند و اگر وقت تنگ بود معوذتین بخواند و پس برخیزد به وتر کردن و توجه بنماز بکند بر آن شرح که ما بگفتیم و چون بنماز شب برخیزد و وقت چندان نباشد که وی هر شبی نماز کردی و ترسد که فجر برآید نماز سبک کند و اقتصار بر الحمد تنها بکند و اگر ترسد که فجر برآید دو رکعت شفع بکند و از پسش وتر بکند و دو رکعت فجر بکند و پس فریضه بامداد بکند و از پس آن هشت رکعت را قضا کند و اگر از آن بود که چهار رکعت نماز شب کرده بود و فجر برآید تمام بکند و باقی نماز شب سبک بکند و پس فریضه بکند و روایتی کرده اند که نماز شب روا بود کردن پس از آنکه فجر برآمده باشد از پیش فریضه و این روایت رخصت است در کردن نافله بوقت هرگه که به اول وقت بود و چون وقت تنگ شده باشد روا نبود و با اینهمه نباید که بعادت کند و احتیاط آن است که ما بگفتیم و اگر کسی دو رکعت از نماز شب فراموش کند پس از آن که وتر کرده باشد یادش آید آن دو رکعت را قضا کند و از پس آن وتر با سر گیرد و اگر کسی را تشهد در نافله فراموش شده و پس یادش آید پس از آنکه برکوع شده باشد که وی تشهد نخوانده است آن رکوع بیندازد و بنشیند و تشهد بخواند و چون از نماز شب پرداخته باشد برخیزد و دو رکعت فجر کند اگر چه فجر برنیامده باشد و مستحب است که بر پهلو خُسبد و در آن حال که بر پهلو خفته باشد دعائی که معروف است در آن بخواند و اگر ببدل بر پهلو خفتن سجده کند نیز وی را باشد و باکی نبود که مردم نوافل نشسته بکنند اگر بر پای نتوانند کردن و خواهند که نشسته کنند ببدل هر رکعتی دو رکعت بکنند پس اگر ببدل هر رکعتی رکعتی بکنند و حال این باشد که ما بگفتیم ترک افضل کرده باشد وگر کسی در دعای وتر بود و نخواهد که ببرد و تشنگی رسد و در پیشش آب نهاده بود روا بود که گامی چند فرا شود و آب باز خورد و پس باز جایگاه شود و نماز تمام بکند بی آنکه پشت بر قبله کند. (از ترجمهء النهایة فی مجردالفقه والفتاوی چ دانشگاه صص 37 -84).
(1) - قسمت میان دو هلال در ترجمه فارسی «نهایة» نبوده و سید محمد باقر سبزواری مصحح نهایهء فارسی آن را از نسخهء چاپی عربی نهایه ترجمه کرده و به این کتاب افزوده است.
(2) - مطابق نسخهء عربی اعادهء اذان و اقامه لازم است. نسبت چنین اشتباه هم به مترجم خطاست چه ممکن است نسخه ای که پیش او می بوده چنان بوده و از همه آسانتر آنکه غلط کتابت باشد.
(3) - تمطی.
(4) - رانهایت.
(5) - و اگر پهلوی او نماز گزاری بود و او را از این غبار آزاری رسد روا نبود.
(6) - نگین.
(7) - بین الهلالین از نسخهء مورد استفاده افتاده، از اصل عربی تصحیح شد.
(8) - و اگر وقت درآمدن وقت وی از نماز پرداخته بود واجب باشد نیز باز سر گرفتن اگر کسی نماز کند و روی به قبله نکرده باشد متعمداً واجب بود بر وی باز سر گرفتن.
(9) - از ترجمه حذف شده یا از قلم کاتب افتاده بود، ترجمه مصحح است.
(10) - از ترجمه حذف شده یا از قلم کاتب افتاده بود، ترجمه مصحح است.
(11) - در نماز بسیار بود.
(12) - یا خمیازه.
(13) - صدا کردن.
(14) - بقم.
(15) - گچ.

صلاة استخاره.

[صَ تِ اِ تِ رَ / رِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) نمازی است به دو رکعت به نیت استخاره. در کشاف اصطلاحات الفنون از جابر آرد: پیغمبر (ص) ما را با آئین استخاره آشنا می کرد و می آموخت، همچنانکه قرائت سوره های قرآنیه را، و می فرمود هرگاه شما را امری مهم پیش آید، دو رکعت نماز به نیت نماز استخاره بجای آرید و پس از پایان یافتن نماز این دعا را بخوانید: اللهم انی استخیرک بعلمک و استقدرک بقدرتک و اسئلک من فضلک العظیم فانک تقدر و لا اقدر و تعلم و لا اعلم و انت علام الغیوب. اللهم ان کنت تعلم ان هذا الامر خیر لی فی دینی و معاشی و عاقبة امری (او قال فی عاجل امری و آجله) فاقدره لی و یسره لی ثم بارک لی فیه و ان کنت تعلم ان هذا الامر شر لی فی دینی و معاشی و عاقبة امری (او قال فی عاجل امری و آجله) فاصرفه عنی و اصرفنی عنه و اقدر لی الخیر حیث کان، ثم رضنی به. پس از اختتام این دعا عملی را که در نظر داری انجام دهی نام ببر. بخاری این حدیث را در صحیح خود آورده است و شیخ عبدالحق دهلوی شرحی برای این حدیث آورده که خلاصهء آن این است که آن حضرت تعلیم می کرد صحابه را دعای استخاره و نماز آن را چنانچه تعلیم می کرد ایشان را سوره ای از قرآن که می فرمود آن حضرت چون قصد کند یکی از شما به کاری، یعنی کاری که نادر باشد وجود آن و اعتناء باشد به حصول آن مثل سفر و عمارت و تجارت و نکاح و خرید و فروش شیئی معتدبه نه مانند اکل و شرب معتاد و خرید و فروش اشیاء حقیره بعد از آنکه از قبیل مباح باشد و تردد بود در خیریت و شریت آن، پس دو رکعت نماز نفل به نیت استخاره بگزارد و در حدیث دیگر آمده که بخواند از قرآن آنچه میسر شود و در بعضی روایات تخصیص سوره های قل یا ایها الکافرون(1) و قل هو الله احد(2) نیز آمده و مأثور از سلف نیز همین است - انتهی. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
(1) - سورهء الکافرون (109).
(2) - سورهء الاخلاص (112).

صلاة اشراق.

[صَ تِ اِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به صلاة ضحی شود.

صلاة الاستسقاء .

[صَ تُلْ اِ تِ] (ع اِ مرکب) صلاة استسقا. نماز باران خواستن. خواندن این نماز هنگام کم شدن آب رودخانه ها و کمی باران مستحب است و کیفیت آن مانند نماز عید است، جز آنکه بجای قنوت از خداوند تعالی عطوفت خواهند و باریدن باران را مسئلت کنند و هر دعا که وی را ممکن باشد بخواند و اگر نداند آنچه از اخبار اهل بیت در این باره رسیده است بگوید. و مسنونات این نماز آن است که مردم سه روز روزه بدارند و سوم روز بیرون شوند و مستحب است که سوم روز در دوشنبه بود و اگر ممکن نشود بجمعه اندازند و باید که پای برهنه و باوقار بصحرا شوند و در مسجد نماز نگزارند و پیران و کودکان و ناتوانان را با خود بیرون برند و ذمیان را همراه نسازند و بین کودکان و مادران جدائی افکنند و چون امام از نماز فارغ گردد ردای خویش را برگرداند، سپس رو به قبله کند و صد بار به آواز بلند تکبیر بگوید و صد بار بطرف راست تسبیح گوید و صد بار بطرف چپ تهلیل کند، همچنین به آواز بلند، سپس رو به مردم کند و صد بار حمد خدا گوید و مردمان او را در این جمله متابعت کنند، سپس خطبه خواند و در تضرع مبالغه کند و اگر اجابت به تأخیر افتد بیرون شدن را مکرر سازند تا رحمت ایشان را دریابد و خواندن نماز هنگام خشک شدن چشمه ها و چاه ها نیز سنت است. (ترجمه از شرایع الاسلام کتاب صلاة).

صلاة الاوابین.

[صَ تُلْ اَوْ وا] (ع اِ مرکب) نماز چاشت. (منتهی الارب). رجوع به صلاة شود.

صلاة الاولی.

[صَ تُلْ لا] (ع اِ مرکب)نماز پیشین. صلاة ظهر. نماز ظهر. رجوع به صلاة شود.

صلاة البصر.

[صَ تُلْ بَ صَ] (ع اِ مرکب)نماز مغرب و فجر که میان تاریکی و روشنی گزارده می شوند. (منتهی الارب).

صلاة الخسوف.

[صَ تُلْ خُ] (ع اِ مرکب)نماز ماه گرفتن. رجوع به صلاة کسوف شود.

صلاة الضحی.

[صَ تُضْ ضُ حا] (ع اِ مرکب) رجوع به صلاة ضحی شود.

صلاة الظهر.

[صَ تُظْ ظُ] (ع اِ مرکب) نماز پیشین. رجوع به صلاة شود.

صلاة العتمة.

[صَ تُلْ عَ تَ مَ] (ع اِ مرکب)نماز خفتن. رجوع به صلاة شود.

صلاة العشاء .

[صَ تُلْ عِ] (ع اِ مرکب)نماز خفتن. رجوع به صلاة شود.

صلاة العصر.

[صَ تُلْ عَ] (ع اِ مرکب) نماز عصر. نماز دیگر. رجوع به صلاة شود.

صلاة العیدین.

[صَ تُلْ دَ] (ع اِ مرکب)نماز عید فطر و قربان. رجوع به صلاة عیدین شود.

صلاة الفجر.

[صَ تُلْ فَ] (ع اِ مرکب)نماز بامداد. صلاة صبح. نماز صبح. رجوع به صلاة شود.

صلاة القصر.

[صَ تُلْ قَ] (ع اِ مرکب) نماز شکسته. نماز کوتاه. نماز سفر. صلاة مسافر. نماز واجب که مکلف در سفر شکسته خواند. رجوع به صلاة شود.

صلاة الکسوف.

[صَ تُلْ کُ] (ع اِ مرکب)نماز آفتاب گرفتن. رجوع به صلاة کسوف شود.

صلاة اللیل.

[صَ تُلْ لَ] (ع اِ مرکب) نماز شب. رجوع به صلاة شود.

صلاة المسافر.

[صَ تُلْ مُ فِ] (ع اِ مرکب)نماز قصر. نماز شکسته. نمازهای دو رکعتی که هنگام سفر بدل چهار رکعتی خوانده می شود. رجوع به صلاة قصر و صلاة شود.

صلاة المغرب.

[صَ تُلْ مَ رِ] (ع اِ مرکب)نماز شام. صلاة العشاء الاولی. رجوع به صلاة شود.

صلاة الوسطی.

[صَ تُلْ وُ طا] (ع اِ مرکب) نماز دیگر : و نماز دیگر را صلاة الوسطی خوانند... چنان گفته اند که صلاة الوسطی نماز عصر بود. (ترجمهء تاریخ طبری). رجوع به صلاة وسطی شود.

صلاة تسبیح.

[صَ تِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) این نمازی است که کیفیت آن مانند نماز جعفر است؛ لکن صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آنرا بدین نام ذکر کرده و گوید: پیغمبر این نماز را به عباس بن عبدالمطلب تعلیم داد. رجوع به صلاة جعفر شود.

صلاة تهجد.

[صَ تِ تَ هَجْ جُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به صلاة لیل و صلاة اللیل و صلاة شود.

صلاة جعفر.

[صَ تِ جَ فَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نمازی است که گویند پیغمبر (ص) آنرا به جعفربن ابی طالب تعلیم فرمود و آن چهار رکعت است به دو تشهد و دو سلام با کیفیتی مخصوص که در کتب ادعیه ثبت است. رجوع شود به مفاتیح چ گراوری اسلامیه ص46. در کشاف اصطلاحات الفنون آنرا صلاة تسبیح نامیده و گوید: پیغمبر (ص) این نماز را به عباس بن عبدالمطلب آموخت.

صلاة جمعه.

[صَ تِ جُ عَ / عِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به صلاة شود.

صلاة حاجت.

[صَ تِ جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نماز حاجت. نمازی که خواندن آن بهنگام درخواست حاجتی از خدا سنت است. مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: در مشکاة در باب تطوع، از عبدالله بن ابی اوفی آرد که رسول الله صلی الله علیه و سلم فرمود: کسی را که حاجتی بسوی خدا یا خلق باشد وضو سازد و در وضو دقت بجای آورد. سپس دو رکعت نماز به نیت نماز حاجت بگزارد و بر حق تعالی حمد و ثنا فرستد و بر رسول درود گوید، آنگاه این دعا بخواند: لا اله الا الله الحلیم الکریم. سبحان الله رب العرش العظیم. و الحمد لله رب العالمین. اللهم انی اسألک موجبات رحمتک و عزائم مغفرتک و الغنیمة من کل بر. و السلامة من کل اثم، لاتدع لی ذنباً الا غفرته، و لا همّاً الا فرجته، و لا حاجة لک فیها رضی الا قضیتها یا ارحم الراحمین...

صلاة خوف.

[صَ تِ خَ / خُو] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صلاة مطاردة. نماز واجب که هنگام جنگ و بوقت بیم از رسیدن دشمن خوانند و آن کیفیتی مخصوص دارد. رجوع به ترجمهء نهایهء شیخ طوسی ج1 ص90 چ دانشگاه و کتب فقهی دیگر شود.

صلاة ضحی.

[صَ تِ ضُ حا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نماز چاشت. بدانکه متعارف میان مردم در اول نهار از نوافل دو نماز است: یکی در اول روز بعد از طلوع آفتاب و بلند شدن وی قدر یک دو نیزه و این را صلاة الاشراق گویند، دیگر بعد از بلند شدن آفتاب مقدار ربع آسمان تا انتصاف آن و این را صلوة الضحی و نماز چاشت گویند. و در اکثر احادیث همین اسم صلوة الضحی شامل هر دو نماز در هر دو وقت آمده و در بعضی احادیث صلوة الاشراق. و در تفسیر بیضاوی آورده که آن حضرت نماز ضحی را گزارد و گفت هذه صلوة الاشراق و آن درآمدن آن حضرت در خانهء ام هانی روز فتح مکه در وقت چاشت بود و در حدیث آمده که هرکه میگزارد نماز فجر در جماعت پس تر بنشیند برای ذکر خدا تا آفتاب طلوع کند و بگزارد دو رکعت را، باشد او را مثل اجر حج و عمره. و بصحت رسیده که حضرت پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم، در هر دو وقت نماز کرده و امت را بدان ترغیب نموده و ظاهر آن است که این یک وقت است و یک نماز که اول وی اشراق است و آخر وی تا قبل انتصاف نهار و چون در بعضی اوقات در هر دو وقت نماز گزارد، از اینجا گمان بردند که مگر اینجا دو وقت و دو نماز است و آنچه که گفته اند که علما را اختلاف است در صلوة ضحی بعضی اثبات کرده و بعضی نفی نموده و بعضی سنت گفته و بعضی بدعت. پس ظاهر آن است که این اختلاف در نماز اخیر است که آنرا نماز اشراق مینامند. چه این را بعضی از سنن مؤکده دانسته اند. و احادیث در عدد رکعات مختلف آمده. در بعضی روایات دو رکعت آمده و در بعضی شش و در بعضی هشت و در بعضی ده و در بعضی دوازده و بر هر کدام ثوابهای عظیم وارد گشته و در مواهب لدنیه گفته که وارد شده است در نماز چاشت احادیث کثیرهء صحیحهء مشهوره، تا آنکه اخبار در این باب بدرجهء تواتر معنوی رسیده و گفته اند که این نماز انبیاء سابقین است که پیش از آن حضرت بوده اند. هکذا فی مدارج النبوة فی بیان عبادات النبی. و در ذکر فتح مکهء معظمه مذکور است که تحقیق آن است که گزاردن نماز چاشت از آن حضرت دائمی نبوده، اما نمازی که آن را نماز اشراق گویند دائم بود و بر سر تأکید بود - انتهی. من مدارج النبوة. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

صلاة عیدین.

[صَ تِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صلاة العیدین. نماز که در عید فطر و قربان کنند. در ترجمهء نهایه آمده: نماز هر دو عید فریضه است. بشرط وجود امام عادل یا وجود آن کس که امام وی را از بهر پیشنمازی مردم فراداشته بود و لازم آید نماز هر دو عید بر آن کسی که وی را نماز آدینه لازم آید و بیفتد از آن کس که نماز آدینه از وی بیفتد و هر آن کسی که این نماز از وی فایت شود بر وی قضایش نبود و اگر بمصلی نشود از بهر عارضی باید که این نماز اندر خانه بکند، همچنانکه با امام کند که سنت و فضیلت باشد و روا نبود نماز هر دو عید کردن الا در زیر آسمان در صحرا در همهء شهرها چون توانائی بود و اختیار الا در مکه که آنجا در مسجدالحرام باید کردن و مستحب است که سجود نکند الا بر زمین و بانگ نماز اقامت نیست در نماز هر دو عید و بگوید: سه بار الصلاة و وقت این نماز آن وقت است که آفتاب فراخ شود و روز عید پیش از نماز عید نماز نافله نکند و نه از پسش نه از ابتدا و نه قضا الا از پس زوال الا بمدینه خاصه که آنجا مستحب است که در مسجد پیغمبر صلی الله علیه و آله دو رکعت نماز بکند، پیش از آنکه بمصلی شود و باکی نبود قضای فرایض کردن پیش از زوال و مستحب است که مردم بمصلی شوند پیاده با خضوع و ساکنی و وقار و ذکر کردن خدای تعالی و امام را مستحب است که پای برهنه برود و مستحب است که پیش از رفتن بمصلی در روز عید روزه گشان چیزی بخورد و مکروه است در عید گوسفندکشان الا پس از آنکه از مصلی بازگردد و مستحب است که افطار روز فطر بر چیزی بود شیرین و روز عید گوسفندکشان بر چیزی بود که کشتار کرده باشند. اگر وی قربان کرده بود و چون نماز عید و نماز آدینه بهم کرد شود در یک روز هر کس که به نماز عید حاضر آمد، مخیر باشد در حاضر آمدن نماز آدینه و در خانه بنشستن و بر امام بود که در خطبه ایشان را بیاموزد این علم از پس نماز عید و مستحب است که مردم در روز هر دو عید غسل کنند، پس از آنکه فجر برآمده باشد و بوی خوش به خویشتن بازکند و جامهء پاکیزه تر درپوشد و نماز هر دو عید دو رکعت است به دوازده تکبیر، هفت در رکعت نخستین و پنج در رکعت دوم، و نماز ابتدا کند به تکبیرة الاحرام وگر خواهد وجهت وجهی بخواند و پس سورهء الحمد و سورهء الاعلی بخواند و پس شش(1) تکبیر بکند و در میان هر دو تکبیر دعا بخواند بمعروف در آن وگر جز از آن دعا بخواند روا بود، پس تکبیر هفتم بکند و به رکوع شود و چون به دوم رکعت برخیزد بی تکبیر پس الحمد بخواند، و از پسش و الشمس و ضحیها بخواند، پس چهار تکبیر بکند و در میان هر دو تکبیر دعائی بخواند و پس تکبیر پنجم بکند و به رکوع شود، چون از نماز بپردازد امام، خطبه بخواند و روا نبود خطبه خواندن الا از پس نماز و اگر کسی به نماز حاضر آید و نماز میکند مخیر باشد در سماع خطبه کردن و باز خانه شدن و امام در حال خطبه بر مانند منبری شود از گل کرده و منبر از جایگاه برنگیرند و مستحب است که مردم شب عید روزه گشان پس از نماز شام و خفتن و نماز بامداد و نماز عید بگوید: الله اکبر الله اکبر، لا اله الا الله و الله اکبر الله اکبر علی ماهدینا و له الشکر علی ما اولینا و در عید گوسفندکشان نیز تکبیر کند مثل آن از پس پانزده نماز اگر به منا بود، پس اگر در شهرهای دیگر بود از پس ده نماز بگوید و ابتدا به نماز پیشین بکند در روز عید تا تمامی ده نماز بگفتن، و در این تکبیر زیادتی بکند پس از آنکه بگوید: وله الشکر علی ما اولینا بگوید: و رزقنا من بهیمة الانعام، و آن مردم که خواهند از شهر بیرون شوند در روز عید باید که از پس فجر بنشوند تا نماز عید نکنند و اگر پیش از آن بشوند باکی نبود و نباید که مردم با سلاح بمصلی شوند، الا خوفی بود از دشمن. (ترجمهء النهایه چ دانشگاه صص91-93).
(1) - ظ. اشتباه کاتب است و سبق قلم؛ چه عبارت شیخ ثم یکبّر خمس تکبیرات است.

صلاة کسوف.

[صَ تِ کُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نماز آفتاب گرفتن. نمازی که به هنگام گرفتن آفتاب خوانند و به هنگام گرفتن ماه و آمدن زلزله و هر مخوف آسمانی نیز. در ترجمهء نهایه آمده: فریضهء واجب است و روا نبود ترکش کردن بر هیچ حالی و مستحب است که این نماز به جماعت بکنند و اگر تنها کنند روا بود و اگر کسی ترک این نماز کند بعمدا عند آنکه آفتاب بگرفته باشد یا ماهتاب و هر دو سوخته باشند بجملگی واجب باشد قضاء آن کردن با غسل وگر ترک این نماز بفراموشی کرده باشد و حال این باشد که ما وصفش بکردیم بر وی بود قضاء نماز کردن بی غسل، وگر بعضی از آفتاب یا ماهتاب سوخته باشد و نماز بعمد ترک کرده باشد بر وی باشد قضاء نماز کردن بی غسل وگر بسهو ترک کرده باشد بر وی چیزی نبود و وقت این نماز آن وقت بود که آفتاب بگیرد یا ماه تا آن وقت که ابتدا کند برگشودن و چون ابتدا کرد برگشودن، وقت رفت، وگر وقت کسوف وقت نماز فریضه بود باید که از نخست آن نماز فریضه بکند و بر اثر آن نماز کسوف بکند و اگر ابتدا به نماز کسوف کند و وقت فریضه درآید بر دو فریضه بکند، پس با سه نماز کسوف شود وگر وقت نماز شب بود از نخست نماز کسوف بکند و پس نماز شب و اگر نماز شب فایت شود قضایش بکند، پس از آن باکی نبود و این نماز ده(1) رکعت است به چهار سجده و یک تشهد، پنج رکوع کند و در پنجم به سجود شود و پس برخیزد و پنج رکوع دیگر بکند و بعد هم به سجود شود و در رکعت اول الحمد بخواند و سورتی دیگر اگر خواهد و اگر خواهد بعضی سوره بخواند، روا بود و هرگه که خواهد که در رکعت دوم بقیهء آن سوره بخواند، باید که سورهء الحمد نخواند بقیهء سوره بخواند و ابتدا از آن جایگاهی که به وی رسیده بود بکند و اگر خواهد که سورتی دیگر خواند، الحمد بباید خواندن و پس سوره خواندن و حکم دیگر رکعتها همچنین است و در هر رکعت پیش از رکوع قنوت بکند و اگر اقتصار بر یک قنوت بکند در دهم رکعت نیز روا بود و هرگه که سر از رکوع بردارد، بگوید: الله اکبر، الا در پنجم و دهم که آنجا سمع الله لمن حمده بگوید و مستحب باشد که مقدار نمازش چندان بود که کسوف باشد و مقدار رکوع و سجود چون مقدار قرائت بود: و مستحب است که در نماز کسوف سورتهای دراز خواندن چون سورة الکهف و الانبیاء و هرگه که مردم از نماز کسوف پردازند و کسوف هنوز باز نشده باشد، مستحب است نماز با سر گرفتن وی را و اگر اقتصار بر تسبیح و تحمید بکند باکی نبود و باکی نبود که مردم نماز کسوف بر پشت چارپای بکند یا میرود و میکند و چون نزول و وقوف نتواند. (ترجمهء نهایه چ دانشگاه ج1 صص93-94).
(1) - ظ: دو رکعت، و شاید عدد ده بمناسبت عدهء رکوع است.

صلاة کش.

[صَ کَ / کِ] (نف مرکب)شخصی که مردمان را با گفتن لفظ الصلاة برای نماز عید یا نماز مرده آگاه میسازد. آنکه بر فراز مناره یا مأذنه یا مکان مرتفعی با بانگ بلند الصلاة میگوید تا مردمان برای نماز عید یا نماز مرده حاضر شوند.

صلاة کشی.

[صَ کَ / کِ] (حامص مرکب) عمل صلاة کش. رجوع به صلاة کش شود.

صلاة کشیدن.

[صَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) گفتن الصلاة به آواز بلند برای دعوت به نماز میت یا نماز عیدین. رجوع به صلاة کش شود.

صلاة لیل.

[صَ تِ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به صلاة شود.

صلاة مسافر.

[صَ تِ مُ فِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به صلاة شود.

صلاة مطارده.

[صَ تِ مُ رَ دَ / دِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به صلاة خوف شود.

صلاة مفروضه.

[صَ تِ مَ ضَ / ضِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) نماز واجب. رجوع به صلاة شود.

صلاة وسطی.

[صَ تِ وُ طا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نماز دیگر. نماز عصر یا نماز ظهر و یا نماز بامداد. در کشاف اصطلاحات الفنون آرد: و در تعیین صلوة وسطی اختلاف است نزد عایشه و زیدبن ثابت نماز ظهر است، بجهت آنکه پیش از آن دو نماز است: یکی لیلی و دیگری نهاری، یعنی عشا و فجر و پس از وی دو نماز بهمین صفت است، یعنی عصر و مغرب، و بعضی حدیث مؤید قول ایشان است و نزد علی علیه السلام و ابن عباس رضی الله تعالی عنه نماز صبح است، زیرا چه آن در میان دو نماز روز و دو نماز شب است و نماز صبح حد مشترک است میان آنها، زیرا چه وقت آن من وجه روز است یعنی در اعتبار شرع بجهت آنکه اعتبار روز در شرع از ابتدای وقت صبح صادق است. و من وجه شب است، یعنی در اعتبار لغت و عرف، زیرا چه اعتبار روز در عرف و لغت از طلوع آفتاب است. اما نزد اکثر علما از صحابه و تابعین و ابوحنیفه و احمد و جز ایشان، نماز عصر است، پس در قرآن مجید نیز محمول بر این خواهد بود، قوله تعالی :حافظوا علی الصلوات و الصلوة الوسطی. (قرآن 2/238). و دلائل ایشان احادیث بسیار است از جملهء آن: «عن علی (ع) ان رسول الله صلی الله علیه و سلم قال: یوم الخندق حبسونا عن الصلوة الوسطی، صلوة العصر. ملا الله بیوتهم و قبورهم ناراً» متفق علیه، پس در این صورت مجال اختلاف نماند و غالباً اختلافی که در میان صحابه و تابعین در تعیین آن واقع است، پیش از شنیدن این حدیث بود به اجتهاد خود که در تأویل قرآن مجید کرده بودند و بعد از ثبوت حدیث متعین شد که مراد نماز عصر است. هکذا فی شرح المشکوة للشیخ عبدالحق الدهلوی. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

صلایان.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان نیم بلوک بخش قاین شهرستان بیرجند، واقع در 44000گزی شمال باختری قاین و 8000گزی شمال شوسهء عمومی گناباد به قاین. جلگه، معتدل. سکنهء آن 554 تن. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

صلایق.

[صَ یِ] (ع اِ) صلائق. نان تنک. (مهذب الاسماء). رجوع به صلائق شود.

صلایة.

[صَ یَ] (ع اِ) صلاة. پیشانی. || سنگ پهن بوی سای. (منتهی الارب). مدق الطیب و قیل حجر یسحق علیه الطیب او غیره. ج، صُلیّ و صِلیّ. (اقرب الموارد). سنگی که بدست گرفته دارو سایند و سنگ پهن که بر آن دارو سایند. (غیاث اللغات). یکی از دو سنگ که بدان چیزها سایند و سنگ زیرین را فِهر گویند. (از بحر الجواهر). الفهر... یستعمل عند الاطباء للحجر الرقیق الذی تسحق به الادویة علی الصلایة. (اقرب الموارد) :
از برگ چون صحیفهء بنوشته شد زمین
وز ابر چون صلایهء سیمین شد آسمان.
فرخی.
گرز او مغفر چون سنگ صلایه شکند
در سرش مغز چو خایسک که خایه شکند.
منوچهری.
از غصه جزءجزء وجودم گره شده ست
بازوی عیش نیست حریف صلایه ام.
شیخ کاشی (از آنندراج).

صلایه کردن.

[صَ یَ / یِ کَ دَ] (مص مرکب) بمالیدن در هاون و جز آن. رجوع به صلایة شود.

صلب.

[صَ] (ع مص) بر دار کشیدن. (منتهی الارب). بر دار کردن. (غیاث اللغات) (ترجمان علامهء جرجانی) (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی) : بعضی از شر بود که آسان تر بود از بعضی، چنانکه ضرب از قتل و قتل از صلب و صلب از تمثیل. (ابوالفتوح رازی). و با کردن صرف شود. || برآوردن چربش استخوانها را و سوختن آن را. || بریان کردن گوشت را. || ساختن دو چلیپ بر سر دلو. || مداومت کردن تب و سخت شدن آن. (منتهی الارب). تب گرم شدن. (تاج المصادر بیهقی). تب گرم آمدن. (مصادر زوزنی). سخت شدن تب.

صلب.

[صَ] (اِخ) وادی صلب بین آمد و میافارقین است. (معجم البلدان).

صلب.

[صُ لَ] (ع اِ) مرغی است. (منتهی الارب).

صلب.

[صُ لُ] (ع اِ) جِ صَلیب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به صلیب شود.

صلب.

[صُلْ لَ] (ع ص) سخت. || استوار. || (اِ) سنگ فسان. (منتهی الارب). حجرالمسن.

صلب.

[صَ لَ] (ع اِ) چربش استخوان و فی الحدیث: لما قدم مکة اتاه اصحاب الصلب؛ ای الذین یجمعون العظام و یستخرجون ودکها و یأتدمون به. || استخوان پشت. (منتهی الارب). مازوی پشت. (مهذب الاسماء). عظم من لدن الکاهل الی العجب. (قاموس). || زمین درشت. (منتهی الارب).

صلب.

[صُ] (ع ص) رست. (منتهی الارب). || سخت. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) :
آنکه در بخشش راد است و به رادی چو علی
آنکه در مذهب صلب است و به صلبی چو عمر.
فرخی.
ساکن و صلب و امین باش که تا در ره دین
زیرکان با تو نیارند زد از علم نفس.سنائی.
|| (اِ) استخوانهای پشت از دوش تا بن سرین. ج، اَصْلُب، اصلاب. (منتهی الارب). مهره های پشت یعنی استخوان پشت. (غیاث اللغات). عظم من لدن الکاهل الی العجب. (قاموس) :
کعبه در ناف زمین بهتر سلاله ست از شرف
کاندر ارحام وجود از صلب فرمان آمده.
خاقانی.
سالها باید آنکه مادر دهر
زاید از صلب تو چو من فرزند.خاقانی.
به ناف قبهء عالم به صلب قائم کوه
به پشت راکع چرخ و به سجدهء مهتاب.
خاقانی.
از افق صلب شهریار مه نو
آمد و عید جلال بر اثر آورد.خاقانی.
چنگ در صلب و رحمها برزدی
تا که شارع را بگیری از بدی.مولوی.
گر ز پشت آدمی وز صلب او
در طلب میباش هم در طلب او.مولوی.
ز ابر افکند قطره ای سوی یم
ز صلب آورد نطفه ای در شکم.سعدی.
از آن سجده بر آدمی سخت نیست
که در صلب او مهره یک لخت نیست.
سعدی.
نهد لعل و پیروزه در صلب سنگ.سعدی.
|| جای درشت سنگ ناک. (منتهی الارب). زمین درشت. (مهذب الاسماء). || زمین پست درشت. || حسب و شرف آبائی. || (اِمص) توانائی. (منتهی الارب).

صلب.

[صُ] (اِخ) جوهری آرد که آن موضعی است به صَمّان. (معجم البلدان).

صلب.

[صُ] (اِخ) کوهی است بنی مرة بن عباس را. (معجم البلدان).

صلبان.

[صُ] (ع اِ) جِ صلیب. (منتهی الارب) (دهار). رجوع به صلیب شود.

صلبان.

[صُ] (اِخ) دو وادیند در بلاد عامر. نصر گویند آن صلب است و چیز دیگر. و صلب غلبه یافته است. (معجم البلدان).

صلب المعجم.

[صُ بُلْ مَ جَ] (ع ص مرکب) عزیزالنفس. (منتهی الارب). نادرالوجود.

صلب کردن.

[صَ کَ دَ] (مص مرکب) بر دار زدن. رجوع به صلب شود.

صلبوب.

[صُ] (ع اِ) نای. (منتهی الارب). مزمار. (اقرب الموارد).

صلبوت.

[صَ لَ] (اِخ) جمعة الصلبوت؛ روز جمعه ای که وفات عیسی در آن روز بود :
زآنکه عیسیت را سوی لاهوت
هست در راه جمعة الصلبوت.
سنائی (حدیقه چ مدرس رضوی ص112).

صلبوخ.

[] (اِخ) نام جزیرهء کوچکی است بین شط العرب که یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان آبادان است. این دهستان در باختر آبادان واقع است. هوای آن گرمسیر و مرطوب و آب آن از شط العرب است. در این جزیره 39 قریهء کوچک متصل بهم وجود دارد. جمعیت آن در حدود 8 هزار تن میباشد. شغل اهالی زراعت و ماهیگیری و محصول عمدهء آنجا خرما است. قرای مهم آن عبارتند از نعیمه، رضاگاهی، چومه، راس. ساکنین از طایفهء فرهانی و موطوری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

صلبة.

[صُ بَ] (ع ص) تأنیث صلب. سخت: ذرات صغار صلبة. رجوع به صلب شود.

صلبة.

[صِ لَ بَ] (ع اِ) جِ صُلب. رجوع به صلب شود.

صلبی.

[صُ] (ص نسبی) منسوب به صلب. اَبی. پدری. مقابل بطنی و امی: برادر صلبی؛ برادر پدری. برادر صلبی و بطنی؛ برادر ابوینی، برادر پدری و مادری.

صلبی.

[صُ] (ص نسبی) منسوب به صلب که بطنی است از بنی سامة. (از الانساب سمعانی).

صلبی.

[صُلْ لَ بی ی] (ع اِ) صُلَّب. سنگ فسان. سنگی که بدان جلا دهند. (منتهی الارب). رجوع به صُلَّبیَّة شود.

صلبیة.

[صُ بی یَ] (ع اِ) نام پردهء هفتم از هفت پردهء چشم که اندرون همهء پرده ها است. (غیاث اللغات). طبقه ای از هفت طبقهء چشم که منشأ آن اطراف غشاء صلب دماغی است که بر پشت عصبهء مجوفه است.

صلبیة.

[صُلْ لَ بی یَ] (ع اِ) سنگ فسان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به صُلَّبیّ شود.

صلت.

[صِ لَ] (ع اِ) صِلَة. جایزه. پاداش :پس کوتوال را گفت بر اثر ما به لشکرگاه آی با جمله ای از سرهنگان قلعه تا خلعت و صلت شما نیز برسم رفته آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص240). کارها می براندی و خلعت ها و صلتها سلطان می فرمودی. (تاریخ بیهقی ص246). ابوسهل زوزنی و دیگران تدبیر کردند در نهان که مال بیعتی و صلت هائی که برادرت امیر محمد داده است، باز باید ستد. (تاریخ بیهقی ص258). خداوند سلطان را حریص کرده اند که آنچه برادرش داده است به صلت... پس ستد. (تاریخ بیهقی ص259).
شبی از من بریده نیست صلت
روزی از من بریده نیست عطا.مسعودسعد.
صلتی درخور این شعر فرستد، ورنی
شعر من بازفرستد نه ازو و نه ز من.
سوزنی.
رجوع به صلة شود.

صلت.

[صَ] (ع ص، اِ) پیشانی گشاده، منه فی صفته صلی الله علیه و سلم کان صلت الجبین؛ ای واسعه او الاملس. (منتهی الارب). پیشانی روشن. (مهذب الاسماء). || میدان هموار و برابر. || شمشیر صقیل بران و برهنه. ج، اصلات. یقال: ضربه بالسیف صلتا؛ ای مجرداً. (منتهی الارب). || کارد بزرگ. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). ج، اصلات. || مرد رسا در امور و حوائج خود. (منتهی الارب). || (مص) تاختن اسب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). اسب تاختن. (تاج المصادر بیهقی). || به شمشیر زدن. || ریختن آنچه در جام باشد. || یقال: جاء فلان بلبن یصلت؛ یعنی آورد شیر و شوربای کم روغن بسیارآب را. (منتهی الارب).

صلت.

[صُ] (ع اِ) کارد بزرگ. (منتهی الارب). || چاودار(1).
(1) - Seigle.

صلت.

[صِ] (ع اِ) دزد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صلت.

[صَ] (اِخ) ابن ابی عطیه، مکنی به ابی ثمامة، تابعی است.

صلت.

[صَ] (اِخ) ابن حکیم بن عبدالله بن قیس، محدث است.

صلت.

[صَ] (اِخ) ابن عبدالله بن نوفل بن حارث عبدالمطلب، داماد امیرالمؤمنین علی علیه السلام است.

صلت.

[صَ] (اِخ) ابن قویدبن احمد الحنفی، مکنی به ابی احمد، تابعی است.

صلت.

[صَ] (اِخ) ابن محمد خازکی، مکنی به ابی همام، تابعی است.

صلت.

[صَ] (اِخ) ابن مخرمة بن المطلب بن عبدمناف القرشی. صحابی است و از غنائم خیبر سهم برد. (قاموس الاعلام).

صلتان.

[صَ لَ] (ع اِ) اسب تیز بانشاط هشیار. (منتهی الارب).

صلتان.

[صَ لَ] (اِخ) ابن عوسجة، مکنی به ابی الزهراء، وی از بنی سعدبن دارم و صاحب نوادری است. ابن عبد ربه ذکر او را در عقدالفرید آورده است. رجوع به عقدالفرید چ محمدسعید عریان صص78-79 ج4 شود.

صلتان.

[صَ لَ] (اِخ) ابن فهمی. وی شاعری است منسوب به فهم بن مالک. (منتهی الارب).

صلتان.

[صَ لَ] (اِخ) ضبی. شاعری است منسوب به ضبة بن اُدّ. (منتهی الارب) (تاج العروس).

صلتان.

[صَ لَ] (اِخ) عبدی، نام وی قثم بن خبیئة از عبدالقیس و شاعری مفلق است. از اوست:
اذا قلت یوماً لمن قد تری
ارونی السری اروک الغنی
و سرک ما کان عند امرئی
و سر الثلاثة غیر الخفی.
رجوع به عیون الاخبار ابن قتیبة، عقدالفرید چ محمدسعید عریان، الشعر و الشعراء ابن قتیبة و شدالازار ص365 شود.

صلت دادن.

[صِ لَ دَ] (مص مرکب)جایزه دادن. عطا دادن : داود سواران را صلت داد و گفت تا پیل سوی نشابور برند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص579).
یا صلت ده به آشکار مرا
یا به پنهان قصیده بازفرست.خاقانی.
و نذر کن که صدقه و صلت به درویشان و مستحقان دهی. (سندبادنامه ص109). رجوع به صلة شود.

صلت فرستادن.

[صِ لَ فِ رِ دَ] (مص مرکب) جایزه برای کسی فرستادن. پاداش فرستادن :
زین صلت کو قصاص کشتن راست
من شدم زنده تا فرستادی.خاقانی.

صلتی.

[صَ] (ص نسبی) نسبت است به عثمان بن ابی الصلت که سرسلسلهء طایفه ای از خوارج است. (الانساب سمعانی). رجوع به صَلتیَّة شود.

صلتیة.

[صَ طی یَ] (اِخ) گروهی از خوارج و از فرقهء عجارده و از یاران عثمان بن الصلت بن الصامت اند و برخی آنان را از یاران صلت بن الصامت شمرده اند و با عجارده فرقی که در کیش دارند آن است که اینان گویند هر کس اسلام آورد و به ما پناهنده شد ما او را دوستداریم، اما از کودکان آنها بیزاریم تا بالغ شوند و به اسلام گروند و از بعض آنان روایت شده است که کودکان خواه از مسلمان باشند و خواه از مشرک تا به بلوغ نرسیده اند نه آنان را دوست دارند و نه دشمن تا آنکه به بلوغ رسند و به اسلام بگروند یا کیش دیگر گیرند، سپس رفتاری را که درخورند با آنان خواهند کرد. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

صلج.

[صَ] (ع مص) گداختن سیم را. || مالیدن نره را. || زدن کسی را بچوب دستی. (منتهی الارب).

صلج.

[صَ لَ] (ع اِمص) کری(1). (منتهی الارب). الصَمَم. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).
(1) - در نسخهء چ تهران «نری» چاپ شده و مسلماً تصحیف است.

صلج.

[صُ لُ] (ع اِ) درهم های جید و تمام. (منتهی الارب). الدراهم الصحاح. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

صلجة.

[صُلْ لَ جَ] (ع اِ) جامهء ابریشم. (منتهی الارب). || الفیلجة من القز. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). پیلهء ابریشم.

صلح.

[صُ] (ع اِمص) آشتی. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). سِلْم. تراضی میان متنازعین. سازش. هُدْنَة. هَوادَة. مقابل حرب و جنگ :
همه نیوشهء خواجه به نیکوئی و به صلح
همه نیوشهء نادان به جنگ و کار نغام.
رودکی.
نشستند با صلح و گفتند باز
که از کینه با هم نگیریم ساز.فردوسی.
چو بشنید از ایرانیان شهریار
ز صلح و ز پیکار وز کارزار.فردوسی.
روزی دو سه رسولان آمدند و شدند تا مگر صلحی افتد، نیفتاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص197). و کارهای علی تکین راست کرده آید به جنگ یا به صلح که بادی در سر وی نهاده اند. (تاریخ بیهقی ص285). علی تگین سخت شکسته و متحیر شده است که مردمش کم آمده است و بر آن است که رسولان فرستد و به صلح سخن گوید. (تاریخ بیهقی ص353). رسول پیش آمد و زمین بوسه داد. بنشاندش، چنانکه به خوارزم شاه نزدیکتر بود و از صلح سخن رفت. (تاریخ بیهقی ص355). جهد باید کرد تا به مرو رسیم که آنجا این کار یا به جنگ یا به صلح در توان یافت. (تاریخ بیهقی ص633).
تا با تو به صلح گشتم ای مایهء جنگ
گردد دل من همی ز بت رویان تنگ.فرخی.
چون پری جمله پریدند گه صلح ولیک
به گه شر همه ابلیس لعین را حشرند.
ناصرخسرو.
نباید تا نباشد جرم عذری
نه صلحی تا نباشد کارزاری.ناصرخسرو.
کار یزدان، صلح و نیکوئی و خیر
کار دیوان، جنگ و زشتی و شر است.
ناصرخسرو.
در میان دوستان گه جنگ باشد گاه صلح
در مزاج اختران گه نفع باشد گه ضرر.
سنائی.
بجز با لب و چشم خوبان نبود
همه صلح و جنگی که من داشتم.خاقانی.
گوئیا آب و آتشند این دو
که بهم صلحشان نمی یابم.خاقانی.
کفر و ایمان را بهم صلح است و خیز از زلف و رخ
فتنه ای ساز و میان کفر و ایمان درفکن.
خاقانی.
بر اندیشهء صلح بربست راه
بهانه طلب کرد بر صلح شاه.نظامی.
چون بخت نیک انجام را با ما بکلی صلح نیست
بگذار تا جان میدهد بدگوی بدفرجام را.
سعدی.
بیا که نوبت صلحست و دوستی و عنایت
بشرط آنکه نگوئیم از آنچه رفته حکایت.
سعدی.
از در صلح آمده ای یا خلاف
با قدم خوف روم یا رجا.سعدی.
لیکن اگر دور وصالی بود
صلح فراموش کند ماجرا.سعدی.
|| (اصطلاح فقه) نوعی است از عقود. در ترجمهء نهایه آمده: صلح رواست از میان دو مسلمان مادام تا مؤدی نبود با آنکه حرامی به حلال کند یا حلالی به حرام کند و هرگه که دو کس باشند که هر دو را بنزدیک یکدیگر چیزی بود از طعامی یا متاعی یا جز از آن و متعین باشد هر دو را یا متعین نباشد یا هر دو دانند که چه مقدار است یا ندانند و صلح کنند بر آنکه هر دو بجا بگذارند و یکدیگر را حلال کنند روا بود و چون چنین کرده باشند یکی را از هر دو نبود که رجوع کند با آن دیگر، پس از آن که به دل خوشی هر دو رفته باشد و اگر کسی را دینی بود بر غیری مؤجل و چیزی از آن کم کند اگر اندک بود و اگر بسیار و درخواهد تا باقی بزودی بدهد روا بود و دو انباز چون بازبخشند و صلح بسته باشند بر آنکه بود و زیان بر یکی بود و آن دیگر سرمایهء خویش بتمامی برگیرد روا بود و هرگه که با دو کس دو درم باشد، یکی از این دوگانه گوید که این هر دو درم مراست و یکی دیگر گوید که از میان من و توست باید که آن کس را که دعوی هر دو کند یک درم به وی دهند از بهر آنکه صاحبش اقرار داده است بدان و آن یک درم دیگر از میان هر دو بدو نیم باز بخشند و هرگه که با مردی مث بیست درم بود از آن کسی معین و کسی دیگر را با وی سی درم بود و بهر دو بضاعت جامه خرند و پس بهم آمیخته شود و وی را متمیز نشود بفروشند و مال بر پنج جزو قسمت کنند سه بخداوند سی دهند و دو بخداوند بیست و اگر مردی دو دینار بودیعه فرا کسی دهد و یکی دیگر دیناری و ودیعه فرا وی دهد و از این جمله یک دینار ضایع شود و خداوند دو دینار را آنچه مانده است، یک دینار بدهند و یک دینار را از میان هر دو قسمت کنند. (ترجمهء النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی چ دانشگاه تهران ج1 ص209).

صلح.

[صِ] (اِخ) بلده ای است فوق واسط و آنرا نهری است که از جانب شرقی دجله آب می گیرد از مکانی که آنرا فم صلح نامند. (معجم البلدان).

صلح آباد.

[صُ] (اِخ) دهی از دهستان میان تکاب بخش بجستان شهرستان گناباد 12000گزی باختر بجستان سر راه مالرو عمومی قاسم آباد. دامنه، گرمسیر و سکنهء آن 94 تن. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، ارزن و زیره. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

صلح آبادو.

[صُ] (اِخ) دهی از دهستان قهاب رستاق بخش صیدآباد شهرستان دامغان، واقع در 15هزارگزی خاور صیدآباد 1هزارگزی ایستگاه سرخده. جلگه، معتدل و دارای 470 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، حبوبات، پنبه، پسته و بادام. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا کرباس بافی است. از ایستگاه راه فرعی و دبستان نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

صلحاً.

[صُ حَنْ] (ع ق) اشغال مکانی را از روی سازش مقابل عنوة. گرفتن چیزی را از کسی به رضامندی بدون جنگ و ستیز. انجام کاری با رضایت خاطر.

صلحاء .

[صُ لَ] (ع ص، اِ) صلحا. جِ صلیح، بمعنی صالح : قاضی مکران را با چند تن از صلحا و اعیان رعیت به درگاه فرستاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص242).
زیشان بهر اقلیم یکی بنده و بابی است
کو را به صلاح گُرُهی کز صلحااند.
ناصرخسرو.
یکی از صلحای لبنان که مقامات او در دیار عرب مذکور بود... (گلستان). و صلحاء واعظان و نصحاء مذکران. (ترجمهء محاسن اصفهان ص119).

صلح افتادن.

[صُ اُ دَ] (مص مرکب)سازش دست دادن. به مصالحه انجامیدن :میان خوارزمشاه و ختا صلح افتاد. (گلستان).رجوع به صلح شود.

صلح جستن.

[صُ جُ تَ] (مص مرکب)آشتی خواستن. صلح طلبیدن. سازش خواستن :
هرکه با دشمنان بجوید صلح
سر آزار دوستان دارد.سعدی.
رجوع به صلح شود.

صلح جو.

[صُ] (نف مرکب) خواهان صلح. جویندهء صلح. طالب آشتی. آشتی طلب :
ما سیکی خوار نیک تازه رخ و صلح جوی
تو سیکی خوار بد جنگ کن و ترشروی.
منوچهری.
خوش بود اندر بهار یار شده صلح جوی
ساخته رود و سرود چنگ زن و شعرگوی.
امیرمعزی.
رجوع به صلح شود.

صلح جوئی.

[صُ] (حامص مرکب)آشتی خواهی. صلح طلبی. رجوع به صلح طلبی، صلح جو و صلح شود.

صلح خواستن.

[صُ خوا / خا تَ](مص مرکب) آشتی طلبیدن. سازش جستن :
صلح با دشمن اگر خواهی هرگه که ترا
در قفا عیب کند در نظرش تحسین کن.
سعدی.
اگر صلح خواهد عدو سر مپیچ.
(بوستان چ یوسفی ص 73).
رجوع به صلح شود.

صلح دادن.

[صُ دَ] (مص مرکب) آشتی دادن. دو قوم یا دو کس را از ستیزه و نزاع به آشتی و سازش درآوردن. رجوع به صلح شود.

صلح دارکلا.

[صَ لَ کَ] (اِخ) دهی از بخش بندپی شهرستان بابل، واقع در 18هزارگزی جنوب باختری بابل و 6هزارگزی جنوب شوسهء بابل به آمل. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 260 تن سکنه شیعهء مازندرانی و فارسی زبان. آب آن از کلارود و چشمه. محصول آنجا برنج، غلات، پنبه و کنجد. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

صلح دارکلا.

[صَ لَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان کیاکلا بخش مرکزی شهرستان شاهی، واقع در 16هزارگزی شمالی شاهی و 3هزارگزی باختر شوسهء شاهی به جویبار. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 205 تن سکنهء مازندرانی و فارسی زبان. آب آن از رودخانهء تالار و چاه آب بندان. محصول آنجا برنج، کنف، کنجد و پنبه. شغل اهالی آنجا زراعت است. راه مالرو دارد. امامزاده ای به نام امامزاده عباسعلی دارد که بنای آن قدیمی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

صلح طلب.

[صُ طَ لَ] (نف مرکب)صلح جو. آشتی خواه. جویندهء صلح. طلبندهء صلح. آرام جوی. رجوع به صلح شود.

صلح طلبی.

[صُ طَ لَ] (حامص مرکب)آشتی خواهی. صلح جوئی. رجوع به صلح جو، صلح طلب و صلح شود.

صلح فرما.

[صُ فَ] (نف مرکب)صلح فرماینده. امرکنندهء صلح. وادارکنندهء به آشتی :
بی زری داشت ترا بر سر جنگ
صلح فرمای تو زر بایستی.خاقانی.
رجوع به صلح شود.

صلح کردن.

[صُ کَ دَ] (مص مرکب)آشتی کردن. سازش کردن. مصالحه. مسالمة :
ای که شمشیر جفا بر سر ما آخته ای
صلح کردیم که ما را سر پیکار تو نیست.
سعدی.
حاکمی گر عدل خواهی کرد با ما یا ستم
بنده ایم ار صلح خواهی کرد با ما یا نبرد.
سعدی.
گر صلح کنی لطیف باشد
در وقت بهار مهربانی.سعدی.
صائب هزار بار ترا بیش گفته ام
با خلق صلح میکن و با خود بجنگ باش.
صائب.
رجوع به صلح شود.

صلح کل.

[صُ حِ کُل ل / کُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) طریقهء موحدان است که مآل همهء مذاهب واحد دانسته با مردمان مختلف المذاهب خصومت نداشتن و با دوست و دشمن به آشتی بسر بردن. (غیاث اللغات) :
عارفان صائب ز سعد و نحس انجم فارغند
صلح کل با ثابت و سیار گردون کرده اند.
صائب.

صلحگونه.

[صُ نَ / نِ] (اِ مرکب) سازشی از روی مصلحت نه به حقیقت. سازشی که نه از دل بود، بلکه بخاطر رعایت اوضاع و احوال : این صلحگونه کردند و بازگشتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص599).

صلحنامه.

[صُ مَ / مِ] (اِ مرکب) کتابی که دو کس یا دو گروه که با یکدیگر آشتی کرده اند نویسند و شرایط آشتی را در آن درج کنند. || قباله یا ورقه ای که صلح کننده برای متصالح نویسد و حدود چیزی را که بدو صلح کرده اند در آن نگارند.

صلح و صفا.

[صُ حُ صَ] (اِ مرکب، از اتباع) آشتی کردن. صلح کردن. سازش کردن. رجوع به صلح شود.

صلحة.

[صُ حَ] (ع اِمص) آشتی. (منتهی الارب).

صلحی.

[صِ] (ص نسبی) نسبتی است به فم الصلح که بلده ای است بر دجله در سمت بالای واسط. رجوع به صِلح شود.

صلحیه.

[صُ حی یَ] (ص نسبی، اِ)(اصطلاح قضائی) صلحیه یا محکمهء صلح. دادگاهی از دادگاههای عمومی دادگستری است که حدود صلاحیت آن از بدو پیدایش تا امروز تغییرات فراوانی یافته و در سازمان دادگستری امروز بنام دادگاه بخش خوانده میشود. این دادگاه بیشتر بمنظور سازش بین مترافعین تأسیس گردیده است. متین دفتری سابقهء تاریخی این دادگاه را چنین نوشته است: محکمهء صلح بنگاهی است که پیشینهء تاریخی آن در کشورهای اروپا قابل توجه است. در امپراتوری روم شرقی (بیزانس) مأمورینی به نام Defensoreirvitatisوجود داشتند همچنین قوم معروف بفرنگ هم به اصطلاح امروز دارای ریش سفیدانی بودند Gentenarius که اختلافات مردم را با اصول کدخدامنشی حل و فصل می کردند. در قرن هیجدهم میلادی در هلند [ نیز ] قضاتی برای اصلاح ذات البین مردم گماشته بودند. همچنین از سال 1302 م. در دیوانخانهء پاریس معروف به شاتله، قضاتی بودند که باید هفته ای چند بار خود را در اختیار مردم گذاشته و دعاوی کوچک آنها را رسیدگی و فصل می کردند. مجلس اصنافی فرانسه که در دورهء استبداد وجود داشت و در آغاز انقلاب تبدیل به مجلس مؤسسان گردید، از پادشاهان فرانسه درخواست ایجاد محکمهء صلح را می کرد و در سال 1790 م. موفق شد قانون تأسیس محاکم صلح را بگذراند. مجلس مؤسسان فرانسه انتخاب امنای صلح را به آرای عمومی مردم واگذارد و مقرر داشت که آنها سیار باشند، یعنی در حوزهء خود سرکشی کرده و به داد کسانی که مورد تعدی واقع شده و دسترسی به مصادر امور ندارند برسند. اسم و عنوان امین صلح را از انگلستان اقتباس کردند؛ ولی البته امنای صلح در انگلستان از حیث صلاحیت و شخصیت با امنای صلح فرانسه اختلاف دارند. امنای صلح انگلیس از بین ملاکین انتخاب میشوند و مأموریت آنها منحصر به تعقیب امور کیفری است و موظف هم نیستند. مؤسسان فرانسه نمی خواستند امنای صلح نه تنها در دعاوی کوچک قاضی باشند، بلکه از تولید دعاوی بزرگ نیز بوسیلهء اصلاح بین مردم جلوگیری کنند؛ البته این انتظارات چندان برآورده نشد. در عین حال، امروز در فرانسه امنای صلح اهمیت خاصی دارند و تدریجاً مرجعیت آنان در امور قضائی و اداری توسعه یافته و از حیث شرایط استخدامی از سایر مأموران قضائی جدا هستند و در حوزهء خود (کانتون) طرف شور و اعتماد مردم می باشند و در همهء کانتونها از بین معتمدین محل به فرمان رئیس جمهور دو نفر امین صلح علی البدل انتخاب می شود که در موقع غیبت امین صلح به کارهای مردم رسیدگی می کنند. صلحیه در فرانسه جزء دادگاههای اختصاصی بشمار میرود نه دادگاه عمومی. (آئین دادرسی مدنی ج1 صص33-34).
صلحیه در ایران: سابقهء تاریخی صلحیه یا محکمهء صلح در ایران از سال 1328 ه . ق. شروع میشود، زیرا در این تاریخ قانون اصول تشکیلات عدلیه چنین محکمه ای را پیش بینی کرده و مادهء 208 قانون موقتی مزبور دربارهء صلاحیت محکمهء صلح در امور جزائی چنین مقرر میدارد: محاکم صلحیه به کلیهء خلافها و همچنین به جنحه های کوچک رسیدگی کرده قطع و فصل می نماید. لهذا فقط اموری به محاکم صلحیه راجع است که مجازات آن بیش از یک ماه حبس نبوده و در موارد عرفی بیش از پنجاه تومان جزای نقدی نداشته باشد. و در مادهء 209 همین قانون بعض دعاوی راجعهء به محکمهء صلح را چنین بیان میکنند: محکمهء صلحیه در یکی از موارد ذیل شروع به رسیدگی میکند: 1- موجب شکایت اشخاص بواسطهء ضرر و زیانی که از جرم به آنان وارد آمده. 2- بموجب اخبار کمیسریهای نظمیه و مأمورین رسمی. 3- در موارد جرم مشهور. و اصو در تأسیس محاکم صلح و تغییراتی که در آن بموجبی پیش آمده، یک مطلب همیشه مورد نظر بود و آن این است که محاکم مزبور قبل از آنکه یک محکمهء قانونی قضائی باشد، یک مؤسسه ای است برای سازش بین مترافعین و جلوگیری از پیدایش دعوی یا حل دعوی بطور کدخدامنشی، و این اصل همواره در آئین رسیدگی دادگاههای مزبور مقرر و معمول بوده است... متین دفتری تاریخ محاکم صلح را چنین می نویسد: در ایران، محاکم صلح بموجب قانون اصول تشکیلات عدلیه 1329 ه . ق. در شهرها و در مراکز بلوکات تأسیس گردید. محکمهء صلح عبارت بود از امین صلح و یک نفر فقیه موسوم به حاکم صلح برای امور شرعی. امنای صلح برای رسیدگی دائمی، محل معینی داشتند و مقرر بود که در موارد لازم به محل وقوع دعوی رفته و در محل رسیدگی بنمایند. محاکم صلح در تحت نظارت ادارهء مدعیان عمومی و وزیر عدلیه قرار گرفته بود. نظر به کثرت عدهء دعاوی کوچک و وسعت قلمرو کشور و بودن فواصل زیاد بین شهرها و مراکز بلوکات و فراهم نبودن موجبات تشکیل محاکم بدایت، ایجاد محاکم صلح از ابتدا مورد توجه مخصوص واقع شده و حتی بموجب قانون جوزا 1302 محاکم صلح با صلاحیت نامحدود بوجود آمد که قائم مقام محاکم بدایت باشند و قانون اصول محاکمات جزائی نیز در نقاطی که مستنطق نباشد، سمت قائم مقامی مستنطق برای امنای صلح قائل گردید. اصلاحاتی که قانون اصول تشکیلات 1307 نسبت به محاکم صلح بعمل آورد از این قرار است: الف- نصاب مدعی به در محاکم صلح از چهارهزار ریال به پنج هزار ریال و در نقاطی که در مقر صلحیه محکمهء ابتدائی تشکیل نشده، نصاب صلحیه به ده هزار ریال ترقی داده شد. ب- در نقاطی که محکمهء صلحیه وجود ندارد، محکمهء ابتدائی در کارهای صلحیه نیز رسیدگی خواهد کرد. این وظیفه را ممکن است عضو علی البدل محکمهء بدایت تصدی نماید. ج- برای رسیدگی به دعاویی که مدعی به بیش از دویست ریال نیست اعم از منقول و غیرمنقول و همچنین برای رسیدگی به دعاوی خلافی به وزارت عدلیه اجازه داد محاکم صلح مخصوصی تأسیس نماید موسوم به محکمهء صلح ناحیه(1) که احکام آن قطعی و غیرقابل استیناف بود و در نقاطی که در مقر صلح ناحیه صلح محدود یا محکمهء بدایت تشکیل نشده، حد نصاب مدعی به صلح ناحیه را یکهزار ریال قرار داد؛ ولی استیناف از احکامی که محکوم به بیش از دویست ریال باشد جائز دانست. احتیاج مبرم شهرها و بلوکات کشور به محاکم صلح و عدم موفقیت وزارت دادگستری در بسیاری از آنها بتشکیل صلحیه بواسطهء اشکالات استخدامی و مالی و در عین حال منع مداخلهء مأمورین غیر قضائی در دعاوی مردم مطابق مادهء 130 قانون مجازات و مداخلهء آنها بحکم ضرورت تولید یک بحران قضائی در کشور نموده بود که وزارت دادگستری برای رفع آن ناچار شد در سال 1309 قانونی بگذراند موسوم به قانون مأمورین صلح که بموجب آن وزارت دادگستری مجاز شده است به هر نایب الحکومة (به اصطلاح امروز بخشدار) که شایسته بداند سمت مأموریت صلح دهد و بخشداران از حیث این سمت مسؤول وزارت دادگستری و در صورت تخلف از مقررات تابع دادگاههای اداری آن خواهند بود. مأمور صلح در دعاوی مدنی که خواستهء آن بیش از دویست ریال نیست، رسیدگی کرده حکم دهد و حکم او غیرقابل استیناف است. و در دعاوی که میزان خواسته از دویست ریال بیشتر باشد و از پنج هزار ریال تجاوز نکند، مأمور صلح امر را ارجاع به داوری مینماید. از حکمی که مأمور صلح طبق رأی داور صادر مینماید میتوان استیناف داد و مرجع استینافی آن محکمهء بدایتی است که مأمور صلح در حوزهء آن مأموریت دارد. در این قانون صلاحیت مأمور صلح در امور کیفری هم معین شده... اگرچه از این قانون در عمل بواسطهء عدم شایستگی علمی اکثر بخشداران که به سمت مأمور صلح معین میشوند، نتیجهء رضایت بخشی حاصل نشده و مساعی وزارت دادگستری در ارشاد آنها عقیم مانده است و وظایف بخشداران هم بموجب قانون تقسیمات کشور مصوب 1316 و قانون عمران زیاد شد و دیگر فراغتی برای امور قضائی ساکنین بخش خود ندارند؛ باز مادام که سازمان قضائی در تمام بخشهای کشور کامل نشده بحکم آنکه وجود ناقص بهتر از عدم صرف است، قانون آئین دادرسی مدنی در مورد مأمورین صلح رویهء تجاهل را اتخاذ کرده، یعنی به فرض اینکه هر زمان سازمان قضائی کشور تکمیل شد، قانون 1309 بلاموضوع مانده و عم از اعتبار خواهد افتاد، خود را بوجود مأمورین صلح آشنا نکرده و نسبت به صلاحیت آنها سکوت اختیار نموده است. در سال 1315 که در سازمان قضائی تجدید نظری بعمل آمد، باز صلحیه مورد توجه مخصوص واقع گردید. «نصاب مدعی به از اول فروردین 1316 در محاکم صلحیه ده هزار ریال و در نقاطی که در مقر صلحیه محکمهء ابتدائی تشکیل نشده، نصاب صلحیه بیست هزار ریال» تعیین و نیز مقرر گردید که محکمهء صلحیه ممکن است دارای شعب و عضو علی البدل باشد، در این صورت وزارت عدلیه میتواند به اقتضای محل حوزهء محکمهء صلح را بین شعب آن تقسیم کند و یا بین شعب از حیث نصاب فرق بگذارد، به این ترتیب که بعضی از شعب را به دعاوی تا ده هزار ریال یا حسب الموارد تا بیست هزار ریال و شعب دیگر را به دعاوی از پانصد ریال به پائین تخصیص دهد و عنوان صلح ناحیه با این اصلاح دیگر منسوخ گردید. و «هرگاه محکمهء صلح دارای شعب و عضو علی البدل نباشد در صورت غیبت یا مریض شدن امین صلح، یکی از اعضای علی البدل نزدیکترین محکمهء بدایت برحسب انتخاب وزیر عدلیه موقتاً وظائف او را انجام خواهد داد» و «نسبت به دعاوی منقول که مدعی به بیش از پانصد ریال نیست، عرض حال ممکن است کتبی باشد یا شفاهی و احکام امین صلح تا حدود این مبلغ قطعی است». علاوه بر توسعه ای که از اصلاح مزبور در حد نصاب صلحیه ها پیدا شده بموجب قانون امور حسبی مصوب دوم تیرماه 1319 نیز وظیفهء سنگین جدیدی به عهدهء دادگاههای بخش گذاشته شده که عبارت است از رسیدگی به امور راجع به ترکه اعم از مهر و موم و تحریر ترکه و تصفیهء آن و وصیت و غیره. رجوع به قانون امور حسبی مادهء 163 شود. حوزه بندی صلحیه ها بموجب مادهء 16 قانون اصول تشکیلات 1307 به نظر وزارت دادگستری موکول گردیده بود، ولی بعد از تصویب قانون تقسیمات اداری کشور مصوب 1316 که معلوم شد قلمرو کشور به دویست و نود بخش تقسیم میشود، وزارت دادگستری بخش را حوزهء صلحیه قرار داده و به همین نظر بموجب مادهء 10 آئین دادرسی مدنی اسم صلحیه یا محکمهء صلح منسوخ گردیده و بنام دادگاه بخش موسوم شد. (تلخیص از آئین دادرسی مدنی و بازرگانی ج1 صص35-39).
(1) - صلحیهء ناحیه سابقاً بموجب قانون موقتی سوم سنبلهء 1301 بوجود آمده بود، نهایت حد نصاب آن سی وپنج تومان مقرر شده و رسیدگی به دعاوی غیر منقوله از صلاحیت آن خارج بود. قانون نامبرده بموجب بند دوم از مادهء 1789 آئین دادرسی مدنی نسخ شده است.

صلخ.

[صَ لَ] (ع مص) سخت کر شدن. (منتهی الارب).

صلخ.

[صَ لَ] (اِخ) دهی از بخش قشم شهرستان بندرعباس 84هزارگزی باختر قشم سر راه مالرو باسعیدو به قشم. جلگه ای و گرمسیر. دارای 550 تن سکنه. آب آن از چاه و باران. محصول آنجا غلات. شغل اهالی صید ماهی است. پاسگاه گارد مسلح گمرک دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

صلخاء .

[صَ] (ع ص) ناقة صلخاء؛ شتر گرگین. (منتهی الارب). رجوع به صَلخی شود.

صلخاد.

[صِ] (ع ص) جمل صلخاد؛ شتر قوی سخت یا تیزخاطر چالاک. (منتهی الارب).

صلخام.

[صِ] (ع ص) بعیر صلخام؛ شتر دراز یا شتر قوی سخت. (منتهی الارب).

صلخب.

[صَ خَ] (اِخ) نصر گوید: کوهی است. (معجم البلدان).

صلخد.

[صَ خَ] (ع ص) جمل صلخد؛ شتر قوی سخت یا تیزخاطر چالاک. ج، صَلاخِد. (منتهی الارب). رجوع به لغت ذیل، صِلخاد، صَلَخدی و صُلاخِد شود.

صلخد.

[صِ لَ] (ع ص) جمل صلخد؛ شتر قوی سخت یا تیزخاطر چالاک. (منتهی الارب). رجوع به لغت فوق شود.

صلخد.

[صِلْ لَ] (ع ص) شتر قوی سخت یا تیزخاطر چالاک. (منتهی الارب). رجوع به صَلخَد، صُلاخِد و صِلخاد شود.

صلخداة.

[صَ لَ] (ع ص) ناقة صلخداة؛ ناقهء قوی دراز. (منتهی الارب).

صلخدم.

[صَ لَ دَ] (ع ص) جمل صلخدم؛ شتر قوی دراز. (منتهی الارب).

صلخدی.

[صَ لَ دا] (ع ص) شتر قوی سخت یا تیزخاطر چالاک. (منتهی الارب).

صلخف.

[صِلْ لَ] (ع اِ) نرهء ستور و مرد. (منتهی الارب).

صلخفة.

[صِلْ لَ فَ] (ع ص) قصعة صلخفة؛ کاسهء پهناور قریب تک. (منتهی الارب). فطحاء عریضة. (اقرب الموارد).

صلخم.

[صَ خَ] (ع ص) استوار سخت رسا. || جبل صلخم؛ کوه بلند. (منتهی الارب).

صلخم.

[صِلْ لَ] (ع ص) رسا. سخت استوار. (منتهی الارب).

صلخی.

[صَ خا] (ع ص) ابل صلخی؛ شتران گرگین. (منتهی الارب). رجوع به صَلخاء شود.

صلد.

[صَ / صِ] (ع ص) سخت و رست تابان. (منتهی الارب). سنگ سخت و درخشان. (ترجمان علامهء جرجانی). || جای سخت که هیچ نرویاند. || اسب که خوی نکند. || سر بی موی. یقال: حجر صلد و جبین صلد؛ ای صلب املس. (منتهی الارب). پیشانی روشن. (دهار). || (مص) زدن ستور زمین را بهر دو دست در دویدن. || برآمدن ستور بر کوه. || بانگ کردن دندان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || درخشیدن جای موی رفته از سر. (منتهی الارب). || درشت و سخت گردیدن زمین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صلداء .

[صِ] (ع ص، اِ) زمین درشت نیک سخت. (منتهی الارب). رجوع به صِلداءَة شود.

صلداءة.

[صِ ءَ] (ع ص، اِ) زمین درشت نیک سخت. (منتهی الارب). رجوع به صلداء شود.

صلدام.

[صِ] (ع ص) اسب استوار درشت سم. (منتهی الارب).

صلدح.

[صَ دَ] (ع ص، اِ) سنگ پهن. (منتهی الارب). الحجر العریض. (اقرب الموارد).

صلدحة.

[صَ دَ حَ] (ع ص) جاریة صلدحة؛ دختر پهناور. (منتهی الارب). عریضة. (اقرب الموارد).

صلدد.

[صَ دَ] (اِخ) از نواحی یمن است در بلاد همدان. (معجم البلدان).

صلدم.

[صِ دِ] (ع اِ) شیر بیشه. || (ص) اسب سخت سم و استوار. (منتهی الارب).

صلدمة.

[صِ دِ مَ] (ع ص) تأنیث صِلدِم است. رجوع به صلدم شود.

صلدة.

[صَ دَ] (ع ص) ناقة صلدة؛ شتر مادهء بی شیر. (منتهی الارب).

صلصال.

[صَ] (ع ص، اِ) گل نیکو یا به ریگ آمیخته یا گل که هنوز سفال نساخته باشند آن را. (منتهی الارب). گل با ریگ آمیخته. (غیاث اللغات). گل خشک. (ترجمان علامهء جرجانی). گل خشک ناپخته مخلوط به ریگ :
از بر سنگ ورا راه نیارم که همی
سنگ زیر سم او ریزه شود چون صلصال.
فرخی.
ذات جسمانی او کز دم روحانی زاد
نه ز صلصال ز مشک هنر آمیخته اند.
خاقانی.
- حمارٌ صلصال؛ خر بسیارآواز. (منتهی الارب). رجوع به صُلصُل شود.
- طینٌ صلصال؛ گل خشک که بانگ کند. مانند سفال نو. (منتهی الارب). گل خشک و خام که چون انگشت بر آن زنند آواز برآید. (غیاث اللغات).

صلصح.

[] (اِخ) (سایهء آفتاب) و آن موضعی است در قسمت بنیامین در نزدیکی قبر راحیل (کتاب اول سموئیل 10:2) بعضی را گمان چنان است که صلصح بیت بالا می باشد که به مسافت یک میل بطرف مغرب قبر راحیل و سه میل به جنوب غربی اورشلیم واقع و دور نیست که صیلع باشد. (قاموس کتاب مقدس).

صلصل.

[صُ صُ] (ع اِ) مرغی است یا آن فاخته است. (منتهی الارب). فاخته. (غیاث اللغات) (مهذب الاسماء). کالِنجَه. (برهان). کوکو :
صلصل چو بیدلان جهان گشته باخروش
بلبل چو عاشقان نوان گشته بافغان.فرخی.
ز بلبل سرود خوش، ز صلصل نوای نغز
ز ساری حدیث خوب ز قمری خروش زار.
فرخی.
بلبل به غزل طیره کند اعشی را
صلصل به نوا سخره کند لیلی را.منوچهری.
صلصل به لحن زلزل وقت سپیده دم
اشعار بونواس همی خواند و جریر.
منوچهری.
گهی بلبل زند بر زیر و گه صلصل زند بر بم
گهی قمری کند از بر، گهی ساری کند اِمْلی.
منوچهری.
قمریان راه گل و نوش لبینا دانند
صُلصُلان باغ سیاووشان با سروسِتاه.
منوچهری.
چو چنبرهای یاقوتین به روز باد گلبنها
جهنده بلبل و صلصل چو بازیگر بچنبرها.
منوچهری.
صلصل خواند همی شعر لبید و زُهَیر
نارُو راند همی مدح جریر و خثم.
منوچهری.
|| خاقانی صلصل را مرغی جز فاخته میداند :
صفیر صلصل و لحن چکاوک و ساری
نفیر فاخته و نغمهء هزارآوا.خاقانی.
فاخته گفت از نخست مدح شکوفه که نحل
سازد از آن برگ تلخ مایهء شیرین لعاب...
صلصل گفتا به اصل لاله دو رنگ است، از او
سوسن یک رنگ به چون خط اهل ثواب.
خاقانی.
رجوع به فاخته شود. || باقیماندهء آب در تک حوض و همچنین است روغن و مانند آن. (منتهی الارب). بقیهء آب در حوض. (غیاث اللغات). || موی سپید پشت اسب و سر سینهء آن. (منتهی الارب). موی پیشانی اسب. (غیاث اللغات). || قدح بزرگ یا قدح کوچک. (منتهی الارب). قدح بزرگ. (مهذب الاسماء). || شبان ماهر و حاذق. || سپیدی موی یال اسب. || (ص) حمار صلصل؛ خر بسیاربانگ. (منتهی الارب). حمار صلصال. رجوع به صلصال شود.

صلصل.

[صَ صَ] (ع اِ) موی پیشانی اسب. (منتهی الارب).

صلصل.

[صُ صُ] (اِخ) موضعی است عمروبن کلاب را. (معجم البلدان).

صلصل.

[صُ صُ] (اِخ) آبی است در جوف هضبهء حمراء. (معجم البلدان).

صلصل.

[صُ صُ] (اِخ) در هفت میلی مدینه است. چون پیغمبر در عام الفتح از مدینه به مکه شد بدانجا نزول فرمود. (معجم البلدان).

صلصلة.

[صَ صَ لَ] (ع اِ) باقیماندهء آب در تک حوض. (منتهی الارب). آب اندک در آبگیر ایستاده. (دهار). || بانگ لگام. (منتهی الارب). آواز زنجیر و آهن و جرس. (غیاث اللغات). بانگ درای. (نصاب). بانگ زنگ. رجوع به صلصلة الجرس شود. || (مص) بانگ کردن آهن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی) (دهار). || صاف شدن بانگ تندر. || بانگ و فریاد کردن. || بازگردانیدن آواز را در حلق. (منتهی الارب). || تهدید کردن و بیم دادن کسی را. (اقرب الموارد). || کشتن مهتر لشکر را. || لاف زنی کردن در حذاقت خود. (منتهی الارب).

صلصلة.

[صُ صُ لَ] (ع اِ) کبوتر. || موی فراهم آمده بر سر. || باقیماندهء آب در تک حوض. (منتهی الارب).

صلصلة.

[صُ صُ لَ] (اِخ) آبی است محارب را قرب ماوان. نصر گوید: گمان دارم بین ماوان و ربذه است. (معجم البلدان).

صلصلة الجرس.

[صَ صَ لَ تُلْ جَ رَ] (ع اِ مرکب) (اصطلاح تصوف) انکشاف صفت قادریت است، و آن چنان است که بندهء الهی چون خواست به حقیقت قاهریه متحقق شود در آغاز صلصلهء جرس برای وی آشکار گردد و امری را یابد که او را به طریق قوهء عظیمیت مقهور می سازد و از تصادم برخی حقایق بر برخی دیگر آوازی شنود چون صلصلهء جرس در خارج، و این مشهدی است که قلوب را از جرأت بر دخول در حضرت عظیمیت مانع میشود. و آن حجاب اعظم است که حائل است بین مرتبهء الهی و بین قلوب بندگان و راهی به انکشاف مرتبهء الهیت نیست مگر پس از استماع صلصلة الجرس. (تلخیص از کشاف اصطلاحات الفنون).

صلطح.

[صَ طَ] (ع ص) سطبر فربه. (منتهی الارب).

صلطحة.

[صَ طَ حَ] (ع ص) زن پهناور. (منتهی الارب).

صلع.

[صَ لَ] (ع مص) بی موی پیش سر گردیدن. موی رفتگی پیش سر. (منتهی الارب). موی پیش سر رفتن. کل بودن. (غیاث اللغات).

صلع.

[صُ] (ع ص، اِ) جِ اصلع. (منتهی الارب).

صلع.

[صُلْ لَ] (ع ص) سنگ پهنا سخت. || جائی که هیچ نرویاند. (منتهی الارب).

صلعاء .

[صَ] (ع ص) تأنیث اصلع. زن بی موی پیش سر. || (اِ) هر امر بزرگ و مشهور. || زمین باریک بی درخت و علف. || بلا. (منتهی الارب). داهیة. (مهذب الاسماء). || (اِمص) سختی. (منتهی الارب).
-شجرة صلعاء؛ درخت که سر شاخهء آن افتاده باشد. (اقرب الموارد).

صلعاءالنعام.

[صَ ئُنْ نُ] (اِخ) موضعی است به دیار بنی کلاب یا عطفان میان نَقره و مُغیثه. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صلعان.

[صُ] (ع ص، اِ) جِ اصلع. رجوع به اصلع شود.

صلعم.

[صَ عَ] (اِ) اختصار و رمز است در صلی الله علیه (و آله) و سلم. و آن درودی است که بر پیغمبر اسلام (ص) فرستند. رجوع بدان لغت شود.

صلعة.

[صَ لَ عَ] (ع اِ) جای صلع از سر، و به ضم صاد نیز آمده است. (منتهی الارب).

صلغ.

[صُلْ لَ] (ع ص، اِ) جِ صالغ، گاو و گوسفند که دندان شش سالگی افکنده باشد. (منتهی الارب). رجوع به صالغ شود. || پشهء سرخ. (منتهی الارب).

صلغ.

[صَ] (ع مص) دندان افکندن گوسپند در شش سالگی یا در پنجم درآمدن یا در ششم. (منتهی الارب).

صلغد.

[صِلْ لَ] (ع ص) کسی که پوست بینی او واشده باشد از سرخی. (منتهی الارب).

صلغة.

[صَ غَ] (ع اِ) کشتی بزرگ. (منتهی الارب).

صلغة.

[صَ لَ غَ] (ع ص، اِ) ناقهء فربه که دندان رباعیه افکنده باشد یا در ششم درآمده.

صلف.

[صَ] (ع اِ) خاری است در میان خرمابن. (منتهی الارب).

صلف.

[صَ لِ] (ع ص) مرد لافی. ج، صَلافی، صُلَفاء، صَلِفین. (منتهی الارب).

صلف.

[صَ لَ] (ع مص) لاف زدن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (تاج المصادر بیهقی). لاف. (اسدی پاول هورن) :
گل با دوهزار کبر و ناز و صلف است
زیرا که چو معشوقهء خواجه خلف است.
منوچهری.
فضل را دشوار آمد که او با صلف و تکبر بودی. (تاریخ بیهقی).
گر آیند با جنگ من صف زده
بکوشند با من ز بهر صلف.مسعودسعد.
معنی از اشتقاق دور افتاد
کز صلف کبر و از اصف کبر است.خاقانی.
بگرفته بفضل و بسخا ملک بدشمن
مانده صلف و کبر که هر مردی و کاری.
رضی نیشابوری.
|| (اِ) مجازاً منت :
زیر صلف کسی نرفته
جز آن خدای و آن مادر.خاقانی.
در چنین معرکه اقتحام کنم و خود را در معرض صلف نهم. (سندبادنامه ص26). || (مص) بی مزه شدن طعام. || بی برکت شدن طعام. || بی بهره شدن از شوی. (منتهی الارب). جای ناگرفتن زن در دل شوهر. || ناباریدن ابر. (تاج المصادر بیهقی). || از حد خود درگذشتن در سخن. || سخن ناخوش گفتن. (منتهی الارب).

صلف.

[صَ لِ] (ع ص، اِ) خنور گران. (منتهی الارب). || طعام بی مزه. (منتهی الارب) (دهار). || خنور که آب کم برد. (منتهی الارب).
- سحاب صلف؛ ابر بسیاررعد کم باران. منه المثل: رب صلف تحت الراعدة.
|| کسی که تهدد کند و قیام بدان ننماید. || بخیل مالدار بی خیر و مادح خود. (منتهی الارب).

صلفاء .

[صَ] (ع ص، اِ) سنگ تابان. || زمین درشت سخت. (منتهی الارب). زمین سخت. (مهذب الاسماء). || سنگ با زمین برابر شده. (منتهی الارب). صفاة قد استوت فی الارض. (اقرب الموارد).

صلفاء .

[صِ] (ع ص، اِ) زمین درشت و سخت. (منتهی الارب).

صلفاء .

[صُ لَ] (ع ص، اِ) جِ صَلِف. رجوع به صلف شود.

صلفاءة.

[صَ ءَ] (ع ص، اِ) زمین درشت سخت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صلفات.

[صَ لَ] (ع ص، اِ) جِ صَلِفة. (منتهی الارب). رجوع به صلفة شود.

صلفحاد.

[] (اِخ) (بکر) یکی از اجداد منسی است که در دشت فوت کرده جز چند دختر از او باقی نماند، علیهذا امر شد که همان دختران وارث او شوند. در صورتی که خود را به خارج از سبط خود تزویج ننمایند (سفر اعداد 26:33، 27، 1، 7 و 36:2، 6، 10، 11؛ صحیفهء یوشع 17:3؛ اول تواریخ ایام 7:15). (قاموس کتاب مقدس).

صلفحة.

[صَ فَ حَ] (ع مص) برگردانیدن درم ها را. (منتهی الارب).

صلفعة.

[صَ فَ عَ] (ع مص) زدن گردن کسی را. || زدن سر کسی را. ستردن موی کسی را. || مفلس و بی چیز گردیدن. (منتهی الارب). ظاهراً تحریفی است از صَلقَعَة. رجوع بدان لغت شود.

صلفة.

[صَ فَ] (ع اِ) واحد صلف است. (منتهی الارب). رجوع به صلف شود.

صلفة.

[صَ لِ فَ] (ع ص) زن بی بهره از شوی. ج، صَلَفات، صَلائِف. (منتهی الارب). زنی که شوی وی را دوست ندارد. (مهذب الاسماء).

صلفین.

[صَ لِ] (ع ص، اِ) جِ صَلِف. رجوع به صلف شود.

صلفیون.

[صَ فی یو] (اِخ) جاحظ گوید: شهری است. (معجم البلدان).

صلق.

[صَ] (ع اِ) بانگ و فریاد سخت. || (مص) سخت بانگ کردن. (منتهی الارب). آواز برداشتن. (تاج المصادر بیهقی). || آمد و شد کردن در آب. || بانگ کردن. || کارزار کردن. || زدن کسی را به عصا. (منتهی الارب). به عصا زدن. (تاج المصادر بیهقی). || گستردن جاریه را پس جماع کردن با وی. || سخت جنگ انداختن در میان قومی. || گزند رسانیدن کسی را گرمی آفتاب. (منتهی الارب).

صلق.

[صَ لَ] (ع اِ) دشت گرد هموار. (منتهی الارب).

صلقاب.

[صِ] (ع ص) آنکه بمالد و تیز کند بعضی اسنان خود را به بعض. (منتهی الارب). آنکه دندان بر دندان ساید.

صلقام.

[صِ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). || (ص) شتر درشت. (اقرب الموارد). || آنکه بعضی دندانهای خود را به بعضی دیگر زند. (اقرب الموارد).

صلقع.

[صَ قَ] (ع اِ) دشت خالی بی آب و گیاه. (منتهی الارب).

صلقعة.

[صَ قَ عَ] (ع مص) گردن زدن. || موی سر ستردن. || سختی و شدت کردن کسی را. || مفلس شدن. (منتهی الارب). رجوع به صَلفَعَة شود.

صلقم.

[صَ قَ] (ع اِ) آنکه بعض دندان خود را بر بعضی زند. (منتهی الارب) (تاج العروس). || شیر بیشه. (منتهی الارب). || شتر فربه. (منتهی الارب) (تاج العروس).

صلقم.

[صِ قِ] (ع ص) گنده پیر کلانسال و سطبر. (منتهی الارب). العجوز الکبیرة. (تاج العروس).

صلقمة.

[صَ قَ مَ] (ع مص) برهم زدن بعض دندان خود را بر بعضی. (منتهی الارب).

صلقة.

[صَ قَ] (ع اِ) بانگ. فریاد. (منتهی الارب).

صلک.

[صِ لَ] (ع اِ) آنکه اول از پستان گوسپند برآید پیش از فله. (منتهی الارب).

صلم.

[صَ] (ع مص) از بن بریدن یا از برکندن گوش و بینی را. (منتهی الارب). بریدن گوش از بن و بینی و آنچ بدان ماند. (تاج المصادر بیهقی). || (اصطلاح عروض) سقوط وتد مفروق است از آخر جزء و جزئی را که صلم در آن واقع شده اصلم نامند. پس از مفعولات بضم تاء مفعو باقی ماند و چون مفعو لفظی مهمل است، بجای آن فعْلن استعمال کنند، چنانکه عادت اهل عروض بر آن جاری است. هکذا فی رسائل العربیة و الفارسیه. (از کشاف اصطلاحات الفنون). حذف وتد مفروق است مانند حذف لاتُ از مفعولاتُ که مفعو باقی ماند و به فع لن نقل شود و آنرا اصلم نامند. (تعریفات جرجانی). صلم اسقاط وتد مفعولاتُ است، مفعو بماند، فع لن بجای آن بنهند و فع لن چون از مفعولاتُ خیزد آنرا اصلم خوانند. و بعضی عروضیان این زحاف را حذذ خوانند از بهر آنکه سقوط وتد است از آخر جزو همچنانک در عروض تازی سقوط وتد متفاعلن را حذذ خوانند و در عروض پارسی سقوط وتد مستفعلن را حذذ خوانند و این اسم بدین زحاف لایقتر است و صلم بقطع وتد فاعلاتن لایقتر. (المعجم چ خاور ص42). صلم در فاعلاتن آن است که سبب او بیندازی و وتد را قطع کنی و قطع در اوتاد همچنان است که قصر در اسباب، یعنی ساکن آنرا بیندازند و ماقبل ساکن را ساکن گردانند و بدان زحاف از فاعلاتن فاعل ماند به سکون لام، فع لن بجای آن بنهند و فع لن چون از فاعلاتن خیزد آن را اصلم خوانند، یعنی گوش از بن بریده. و چون بدین زحاف سببی از این جزو کم شده است و وتد ناقص گشته آن را به گوش از بن بریدن تشبیه کردند. (المعجم ایضاً ص38).

صلماء .

[صَ] (ع ص) تأنیث اصلم. رجوع به اصلم شود.

صلمحة.

[صَ مَ حَ] (ع مص) ستردن موی سر کسی را. (منتهی الارب).

صلمعة.

[صَ مَ عَ] (ع ص) هو صلمعة ابن قلمعة؛ او شناخته نمیشود. || (مص) از بن برکندن چیزی را. || ستردن موی سر کسی را. || تابان کردن چیزی را. || مفلس شدن. (منتهی الارب).

صلمنای.

[] (اِخ) (کسی که ملجأ و مقر برای او نبوده است) یکی از دو پادشاه مدیان که جدعون او را بقتل رسانید (سفر داوران 8:5-21؛ کتاب مزامیر 83:11). (قاموس کتاب مقدس).

صلمون.

[] (اِخ) (سایه دار) کوهی است در حوالی شکیم که ابی مالک از آنجا شاخها برای آتش زدن برج شکیم قطع نمود (سفر داوران 48 و 49؛ کتاب مزامیر 68:14) و آنرا کوه عیبال نیز می گفتند و فعلاً به جبل السلامة معروف (است) و دور نیست که مبدأ اشتقاق صلمون باشد. (قاموس کتاب مقدس).

صلمون.

[] (اِخ) یکی از شجاعان داود. (کتاب دوم سموئیل 23:28) و در اول تواریخ ایام 11:29 عیلای خوانده شده است. (قاموس کتاب مقدس).

صلمونه.

[] (اِخ) (سایه دار) یکی از منازل بنی اسرائیل است در دشت (سفر اعداد 33:41 و 42) که در شرقی ادوم بوده و بگمان یلمر و رومر صلمونه همان معان است و دیگران آنرا وادی الاثم دانسته اند. (قاموس کتاب مقدس).

صلمة.

[صُ مَ] (ع اِ) خود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صلمة.

[صَ لَ مَ] (ع ص) سخت و استوار از مردم و جز آن. || (اِ) نوعی از طعام که از خمیر آرد گندم ترتیب دهند. (منتهی الارب).

صلنباح.

[صِ لِمْ] (ع اِ) ماهی است دراز باریک. (منتهی الارب).

صلندحة.

[صَ / صُ لَ دَ حَ] (ع ص)ماده شتر پهناور توانا، خاص بالاناث. (منتهی الارب).

صلنفح.

[صَ لَ فَ] (ع ص) بسیاربانگ از مردم و جز آن. (منتهی الارب).

صلنقاء .

[صَ لَ] (ع ص) مکثار. (اقرب الموارد). بسیارگوی. رجوع به صلنقی شود.

صلنقع.

[صَ لَ قَ] (ع ص) سرکش. سرکشی غیر منقاد. (منتهی الارب). الشدید الشکیمة. (اقرب الموارد). || ظریف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صلنقع.

[صَ لَ قَ] (ع ص) صوت صلنقع؛ بانگ و فریاد سخت. (منتهی الارب).
- رجل صلنقع؛ مرد رسا دلاور و توانا. (منتهی الارب).
- طریق صلنقع بلنقع؛ راه روشن و پیدا. (منتهی الارب).

صلنقی.

[صَ لَ قا] (ع ص) مرد بسیارگوی. (منتهی الارب). رجوع به صلنقاء شود.

صلو.

[صَلْوْ] (ع مص) صلای زدن کسی را. (منتهی الارب). رجوع به صلا شود. || فروهشته گردیدن صلای فرس از قرب نتاج. (منتهی الارب).

صلوات.

[صَ لَ] (ع اِ) جِ صلا. (منتهی الارب). رجوع به صلا شود. || جِ صلاة و صلوة. رجوع به صلاة شود. درود. تحیت. رحمت. || نام درود خاص بر پیغمبر (ص) و آن جملهء «اللهم صل علی محمد و آل محمد» است نزد شیعه مذهبان، لیکن سنیان اغلب در این درود خاص آل را جزء نسازند. و این درود را پس از شنیدن نام محمد گویند و گاهی بهنگام دیدن چیزی بوالعجب یا مبارک یا باشکوه :
بانگ صلوات از خلق دور پدید آمد
کز دور پدید آمد از پیل تو عماری.
منوچهری.
در صلوات آمده ست بر سر گل عندلیب
در حرکات آمده ست شاخک شاهسپرم.
منوچهری.
تا جای پدر بازستانند به دیوان
آنها که سزای صلواتند و ثنااند.ناصرخسرو.
بسؤال تو چو درماند بگوید به نشاط
بر پیمبر صلواتی خوش خواهم به آواز.
ناصرخسرو.
آنکه او را دهیم ما صلوات
گفت کالمکرمات دفن نبات.سنائی.
چون نوبت نبوت او در عرب زدند
از جودی و احد صلوات آمدش صدا.
خاقانی.
به سکون «ل» هم آمده است. رجوع به صلوات فرستادن شود.

صلوات.

[صَ لَ] (ع اِ) کنائس جهودان. اصل آن به عبرانی صَلوتا است. (منتهی الارب) (المعرب جوالیقی ص211). کنشت. کنیسه. رجوع به صلوة شود.

صلوات.

[صَ لَ] (اِخ) مرکز دهستان خروسلو از بخش گرمی شهرستان اردبیل، در 15 هزارگزی باختر گرمی و در مسیر شوسهء گرمی اردبیل واقع است. جلگه، دشت، گرمسیر. سکنه آن 309 تن. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

صلوات آباد.

[صَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج، در 13 هزارگزی خاور سنندج، کنار شوسهء سنندج به همدان واقع است. کوهستانی، سردسیر. دارای 2240 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و انواع میوه جات. شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. 3 قهوه خانه در طول شوسه دارد. گردنهء صلوات آباد بین همدان و سنندج قرار دارد و یکی از گردنه های پرشیب است که پیچهای خطرناکی دارد و زمستان از برف مسدود میگردد. صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

صلوات آباد.

[صَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار که در 19 هزارگزی شمال باختری شهر بیجار، کنار راه عمومی کاروانرو بیجار به تکاب واقع است. کوهستانی و سردسیر است و دارای 195 تن سکنه. آب آن از رودخانهء قزل اوزن و چشمه تأمین می شود. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. رودخانهء قزل اوزن از کنار آبادی میگذرد. پل آجری در این محل ساخته شده و مورد استفاده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

صلوات الله علیه.

[صَ لَ تُلْ لا هِ عَ لَیْهْ] (ع جملهء اسمیه دعایی) درود خدا بر او بادا. درودی است که به پیمبر (ص) فرستند و یا پس از نام پیمبر (ص) نویسند هنگام کتابت و شیعیان پسِ نام امامان گویند و نویسند.

صلوات الله علیه و آله.

[صَ لَ تُلْ لا هِ عَ لَ هِ وَ لِهْ] (ع جملهء اسمیه دعایی) درود خدا بر او و خاندان او بادا. این درود را پسِ نام پیغمبر گویند و نویسند.

صلوات الله علیه و آله و سلم.

[صَ لَ تُلْ لا هِ عَ لَ هِ وَ لِ هی وَ سَ لْ لَ] (ع جملهء اسمیه دعایی) درودی است خاص پیغمبر اسلام که پسِ نام او نویسند و گویند.

صلوات الله و سلامه علیه.

[صَ لَ تُلْ لا هِ وَ سَ مُ هو عَ لَیْهْ] (ع جملهء اسمیه دعایی) درودی است پیمبر (ص) را، و شیعیان، امامان را نیز چنین درود فرستند.

صلوات خمس.

[صَ لَ تِ خَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نمازهای پنجگانهء ظهر، عصر، مغرب، عشاء و بامداد. رجوع به صلاة شود.

صلوات فرستادن.

[صَ لَ فِ رِ دَ] (مص مرکب) درود فرستادن بر پیغمبر. اللهم صل علی محمد و آله گفتن. رجوع به صلوات شود.

صلواتی.

[صَ لَ] (ص نسبی) منسوب به صلوات. رجوع به صلوات شود.

صلوان.

[صَ] (ع اِ) خرنوب الخنزیر. حب الکلی. اناغورس. رجوع به حب الکلی شود.

صلوب.

[صَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

صلوته.

[صُ تَ] (ع مص) گشاده پیشانی شدن. (منتهی الارب). روشن و نسو پیشانی شدن. (تاج المصادر بیهقی).

صلوح.

[صُ] (ع مص) نیک گردیدن. (منتهی الارب). نیک شدن. (ترجمان علامهء جرجانی) (دهار) (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || (اِمص) مصلحت. || نیکی. (منتهی الارب).

صلوخ.

[صَ] (ع ص) داهیة صلوخ؛ بلای سخت و مهلک. (منتهی الارب).

صلود.

[صُ] (ع مص) آواز دادن چقماق و آتش ندادن. (منتهی الارب). کند شدن آتش زنه. (تاج المصادر بیهقی). بیرون نامدن آتش آتش زنه. (مصادر زوزنی). || بخیل گردیدن. (منتهی الارب). ندادن چیزی سائل را. (اقرب الموارد).

صلود.

[صَ] (ع ص) اسب خوی ناکننده. (منتهی الارب). اسب بی خوی. اسب که خوی نیاورد. (مهذب الاسماء). || دیگ دیربجوش آینده. || ناقهء کم شیر درشت پوست پستان. || بر کوه برآینده از بیم. (منتهی الارب).

صلودح.

[صَ لَ دَ] (ع ص) قوی سخت. (منتهی الارب).

صلودد.

[صَ لَ دَ] (ع ص) رُست تابان سخت. (منتهی الارب).

صلور.

[صِلْ لَ] (ع اِ) مارماهی. (منتهی الارب). نوع من السمک کالحیة فارسیة مارماهی و فی حدیث غمار: لاتأکلوا الصلور و لا القلیس. (بحر الجواهر).

صلوطح.

[صَ لَ طَ] (اِخ) موضعی است.

صلوغ.

[صُ] (ع مص) لغتی است در سلوغ. (اقرب الموارد). رجوع بدان لغت شود.

صلوک.

[صُ] (ع مص) گنده و بدبوی شدن گوشت. (منتهی الارب). دم گرفتن گوشت پخته یا خام. (تاج المصادر بیهقی). دم گرفتن گوشت. (مصادر زوزنی).

صلون.

[صَ] (اِ) میوهء کبر است که به فارسی کورز(1) گویند و آن رستنی باشد شبیه به گردهء گوسفند و خرنوب نبطی همان است و به عربی ینبوت خوانند در دوشاب پروردهء آن ادرار آورد و در سرکه پرورده شکم ببندد. (برهان).
(1) - رجوع به کورز و کورزه شود.

صلوة.

[صَ لاتْ] (ع اِ) رجوع به صلاة شود.

صلوة.

[صَ لاتْ] (معرب، اِ) کنیسهء جهودان است و اصل آن در عبرانی صلوتا است. ج، صلوات. (منتهی الارب). رجوع به صلوات شود.

صلوة.

[صَ لَ واتْ] (ع اِ) درود. رجوع به صَلَوات شود.

صلة.

[صِ لَ] (ع مص) صِلَت. پیوستن. (غیاث اللغات) (مقدمهء لغت میر سیدشریف) ضد فصل. پیوسته شدن. || احسان کردن کسی را به مالی. (اقرب الموارد). || عطا دادن. (غیاث اللغات). || (اِ) عطیه. جایزه. احسان. انعام. ج، صلات : این بوالقاسم کنیزک پروردی و نزدیک امیر نصر آوردی و با صله بازگشتنی. (تاریخ بیهقی ص365 چ ادیب)... فرمود تا آن صلهء گران را درنهادند و به خانهء علوی بردند. (تاریخ بیهقی ص125).
صلتش بزم خوان هشت بهشت
صولتش رزم هفتخوان ملوک.خاقانی.
|| جایزتی است که بخصوص امرا و پادشاهان، شاعران را دهند برابر سرودن مدح :
عنصری گر به شعر می صله یافت
نه ز ابنای عصر برتری است.انوری.
کنون بعرض صله خاطر من آشوب است
کنون بجای درم در کف من آزار است.
خاقانی.
به شعر گر صله خواهم تو مالها بخشی
بر آن مگیر که این مایه حق اشعار است.
خاقانی.
|| مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: صلة عبارت از ادای مالی است بلاعوض چون زکات و نذورات و کفارات. || جملهء خبریه است یا آنچه در معنای آن بود متصل به موصول، و معنی موصول جز بدان جمله تمام نشود و جمله مشتمل بر ضمیری است عاید به موصول. رجوع به موصول شود.

صلة.

[صَلْ لَ] (ع اِ) پوست یا پوست خشک ناپیراسته. || کفش. || زمین یا زمین خشک یا زمین بی باران در میان دو زمین باران رسیده. || بانگ میخ و مانند آن وقت فروبردن در چیز سخت. || باران فراخ بسیار. || باران کم و پریشان که یک یک افتد. از لغات اضداد است. || پاره ای از گیاه. || نم. || خاک. || بانگ لگام. || پوست بدبو در دباغ. (منتهی الارب).

صلة.

[صِلْ لَ] (ع اِ) بانگ میخ و مانند آن وقت فروبردن در چیز سخت. (منتهی الارب).

صلة.

[صُلْ لَ] (ع اِ) باقیماندهء آب و جز آن. || بوی ناخوش. || بوی بد گوشت تر و سطبری آن. (منتهی الارب).

صلة.

[صِ لَ] (اِخ) ابن اشیم، مکنی به ابی الصهباء. وی یکی از زهاد است. صاحب صفة الصفوة در ترجمهء وی از ثابت بنانی آرد: صلة بن اشیم بجبان(1) می شد و در آنجا عبادت می کرد، در آن حال جوانانی که سرگرم لهو و لعب بودند بر او می گذشتند، صلة می گفت: مرا خبر دهید از گروهی که قصد سفر کردند و به روز از راه متمایل می شوند و شب را در خواب بسر میبرند چه وقت به منزل می رسند؟ وی همچنین بر آنها می گذشت و آنان را اندرز می داد. روزی بر آنها بگذشت و این مقال را بر زبان راند. جوانی از آن میان گفت: ای مردم بخدا او جز ما را قصد ندارد. ما شب را می خوابیم و روز را در لهو و لعب بسر می بریم، سپس بدنبال صله افتاد و با او بجبان می شد و در آنجا عبادت می کرد تا مرد... (صفة الصفوة چ حیدرآباد ج3 ص140). مؤلف کتاب در ذیل این داستان کرامات دیگری از وی آورده است. رجوع به همان مجلد صص139-142 شود. ابن حجر آرد: وی تابعی مشهور است. ابن شاهین و سعیدبن یعقوب وی را در شمار صحابه آورده اند، و بخاری و ابن ابی حاتم و ابن حیان او را از تابعین شمرده اند. ابوموسی گوید: وی بسال 35 ه . ق. بسن یکصدوسی سالگی در سیستان به قتل رسید. پس وی عهد جاهلیت را دریافته است. ابونعیم حدیثی از پیغمبر در فضیلت وی آورده است. (الاصابة ج3 ص260).
(1) - جبان کشَداد، گورستان و صحرا و عیدگاه در صحرا و زمین هموار بلند. (منتهی الارب).

صلة.

[صِ لَ] (اِخ) ابن حارث غفاری. بخاری و ابن حبان و ابن سکن گویند: او را صحبتی بوده است. بغوی گوید: به مصر سکونت جست. ابن سکن آرد: حدیث او نزد مصریان اسنادی نیک دارد. ابن یونس گوید: شاهد فتح مصر بود. (الاصابة فی تمییز الصحابه ج3 ص253). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صلهام.

[صِ] (ع اِ) شیر بیشه. || (ص) مرد دلیر. (منتهی الارب).

صلهء ارحام.

[صِ لَ / لِ یِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به صلة و صلهء رحم شود.

صلهب.

[صَ هَ] (ع ص، اِ) مرد دراز. || خانهء بزرگ. || شتر استوار و توانا. || سنگ سخت دراز. (منتهی الارب).

صلهباة.

[صَ لَ] (ع ص) تأنیث صلهبی است. رجوع به صلهبی شود.

صلهبة.

[صَ هَ بَ] (ع مص) دراز شدن. (منتهی الارب).

صلهبی.

[صَ لَ با] (ع ص) شتر استوار سخت. (منتهی الارب). شتر سخت. (مهذب الاسماء).

صلهج.

[صَ هَ] (ع ص، اِ) سنگ بزرگ. || شتر مادهء قوی و استوار. (منتهی الارب).

صله دادن.

[صِ لَ / لِ دَ] (مص مرکب)جایزه دادن. پاداش دادن. احسان کردن. اجازه. رجوع به صلت و صله شود.

صله رحم.

[صِ لَ / لِ یِ رَ حِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) محبت و سلوک داشتن با خویش و اقرباء. (آنندراج) (غیاث اللغات). بَلّ. بِلان. (منتهی الارب). شریک گردانیدن خویشان و پیوستگان را با خود در خیرات دنیوی. (نفائس الفنون؛ حکمت مدنی). با خویشان پیوستگی کردن.

صلی.

[صَلْیْ] (ع مص) بریان کردن گوشت را یا در آتش افکندن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). || در آتش درآوردن کسی. (منتهی الارب). در آتش درآوردن. (ترجمان علامهء جرجانی) (تاج المصادر بیهقی). || بد سگالیدن کسی را. (منتهی الارب). بد سگالیدن. (مصادر زوزنی). || به هلاک افکندن. || کشیدن گرمی آتش را. || فریب دادن. || چاپلوسی کردن. || مدارا نمودن. || سوخته شدن به آتش. || کشیدن سختی کار را. (منتهی الارب).

صلی.

[صُ لی ی] (ع مص) کشیدن گرمی آتش را. || کشیدن سختی چیزی را. || گداخته شدن به آتش. || درآمدن در آتش. (از اقرب الموارد).

صلی.

[صَ لا / صِ لا] (ع مص) کشیدن گرمی آتش را. || کشیدن سختی چیزی را. || گداختن به آتش. || درآمدن در آتش. (از اقرب الموارد).

صلی.

[] (ع اِ) در تجوید علامت خاصه است مواردی را که وقف جایز است لیکن وصل اولی است.

صلی.

[صَ لا] (ع اِ) هیزم و فروزینهء آتش. وقود. || آتش. (اقرب الموارد).

صلی.

[صُ لَی ی] (اِخ) ناحیتی است قرب زبید به یمن. (معجم البلدان).

صلیان.

[صِلْ لیا] (ع اِ)(1) از گیاهانی است که در قدیم و امروز نزد عرب پسندیده بوده و هست برخی پنداشته اند از گیاهان بلاد ما نیست، و این قول بر اساسی نیست. نبات آن نبات زرع(2) و ساقهای آن نیز چنین است. گلهای آن خوشه مانند است بسان نی های خرد و خوشه های فراوان دارد. چون خوشه ها برشد خود رسد گسترده و سپید شود و فراوان گردد، و او را دانه ای باریک است مایل بزردی. شیرهء برگ این نبات را در چشم کشند، سپیدی چشم را نافع بود. (مفردات ابن بیطار).
(1) - Herbe fourragere. (2) - لکلرک چنین ترجمه کرده است:
II vient comme les grains.

صلیان.

[صِ لی یا] (ع اِ) گیاهی است دشتی. (منتهی الارب) : و وجدت بها صلالاً من الربیع من خضمة خمط و صلیان... (البیان و التبیین چ 1351 ج2 ص129 ه . ق.). قال ای شی ترتعی الابل؟ قالوا نصیاً و صلیاناً. (البیان و التبیین ج2 ص132).

صلیانه.

[صِلْ لِ نَ] (ع اِ) واحد صلیان است و فی المثل: جذها جذالبعیر الصلیانة؛ در حق کسی گویند که در حلف شتاب کند و تأمل ننماید. (منتهی الارب).

صلی الله علیه.

[صَلْ لَلْ لا هُ عَ لَیْهْ](ع جملهء فعلیه دعایی) درودی است پیمبران و خاصه پیمبر اسلام را. رحمت خدا بر او باد! درود خدا بر او. رجوع به صلوات الله علیه شود.

صلی الله علیه و آله.

[صَلْ لَلْ لاهُ عَ لَ هِ وَ لِهْ] (ع جملهء فعلیه دعایی) رحمت خدا بر او و کسان او باد! درود خدا و خاندان او باد! درودی است خاص پیغمبر اسلام.

صلیب.

[صَ] (ع اِ) چوبی است که ترسایان در زنار بندند و به فارسی آنرا چلیپا گویند و نوشته اند که این معرب چلیپ است. وجهش آنکه چون عیسی علیه السلام را بر آسمان بردند، طرطوس نام شخصی را که همشکل عیسی علیه السلام بود، بر دار کشیدند و بعد این واقعه ترسایان آن را عیسی پنداشته، شکل دار با عیسی از چوب تراشیده در گلو آویختند و تعظیمش کردند. (غیاث اللغات). چلیپا. (دهار). چوب مکرمی که سید مسیح بر آن به دار آویخته شد و هر چیزی که بر شکل دو خط متقاطع بود از نقش یا چوب یا جز آن. (اقرب الموارد). مصحح برهان قاطع ذیل کلمهء چلیپا نویسد: مأخوذ از آرامی صلیبا (عربی صلیب). (برهان چ معین). بنابراین توهم آنکه صلیب معرب چلیپ یا چلیپاست موردی ندارد:
بزد کوس و آورد بیرون صلیب
صلیبی بزرگ و سپاهی مهیب.فردوسی.
چهل جاثلیق از بزرگان بکشت
بیامد صلیبی گرفته بمشت.فردوسی.
به درگاه بردند چندی صلیب
نسیم گلان آمد و بوی طیب.فردوسی.
کستی هرقل بتیغ هندی بگسل
بر سر قیصر صلیبها همه بشکن.فرخی.
پیش عیسی در چَهِ زمزم صلیب دلو چرخ
سرنگون بی آب چون چاه زنخدان آمده.
خاقانی.
تا بصفت فلک بود صورت دیر عیسوی
محور خط استوا شکل صلیب قیصری.
خاقانی.
صلیب زنگ را بر تارک روم
به دندان ظفر خاییده چون موم.نظامی.
چشمه سرابست فریبش مخور
قبله صلیب است نمازش مبر.نظامی.
|| دار. (اقرب الموارد). مؤلف قاموس کتاب مقدس ذیل کلمه صلیب نویسد: معروف است. و از جملهء آلات قدیمه است، چنانچه فع در میان هندوها و اهالی چین مستعمل است و این مطلب یعنی صلیب نمودن در نزد رومانیان بدترین مرگها و قبیح ترین موتها بود و آن را برای خیانت کاران نگاه میداشتند. و مصلوب را ملعون میدانستند و حکماً لازم بود که او را بزودی به خاک سپارند (سفر تثنیه 21:23 رسالهء غلاطیان 3:13 (بدان واسطه صلیب مسیح یهود را لغزش و یونانیان را جهالت بود. (اول قرنتیان 1:23 مقابل عبرانیان 12:2) و چون کسی را بدین قصاص مینمودند میبایست که او را برهنه نموده بر میخی که ارتفاعش تا تهیگاه میرسید ببندند و با چوب دستی یا تازیانه های چرمی که دارای دگمه های سربی یا استخوانی بود بزنند و اغلب اوقات از شدت درد و اذیت می مرد و پس از آنکه او را تازیانه میزدند، وی را مجبور مینمودند که صلیب خود را برداشته به قتلگاه که غالباً بر تلی در خارج شهر می بود ببرد و صلیب را هیآت مختلفه بود؛ بطوری که نموده میشود یعنی بعضیها چوب بلندی را بطول واداشته چوب دیگری عرضاً در بالا آن را تقاطع می نمود به طوری که سر چوب طول از وسط چوب عرض قدری میگذشت و دیگری آنکه چوب طول را واداشته چوب عرض را مساوی سر آن میخ میکردند و دیگری شبیه اکس لاتینی بود بدینطور «X». و صلیب را بطوری در زمین نصب مینمودند که پای شخص مصلوب به قدر یک ذرع از زمین مرتفع شود و نزدیک نصفهء چوب عمودی طول میخی قرار داده شده که مصلوب را بتوسط طناب ها بالا میکشیدند و پس از برهنه نمودن دستهایش را هر یک در محل خود به چوب عرض بسته میخ میکردند؛ اما بیقین قطعی معلوم نیست که پاها را هم میخ میکردند یا به توسط طناب محکم میبستند و محض تخفیف آلام مصلوب شراب ممزوج با مُر مینوشانیدند، لکن عیسی مسیح آن را ننوشید (مرقس 15:23) و گاهی از اوقات در عوض شراب سرکه استعمال میکردند (انجیل متی 27:48) و چهار نفر موکل شخص مصلوب بودند و لباسهای وی را در میان خود تقسیم می نمودند و تقصیرات مصلوب را با خط جلی در بالای صلیب مینوشتند (یوحنا 19:19-22) و رومانیان را عادت بود که شخص مصلوب را بعد از صلیب کردن بر صلیب وامی گذاشتند تا بحدی که خود از صلیب فروریزد، لکن یهود برحسب شریعت اذن دارند که اجساد مصلوبین را خودشان قبل از غروب آفتاب کشته و از صلیب فرودآورند (سفر تثنیه 21:22 و 23) بدین واسطه در این کار حیله ها و چاره های بسیار می انگیختند که حتی الامکان مقصود زودتر انجام یابد، چنانکه گاهی به آتش افروختن در پائین صلیب و گاهی به شکستن ساقهای مصلوب و گاهی به فروبردن نیزه بر مصلوب انجام می یافت (یوحنا 19:31-37) و دردهای قصاص بسیار سخت و شدید بود شیشرون گوید که نه تنها مصلوب و صلیب را از اجساد رومانیان میبایست دور کرد، بلکه اسم صلیب از انظار و گوشها و افکار ایشان میبایست دور شود؛ زیرا که حکایت و ذکر وقوع یا انتظار بر وقوع و عدم وقوع این گونه چیزها از مطالبی بود که هر رومانی و آزادی را معیوب و بدنام میساخت و قاضیان ایشان قصاص صلیب را قصاص آخری می نامیدند، پس چون بنظر دقت ملاحظه نمائیم که بعد از تازیانه شخص مقصری را بر صلیب بلند کرده، دست و پایش را مجبوراً کشیده با میخهای آهنین میخ کنند که بهیچ وجه قادر بر حرکت نباشد و در زیر آفتاب صبح تا به شام مانده بدن مجروح و پاره پاره اش ساعت به ساعت آفتاب خورده متدرجاً خون از او جاری شود و گذشته از اینها از احساس عار و خجالتی که لازمهء این مطلب است، معلوم میشود که عیسی مسیح (ع) منتهای درد و خجلت و عاری را که به تعریف و توصیف نیاید متحمل شد(1) و با وجود تمام این دردها و زحمت، گاهی اوقات مصلوب سه روز یا بیشتر بر صلیب میزیست و بدین واسطه پیلاطس از سرعت مرگ مسیح در حیرت شد (مرقس 15:44) و از آن تاریخ به بعد عساکر مسیحی شکل صلیب بر علمهای خود رسم نمودند و گاهی از اوقات صورت سومی صلیب را مذکور شد بر علم نقش مینمودند، یعنی اکس لاتینی که اول حروف اسم مبارک آن حضرت است تقاطع مینمود و پس از آنکه قسطنطین امپراطور از آئین بت پرستی دست کشیده به دین پاک مسیح گروید؛ صلیب که سابقاً علامت عار بوده نشانهء شرف و عزت گردید و در عهد جدید لفظ صلیب کنایه از عار و انکار لذات و ذبایح عزیز و گران بهائی است که هر مسیحی از آنها ناچار است (انجیل متی 16:24). (قاموس کتاب مقدس). || (ص) دارزده. (از اقرب الموارد). بر دار کشیده. || (اِ) داغی است مر شتران را بر شکل چلیپا. (منتهی الارب).
- مار صلیب؛ مار کبری. مار عینکی :
بدشت او نتوان گام زد ز مار صلیب
بشهر او نتوان خفت خوش ز بیم عور.
عنصری.
همه چون غول بیابان همه چون مار صلیب
همه بر هره نخوی(2) همه چون چو کاک غدنک.
قریع الدهر (از فرهنگ اسدی).
اگر به کوه برند از عنایت تو نشان
وگر به بحر برند از سیاست تو مثال
در آن بنفشه بروید بجای مار صلیب
در این پشیزه بریزد ز پشت ماهی وال.
انوری.
کرد زهر چشم تو بر سیستان روزی گذر
زآن شد از مار صلیب آکنده ریگ سیستان.
انوری.
(1) - طبق عقیدهء مسیحیان.
(2) - همه بومره بخوی و؟ همه بومره بخدی؟

صلیب.

[صَ] (ع ص، اِ) سخت. (از اقرب الموارد). محکم. (منتهی الارب). || خالص نسب. || چربی: استخراج صلیب العظام. (اقرب الموارد). چربش استخوان. || علم لشکر. (مهذب الاسماء). علم کقوله: صلیب علی الزوراء منصوب. (اقرب الموارد).
- یوم الصلیب؛ جنگی میان بکربن وائل و بنی عمروبن تمیم. (مجمع الامثال میدانی).

صلیب.

[صَ] (اِخ) چهار ستاره اند که در قرب نسر واقع شده. (غیاث اللغات). صورت یازدهم از صور نوزده گانهء شمالی فلکی قدما که آنرا دلفین(1) نیز نامند. ستارهء چهارگانه سپس نسر واقع و آنرا قعود نیز خوانند.
(1) - Daulphin.

صلیب.

[صَ] (اِخ) خط چهارگوشه که از تقاطع خط محور و معدل النهار در فلک عندالذهن فرض کرده میشود. (غیاث اللغات). شکلی که از تقاطع خط محور و خط استوا در فلک پدید آید و آنرا صلیب افلاک نیز گویند و صلیب اکبر نیز نامند و در مؤید گفته تقاطع میل شمالی و تقاطع میل جنوبی و تقاطع فلک تدویر را نیز توان گفت. (از کشاف اصطلاحات الفنون) :
تا بصفت بود فلک صورت دیر عیسوی
محور خط استوا شکل صلیب قیصری.
خاقانی.

صلیب.

[صُ لَ] (اِخ) کوهی است نزد کاظمه و با وقعه ای از وقایع عرب مربوط است. (معجم البلدان).

صلیبا.

[صَ] (اِخ) ابن یوحنا موصلی. یکی از نسطوریان نیمهء اول قرن چهاردهم میلادی است. وی به معاونت عمر بن متی طیرهانی کتاب مجدل تألیف ماری بن سلیمان نسطوری را که در قرن دوازدهم میلادی تألیف شده بود از کلدانی سریانی به عربی ترجمه کرده است. (معجم المطبوعات ستون 1216 و 1255).

صلیبا.

[صَ] (اِخ) ابن الندیم او را در شمار نقلهء کتب از زبانهای دیگر بعربی، ثبت کرده است. (الفهرست ابن الندیم ص341).

صلیب احمر.

[صَ بِ اَ مَ] (اِخ) صلیب سرخ. نام مؤسسهء بین المللی است که بمنظور کمک های عمومی در مواقع لازم به کشورها و نواحیی که دچار خسارت مالی و تلفات جانی میشوند بوجود آمده است. نام این مؤسسه در ترکیه به «هلال احمر» و در ایران به «شیر و خورشید سرخ»(1) بدل شده است. جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران کتابی دربارهء تشکیل جمعیت خود و همچنین مؤسسهء صلیب احمر تحت طبع داشته است که از این کتاب مجموعاً سی و شش صفحه به قطع سه ورقی و دو ستونی چاپ شده و سپس طبع آن متوقف مانده است. در این مقدمهء مختصر اطلاع نسبتاً جامع و مفیدی دربارهء صلیب احمر درج است که ما خلاصهء آنرا می نگاریم. در این کتاب ذیل عنوان «صلیب احمر بین المللی چگونه بوجود آمد» نوشته اند: صلیب احمر بین المللی که در سال 1864 م. پایه گذاری شده است، مستقیماً مولود جنگ های عمومی قرن نوزدهم میلادی است. قبل از استعمال سلاحهای آتشین احتیاج بوجود چنین مؤسساتی کمتر بود و یا به این شدت نبود، ولی پیدایش این سلاح تازه موجب خرابیها و کشتارها و فشارهائی شد که منطقهء عمل آنها به میدانهای کوچک جنگ انحصار نداشت و عدهء بسیاری از مردم را با خطر مرگ و جراحات و بیماریهای مسری روبرو می ساخت. برای چاره اندیشی در قبال مضار این عامل مخرب اول بار به پیشوائی نیک مردی سویسی به نام هانری دونان(2) پایه های اولیهء جمعیت های صلیب احمر گذاشته شد؛ نه تنها تا امروز بلکه تا هر وقت سخن از اتحادیهء صلیب احمر در میان باشد، نام این بزرگوار بعنوان پیشاهنگ آن نیت خیر در خاطر همه خواهد ماند. اقدامات این مرد منجر به اجتماع اولین کنفرانس دول اروپائی «برای اصلاح حال بیماران و مجروحان زمان جنگ» شد که نخستین قرارنامهء (کنوانسیون) ژنو را بهمین عنوان نوشتند. اکنون که سخن از پیشاهنگان این سنت خیر در میان است باید قب از آن «خاتون فانوس بدست»، یعنی از فلورانس نای تینگل(3) نام برد. این زن نیکوکار در سال 1820 م. در ایتالیا متولد شد، اما همهء ایام جوانی را در انگلستان بسر برد. هجده سال بیش نداشت که متوجه شد او را برای کار بزرگی آفریده اند. خود او گفته است: «خدا در هفتم فوریهء 1838 م. مرا بخدمت خود برگزید. وی ابتدا خواست که در بیمارستان یکی از ولایات شمالی انگلیس مشغول کار شود، اما وضع پرستاری و پرستاران در آن وقت چنان بدنام بود که مادرش راضی نشد. وی ناچار مدتی در انگلستان و سایر نقاط اروپا به تحصیل و مطالعه در وضع پرستاران و بیماران پرداخت و چون در سال 1853 م. به انگلستان بازگشت، ریاست بیمارستان کوچکی را که مخصوص به زنان بود به او سپردند و او بیدرنگ به تربیت پرستار مشغول شد؛ اما جنگ کریمه کار او را ناتمام گذاشت. در سال 1854 م. جنگ کریمه ورد زبان اروپائیان بود. انگلیس ها و فرانسویها و ترکان عثمانی متفقاً با روس ها می جنگیدند، و برای سربازان زخمی وسیلهء پرستاری نداشتند. از طرفی تیفوس هم میدانهای جنگ را فراگرفته بود. در این وقت وزیر جنگ که دوست فلورنس بود به او نامه ای نوشت و خواهش کرد که به شبه جزیرهء کریمه برود و کار پرستاری از زخمی ها را سر و صورتی بدهد. با وجود مخالفت ادارهء طبی لشکری که می گفت این نوع کارها مناسب زنان نیست و با وجود تأخیر و تردید اولیای امور، فلورانس به میدان جنگ شتافت و با مهربانی و مهارت خود هزاران سرباز را از مرگ نجات داد. شب ها چراغ بدست در میدانهای جنگ بدنبال زخمی ها می گشت. در کریمه دیگر سخن از ملیت واحد نبود، صحبت از نوع انسان بود که در خطر مرگ افتاده است. در اندک زمانی پرستاری ده هزار سرباز بیمار بعهدهء او محول شد. پس از سه ماه و با شبانه روزی 20 ساعت کار شمارهء مردگان از چهل ودو درصد به دو درصد تقلیل یافت، و این پیشرفت ثمرهء نظم و ترتیب، پاکیزگی، حسن اداره، رعایت قواعد صحت و بالاخره عشق فلورانس نای تینگل به کار بود؛ اما «هانری دونان» سویسی که بسال 1828 م. در ژنو متولد شد تاجر جهانگردی بود که سال 1859 م. میدانهای جنگ سولفرینو(4) را دید. این جنگ بین فرانسویان و ساردها از یک طرف و اطریشی ها از طرف دیگر برپا بود. 24 ژوئن این سال جنگ سختی در حوالی قریه ای به نام سولفرینو در جنوب دریاچهء «گارد» درگرفت. هانری دونان اتفاقاً در چنین روزی به شهر «کاستیک لیون» در چهار پنج کیلومتری سولفرینو وارد شد و بدین طریق توانست شاهد میدان جنگ باشد. بعدازظهر این روز اطریشی های شکست خورده از قری و قصبات عقب نشینی میکردند و تا آنجا که میتوانستند زخمی ها را با خود می بردند. بسیاری از زخمی ها در شهر «کاستیک لیون» باقی ماندند و این شهر زیبا با کلیساهای سفید و مرمریش به یک بیمارستان نظامی مبدل گشت. دونان که در کوچه های شهر گردش میکرد، خواست یکی از کلیساها را دیدن کند، در آنجا با منظرهء رقت آوری روبرو گشت. زخمی ها راهروها و نیمکت های نماز درون کلیسا را پوشانده بودند. هانری دونان با مشاهدهء این وضع بیاد همان «خاتون چراغ بدست» افتاد که در میدان های جنگ کریمه آن همه فداکاری کرد و نام نیکی از خود بیادگار گذاشت. هانری دونان فوراً شروع به کار کرد و از چند تن خارجیانی که در شهر بودند دسته ای ترتیب داد و به زخم بندی و جابجا کردن مجروحان پرداخت. برای زخم بندی وسایل مورد احتیاج در شهر یافت نمیشد و او ناچار شد کالسکه چی خود را به برسیا(5) بفرستد و وسایل زخم بندی را از آنجا تهیه کند، حتی توتون زخمی ها را نیز آماده میکرد؛ چون همهء زخمی ها چپق می کشیدند و از طرفی بوی توتون هوای زنندهء درمانگاههای موقت را که همان کلیساها و ساختمانهای دولتی بود قابل تحمل میساخت و از ورود مگسها هم ممانعت میکرد. روزهای آخر که در میدانهای جنگ جز جسد کشته ها و خونهای لخته لخته و سلاحهای از کار افتاده و اسب های مرده چیزی نمانده بود، دونان بدین فکر بود که اگر زودتر به داد این اجساد میرسیدند شاید بدین صورت نمی مردند. این فکر هرگز از سر هانری دونان بیرون نرفت. دونان به همهء دوستان خود در ژنو و ایتالیا نامه نوشت و کمک خواست و بدنبال این تقاضا در اغلب شهرهای سویس و ایتالیا جمعیت های خیریه ای تشکیل شد و توتون و وسایل زخم بندی که میرسید به تساوی میان پیروان مذاهب گوناگون و ملیت های مختلف تقسیم میشد. دونان همیشه بدین فکر بود که آیا ممکن نیست در هر کشوری «جمعیتی برای کمک به زخمیها» ایجاد کرد تا هنگام صلح داوطلبانه خود را با وسایل لازم مجهز کند و هنگام جنگ بکمک زخمیها بشتابد؟ و آیا ممکن نیست این جمعیت ها را با یک رابطهء بین المللی به یکدیگر پیوست و هر ملتی را واداشت که هنگام جنگ به کمک زخمیهای خودی و خارجی بپردازد. آن روزها هانری دونان هر جا میرفت و به هر کاری دست میزد، تنها فکرش همین بود: ایجاد این اتحاد مقدس بین ملتها و واداشتن آنان به همکاری برای نجات سربازان زخمی میدانهای جنگ... جنگ سولفرینو پایان یافت و دونان و یارانش به کشورهای خود بازگشتند و همهء آن دردها فراموش شد، ولی سه سال بعد کتاب «یادبودی از سولفرینو» منتشر شد که هانری دونان خواسته بود در آن کتاب مردم را از دردها و زجرهائی که در سولفرینو دیده بود آگاه سازد. هنگامی که هانری دونان مشغول تهیهء کتاب خود بود و طرح اتحادیهء بین المللی صلیب احمر را میریخت، در ایتالیا یک پزشک نظامی به نام «فردیناند پالاچیانو(6) و در فرانسه داروسازی به نام «هانری آرو»(7)بدین فکر بودند که دولتها را هنگام جنگ وادار به معالجه و احترام متقابل به زخمیها و بیماران حریف کنند. یادبودی از سولفرینو(8)که در سال 1862 م. منتشر شد برای نشان دادن این احتیاج جدی بوجود یک سازمان امداد بین المللی برای مداوای زخمی های زمان جنگ بود و چنان بسرعت انتشار یافت و به زبانهای مختلف ترجمه شد که دو سال بعد وقتی نمایندگان همهء دول اروپائی برای نوشتن اولین کنوانسیون ژنو فراهم آمدند، همه می دانستند چه میخواهند و باید چه کنند. کمیتهء پنج نفری: مؤثرترین پاسخ به ندای هانری دونان از شهر ژنو داده شد و صلیب احمر را برای جهان بوجود آورد. در نهم فوریهء 1863 م. یکی از جمعیت های خیریهء ژنو به نام جمعیت فوائد عامه(9) به درخواست رئیس خود گوستاو موانیه(10) تشکیل جلسه داد تا دربارهء پیشنهاد هانری دونان مطالعه کند. حضار یک کمیتهء پنج نفری را از میان خود انتخاب کردند و این مأموریت را به آنان محول ساختند. این پنج تن: هانری دونان، گوستاو موانیه، ژنرال دوفور(11)، لوئی آپی یا(12) و تئودور مونوار(13) بودند. هانری دونان پسر یکی از اعضای شورای شهرداری بود و هنگام تحصیل عضو جمعیتی شد که به مستمندان کمک میکرد. سپس خود «اتحادیهء جوانمردان مسیحی ژنو» را تشکیل داد که به تشکیلات «جوانمردان» و «عیاران» ما در قرون اول اسلامی شباهت بسیار داشت؛ اما مؤسس واقعی صلیب احمر گوستاو موانیه است. وی علاوه بر قانون دانی ریاست همان جمعیت فوائد عامه را داشت که اعضای آن ژنرال دوفور و دیگران بودند. عضویت این ژنرال در آن جمعیت موجب کمال اشتهار و باعث کسب شهرت فراوانی برای جمعیت شد. چون همین مرد بسال 1847 م. فرمانده قوای سویس بود، از بسیاری از جنگهای داخلی ممانعت کرد. دو تن دیگر این کمیتهء پنج نفری از بزرگترین اطبای ژنو بودند و هر دو در همان ایام جنگ سولفرینو تشکیلات وسیعی را برای کمک به زخمی های میدانهای جنگ اداره میکردند. هدف این کمیتهء پنج نفری ایجاد یک جمعیت امدادی در ژنو یا در سویس نبود، از همان لحظهء اول نقشهء آنان ایجاد یک جمعیت بین المللی بود. می خواستند در هر مملکتی جمعیتی برای این هدف تشکیل شود و با حمایت دولت محلی کار خود را ادامه بدهد. برای اجرای این هدف ناچار می بایست مستقیماً برؤسای دول مراجعه کرد و از آنان دعوت بعمل آورد، و این کار ساده ای نبود. باز اگر خود دولت فدرال سویس به این کار اقدام میکرد مهم نبود ولی کمیتهء پنج نفری ناچار بود خودش اقدام کند. به این طریق هانری دونان براه افتاد و به آستانهء دربار سلاطین اروپا کتاب خود را بعنوان پیامی برای ایجاد صلیب احمر بین المللی هدیه می ساخت. در همه جا او را با آغوش باز پذیرفتند و دعوت او را اجابت کردند. در غیاب او، همکارانش در کار تهیهء این نقشه بودند که درخواست های کتاب «یادبودی از سولفرینو» را بعنوان طرح کار نمایندگان دولی که دونان دعوتشان خواهد کرد بصورت جداگانه ای اساس کار قرار دهند و امیدوار بودند نمایندگان دولی که دعوت دونان را پذیرفته اند بزودی فراهم آیند و پایه های اصلی کار صلیب احمر را بگذارند. انتظار آنان چندان طولانی نشد و تنها چند ماه پس از اولین دورهء اجلاسیهء کمیتهء پنج نفری بدعوت همین کمیته کنگرهء بزرگی با شرکت سی وشش تن نماینده از طرف شانزده دولت اروپائی در ژنو تشکیل شد. و در همین کنگره بود که اولین قرار نامهء (کنوانسیون) ژنو نوشته شد.
قرارنامه های بین المللی: کنوانسیون اول ژنو - نمایندگانی که از شانزده دولت اروپائی بدعوت کمیتهء پنج نفری در اکتبر 1863 م. در ژنو حاضر شدند، نمایندگان رسمی دولتهای خود نبودند و حق امضای یک عهدنامهء بین المللی و یا یک قرارنامه را نداشتند، ولی در این کنگره با وجود چنین نقصی که داشت اغلب مسائل اساسی حل شد. طرح اولیهء کنوانسیون ژنو دربارهء حمایت سربازان زخمی در میدان جنگ و بی طرف بودن عمارات و وسائل نقلیه مربوط به بیمارستان ها و بنگاههای صحی لشکری مورد تصویب همه قرار گرفت و با این اصل موافقت به عمل آمد که در هر مملکتی یک کمیتهء ملی برای حفاظت سربازان زخمی زمان جنگ تأسیس بشود و در زمان صلح زمینه های کار خود را فراهم کند. و نیز صلیب سرخ بعنوان علامت مشخص تمام این مؤسسات و کارمندان آنها در زمان صلح و جنگ شناخته شد. و به این طریق پایه های اولیهء صلیب سرخ ریخته شد. بخصوص که اعضای کنگره اجتماعی خود را به نام «کنگرهء بین المللی» اعلام کردند و مسائل مورد اتفاق خود را بعنوان تقاضای این کنگرهء بین المللی اعلام داشتند. روی همین تقاضا شورای دولتی مملکت سویس در سال بعد از دولت های اروپا دعوت کرد که با اعزام نمایندگان خود و با توشیح قرارنامه های که مورد موافقت کنگرهء بین المللی قرار گرفته بود، به کار صلیب سرخ رسمیت بدهند. و این اجتماع ثانوی که در تاریخ اوت 1864 م. در ژنو تشکیل شد به نام «کنفرانس دیپلوماتیک» معروف شده است. در این کنفرانس همان شانزده دولت اروپائی نمایندگان خود را با اختیارات کافی اعزام داشتند. روز هشتم اوت کنفرانس در یکی از تالارهای شهرداری ژنو افتتاح یافت. نمایندگان دولت های بادن، بلژیک، دانمارک، اسپانیا، فرانسه، هسه، ایتالیا، هلند، پرتغال، پروس، سویس، ورتمبرک در روز اول و دولتهای اتازونی، انگلستان، سوئد، وساکس در روز بعد معرفی شدند و به این طریق کنفرانس بیش از آنچه انتظار میرفت ابهت و رسمیت یافت. موانیه که بعنوان رئیس آن کمیتهء بین المللی در این کنفرانس بزرگترین نقشها را بازی کرد و متن آخری کنوانسیون اول ژنو نیز دست نوشتهء اوست درخواست های آن کمیته را که در سال پیش تشکیل یافته بود به اطلاع حضار رساند، و کنفرانس دیپلوماتیک در طول پانزده روز پس از بحث و شور و تدقیق کافی اولین قرارنامهء ژنو را دربارهء «حمایت و اصلاح حال سربازان زخمی در میدانهای جنگ» در 5 ماده امضاء کرد(14) و کمیتهء بین المللی مذکور را بعنوان پایهء تشکیلات صلیب احمر به رسمیت شناخت. علامت شاخصهء مؤسسات و جمعیت هائی که براساس این قرارنامه تشکیل میشدند صلیب سرخ بر روی متن سفید بود و تمام دول امضاکننده آن را پذیرفتند، ولی در جنگهای بالکان میان عثمانی و صربستان که منتهی به جنگ روس و عثمانی شد دولت عثمانی اعلام داشت که بجای صلیب سرخ، هلال سرخ استعمال خواهد کرد و از طرف روسیه نیز این امر مورد قبول واقع شد و بعدها در سال 1906 - 1907 م. در مجامع بین المللی نیز رسمیت پیدا کرد. و دولت ایران شیر و خورشید سرخ را بجای صلیب سرخ برای مشخص کردن مؤسسات بهداری لشکر پیشنهاد کرد، اما قرارنامه های بعدی بترتیب از این قرار بود. در سال 1899 در 29 ژوئیه کنفرانسی در لاهه تشکیل شد و نمایندگان دول حاضر در کنفرانس مواد قرارنامهء اول ژنو (سال 1864 م.) را که منحصراً مربوط به جنگ های زمینی بود شامل جنگ های دریائی نیز کردند(15). کنفرانس دیگری در لاهه در 20 دسامبر 1904 م. تشکیل شد و امتیازاتی برای کشتی های مریضخانه قائل شد و مهمتر از همهء اینها در ششم ژوئیه 1906 کنفرانس بزرگی در ژنو منعقد گشت تا در مواد کنوانسیون اول ژنو تجدید نظر به عمل آورد. این کنفرانس که به «کنفرانس تجدید نظر» معروف شده است کنوانسیون اول ژنو را بسط و توسعه داد و شامل تمام مواردی ساخت که در طول سالهای پیش بصورتهای جداگانه مورد موافقت کنفرانس های بین المللی قرار گرفته بود(16).
چگونگی ایجاد اتحادیهء بین المللی صلیب احمرها: کنفرانس های بین المللی صلیب احمر که بدین طریق هر چند سال در یکی از شهرهای اروپا: پاریس، لندن، لاهه و ژنو تشکیل میشد، کمک قابل توجهی نه تنها به ایجاد تفاهم مشترک میان نمایندگان دول میکرد، بلکه عامل مؤثری در تحکیم اساس و بنیان جمعیت های ملی صلیب احمر دولت هایی بود که کنفرانس های بین المللی در پایتخت هاشان تشکیل میشد. از سال 1864 تا 1914 م. در طول 50 سال بیش از ده بار کنفرانسهای بین المللی صلیب احمر در شهرهای مختلف دائر گشت و مقررات قرارنامه (کنوانسیون)های ژنو شامل همهء وسائل بهداشتی از ساکن و متحرک، انسانی و غیرانسانی گشت، و جمعیتهای ملی صلیب احمر در این سالها در راه تکمیل و تکامل خود شتاب روزافزون داشتند. در جنگ بزرگ 1918 - 1914 م. بزرگ ترین نقشی که کمیتهء بین المللی صلیب احمر به عهده داشت، ایجاد وسیلهء ارتباطی میان اسیران جنگی ممالک مختلف با خانه و زاد و بومشان بود. صدها هزار نفر از این راه در دوران ناراحتیهای اقامتگاههای اجباری با دریافت اخبار خانه و مسکنشان دلشاد میماندند. و نیز مبادلهء بیماران و مبادلهء اسرا از بزرگترین اقداماتی بود که فقط و فقط به ابتکار کمیتهء بین المللی صلیب احمرها به نتیجه رسید. در پایان جنگ بین الملل اول رئیس بزرگترین صلیب احمر آن زمان، یعنی هنری دیویسن رئیس صلیب احمر امریکا، به کمک رئیس جمهور امریکا (ویلسون) از چهار دولت بزرگ جنگجوی روز یعنی انگلیس، فرانسه، ایتالیا و ژاپن دعوتی به عمل آورد تا سر و صورتی به کار صلیب احمرها در زمان صلح بدهند. این کمیتهء پنج نفری جدید غیر از کمیتهء پنج نفری سال 1863 م. بود که از مردم سادهء ژنو تشکیل میشد. نمایندگان این کمیته هر کدام نمایندهء یکی از دول فاتح بزرگ بودند. مقدمات کار که فراهم شد به دعوت همین کمیته در ماه آوریل 1919 م. کنفرانس بزرگی از معروفترین پزشکهای ممالک مختلف در شهر کان(17) تشکیل یافت تا اساسی برای کار صلیب احمر در زمان صلح داده شود. در همین کنفرانس بزرگ بود که پایهء (لیگ) یعنی «اتحادیهء بین المللی صلیب احمرها» ریخته شد، و در 5 ماه مه 1919 در پاریس شروع به کار کرد. اتحادیهء صلیب احمرها که در پایان اولین سال تأسیس خود بیست و شش عضو بیشتر نداشت، اکنون شصت و پنج عضو دارد. هر جمعیت ملی صلیب احمر برای اینکه بتواند عضو اتحادیه بشود باید هم بوسیلهء دولت خود به رسمیت شناخته شود و هم بوسیلهء اتحادیه. شورای حکام اتحادیهء صلیب احمرها عبارت است از اجتماع نمایندگان تمام جمعیتهای عضو و از میان این عده یک عدهء 12 نفری به عنوان شورای اجرائیهء اتحادیه انتخاب میشوند. کنفرانس بین المللی صلیب احمرها دو سال یک بار در یکی از ممالک عضو تشکیل می یابد و به کارهای اتحادیه رسیدگی میکند و شورای اجرائیه سالی دو بار. و اجراکنندهء دستورهای این شورا، دارالانشای اتحادیه است که با ریاست منشی کل اتحادیه اجرای وظیفه میکند. این مقررات اتحادیهء بین المللی صلیب احمرهاست که در سال 1919 م. تأسیس شده و تاکنون به کار خود ادامه میدهد. و اما هدفهای آن گذشته از مأموریتهای زمان جنگ، عبارت است از تأمین سلامتی و بهداشت، جلوگیری ازبیماریها و کاهش رنج بشر بطور کلی. فعالیتهای اتحادیه برای رسیدن به این هدفها در چهار رشتهء اساسی ادامه می یابد: اول - امداد؛ در موارد سوانح غیرمترقبه یعنی زلزله ها، سیلها، حریقها و امثال آنها. دوم - بهداشت؛ برای جلوگیری از امراض ناشی از فقر و تنگدستی و بیماریهای مسری. سوم - تربیت پرستار؛ برای ایجاد درمانگاهها و بیمارستانهای ثابت و سیار بمنظور تأمین بهداشت مردم. چهارم - جوانان؛ برای آشنا ساختن کودکان و جوانان به فعالیتهای انسان دوستانه و آشنا ساختن آنان به فعالیتهای اجتماعی نوع پرستانه. این بود خلاصه ای از هدفها و تشکیلاتی که اولین بار در سال 1919 م. برای اتحادیهء بین المللی صلیب احمرها در نظر گرفته شد. اتحادیه از آن تاریخ تاکنون مرتباً به کار خود ادامه داده است و روزبه روز بر وسعت و اهمیت آن افزوده و امروز همچنان که جامعهء ملل متفق بزرگترین ارگان بین المللی بخاطر تأمین صلح و سلام بشریت است، اتحادیهء بین المللی صلیب احمرها نیز تنها تشکیلاتی است که چه در جنگ و چه در صلح برای تقلیل آلام بشری و تأمین سلامتی و شادمانی در روی کرهء ارض شبانه روز کار میکند. جمعیت های ملی صلیب احمر و هلال احمر و شیر و خورشید سرخ همه بر روی همین اساس و بنیان و همه بخاطر اجرای همین هدفهای ملی و بین المللی تأسیس یافته اند و امروز در هیچ جای زمین کسی را نمیتوان یافت که خود را از حمایت بنگاهها و مؤسسات وسیع صلیب احمر و شعب آن بی نیاز بیند و نسبت به آن ناآشنا و بیگانه بماند.
(1) - بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 ه . ش. این جمعیت به نام «جمعیت هِلال احمر» موسوم شد.
(2) - Henry Dunant.
(3) - Florence Nightingale.
(4) - Solferino.
(5) - Berscia.
(6) - Ferdinand Palaciano.
(7) - Henri Arrault.
(8) - Un Souvenir de Solferino.
(9) - Societe d'utilite publique.
(10) - Gustave Moynier.
(11) - G. Dufour.
(12) - Louis Appia.
(13) - Theodore Maunoir. (14) - متن این قرارنامه را دولت ایران نیز در 5 دسامبر 1874 م. در تهران امضا کرده است.
(15) - دولت ایران نیز در 4 سپتامبر 1900 م. به این قرارنامهء بعدی ملحق شد.
(16) - نمایندهء دولت ایران در این کنفرانس احمدخان ممتاز السلطنه بود که آنقدر کوشید تا علامت شیر و خورشید سرخ را بجای صلیب سرخ قبولاند.
(17) - Cannes.

صلیب اکبر.

[صَ بِ اَ بَ] (اِخ) کنایه از تقاطع خط استوا است با خط محور که خط شمال و جنوب باشد و تقاطع میل شمالی و میل جنوبی و تقاطع فلک تدویر را نیز گویند. (از برهان).

صلیب الجنوبی.

[صَ بُلْ جَ] (اِخ) رجوع به صلیب جنوبی شود.

صلیب بادپروا.

[صَ بِ پَرْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چوب چهارگوشه که در تابدانها بجهت منع دخول حیوانات سازند. (غیاث اللغات) (آنندراج).

صلیب پرست.

[صَ پَ رَ] (نف مرکب)چلیپاپرست. خاج پرست. ترسا. نصرانی. مسیحی. عیسوی. رجوع به صلیب شود.

صلیب جنوبی.

[صَ بِ جَ] (اِخ)(1)صورت فلکی بزرگ در نیم کرهء جنوبی که از چهار ستارهء سیار درخشان که بطور منظم قرار گرفته اند و هفت ستارهء دیگر که نوری اندک دارند تشکیل شده است.
(1) - Croix du sud.

صلیب سرخ.

[صَ بِ سُ] (اِخ) رجوع به صلیب احمر شود.

صلیب شکسته.

[صَ بِ شِ کَ تَ / تِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) به فرانسه آن را گامه(1) می گویند و آن صلیب انموذجی است که نیز گامادیون(2) می نامند بشکل گامای(3)یونانی بسمت راست (سوستیکا)(4) یا بسمت چپ (سواستیکا)(5) برگشته است. در میان ملل آریائی این علامت سابقه داشته است و در تخت جمشید هم تصویر آن نقش شده. در حکومت نازی ها در آلمان این نقش بعنوان علامت رسمی پذیرفته شد.
(1) - Gammee.
(2) - Gammadion.
(3) - Gamma.
(4) - Svastika.
(5) - Sauvastika.

صلیب عیسی.

[صَ بِ سا] (اِخ) رجوع به صلیب شود.

صلیب کشیدن.

[صَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) رسم کردن صلیب بر سینه یا بر جائی، و رسم کردن صلیب بر سینه نشانهء استعاذه و نیایش به خدا است. رجوع به صلیب شود.

صلیبه.

[صُ لَ بَ] (اِخ) آبی است از آبهای قشیر. (معجم البلدان).

صلیبی.

[صَ] (ص نسبی) منسوب به صلیب. قوم نصاری. (غیاث اللغات). ترسا. عیسوی. خاج پرست. زناردار. || بشکل صلیب. مانند صلیب :
صلیبی دو گیسوی مشکین کمند
در آن مهره آورده با پیچ و بند.نظامی.

صلیبی.

[صَ] (اِخ) (جنگهای...) نام جنگهائی که در قرن یازدهم میلادی بین مسلمانان و مسیحیان درگرفت و چون همهء مسیحیان از ملت های مختلف در این جنگ شرکت داشتند، آنرا جنگ صلیبی می نامند. آلبرماله مورخ مشهور دربارهء این جنگ و علل و نتایج آن چنین می نگارد: جنگ های صلیب به اردوکشیهائی که اقوام نصارای اروپای غربی در طی مائهء یازدهم، دوازدهم و سیزدهم کرده اند اطلاق میشود و مقصود از این اردوکشیها نجات بیت المقدس و تربت عیسی از دست مسلمانان بوده. مناسبت کلمهء صلیبی این بود که هر کس عازم این جنگ میشد بر شانهء راست صلیبی از پارچهء سرخ میدوخت. در جنگهای اول صلیب تمیز نژاد، اقوام، دول و ممالک برخاست و فرانسوی و آلمانی و ایتالیایی همه به نام امت عیسی قوم واحد تشکیل میدادند؛ به این لحاظ جنگهای صلیب را جنگ خارجی نصاری نام نهاده اند. جز در جنگ پنجم و ششم ملت فرانسه در کلیهء جنگهای صلیب مقام اول را حائز بود از آنجا که جنگ اول صلیب را یکی از وعاظ فرانسه برانگیخت و عمدهء اردو نیز از آن مملکت به راه افتاده و برای رضای خدا به جنگ رفت. گیبردونوژان این جنگها را کار خدا میداند که بدست فرانسویان انجام یافته است. جنگهای صلیب سکنه و ثروت را بوضع شگفت آوری جابجا کرد و ملل اروپای غربی را با امپراطوری یونانی و بیزانس و مسلمانان مشرق زمین آشنا نمود. از این حیث جنگهای صلیب اهمیت بزرگ سیاسی دارد و در بسط تمدن و فرهنگ بسیار مؤثر بوده است.
علل عمومی جنگهای صلیب: علت مستقیم جنگهای صلیب ظهور سلاجقه بود. سلاجقه که شاخه ای از قوم ترک و نژاد زرد بودند اصلاً از ترکستان برخاسته، اسلام آوردند و در طی سدهء یازدهم به مملکت عظیم عرب تاخته و سپس به امپراطوری یونانی حمله آورده و تقریباً تمام آسیای صغیر را گرفتند و حتی نیسه(1) را هم که در جوار دریای مرمره بود قبضه کرده، قسطنطنیه و اروپا را تهدید کردند، این بود که میشل(2) امپراطور قسطنطنیه در 1073 م. از پاپ گرگو آر هفتم استمداد طلبید. پنج سال بعد قوم ترک بیت المقدس را گرفت (1078 م.). بیش از چهار قرن بود که بیت المقدس در دست عرب بود (از 636 م.) اما عرب که با دیدهء تقدس به آن شهر می نگریست، تربت عیسی و کلیسایی را که امپراطوران یونانی در جوار آن ساخته بودند و در نظر نصاری عزیز بود بحرمت میداشت و حتی هارون الرشید که یکی از اجلهء خلفای عرب بود، اجازه داد که مقالید تربت عیسی را به خدمت شارلمانی بفرستند. خلاصه آنکه عرب همواره به رفق و مدارا رفتار میکرد و مانع زیارت اماکن مقدسه نمیشد و عدهء زوار در مائهء یازدهم روزافزون بود، لکن قوم متعصب ترک بر خلاف عرب دست به کار آزار و اعتساف گردیده به شکنجهء زوار پرداخت تا آنجا که نصاری نتوانستند به ارض اقدس روند و به تربت عیسی (ع) جبهه سایند. ایمان: اعتقاد امت نصاری بر این بود که هر کس تربت عیسی (ع) را زیارت کند یا در راه او صدمه ببیند استخوان سبک کرده پس از مرگ به بهشت جاودان میرود. بنابراین پیداست که سخت گیری سلاجقه چه اثری در اذهان عامه کرد. امت نصاری بستن در بیت المقدس را با بستن در بهشت به یک چشم می نگریست و شهادت در راه عیسی را با خریدن صواب اخروی یکسان میدانست. علیهذا سبب عمدهء جنگهای صلیب رسوخ ایمان نصاری بود تا آنجا که اگر کسی هم اهل جنگ نبود به راه افتاد، چنانکه گیبردونوژان در ضمن شرح جنگ اول مینویسد: «اطفال و پیرزنان و پیرمردان که عازم شدند البته بخوبی میدانستند که از جنگ عاجزند، لکن امیدوار بودند به شهادت برسند و به جنگیان میگفتند: «شما که رشید و نیرومندید جنگ خواهید کرد اما، ما مثل عیسی عقوبت میکشیم. و بهشت را میگیریم».
علل دیگر جنگهای صلیب: ظهور قوم ترک در بیت المقدس و تعصب امت عیسی باعث اشتعال نائرهء حرب گردید اما عللی هم که در همان عصر سواران جنگی فرانسه را به اسپانیا و ایتالیا میکشانید از اسباب موجبهء جنگ شمرده میشد، مانند: شوق مردم به گشت و گذار در نقاط ندیده و نشناخته و اشتیاق آنها به حوادث تازه و شور محاربه و امید کسب تمول در مشرق زمین که در آن ازمنه به ثروت مشهور بود، بسیاری به ارض اقدس نرفتند جز به همان نظر که امروز مهاجرین آلمان و ایتالیا و انگلیس به اتازونی، برزیل آرژانتین رو می آورند تا ملکی بدست آورند و براحتی گذران کنند. این وضع در دورهء جنگهای صلیب برای فرانسه پیش آمده بود، چنانکه سرکردگان راه می افتادند تا امارتی را بدست کنند و رعایا به این امید میرفتند تا قطعهء خاکی تحصیل کرده به آزادی روزگار بگذارند. از اینها گذشته، حوادثی هم در مغرب زمین بروز کرد که ممد جنگ صلیب گردید. قوم نصاری در ظرف چند قرن با مسلمانان در زد و خورد بود تا اسپانیا را از آنها بستاند؛ لکن در 1086 م. طایفه ای مسلمان معروف به المرابطین از آفریقا به اسپانیا آمد و در زلاقه شکست سختی به نصاری داده، ممالک آنها را فراگرفت و به انقراضشان تهدید کرد. برای نجات تربت عیسی و جلوگیری از هجوم مسلمانان در 1095 م. پاپ اوربن(3) دوم مصمم شد امت نصاری را دعوت کند که اسلحه بردارند و با مسلمانان درآویزند.
جنگ اول صلیب: پاپ اوربن دوم که فرانسوی بود مجمعی در کلرمون(4) (اورنی) منعقد نموده، مشغول اصلاح امور اهل علم فرانسه بود. روز 28 نوامبر 1095 م. که باید مجمع ختم شود با حضور جمع کثیری از روحانیون و امنای دین و سرکردگان مرکز و جنوب فرانسه شرحی از صدمات زوار ارض اقدس بیان کرده، امت نصاری را دعوت نمود که اسلحه بردارند و تربت عیسی را نجات دهند و در پایان نطق خود این کلمه را یادآوری کرد «از خویشتن بگذر، صلیب خود برگیر و دنبال من بیا» فی الفور حضار صلیبی از پارچه ترتیب داده بشانه دوختند و فریاد برآوردند که «مشیت خدا چنین بوده است! مشیت خدا چنین بوده!» این عمل «صلیب برگرفتن» نامیده شد. بعد از خاتمهء مجمع کلرمون پاپ در مرکز و جنوب فرانسه به گردش پرداخته مردم را به جنگ ترغیب میکرد و ضمناً به عموم اساقفه، نامه کرده آنها را دعوت نمود که برای جنگ صلیب به وعظ پردازند و دیگران را نیز به وعظ وادارند. ضمناً وعده داد که هر کس در اردوکشی شرکت کند تمام معاصی و گناهانش بخشیده و آمرزیده خواهد شد و مادامی که اردوکشی خاتمه نیافته، زن و فرزند و دارائیش از تعرض مصون و در امان دیانت خواهد ماند.
پطرس ناسک: یکی از یاران پرشور پاپ در شمال فرانسه، راهبی بود اص از حوالی آمین موسوم به پطرس و ملقب به ناسک. راهب مزبور از هر جا گذر کرد شور بزرگی برای جنگ صلیب درانداخت. گیبردونوژان که خود او را دیده در وصفش چنین می آورد: پطرس مردی بود کم جثه و باریک اندام و گندم گون، ریشی بلند و چشمی تند داشت پابرهنه راه میرفت، پیراهنی پشمی در بر میکرد و ردائی باشلِق دار بر دوش میکشید. جز نان تهی نمیخورد فقط گاه کمی ماهی داشت. شراب مطلقاً نمی نوشید... در کردار و گفتارش آیات الهی هویدا بود و مردم موی قاطر سواری او را میکندند که برای تبرک نگاه دارند.
اردوی عوام الناس: بنابه روایت گیبردونوژان: «حکام و سواران جنگی هنوز در باب تدارک سفر رأی میزدند که فقرا به شوق و شعف به تهیه و تدارک پرداختند... همه کس خانه و موستان و مایملک خود را انداخته یا آنها را به ثمن بخس میفروخت و به وجد و سرور عازم میشد آنچه را که میدیدند به کار سفر نمیرود بعجلهء تمام پول میکردند... فقرا گاو خود را مانند اسب نعل کرده به ارابه می بستند و آذوقه و فرزندان خردسال خود را بر ارابه نهاده از دنبال خود میکشیدند. اطفال خردسال به هر محکمه یا خانه ای که می رسیدند، میپرسیدند: بیت المقدس اینجاست؟» هنوز از دعوت اوربن دوم در کلرمون سه ماه نگذشته بود که یک دسته چهل پنجاه هزار نفری از زن و مرد از جا کنده شده به هدایت پطرس ناسک و سواری جنگی موسوم به گوتیهء بینوا به راه افتاد و چون از رود رن گذشت، دستهء دیگری شبیه بدان از زوار آلمان به وی محلق شد. این عده برای گذران خود هر جا میرسید غارت میکرد و انواع ظلمها را مرتکب میشد. به این جهت اقوام سر راه مانند مجار و سرب و بلغار و یونان سخت برآشفته و امپراطور الکسی کمن(5) آنها را بشتاب تمام از قسطنطنیه به ساحل آسیا روانه نمود؛ اما همین که این عده به حوالی نیسه رسید، قوم ترک امان نداده همهء آنها را هلاک کرد.
اردوی سرکردگان: در خلال این احوال قشون صلیب تجهیز یافت. به حکم پاپ، 15 اوت 1095 م. روز حرکت اعلام گردید و قرار شد قشون صلیب چهار قسمت شده، هر یک مسیری در پیش گیرد و عاقبت همه در کنار قسطنطنیه بهم برسند. فرانسویان شمالی به هدایت گودفروآ دو بویون(6) والی لرن سفلا و برادرش بودوئن(7) حاکم فلاندر، آلمان و مجارستان را طی کردند. فرانسویان جنوب به هدایت رایمون(8) حاکم تولوز از شمال ایتالیا و کروسی(9) و صربستان و بلغارستان گذشتند. قوم نرمان ایتالیا به فرماندهی تان کرد(10) و بهمون(11) در برندیزی سوار کشتی شده، آلبانی و مقدونیه را پیمودند. فرانسویان ایل دو فرانس به فرمان هوگ دو ورماندوا(12) (برادر پادشاه) و اتین دو بلوا(13) به ایتالیا رفته از دنبال دستهء سوم روان شدند در این اردوکشی هیچیک از سلاطین شرکت نداشتند، زیرا پاپ فیلیپ اول پادشاه فرانسه و امپراطور هانری چهارم را تکفیر کرده بود. ریاست عالیهء جنگ صلیب با خود پاپ بود و پاپ آدمار دو مونتی(14) نام، اسقف پوی(15) را به نیابت خود فرستاده بود.
قشون صلیب: قشون صلیب چون نزدیک قسطنطنیه شد از کثرت عدهء مردم شهر را به وحشت آورد، چنانکه آن کمن دختر امپراطور آلکسی مینویسد: «گوئی تمام اروپا از جا کنده شده است». شاید عده به دو کرور میرسید، اما احتمال میرود که بیش از سیصدهزار مرد جنگی در آن جمع نبود قشون صلیب در واقع حکم ملتی را داشت که تماماً به راه افتاده باشند و به اردوی اقوام جاهله نیز که سابقاً به امپراطوری روم میریختند بی شباهت نبود. بسیاری از سواران جنگی زن و فرزند و خدم و حشم و حتی سگها و طیور شکاری خود را آورده بودند. بسیاری از زوار که توانائی جنگ نداشتند به جنگیان ملحق شده بودند تا به این وسیله در امان باشند. ضرر این انبوهی از فائده آن بیشتر بود، زیرا تهیهء سیورسات را مشکل میکرد و هم دست و پا را میگرفت و چندین بار نزدیک بود، که تمام زحمات را به هدر بدهد.
قشون صلیب و امپراطوری بیزانس: امپراطور آلکسی میخواست هرچه زودتر سر قشون صلیب را از سر خود رفع کند، زیرا میترسید که ثروت آن شهر دیگ طمع آنها را بجوش بیاورد؛ ولی بی میل هم نبود که به دستیاری آنها بلادی را که قوم ترک در آسیا صاحب شده بود بدون خرج پس بگیرد. به این لحاظ بعضی از رؤسا را بطرف خود کشید و از آنها قول گرفت که بلاد آسیای صغیر را به او بدهند، آنگاه وسایل لازمه را بجهت روانه کردن قشون تهیه کرد و سپاهی هم به کمک آنها فرستاد (1098م.). قشون صلیب جلوی نیسه رسیده، آن را محاصره کرد و نزدیک بود آن را بگشاید که پرچم امپراطوری بر فراز دیوار آن به اهتزاز درآمد و معلوم شد که قشون امپراطور در خفا با ترک قراری داده، تنها وارد شهر شده اند و دروازه را برای قشون صلیب بسته اند. قشون صلیب ناچار بسمت بیت المقدس روانه شده و دو سال در راه ماند، سپاه امپراطور فقط چند نفر راهنما به آنها داد. راهنمایان چندین بار راه را گم کردند و شاید هم در این کار تعمد داشتند.
عبور از آسیای صغیر: قشون صلیب به فلات آسیای صغیر قدم گذاشته در دریله(16) (اول اوت 1097 م.) قشون ترک را شکست داد و پیش رفت در تابستان که آسمان لکه ابر ندارد و خورشید مانند کورهء آتشی می تابد گرمای فلات تحمل ناپذیر است. زمین سوخته و بی علف مانده و آب هم وجود ندارد. قشون صلیب بمناسبت جوشن سنگین خود به مصیبت عظیمی گرفتار شده بود که مردم دسته دسته میمردند و قشون ترک نیز بر اسبهای سبک و تندرو نشسته مدام به جناحین اردو حمله می آورد. فوشه دو شارتر(17) مینویسد: «پرطاقت ترین مردم روی شن دراز میکشید و سطح سوزان خاک را میکاوید تا بلکه زیر آن زمین نمناکی بیابد و لب خشکیدهء خود را بر آن بگذارد. دواب هم بی تاب گردیدند». مخصوصاً بسیاری از اسبها تلف شد. گیوم دو تیر(18) مینویسد: «چون اسب نبود ما بنهء خود را بر گوسفند، بز، خوک و سگ بار میکردیم، چنانکه هم جای خنده بود و هم جای گریه. چندین نفر از سواران جنگی چون اسب نداشتند گاو سوار شدند. سربازان فرانسوی که در مائه نوزدهم برای تسخیر الجزیره رفته بودند بواسطه اسلحهء سنگین و لباس ضخیم خود در جنگ با سواران عرب صدمهء بسیار دیدند و از این جا میتوان پی برد که در [ آن ] عهد قشون صلیب چه کشیدند».
قشون صلیب در شام: قشون صلیب بزحمت هرچه تمام جبال توروس(19) را که در بلندی با پیرنه همسری مینمود و بساحل شام منتهی میشد پیمود. در اینجا شهر انطاکیه که قلعه ای بود در کنار کوه و چهارصد برج در اطراف آن جای داشت راه را بر آنها سد کرد. قشون صلیب به محاصرهء انطاکیه پرداخته، هشت ماه در آنجا معطل شد و چیزی نمانده بود که بکلی نابود شود؛ زیرا قشون ترک از خارج رسیده آنها را میان دو آتش گرفت، لکن در این موقع بهمون نرمان که از کلیهء رؤسای قشون کاری تر و مدبرتر بود، یکی از برجهای قلعه را بحیله گرفت (6 ژوئن 1098 م.) و قشون را در آن پناه داد. قشون ترک برج را محاصره کرده، قحطی شدیدی در قشون صلیب براه افتاد؛ بطوری که حیوانات را تمام کردند و از لاعلاجی به خوردن چرم و علف و گوشت کسانی که در محاربات جزئی از قشون ترک می افتادند پرداختند. رؤسا قطع امید کردند و بسیاری درصدد فرار برآمدند، اما سربازان و زوار به پیشرفت نهائی امیدوار بودند و عزم زیارت بیت المقدس را استوار داشتند. در نمازخانه ای نیزه ای بدست آمد و گفته شد آن نیزه همان است که به پهلوی عیسی فروبرده بودند. پیدا شدن این نیزه شوری در قشون انداخت، چنانکه یورش آوردند و با اینکه در نتیجهء گرسنگی قواشان تحلیل رفته بود قشون ترک را پاشیدند و رو براه نهادند.
تصرف بیت المقدس: قشون صلیب در 6 ژوئن 1099 م. یعنی سه سال بعد از تاریخ حرکت عاقبت الامر چشمش به بیت المقدس افتاد تا آنجا که بعضی از آنها از وجد و سرور قالب تهی کردند در این موقع از قشون صلیب بسیار کاسته شده و بیش از چهل هزار نفر نمانده بود. قشون صلیب دست به کار محاصره شد، اما شهر استحکامات معتبر و ساخلوی کافی داشت و چاههای اطراف نیز بدست مسلمانان خراب شده بود، چنانکه باز عطش آنها را به هلاکت تهدید میکرد. این بود که درصدد برآمدند دیوانه وار اقدامی مردانه کنند، لذا روز 15 ژوئیه 1099 م. در ساعت سه که موقع مرگ عیسی بود، حمله آوردند و برجی چوبی را بر غلطک سوار کرده بسمت بارهء شهر بردند. و از فراز برج پلی به دیوار شهر کشیده قسمی از بارهء شهر را بتصرف آوردند؛ سپس یکی از دروازه ها را گرفته دسته دسته وارد شهر شدند و خونریزی سختی برپا کردند گود فروآ دو بویون به پاپ نوشت: «اگر میخواهید بدانید با دشمنانی که در بیت المقدس بدست ما افتادند چه معامله شد همین قدر بدانید که کسان ما در رواق سلیمان و در معبد در لجه ای از خون مسلمانان میتاختند و خون تا زانوی مرکب میرسید». عموم روایات بر قتل عام شهادت میدهد: «تقریباً ده هزار مسلمان در معبد قتل عام شد و هر کس در آنجا راه میرفت تا بند پایش را خون میگرفت از مسلمانان هیچ کس جان نبرد و حتی زن و اطفال خردسال را هم معاف ننمودند...». پس از کشتار نوبت به غارت رسید «کسان ما چون از خونریزی سیر شدند به خانه ها ریختند و هرچه به دستشان افتاد ضبط کردند. هر کس (چه فقیر و چه غنی) به هر جا وارد میشد آن را ملک طلق خود میدانست... و این رسم چنان ساری بود که گوئی قانونی است که باید موبه مو رعایت شود».
تشکیل مملکت لاتن در بیت المقدس: بعد از غلبه تشکیلاتی لازم بود که موجب بقای امر بشود و تربت عیسی را از مسلمانان در امان بدارد به این لحاظ در بیت المقدس مملکتی تشکیل دادند و تاج سلطنت را به گودفروآ دو بویون تکلیف کردند. این مرد بواسطهء شجاعت و سادگی اطوار و ملاطفت و میانه روی خود بیشتر از هر کس محبوب قشون بود، اما به حکم فروتنی عنوان پادشاهی را رد کرده، گفت: در شهری که عیسی تاجی از خار بر سر داشته عنوان «موکل تربت مقدس» بجهت من کافی است. مملکت بیت المقدس شامل فلسطین بود، لکن اماراتی هم که چندین نفر از رؤسای قشون صلیب مسخر کردند بر آن افزوده شد، از قبیل: امارات اِدس(20) که بودوئن حاکم فلاندر گرفت و انطاکیه که بهمون متصرف شد و طرابلس که از آن رایمون حاکم تونور بود. وضع حکومت ارباب ملک مغرب با کلیهء خصوصیات آن در این نواحی جایگیر شده، هر قسمت از خاک به تیول به کسی واگذار گردید. حقوق و تکالیف هر کس از سوار جنگی و مردم بلاد و قصبات به رسم حکومت ارباب ملک مقرر شد و رسوم مزبور عاقبت تدوین شده بصورت مجموعهء قوانینی که نظام فلسطین بر آن میگشت درآمده، کسانی که در بیت المقدس قرار یافتند خیلی زود با وطن جدید خود آشنا شده هم آداب و رسوم محل را پذیرفتند و هم سبک زندگانی و پوشاک مردم آنرا. فوشه دو شارتر که از امنای دین و در موکب بودوئن بود، می نویسد: «ما که از مغرب بودیم بصورت مردم مشرق درآمده ایم... وطن خود را فراموش کرده ایم. بسیاری از ما مولد خود را نمیدانند و از آن یاد نمی کنند. یکی خانه و خدم دارد، چنانکه گوئی آنها را به ارث دارا شده، دیگری بجای اینکه از هموطنان خود زن بخواهد یکی از اهل شام (ارمنی) یا عرب نصرانی را بزنی خواسته... بهمه زبان تکلم میکنند و گفتهء آنها را هم میفهمند... اکنون که مشرق تا این درجه به حال ما مساعد میباشد برگشتن بمغرب چه ضرور است؟»
فرق مذهبی و نظامی: برای دفاع فلسطین سه فرقه تشکیل یافت که اعضای آن وظیفهء راهب و سرباز هر دو را داشتند: فرقهء سن ژان بیت المقدس یا میهمان نوازان، فرقهء پاسبانان معبد و فرقهء سواران آلمان. اعضای این فرقه مکلف بودند که مانند رهبانان مغرب زمین بتقوی و ریاضت بپردازند و علاوه بر این به فن حرب نیز مشغول باشند؛ برای حرب نیز نظامات سختی مقرر شده بود، مث اعضای فرقهء «پاسبانان معبد» هیچگاه نباید از جنگ شانه خالی کنند ولو اینکه یک نفر باشند از این گذشته هیچوقت نباید بدشمن تسلیم شوند. ملبوس این مردم راهب و سرباز، جنبهء دوگانهء آنها را آشکار مینمود به این معنی که اسلحهء سواران جنگی را می آویختند و بر روی آن لبادهء بلند راهب را میکشیدند. لبادهء میهمان نوازان مشکی بود با صلیب سفیدی در روی سینه، لبادهء پاسبان معبد سفید بود و صلیبی قرمز داشت. قشون دائم فلسطین مرکب از اعضای فِرَق سابق الذکر بود. فرقهء میهمان نوازان در سال تصرف بیت المقدس ایجاد شد تا زوار را جا و طبیب و منزل بدهد و پرستاری و ملازمت نماید، اما تأسیس فرقهء پاسبانان معبد از مآثر 1119 م. میباشد. این دو فرقه که مؤسسین آن فرانسوی بودند بسرعت توسعه یافت و در تمام ممالک اروپای نصرانی صاحب علاقه شد، چنانکه فرقهء پاسبانان معبد حتی در پاریس دارای ارگ حقیقی گردید. اما فرقهء سواران آلمان در اواخر مائهء دوازدهم (1197م.) تشکیل شد و بزودی به پروس انتقال یافت تا با اقوام مشرک مبارزه کند.
جنگهای دیگر صلیب: امپراطوری لاتن در مشرق زمین: عادت بر این جاری شده است که جنگهای صلیب را مشتمل بر هشت جنگ بدانند، در صورتی که درواقع و نفس الامر عدهء این اردوکشیها از این مقدار متجاوز است، مث هنگامی که بهمون اسیر ترک شد (در 1100 م.) قشونی به کمک او حرکت کرده در آسیای صغیر منکوب و بکلی منهزم شد (1101م.) ولی با این وجود جنگ دوم صلیب به اردوکشی اطلاق میشود که در سال 1147 م. به پیشنهاد لوئی هفتم پادشاه فرانسه اتفاق افتاد و منجر به شکست بزرگ فرانسویان مشرق و تصرف اِدِس بدست ترک گردید (1144 م.). آنگاه لوئی هفتم و کنراد سوم(21)امپراطور آلمان خود ریاست اردو را بعهده گرفتند؛ اما قشون فرانسه و آلمان توافق نظر حاصل نکردند و به این لحاظ مصیبت تازه ای دررسید تا آنجا که کنراد و لوئی هفتم تنها به مملکت خود برگشتند.
از دست رفتن بیت المقدس: طولی نکشید که مملکت لاتن را موقع تاریکی فرارسید، بخصوص بعد از اینکه سلطان صلاح الدین، شام و مصر هر دو را متصرف شد. سلطان صلاح الدین در تقوی و رشادت و سخا نظیر مشهورترین خلفای عرب است. در 1187 م. محاربه سختی در نزدیکی طبریه درگرفت. قشون صلیب که از عطش تن به مرگ داده و از دود خار و خاشاک بیابان که مسلمانان آتش زده بودند، سینه شان تنگی کرده جایی را نمیدیدند بکلی بهزیمت رفتند. پادشاه بیت المقدس گوی دو لوزینیان(22) بدست دشمن افتاد، صلاح الدین تقریباً تمام قلمرو مملکت لاتن را در فلسطین زیر نگین آورد و بعد از چند روز محاصره بیت المقدس را نیز ناچار به تسلیم کرد (2 اکتبر 1187 م.).
جنگ سوم صلیب: این مصائب باعث شد که جنگ سوم صلیب دربگیرد و امپراطور فردریک بار بروس و پادشاه فرانسه فیلیپ اگوست و پادشاه انگلیس ریشار کور دو لیون عازم جنگ شوند. فردریک با قشون صلیب آلمان پیش از سایرین به آسیای صغیر رسیده، قشون ترک را در قونیه شکست داد و از توروس گذشته در ساحل قره سو (سیدنوس)(23)اردو زد. پس از صرف غذا به شست و شو پرداخته بود که نزله ای بر وی عارض شد و در آب ناپدید گردید. بقیهء قشون او در برابر عکا به قشون فرانسه و انگلیس ملحق شد. فیلیپ اگوست از ژن(24) و ریشار کور دولیون از مارسی حرکت کرده به سیسیل رفتند (1190 م.) و از آنجا به عکا آمدند. در این بین ریشار جزیرهء قبرس را نیز تسخیر کرد. دو پادشاه در کنار عکا اردو زدند و در آن موقع متجاوز از یک سال بود که آن شهر از دریا و خشکی محصور بود و چنانکه میگویند در آن محل 9 جنگ بزرگ و بیش از صد محاربه اتفاق افتاد. صلاح الدین هرچه سعی کرد نتوانست شهر را از محاصره بیرون بیاورد، اما قشون صلیب هم نتوانست برج و بارهء شهر را بشکند عاقبت گرسنگی ساخلوی مسلمانان را وادار کرد که در ژوئیهء 1191 م. تسلیم شوند. در این موقع فیلیپ اگوست دست از جنگ کشیده به فرانسه برگشت، لکن ریشار کور دو لیون دو سال دیگر در ارض اقدس مانده آثاری از خود بروز داد، چنانکه دشمنان وی از شجاعت او تمجید میکردند و از درندگیش به وحشت می افتادند، مث یک بار 2600 نفر اسیر را سر برید، زیرا فدیهء آنها سر موقع نرسیده بود؛ اما بالاخره نتوانست به بیت المقدس برسد و آن شهر در دست مسلمانان ماند و قلمرو مملکت لاتن منحصر به فینیقیه قدیم گردید و عکا پایتخت آن شد. این شهر تا صد سال دیگر، یعنی تا 1291 م. در دست نصاری باقی ماند.
مشخصات جنگ سوم صلیب: جنگ سوم صلیب دارای مشخصاتی چند است از جمله قلت ازدحام مردم در اردو و جدائی زوار از سرباز به این لحاظ جنبهء نظامی این جنگ بر جنبهء مذهبی آن میچربید. در این جنگ قشون فرانسه و انگلیس به عزم تسخیر فلسطین راه دریای مغرب را پیش گرفتند و به این ترتیب از طی مسافات بعیدهء اروپا و آسیای صغیر و کشمکش با اقوام سر راه رهائی یافتند؛ چون طریق دریا امن تر و کوتاه تر بود، از آن پس قشون صلیب همه از آن سو به راه افتادند. علاوه بر این جنگ مسلمان و نصاری سختی خود را از دست داده و بغض مذهبی تسکین یافته بود. دو حریف که در رشادت پای کمی از هم نداشتند، احترام یکدیگر را نگاه میداشتند و چون محاربه بسر میرسید با هم به ادب رفتار می کردند. بعد از جنگ طبریه سلطان صلاح الدین اسیر خویش گوی دو لوزینیان(25) را رخصت داد که در کنار وی بنشیند و امر کرد به او شراب بپیمایند. در موقع محاصره عکا سلطان صلاح الدین و ریشار کور دو لیون تحف و هدایا بجهت یکدیگر فرستادند و ریشار با برادر صلاح الدین عهد مودت بست و حتی خیال داشت خواهر خود را به او بدهد و در این باب گفتگو نیز کردند، لکن چون ریشار به تکفیر تهدید شد مطلب عقیم ماند.
جنگ چهارم صلیب: جنگ چهارم صلیب در واقع دنبالهء جنگ سوم بود که تقریباً پنج سال بعد از مراجعت ریشار، پاپ اینوسان سوم آنرا برانگیخت (1198 م.) و سال بعد از این مقدمه در حین مسابقهء جنگی که به دعوت حاکم شامپانی برپا شده بود، حضار صلیب برگرفتند و بسیاری از سواران جنگی شمال و مشرق فرانسه هم به ایشان تأسی جستند؛ اما پادشاهان فرانسه و انگلیس چون با هم درآویخته بودند در جنگ صلیب شرکت نکردند. جنگ چهارم نیز مانند جنگ اول اردوکشی سرکردگان بود. حاکم شامپانی را به ریاست برداشتند و بعد از مرگ اوبنیفاس دو مون فرا(26) نامی را از سرکردگان پیمون(27) بجای او نشاندند. پاپ قشون صلیب را بر آن داشت که به مصر حمله کند، زیرا مصر مرکز قدرت مسلمانان شمرده میشد و چون در آن خطه بر ایشان دست می یافتند مسلمانان را یارای نگاهداری فلسطین و شام نمی ماند.
قشون صلیب و مردم ونیز: قشون صلیب برای انجام این خیال محتاج به کشتی بود و در آن ایام مهمترین بحریهء دریای مغرب را مردم ونیز در دست داشتند به این لحاظ قشون، جمعی را به ونیز فرستاد که در باب کرایهء کشتی گفتگو کند. از جملهء نمایندگان ویل آردوئن(28) نامی از اهل شامیانی بود که بعدها تاریخ جنگ صلیب را نوشت. مردم ونیز بر عهده گرفتند که در ازای 85هزار مارک (که به پول امروز تقریباً بیست میلیون میشود) قریب چهارده هزار سوار و بیست هزار پیاده را به مصر برسانند و تمام مبلغ را نیز پیش خواستند. علاوه بر این، قرار شد که استعداد مردم ونیز هم به قشون صلیب ملحق شود. بدین ترتیب متحدین در تسخیر و غنیمت شریک شدند. قشون صلیب در ونیز گرد آمد، لکن از آنجا که پرداخت تمام وجه مقرر مقدور نبود مردم ونیز موقع را مناسب دیده، گفتند: هرگاه قبل از حرکت در تصرف بندر زارا(29) واقع در کنار دریای آدریاتیک مددی به ما برسانید از باقی بدهی شما میگذریم. مردم بند زارا نصرانی بودند، لکن رقابت این دو شهر این پیشنهاد را موجب گردید و گذشته از این شاید مردم ونیز به لحاظ مصالح تجارت خود بی میل نبودند که حملهء به مصر موقوف شود. بالجمله رؤسای اردو پیشنهاد را پسندیدند و بندر زارا مسخر و تالان شد.
قشون صلیب در قسطنطنیه: در این اثنا شاهزاده ای از رومیة الصغری موسوم به آلکسی و فرزند ایساک لانژ(30) امپراطور مخلوع قسطنطنیه سر رسید (1195 م.). آلکسی برای استرداد حق پدر از قشون صلیب مدد خواست و ضمناً وعده داد که در صورت انجام آرزو مبلغ هنگفتی نقداً تقدیم کرده و کلیهء قوای دولت را نیز برای جنگ با مسلمانان به اختیار قشون صلیب بگذارد. بر حسب ظاهر امر جنگ صلیب ترک نمیشد، بلکه فقط راه اندکی منحرف میگردید و این مختصر انحراف به تحصیل کمک های مهم ارزش داشت. پاپ اینوسان سوم سخت بر ضد این پیشنهاد برخاست و قشون صلیب و مردم ونیز را به تکفیر تهدید کرد، اما نتیجه نبخشید و قشون رو به قسطنطنیه راه افتاد. هر کس از راه دریا به قسطنطنیه نزدیک شود یکی از زیباترین مناظر دنیا را در برابر خود می بیند، چنانکه اگر امروز هم سیاحی از بزرگترین و متمول ترین بلاد اروپا به آن سو رو بیاورد خواه و ناخواه به تمجید آن میپردازد تا چه رسد به قشون صلیب آن روز که جز کوشک تاریک و بلاد مسکین و محقر فرانسه چیزی ندیده بودند. بنابه روایت ویل آردوئن «کسانی که قسطنطنیه را ندیده بودند از دیدار آن سیر نمیشدند و چون بارهء سر به فلک افراشته و برجهای گرداگرد شهر و قصور مزین و کلیساهای رفیعه و عدیده در نظرشان جلوه میکرد و درازا و پهنای شهر که عروس دنیا است مجسم میشد باور نمیکردند که در عالم شهری به آن درجه از تمول رسیده باشد» چون وارد شهر شدند بر حیرتشان افزود، زیرا قسطنطنیه در قرون وسطی حکم پاریس امروز را داشت و از نهصد سال قبل تمول مشرق زمین و شاهکاری هنرنمائی قدیم همه در آنجا جمع آمده بود.
تاراج قسطنطنیه: قشون صلیب تقریباً بدون زد و خورد قسطنطنیه را قبضه کرد و آلکسی را تاج بخشید؛ اما آلکسی در ادای نقدینه بدفع الوقت میگذرانید و ضمناً مردم شهر نیز که چشم دید قشون صلیب (یا به اصطلاح خودشان نژاد لاتن) را نداشتند از او ناراضی بودند. عاقبت نژاد یونانی جنبشی کرده آلکسی را از تخت به زیر آورد و بر ضد قشون صلیب مجهز شده. قشون صلیب که در خارج شهر اردو زده بود کمر به تسخیر آن بست و در 12 آوریل 1204 م. شهر را گشوده بغارت داد. بنابه گفتهء ویل آردوئن: «غنیمت بدرجه ای رسید که افراد حساب طلا و نقره و ظروف و جواهر و اطلس و حریر و بالاپوش پوست گرفته و خز و سنجاب و البسهء فاخره را گم کردند و ژو فروآد و ویل آردوئن بحق میگوید که «از بدو خلقت عالم تاکنون هیچ شهری تا این درجه ثروت نداشته است. هر کس بدلخواه خود جا گرفت و جا برای احدی کم نیامد... از این افتخار و هم از ذوق نعمت خداداده قشون صلیب در پوست نمیگنجید، زیرا کسانی که به فقر و مسکنت میگذراندند به عز و غنا رسیدند». در تاراج قسطنطنیه قشون مانند اقوام جاهله معامله کرد، مث مرمرها را خرد نمود، آثار مستظرفه را شکست تا سیم و زر و احجار کریمه آن را ببرد. مجسمه های مفرغی را که شاهکاری هنرنمائی قدیم بود ذوب کرد تا پول از آن سکه کند. از آثار متبرکه و ظریفه ای که بعد از غارت 1204 م. از قسطنطنیه آوردند امروز هم در ونیز و بعضی دیگر از بلاد مغرب دیده میشود. موجبات تاراج قسطنطنیه نه چنان بود که تاراج قسطنطنیه را تنها طمع قشون بینوای صلیب باعث آمده باشد، بلکه نژاد یونانی و نژاد لاتن از قدیم چشم دید یکدیگر را نداشتند، به این معنی که نژاد یونانی نژاد لاتن را جاهل حساب میکرد و نژاد لاتن، نژاد یونانی را به نامردی و تبه کاری و خیانت نسبت میداد، چنانکه از معامله آنها در جنگ اول صلیب و رفتارشان با کنراد و فردریک بار بروس در جنگ دوم و سوم واضح بود. بعلاوه بیست سال قبل از این واقعه (1182 م.) عوام الناس یونانی قسمتی از نژاد لاتن را که در قسطنطنیه نشسته بودند قتل عام کرده، مرضی را در مریضخانه ها سر بریده و چندین هزار زن و بچه را به غلامی به مسلمانان آسیا فروخته بودند. از این گذشته نژاد یونانی و لاتن را بغض مذهبی نیز ممد خصومت بود، زیرا نژاد یونانی از حوزهء دیانت روم جدا شده و هر یک دیگری را به ارتداد متهم مینمود. قشون صلیب در موقع تصرف قسطنطنیه خود را مجاهد وحدت دیانت میدانست و شهر را بمناسبت عصیانی که به پاپ میورزید مستحق تاراج میشمرد.
امپراطوری لاتن در قسطنطنیه: قشون صلیب قلمرو امپراطوری بیزانس را فیمابین خود قسمت کرده، شالودهء امپراطوری لاتن را در قسطنطنیه ریخت و بودوئن والی فلاندر را به امپراطوری برداشت. بنیفاس دومون فرا، را نیز به سلطنت سالونیک و مقدونیه گذاشت و مطیع امپراطور قرار داده، قسمتی از قسطنطنیه و جزء عمدهء مجمع الجزایر که رویهمرفته این قلمرو امپراطوری را شامل میشد، خاص مردم ونیز گشت. سرکردگان قشون صلیب حاکم آتن و امیر مُره (پلوپونز) و مرزبان تسالی لقب یافتند، اما از اردوکشی مصر و استخلاص بیت المقدس دیگر سخنی به میان نیامد. امپراطوری لاتن قریب نیم قرن طول کشید تا اینکه قوم بلغار از طرف شمال حمله آورده از 1205 م. به بعد امپراطور بودوئن را شکست داد و عاقبت او را کشت. خانوادهء یونانی نژاد هم که پایتخت خود را به نیسه منتقل کرده بود از جانب مشرق تاخت آورد تا اینکه در 1261 م. میشل پاله ئولک(31)مجدداً قسطنطنیه را گرفت و امپراطوری لاتن را برافکند.
جنگهای اخیر صلیب: از تصرف و تاراج قسطنطنیه بخوبی پیداست که افکار بکلی عوض شده و ایمان مردم سست گردیده بود، با این وجود باز چندین جنگ صلیب در خلال مائه سیزدهم بوقوع پیوست؛ لکن در این جنگها (جز جنگ ششم) شکست همواره نصیب ملت نصاری بود. در جنگ پنجم صلیب (1221-1217 م.) پادشاه مجارستان اردوئی به مصر کشید و قشون وی اغلب از اهالی آلمان و قوم مجار بودند، اما بمصیبت سختی دچار شدند. جنگ ششم (1229-1228 م.) را این خصوصیت حاصل آمد که پاپ سردار قشون صلیب، یعنی امپراطور فردریک دوم را تکفیر کرده بود. علیهذا امپراطور عوض اینکه با مسلمانان بجنگد با ایشان وارد مذاکره شده مهارتی بخرج داد و بیت المقدس را از سلطان مصر پس گرفت و در ازای این موهبت میثاق اتحادی با وی گذاشت، اما این سیاست هیاهوئی پدید آورد و جنگ از نودرارض اقدس شعله کشید، چنانکه در 1244 م. بیت المقدس باز به دست قوم ترک افتاد و قریب هفتصد سال (تا 1917 م.) در دست آنها ماند. جنگ هفتم و هشتم به اقدام سن لوئی پادشاه پرهیزکار فرانسه برپا گردید. جنگ هفتم (1254-1248م.) بر سر تسخیر مصر بود و در آغاز آن دمیاة فتح شد، اما طغیان نیل و نزول بلا و حملهء مسلمانان دست بهم داده قشون صلیب را به تسلیم مجبور ساخت. سن لوئی فدیهء گزافی پرداخت تا سرکردگان وی را آزادی بخشیدند و دمیاة را پس داد تا خود او را رها کردند. در جنگ هشتم (1270 م.) سن لوئی بر سر تونس رفت، لکن در آنجا مبتلا به طاعون شده درگذشت و جنگ صلیب خاتمه یافت بنابر مناظره ای که در اوان جنگ هشتم صلیب روتبوف(32) شاعر ترتیب داده در آن اوقات از شور مردم فرانسه بسیار کاسته شده بود. مناظره فیمابین هواخواه جنگ صلیب و مخالف او درگرفته است: «مخالف جنگ: شما میخواهید که من از دارائی چشم بپوشم و نگاهداری فرزندان خود را بعهدهء سگها بگذارم؟ من گمان نمیکنم که خداوند به این امر راضی باشد... مرد مؤمن میتواند بی آنکه از جای خود تکان بخورد و دنبال سوانح برود مرضاة خود را بدست آورد و از دارائی خود زندگی کند... من میخواهم در جوار همگنان خود باشم و عمر خود را به آرامی بسر آرم... به سلطان قوم ترک بگوئید که مرا از تهدیدات تو خنده میگیرد. اگر او به دیار ما گذر کند، مزه اش را خواهد چشید؛ اما من بدیار او نخواهم رفت که او را از آنجا بیرون کنم برای جستجوی خدا چرا باید راهی به این دوری پیمود؟ اگر خدا را مکانی باشد محققاً در فرانسه است...». در همین ایام ژوانویل به گوش خود شنید که سرکرده ای به سرکردهء دیگر چنین گفت: «وای به حال و روز فرانسه اگر شاه به عزم جنگ صلیب حرکت کند، چون اگر ما متابعت او نکنیم بدست او مجازات خواهیم شد و اگر بکنیم بخواست خداوند، زیرا در این صورت بجهت ترسی که از شاه داریم بجنگ رفته ایم نه برای رضای خدا». خود ژوانویل با همهء اصرار سن لوئی بار دوم بجنگ نرفت.
نتایج عمدهء جنگ صلیب: نتیجه ای که پاپ از جنگ میخواست استخلاص ارض اقدس بود که عاقبت حاصل نگردید. بعلاوه در نتیجهء این جنگ شالودهء دو مملکت هم در مشرق زمین ریخته شد (مملکت بیت المقدس و امپراطوری لاتن در قسطنطنیه) که هیچیک دوام نیاورد، اما از این جنگ در خود مغرب زمین و بخصوص در فرانسه و آلمان و ایتالیا نتایج بسیار مهم عاید گردید که بعضی اقتصادی بود و پاره ای سیاسی و اجتماعی.
نتایج اقتصادی: جنگ صلیب به تجارت دریای مغرب فائده عمده ای رسانید و بر مراودهء بلاد مغرب و مشرق از راه دریا افزود. حمل قشون صلیب و زوار دریانورد مارسی و ژن و پیز(33) مخصوصاً ونیز را متمول کرد، چنانکه مرتباً سالی دو بار از بنادر مختلفی بحریهء واقعی بجانب ارض اقدس روان میشد. مادامی که قوم نصاری صاحب اختیار بنادر شام بودند، سوداگران فرانسه و ایتالیا بدان صوب عزیمت کرده، امتعهء گرانبهای مشرق را میخریدند. نتیجهء غیرمستقیم جنگ صلیب بسط تجمل و تمدن در مغرب بود؛ زیرا در آن موقع نواحی مشرق زمین که مسکن قوم عرب و نژاد یونانی بود، از لحاظ پیشرفت و تکمیل مدنیت بر نواحی مغرب پیشی داشت. چنانکه قشون صلیب از دیدار آثار تجمل شیفته شد و استعمال فرش، آئینه، اثاث البیت زیبا، اسلحهء ظریف، اقمشهء فاخر، پارچهء ابریشمی، حریر، پرنیان و مخمل و غیره همه در اوان جنگ صلیب و در نتیجهء آن جنگ رایج و متداول شد، اما اگر بخواهیم آنچه را که مغرب زمین در امر علم، هنر، زراعت و صناعت از مشرق کسب کرده است به برکت جنگ صلیب بدانیم راه مبالغه رفته ایم؛ زیرا پرتو مدنیت عرب از جانب اسپانیا و سیسیل نیز مانند مصر و شام نفوذ میکرد و به این لحاظ نمیتوان بیقین گفت که مث بعضی از اختراعات چین از کدام راه و از چه زمان در اروپای غربی رواج یافته است، از قبیل کاغذی که با کهنه میساختند و از سدهء دوازدهم به بعد در فرانسه معمول شده و قطب نما که در سدهء یازدهم و قبل از جنگ اول صلیب در دریای مغرب به کار میرفته است.
نتایج سیاسی و اجتماعی: مهمترین نتیجهء اجتماعی جنگ صلیب آن بود که مؤید زوال قدرت ارباب ملک گردید، زیرا عدهء بیشماری از ایشان در خلال جنگها مردند و آنها هم که جان بدر بردند، یا لاشی ء محض شدند یا به فقر و مسکنت درافتادند. قشون صلیب میبایستی از خود خرج کند و به این لحاظ هر سرکرده برای تدارک اسلحه و سیورسات خود و کسان و دواب خویش احتیاج به مقدار زیادی نقدینه داشت و به این جهت قسمتی از املاک خود را میفروخت یا رهن میگذاشت. همه به امید غنا رفتند، لکن هر کدام که برگشتند بی چیز بودند و جز فروش و رهن مجدد چاره نداشتند. این نکبت و زوال قدرت ارباب ملک به حال پادشاهان و دولتخواهان و بالخاصه اهالی بلاد و قصبات که به ازای وجه نقد، آزادی خود را میخریدند بسیار نافع افتاد. از این گذشته مردم فرانسه را در نتیجهء جنگ صلیب نفوذ سیاسی و تجارتی مهمی در مشرق زمین مسلم آمد که در ظرف قرون متمادی باقی ماند و شأنی که هنوز هم زائل نشده است. بقدری فرانسوی به مشرق زمین آمد که هنوز هم ملل مشرق کلیهء مردم مغرب را فرنگی میخوانند که مأخوذ از کلمهء فرانک میباشد. زبان فرانسه در شام، قبرس، ارمنستان و مره متداول شد و حتی امروز هم در شام با وجود مجاهدت سایر ملل از انگلیسی، آلمانی، ایتالیایی و روسی این زبان همیشه از سایر السنهء فرنگی رایجتر و در حکم لسان ثانوی بومیهاست. نویسندگان فرانسوی معتقدند که اگر مردم فرانسه چند صد باب مدرسه در مشرق نزدیک احداث کرده، دائر نگاه میدارند برای این است که تفوق خود را در آنجا حفظ کنند و این تفوق را سنتی میدانند که از زمان جنگ صلیب شروع شده و دوام آن هم به حال رواج صنعت و تجارتشان مفید است و هم به حال عظمت خارجی مملکتشان (تاریخ قرون وسطی آلبر ماله صص217-239).
(1) - Nicee.
(2) - Michel.
(3) - Urbain.
(4) - Clermont.
(5) - Alexis Comnene.
(6) - Godefroy de Bouillon.
(7) - Baudouin.
(8) - Raymond.
(9) - Croatie.
(10) - Tancrede.
(11) - Bohemond.
(12) - Hugues de Vermandois.
(13) - etienne de Blois.
(14) - Adhemar de Moetil.
(15) - Puy.
(16) - Dorylee.
(17) - Foucher de Chartres.
(18) - Guillaume de Tyr.
(19) - Taurus.
(20) - edesse.
(21) - Conrad III.
(22) - Guy de Lusignan.
(23) - Cydnus.
(24) - Gene.
(25) - Guy de Lusignan.
(26) - Boniface de Montferrat.
(27) - Piemont.
(28) - Vill ehardouin.
(29) - Zara.
(30) - Isaac l'Ange.
(31) - Michel Paleologue.
(32) - Rutebeuf.
(33) - Pise.

صلیبیان.

[صَ] (اِخ) جِ صلیبی. رجوع به صلیبی شود.

صلیبی خط.

[صَ خَ] (اِ مرکب) کنایه از خط چهارگوشه. || در سکندرنامه مراد از جریب مساحت [ است ]. (غیاث اللغات).

صلیبی شکل.

[صَ شَ / شِ] (ص مرکب)بشکل صلیب(1). همانند صلیب. رجوع به صلیب شود.
(1) - Eruciforme.

صلیبیون.

[صَ بی یو] (اِخ) جِ صلیبی. رجوع به صلیبی شود.

صلیجا.

[صَ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب).

صلیجة.

[صَ جَ] (ع اِ) پاره ای از نقرهء خالص گداخته. (منتهی الارب).

صلیح.

[صَ] (ع ص) نیک. (منتهی الارب).

صلیحی.

[صُ لَ] (ص نسبی) نسبت است به صلیح که نام جد این خاندان است. (از الانساب سمعانی).

صلیحی.

[صُ لَ] (اِخ) احمدبن علی بن محمد، مکرم صلیحی. وی از پادشاهان یمن است. بسال 459 ه . ق.(1) پس از قتل پدر خود ولایت یافت، سپس با سعیدبن نجاح قاتل پدر خویش حرب کرد و او را بکشت و بر زبید استیلا یافت. وی مردی دلاور و حازم بود و او شوهر حرهء صلیحیه است و حره او را در کارهای وی کمک می کرد. صلیحی در صنعاء مرکز ملک خویش به سال 484 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی ص51).
(1) - در ترجمه ای که مؤلف از بدوی آورده قتل او را به سال 473 ه . ق. ضبط کرده است. رجوع به صلیحی علی بن محمد شود. و در وفیات الاعیان آرد که صلیحی علی بن محمد روز دوازدهم ذوالقعده سال 473 ه . ق. به قتل رسید و قتل سعیدبن نجاح را به سال 481 ه . ق. ثبت کرده است.

صلیحی.

[صُ لَ] (اِخ) علی بن محمد بن علی صلیحی. وی یکی از کسانی است که با حزم و قوت بر یمن استیلا یافت. پدر او قضاوت یمن داشت و او در خاندان علم و سیادت پرورش یافت و فقه آموخت و در پی ریاست شد و در سفر حج دلیل مردمان بود و کسانی را که در آنها نشان از اقبال بخود می یافت دلجوئی میکرد. چندانکه او را شصت یاور بدست شد. سپس به سال 428 ه . ق. بهنگام موسم آنان را بر دعوت مستنصر عبیدی صاحب مصر سوگند داد و بدانها در کوههای یمن قوت یافت و هنوز سال 455 ه . ق. نرسیده بود که همهء یمن را بدست آورد و ملوک آن سامان را بگرفت و صنعاء را مقر خود کرد. وی مردی مبارز، جبار، شاعر فصیح و از دهات ملوک است بسال 473 ه . ق. با شکوهی تمام قصد مکه کرد، در بین راه مردی به نام سعیدبن نجاح او را پیش از آنکه به مکه رسد غیلة بکشت. (الاعلام زرکلی ص691). و رجوع به وفیات الاعیان ابن خلکان شود.

صلیحیة.

[صُ حی یَ] (اِخ) اسماء بنت احمدبن جعفربن موسی الصلیحی. ملکهء حازمهء مدبره و معروف به سیدة حرة و الحرة الکامله ولادت او به سال 440 ه . ق. است. شوی وی احمدبن علی صلیحی در حیات خویش وی را ولایت داد و او بتدبیر ملک و جنگها پرداخت. چون احمدبن علی بسال 484 ه . ق. درگذشت و پسر عم او سباء جای وی بگرفت. اسماء همچنان کار ملک را اداره میکرد و چون سباء درگذشت و دیگری جای وی بگرفت، رقعه ها به اسماء می فرستادند و وزرا نزد وی فراهم می آمدند و او از وراء حجاب فرمان می راند و بر منابر یمن وی را دعا می گفتند و ابتدا برای مستنصر و سپس برای صلیحی، آنگاه برای حرة دعا می کردند و می گفتند: اللهم ادم ایام الحرة الکامله السیدة کافلة المؤمنین. اسماء به سال 532 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی ص101).

صلید.

[صَ] (ع ص) تنها. || (اِ) درخش. (منتهی الارب).

صلیع.

[صَ] (ع ص) جبل صلیع؛ کوه بی گیاه. (منتهی الارب).

صلیعاء .

[صُ لَ] (ع ص، اِ) شنیعهء نمایان. || هر رسوائی و فاحشه و کار بد ظاهر و پیدا. || بلای سخت. (منتهی الارب).

صلیعاء .

[صُ لَ] (اِخ) موضعی است که عرب را در آن وقعه ای بوده است. (معجم البلدان).

صلیعة.

[صِ عَ] (اِخ) دهی از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز، واقع در 45 هزارگزی شمال خاوری اهواز و 2 هزارگزی جنوب راه اتومبیل رو اهواز به مسجدسلیمان. دشت، گرمسیر. دارای 150 تن سکنه. آب آن از چاه قریهء زویر. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. ساکنین از طایفهء حمید هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

صلیعیة.

[صُ لَ عی یَ] (اِخ) آبی است. (منتهی الارب).

صلیغ.

[صَ] (ع ص، اِ) گاو و گوسفند شش ساله را گویند :
خدا گفت پیغمبری کن به تیغ
که دشمن خورد بر تن خود صلیغ.
ملاطغرا (آنندراج).
با مراجعه به کتب لغت عرب، مانند: منتهی الارب، اقرب الموارد، قطر المحیط، تاج العروس این کلمه دیده نشد و در لغت سَلَغَ که مبدل منه این لغت است نیز این کلمه دیده نمی شود، بنابراین ظاهراً برای مؤلف آنندراج سهوی دست داده است ضمناً ارتباط معنی کلمه بزعم مؤلف آنندراج با بیتی که شاهد آورده است بهیچوجه روشن نیست.

صلیف.

[صَ] (ع اِ) یک کرانهء گردن. (منتهی الارب). جانب گردن.

صلیفان.

[صَ] (ع اِ) هر دو سر مهرهء پشت است متصل سر از دو جانب. || دو چوب که بر دو جانب پالان باشد و پالان بدان بندند. (منتهی الارب). || هر دو سوی گردن از سوی گلو. (مهذب الاسماء).

صلیق.

[صَ] (ع ص) تابان از هر چیزی. (منتهی الارب).

صلیق.

[صَ] (اِخ) مواضعی بوده است در بطیحهء واسط بین آن و بغداد دارالملک ابونصر مهذب الدولة بوده است... (معجم البلدان).

صلیقة.

[صَ قَ] (ع ص، اِ) گوشت بریان پخته. || نان تنک. (منتهی الارب). رجوع به صَریقَه شود.

صلیقی.

[صَ] (ص نسبی) نسبت است به صلیق.

صلیقی.

[صَ] (اِخ) محمد بن احمدبن عبدالله بن قاذویة البزاز، مکنی به ابی الفضل و معروف به ابن العجمی. وی به بغداد رفت و از ابوجعفر محمد بن احمدبن مسلمة المعدل و ابوالحسین احمدبن محمد بن بقور و جز این دو حدیث شنید. به خط وی یافت شد که مولد او به سال 431 ه . ق. به صلیق بوده است و در دوازدهم صفر 511 ه . ق. درگذشت و در تربت مصلی بواسط مدفون است. (معجم البلدان).

صلیل.

[صَ] (ع مص) فریاد کردن. || دراز شدن آواز لجام و اگر در صوت تو هم ترجیع باشد صَلْصَلَة گویند. رجوع به صلصلة شود. || شنیده شدن آواز بیض وقت کوفتن. (منتهی الارب). والبیض فی هام الکماة صلیل. (اقرب الموارد). || بانگ کردن میخ در وقت فروبردن آن در چیز سخت. || خشک شدن روده های شتران از شدت تشنگی. || خشک شدن خیک. (منتهی الارب). || (اِ) آواز آهن و مانند آن. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). آواز آهن و آواز ضرب شمشیر. (غیاث اللغات). بانگ زخم شمشیر. (مهذب الاسماء). آواز خوردن شمشیر به یکدیگر. چکاچاک : دیو عشوه که او را به قطع مال مقاطعه وسوسه می دهد به صلیل شمشیر هندی در قاروره های قهر مقید گرداند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص336).

صلیمة.

[صَ مَ] (ع ص) وقعة صلیمة؛ جنگ سخت از بیخ برکننده. (منتهی الارب).

صم.

[صُم م] (ع ص، اِ) جِ اَصَمّ و صَمّاء. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی). ناشنوایان. کَران. کَرها :
زبان بریده به کنجی نشسته صمٌبُکم
به از کسی که نباشد زبانش اندر حکم.
سعدی.
به تهدید اگر برکشد تیغ حکم
بمانند کروبیان صم و بکم.سعدی.
من ندانم خیر الا خیر او
صم و بکم و عمی من از غیر او.
مولوی (مثنوی).

صم.

[صَم م] (ع مص) کر شدن و نشنیدن. (منتهی الارب). || وقولهم صمت حصاة بدم؛ یعنی کثرت خون بحدی است که اگر سنگریزه را اندازی شنیده نشود آنرا آوازی چرا که بر زمین نمی افتد. و قول امرؤالقیس صمی ابنة الجبل از این معنی است و مراد از ابنة الجبل آواز کوه است یا سنگ بزرگ یا داهیه و بلا. || هلاک گردیدن و مردن. || سربند بستن شیشه را. (منتهی الارب). سر شیشه استوار کردن. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || زدن کسی را به سنگ. (منتهی الارب).

صم.

[صِم م] (ع اِ) شیر بیشه. || بلا. (منتهی الارب).

صماء .

[صَمْ ما] (ع ص، اِ) بلای سخت. || فتنه. (منتهی الارب). حادثهء زمانه. (ترجمان علامهء جرجانی). فتنهء شدید. || هیئتی است مر چادر پوشیدن را و منه اشتمل الصماء؛ ای الشملة التی تعرف بهذا الاسم و آن رد کردن چادر باشد از جانب راست بر دست و دوش چپ بعد از آن رد کردن آنرا مرتبهء دوم از جانب پس بر دست و دوش راست پس می پوشاند هر دو دوش و هر دو دست را. || ناقهء فربه یا ناقهء باردار. || طرف رودهء باریک از مردم و جز آن. || زمین درشت. || (مص) پیچیدن خود را به یک جامه که سوای آن بر وی نبوده باشد، بردارد آن را از یک جانب و بگذارد بر هر دو دوش و در این اشتمال فرج آن کس ظاهر میگردد. (منتهی الارب). || (ص) تأنیث اصم. (اقرب الموارد) (غیاث اللغات).
-حیة صماء؛ مار که فسون نپذیرد. (منتهی الارب). قسمی مار. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
-صخرهء صما؛ سنگ سخت. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). خرسنگی سخت :
زمزم نشانم از مژه در زیر ناودان
طوفان خون ز صخرهء صما برآورم.خاقانی.
خاک اگر گرید و نالد چه عجب کآتش را
بانگ گریه ز دل صخرهء صما شنوند.خاقانی.
صخره برآورد سر رفعت چو مصطفی
شکل قدم به صخرهء صما برافکند.خاقانی.
بر خویشتن ملرز اگرچه ز بیم مرگ
آتش بمغز صخرهء صما دراوفتاد.عطار.
به گوش صخرهء صما اگر فروخوانم
ز ذوق چاک زند کوه صدرهء خارا.
کمال اسماعیل.
حاجت موری به علم غیب بداند
در بن چاهی به زیر صخرهء صما.سعدی.

صمات.

[صَ] (ع ص، اِ) شیئی اندک و حقیر. (منتهی الارب).

صمات.

[صِ] (ع اِمص) نزدیکی: بات من القوم علی صمات؛ ای بمرای و مسمع فی القرب. || نزدیکی انجام کار. (منتهی الارب).

صمات.

[صُ] (ع مص) خاموش بودن. (منتهی الارب). خاموش شدن. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || (اِ) آنچه بدان خاموش شوند. || سرعت تشنگی. (منتهی الارب).

صماح.

[صُ] (ع ص، اِ) خوی بدبوی. || گند بغل. || داغ. || جانوری است مانند گربه که پشم بد دارد. دابة دون الوبر. (اقرب الموارد). || پیه گداخته که دواء بر شکاف پا نهند. || (مص) داغ کردن. (منتهی الارب).

صماحی.

[صُ حی ی] (ع اِ) داغ. (منتهی الارب).

صماخ.

[صِ] (ع اِ) سوراخ گوش. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات). سوراخ باطنی گوش. || گوش. || آب کم. (منتهی الارب). || سوراخ دیده. (بحر الجواهر) (از آنندراج) (غیاث اللغات).

صماخ.

[صِ] (اِخ) حفصی آرد: از نواحی یمامة یا نجد است و آن کوهی است و به قرب آن دهی است که آنرا خلیف صماخ گویند. (معجم البلدان).

صماخ.

[صُ] (ع اِ) شاید که مشتق از دردی بود در صماخ و آن شکافتن گوش است چه این کلمه بر وزن ادواء (بیماریها) است، چون: سُعال و زُکام و حُلاق. (معجم البلدان).

صماخ.

[] (اِخ) آبی است بر یک منزلی واسط آنرا که قصد مکه دارد. ابوعبدالله سکونی آرد: صماخ از آبها است که بین دو جبل طی و جبالی که بین آن و تیماء است قرار دارد. یاقوت گوید: ندانم آن صماخ همین است یا خطائی در روایت رخ داده. (معجم البلدان).

صماخة.

[صَمْ ما خَ] (ع ص) زن زیرک. (منتهی الارب). || (اِ) القَطِنَه. (اقرب الموارد). رمانه. آنچه با شکنبه باشد. ذات الاطباق.

صماخین.

[صِ خَ] (ع اِ) دو صماخ. رجوع به صِماخ شود.

صماد.

[صِ] (ع اِ) جِ صَمد. رجوع به صمد شود. || سربند شیشه یا پوست پاره که سر شیشه بدان بندند. (منتهی الارب). غلاف شیشه. (مهذب الاسماء). || خرقه یا مندیل که مردم بر سر پیچند جز عمامه. (منتهی الارب).

صماد.

[صِ] (ع مص) به شمشیر زدن یکدیگر را. (منتهی الارب).

صماد.

[صِ] (اِخ) کوهی است. (معجم البلدان).

صمادح.

[صُ دِ] (ع ص، اِ) خالص از هر چیزی. || روز گرم و سخت. (منتهی الارب). رجوع به صُمادِحیّ شود.

صمادح.

[صُ دِ] (اِخ) التجیبی. از بنی تحبیب و جد خاندان صمادحی است که فرزندان او در مریهء اندلس به هنگام ملوک الطوائف ملکی داشتند. (الاعلام زرکلی ص435).

صمادحی.

[صُ دِ حی ی] (ع ص، اِ)خالص از هر چیزی. رجوع بصُمادِح شود. || روز گرم و سخت. رجوع به صُمادِح شود. || شیر بیشه. || راه واضح و پیدا. (منتهی الارب).

صمارایم.

[] (اِخ) (کوهی درهم) شهری در نصیب سبط بن یامین (صحیفهء یوشع 18:23) و آن سمره است که در عربه به مسافت چهار میل به شمال اریحا واقع است و اسم مسطور در لغت عبرانی تثنیه می باشد و در آنجا دو خرابه هست که هر یک از آنها را سمره گویند. (قاموس کتاب مقدس).

صمارایم.

[] (اِخ) کوه صمارایم در افرائیم. دوم تواریخ ایام 13:4 و دور نیست که همان طلع السمرای حالیه می باشد. (قاموس کتاب مقدس).

صمارح.

[صُ رِ] (ع ص، اِ) خالص از هر چیزی. (منتهی الارب).

صماری.

[صُ] (ع اِ) شرم انسان. (منتهی الارب). کون.

صماری.

[صُ ری ی] (ع اِ) شرم انسان. (منتهی الارب).

صمارید.

[صَ] (ع ص، اِ) جِ صِمراد. (منتهی الارب). رجوع به صمراد شود.

صماصم.

[صُ صِ] (ع ص) گذرنده. || درشت. || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). رجوع به صُماصِمَة شود.

صماصمة.

[صُ صِ مَ] (ع ص) گذرنده در عزیمت. || درشت. || استوار. رجوع به صُماصِم شود.

صماغان.

[صِ] (ع اِ) دو کرانهء دهان که ملتقای هر دو لب است یا جای فراهم آمدن دهن در دو جانب لب. (منتهی الارب).

صماک.

[صِ] (ع اِ) چوبی که با قفیز باشد که پیمانه است. ج، صُمُک. (منتهی الارب).

صمالخ.

[صُ لِ] (ع ص، اِ) شیر خفته. (منتهی الارب). اللبن الخاثر. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). شیر هنگفت و خفته. (فرهنگ نفیسی). شیر تیره. (مهذب الاسماء نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف).

صمالخی.

[صُ لِ خی ی] (ع ص، اِ) طعام. || شیر بی مزه. (منتهی الارب).

صمالک.

[صَ لِ] (ع ص، اِ) جِ صَمَلَّک. (منتهی الارب). رجوع به دان لغت شود.

صمالو.

[صَ لَ] (اِخ) یاقوت نویسد: احمدبن یحیی بن جابر گوید: رشید به سال 163 ه . ق. مردم صمالو را که از نواحی مرزی نزدیک مصیصة و طرسوسند، محاصره کرد و آنان برای ده خاندان که قومس در آنهاست امان خواستند و رشید بپذیرفت و شرط آنان چنان بود که متفرق نشوند. پس به بغداد شدند و در باب شماسیه فرودآمدند و موضع آنان را سمالو (به سین) نامیدند و آن معروف است و دیر سمالو مضاف بدانست... (معجم البلدان).

صمالیخ.

[صَ] (ع اِ) جِ صِملاخ و صُملوخ. (قطر المحیط). رجوع بدان کلمات شود.

صمالیخ.

[صَ] (ع اِ) بیخ گیاه نصی که باریک باشد. (منتهی الارب). صمالیخ النصی ما رق من نبات اصوله. (اقرب الموارد).

صمام.

[صِ] (ع اِ) سربند قارورة. (منتهی الارب). آنچه سر شیشه استوار کند. (مهذب الاسماء). سربند دوات. (زمخشری).

صمام.

[صَ] (ع اِ) بلای سخت. و فی المثل: صمی صمام؛ ای زیدی یا داهیه. || و قول آنان صمام صمام؛ یعنی در سکوت خویشتن را کر نمودند. (منتهی الارب).

صمامة.

[صِ مَ] (ع اِ) سربند قارورة. (منتهی الارب).

صمان.

[صَمْ ما] (اِخ) زمین درشتی است دون جبل: ابومنصور گوید: زمینی است که در آن غلظت و ارتفاعی است و قاعده های فراخ دارد و زمینهای هموار و در آن سدر و گیاه می روید و چون فراخ سال بود همه عرب آنرا چراگاه سازد و صمان در روزگار قدیم بنی حنظله را بوده است و حزن بنی یربوع را و دهناء هر دو را و جز ابومنصور گوید: صمان کوهی است سرخ به زمین تمیم... و گویند صمان نزدیک رمل عالج است و بین آن و بصره نه روز راه بود. و ابوزیاد گفته است: صمان شهری است از بلاد تمیم و ذوالرمة مکانی از آنرا صمانة نامیده. (معجم البلدان).

صمان.

[صَمْ ما] (اِخ) گمان دارم از نواحی شام است بظاهر بلقاء. (معجم البلدان).

صمان.

[صَمْ ما] (اِخ) نصر گوید شهری است بنی اسد را. (معجم البلدان).

صمان.

[صُمْ ما] (ع ص، اِ) جِ اصم. (منتهی الارب).

صمان.

[صَمْ ما] (اِخ) دهی از دهستان طاغنکوه. بخش فدیشهء شهرستان نیشابور 21000گزی شمال باختری فدیشه. جلگه و معتدل. سکنهء آن 70 تن. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

صمانة.

[صَمْ ما نَ] (ع اِ) زمین درشت سنگناک در جنب زمین نرم ریگناک یا عام است. (منتهی الارب).

صمأ.

[صَمْءْ] (ع مص) برآمدن و نمودار شدن بر قوم. || برانگیختن. (منتهی الارب).

صم بکم.

[صُمْ مُمْ بُ] (ع ص مرکب، از اتباع) از اتباع است. جِ اصم و ابکم. کران و گنگان. مأخوذ است از آیات 18، 171 سورهء بقره: صم بکم عمی فهم لایرجعون (لایعقلون) :
زبان بریده به کنجی نشسته صم بکم
به از کسی که نباشد زبانش اندر حکم.
سعدی.
رجوع به صم شود.

صم بکم نشستن.

[صُمْ مُمْ بُ نِ شَ تَ](مص مرکب) سخت خاموش نشستن. رجوع به کلمهء فوق شود.

صمت.

[صَ] (ع مص) خاموش بودن. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی). خاموش شدن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). سکوت. || بسته شدن زبان مریض. (منتهی الارب). || خاموشی. (منتهی الارب) (دهار) (غیاث اللغات). مقابل ذکر.

صمتان.

[صِمْ مَ] (اِخ) پدر درید و عم او که مالک است. (منتهی الارب). میدانی در مجمع الامثال آرد: گویند الصمتان، صمهء جشمی پدر درید و جعدبن شماخ است و این بدان ماند که گویند العمران و القمران و دو اسم را مقارن آورده اند بدان جهت که صمة جعد را در اینجا بکشت و پس از زمانی صمه هم بدانجا بقتل رسید و بین بنی مالک و یربوع جنگ درپیوست و آن را یوم الصمتین گفتند. (مجمع الامثال). رجوع به معجم البلدان شود.

صمتان.

[صِمْ مَ] (اِخ) نام جائی است و صمهء جشمی در آن مکان به قتل رسیده است. (معجم البلدان). رجوع به کلمهء فوق شود.

صمتة.

[صُ / صِ تَ] (ع اِ) آنچه بدان کودکان را خاموش کنند و تسکین دهند از طعام و شیرینی و مانند آن. (منتهی الارب). میوه که کودکان را بدان خاموش کنند. (مهذب الاسماء). سُکتَه. بهانه شکن. قاقالی لی.

صمتین.

[صِمْ مَ تَ] (اِخ) صمتان است در حالت نصبی و جری. رجوع به صِمَّتان شود.

صمج.

[صَ مَ] (معرب، اِ) جِ صَمَجَه. (منتهی الارب). قندیلها. جوالیقی در المعرب آرد: صمج، به معنی قندیلها، رومی معرب است مفرد آن صَمَجَة. شماخ گوید: و النجم مثل الصمج الرومیات. (المعرب ص213). رجوع به صمجه شود.

صمجة.

[صَ مَ جَ] (معرب، اِ) قندیل. لغت رومی است. ج، صَمَج. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). رجوع به صمج شود.

صمح.

[صَ] (ع مص) گداختن گرما دماغ کسی را بگرمی خود. || تازیانه زدن کسی را. || درشتی کردن با کسی در سؤال و جز آن. (منتهی الارب).

صمحاء .

[صِ] (ع ص، اِ) زمین درشت. (منتهی الارب). زمین سخت درشت. (مهذب الاسماء). رجوع به کلمهء ذیل شود.

صمحاءة.

[صِ ءَ] (ع ص، اِ) زمین درشت. (منتهی الارب). زمین سخت درشت. (مهذب الاسماء). رجوع به کلمهء بالا شود.

صمحمح.

[صَ مَ مَ] (ع ص) مرد سخت و درشت و توانا [ ی ] گرداندام کوتاه بالا. (از منتهی الارب). سخت دراز. (مهذب الاسماء). || مرد رفته موی پیش سر. || مرد سترده موی سر. || سر موی رفته و سخت و درشت. (منتهی الارب). اصلع. غلیظ. شدید. (نشوءاللغة ص118). مؤلف نشوءاللغة این لغت را در زمرهء صفاتی شمرده است که صاحب آن بکثرت آنچه بدان وصف میشود ممتاز است. رجوع به صمحمحی شود.

صمحمحی.

[صَ مَ مَ] (ع ص) مرد سخت و درشت و توانا [ ی ] گرداندام کوتاه بالا(1). (منتهی الارب). الرجل الشدید المجتمع الالواح. (اقرب الموارد). || مرد رفته موی پیش سر. (منتهی الارب). الاصلع. (اقرب الموارد). || مرد سترده موی سر. (منتهی الارب). المحلوق الراس. (اقرب الموارد). رجوع به صمحمح شود.
(1) - ظاهر عبارت این است که مرد متصف بمجموع این صفات را چنین نامند، لیکن گویا کوتاه بالا معنی دیگر لغت است؛ زیرا در قاموس آرد: الصمحمح و الصمحمحی الرجل الشدید المجتمع الالواح و القصیر و الاصلع. و در اقرب الموارد نیز آنرا معنی جداگانه ای آورده است.

صمخ.

[صِ] (ع اِ) چیزی است خشک که در سوراخ پستان گوسپندان یافته میشود نزدیک ولادت و چون برآورده شود راه شیر گشاده گردد. (منتهی الارب).

صمخ.

[صَ] (ع مص) زدن صماخ کسی را. بر سوراخ گوش زدن. (تاج المصادر بیهقی). || به مشت زدن چشم کسی را. || اذیت دادن گرمی روی کسی را. || لخت تابیدن آفتاب بر کسی. (منتهی الارب).

صمخدد.

[صُ مَ دِ / صَ مَ دَ] (ع ص)خالص. بی آمیغ. (منتهی الارب).

صمخة.

[صِ خَ] (ع اِ) واحد صِمخ است. رجوع به صمخ شود.

صمخة.

[صَ مِ خَ] (ع ص) امراة صمخة؛ زن نرم و تازه بدن. (منتهی الارب).

صمد.

[صَ مَ] (ع ص، اِ) مهتر. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات). || (اِ) آنکه آهنگ به وی کنند در مهمات. (منتهی الارب). آنکه قصد کرده شود به وی در انجاح حوائج. (غیاث اللغات). پناه نیازمندان. (ترجمان علامهء جرجانی). || پاینده. (منتهی الارب). دائم. (غیاث اللغات). || رفیع. (منتهی الارب). || بی نیاز. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). || رست از هر چیزی(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || المصمت الذی لاجوف له. (تاج العروس). || مردی که گرسنه و تشنه نشود در جنگ. (منتهی الارب). مردی که تشنه و گرسنه نباشد. (غیاث اللغات). || قومی که حرفه نباشد ایشان را. (منتهی الارب). القوم الذی لا حرفة لهم و لا شی ء یعیشون به. (اقرب الموارد).
(1) - بدین معنی در اقرب الموارد، قطر المحیط، تاج العروس دیده نشد.

صمد.

[صَ] (ع اِ) جای بلند درشت. (منتهی الارب). زمین بلند درشت. (مهذب الاسماء). المکان المرتفع الغلیظ. ج، اَصماد، صِماد. (اقرب الموارد). در معجم البلدان آرد که بهر سه حرکت (ص) بدین معنی آمده است. || (مص) آهنگ کردن. (منتهی الارب). قصد کردن. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (دهار). || سربند بستن شیشه را. || زدن. برپای کردن. || انتظار فرصت نمودن. || اثر نمودن سوختگی آفتاب در روی. (منتهی الارب).

صمد.

[صَ] (اِخ) آبی است ضباب را. (معجم البلدان). در اقرب الموارد آرد: آبی است رباب را.

صمد.

[صَ] (اِخ) روزی است از ایام عرب. (معجم البلدان).

صمد.

[صَ مَ] (اِخ) از اسماء حسنی است :
هم نمودار سجود صمد است
شمنان را که هوای صنم است.خاقانی.
گر از درگه ما شود نیز رد
پس آنگه چه فرق از صنم تا صمد.سعدی.

صمد.

[صَ مَ] (اِخ) (شیخ...) طاهر نصرآبادی در ترجمهء وی چنین نویسد: از نواده های شیخ سعدی شیرازی است. مرد درویش و پاک طینت شکسته احوال بود. در زمان شاه جنت مکان شاه طهماسب جد پدری او که تیرانی بوده مواجب داشته. در زمان وزارت محمدخان آمده احکام جد خود را آورده آن وظیفه و مواجب را به اسم خود گذرانیده به شیراز رفت و در آنجا به امر کفش دوزی مشغول بود، محبت سرشاری به پسری بهمرسانیده او را متهم بفسق کردند از فرط تقوی و تعصب آلت تناسل خود را بریده در آن اوقات فوت شد این بیت از اوست:
چون قلم پرگار یک پا در شریعت استوار
پای دیگر سیر هفتاد و دو ملت میکنم.
(تذکرهء نصرآبادی ص211).
رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صمد.

[صَ مَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن قاسم عتقی مصری، مکنی به ابی الازهر. وی مانند پدر خویش یکی از ائمهء اعلام است. از پدر خود و ابن عیینه و ابن وهب حدیث کند و قرآن را بر ورش خواند و بسبب مکانتی که او راست، اندلسیان بر قرائت ورش اعتماد کردند و او برادر فقیه موسی بن عبدالرحمان است. وی بسال 231 ه . ق. درگذشت. (حسن المحاضره ص224 ج1).

صمد.

[صَ مَ] (اِخ) همدانی. مرحوم هدایت در ریاض العارفین وی را ستوده و چنین آرد: هو قطب العلماء مولانا شیخ عبدالصمد از اکابر محققین و اماجد محدثین بوده و در عتبات عالیات عرش درجات توقف نموده، در خدمت جناب سیادت مآب سیدسندآقا میر سیدعلی طاب ثراه تحصیل کرده در مرتبهء پرهیزکاری و زهد و ورع معاصران او را مسلم داشتندی و تخم اخلاصش در مزرعهء دل کاشتندی. قریب چهل سال در عتبات عالیات به مجاورت و اجتهاد میگذرانید، عاقبة الامر بخدمت جناب نور علی شاه اصفهانی رسید. واردات او را گزید اجازهء ذکر خفی گرفت و به تصفیه و تزکیه مشغول شد هم به اجازهء او بخدمت حاج محمد حسین اصفهانی شتافت و در صحبت وی تربیتها یافت. دیگر باره به کربلای معلی رفته ساکن شد و بحرالمعارف تصنیف فرمود. گویند مکرر میفرمود که عنقریب این محاسن سفید بخون من سرخ خواهد گردید تا آنکه در سنهء 1216 ه . ق. در کربلا بدست وهابیان شهید شد و عمرش از شصت متجاوز بود که عالم را بدرود نمود این یک بیت از اوست:
ز کعبه عاقبت الامر سوی دیر شدم
هزار شکر که من عاقبت بخیر شدم.

صمدآباد.

[صَ مَ] (اِخ) دهی جزء دهستان زهرا بخش بوئین شهرستان قزوین 6000 گزی شمال بوئین سر راه شاه عباسی معروف قزوین به اصفهان واقع است. جلگه، معتدل. سکنهء آن 428 تن. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، یونجه، چغندرقند، انگور و میوه جات. شغل اهالی زراعت، جاجیم و گلیم بافی است. راه ماشین رو، دبستان 4 کلاسه و دفتر پست دارد. دارای سه مزرعه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

صمدآباد.

[صَ مَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اشکور پائین بخش رودسر شهرستان لاهیجان که در 55 هزارگزی جنوب رودسر و 19 هزارگزی جنوب باختری سی پل و چهار هزارگزی شوئیل واقع است. کوهستانی، سردسیر. دارای 75 تن سکنه. آب آن از چشمه و استخر. محصول آنجا غلات، بنشن، ارزن، فندق و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری، شال و کرباس بافی است. راه مالروی صعب العبور دارد. اکثر سکنهء آن زمستان برای تأمین معاش به گیلان میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

صمدآباد.

[صَ مَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان بدوستان بخش هریس شهرستان اهر که در 33 هزارگزی جنوب باختری هریس و 6 هزارگزی شوسهء اهر به تبریز واقع است. جلگه، معتدل. سکنهء آن 6 تن. آب آن از تلخه رود و چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

صمدآباد.

[صَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند که 92 هزارگزی جنوب خاوری خوسف واقع است. جلگه و گرمسیر. سکنهء آن 31 تن. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. تابستان از سر چاه میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

صمدان.

[] (اِخ) ناحیتی است [ به عربستان ] میان صعده و صنعا اندر یمن و اندر وی سه شهرک است و اندر آن شهرها فرزندان حمیرند و ایشان را کشت و بزر است و مراعی ورز. (حدود العالم ص96).

صمدانی.

[صَ مَ] (ص نسبی) نسبت است به صَمَد. صمدی. عالم ربانی و عارف صمدانی. رجوع به صمد شود.

صمدجو.

[صَ مَ] (نف مرکب) جویندهء صمد. جویندهء خدا. خداپرست. خداطلب :
احدگویان صمدجویان همه زیر زمین رفتند
تو مهرویان مهوش را در این خاک گران بینی.
خاقانی.

صمدحة.

[صَ دَ حَ] (ع مص) سخت شدن گرمی روز. (منتهی الارب).

صمدخان.

[صَ مَ] (اِخ) (حاجی...) ملقب به شجاع الدوله. وی یکی از مستبدان بنام است که با مشروطه خواهان آذربایجان نهایت بدرفتاری را معمول داشت. چون براثر مقاومت مردم آذربایجان، عین الدوله که از جانب محمدعلی شاه مأمور سرکوبی تبریز شده بود، کاری از پیش نبرد و عقب نشینی کرد محمدعلی شاه صمدخان را با لقب شجاع الدوله از تهران به مراغه فرستاد که به تبریز رود و آزادیخواهان را قلع و قمع کند. صمدخان چون به مراغه رسید، نخست به آزار مردم و گرفتن پول از ثروتمندان پرداخت، سپس رو به تبریز نهاد و در 27 ذوالقعدهء 1326 ه . ق. در خانقاه با آزادیخواهان روبرو شد و آنان را شکست داد و از آنجا روانهء خسروشاه گردید و پس از پیوستن سپاهیانی بدو رو به تبریز نهاد و آن شهر را به محاصره گرفت و بر محلاتی از تبریز دست یافت، لکن آزادیخواهان برابر او ایستادند و او را از تبریز راندند. صمدخان چون در تبریز کاری از پیش نبرد و مشروطه رونقی یافت به مراغه بازگشت و به حکومت پرداخت و خود را طرفدار مشروطه می شناساند؛ اما چون زمزمهء بازگشت مجدد محمدعلی میرزا به ایران آغاز شد، صمدخان انجمنی ساخت و به مردمان گفت: محمدعلی میرزا خواهد آمد و مرا نوشته است که به تبریز روم و مشروطه را براندازم. سپس رو به تبریز نهاد و پس از نبردهای طولانی عقب نشینی کرد و دیگر بار از در آشتی درآمد؛ اما پس از آنکه روسها به بهانه هائی وارد تبریز شدند و مردم کشی را آغاز کردند، صمدخان دیگرباره با پشتیبانی روسیان حکومت شهر را بدست گرفت و خونریزیهای فراوان کرد و چون بار دیگر کار آذربایجان سر و صورتی یافت، صمدخان چندی از آزار مردم دست کشید؛ اما باز به گردنکشی برخاست و دستور انتخابات را که بدو رسیده بود نادیده گرفت. پس از سقوط کابینهء علاءالسلطنه و روی کار آمدن کابینهء مستوفی الممالک صمدخان از کار حکومت بر کنار شد و به خانهء خود در نعمت آباد رفت و آنجا نیز نماند و روانهء تفلیس شد. رجوع شود به تاریخ مشروطه تألیف کسروی و تاریخ هیجده سالهء آذربایجان. آقای مورخ الدولهء سپهر در اخبار روز یکشنبهء 11 ژوئیه 1915 م. نویسد: بموجب اخبار واصله از روسیه صمدخان شجاع الدوله فرمانفرمای تحمیلی آذربایجان که با مساعدت روسها پیرامون فجایع و مظالم بی شمار گردیده بود در خاک روسیه بمرض سرطان درگذشت. (ایران در جنگ بزرگ ص185).

صمد شیرازی.

[صَ مَ دِ] (اِخ) رجوع به صمد (شیخ...) شود.

صمدة.

[صَ دَ] (ع ص) سنگ بزرگ استوار و ثابت در زمین، بلند باشد از زمین یا برابر. || ماده شتر که سالها بار نگیرد. (منتهی الارب).

صمدی.

[صَ مَ] (ص نسبی) منسوب به صمد. رجوع به صمد شود.

صمدیت.

[صَ مَ دی یَ] (ع مص جعلی، اِمص) بزرگی و بی نیازی و پاک شدن از عادات حیوانی. (غیاث اللغات). || خدائی. الوهیت : توفیق اتمام آن از حضرت صمدیت خواهم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص89).
ملک صمدیت را چه سود و زیان دارد
گر حافظ قرآنی ور عابد اصنامی.سعدی.
- تجلی صمدیت؛ حالی از حالات صوفیه که در آنجا احتیاج با کل از سالک برمی خیزد. (نفحات الانس).

صمدیوردی.

[صَ مَ یو] (اِخ) دهی از دهستان قره قویون بخش حومهء شهرستان ماکو، در 51 هزارگزی جنوب خاوری ماکو و 2500 گزی جنوب شوسهء سیه چشمه به قره ضیاءالدین واقع است. جلگه، معتدل و مالاریائی. سکنهء آن 88 تن. آب آن از قنات و چشمه. محصول آنجا غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آن جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

صمدیه.

[صَ مَ دی یِ] (اِخ) دهی از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور، واقع در 30000 گزی شمال فدیشه. جلگه، معتدل. سکنهء آن 226 تن. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

صمر.

[صَ] (ع مص) زفتی کردن. || بازداشتن. || روان شدن آب از زمین نشیب در زمین برابر و هموار و قرار گرفتن در آن با جریان سست و ضعیف. || نیک ترش گردیدن شیر. (منتهی الارب).

صمر.

[صِ] (ع اِ) قرارگاه آب که سست رو باشد یا عام است. مستقر ماءالصامر. (منتهی الارب).

صمر.

[صَ] (ع اِ) گند. (منتهی الارب). النتن. (تاج العروس) (قطر المحیط). || بوی گوشت و ماهی تازه. (منتهی الارب)(1). رجوع به صَمَر شود.
(1) - چنین است در منتهی الارب چ تهران و به پیروی از آن در فرهنگ ناظم الاطباء نیز به همین معنی ضبط شده و در فرهنگ آنندراج نیز آن را چنین معنی کرده است، لیکن در تاج العروس، اقرب الموارد و قطر المحیط آرد: الصمر بالفتح رائحة المسک الطری و معنی این عبارت بوی مشک تازه است، چنانکه در شرح قاموس نیز نویسد: صمر به فتح بدبوئی و بوی مشک تازه گرفته... بنابراین ظاهراً صاحب منتهی الارب را در این باره اشتباهی دست داده است.

صمر.

[صَ مَ] (ع اِ) گند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بوی گوشت و ماهی تازه(1). (منتهی الارب). رجوع به صَمر شود.
(1) - رجوع بذیل صَمر شود در همین لغت نامه. و باید افزود که صَمر و صَمَر بمعنی گند ضبط شده و اما آنچه بمعنی بوی مشک تازه و یا بر طبق ضبط منتهی الارب بمعنی بوی گوشت و ماهی تازه آمده است صَمر است بفتح اول است نه بفتحتین. (رجوع به تاج العروس، قطر المحیط و اقرب الموارد شود).

صمر.

[صُ] (ع اِ) لب آب جامه و خنور. (منتهی الارب). || رجوع به صُبر شود. || سطبری خنور. ج، اصمار. (منتهی الارب).

صمراد.

[صِ] (ع ص، اِ) زمین سخت. (منتهی الارب). || گوسپندان لاغر و فربه. از لغات اضداد است. ج، صَمارید. (منتهی الارب).

صمرد.

[صِ رِ] (ع ص) ماده شتر بسیارشیر. (منتهی الارب). || ماده شتر کم شیر. از لغات اضداد است. (منتهی الارب). اشتر اندک شیر. (مهذب الاسماء).

صمرة.

[صَ رَ] (ع ص، اِ) شیر بی مزه. (منتهی الارب). اللبن لاحلاوة له. (اقرب الموارد).

صمرة.

[صَ مِ رَ] (ع ص) بوی گرفته. (منتهی الارب). یدی من السمک صمرة؛ منتنة. (اقرب الموارد).

صمری.

[] (اِخ) شاعری است مقل. (الفهرست ابن الندیم ص233).

صمصام.

[صَ] (ع اِ) تیغ بران که بازنگردد. (منتهی الارب). شمشیر بران. (غیاث اللغات) (دهار) :
یکی صمصام اعداکش(1) عدوخواری چو اژدرها
که هرگز سیر نبود وی ز مغز و از دل اعدا.
دقیقی.
بر دوست داران دولت خویش
گیتی نگه داشته به صمصام.فرخی.
ای دریغا چونکه نامد سوی بکر و زید و عمرو
ز آسمان صمصام تیز و ذوالفقار ای ناصبی.
ناصرخسرو.
من بر سر دشمنانت صمصامم
تو صاحب ذوالفقار و صمصامی.
ناصرخسرو.
از آن مشهور شیر نر که اندر بدر و در خیبر
هوا از خشم خون بارید در صمصام خندانش.
ناصرخسرو.
از آن داماد کایزد هدیه دادش
دل دانا و صمصام و کف راد.ناصرخسرو.
چون گریان بر خود و زره خندد ناچخ
چون خندان بر مغز و جگر گرید صمصام.
مسعودسعد.
ساعتی بنشست تا خشمش برفت
بعد از آن گفتش که ای صمصام زفت.
مولوی.
|| (ص) رجل صمصام و فرس صمصام؛ گذرندهء در کار و عزیمت. || درشت. || استوار. (منتهی الارب).
(1) - اسدی: فرعون کش. صحاح الفرس: دشمن کش. (گنج بازیافته تألیف دبیرسیاقی؛ احوال دقیقی ص77).

صمصام.

[صَ] (اِخ) نام شمشیر عمروبن معدیکرب. (منتهی الارب). واثق بشمشیر عمروبن معدیکرب که صمصام نام داشت زخمی بر احمد زد. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص268). در عقد الفرید و تعلیقات البیان و التبیین نام این شمشیر صمصامة ضبط شده است. رجوع به صمصامة شود.

صمصام.

[صَ] (اِخ) ابن تاج الدولة جعفربن ثقة الدوله یوسف بن عبدالله کلبی. وی آخرین امیر از امرای کلبی در جزیرهء صقلیه است. بسال 417 ه . ق. به ولایت رسید. در امارت و انقلاب ها و فتنه ها برخاست و او برابر مشکلات مقاومت کرد، لیکن شورشیان بر وی دست یافتند و او را خلع کردند و یکی از سران خود را ولایت دادند و او صمصامة را به قتل رسانید و با کشته شدن او دولت کلبیان پایان یافت. (الاعلام زرکلی ص435).

صمصام آباد.

[صَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پیشکوه بخش تفت شهرستان یزد که در 20 هزارگزی باختر تفت واقع است، متصل به جادهء تفت. کوهستانی معتدل. دارای 60 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

صمصام الدولة.

[صَ مُدْ دَ لَ] (اِخ)رجوع به ابوکالنجار مرزبان بن فناخسره... شود.

صمصام الدین.

[صَ مُدْ دی] (اِخ) از حکام لر کوچک که پس از حسام الدین عمربک به حکومت لرستان رسید و بسال 695 ه . ق. کشته شد. (تاریخ گزیده چ عکسی ص556).

صمصام السلطنه.

[صَ مُسْ سَ طَ نَ](اِخ) نجفقلی خان فرزند حسینقلی خان ایلخانی و از سران ایل بختیاری است که در قیام علیه استبداد و برقراری مشروطیت خدمات شایانی کرده است. هنگامی که محمدعلی شاه با طرفداران مشروطیت به مخالفت برخاست، مشروطه خواهان اصفهان درصدد برآمدند از ایل بختیاری کمک بگیرند. در این وقت بفرمان محمدعلی شاه صمصام السلطنه از حکومت بختیاری عزل شد و سردار ظفر بجای او منصوب گردید. مشروطه خواهان نامه ای به صمصام نوشته و از او استمداد کردند. صمصام از خوانین بختیاری دعوتی کرد و در شلمزار جلسه هائی تشکیل شد، سرانجام تصمیم گرفتند که علیه دولت قیام کنند. صمصام السلطنه به عموم کدخدایان و ریش سفیدان طوایف دستور داد که هر اندازه ممکن است سوار و پیاده فراهم کنند. از طرفی پیوسته بین او و مرحوم حاجی آقا نورالله اصفهانی مکاتبات برقرار بود و صمصام مرتباً اوضاع را گزارش می داد تا در موقع مناسب به اصفهان رو آورند و شهر را از تصرف اقبال الدوله حاکم محمدعلی شاه خارج سازند. روز نهم ذی حجهء 1326 ه . ق. بختیاریها وارد اصفهان شدند و دو روز پس از فتح اصفهان صمصام السلطنه با عده ای سوار و پیاده وارد شهر شد. چند روز پس از فتح این شهر سه تن از فرستادگان محمدعلی شاه به اصفهان آمدند تا بهر ترتیبی که ممکن است صمصام السلطنه و ضرغام را به مراجعت به بختیاری وادارند، لیکن آزادیخواهان تهران مطلع شده مجدالاسلام کرمانی را به اصفهان فرستادند تا اقدامات فرستادگان شاه را خنثی کند. محمدعلی شاه از قیام بختیاریها و دیگر مردم ایران هراسان شده و مجدداً فرمان انتخابات و تشکیل مجلس شورای ملی را صادر کرد، ولی مردم چون به وعده های او اطمینانی نداشتند، نپذیرفتند و بختیاریها از یک طرف و سپهدار از طرف دیگر برای گرفتن تهران روانه شدند. محمدعلی شاه مفخم و سردار جنگ و سردار ظفر را مأمور ممانعت بختیاریان کرد، ولی اینان که از محمدعلی شاه دل خوشی نداشتند ترتیب کار را چنان دادند که آنها از یک طرف به اصفهان بروند و خوانین از راه دیگر به تهران حرکت کنند. نمایندگان روس و انگلیس در بین راه با صمصام و سردار اسعد مذاکره کردند که اگر خوانین برگردند، آنها ضمانت می کنند محمدعلی شاه رژیم مشروطه را برگرداند، ولی خوانین گفتند: درباریان فاسد مانع این کار خواهند شد و نمایندگان بی نتیجه برگشتند؛ پس از این ملاقات سردار و صمصام تلگرافی توسط وزیر مختار اطریش به عموم سفرای خارجه مخابره کردند که منظور بختیاریها استیفای حقوق حقهء ملت ایران است و با نظم و آرامش وارد تهران خواهند شد. مقارن طلوع آفتاب روز اول رجب 1327 ه . ق. قشون بختیاری از دروازهء یوسف آباد به تهران درآمد و بدون برخورد بمقاومت از خیابان شاه آباد وارد بهارستان گردید. سپس تصادماتی بین مجاهدان و قوای دولتی روی داد. در این حال، محمدعلی شاه ناچار شد به سفارت روس پناهنده گردد. پس از فتح تهران صمصام السلطنه را به حکومت اصفهان فرستادند. بعدها صمصام به ریاست وزراء ایران نیز نائل گردید و کابینهء وی در 19 رجب سال 1336 ه . ق. / 11 ثور 1297 تشکیل شد و سپس از کار برکنار گشت و وثوق الدوله به ریاست وزراء رسید (جنبش وطن پرستان اصفهان و بختیاری تألیف نورالله دانشور علوی و ایران در جنگ بزرگ تألیف مورخ الدولهء سپهر).

صمصام الممالک.

[صَ مُلْ مَ لِ] (اِخ)شیرمحمدخان از سران ایل سنجابی و در حدود سال 1260 ه . ق. متولد و بسال 1334 ه . ق. درگذشت. (مجلهء یادگار شمارهء سوم سال پنجم).

صمصام کندی.

[صَ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر که در 16 هزارگزی جنوب باختری ورزقان و 4500 گزی ارابه رو تبریز به اهر واقع است. کوهستانی، معتدل. سکنهء آن 463 تن است. آب آن از چشمه و رودخانهء نهند. محصول آنجا غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

صمصامة.

[صَ مَ] (ع اِ) تیغ که بازنجهد از زخم. (مهذب الاسماء). تیغ بران که بازنگردد. (منتهی الارب). || (ص) رجل صمصامة و فرس صمصامة. گذرندهء در کار و عزیمت. || درشت. || استوار. در همه معانی رجوع به صمصام شود.

صمصامة.

[صَ مَ] (اِخ) نام شمشیر عمروبن معدیکرب است: بعث عمر بن الخطاب الی عمروبن معدیکرب ان یبعث الیه بسیفه المعروف بالصمصامة... (العقد الفرید چ محمدسعید عریان ج1 ص134). وصف سیف عمروبن معدیکرب الذی یقال له الصمصامة لموسی الهادی... (همان کتاب ج1 ص135). در البیان و التبیین چ قاهره 1351 ه . ق. ج3 حاشیهء ص17 نیز صمصامة آمده است. رجوع به صمصام شود.

صمصامی.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان دوآب بخش اردل شهرستان شهرکرد، واقع در 40هزارگزی شمال باختر اردل در 6 هزارگزی راه مالرو. کوهستانی، معتدل. دارای 140 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، پشم، روغن و کتیرا. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو و قلعهء قدیمی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

صمصم.

[صَ صَ] (ع ص) مرد سخت زفت و ناکس. (منتهی الارب). البخیل جداً. (قطر المحیط).

صمصم.

[صِ صِ] (ع اِ) جِ صِمصِمَة. (منتهی الارب). رجوع به صمصمة شود.

صمصم.

[صِ صِ] (ع ص) رجل صمصم؛ مرد درگذرنده در کار و در عزیمت. || مرد رسا [ ی ] دلاور درشت کوتاه بالا. (منتهی الارب). الغلیظ القصیر. (قطر المحیط). مرد درشت. (مهذب الاسماء). مرد سطبر.
- ابل صمصم؛ شتران قوی. (منتهی الارب). || زمین درشت. (منتهی الارب).

صمصم.

[صُ مَ صِ] (ع ص) گذرندهء در عزیمت. || درشت. || استوار. || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب).

صمصمة.

[صَ صَ مَ] (ع مص) درگذشتن در کار. || (اِ) بانگ خار پشت ماده. (منتهی الارب). || وسط القوم. (قطر المحیط).

صمصمة.

[صِ صِ مَ] (ع اِ) خیار قوم. (منتهی الارب). وسط القوم. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || گروه مردم. ج، صِمصِم. (منتهی الارب).

صمع.

[صَ] (ع مص) زدن کسی را به چوب دستی. || گذار کردن بر قوم و بازداشتن ایشان را بسخن. || بی باکانه بر سر خود رفتن. || خطا کردن در سخن. || خردگوش شدن. (منتهی الارب).

صمع.

[صُ] (ع ص، اِ) جِ صُمعان و صَمعاء. || و کلاب صمع الکعوب؛ یعنی سگان خرد شتالنگ. (منتهی الارب).

صمعاء .

[صَ] (ع ص) تأنیث اَصمَع. خردگوش. (منتهی الارب). || شاة صمعاء؛ گوسپندی که گوش او با گوش آهو ماند. (مهذب الاسماء نسخهء خطی). رجوع به اصمع شود. || (اِ) گوش خرد و لطیف منضم بسر و کرانهء گردن. (منتهی الارب). || گیاه گوالیده تازه گرد و فراهم آمده باریک یا گیاه بهمی گوالیده پیش از شکفت غنچهء آن. (منتهی الارب). المدملک المدقق من النبات او البهمی اذ ارتفعت قبل ان تنفقاً. (قطر المحیط). گیاه قوی شده. (مهذب الاسماء). || هر غلاف میوه فراهم آمده که هنوز شکفته نشده باشد. ج، صُمع. (منتهی الارب). کل برعومة مجتمعة لم تنفتح بعد. ج، صُمع. (قطر المحیط).

صمعان.

[صَ] (ع ص، اِ) لطیف از پرهای مرغ که بدان پر تیر سازند. (منتهی الارب).

صمعر.

[صَ عَ] (ع ص) سخت. (منتهی الارب). الشدید. ما غلظ من الارض. (قطر المحیط). زمین درشت. (منتهی الارب).

صمعر.

[صَ عَ] (اِخ) موضعی است در بلاد بنی حارث بن کعب. (معجم البلدان).

صمعر.

[صَ عَ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب).

صمعر.

[صَ عَ] (اِخ) نام اسب جراح بن اوفی و اسب یزیدبن حذاق. (منتهی الارب).

صمعر.

[صَ عَ] (اِخ) نام ناقه ای است.

صمعرة.

[صَ عَ رَ] (ع ص) زمین درشت. || پوست سر سطبر. (منتهی الارب).

صمعری.

[صَ عَ ری ی] (ع ص) سخت. || ناکس. (منتهی الارب). مرد فرومایه. (مهذب الاسماء). || سرخ خالص از هر چیزی. (منتهی الارب). الخالص الحمرة. (قطر المحیط). || (اِ) آنچه در وی سحر و افسون کارگر نشود. (منتهی الارب).

صمعریة.

[صَ عَ ری یَ] (ع ص، اِ) مار خبیث که فسون نپذیرد. (منتهی الارب). مار خبیث را نامند که گزیدهء آن قابل علاج نباشد. (فهرست مخزن الادویة).

صمعل.

[صُ عُ] (اِخ) کوهی است. (معجم البلدان).

صمعور.

[صُ] (ع ص) کوتاه بالای دلیر. (منتهی الارب). القصیر الشجاع. (قطر المحیط).

صمعة لواته.

[صُ عَ تُ لُ تَ] (اِخ) ایالتی است به مغرب نزدیک قسطنطنیة الهواء. (یادداشت مؤلف). قَسَطنطنیةُالْهَواء، شهر و قلعه ای بزرگ از حدود آفریقا... (معجم البلدان). رجوع بدان کلمه در این لغت نامه شود.

صمعیوت.

[صَ عَ] (ع ص) تیز سر. (منتهی الارب). الحدید الرأس. (قطر المحیط).

صمغ.

[صَ] (ع اِ) چیزی است لزج که از بعض اشجار حاصل شود. به هندی گوند گویند. به فارسی ژَد نامند. (غیاث اللغات). شلم درخت. (منتهی الارب). در ترجمهء صیدنه آرد: لیث گوید هرچه از درخت ترشح کند و منجمد شود، عرب او را صمغ گوید و به هندوی جیر گویند. ارجانی گوید: صمغ عربی سرد است در یک درجه و خشک است در دو درجه و قابض است شکم را و ریش روده را و سرفه را سود دارد. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). مادهء لزج که بر ساق و شاخ درخت طراود و چون گرهی برنگ سفید و یا زرد و یا سرخ و یا سیاه بندد و صمغ عربی از قَرَظ است که آنرا سَلَم گویند. مؤلف تحفه آرد: صمغ رطوبت منجمدهء نباتات است که از آن تراوش کرده خشک شود و صمغ هر نبات با او مذکور است و مراد از مطلق او صمغ عربی است که از درخت مغیلان حاصل میشود و بهترین او زرد مایل به سفیدی و سفید صاف براق است، در گرمی معتدل و در دوم خشک و به اعتقاد جالینوس جمیع صموغ گرم است و قابض و مقوی معده و امعاء و مانع ریختن مواد به سینه و رافع حدت ادویه و جهت اسهال و سرفه و قرحهء ریه و درد سینه و از دو مثقال تا سه مثقال او جهت سحج مجرب و برشته کردهء او با روغن گل قاطع سیلان خون جمیع اعضاست سوای رحم و بواسیر و مداومت او روزی با یک وقیه روغن گاو تا یک هفته قاطع سیلان خون است و طلای او با سفیدهء تخم مرغ جهت سوختگی آتش و قطور او با گلاب جهت رمد و سلاق و جرب بغایت مفید و مضر سفل و مصلحش کتیراست. (تحفهء حکیم مؤمن). شِلِم یا شِلم. (برهان قاطع). اَنگُم :
تن سخت کو نازنینی کند
چو صمغی بود کانگبینی کند.نظامی.

صمغ.

[صِ مَ] (ع اِ) چیزی است خشک که در سوراخ پستان ناقه پیدا شود و چون آن برآید شیر وی خوشمزه و پاکیزه گردد. (منتهی الارب). رجوع به صِمَغَة شود.

صمغ.

[صَ مَ] (ع اِ) ضبط دیگری است از صَمغ بنقل از مؤلف منتهی الارب. رجوع به صَمغ شود.

صمغ آباد.

[صَ] (اِخ) دهی جزء دهستان فشگلدرهء بخش آبیک شهرستان قزوین واقع در 12000گزی شمال آبیک. کوهستانی، معتدل. سکنهء آن 1382 تن. آب آن از رودخانه، چشمه. محصول آنجا غلات، حبوبات و تاکستان. شغل اهالی زراعت و کارگری در معادن زغال سنگ است. دبستان 4 کلاسه دارد. معدن زغال سنگ در 5000 گزی جنوب غربی آن واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

صمغان.

[صِ] (ع اِ) دو کرانهء دهان که ملتقای هر دو لب است یا جای فراهم آمدن آب دهن در دو جانب لب. (منتهی الارب). هر دو سوی دهن. (مهذب الاسماء).

صمغان.

[صَ] (ع ص) لقیت صمغان و کذا لقیت اباصِمغَه؛ یعنی دیدم شخصی را که صمغ می آرد دهن و هر دو گوش و هر دو چشم و بینی او چنانکه صمغ می آرد درخت. (منتهی الارب).

صمغ اجاص.

[صَ غِ اَجْ جا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به صمغ الاجاص شود.

صمغ ارژن.

[صَ غِ اَ ژَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صمغ عربی. رجوع به صمغ عربی شود.

صمغ اشترغاز.

[صَ غِ اُ تُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) اشق. رجوع به اشق و اشترغاز شود.

صمغ اعرابی.

[صَ غِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به صمغ عربی شود.

صمغ الاجاص.

[صَ غُلْ اَجْ جا] (ع اِ مرکب) صمغ آلو. در اختیارات بدیعی است: بهترین صمغ آلو آن بود که از درخت کهن گیرند و در وی گرمی و خشکی بود و گویند گرم و ترست و درد شش و سینه را نافع بود و چون با شراب بیاشامند سنگ گرده بریزاند و چون بر جراحتها پاشند نافع بود و چون با سرکه بیامیزند قوباء کودکان را نافع بود و چون در چشم کشند روشنائی زیاده کند و اسحاق گوید: مضر بود به سپرز و مصلح وی قند بود. (اختیارات بدیعی).

صمغ الانجدان.

[صَ غُلْ اَ جُ] (ع اِ مرکب) رجوع به صمغ انجدان شود.

صمغ البحر.

[صَ غُلْ بَ] (ع اِ مرکب)کهرباست. (فهرست مخزن الادویة).

صمغ البطم.

[صَ غُلْ بُ] (ع اِ مرکب)علک است به پارسی بناسَت گویند و به شیرازی کندر و طبیعت آن گرم و محلل و ملطف بود و در خواص و منفعت نزدیک به مصطکی بود. (اختیارات بدیعی). رجوع به بناست شود.

صمغ البلاط.

[صَ غُلْ بِ] (ع اِ مرکب)صاحب جامع گوید: به یونانی لیثوقلا(1) خوانند معنی آن به فارسی، از سنگ ساخته و آن چیزی است که از رخام و سنگ می سازند. صاحب منهاج گوید: معدنی بود و مرکب بود و آنچه مرکب بود از صبر و مروخون سیاوشان و علک و انزروت و صمغ عربی. از هر یک جز وی اصل مرجان و زاج از هر یک نیم جزو کوفته به آب صمغ بسرشند و بر دیواری که به گچ سفید کرده باشند، بزنند و رها کنند تا خشک شود و هرچند که کهنه شود نیکوتر شود. (اختیارات بدیعی). رجوع به تحفهء حکیم مؤمن و تذکرهء ضریر انطاکی شود.
(1) - Lithocolle.

صمغ البلسان.

[صَ غُلْ بَ لَ] (ع اِ مرکب) دهن بلسان است. (فهرست مخزن الادویه).

صمغ التنوب.

[صَ غُتْ تَ] (ع اِ مرکب)راتینج. صمغ صنوبر صغیر. رجوع به راتینج و صمغ الصنوبر شود.

صمغ الجوز.

[صَ غُلْ جَ] (ع اِ مرکب)الرومی. کهربا.

صمغ الحرشف.

[صَ غُلْ حَ شَ] (ع اِ مرکب) کنگر زرد خوانند و به شیرازی کنگری و آن تراب القی بود.

صمغ الخطمی.

[صَ غُلْ خِ / خَ می ی](ع اِ مرکب) سرد و تر بود. بستگی را ساکن گرداند و شکم ببندد و نافع بود جهت صفراوی.

صمغ الدامیثا.

[صَ غُدْ دا] (ع اِ مرکب)صاحب منهاج آرد: آن صمغ درختی است به بلاد فارس و نیکوتر آن، آن است که صافی و مایلی به سرخی باشد و مدت و حراقت آن قوی بود و ملطف بود و بادهای غلیظ که در معده و امعاء عارض شود سود دهد و بلغم را که در معده است، لطیف سازد و تحلیل دهد و استمراء را یاری دهد و در قوت شبیه حلتیت است جز آنکه بوی آن بد نباشد. (مفردات ابن بیطار).

صمغ الزیتون.

[صَ غُزْ زَ] (ع اِ مرکب)اصطرک است و صمغ بری وی از ادویهء قتاله بود و چون در چشم کشند شبکوری و تاریکی چشم را زایل کند و بول و حیض براند و چون بر دندان خود نهند، درد ساکن کند و جرب ریش شده را سود دهد و بچه بیندازد و بدل آن عصارهء طراثیث است.

صمغ السذاب.

[صَ غُسْ سَ] (ع اِ مرکب) در اختیارات بدیعی آرد: گرم است در سوم و خشک است در دوم بادها را بشکند و ورمهای صلب را بگدازاند و ریش چشم را نافع بود چون بر آن افشانند و خنازیر که در حلق و شیب بغل باشد بگدازاند چون مقدار دانگلی سعوط کنند. (اختیارات بدیعی).

صمغ السرو.

[صَ غُسْ سَرْوْ] (ع اِ مرکب)گرم و خشک بود و در قوت مانند صمغ سداب و صمغ صنوبر بود و چون بدان سعوط کنند، رطوبات دماغ را پاک گرداند و چون با گلنار بر ریشهای سر افشانند سود دارد. (اختیارات بدیعی).

صمغ السماق.

[صَ غُسْ سُمْ ما] (ع اِ مرکب) چون در دندان گیرند درد ساکن گرداند و جراحتها را نافع بود و اگر در شیافات کنند روشنائی چشم زیاد کند.

صمغ الصنوبر.

[صَ غُصْ صَ نَ بَ] (ع اِ مرکب) راتیانج. (تحفهء حکیم مؤمن). رشینه. (برهان قاطع). رتینه.

صمغ الطرثوث.

[صَ غُطْ طُ] (ع اِ مرکب) اشق است. (بحر الجواهر).

صمغ الفارسی.

[صَ غُلْ] (ع اِ مرکب)رجوع به صمغ فارسی شود.

صمغ القتاد.

[صَ غُلْ قَ] (ع اِ مرکب)کتیراست.

صمغ الکمثری.

[صَ غُلْ کُمْ مَ را] (ع اِ مرکب) صمغ امرود. مؤلف اختیارات بدیعی آرد: گویند نیکوترین صمغ امرود آن بود که از درخت کهن گیرند و طبیعت آن تر بود و درد شش و ریشهای او را سودمند بود و مقدار مستعمل در وی دو مثقال بود و گویند مضر بود به سپرز و مصلح آن گل ارمنی بود. (اختیارات بدیعی).

صمغ الکمکام.

[صَ غُلْ کَ] (ع اِ مرکب)دارویی است که از یمن آرند و زنان از جهت فربهی بکار دارند و این دارو را ضِرو نیز گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). حصی لبان. رجوع به ضِرو شود.

صمغ الکنگر.

[صَ غُلْ کَ گَ] (ع اِ مرکب)رجوع به تراب القی شود.

صمغ اللوز.

[صَ غُلْ لَ] (ع اِ مرکب) در فهرست مخزن الادویه آرد: بفارسی زو بادام و به شیرازی از دو بادام... بهترین آن سفید مأخوذ از درخت قریب العهد به غرس است. صاحب اختیارات بدیعی آرد: طبیعت وی مایل بود به سردی و گویند گرم و تر بود و صمغ بادام شیرین درد حلق و سرفه و تب دق را نافع و فربهی آورد.

صمغ المحروث.

[صَ غُلْ مَ] (ع اِ مرکب)به معنی حِلتیت. رجوع به حلتیت و صمغ انجدان شود.

صمغ انجدان.

[صَ غِ اَ جُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) به معنی حلتیت است که به فارسی انگزد و انگوزه نامند. (فهرست مخزن الادویه). انغوزه.

صمغد.

[صِ مَ] (ع ص) استوار. || سخت. || توانا. (منتهی الارب).

صمغ زرد.

[صَ غِ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صمغ عربی شود.

صمغ سذاب.

[صَ غِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به صمغ السذاب شود.

صمغ شجرة الشوک.

[صَ غُ شَ جَ رَ تِشْ شَ] (ع اِ مرکب) به معنی فرفیون است. رجوع بدان کلمه شود.

صمغ صنوبر.

[صَ غِ صَ نَ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به صمغ الصنوبر شود.

صمغ عربی.

[صَ غِ عَ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صمغ اعرابی. صمغ درخت طلح است. صاحب اختیارات بدیعی آرد: بهترین صمغها بود و نیکوترین او آن بود که صافی بود و چوب اندک داشته باشد و سپید و شفاف بود و چون در آب نهند زود بگدازد و طبیعت آن معتدل بود و گویند گرم و گویند سرد و خشک بود و در وی قبضی بود و جفافی به اعتدال و سرفهء گرم را نافع بود و آواز صافی کند و قوت بدهد و اسهال صفرائی را نافع بود و مقدار مأخوذ از وی دو مثقال بود و خشونت سینه و حلق و قصبه و شُش را نافع بود و حدت ادویه بشکند. اسحاق گوید: مضر است به سفل و مصلح وی کتیرا بود و بدل آن صمغ بادام و حب الاس. گویند مصلح وی شراب صندل و گلاب است. (اختیارات بدیعی).

صمغ فارسی.

[صَ غِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مشهور به صمغ اجاص و لیکن نزد اهل شیراز صمغ بادام بری است که آن را از دو بادام نامند. (فهرست مخزن الادویه).

صمغة.

[صَ غَ] (ع اِ) ریش. || پاره ای از صمغ. (منتهی الارب).

صمغة.

[صَ غَ] (اِخ) زمینی است نزدیک احد. (معجم البلدان).

صمغة.

[صِ مَ غَ] (ع اِ) چیزی است خشک که در سوراخ پستان ناقه پیدا شود و چون آن برآید شیر وی خوش مزه و پاکیزه گردد. (منتهی الارب). رجوع به صِمَغ شود.

صمقرة.

[صَ قَ رَ] (ع مص) سخت ترش گردیدن شیر. (منتهی الارب).

صمقة.

[صَ مَ قَ] (ع ص، اِ) شیر بی مزه. || سبوی سطبر. (منتهی الارب).

صمک.

[صُ مُ] (ع اِ) جِ صِماک. (منتهی الارب). رجوع به صماک شود.

صمکان.

[صِ] (اِخ) شهرکی است خوش و از عجایب دنیا است از بهر آنکه در میان این شهر رود می رود و پولی (پلی) بر آن رود است، یک نیمهء شهر که از اینجانب رود است بر کوه نهاده ست و سردسیر است و رز انگور باشد بی اندازه، چنانکه قیمتی نگیرد و آن را بعضی عصیر سازند و بعلاقه کنند و بعضی به دوشاب پزند و دیگر بجوشند و بسیکی کنند و سیکی عظیم باشد، چنانکه یکی را دو یا سه چندان آب بر باید نهادن تا توان خورد و سخت ارزان باشد و دیگر نیمه کی آن جانب رود است گرمسیر است و درختان خرما، ترنج و لیمو و مانند این باشد و در صمکان جامع و منبر است و مردم آنجا سلاح ور باشند. (فارسنامهء ابن بلخی ص139). رجوع به نزهت القلوب شود. لیسترنج در بلدان الخلافة الشرقیه این شهر را ذکر کرده، ولی نام آنرا صیمکان ضبط کرده است. (بلدان الخلافة الشرقیه ص289). اصطخری نیز آنرا صیمکان نوشته و در فارسنامهء ناصری نیز صمکان آمده. لیسترنج افزاید که این شهر را امروز سیمکان گویند - انتهی. رجوع به سیمکان شود.

صمکمک.

[صَ مَ مَ] (ع ص) آنکه بوی بد داشته باشد. || توانا. || استوار. || (اِ) آب که از دلو چکد و متغیر شود بوی آن. (منتهی الارب).

صمکوک.

[صَ مَ] (ع ص) نادان شتاب شر. (منتهی الارب). الجاهل السریع الی الشر. (اقرب الموارد). || مرد توانا (و) درشت. (منتهی الارب). القوی الشدید. (اقرب الموارد). || درشت خوی. || لزج. || سطبر از شیر و مانند آن. (منتهی الارب). شیری خازه. (مهذب الاسماء). رجوع به صَمَکیک شود.

صمکة.

[صَ مَ کَ] (ع ص) جمل صمکة؛ شتر توانا. (منتهی الارب).

صمکیک.

[صَ مَ] (ع ص) نادان شتاب شر. || مرد توانا (و) درشت. || درشت خوی. || لزج و سطبر از شیر و مانند آن. || احمق شتاب کار. (منتهی الارب). رجوع به صَمَکوک شود.

صمکیک.

[صَ مَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

صمل.

[صَ] (ع مص) زدن کسی را به چوب دستی. || سخت شدن و درشت گردیدن چیزی. || خشک و خشن گردیدن درخت بدان جهت که آب نیابد. || بازایستادن از طعام. (منتهی الارب).

صمل.

[صَ] (ع اِ) صمل الشجر؛ یبسی و خشونت درخت. (منتهی الارب).

صمل.

[صُ مُل ل] (ع ص) مرد قوی جثهء گرداندام. || حافر صمل؛ سم سخت و استوار. (منتهی الارب).

صملاخ.

[صِ] (ع اِ) درون سوراخ گوش. || ریم گوش. (منتهی الارب). خاز گوش. (مهذب الاسماء). ج، صَمالیخ.

صملج.

[صَ مَلْ لَ] (ع ص) سخت توانا. (منتهی الارب).

صملک.

[صَ مَلْ لَ] (ع ص) سخت قوی. || (اِ) پارهء گوشت. ج، صَمالِک. (منتهی الارب).

صملوخ.

[صُ] (ع اِ) ریم گوش. (منتهی الارب). خاز گوش. (مهذب الاسماء). وسخ گوش. چرک گوش.

صملة.

[صُ مُلْ لَ] (ع ص) تأنیث صُمُلّ است. رجوع به صمل شود.

صملیل.

[صِ] (ع اِ) گیاهی است. || (ص) مرد ناتوان جثه و ضعیف. (منتهی الارب).

صمم.

[صَ مَ] (ع مص) کر شدن و نشنیدن. (منتهی الارب) (دهار) (ترجمان علامهء جرجانی). || (اِمص) کری و گرانی گوش. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (ترجمان علامهء جرجانی) :
ز دانش مرا گوش دل بود کر
ز گوشم به علمش برون شد صمم.
ناصرخسرو.
|| (ص) رجل صمم؛ مرد گذرنده در عزیمت. || مرد رسا در امور. || قوی. استوار. || (اِمص) از عیوب خلقی است در اسب و صمم آن است که اسب نشنود و علامت آن چنان است که پیوسته گوش خود را بطرف پشت سر نگاه دارد و اگر چوبی یا چیزی دیگری پشت سر وی به حرکت درآورند نشنود. (صبح اعشی ج2 ص24).

صمم.

[صِ مَ] (ع ص، اِ) جِ صمة. (منتهی الارب).

صموئیل.

[صَ مَ] (اِخ) رجوع به سموئیل شود.

صم و بکم.

[صُمْ مُنْ وَ بُ] (ع ترکیب عطفی، ص مرکب) کران و گنگان. این هر دو لفظ جمع اصم و ابکم است و استعمال جمع بجای مفرد برای مبالغه باشد در کثرت یا آنکه فارسیان بعض جاها صیغهء جمع در مقام مفرد استعمال کنند، چنانکه حور که جمع حورا باشد. (غیاث اللغات). از اِتباع است و مأخوذ از آیات: صم بکم عمی فهم لایرجعون (لایعقلون). (قرآن 2/18، 171) :
به تهدید اگر برکشد تیغ حکم
بمانند کروبیان صم و بکم.سعدی.
رجوع به صم بکم شود.

صموت.

[صُ] (ع مص) خاموش بودن. (منتهی الارب) (دهار) (غیاث اللغات). خاموش شدن. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) : دست عشق فعل سکوت و مهر صموت بر دهان من نهاده است. (سندبادنامه ص74).

صموت.

[صَ] (ع ص، اِ) زره گران سنگ. آن زره که آواز ندهد چون پوشند. || شمشیر گذرنده. || شهد با موم که همهء خانهء آن پرشهد باشد. || ضربة صموت؛ زدن که استخوان برد و از آن درگذرد. (منتهی الارب).
- جاریة صموت الخلخالین؛ دختر فربه و سطبرساقی که آواز خلخال او شنیده نمیشود. (منتهی الارب).

صموت.

[صَ] (اِخ) لقب عمروبن طائی شاعر است. (الانساب سمعانی).

صموت.

[صَ] (اِخ) نام اسب عباس بن مرداس است. (منتهی الارب).

صموت.

[صَ] (اِخ) نام اسب خفاف بن بدنه است. (منتهی الارب).

صموح.

[صَ] (ع ص) حافر صموح؛ سم سخت و استوار. (منتهی الارب).

صموخ.

[صَ] (ع ص) حیوان که گوش خفته دارد چون مرغ و ماهی و مار. مقابل اَذون. حیوان که لالهء گوش بلند ندارد و آن تمام طیور باشد مقابل اذون: کل صموخ بیوض و کل اذون ولود.

صمودا.

[] (اِخ) بتی بوده است عرب را.

صمور.

[صُ] (ع مص) زفتی کردن. || بازداشتن. || منع کردن. || روان شدن آب از زمین نشیب در زمین برابر و هموار و قرار گرفتن در آن با جریان سست و ضعیف. (منتهی الارب).

صموغ.

[صُ] (ع اِ) جِ صَمغ. رجوع به صمغ شود.

صمول.

[صُ] (ع مص) سخت شدن و درشت گردیدن چیزی. (منتهی الارب). سخت شدن. (مصادر زوزنی).

صمة.

[صِمْ مَ] (ع ص) مرد دلاور. دلیر. (مهذب الاسماء). || (اِ) شیر بیشه. || مار نر. || خارپشت ماده. || سربنده قارورة. ج، صِمَم.

صمة.

[صِمْ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن طفیل بن قرة القشیری از شعرای عصر اموی است و در بادیة العراق سکونت داشت و به شام منتقل گشت، سپس به غزای دیلم رفت و در حدود سال 95 ه . ق. در طبرستان درگذشت. (از الاعلام زرکلی ص435).

صمی.

[صَمْیْ] (ع مص) برجای مردن. || فرودآمدن کسی را کاری. (منتهی الارب). || ما صماک علیه؛ کدام چیزی برداشته است تو را بر وی. (منتهی الارب).

صمیات.

[صُ مَ یا] (اِخ) موضعی است در شعر ابوالنجم عجلی. (معجم البلدان).

صمیان.

[صَ مَ] (ع ص) مرد دلاور راست حمله. دلیر. (مهذب الاسماء). || رسا و ماهر در امور. || (مص) برجای مردن. || برجستن. || شتاب کردن. || فرودآمدن کسی را کاری. || ما صماک علیه؛ کدام چیز برداشته است تو را بر وی. || برانگیختن. (منتهی الارب).

صمیت.

[صِمْ می] (ع ص) بسیار خاموش. (منتهی الارب). همیشه خاموش. (مهذب الاسماء).

صمیدح.

[صَ مَ دَ] (ع ص، اِ) روز گرم و سخت. (منتهی الارب).

صمیر.

[صَ] (ع ص) مرد خشک گوشت و پوست بر استخوان چسبیده که از وی بوی خوی آید. (منتهی الارب). گوشت بر استخوان کوفته. (مهذب الاسماء).

صمیر.

[صُ مَ] (ع اِ) وقت غروب آفتاب. (منتهی الارب).

صمیل.

[صَ] (ع ص) خشک. (منتهی الارب).

صمیل.

[صَ] (اِخ) ابن حاتم بن شمربن ذی الجوشن. وی شیخ مصریان بود به اندلس و امیری زیرک و دلیر و بخشنده. به روزگار بنی امیه به اندلس شد و امیر آنجا ابوالخطار دربارهء وی بدرفتاری کرد. اصحاب صمیل برآشفتند و ابوالخطار را بگرفتند و ثوابة بن سلامة را ولایت دادند و سلطه و نفوذ از آن صمیل شد و همچنان ببود تا عبدالرحمان اموی به اندلس شد و صمیل را بزندان افکند و او در زندان عبدالرحمان بسال 142 ه . ق. درگذشت. او را شعری است. (الاعلام ص436).

صمیم.

[صَ] (ع ص، اِ) استخوان که بدان قوام عضو است. (منتهی الارب). || اصل چیزی و خالص و خلاصهء آن. یقال: هو فی صمیم قومه؛ ای فی خالصهم و لبهم. (منتهی الارب). خالص. (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات). بی آمیغ.
- رجل صمیم؛ مرد خالص واحد و جمع در وی یکسان است.
- || مرد ناشنوا که ادراک اصوات نکند. (غیاث اللغات). کر :
نوای مرثیهء شام و شا[ د ] یا نهء عید
گشادی از اثر انبساط گوش صمیم.
سیدمحمد عرفی (از آنندراج).
نصیحتی که به گوشم زبان عالم گفت
چنان بود که به گوش صمیم ابکم گفت.
حکیم حاذق گیلانی (از آنندراج).
و صحیح این کلمه اصم است و صَمّاء.
|| سرمای سخت. (منتهی الارب).
از زخم گام بارهء تو در صمیم دی
بر کوه لاله رسته و بر دشت ضیمران.
مسعودسعد.
نسیم خلق تو گر در صمیم دی چو خضر
به خاره برگذرد بردمد ز خاره خضر.سوزنی.
و اگر کسی خواهد که در صمیم زمستان از درختان برگ و شکوفه بیرون آید... (سندبادنامه ص281). و در صمیم زمستان اول بهمن... سایهء چتر جهانگیرش بر حدود کرمان افتاد. (المضاف الی بدایع الازمان ص23). || میان هر چیز. (غیاث اللغات).
تک او گر کند عجب نبود
وهم را در صمیم دل محصور.مسعودسعد.
قهر تو گر طلایه به دریا کشد، شود
در در صمیم حلق صدف دانهء انار.
؟ (جهانگشای جوینی).
لؤلؤ چقدر دارد اندر میان بحر
گوهر چه قیمت آرد اندر صمیم کان.
رشید وطواط.
|| گرمای سخت. || پوست خشک که از بیضه برآید. (منتهی الارب).
|| (اصطلاح نجوم) آن است که بعد کوکب کمتر از شانزده دقیقه بود وقتی که مرکز او به مرکز آفتاب رسد در احتراق تا این قدر بگذرد و تصمیم از قوتهای ذاتیه کوکب است و دلیل غایت قوت و سعادت است برای آنکه بدان منزلت است که کسی در دل پادشاه جای گیرد و صمیمتین عطارد قوی تر است که بمثابه دو شمس باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون). کوکب صمیم آن است که میان آفتاب و آن کوکب شانزده دقیقه یا کمتر باشد. و آنرا کوکب تصمیم و کوکب مصمم نیز گویند. (از مفاتیح العلوم).

صمیماء .

[صُ مَ] (ع اِ) گیاهی است که به گیاه غزر ماند. (منتهی الارب).

صمیمانه.

[صَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) (از: صمیم + انه، پسوند اتصاف) از روی صمیمیت. از روی دوستی. خالصانه.

صمیمی.

[صَ] (ص نسبی) منسوب به صمیم. رجوع به صمیم شود. یکدل. صدیق یکتا. همدل. یگانه. چنانکه گذشت یکی از معانی صمیم خالص، است و این یا، را به آخر آن افزوده اند مانند ضروری...

صمیمیت.

[صَ می می یَ] (ع مص جعلی، اِمص) یگانگی. یک رنگی. یک دلی.

صن.

[صِ / صَن ن] (ع اِ) گمیز شتر و آن بسیار بوی بد دارد. || اول روز از روزهای عجوز. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || سله مانند آوندی که در وی نان نهند. (منتهی الارب). زنبیل بزرگ. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

صناء .

[صِ] (ع اِ) خاکستر. || چرک. || ریم. (منتهی الارب).

صنائع.

[صَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ صنیع. (منتهی الارب). رجوع بدان کلمه و صنایع شود.

صناب.

[صِ] (ع ص) دراز پشت و شکم. || (اِ) نانخورشی است که از خردل و زبیب ترتیب دهند. (منتهی الارب). سپندان و مویز بر هم کوفته و آن قسمی طعام باشد.

صناب بری.

[صِ بِ بَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) حشیشة السلطان. حُرف یا نوعی از حرف. حرف السطوح. خرفق. خرفوق.

صنابح.

[صُ بِ] (اِخ) پدر قبیله ای است از مراد. (منتهی الارب).

صنابحی.

[صُ بِ] (ص نسبی) نسبت است به صنابح از حمیر.

صنابحی.

[صُ بِ] (اِخ) عبدالرحمان ابن عسیلة، تابعی است. رجوع به عیون الاخبار چ دارالکتب ج2 ذیل ص117 شود.

صنابر.

[صَ بِ] (ع اِ) صنابرالشتاء؛ سختی سرما. (منتهی الارب). سختی سرمای زمستان. (مهذب الاسماء).

صنابة.

[صِ بَ] (ع ص) دراز پشت و شکم. (منتهی الارب).

صنابی.

[صِ] (ص نسبی) اسب سپید یا اسب گلگون که با مویهای سپید آمیخته باشد. (منتهی الارب). اسب کمیت یا بور که سفیدی با وی آمیخته بود. (مهذب الاسماء). در صبح الاعشی آرد: و ان خابط شقرة الاشقر او الکمیت شقرة بیضاء قیل صنابی اخذاً من الصناب و هو الخردل بالزبیب. (صبح الاعشی ص19 ج2).

صناج.

[صَنْ نا] (ع ص) صنج زن. (مهذب الاسماء). دف زن. چنگ زن. چنگی. چنگ نوازنده :
می خوشخوارهء خوشبوی همی خور در باغ
قمری و بلبل عواد خوش و صناج است.
مسعودسعد.

صناجة.

[صَنْ نا جَ] (ع ص، اِ) تأنیث صناج. رجوع به صناج شود. || بسیار چنگ نواز و در این حال تا، مبالغت را بود. رجوع به صنج شود. || شب روشن. (منتهی الارب). || جانوری است مهیب که در تبت بود. (اقرب الموارد). قزوینی گفته: حیوانی بزرگتر از آن بر روی زمین نیست و برای خود خانه می سازد بقدر یک فرسخ و هر حیوانی را که نظر بر آن افتد، درساعت می میرد و استخوان آن مدت طولانی می ماند. (فهرست مخزن الادویة).

صناجة الدوح.

[صَنْ نا جَ تُدْ دَ] (اِخ)محمدبن قاسم بن عاصم. وی شاعرالحاکم بود. ابن فضل الله او را در شعرای مصر آورده است و این بیت از اوست:
مازلزلت مصر من سوء یراد بها
لکهنارقصت من عدله فرحاً.
(حسن المحاضره ج1 ص258).

صناجة العرب.

[صَنْ نا جَ تُلْ عَ رَ] (اِخ)لقب اعشی بن قیس است. رجوع به اعشی شود.

صناخر.

[صُ خِ] (ع ص) شتر فربه. || مرد بزرگ جثهء درازبالا. (منتهی الارب).

صناخیه.

[صُ خی یَ] (ع ص) رجل صناخیه؛ مرد سطبر و فربه. (منتهی الارب).

صنادل.

[صُ دِ] (ع ص) حمار صنادل؛ خر قوی و سرسخت. (منتهی الارب). حمار و بعیر ضخیم و صلب عظیم الرأس را نامند. (فهرست مخزن الادویة).

صنادید.

[صَ] (ع ص، اِ) مهتران. بزرگان. (غیاث اللغات). بزرگان. اشراف. شجعان. اجواد. حُلَماء. جِ صِندید :
کجا شدند صنادید و سرکشان قریش
ز منکران که بر ایشان بدند بس منکر.
ناصرخسرو.
هرچند صنادید قریش و کفار مکه... سلای ناقه بر پشت عزیزش می نهادند... صبر می کرد. (النقض ص438). روزی مجلس مصطفی صلوات الله علیه به صدور صحابه و صنادید عرب آراسته بود. (تاریخ بیهق ص203). کار او در جاه و رفعت قدر بدان رسید که صنادید دیلم و مشاهیر کرد و عرب و عجم در زمرهء حشم او جمع شدند. (ترجمه تاریخ یمینی ص384). صنادید قروم و مشاهیر ملوک بعجز از ری روی برتافته. (ترجمهء تاریخ یمینی ص41). از وی رستم مرزبان را با صنادید دیلم به محاربت او فرستادند. (ترجمه تاریخ یمینی ص232 نسخهء خطی).
بگفت ای صنادید شرع رسول
به ابلاغ تنزیل و فقه اصول.
سعدی (بوستان).
از نقش و نگار در و دیوار شکسته
آثار پدید است صنادید عجم را.عرفی.
رجوع به صندید شود.

صنادیق.

[صَ] (ع اِ) جِ صندوق : و صنادیق مصاحف بمیان صحن می آوردند و مصاحف را در دست و پا می انداخت و صندوقها را آخر اسبان می ساخت. (جهانگشای جوینی). رجوع به صندوق شود.

صنار.

[صِ] (معرب، اِ) معرب چنار است و آن درختی باشد معروف. (برهان). چنار. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). دُلب. در اقرب الموارد این لغت را به تشدید نون ضبط کرده است. رجوع به چنار شود. || سر دوک. (منتهی الارب).

صنار.

[صَنْ نا] (اِ) در تداول عامه، مخفف صد دینار است و آن سکه ای بود از مس معادل دو شاهی و ده عدد آن یک قران (یک ریال) و سالها رائج بود. تاریخ انتشار آن بطور دقیق معلوم نیست، ولی آنچه مسلم است اینکه در سال 1319 ه . ق. جریان داشته؛ سپس طبق پیشنهاد شماره 2277 وزارت دارائی و تصویبنامهء هیئت وزیران 31/1/16 از اول تیر ماه 1316 ه . ش. از جریان خارج شده است، ولی ادامه جریانش تا سنوات 1324 و 1325 ه . ق. باقی بوده است.

صنار.

[صِنْ نا] (اِخ) موضعی است به دیار کلب در نواحی شام. (معجم البلدان).

صنار.

[] (اِخ) ناحیتی است درازای او بیست فرسنگ است میان شکی و تفلیس و همه کافرانند. (حدود العالم).

صنارد.

[رِ] (اِخ) نام طایفهء ساپارد است به تعبیر تورات. (ایران باستان چ1 ص173) (تاریخ کرد ص73). رجوع به ساپارد شود.

صنارة.

[صِ رَ] (ع اِ) سر دوک. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). الحدیدة الدقیقة المعقفة التی فی رأس المغزل. (اقرب الموارد). آهن سر دوک. || گوش به لغت یمن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). || قبضهء شمشیر. (منتهی الارب). || مقبض الحجفه. (اقرب الموارد). دستهء سپر. (مهذب الاسماء). دستگیرهء سپر و حَجَفه واحد حَجَف است و آن سپر است. || (ص) مرد بی ادب گو [ هرچند ] دانا و آگاه باشد. (منتهی الارب). رجل صناره؛ ای سیی الادب و ان کان نبیهاً. || مرد بدخو. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به صَنارَة شود.

صنارة.

[صَ رَ] (ع ص) مرد بدخو. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به صِنارَة شود.

صنارة.

[صِنْ نا رَ] (ع اِ) پارهء آهن یا مس ملتوی که صیاد آنرا در گلوی صید فروبرد. ج، صَنانیر. (المنجد). قلاب. قلاب ماهیگیری. || آهنی یا انبر کوچکی که در جراحی برای برداشتن پوست به کارمیرود : پس توثه را [ که در چشم پدید آید ] بصناره بگیرند، بآهستگی و چربدستی از بهر آنکه وی سست باشد و از صناره بجهد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اگر غشاء دور فروباشد به صناره ها بگیرند برفق... و در نگاه داشتن این غشاء به صنارة هیچ قوت نکنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

صناریة.

[] (اِخ) صنفی از مردم ارمن اند. (نخبة الدهر دمشقی ص262). قومی به ارمینیه.

صناع.

[صَ] (ع اِ) چوبهاست که بدان آب را چندی بند کنند. || (ص) رجل صناع الیدین؛ ماهر باریک کار چربدست در پیشه و کار خود. (منتهی الارب). دست کار. چرب دست. (مهذب الاسماء).

صناع.

[صُنْ نا] (ع ص، اِ) جِ صانع : صنعت صناع رصافه به اضافت تصنع و تنوق نقاشان آن روزگار در مقابلهء آن ناچیز شد. (ترجمه تاریخ یمینی ص421). وقتقونوین را بر سر اسیران و صناع بگذاشت تا آن زمستان در آن جایگه مقام کردند. (جهانگشای جوینی).رجوع به صانع شود.

صناع.

[صَ] (اِخ) حمصی وی را با دعبل بن علی حکایتی است. (منتهی الارب).

صناعات.

[صِ] (ع اِ) جِ صِناعَت. رجوع بدان لغت شود.

صناعات پنجگانه.

[صِ تِ پَ نَ / نِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صناعات خمس شود.

صناعات خمس.

[صِ تِ خَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) آن اقسام پنجگانه ای است که به اعتبار مادهء صغری و کبری در قیاس آید و عبارت است از برهان، جدل، خطابه، شعر و مغالطه. رجوع به ذیل هر یک از این کلمات شود.

صناعت.

[صِ عَ] (ع اِ) پیشه. کار. (غیاث اللغات). پیشه. (منتهی الارب). کار. (مهذب الاسماء). حرفه. صنعت. ج، صناعات : هر کجا مردی یا زنی در صناعتی استاد یافتی اینجا [ غزنین ] می فرستاد. (تاریخ بیهقی ص205).
بدعت فاضلان منحوس است
این صناعت برای هر تدمیر.خاقانی.
و در آیات براعت و معجزات صناعت... تأملی بسزا رود. (کلیله و دمنه). و در صناعت علم طب شهرتی داشت. (کلیله و دمنه). من در موقف تقصیر و قصور واقفم... و بقلت بضاعت و قصور صناعت معترف. (تاریخ ترجمه یمینی ص8). در صناعت بی نظیر و در عبارت مشارالیه. (تاریخ ترجمه یمینی ص255). وزیر ابوالعباس در صناعت دبیری بضاعتی نداشت. (تاریخ ترجمه یمینی ص366).
دل من بر تو دارد استواری
که تو در هر صناعت دست داری.نظامی.
گر نسخهء روی تو به بازار برآید
نقاش ببندد در دکان صناعت.سعدی.

صناعت کردن.

[صِ عَ کَ دَ] (مص مرکب) مهارت نمودن. استادی نشان دادن چنانکه بر حریف پیروز شود. غالب آمدن :
چو در بازی صناعت کرد بهرام
ز عرصه، شاه بیرون رفت ناکام.نظامی.

صناعت ور.

[صِ عَ وَ] (ص مرکب)پیشه ور. هنرمند. آنکه صنعتی داند : و از هر جنس صناعتوران که اندر لشکر به کار آیند مهیا کرد. (تاریخ بخارا ص84). رجوع به صناعت و صنعت شود.

صناعة.

[صِ عَ] (ع اِ) صناعت. پیشه. (منتهی الارب). پیشه. کار. (غیاث اللغات). رجوع به صناعت شود. || صناعت در عرف خاصه علمی است منوط به چگونگی عمل که منظور از آن علم عین علم است، خواه به ادامهء عمل باشد، مانند: درزیگری و امثال آن و خواه ادامهء عمل را در آن علم مدخلیتی نباشد، مانند: علم فقه، منطق، نحو و حکمت عملیه و مانند آن از آنچه که حصول علم بدان نیازمند به مزاولت در عمل نیست. و گاه صناعت را تعبیر کنند به هر عملی که آدمی چندان در آن علم ممارست ورزد که در اثر ممارست آن علم پیشهء او شود. هکذا یستفاد من حاشیه الچلبی علی المطول. ابوالقاسم در حاشیهء مطول گفته که صناعت نام علمی است که از تمرین بر عمل حاصل شود و گاه صناعت گویند و از آن ملکه ای خواهند که بواسطهء آن توانائی بر به کار بردن موضوعاتی برای غرضی از اغراض که برحسب امکان از روی بصیرت صادر شده باشد حاصل شود و مقصود از موضوعات آلاتی است که در آن آلات تصرفاتی شود، خواه آن آلات خارجیه باشند، مانند: درزیگری یا آلات ذهنیه باشند مانند: استدلال و اطلاق صناعت بر این معنی شائع است و اطلاق آن بر مطلق ملکهء ادراک هم ممالا بأس فیه و برخی گفته اند که صناعت ملکه ای است نفسانیه که افعال اختیاریه از آن صادر می گردد؛ بدون فکر، کذا فی الجرجانی. (کشاف اصطلاحات الفنون). || مصنوع. ساخته. پرورده :
نساج نسبتم که صناعات فکر من
الا ز تار و پود خرد جامه تن نیند.خاقانی.
و رجوع به صناعت شود.

صناعة.

[صَنْ نا عَ] (ع اِ) چوبهاست که وقتی بدان آب را بند کنند. (منتهی الارب).

صناعی.

[صِ] (ص نسبی) مصنوع. مقابل طبیعی. جعلی. مجعول : رود بر دو ضرب است: یکی طبیعی و دیگر صناعی. اما رود صناعی آن است که رود کده های او بکنده اند و آب بیاورده اند از بهر آبادانی شهری را یا کشت... (حدود العالم). نغمهء صناعی نغمه ای است که مخرجش آلتی مصنوعه بود. (خلاصة الافکار). پادزهر صناعی. تریاق.
-حمل شایع صناعی؛ (اصطلاح اصول) حمل مفهوم است بر مصداق مانند زیدٌ انسان مقابل حمل اولی ذاتی که آن حمل مفهوم است بر مفهوم مانند الانسان انسان یا الانسان حیوان ناطق.

صناف.

[صُ] (اِخ) کوهی است. (معجم البلدان).

صناق.

[صَ] (ع اِ) گند بغل. ج، صُنُق. (منتهی الارب).

صناق.

[صِ] (ع ص) شتر بلندبانگ. (منتهی الارب).

صنامی.

[صَنْ نا] (ص نسبی) نسبت است به صَنّام، جد این خاندان. (الانساب سمعانی).

صنان.

[صُ] (ع اِ) گند بغل. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (مهذب الاسماء). بوی بغل. (غیاث اللغات) (دهار).

صنان.

[] (اِخ) (جای کله ها) موضعی است در ساحل یهودا در نزدیکی کنارش یوشی 15:37 و دور نیست که صانان باشد میک 1:11 بعضی گمان برده اند که صنان جموع است و آن دهی است که به جنوب شرقی اشقلون واقع است و دیگران آن را زنایره دانسته اند که به مسافت دو میل و نیم از ریشه واقع میباشد. و دیگران بر آنند که خرابه های سنات میباشد که در شمال بیت جبرین واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

صنان.

[صَنْ نا] (اِخ) دلاوری بوده است. (منتهی الارب).

صنانیت.

[صَ] (ع اِ) جِ صَنّوت. رجوع بدان کلمه شود.

صنانیر.

[صَ] (ع اِ) جِ صِنارة و صِنّارة. رجوع بدان کلمات شود.

صنایع.

[صَ یِ] (ع اِ) جِ صَنیع. (منتهی الارب). جِ صَنیعَه. (المنجد) (مهذب الاسماء). رجوع به صنیع، صنیعة و صنائع شود :
از هر صنایعی که بخواهی بر او اثر
وز هر بدایعی که بجوئی بر او نشان.فرخی.
و چون نصر گذشته شد از شایستگی و بکارآمدگی این مرد محمود شغل همه صنایع غزنی خاص بدو مفوض کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص124). اما بازار فضل و ادب و شعر کاسدگونه میباشد و خداوندان این صنایع محروم. (تاریخ بیهقی ص277). آثار و ایادی و عواطف و عوارف و مکارم آل سامان بر هیچکس از صنایع و بندگان ظاهرتر نیست که بر پسر سیمجور. (تاریخ ترجمه یمینی ص38). از ابطال سوابق صنایع و هدم قواعد عوارف متحرز میشد. (تاریخ ترجمه یمینی ص437). و کان سنباد من اصحاب ابی مسلم و صنایعه. (ابن الطقطقی).
صنایع ایران: آنچه در ایران ساخته میشود. مصنوعات ایران. آنچه بدست ایرانی و یا در کارخانه های ایران ساخته میشود. هرچند کشور ایران را امروز در ردیف کشورهای صنعتی نمی شمارند و آنرا کشوری فلاحتی می دانند؛ اما مفهوم آن، این نیست که ایران از صنعتگران نامی و مصنوعات زیبا خالیست، بلکه این اصطلاح جغرافیائی اخیراً رواج یافته و مقصود از آن این است که ایران در شمار ممالکی نیست که مصنوعات آن رقم عمدهء صادرات کشور را تشکیل دهد؛ اما وضع فعلی ایران را نمیتوان مقیاس گذشتهء این کشور قرار داد، زیرا به گواهی تاریخ و به شهادت خاورشناسان، در دورانی که ممالک دیگر چندان از تمدن ابتدائی برخوردار نبودند، صنعت گران ایرانی ذوق و ابتکاری مخصوص داشته و پابپای قافلهء تمدن توانسته اند مصنوعات خود را ترقی دهند تا آنجا که کشورهای جهان نمی توانستند خود را از صنایع ایران و از حسن سلیقه و قریحهء سرشار مردم این سرزمین بی نیاز بدانند. پروفسور پوپ متخصص صنایع اسلامی که اثری مهم و معروف به نام هنرهای ایران(1) در شش مجلد ضخیم به طبع رسانیده و از مصادر گرانبهای این موضوع بشمار میرود، در سخنرانیی که در تهران ایراد کرده(2) دربارهء صنایع ایران چنین می گوید: متجاوز از دوهزار سال است که دنیای متمدن قدیم و جدید با لفظ و با پول قریحهء ایرانی را در زیبائی تقدیر کرده است. در ایام روم قدیم غنی ترین بزرگان آن مملکت مبالغ گزاف برای قطعهء کوچکی از پارچه های دورهء ساسانی که حتی امروز عظمت و زینت آنها ما را تهییج میکند خرج میکردند. چین و ژاپون به این دوری بوسایل مختلف اقتباسات صنعتی از ایران میکردند. در میناکاری، رنگ آمیزی، کاشی سازی و پارچه بافی چین مدیون ایران است. معماری و نقاشی و بدایع ادبی هند شمالی مستقیماً در تحت نظر صنعتگران ایران ایجاد گردید. در زمان سلجوقیان آسیای صغیر دارای صنعت قشنگ و بااهمیتی شد که تقریباً تمام آن کار معلمین و اهل حرفهء ایران بود. تقریباً همهء صنایعی که منسوب به ترک است اص ایرانی میباشد. علاوه بر اینها، صنعت ایران بسواحل اروپا نیز رسید و در آنجا اسلوب و طرزهای جدیدی در صنایع نشان داده ظرافت و نظافت و جاذبیت خود را به صنایع موجودهء اروپا عاریت داد. صنعت ایران بزرگترین سرمایهء این مملکت بوده، زیرا نه فقط ثروت و حیثیت برای آن بوجود آورده، بلکه در هر دوره و هر جا برای ایران دوستان ایجاد کرده و هیچ مملکت متمدنی امروز نیست که مجموعه ای از صنایع ایران نداشته باشد. مجموعه ای که به صاحبان نظر نشان بدهد که ایران استحقاق ستایش و محبت دارد. در رشتهء صنایع به درجهء عالی رسیدن کار کوچکی نیست... بدیهی است که در یک کنفرانس نمیتوان صنایع ایران را تعریف و تشریح نمود. صنایعی که دو هزار و پانصد سال عمر دارند و شامل سبکهای عدیده بوده و انواع و اقسام مواد و مصالح در آنها به کار رفته، یک عمر برای بیان و شرح آن لازم است. بقول همر «اگر من حلقی از برنج و حجاب حاجزی از مس و یک عمر ابدی داشتم نمی توانستم مقامات آنرا بیان کنم». در این جا شاید بتوانیم فقط کلیاتی راجع بصنایع ایران گفته سوء تفاهماتی که مزایای آنرا مختفی ساخته و احیاء آنرا به تأخیر انداخته است رفع کنیم.
ادوار صنعتی: اول دورهء بزرگ صنعتی ایران در تاریخ دورهء هخامنشی است که از سال 536 تا 430 ق . م. مسیح ادامه داشته. در آن زمان در تحت حمایت پادشاهان بزرگ از قبیل کورش و خشایارشا قصوری در تخت جمشید و شوش ساخته شده که عظمت آنها بقدری است که پس از دوهزار سال با وجود ترقیاتی که در تمدن عالم حاصل شده هنوز از مهارت و صنعتی که در آنجا بکار برده اند ما مدهوش هستیم. اینها صنایعی بودند شاهانه و کمتر پادشاهانی در قصوری بدین عظمت اقامت گزیده اند. به علاوه با وجود اینکه سلاطین ایران از روی فراست و عقل از سایر ممالک کارگر می آوردند و هر نوع اطلاع و سرمشقی بود از منابع ممکنه جمع آوری میکردند قصور مذکور حقیقت صنعت ایران و در تمام آن مبینات و ممیزات قریحهء زیبای ایران بوضع قشنگی هویداست. ستونهای تخت جمشید که به ستونهای معابد مصر شباهت دارند به درجات از آنها قشنگتر و ظریف تر و مناسب ترند. اغلب ستونهای مصری ضخیم و پیازی شکلند، از روی نباتات تقلید شده اند و شبیه اند به شاخه های درختهای سست. سر این ستونها مانند گل های بزرگ ساخته شده، بنابراین برای تحمل سقف های سنگین غیرمتناسبند. آن تناسب منطقی که موجب امتیاز معماری یونان بود، آن معماری که در آن ستونها بطرز قشنگی مناسبند با وزنی که ظاهراً باید تحمل کنند در بنای تخت جمشید به کار برده شده، ستونهای باریک و قلمی آن محکم و ظریفند. در شوش سرستون هایی که دارای یک جفت گاو نشسته می باشند برای تحمل وزن زیاد خیلی مناسب است، در صورتی که سرستونهای برگ گلی مصری سست و بی تناسب است. به علاوه ایرانیان در فن معماری بهتر از آشوریها و مصری ها بودند. آنها مانند مصریها ستون را زیاد نزدیک هم نمیساختند، بلکه بطریق باشکوهی آنها را از هم جدا بنا می کردند و به این ترتیب از بی سلیقگی و ثخانت اغلب معماریهای مصری احتراز می جستند. این قصور بایستی از حیث عظمت و شکوه نظیر نداشته باشند. سقف ها و سر تیرها را از فلزات درخشان پوشانده بودند. ستونها و دیوارها را با کاشی های طلائی و مینائی تزیین کرده بودند. کف تالارها را از کاشی های خوشرنگ عالی فرش کرده بودند. طاق ها را بطرز ماهرانه ای با سدر، آبنوس و عاج که فوق العاده مزین به الوان درخشان و طلاکار بود ساخته بودند. پرده ها به دیوارها آویخته و رویهمرفته تمام فضا پر بود از جلال و عظمت. پس از استیلای مغول کارگران ایرانی به موصل مهاجرت کردند و شاید موجد عمدهء سبک موصل در کارهای روی برنج بودند. این کارها و آنهائی که بعدها در مصر درست شد، بهترین زینت کاری روی فلز است در دنیا. معماری هم تشعشع جدیدی بر شهرت صنعتی ایران افزود. غیر از مسجد سلطانیه که باعظمت ترین بنایی است که در خاک ایران دیده میشود، خرابه های مسجد و رامین نشان میدهد که معماران ایرانی بهترین تناسب و ترکیب را از خطوط ساده ساختمان اصلی و زینت کاری مفصل به عمل آورده و تزیین را فرع بر بنا گرفته اند. معماران ایرانی در آن وقت به آسیای غربی رفتند؛ ابتدا برای سلجوقیان و بعد برای عثمانی ها مسجد و مدرسه ساختند و در سمرقند و بخارا ابنیهء مختلفهء باشکوه که هنوز بینندگان را متحیر میسازد بنا نهادند و بالاخره در شام و مصر مهارت و تصور و تخیل خود را در ساختمانهای آنجا به کار بردند. در دورهء صفوی یک بار دیگر عصر تازه و درخشانی طلوع کرد. این مسئله صحت ندارد که صنایع بزرگ ایران منحصر به ماقبل اسلام است. ایرانیان در هر دوره چیزی که در نوع خود زیبا و کامل بوده بوجود آورده اند. در قرن شانزدهم میلادی صنایع ایران دارای مزایا و جلوهء تازه ای بودند. قالیهایی در آن زمان بافته شده که تا آن زمان نظیر نداشت و تا بحال هم چیزی که بتوان با آنها مقایسه کرد بافته نشده است. یونانی های قدیم که از جلال و شکوه البسهء ایرانی در تحیر بوده اند، اگر لباس شاهزادگان ایرانی را در زمان شاه عباس میدیدند چه میگفتند؟ زریهائی که از فلزات جامد طلا و نقره ساخته شده بود هم چون مواد مایع در حرکت و نرم بنظر می آمد و در روی آنها چنان نقشهای عالی و زیبا از روی سلیقه و تناسب طرح شده بود که نه فقط عالی و باشکوه بنظر می آمد، بلکه نجابت و جلال نیز از آنها هویدا بود. جای بهت و حیرت است که مملکتی این ادوار صنعتی بزرگ را متوالیاً بوجود آورده و ملاک و مأخذی در سبکهای متعدد بدست دنیا داده باشد، و هنوز در نظر دنیا کام مکشوف نباشد. متأسفانه قسمت زیادی از تاریخ صنایع ایران هنوز در زیر خاک مدفون است و برای کشف آن، باید منتظر حفریات علمای آثار قدیمه شد. مع ذلک بعضی از مبادی عظمت صنایع ایران را میتوان مختصراً ذکر کرد. ابنیهء فوق العاده مزین در امکنهء مختلفه بوجود آمد و بهترین نمونه های آن در اصفهان است که با کاشی های معرق بسیار قشنگ زینت شده اند. ترکیب کاشی های معرق یکی از اختراعات ایرانی و یکی از بهترین زینت هایی است که در ساختمان به کار برده شده و صنعت بسیار مشکل و ظریفی است. در تحت هدایت و استادی بهزاد و میراق (؟) و سلطان محمد و رضای عباسی نقاشی رنگی و قلمی در رنگ آمیزی و در تناسب به درجهء کمال رسید. قشنگی خطوط و لطف در تجسم و تصور روح و حیات موجب شده اند که یکی از معروفترین و قدیمترین صنایع به درجات تازه ای از اعتلا نایل آید. (از سخنرانی پوپ ترجمهء صدیق و کتاب صنایع ایران صص4 - 12). زکی محمد حسن در کتاب صنایع ایران پس از اسلام نویسد: ایران محل تلاقی فنون و صنایع قدیم شرق نزدیک بوده و سبکهای فنی متنوعی در آن نشو و نما کرده است... به استثنای فنون و صنایع یونان میتوان گفت دورهء هیچ فن و صنعتی مانند فنون و صنایع ایران امتداد نیافته... و هیچ فن و صنعت مهمی در عالم نیست جز اینکه فنون و صنایع ایرانی در آن مؤثر بوده است... آری تمام فنون و صنایع یونان، مصر قدیم، روم، بیزانس، چین و هند در بعض اشکال فنی و روشهای معماری و تزیینی و یا از حیث رموز فنی و ظریف کاری مدیون فنون و صنایع ایرانی است. تفوق فنی و عظمت ایران در میدان صنایع زادهء تفوق این ملت در میدانهای جنگ، سیاست، مدنیت و مولود فرمانفرمائی اوست؛ زیرا همه میدانیم که قرنها فقط دو ملت ایران و یونان بر دنیای آن روز حکومت می کرد. جنگ های ایران و روم مانع توجه ملت ایران به فنون و صنایع زیبا نشده، بلکه در اثر ارتباط این دو ملت صنایع ایران در روم مؤثر گشت و از آنجا به نقاط دیگر رفت... حملهء اعراب به ایران نیز تأثیری در مدنیت و فنون و صنایع ایران نداشت و موجب نابودی و یا ضعف آن نگردید... تطور و ترقی فنون و صنایع قدیم شرق نزدیک بوسیلهء ایرانیان بوده است، و پس از آن در فنون و صنایع اسلامی هم بلندترین و ارجمندترین مقامات را حائز شده اند... (صنایع ایران بعد از اسلام صص3-6). اینک با استفاده از منابع تاریخی و باستان شناسی، تاریخچه و فهرستی از صنایع ایران در ادوار تاریخ درج می گردد.
دورهء ماقبل تاریخ:
هزارهء پنجم قبل از میلاد: از دورهء ماقبل تاریخ (مقصود قبل از تشکیل سلطنت مادها و هخامنشیان است) آثاری که باقی مانده، آنهاست که بر اثر حفاریها بدست آمده و تحقیقات باستان شناسی آنرا اثبات کرده است. این آثار ابزارهای سنگی، ظروف سفالین، اشیای استخوانی، اشیای مسین و غیره است که نمودار ذوق و سلیقهء مردم این سرزمین میباشد. در هزارهء پنجم قبل از میلاد مردم فلات ایران به فلز آشنائی نداشتند و اسلحه و ابزارهائی که از این دوره باقی مانده است سنگی است. رجوع شود به صنایع و تمدن مردم فلات ایران تألیف بهنام ص9 شود. از این دوره ظرفهای سفالین و سیاه و دودزده در غارها یافت شده که با دست و بدون چرخ می ساخته اند. یک نوع ظرف قرمزی هم پیدا شده است که در کوره های بسیار ابتدائی می پخته اند. در این دوره نخستین پیشرفت در فن کوزه گری رخ داده است و آن عبارت است از پیدایش ظروف منقوش... تعداد قابل ملاحظهء حلقه های دوک که از گل رس پخته اند و یا از سنگ ساخته شده، نشان آن است که انسان قدیم مبادی صنعت نساجی را می شناخته است.
ابزار کار همه از سنگ بود از قبیل تیغهء کارد که از سنگ چخماق می ساختند و تیغهء داس و تبر صیقلی شده و نیز آلت تراش. (ایران از آغاز تا اسلام گیرشمن ترجمهء محمد معین صص12 - 13). در اواخر این عهد است که نخستین اشیای کوچک مسین که چکش کاری میشود ظهور نمود. کنده کاری روی استخوان نیز معمول گردید.
زیباترین قطعه ای که تاکنون کشف شده بدون شک دستهء چاقوئی است که انسان این عهد را نشان میدهد در حالی که شبکلاهی بر سر نهاده و لنگی با کمر به دور کمر بسته است. (ایضاً ص14).
هزارهء چهارم قبل از میلاد: در این دوره ای صنعت کوزه گری ترقی کرد و ظروف تزیینات تازه ای به خود گرفت و کوزه گران تصاویری به روی مصنوعات خود نقش میکردند. فلز بتدریج برای ساختن ابزار مورد استفاده واقع شد. مس را هنوز چکش کاری می کردند، اما نمیتوانستند ذوب کنند و برای ساختن درفشهای کوچک و یا سنجاق به کار میبردند. (ایضاً صص15-16)
هزارهء سوم قبل از میلاد: در هزارهء سوم قبل از میلاد ظروف سفالین تازه ای ساخته میشد و بطریهای کوچک مرمری نیز ساخته شده است که محتم به منظور ریختن عطریات تهیه میشده است. دوریهای کوچک سنگی که با دقت تراشیده میشد، لوازم آرایش مانند آینه های مسین که تقریباً بشکل صفحه ای محدب بود، گوشوارهای طلا یا لاجورد، دستبندهای سیمین و گردنبندهای طویل با مهرهای طلا، نقره و لاجورد، عقیق و سنگ سفید نیز متعلق به این دوره است (ایضاً صص27-14).
هزارهء دوم قبل از میلاد: در این عصر یک نوع بشقاب بزرگ گلی با شکل مخصوص ساخته شده که با مصنوعات ادوار قبل همانند نیست. یک نوع ظروف گلی در گیان یافت شده است که با صورتهای حیوان تزیین یافته. مفرغ که در ایران در حدود هزارهء دوم قبل از میلاد یافت شده بود، موجب تکمیل اشیای فلزی گردید. بعدها این سرچشمهء ثروت ایران را به عنوان یکی از مهمترین تهیه کنندگان مس، قلع، سرب، چوب و سنگ لایق دخول در جمع ملل کرد. سابقاً همسایگان غربی تنها مشتری وی بودند، اما در این زمان، هند نیز داخل دایرهء مشتریان وی گردید. بدین ترتیب روابط تجاری ایران رو به تزاید گذاشت. (ایضاً ص55).
در گورستانی از سیالک کاشان سلاحهای جنگی، ساز و برگهای مفرغی و آهنی، دیگهای بزرگ مفرغی یا آهنی و ظروف برنگهای مختلف یافت شده است.
دورهء مادها: از دورهء مادها چند اثر هنری باقی مانده است مانند شیر سنگی همدان. کشفیات قبرستان و اشیائی که از گنجینهء سقز بدست آمده است. (ایران از آغاز تا اسلام گیرشمن ترجمهء محمد معین ص86 به بعد).
عهد هخامنشی: از دورهء هخامنشی اطلاعات بیشتری دربارهء صنایع و هنر مردم این سرزمین داریم، زیرا تشکیل یک چنان شاهنشاهی بزرگ در صنایع نیز انقلابی بوجود آورد و سطح آن را بسیار بالا برد. سیل طلا به خزانهء پادشاه ایران سرازیر شد، و قدرت سلطنتی موجب گردید که هنرمندان از هر سو در پایتخت پادشاه گرد آیند و هنر و صنعت خویش را در این سرزمین نشان دهند. کاخی که برای داریوش در شوش ساخته شد، نمونه ای از مجموع هنر و ذوق صنعتگران آن عهد است در خرابه های کاخ متنی یافت شده است که چون نموداری از مجموع فعالیتهای صنعتی است در اینجا نقل میشود. «این کاخی است که من در شوش بنا کرده ام. تزیینات آن از راه دور آورده شده. چندان خاک کنده شدکه من به بستر آن رسیده ام. پس از آنکه زمین حفر شد، آنرا با ریگ درشت در بعض جاها تا 40 ارش و در برخی تا 20 ارش با ریگ درشت انباشته اند. کاخ بر روی این ریگها بنا شده. حفر زمین و انباشتن محل آن با ریگ درشت و قالب گیری آجر، کار بابلیان بود، که آنرا انجام دادند. چوب سدر را از کوه موسوم به جبل لبنان آورده اند؛ قوم آشور آنرا تا بابل (آورده اند) و از بابل تا شوش کاریان و ایونیان آنرا حمل کردند. چوب میش مکن از گنداره و کرمان حمل شد. طلایی که در اینجا به کار رفته از ساردس و بلخ آورده شده. سنگ لاجورد و عقیق را که در اینجا استعمال شده از خوارزم آورده اند. نقره و مس که در اینجا به کار برده اند، از مصر آورده شده. تزییناتی که دیوارها را مزیّن داشته اند، از ایونیه آورده شده. عاجی که به کار رفته از حبشه، هند و رخج حمل شده. ستونهای سنگی که اینجا کار گذاشته شده از شهری به نام ابیردوش در عیلام آورده شده. هنرمندانی که سنگ را حجاری کرده اند، ایونیان و ساردسیان بودند. زرگرانی که طلا را کار کرده اند، مادی و مصری بودند. کسانی که ترصیع کرده اند از مردم ساردس و مصریان بودند. آنان که آجرهای مینایی (با تصاویر) ساخته اند، بابلی بودند. مردانی که دیوارها را تزیین نموده اند، مادی و مصری بودند. اینجا در شوش، دستور ساختن ساختمانی باشکوه داده شد؛ و آن بطرزی عالی تحقق یافت. اهورمزدا مرا حمایت کناد، و همچنین پدرم و یشتاسب و مملکت مرا». گذشته از نمونه های بالا این مصنوعات در شاهنشاهی هخامنشی وجود داشته است. در همدان و گروس: قالی. در هند: عطریات. در آسور: آلات و ابزار فلزی، اسلحه، منسوجات، منبت کاری، ملیله دوزی. در کلده: قالی، کاشیهای قیمتی، اشیاء زرگری، منسوجات و قیر. در لیدیه: ظروف طلا، مجسمه های فلزی. در یونیه: آلات و ادوات آهنگری. در کیلیکیه: نقره و عطریات. در فینیقیه: رنگ ارغوان، شیشه و بلور. در مصر: منسوجات کتانی، شیشه، آلات بلور معدنی و کاغذ حصیری. در حبشه: عاج، چوبهای قیمتی، طلا و بلور معدنی. (ایران باستان چ1 صص1511-1512). پارسها و مادها به تجملات و تزیینات علاقمند بودند، مکرر در نوشته های قدیم از طوق و یاره، میز نقره یا طلا، پارچه های فاخر، قالیهای گرانبها، مجسمه های فلزی، کاشی ها، لوحه های سیمین و زرین سخن بمیان آمده است. (ایران باستان چ1 ص1512).
دورهء اشکانیان: در عهد اشکانیان بر اثر تجارتی که ایران با رومیان داشت مصنوعاتی از ایران به روم می رفت که کالاهای ذیل از آن قبیل است: پارچه های گوناگون، ادویه، قالیچه و پارچه های ابریشمی که مورد پسند خانم های متشخص رومی بود. پلین نویسد: قالیچه های ایران از رنگهای مختلف بقیمت های گزاف فروخته می شد و زینت قصور رومی بود. (از ایران باستان صص2697 - 2700). کریستی ویلسن نویسد: صنایع اشکانی ترکیبی بود از اصول صنعتی یونان و رسوم و عادات قدیم ایران، ولی در معماری عهد اشکانی عناصری پدید شد که بعدها متداول و بومی گشت. عشق و علاقهء ایرانیان بزیبائی و صنعت بقدری قوی بوده است که همیشه فاتحان را مغلوب و منکوب کرده و آنان را تحت تأثیر خود در آورده است. (تاریخ صنایع ایران تألیف ج کریستی ویلسن ترجمهء فریاد صص 83-101). و نیز همین مؤلف نویسد: صنعت سفال سازی در دورهء پارتها بمرور بانحطاط رفت. ظروف سفالین این دوره غالباً ساده و بی آرایش است. برای ساختن ظروف زیبا فلز بکار می بردند و ظروف سفالین فقط برای رفع احتیاج معمولی بود. صنعت لعاب دادن سفال از مختصات این دوره است. خمره های بزرگ و زیبا جهت انبار کردن آذوقه و غیره نیز ساخته شده. تابوت های لعاب دادهء مربوط به این دوره هم یافت گردیده است. قمقمه ها، چراغ ها، ظروف آبخوری و ظرف های دیگر نیز در کشفیات اخیر متعلق به این دوره پیداشده است. ابنیه و آثار متعلق به این عهد نشان می دهد که صنعت معماری ایران در عین اینکه خصوصیات محلی خویش را حفظ کرده، از سبک معماری یونان نیز متأثر گردیده است. در صنعت گچ بری دورهء اشکانی، مهارت و زیبائی بسیاری به کار رفته است. از جملهء مصنوعات این عهد: البسهء ابریشمین، ملیله دوزی، قلاب دوزی، زینت آلات طلا، دهنه و افسار طلا، زره و اسلحهء فولادین و شمشیر و نیزه... و غیره است.
دورهء ساسانی: کریستن سن دربارهء صنایع دورهء ساسانی نویسد: محصولات عمدهء این کشور طلا، نقره، مس، بلور کوهی، مروارید نادرالوجود و مواد گرانبهای دیگر است. صنعتگران این ملک پارچه های ابریشمی، پشمی، قالی و چیزهای دیگر می بافتند. مسلماً صنعت پارچه بافی یکی از صنایع مهمهء ایران بوده است. اسیرانی را که شاپور دوم در شهر «آمد» دستگیر کرده بود بین شوش و شوشتر و سایر بلاد اهواز جای داد، و این مردم انواع جدید ابریشم بافی و زری بافی را در آنجا رواج دادند. از چیزهائی که چین از ایران می خرید یکی وسمهء معروف ایرانی بود که قیمت گزاف می دادند و ملکهء چین هر سال مقداری برای مصرف شخصی خود می خرید. قالی های بابلی نیز طالب بسیار داشت. احجار قیمتی طبیعی و مصنوعی شام، مرجان و مروارید بحر احمر و منسوجات شام و مصر و مواد مخدرهء آسیا از جانب ایران به چین می رفت. (ایران در زمان ساسانیان چ2 صص147-150)
از استیلای عرب تا اول سلاجقه: با غلبهء اعراب بر ایران دورهء جدیدی در تاریخ صنعت این کشور آغاز میشود. عربها از صنعت معماری و صنایع دستی اطلاعی نداشتند تا بر این کشور تحمیل کنند، بالعکس صنعت و تمدن ایران تدریجاً بر آنها غلبه یافت. آنچه در تاریخ ها «صنعت عصر اسلام» نامیده میشود، مقصود صنایع ایران است. سفال سازی در این دوره مانند عصرهای گذشته رواج داشت. ظرف ها را لعاب آبی نزدیک به سبز میدادند. رنگ آمیزی لاجورد بر روی زمینهء خاکستری یا کرم نیز در این عصر معمول بود. سینی های بزرگ مفرغ مربوط به دوره های اول اسلام، مجسمه های مفرغی، آینه ها، آفتابه های مفرغی، چراغهای برنجی از صنایع این عصر در حفریات بدست آمده، سبک معماری تغییراتی یافت و کتیبه ها به خط کوفی معمول گردید. مساجد و مدارسی که در این عصر ساخته شده و خرابه های آن موجود است، نبوغ ایرانی را در تکمیل این سبک معماری نشان می دهد. برای نمونه مسجد جامع شیراز در قرن سوم، مسجد نائین و مسجد نیریز ذکر میشود. (از تاریخ صنایع ایران صص126 - 141).
عصر سلجوقی: در دورهء سلجوقیان نمونه هائی از مهمترین شاهکارهای صنعتی و معماری ایران بوجود آمده است؛ زیرا سلجوقیان چون اطلاعی از علم و صنعت نداشتند، دخالتی هم در این باب نمی کردند و بالنتیجه دنبالهء تمدن عهد غزنوی و سامانی ادامه یافت. به علاوه سلجوقیان مشوق صنعتگران و هنرمندان بودند و کشورگشائی این خاندان سبک معماری ایران را تا سواحل مدیترانه و شمال آفریقا کشانید. صنعت سفال سازی ترقی عجیبی کرد و سفال این عهد از حیث رنگ و شکل و ترسیم و ظرافت ممتاز است و تا دورهء مغول همچنان ادامه داشته و در این عصر کاشان مرکز مهم صنعت سفال سازی بوده است و از مراکز عمدهء دیگر باید ری و سپس شهرهای ساوه، نیشابور، شوش و تبریز را بشمار آورد. صنعت فلزکاری و ترصیع و مخصوصاً نقره کوبی از تصاویر و کتیبه ها در این عصر ترقی شایانی داشته. کارهای مفرغی نیز مانند شمعدانهای کوتاه و سنگین با تصویرها که بر آن نقل شده، شمعدانهای بلند و استوانه ای شکل، عودسوزها، جعبه و صندوق مفرغی. همچنیننقره کاری ها، مانند: گلاب پاش، کمربند، زین، یراق، قاشق، فنجان، بطری، سینی و آفتابه در این عصر ساخته شده. مینیاتورسازی نیز ترقی کرده که نمونه هایی از آن موجود است.
صنعت بافندگی که پیوسته در ایران مقام ارجمندی داشته، در عصر سلجوقیان رونق داشت. نمونه های اندکی که از پارچه های این دوره در دست است، نقشها و طرحهای متعدد را نشان می دهد. بافتن پارچهء دولا، انواع پارچه های ابریشمی منقش با رنگهای مختلف، معمول بوده و صنعت قالی بافی نیز در این عصر رواج داشته است.
دورهء مغول: با همه خرابی ها و لطمه ها که در دورهء حملهء مغول به ایران وارد آمد، فعالیت صنعتی این کشور تعطیل نشد؛ بلکه در پاره ای قسمتها تکامل یافت. سبکهای جدیدی در صنعت سفال سازی پدید آمد. کاشی سازی، نقاشی و مینیاتورسازی ترقی کرد. کاشیهای برجسته و منقش به تصویرهای زیبا در این دوره پدید آمد، و قالی و قالیچه بافی عهد تیموری اهمیتی بسزا دارد. صنعت فلزکاری در عهد مغول چندان اهمیت نداشت. هنر معماری هم پس از اندکی توقف دنبالهء دورهء پیش را گرفت نمونهء هنر معماری این عصر مقبره ها و مسجدهاست که در آن دوره ساخته شده است. (تاریخ صنایع ایران صص 172-183)
عهد تیموری:
هنر نقاشی: امیر تیمور، نقاشان و صنعتگران را از نواحی مختلف فراهم آورد و اینان با آنکه از نواحی مختلف آمده بودند، سبکی بوجود آوردند که کام ایرانی بود.
معماری: از بناهای این عصر که معرف سبک معماری و صنعت کاشی سازی این دوره است، مسجد گوهرشاد و مسجد کبود تبریز را باید نام برد. (تاریخ صنایع ایران صص183-184).
صنعت عصر صفوی:
هنر قالی بافی: در دورهء صفویه صنعت قالی بافی ترقی بسیاری کرد. نمونهء مشهور قالی این عصر قالی مسجد اردبیل است که فع در موزهء ویکتوریا و آلبرت لندن است.
هنر نقاشی: هنگامی که شاه اسماعیل هرات را تسخیر کرد بهزاد نقاش هنوز در دربار هرات بود. شاه اسماعیل بهزاد و جمعی دیگر از نقاشان را با خود به تبریز برد. گفته اند شاه اسماعیل، بهزاد را بدان اندازه دوست میداشت که او را با نصف کشور خویش معاوضهنمیکرد. در دورهء شاه طهماسب مینیاتورسازی بمنتهی درجهء ترقی رسید. در عصر صفویه، نقاشان و مینیاتورسازان معروفی پدید گشتند. شاه عباس خود حامی و مشوق نقاشی و نقاشان بود و از هنر نقاشی هم بهره داشت.
بافندگی: صنعت بافندگی نیز در عصر صفویه ترقی یافت. از کارهای معروف این دوره بافتن پارچه های ابریشمین، زری، مخمل است که در بافت آنها مهارت فراوانی به کار رفته، یک نوع پارچهءابریشمی عالی نیز در این عصر بافته شده که نخهای طلا و نقره در آن به کار میبردند.
سفال سازی: ظروف سفالین در دورهء صفویه اهمیت دوره های گذشته را نداشت، مقداری ظروف سفالین از چین به ایران می آمد و سفال سازان ایرانی از آنها تقلید میکردند.
فلزکاری: طلا و نقره کاری و برنج سازی در دورهء صفویه رونق فراوانی داشت. مصنوعات آهنی و فولادی را نیز گاهی طلاکوب و نقره کوب می کردند. اسلحه سازی و زره سازی نیز متداول بود و در این قسمت مهارت فراوانی نشان میدادند. (تاریخ صنایع ایران صص188-201).
معماری: اغلب بناهای باعظمت و زیبا که امروزه نمونهء روح صنعتی ایران بشمار می رود، از زمان صفویه است که دورهء آنها نسبتاً ممتد و مملکت قرین آرامش و سکوت بود. اگرچه بعد از ظهور اسلام بواسطهء تغییرات فکری، ساختن مساجد مهم جانشین قصور و عمارات دوره های قبل از اسلام گردید؛ ولی سلاطین صفویه نه فقط در ساختن مساجد باشکوه جد و جهد میکردند، بلکه عمارات عالیه و سدهای بزرگ و حتی کاروانسراها و آب انبارهای بسیار برای آسایش مسافران در تمام نقاط کشور از خود به یادگار گذاشته اند. میدان شاه اصفهان، مسجد شیخ لطف الله، مسجد مادر شاه، مسجد شاه، مدرسهء چهارباغ و مدارس و مساجد متعدد دیگر در این شهر بنا شده است. در کاشان، قزوین، مازندران و اردبیل ابنیهء عهد صفوی موجود است. سبک معماری این بناها غالباً متشابه و کاشی کاری های مساجد و مدارس اصفهان طوری است که از حیث رنگ آمیزی، زینت و نقشهای مختلف جالب توجه عموم گردیده است. عظمت پل اللهوردی خان و پل خواجو در اصفهان که بر روی زاینده رود ساخته شده است، آن چنان است که در این مدت هنوز شکستی بدانها راه نیافته(3) است. (جغرافیای اقتصادی کیهان ص274).
عصر قاجاریه: دورهء قاجاریه را باید عصر انحطاط صنایع ایران دانست، زیرا پادشاهان این سلسله چنانکه باید علم و صنعت را تشویق نمی کردند و در بعضی موارد پادشاهان و حکام این خاندان دست به نابودی آثار صنعتی گذشته میزدند. با این وصف، کشور پهناوری مانند ایران که سابقهء ممتدی در علم و صنعت داشت، ممکن نبود از جریان طبیعی دنیای مترقی بر کنار بماند و بحکم اجبار موجباتی پدید آمد که در ایران نیز زمینهء یک انقلاب صنعتی پدید گشت. این عوامل بطور خلاصه عبارت است از: 1- توجهء مخصوص بعضی از وزراء و شاه زادگان دورهء قاجار به اقتباس از تمدن جدید مغرب زمین. 2- مسافرت بعضی از رجال روشنفکر به خارج و آشنا شدن آنان به دنیای تازه. 3- اعزام محصلین به خارج بمنظور تحصیل رشتهء معماری، نقاشی، راهسازی، اسلحه سازی و غیره. نتیجهء این اقدامات تأسیس کارخانه های باروت ریزی، فشنگ سازی، توپ ریزی، ماهوت بافی، چاپخانه و کارخانه های کوچک دیگر گردید. صنعت قالی بافی نیز کم و بیش اهمیتی داشت، ولی چون دقت و مراقبت کامل در این باره بعمل نمی آمد کم کم بازار خود را از دست داد.
عصر پهلوی: در دوران شانزده ساله پادشاهی رضاشاه، در صنایع ایران نیز انقلاب بزرگ و ریشه داری بوجود آمد، چنانکه این انقلاب در تمام شئون کشور پدید گردید. در این دوره کارخانه های ریسندگی، بافندگی، قند، گلیسیرین سازی، سیمان، بلورسازی، مواد شیمیائی لابراتوارهای داروسازی، کارخانه های کبریت سازی، ذوب مس و غیره بوجود آمد. بر اثر مراقبت و نظارت دولت، صنعت قالی بافی که رو به انحطاط می رفت دوباره سر و صورتی بخود گرفت و بازاری در خارج بدست آورد. صنایع ظریف و دستی اصفهان و کاشان نیز تکمیل گردید، چنانکه مشتریان خارجی بدانها رغبت کردند. متأسفانه حادثهء سوم شهریور پیش آمد و فعالیتهای صنعتی هم مانند همهء اقدامات اصلاحی دیگر متوقف ماند، و مدتی وضع به همان منوال ادامه داشت. پس از تأسیس سازمان برنامه و وزارت صنایع و معادن، مجدداً اقدامات قبل تعقیب گردید. از آماری که وزارت صنایع و معادن ایران از فعالیتهای صنعتی در سال 1334 و 1335 انتشار داده است بهبود وضع صنعتی ایران مشهود است و اینک مختصری از آمار سال 1335 این وزارت خانه درج میگردد:
گزارش آماری سال 1335: به استثنای فعالیتهای صنعتی، استخراج و تصفیهء نفت و راه آهن، تعداد 3505 دستگاه تولیدی در سال 1335 در کشور مشغول فعالیت صنعتی بوده اند. از تعداد مزبور 1032 دستگاه کارگاههای آجرسازی بوده اند و چون اکثراً تأسیسات ماشینی ندارند در مجلهء آماری بررسی آنها به فصلی جداگانه موکول گردیده است. فعالیت قالی بافی نیز اگرچه از لحاظ میزان و ارزش تولیدی برای کشور ایران بسیار اهمیت دارد، ولی بعلت دستی بودن این فعالیت کارگاههای آن در جزو کارخانجات ماشینی بشمار نیامد. از تعداد 2473 دستگاه کارخانجات تولیدی کشور، 74 دستگاه آن با سرمایه های دولتی سرمایه گذاری گردیده اند و 2399 دستگاه دیگر غیردولتی میباشند. از کارخانجات غیردولتی 586 دستگاه بطور شرکت اداره میشدند و 1813 دستگاه دیگر در دست افراد بوده اند. جدولهای ذیل خصوصیات کلی کارخانجات تولیدی کشور کارکنان و قدرت محرک اولیه در استانها و کل کشور بخوبی واضح میسازد.
(1) - A. Pope, A Survey of Persian Art. (2) - این سخنرانی روز چهارشنبهء دوم اردیبهشت 1304 ه . ش. در منزل جعفرقلی سردار اسعد بختیاری وزیر پست و تلگراف وقت در حضور رضاشاه که در آن موقع ریاست وزرا را عهده دار بود به زبان انگلیسی ایراد شده و عیسی صدیق آن را به فارسی ترجمه کرده اند و ضمیمهء مجلهء تعلیم و تربیت (سال اول) چاپ شده و انتشار یافته است.
(3) - رجوع به پل اللهوردی خان و پل بابارکن الدین در همین لغت نامه شود.

صنایع دستی.

[صَ یِ عِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آنچه با دست ساخته میشود از پارچه، قالی و ساخته های فلزی و غیره. مقابل صنایع ماشینی. رجوع به صنایع ظریفه و صنایع (صنایع ایران) شود.

صنایع ظریفه.

[صَ یِ عِ ظَ فَ / فِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) صنایع مستظرفه. آنچه در ساختن آن ظرافت بکار رفته باشد. کارهای دستی ظریف. رجوع به صنایع (صنایع ایران) شود.

صنایع مستظرفه.

[صَ یِ عِ مُ تَ رِ فَ / فِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هنرهای زیبا. صنایع ظریفه. رجوع به صنایع ظریفه و صنایع (صنایع ایران) شود.

صنایع معدنی.

[صَ یِ عِ مَ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آنچه از محصول معادن ساخته میشود، مانند: مصنوعات فلزی، محصولات نفت و معادن دیگر. رجوع به صنایع (صنایع ایران) شود.

صنایع وطنی.

[صَ یِ عِ وَ طَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آنچه در کشور ساخته میشود. آنچه در وطن با دست صنعتگران وطن تهیه می گردد. مقابل صنایع خارجی. رجوع به صنایع (صنایع ایران) شود.

صنایة.

[صِ یَ] (ع اِ) همه. یقال: اخذه بصنایته؛ ای بجمیعه. (منتهی الارب) (قطر المحیط).

صن الوبر.

[صِنْ نُلْ وَ] (ع اِ مرکب) قرصی است که از یمن آرند و اصل او معلوم نیست و گویند بول حیوانی است مسمی به وَبر بقدر گربه. در سیم گرم و خشک و قاطع اسهال و ضیق النفس و امراض بارده (را) مؤثر و جهت اندمال جراحات جمیع حیوانات و قطع سیلان خون و تحلیل اورام و حمول او جهت قطع حمل مؤثر و طول مکث او بر بدن مقرح جلد و مصلحش روغن گل است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به ترجمهء فرانسهء مفردات ابن البیطار (لکلرک) شود. || بول شتر.

صنبر.

[صَمْ بَ] (ع ص) سست و باریک از هر چیزی. (منتهی الارب).

صنبر.

[صِنْ نَ / صِنْ نِ] (ع اِ) باد سرد یا باد سرد در ابر. (منتهی الارب). || روز دوم از روزهای عجوز. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || شدت سرما. (منتهی الارب).
- غَداةُ صنبر؛ صبح سرد و صبح گرم، ضد است. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (اقرب الموارد).

صنبر.

[صَمْ بَ] (اِخ) کوهی است مذکور در شعر بحتری. (معجم البلدان).

صنبرة.

[صَمْ بَ رَ] (ع اِ) سرگین و بول گاو و پیل و مانند آن که بر زمین افتاده باشد و خشک و سطبر و درشت شده باشد. (منتهی الارب). ما غلظ فی الارض من البول و الاخثاء. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || طعام دیاسة (پاکوفته). (منتهی الارب). || (مص) کم بار و باریک ساق گردیدن خرمابن. || (مص) گرفتن طعام دیاسة را. (منتهی الارب).

صنبرة.

[صِنْ نَ رَ] (اِخ) جایگاهی است در اردن مقابل عقبة افیق در سه میلی طبریه. (معجم البلدان).

صنبعر.

[صِمْ بَ] (ع ص) بدخوی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صنبعة.

[صَمْ بَ عَ] (ع اِمص) ترنجیدگی. (منتهی الارب). || (مص) ترشروئی کردن بخیل وقت سؤال. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

صنبل.

[صُمْ بُ] (ع ص) مرد زیرک ناشناخته و ناآشنا. (منتهی الارب). رجوع به دو مادهء ذیل شود.

صنبل.

[صِمْ بِ] (ع ص) زیرک ناآشنا. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به مادهء قبل و مادهء بعد شود.

صنبل.

[صُمْ بَ] (ع ص) مرد زیرک ناشناخته و ناآشنا. (منتهی الارب). رجوع به دو مادهء قبل شود.

صنبل.

[صِمْ بِ] (اِخ) نام مردی از تغلب. (منتهی الارب).

صنبو.

[صَ نَ] (اِخ) دهی است از اعمال بهنسا از نواحی صعید. (معجم البلدان).

صنبور.

[صُمْ] (ع اِ) خرمابن کم بار برهنه شاخ پوست رفتهء باریک ساق. || دهانهء کاریز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خرمابن تنهاگانه. (منتهی الارب). المنفردة من النخیل. (اقرب الموارد). خرمابن جداگانه. (مهذب الاسماء). || ماسوره ای از آهن و ارزیز و مانند آن که بر آب دستان و خنور نهند و از آن آب خورند. || شاخها که از بیخ خرمابن برآمده باشد. || ناودان حوض یا سوراخی که از آن آب حوض بیرون رود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || تنهء خرمابن. || کودک خردسال. || فتنه. بلا. || باد گرم. || باد سرد. ضد است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) مرد بی برادر و فرزند. || بی مونس. بی یار. (منتهی الارب). || ضعیف. || خوار. || ناکس. فرومایه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صنبور.

[صُمْ] (اِخ) نام دریائی است. (معجم البلدان).

صنتع.

[صُ تُ] (ع ص) میان کاواک از هر چیزی. (منتهی الارب). || شترمرغ خردسر یا سخت سر و همچنین است خر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || برآمده هر دو رخسار و هر دو ابرو و بزرگ پیشانی، یا باریک درازرخسار. از لغات اضداد است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جوان قوی. (اقرب الموارد). || خردگوش. (مهذب الاسماء).

صنتوت.

[صُ] (ع ص) فرد. یگانه. (منتهی الارب). الفرد الحرید. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

صنتیت.

[صِ] (ع ص) مهتر گرامی. (منتهی الارب). الصندید. (اقرب الموارد). || (اِ) لشکر. (منتهی الارب). الکتیبة. (اقرب الموارد).

صنج.

[صَ] (معرب، اِ) چیزی است که از روی سازند (و مس و ارزیز نیز) و یکی را بر دیگری زنند تا آواز دهد، به هندی جهانچه است. (منتهی الارب). معرب جهانج باشد که لفظ هندی است. (غیاث اللغات). معرب سنج. (حاشیهء برهان قاطع چ معین ج2 ص1336). صنجی که عرب بدان آشناست آن بود که از مس سازند و یکی بر دیگری کوبند، اما آن صنج که تارها دارد مخصوص عجم و معرب است. (مفاتیح العلوم خوارزمی). ج، صُنوج :
ابا کوس و با نای و روینیه صنج
ابا تازی اسپان و پیلان و گنج.فردوسی.
همی آمد از آب آوای صنج
خروشش همی ره نماید به گنج.فردوسی.
به ابر اندر آمد دم کرنای
خروشیدن صنج و هندی درای.فردوسی.
|| چنگ که سازی است. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (مهذب الاسماء). رجوع به چنگ شود. || ماادری من ای صنج هو؛ یعنی نمیدانم که او کدام مردم است. (منتهی الارب).

صنج.

[صُ نُ] (ع اِ) کاسهای آبنوس یا چوبی است سیاه دیگر. (منتهی الارب). قصاع الشیزی. (اقرب الموارد).

صنج زن.

[صَ زَ] (نف مرکب) سنج زننده. آنکه سنج بر هم کوبد. || چنگ زن. نوازندهء چنگ. رجوع به صناج شود.

صنجق.

[صَ جَ] (ع اِ) سنجقدار. علمدار. || بیک. ج، صَناجِق. (دزی).

صنجة.

[صَ جَ] (معرب، اِ) سنگ ترازو. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). معرب سنجه. رجوع به المعرب جوالیقی ص215 سطر1 و سنجة شود.

صنجة.

[صَ جَ] (اِخ) نهری است بین دیار مصر و دیاربکر بالای آن پل بزرگی است که از عجایب آثار است. (معجم البلدان).

صنجهل.

[] (اِخ) از مشاهیر حکما و اطبای هند و ماهر در علم نجوم. وی در زمان هارون و مأمون میزیست. وی را تألیفاتی بسیار است از جمله کتاب شرک الهندی است که بفارسی بود. سپس بعربی ترجمه شد و «کتاب سرد» در مداوا و علامات امراض و مشتمل است بر ده مقاله و به امر یحیی بن برمک خالدی به عربی نقل گردید. (از عیون الانباء ج2 ص32 و قاموس الاعلام ترکی). و او راست: اسرارالمسائل (الفهرست ابن الندیم) و کتب دیگر.

صنجیل.

[صَ] (اِخ) رجوع به صنجیلة شود.

صنجیلة.

[صَ لَ] (اِخ) بعضی مورخان گفته اند: شهری است در بلاد افرنج... و صنجیل نسبتی است بدان. (معجم البلدان). لیکن از بیت زیر که در وصف جنگ عبدالرحمان بن محمد اموی سرود شده، ظاهر است که نام این شهر صنجیل است :
و بعدها مدینة الصنجیل
ما اذعنت للصارم الصقیل.
(عقدالفرید چ محمدسعید عریان ج5 ص264).

صنخ.

[صِ] (ع اِ) اصل. بن. ج، اصناخ. (منتهی الارب). سنخ. (اقرب الموارد).

صنخ.

[صَ نِ] (ع ص) فم صنخ؛ دهان که بیخ دندانهای آن برآمده باشد. (منتهی الارب).

صنخاب.

[صِ] (ع ص) شتر دفزک. (منتهی الارب). الجمل الضخم. (اقرب الموارد).

صنخر.

[صِ خِ] (ع ص) شتر فربه. || مرد بزرگ جثهء درازبالا. رجوع به دو مادهء ذیل شود. || غورهء خرمای خشک. (منتهی الارب).

صنخر.

[صُ نَ خِ] (ع ص) شتر فربه. || مرد بزرگ جثهء درازبالا. (منتهی الارب). رجوع به مادهء فوق و مادهء ذیل شود.

صنخر.

[صِنْ نَ] (ع ص) شتر فربه. || مرد بزرگ تن درازبالا. رجوع به دو مادهء قبل شود. || مرد گول. (منتهی الارب).

صنخة.

[صَ نَ خَ] (ع اِ) چرک. ریم. (منتهی الارب). الدرن. (اقرب الموارد).

صندح.

[صَ دَ] (ع اِ) سنگ پهناور. (منتهی الارب).

صندد.

[صِ دِ] (ع ص) مهتر پردل یا عاقل و بردبار یا جوانمرد یا شریف. || (اِ) تیزی کوه تنهاگانه. (منتهی الارب). حرف منفرد فی الجبل. (اقرب الموارد).

صندد.

[صِ دِ] (اِخ) کوهی است در تهامة. (معجم البلدان).

صندعة.

[صِ دِ عَ] (ع اِ) تندی کوه جداگانه از کوه. (منتهی الارب). حرف حدید منفرد من الجبل و النون زائدة. (اقرب الموارد).

صندق.

[صَ دُ] (ع اِ) مخفف صَندوق که در عربی صُندوق و در فارسی بفتح اول متداول است :
دخت ظهور غیب احد احمد
ناموس حق و صندق اسرارش.ناصرخسرو.
رجوع به صندوق شود.

صندقچه.

[صَ دُ چَ / چِ] (اِ مصغر)صندوقچه. رجوع به صندوقچه شود.

صندقیس.

[] (معرب، اِ) اُسرَنج. (فهرست مخزن الادویه) سندوقس(1). رجوع به اسرنج شود.
(1) - Sandyx.

صندک.

[صَ دَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان هیدوج بخش سوران شهرستان سراوان که در 35هزارگزی جنوب خاوری سوران و 15هزارگزی خاور راه سوران به ایرافشان واقع است. دارای 20 تن سکنه می باشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

صندل.

[صَ دَ] (معرب، اِ) چوب خوشبوی. معرب چندن. بهترین آن سرخ یا سپید است. (منتهی الارب). درخت او بقدر درخت گردکان و ثمرش شبیه به خوشهء حبة الخضراء و قوت چوب او تا سی سال باقی است و آن سفید و زرد و سرخ است و سفید و زرد او در سیم سرد و در دوم خشک و سرخ او بعکس آن و مقوی معده و دل و مفرح و رادع و قابض و با تریاقیة و مسدد و جهت خفقان حاروتبهای تند و التهاب و منع صعود بخارات به دماغ، نافع و طلای او جهت رفع بدبویی پوزه و دردسر حاد و باد سرخ... مفید است. (تحفهء حکیم مؤمن). چندن. رجوع به ترجمهء صیدنهء ابوریحان بیرونی، دهار، قاموس کتاب مقدس، تذکرهء ضریر انطاکی، بحرالجواهر، نزهة القلوب، ذخیرهء خوارزمشاهی، صبح الاعشی ج2 صص123-125 و جندن شود :
زمینش همه صندل و چوب عود
ز جزع و ز پیروزه او را عمود.فردوسی.
چوبش همه از صندل و از عود قماری
سنگش همه از گوهر و یاقوت ثمین است.
منوچهری.
آب چون صندل و صندل بخوشی چون می
بوستان پرگل و گلها ز در گلشن.فرخی.
مکن به سوخته بر سرکه و نمک که ترا
گلاب شاید و کافور سازد و صندل.ناصرخسرو.
مار اگرچه بخاصیت نه نکوست
پاسبان درخت صندل اوست.سنائی.
صندل آسایش روان دارد
بوی صندل نشان جان دارد.نظامی.
|| (ص) قوی سرسخت از شتر. (منتهی الارب). || مرد بزرگ سر. (مهذب الاسماء).
- یوم صندل؛ روزی است مر عربان را که در آن جنگ عظیم واقع شده. (منتهی الارب).
|| (اِ) کفش(1). (مهذب الاسماء). قسمی پاافزار. کفشی که دارای بندهاست که به دور پا می بندند. || نوعی پارچه که امروزه نیز آن را صندل گویند. رجوع به صندل شود.
(1) - Sandale.

صندل ابیض.

[صَ دَ لِ اَبْ یَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صندل سفید. طبیعت آن سرد بود در سوم، درد سر و خفقان گرم را نافع بود و نقرس ضعف معده را سود دارد... و مضر بود به حلق و آواز، و مصلحش نبات است و گلاب. (از اختیارات بدیعی).

صندل احمر.

[صَ دَ لِ اَ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صندل سرخ. طبیعت آن سرد و خشک است در دوم، اورام گرم را تحلیل دهد و منع ماده کند. (از اختیارات بدیعی).

صندل الابیض.

[صَ دَ لُلْ اَبْ یَ] (ع اِ مرکب) رجوع به صندل ابیض شود.

صندل الاحمر.

[صَ دَ لُلْ اَ مَ] (ع اِ مرکب) رجوع به صندل احمر شود.

صندلانی.

[صَ دَ] (ص نسبی) منسوب است به صیدلان. (منتهی الارب). لغتی است در صیدلانی. (اقرب الموارد).

صندلانی.

[صَ دَ نی ی] (ع ص) مرد پیلور. (منتهی الارب).

صندل باف.

[صَ دَ] (اِ مرکب) این لغت چند بار در دیوان البسهء نظام قاری آمده و مصحح در فهرست لغات آن را جز لغات لاینحل و مشتبه دیوان البسه یاد کرده است :
گه حصیری گشاد و صندل باف
گاه ترغو و قیف و لاکمخا.
نظام قاری (دیوان البسه ص21).
همچو صندل باف مفتون گشته ام بر روی صوف
آن عقوبت بس که ارمک دید در پهلوی صوف.
نظام قاری (دیوان البسه ص88).
و امرای ارمک و صوف و سقرلاط و دیبا و اطلس چون فراویز صندل باف گرد خود برآورد و رأی می زدند... (دیوان البسه ص150). ظاهراً قسمی پارچه است.

صندل بوی.

[صَ دَ] (ص مرکب) آنچه بوی صندل دارد :
بر هوای درخت صندل بوی
جامه را کرده بود صندل شوی.نظامی.
رجوع به صندل شود.

صندل حدیدی.

[صَ دَلِ حَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) خماهان. رجوع بدان لغت شود.

صندل دانه.

[صَ دَ نَ / نِ] (اِ مرکب) به یونانی مولی و به شیرازی هزاراسفند، معرب آن صندل دانج است و آن نوعی از سداب کوهی است. گرم و خشک است در سوم و سفید آن بهتر است. بول و حیض را براند و عرق النَّساء مفاصل را نافع است. (برهان). حِرمِل.

صندل سرخ.

[صَ دَ لِ سُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صندل احمر شود.

صندل سفید.

[صَ دَ لِ سَ / سِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صندل ابیض شود.

صندل شوی.

[صَ دَ] (ن مف مرکب) به صندل شسته :
بر هوای درخت صندل بوی
جامه را کرده بود صندل شوی.نظامی.
رجوع به صندل شود.

صندل فام.

[صَ دَ] (ص مرکب) برنگ صندل. همرنگ صندل :
بر نمودار خاک صندل فام
صندلی کرد شاه جامه و جام.نظامی.
رجوع به صندل و صندل گون شود.

صندل گون.

[صَ دَ] (ص مرکب)صندل رنگ. صندل فام. برنگ صندل :
آمد از گنبد کبود برون
شد به گنبدسرای صندل گون.نظامی.
رجوع به صندل فام شود.

صندل مندل.

[صَ دَ مَ دَ] (اِ مرکب، از اتباع) صندل و قسمی عود که سوزند.

صندلة.

[صَ دَ لَ] (ع مص) قوی و بزرگ و سرسخت شدن شتر. || (اِ) واحد صَندَل است. (منتهی الارب). رجوع به صندل شود.

صندلی.

[صَ دَ] (اِخ) رجوع به صندلی غزنوی شود.

صندلی.

[صَ دَ] (اِ) سندلی. کرسی که در قدیم کفش پادشاهان بر آن می گذاشتند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین ج2 ص1337). و در همین حاشیه از رشیدی آرد که ظاهراً معرب صندلی است - انتهی. نوعی از تخت کوچک که بهندی جوکی گویند. (غیاث اللغات). مرحوم بهار صندلی را جزء لغاتی شمرده است که از روس و اطریش و غیره داخل فارسی شده است(1). (سبک شناسی ج1 ص281). کرسی پشت دار که بر وی نشینند. زیرگاه : به کرمان آمد و بر پهلوی تخت سلطانی بر صندلی صدارت نشست. (سمط العلی ص81). در آن حین از اسپ پیاده شده و بر صندلی نشسته، عراقیان را بر محاربه و دستبرد تحریص کرد. (حبیب السیر). || (ص نسبی، اِ) کفش فروش. (مهذب الاسماء). || نوعی جامه ظاهراً برنگ صندل یا از پارچهء صندل :
جز بصندل خری نکوشیدی
جامه جز صندلی نپوشیدی.
نظامی.
زین همه جامهء معنی که خدا داد بمن
صندلی و قتلی پیش کسی ننهادم.
نظام قاری (دیوان البسه چ استانبول ص93).
(1) - بر اساسی نیست. رجوع به شواهد فوق و سندلی در برهان قاطع چ معین و «سندل» و «سندلی» در همین لغت نامه شود.

صندلی بر.

[صَ دَ بَ] (ص مرکب) آنکه بَرِ او بوی صندل دهد. آنکه خود را به صندل خوشبو ساخته است :
عودبوئی بر اوست عودی پوش
صندل آمیز و صندلی برودوش.
نظامی.

صندلی تاشو.

[صَ دَ یِ شَ / شُو](ترکیب وصفی، اِ مرکب) صندلیی که در وسط دو پایه آن لولا بکار برند که چون خواهند دوتا شود، و حمل و نقل آن آسان گردد.

صندلی چرمی.

[صَ دَ یِ چَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صندلیی که روکش آن از چرم است.

صندلی حصیری.

[صَ دَ یِ حَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) صندلیی که نشیمنگاه آنرا از نی سازند. صندلیی که نشیمنگاه و تکیه گاه آن از نی یا رشته های چرم حصیرباف باشد.
(1) - Chaise cannee.

صندلی دسته دار.

[صَ دَ یِ دَ تَ / تِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) صندلیی که از طرفین دارای دسته باشد برای تکیه. صندلی راحت.
[صَ دَ یِ حَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) صندلیی که براحتی بتوان روی آن نشست و آن چنانست که تکیه گاه و نشیمنگاه صندلی از پارچهء یک تیکه است. بالای پارچه به انتهای تکیه گاه و پائین آن به انتهای نشیمنگاه بسته است.

صندلی رنگ.

[صَ دَ رَ] (ص مرکب)برنگ صندل. صندل گون. صندل فام :
صندل از رنگ خاکیی عجب است
صندلی رنگ خاک ازین سبب است.نظامی.

صندلی ساز.

[صَ دَ] (نف مرکب)صندلی سازنده. آنکه صندلی سازد. سازندهء صندلی. رجوع به صندلی شود.

صندلی سازی.

[صَ دَ] (حامص مرکب)عمل صندلی ساز. شغل صندلی ساز. رجوع به صندلی ساز و صندلی شود.

صندلی غزنوی.

[صَ دَ یِ غَزْ نَ] (اِخ)عوفی او را در شمار شعرای دورهء سلجوقی آورده و فراوان ستوده است. (لباب الالباب ج2 ص334). و مرحوم هدایت در مجمع الفصحاء نویسد: حکیمی حکمت مآب و ندیمی شیرین خطاب بود. (مجمع الفصحاء ج1 ص314). عوفی از وی قصیده ای آورده است بدین مطلع:
ای چو دل رفته ز ما چون جان بر ما آمده
همچو دل زین روی جان را بر تو سودا آمده.

صندلین.

[صَ دَ لَ] (ع اِ) تثنیهء صندل. مقصود صندل سرخ و سپید است.

صندلی نامه.

[صَ دَ مَ] (اِخ) نام داستان امیر حمزه است که بر صندلی نشسته با پهلوانان مشورت می کرد :
قصهء حمزهء بی اصل زمان آخر شد
صندلی نامهء دردسر ما باز بجاست.
محسن تأثیر (آنندراج).

صندوداء .

[صَ دَ] (اِخ) موضعی است بشام. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

صندوق.

[صُ](1) (ع اِ) تَبَنْگو. خاشکدان. (از برهان) (صحاح الفرس). قسمی جعبه که پول و لباس و نان و غیره در آن نهند. یخدان فلزین یا چوبین به فلز پوشیده :
برفتند و صندوقها را به پشت
کشیدند و ماهار اشتر به مشت.فردوسی.
همی داشت لختی به صندوق زهر
که زهرش نبایست جستن به شهر.فردوسی.
خلعتهای خلیفه را بر استران در صندوقها بار کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص376).
جاهت به خرد باید و اجلال به دانش
تا هیچ نبایدت نه صندوق و نه حمال.
ناصرخسرو.
گوهر خود را بدزد از بن صندوق او
یوسف خود را برآر از گو زندان او.خاقانی.
ز عشوه گرچه بر عیوق رفتند
ز تخت امروز بر صندوق رفتند.نظامی.
|| تابوت. (منتهی الارب) :
نهفتند صندوق او را به خاک
ندارد جهان از چنین کار باک
به هامون نهادند صندوق اوی
زمین شد سراسر پر از گفتگوی.فردوسی.
|| مکعبی چوبین و یا خاتم که بر روی قبر امام یا امامزاده و بعضی بزرگان نهند و گرداگرد آن آیات و یا اشعار نویسد : یکی را از بزرگان ائمه پسری وفات یافت، پرسیدند که بر صندوق گورش چه نویسیم... (گلستان). || در ادارات و بانکها اطاقی که در آن پول دریافت و یا پرداخت میشود. || یک لنگه از بار انگور و مانند آن که از چوب سازند و بر دو سوی ستور استوار کنند. مخفف آن صندق است. رجوع به صندق شود.
(1) - فارسی زبانان به فتح صاد تلفظ کنند.

صندوق آباد.

[صَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی بخش قروهء شهرستان سنندج، در 25 هزارگزی جنوب خاوری قروه و 8 هزارگزی باختر راه شوسهء قروه به همدان. جلگه و سردسیر. دارای 825 تن سکنه. محصول آن غلات، حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

صندوق آراء .

[صَ قِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صندوقی که در جایهای معینی نهند تا مردم نام کسانی را که بنمایندگی می گزینند در کاغذی نوشته، در آن صندوقها می ریزند و پس از گردآوری انجمنی مخصوص، به استخراج آنها می پردازد.

صندوق آهنین.

[صَ قِ هَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صندوقی که از آهن ساخته باشند.

صندوق اعانه.

[صَ قِ اِ نَ / نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صندوقی که در جای معین نهند تا مردمان به تبرع پولی در آن افکنند کمک مستمند را.

صندوق الشهادة.

[صُ قُشْ شَ دَ] (اِخ)رجوع به تابوت سکینه و تابوت عهد شود.

صندوق پست.

[صَ قِ پُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صندوقی که ادارهء پستخانه بر سر چهارراه ها یا در جاهای دیگر بر دیوارها نصب کند تا مردم نامه های خود را در آن افکنند.

صندوق پیل.

[صَ قِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) هودج پیل که بر آن نشینند. (آنندراج). برجی که بر پشت پیل نهند. (ولف ذیل کلمهء صندوق). محفظه مانندی که در جنگها بر پشت پیل نهند و در آن نشینند و بدشمن حمله برند :
به یک سو کشیدند صندوق پیل
جهان شد بکردار دریای نیل.فردوسی.
ز صندوق پیلان ببارید تیر
برآمد خروشیدن داروگیر.فردوسی.
اکلیلهای پیلان از گوهر است و لؤلؤ
صندوق پیلبانان از صندل و قماری.منوچهری.
به بتکده در بت را خزینه ای کردند
در آن خزینه بصندوقهای پیل گهر.فرخی.
جهان شد ز صندوق پیلان جنگ
پر از آتش انداز و تیر و خدنگ.
اسدی (گرشاسب نامه).
بعزمی که بر فتح گشتی دلیل
شد از خانهء زین بصندوق پیل.امیرخسرو.

صندوقچه.

[صَ چَ / چِ] (اِ مصغر) مصغر صندوق. صندوق کوچک. جعبه. درج :
صندوقچهء عدل تو مانده ست بطرطوش
دستورچهء جور تو در پیش و کنارست.
ناصرخسرو.

صندوقچهء سر.

[صَ چَ / چِ یِ سِرر](ترکیب اضافی، اِ مرکب) رازدار. کسی که سِرّ مردمان نگاه دارد. کسی که راز مردمان افشا نکند. رجوع به صندوق سِرّ و صندوق شود.

صندوق خاکی.

[صَ قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کالبد. تن. بدن :
چون نیندیشی که بی حاجت روان پاک را
ایزد دانا در این صندوق خاکی چون دمید.
ناصرخسرو.

صندوقخانه.

[صَ نَ / نِ] (اِ مرکب) اطاق کوچک در پشت اطاق است و صندوق و لباس در آن نهند. پستو برای نهادن صندوق و اسباب.

صندوقدار.

[صَ] (نف مرکب) کسی که در اداره ها و بانکها پول را دریافت یا پرداخت می کند. خازن. || مأمور حفظ صندوق. دارندهء صندوق.

صندوق داری.

[صَ] (حامص مرکب)عمل صندوقدار. رجوع به صندوق دار شود.

صندوق ساز.

[صَ] (نف مرکب) سازندهء صندوق. آنکه صندوق تهیه می کند :
دلم را ز صندوق ساز است غم
که صندوق مهرش بود سینه ام.
طاهر وحید (از آنندراج).
رجوع به صندوق شود.

صندوق سازی.

[سَ] (حامص مرکب)عمل صندوق ساز. رجوع به صندوق ساز شود.

صندوق ساعت.

[صَ قِ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نام آلتی از آلات ساعت. (مفاتیح العلوم). جعبه ای که دستگاه ساعت در آن قرار دارد و آن از فلز است یا چوب :
درین صندوق ساعت عمرها این دهر بیرحمت
چو ماهارند بر اشتر بدین گردنده پنگانها.
ناصرخسرو.

صندوق سر.

[صَ قِ سِرر] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از رازدار و در مقام خوش طبعی و بی تکلفی گویند: من صندوق سر کسی نیستم که حرفهای مردم را نهان دارم؛ یعنی رازی که معلوم من است فاش میکنم. (آنندراج) :
جانم دریغ نیست ولیکن دل ضعیف
صندوق سر توست نخواهم که بشکند.سعدی.
ساده لوح آن کس که کرد آیینه را صندوق سر
کی به دل اشرف ز کس پوشیده ماند راز من.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
رجوع به صندوقچهء سر شود.

صندوق سینه.

[صَ قِ نَ / نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سینه که در حفظ اسرار و علوم و مطالب همچون صندوق است :
کتاب فضل ز صندوق سینه بیرون آر
از این چه سود که داری کتاب در صندیق.
ملا فوقی یزدی (از آنندراج).
|| صندوقهء سینه. رجوع به صندوقهء سینه شود.

صندوق شمع.

[صَ قِ شَ] (اِخ) کنایه از تابوت سکینه است. رجوع به تابوت عهد و تابوت سکینه شود :
چنان دان که در تخمهء انبیا
یکی آلتی بود بس بابها
که بد شکل او همچو صندوق شمع
بدان در همه فرخی بود جمع
مر او را سکینه شنیدیم نام
جز این نام نشنیده ام خاص و عام.
شمسی (یوسف و زلیخا).

صندوق عهد.

[صَ قِ عَ] (اِخ) رجوع به تابوت عهد و تابوت سکینه شود.

صندوقلو.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان آغمیون بخش مرکزی شهرستان سراب، واقع در 26 هزارگزی شمال خاوری سراب و 13 هزارگزی شوسهء سراب به اردبیل. کوهستانی، معتدل و دارای 28 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

صندوقلو.

[صَ] (اِخ) دهی از دهستان نیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل، واقع در 35 هزارگزی باختر اردبیل و 12 هزارگزی شوسهء اردبیل به تبریز. کوهستانی، معتدل و دارای 614 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

صندوقه.

[صَ قَ / قِ] (اِ) دیوار از دو آجر یا دو خشت که میان آن دو به پهنای آجر یا خشت تهی باشد. || دیوار از خشت یا آجر یک لا که میان دو بام یا دو حائط کشند.

صندوقهء سینه.

[صَ قَ / قِ یِ نَ / نِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) قفسهء سینه. حفره ای که از دنده ها و قسمت پشتی ستون مهره ای و قسمت جلو استخوان جناغی تشکیل میشود و ریتین، پرده های جنب، قلب، پریکارد، عروق مهم و قسمت سینه ای مری در آن جای دارد. این حفره بشکل مخروط ناقصی است که قاعدهء آن تحتانی و از جلو به عقب مسطح است. ارتفاع آن در جلو 15 سانتیمتر و در عقب 27 سانتیمتر و در طرفین 32 سانتیمتر است. (کالبدشناسی توصیفی استخوان شناسی سلسلهء انتشارات دانشگاه شمارهء 44 صص136-137).

صندوقی.

[صُ / صَ] (ص نسبی) نسبت است به صندوق. صندوق ساز. صندوق فروش. || بشکل صندوق. || آنچه بتوان آنرا در صندوق نهاد. درخور صندوق.

صندید.

[صِ] (ع ص، اِ) مهتر دلاور. ج، صنادید. || چیره. غالب. || باد تند. || سرمای سخت. || باران بزرگ قطره. || جماعت لشکر. || یوم حامی الصنادید؛ روز سخت گرم. (منتهی الارب).

صنصن.

[] (ع اِ)(1) شولباش. بط الماء. پرندهء آبی است. (دزی).
(1) - Carcelle.

صنط.

[صَ نَ / صَ] (ع اِ) برگ سلم که بوی پوست پیرایند. (منتهی الارب). سنط. قَرَظ. در اقرب الموارد این کلمه را صَنط بسکون نون ضبط کرده است، لکن مؤلف منتهی الارب هر دو ضبط آن را صحیح داند.

صنطور.

[صَ] (ع اِ) سنطور است. (دزی). رجوع به سنطور شود.

صنع.

[صُ] (ع اِ) کار. || کردار. (منتهی الارب). || مصنوع. ساخته :
ویران دگر ز بهر چه خواهد کرد
باز این بزرگ صنع مهیا را.ناصرخسرو.
شده حیران همه در صنع صانع
همه سرگشتگان شوق مبدع.ناصرخسرو.
صانعی باید قدیم و قایم و قاهر بدان
تا پدید آید ز صنع وی بتان قندهار.سنائی.
زرگر ساحرصفت را بهر صنع
سیم چینی و زر آبائی(1) فرست.خاقانی.
پاکا، منزها تو نهادی بصنع خویش
در گردنای چرخ سکون و بقای خاک.خاقانی.
این صنع لطیف و عز منیف نصیبهء ایام و قرینهء اقبال او آمد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص352).
این درازی مدت از تیزی صنع
مینماید سرعت انگیزی صنع.مولوی.
چون صنع توست جمله فارغ ز صنع خویشی
زآن دوستی نداری با هیچ آفریده.عطار.
یکی روبهی دید بی دست و پای
فروماند از لطف و صنع خدای.سعدی.
همه بینند نه این صنع که من می بینم
همه خوانند نه این نقش که من می خوانم.سعدی.
|| (مص) کردن و ساختن چیزی را. کار و پیشه کردن. (منتهی الارب). کار کردن. (دهار) (غیاث اللغات) (ترجمان علامهء جرجانی). || آفریدن. (غیاث اللغات). قال الله تعالی : صنع الله الذی اتقن کل شی ء (قرآن 27/88)؛ ای خلق (منتهی الارب). بوجود آوردن چیزی که به نیستی مسبوق باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون). || نیکو پرورش یافتن جاریه تا فربه شود. (منتهی الارب). || نکوئی کردن بر کسی. (غیاث اللغات). نیکوئی کردن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). || (ص، اِ) صانع. آفریدگار. آفریننده :
ازیرا حکیم است و صنع است و حکمت
مگو این سخن جز مر اهل بیان را.
ناصرخسرو (دیوان ج2 ص5).
(1) - ن ل: زرمائی.

صنع.

[صُ] (اِخ) کوهی است در دیار سلیم. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صنع.

[صِ] (ع اِ) سیخ بریان کن. || آنچه ساخته شود از سفره و جز آن. || درزی یا باریک کار. الخیاط او الرقیق الیدین. (اقرب الموارد). || بریانی. || جامه. || دستار. || جای گرد آمدن آب باران. (منتهی الارب). ج، اصناع. || (ص) رجل صنع الیدین؛ مرد چبدست و باریک در پیشهء خود. (منتهی الارب). رجوع به مادهء بعد شود.

صنع.

[صَ] (ع مص) کردن و ساختن چیزی را. || نیکو تیمار کردن اسب را. || (اِ) جانورکی یا مرغی است. || (ص) رجل صنع الیدین؛ مرد چربدست و باریک کار و ماهر در کار و پیشهء خود. (منتهی الارب). رجوع به مادهء قبل و دو مادهء ذیل شود.

صنع.

[صَ نَ] (ع ص) رجل صنع الیدین؛ مرد چرب دست و باریک کار و ماهر در کار و پیشهء خود. || رجل صنع اللسان؛ بلیغ و نیک ماهر و حاذق در شعر و سخن. رجوع به مواد قبل شود.

صنع.

[صُ نُ] (ع ص) رجال صنع الایدی؛ مردان ماهر در کار و پیشهء خود. (اقرب الموارد). رجوع به مواد قبل شود.

صنعاء .

[صَ] (ع ص) منسوب به جودت صنعت بذات خود، مانند: حسناء و عجزاء و شهلاء و نسبت بدان صنعانی است برخلاف قیاس. (معجم البلدان). چربدست. ماهر. نیک دست.

صنعاء .

[صَ] (اِخ) موضعی است به یمن. (معجم البلدان). قصبهء یمن است. شهریست خرم و آبادان و هرچه از بیشتر نواحی یمن خیزد از این شهر خیزد و بانعمت ترین جائی است اندر همهء یمن و اندر همهء ناحیت عرب شهری نیست از وی بزرگتر و خرم تر و گندم و کشتهای دیگرشان بسالی دو بار ثمر دهد و جوسه بارویا چهار بار از غایت اعتدال هوای این شهر. و باره ای دارد از سنگ و گویند که نخستین بنائی که پس از طوفان کرده اند این است(1). (حدود العالم). نام صنعاء نخست «ازال» بود چون حبشیان بدانجا رسیدند و با روی سنگی آن شهر بدیدند، گفتند: این صنعت است، پس آن شهر را صنعاء نامیدند. و گویند منسوب است به صنعاءبن ازال بن یقطن بن عابربن شالخ... و گویند چون وهرز بدانجا رسید، گفت: صنعة صنعة، یعنی حبشیان آنرا نیک برآورده اند(2). (معجم البلدان). رجوع به دائرة المعارف اسلامی ذیل همین کلمه شود.
(1) - بر اساسی نیست.
(2) - افسانه است.

صنعاء .

[صَ] (اِخ) قریه ای بوده است بر باب دمشق. (معجم البلدان). رجوع به معجم البلدان شود.

صنعاء .

[صَ] (اِخ) (ائمه...) مقصود ائمه ای است که از حدود 1000 ه . ق. به بعد در یمن ریاست کرده و در شمار ائمه سعدا محسوبند. رجوع به ترجمهء طبقات سلاطین اسلام ص94 شود.

صنعاء .

[صَ] (اِخ) یوم صنعاء علی زبید و مذحج، روزی است از ایام اسلام. (مجمع الامثال میدانی چ تهران ص768).

صنعائی.

[صَ] (ص نسبی) نسبت است به صنعاء . رجوع به صنعاء و صنعانی شود.

صنعان.

[صَ] (اِخ) (شیخ...) نام بزرگی که هفتصد مرید داشت و شیخ فریدالدین عطار هم از مریدان اوست. گویند که از بد دعای حضرت غوث الاعظم(1) بر دختر ترسا عاشق شده از اسلام درگذشت، مگر به آخر هدایت غیبی دست او گرفت. (غیاث اللغات). شیخ صنعان که در ادبیات فارسی معروفست، درست معلوم نیست کیست. در ادبیات فارسی شیخ صنعان را چنین وصف کرده اند: که وی عابدی گوشه نشین بود، سپس دلدادهء دختر ترسائی شد و از مسلمانی رو برتافت و بکلیسا شد و زنار بست. آنچه دربارهء این داستان میتوان بتقریب گفت، اینست که داستان شیخ صنعان براساس احوال فقیهی نهاده است معروف به ابن سقا که در قرن ششم هجری در بغداد میزیست. بسال 506 ه . ق. که یوسف بن ایوب بن یوسف بن حسین همدانی فقیه و عارف معروف ببغداد شد، ابن سقا بمجلس وی رفت و از او پرسشی کرد. یوسف برآشفت و گفت: خاموش شو که از تو بوی کفر میشنوم و به دین اسلام نخواهی مرد. سرانجام ابن سقا به روم رفت و ترسا گشت. (تلخیص از جستجو در احوال و آثار فریدالدین عطار تألیف نفیسی صص90-91). و رجوع به کامل التواریخ ابن اثیر وقایع سال 506-535 شود :
گر مرید راه عشقی فکر بدنامی مکن
شیخ صنعان خرقه رهن خانهء خمار داشت.
حافظ (چ قزوینی ص54).
بگسلانم سبحه و زنار بندم بر میان
عشق ترسابچه ای خواهم که صنعانم کند.
ملا سالک یزدی (از آنندراج).
(1) - مراد از حضرت غوث الاعظم در کتب عرفاء محی الدین ابومحمد عبدالقادربن ابی صالح زنگی دوست گیلی یا گیلانی یا جیلی عارف مشهور و مؤسس طریقهء قادری متولد در 470 و متوفی 561 ه . ق. است. (جستجو در احوال و آثار فریدالدین عطار تألیف نفیسی ص90).

صنعانی.

[صَ] (ص نسبی) منسوب است به صنعاء یمن یا به صنعاء دمشق بر غیر قیاس. اکثر [ منسوب ] بسوی اول است و کمتر بسوی ثانی. (منتهی الارب).

صنعانی.

[صَ] (اِخ) عبدالرزاق بن همام بن نافع الحمیری، مکنی به ابی بکر. از حفاظ حدیث و ثقات و از مردم صنعاء است. وی بسال 126 ه . ق. تولد یافت و حدود هفده هزار حدیث حفظ داشت. او را تصنیفی است در حدیث و کتابی در تفسیر قرآن. (الاعلام زرکلی ص519). رجوع به عبدالرزاق... شود.

صنع الله.

[صُ عُلْ لاه] (اِخ) ابن ابراهیم مؤلف کشف الظنون نویسد: وی پس از سال 1050 ه . ق. درگذشت. او راست: شرحی بر خمریهء ابن فارض. (کشف الظنون ذیل قصیدهء ابن فارض).

صنع الله افندی.

[صُ عُلْ لاه اَ فَ] (اِخ)وی فرزند جعفر افندی صدر اعظم سلطان سلیمان قانونی است. به عهد سلطان محمدخان ثالث و سلطان احمدخان اول چهار بار به مشیخت اسلامی نائل شد. تولد او بسال 960 ه . ق. بود. بسال 998 در بروسه، سپس در ادرنه و استانبول قضاوت یافت و در همین ایام قاضی عسکر آناطولی و روم ایلی شد. بسال 1008 بجای خواجه سعدالدین افندی مسند مشیخت اسلامی بدو مفوض گردید و بیست و دو ماه و ده روز امور فتاوی را اداره کرد، سپس معزول شد و دیگر بار به مقام شیخ الاسلامی رسید؛ اما بخاطر اختلاف با صدر اعظم حسن پاشا پس از 34 روز استعفا داد. در عهد سلطان احمدخان بار سوم بشیخ الاسلامی نایل گشت. وی بسال 1021 ه . ق. درگذشت. او راست: تعلیقاتی بر تفسیر کشاف و کتب دیگر. (تلخیص از قاموس الاعلام ترکی).

صنع الیدین.

[صِنْ / صَنْ / صَ نَ / صُنْ عُلْ یَ دَ] (ع ص مرکب) چربدست و ماهر به کار و پیشهء خود. (منتهی الارب). رجوع به صَنع و صَنَع و صُنُع و صِنع شود.

صنعبر.

[صَ نَ بَ] (ع اِ) درختی است مانا بکنار، نون زائد است. (منتهی الارب). شجر کالسدر. (اقرب الموارد).

صنعبة.

[صَ عَ بَ] (ع ص) ماده شتر سخت و قوی. (منتهی الارب). الناقة الصلبة. (اقرب الموارد).

صنعت.

[صَ عَ] (ع اِ) پیشه و هنر. (غیاث اللغات) :
روزگاری پیشمان آمد بدین صنعت [ شاعری ] همی
هم خزینه هم قبیله هم ولایت هم لوی.
منوچهری.
درین بام گردان و این بوم ساکن
ببین صنعت و حکمت و غیب دان را.
ناصرخسرو.
تا بدان صنعت شهرتی تمام یافتم. (کلیله و دمنه).
صنعت من برده ز جادو شکیب
سحر من افسون ملایک فریب.نظامی.
استاد من فضیلتی که بر من دارد از روی بزرگیست و حق تربیت وگرنه بقوت از او کمتر نیستم و به صنعت با او برابرم. (گلستان).رجوع به صنعة شود. || مصنوع. ساخته. || (مص) نت ساختن برای شعری. آهنگ ساختن موسیقی دانان قولی یا غزلی یا شعری را: فانشد الجماعة بیتاً... و احب ان یضاف الیه بیت آخر فبدره علی ابن مهدی... فاستحسنه ابوالحسن... و کان ابوالعیسی بن حمدون حاضراً فقال له الصنعة فیهما علیک فطلب عوداً. (معجم الادباء چ مارجلیوث ج5 ص428). || (اِمص) کیمیاگری. مشاقی. || (اِ) کیمیا. (مفاتیح العلوم).
-اهل صنعت؛ کیمیاگران : و بیشتری اهل روزگار خاصه اهل صنعت کوکب الارض، طلق را شناسند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
|| نیرنگ. حیلت. حیله : سوگند دهد که او [ صاحب صنعت ] با مساح صنعت و حیلت نکند. (ترجمهء محاسن اصفهان ص111). || تدلیس. نفاق. دوروئی :
حافظم در مجلسی دُردی کشم در محفلی
بنگر این شوخی که چون با خلق صنعت میکنم.
حافظ.
صنعت مکن که هرکه مَحبت نه راست باخت
عشقش به روی دل درِ معنی فراز کرد.
حافظ.
|| تکلف. جمله پردازی :
حدیث عشق ز حافظ شنو نه از واعظ
اگرچه صنعت بسیار در عبارت کرد.حافظ.
|| ظاهرسازی. ساختگی. تصنع :
همچو جنگ خرفروشان صنعت است.؟

صنعت تسمیط.

[صَ عَ تِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به مسمط شود.

صنعت سخن.

[صَ عَ تِ سُ خَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شعر است و آن کلامی باشد موزون. (برهان). رجوع به شعر شود.

صنعت کار.

[صَ عَ] (ص مرکب) هنرمند. افزارمند. صنعتگر.

صنعتگر.

[صَ عَ گَ] (ص مرکب) هنرمند. افزارمند. صانع. دست ورز. آنکه صنعت داند :
شأن صنعت بین و صنعتگر که در یک کارگاه
از همان جنسی که سازد پنبه خارا ساخته.
درویش والهء هروی (از آنندراج).
ج، صنعتگران.

صنعتگری.

[صَ عَ گَ] (حامص مرکب)صنعت کردن. هنر نمودن :
جهاندیده دانا به نیک اختری
درآمد بتدبیر صنعتگری.نظامی.
رجوع به معانی صنعت شود.

صنعتی.

[صَ عَ] (ص نسبی) منسوب به صنعت. صنعتگر. صانع. ج، صنعتیان : و هرچه صنعتیان بودند دست از صنعت بداشتندی و هرچه مؤمن بودندی جان پروردندی [ از آواز داود ] . (قصص الانبیاء چ سنگی تهران 1322 ص150).

صنعتی.

[صَ عَ] (اِخ) صادقی کتابدار در مجمع الخواص نویسد: صنعتی در مشهد مقدس اقامت میکرد و بصنعت قالب تراشی شهرت دارد. شخصی از خود گذشته و فداکار است و طبع شعرش هم بد نیست. از اوست:
ربوده صبرم از دل دلبری در آن رعنائی
که لعل او نمکدانی بود بر خوان رعنائی.
(مجمع الخواص ص293).

صنعت یدی.

[صَ عَ تِ یَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کار دستی. هنر دستی. مقابل صنعت ماشینی. رجوع به صنعت شود.

صنع قسی.

[صِ عُ قَ] (اِخ) موضعی است. (معجم البلدان).

صنعة.

[صَ عَ] (ع اِ) کار. پیشه. (منتهی الارب). کار. (مهذب الاسماء). صنعت. رجوع به صنعت شود.

صنعة.

[صَ عَ] (اِخ) قریه ای است از قرای ذمارالیمن. (معجم البلدان).

صنعة الفرس.

[صَ عَ تُلْ فَ رَ] (ع اِ مرکب) نیکو سیاست و نیکو تیماری اسب. (منتهی الارب). نیکو تعهد کردن اسب. (تاج المصادر بیهقی).

صنعی.

[صُ] (اِخ) یکی از شعرای متقدم عثمانی و از اهالی قسطمونی است. وی در دفتر دربار سلطان محمود از شاهزادگان سلطان بایزیدخان ثانی سمت منشی گری داشت و با نجاتی و طالعی معاصر بوده است. (قاموس الاعلام ترکی).

صنعی.

[صُ] (اِخ) یکی از شعرای متقدم عثمانی و از رجال سلطان سلیم خان است. وی در محاربهء چالدران دلاوری نموده و به منصب سنجاق بکی گری نایل شد. (قاموس الاعلام ترکی).

صنعی.

[صُ] (اِخ) نام او صنع الله و از شعرای متقدم عثمانی و از اهالی بروسه است. وی سلطان سلیم خان ثانی را مدح میگفت. (قاموس الاعلام ترکی).

صنعی.

[صُ] (اِخ) شاعر است. صادقی کتابدار نویسد: در فن شعر از راهنمایان من است و اکثر رسائل ضروری شعر را در حضور ایشان گذرانیده ام. متجاوز از سه سال ندیدم سر به بالین استراحت بگذارد. در تبریز شیفتهء عطار پسری بود. یک میل مسافت بین خانهء خود و معشوق را پیوسته می پیمود. در فن علاقه بندی مهارتی داشت، چنانکه مصراعی را با کاشتن گل دو رنگ نوشته بود. از رنگ و افشان کاغذ و همچنین از سرنج و سفیدآب و لاجوردشویی اطلاع داشت. او راست:
بغیر جور از آن تندخو نمی آید
وفا خوش است ولیکن ازو نمی آید.
رجوع به مجمع الخواص ص75 شود.

صنعی.

[صُ] (اِخ) کلیبولی. او را دیوانی است به ترکی. وی بسال 941 ه . ق. درگذشت. (کشف الظنون ذیل دیوان).

صنعی زاده.

[صُ دَ] (اِخ) محمد امین افندی فرزند قره صنع الله افندی. وی از علمای عظام عثمانی است. در زمان سلطان محمدخان رابع به مشیخت اسلامی نایل شد و بسال 1056 ه . ق. در ادرنه قضاوت یافت، سپس در حلب، مصر و استانبول قضاوت کرد؛ آنگاه در روم ایلی قاضی عسکر گشت و بسال 1072 ه . ق. به مسند فتوی نشست و بعد از 11 ماه معزول گردید و بسال 1083 ه . ق. درگذشت. (از قاموس الاعلام ترکی).

صنف.

[صِ] (ع اِ) پاره ای از هر چیزی. (منتهی الارب). گونه از هر چیزی. (دهار). طبقه. رسته. گون. ج، اَصناف، صُنوف. || نوع. (منتهی الارب) : احمد ینالتکین پیش آمد... بگذشت از سرهنگان و دیگر اصناف که با وی نامزد بودند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص272). و همیشه حکمای هر صنف از اهل علم میکوشیدند. (کلیله و دمنه). || (اصطلاح منطق) نوع مقید به صفات عرضی کلی. (غیاث اللغات از بحر الجواهر). بعضی به این وضع تصریح کنند که صنف بمعنی قسمی از اقسام هر نوع از انواع موجودات است، چنانکه حیوان جنس است و انواع او بَقَر و فرس و جمل و انسان... همچنین اقسام نوع را صنف نامند، چنانچه اصناف نوع فرس، ترکی و تازی... و کوهی است و اصناف نوع انسان، چینی و رومی و هندی. (غیاث اللغات).
- صنف الثوب؛ حاشیهء جامه. (منتهی الارب).
|| هر گروه و دسته و طبقه از پیشه وران و صاحبان حرفه و کسبهء همشغل چنانکه صنف بزاز، صنف قصاب، صنف کلاهدوز، صنف کفاش و غیره.

صنف.

[صَ] (ع اِ) نوع. گونه. ج، اصناف. (منتهی الارب). رجوع به صِنف شود.

صنف.

[صُ] (ع ص، اِ) جِ اصنف. (منتهی الارب).

صنف.

[صَ] (اِخ) موضعی است در بلاد هند یا چین که عود صنفی بدان منسوب است. (از معجم البلدان). رجوع به حدود العالم ص41 و اخبار الصین و الهند ص9 شود.

صنفة.

[صَ نِ فَ] (ع اِ) صنفة الثوب؛ حاشیهء جامه هرچه باشد یا حاشیهء آن جانب که ریشه و پرزه دارد یا آن جانب که ندارد. || جانب. ناحیه. (منتهی الارب).

صنفی.

[صَ / صِ] (ص نسبی) نسبت است به صَنف و صِنف. رجوع به صنف شود.

صنق.

[صَ نَ] (ع اِ) شدت گند بغل. (منتهی الارب). || حلقه ای است از چوب که در حریر باشد. (اقرب الموارد). || (مص) سخت شدن گند بغل. (منتهی الارب).

صنق.

[صَ نِ] (ع ص) سخت و استوار از هر چیزی. || سخت گنده بوی. || مرد فربه و کلان جثه. (منتهی الارب).

صنق.

[صُ نُ] (ع اِ) جِ صِناق. رجوع به صناق شود.

صنقعر.

[صِ قَ] (ع اِ) پینو. (منتهی الارب). اقط. (اقرب الموارد). کشک. || پاره ای از صمغ، نون زائد است. (منتهی الارب).

صنقة.

[صَ نَ قَ] (ع اِ) زمین سنگلاخ سوختهء درشت. (منتهی الارب).

صنقة.

[صَ نَ قَ] (ع ص، اِ) جِ صانق. رجوع به صانق شود.

صنقة.

[صَ نِ قَ] (ع ص) جمل صنقة؛ شتر دفزک و کلان و ناقة صنقة کذلک یا آن مخصوص به نر است. (منتهی الارب). در اقرب الموارد آنرا بفتح نون ضبط کرده و نویسد: جمل صَنَقَة؛ بزرگ سطبر و تا مبالغت را بود نه تأنیث.

صنم.

[صَ نَ] (ع اِ) بت. (منتهی الارب) (غیاث) (دهار). وثن. فغ. بُد. ج، اصنام :
خم آورده از بار شاخ سمن
صنم شد گل و گشته بلبل شمن.فردوسی.
وثاق او چو بهار است و او در آن صنم است
سرای او چو بهشت است و او در آن حور است.
فرخی.
بجان خلق برآمد پدید عدل خدای
نه بر تن و درم و مال کآن همه صنم است.
ناصرخسرو.
باد اقبال در پرستش او
تا شمن در پرستش صنم است.مسعودسعد.
هم نمودار سجود صمد است
شمنان را که هوای صنم است.خاقانی.
در جمله صنمها پنج صنم بود از زر سرخ ساخته. (ترجمهء تاریخ یمینی نسخهء چاپی ص413).
گر جمله صنم ها را صورت به تو مانستی
شاید که مسلمان را قبله صنمی باشد.
سعدی.
|| در محاوره فارسیان بمناسبت خوبی صورت بر معشوق اطلاق کنند. (غیاث اللغات). خوبروی. نکوروی :
همه کسی صنما [ مر ] ترا پرستد و ما
از آتش دل آتش پرست شاماریم.
منطقی رازی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
فتنه شدم بر آن صنم کش بر
خاصه بدان دو نرگس دلکش بر.دقیقی.
چونکه زرین قدحی در کف سیمین صنمی
یا درخشنده چراغی بمیان پرنا.منوچهری.
آن صنم را ز گاز و از نشکنج
تن بنفشه شد و دو لب نارنج.عنصری.
از دل صنما مهر تو بیرون کردم
وآن کوه غم ترا به هامون کردم.
قابوس وشمگیر.
گر یک وفا کنی صنما صد وفا کنم
ور تو جفا کنی همه من کی جفا کنم.
مسعودسعد.
صورت نمای شد رخ خاقانی از سرشک
رخسار او نگر صنما منگر آینه.خاقانی.
چو دیدم کآن صنم را لعل شد رام
بدانستم که صید افتاد در دام.نظامی.
صورت نبندد ای صنم بی زلف تو آرام دل
دل فتنه شد بر زلف تو ای فتنهء ایام دل.
عطار.
هر شب صنمی در بر گیرند. (گلستان).
بیا که وقت شناسان دو کون نفروشند
به یک پیاله می صاف و صحبت صنمی.حافظ.
همه از تو خوش بود ای صنم چه وفا کنی چه جفا کنی.
هاتف.
|| (اصطلاح تصوف) هر چیزیست که بنده را از حق بازدارد و در مجمع السلوک است. آنچه ترا از حق بازدارد آن بت تو باشد، یعنی آنچه بازدارد ترا از ذکر حق و تجلیات اسمائی و صفاتی او تعالی پس آن بت توست. از آنکه هرچه تو در بندِ آنی بندهء آنی. و در کشف اللغات گوید: بت در اصطلاح سالکان عبارتست از مظهر هستی مطلق که آن حق است، پس بت من حیث الحقیقة، حق باشد باطل و عبث نیست و بت پرست را که حق پرست گویند از این جهت است که حق بصورت بت ظهور نموده است، و قضی ربک الا تعبدوا الا ایاه، پس چون درست آمد بالضروره جمله عابد حق باشند. فافهم - انتهی. و در بعضی رسائل گوید: صنم حقیقت روحیه را گویند در ظهور تجلی صورت صفاتی. و نیز بعضی پیر کامل آمده است - انتهی. (کشاف اصطلاحات الفنون). || قوت و طاقت بنده. || (مص) پلید و بد شدن بوی. || (اِمص) پلیدی بوی. منتهی الارب).

صنم.

[صَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان بالاتجن بخش مرکزی شهرستان شاهی که در 9 هزارگزی جنوب باختری شاهی در دامنه واقع است. هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریایی است. 550 تن سکنه دارد. محصول آن برنج، پنبه، غلات، صیفی، مرکبات و مختصر ابریشم در آنجا بعمل می آید. شغل اهالی زراعت، تهیهء زغال و گاوداری است. صنایع دستی آنان بافتن پارچه های پشمی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

صنم.

[صَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین جام بخش تربت جام شهرستان مشهد، واقع در 21000 گزی جنوب خاوری تربت جام و 4000 گزی شمال جادهء شوسهء نظامی تربت جام به جنت آباد. دارای 167 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

صنم.

[صَ نِ] (ع ص) قوی و توانا. (منتهی الارب).

صنم.

[صُ] (اِخ) موضعی است. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صنمات.

[صَ نِ] (ع ص، اِ) جِ صَنِمَة. (منتهی الارب). رجوع بدان کلمه شود.

صنمان.

[صَ نَ] (اِخ) قریه ای است از اعمال حوران در دو منزلی دمشق. (معجم البلدان).

صنم پرست.

[صَ نَ پَ رَ] (نف مرکب)بت پرست. پرستندهء صنم :
گفتم صنم پرست مشو با صمد نشین
گفتا بکوی عشق همین و همان کنند.حافظ.
رجوع به صنم شود.

صنم پیکر.

[صَ نَ پَ / پِ کَ] (ص مرکب)معشوقه ای که پیکر او در زیبایی چون بت بود. بت اندام. بت پیکر. همانند بت در زیبائی :
ساقی صنم پیکر شده باده صلیب آور شده
قندیل ازو ساغر شده تسبیح زنارآمده.
خاقانی.
رجوع به صنم شود.

صنم خانه.

[صَ نَ نَ / نِ] (اِ مرکب) بتخانه. بتکده. جای بت :
کسانی که از راه خدمتگری
کنند آن صنم خانه را چاکری.نظامی.
رنگ هر گنبدی جداگانه
خوشتر از رنگ صد صنم خانه.نظامی.
رجوع به صنم و صنم کده شود.

صنم شکن.

[صَ نَ شِ کَ] (نف مرکب)بت شکن. شکنندهء بت :
محمود سومنات گشای صنم شکن
از غرو سی گزی بسنان زره گزار.سوزنی.
رجوع به صنم شود.

صنم عقلی.

[صَ نَ مِ عَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رب النوع مثل اعلی(1).
(1) - Archetype.

صنم کده.

[صَ نَ کَ دَ / دِ] (اِ مرکب) بتکده. بتخانه. جای بت. صنم خانه :
از جوش کفر من شده کنعان صنم کده
از بس که ما اطاعت فرزند می کنیم.
محمداسحاق شوکت (از آنندراج).
رجوع به صنم خانه شود.

صنم گر.

[صَ نَ گَ] (ص مرکب) بتگر. (آنندراج).

صنمة.

[صَ نَ مَ] (ع اِ) ماشورهء پر و هر قدر از آن که میان کاواک باشد. (منتهی الارب). قصبة الریش کلها. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || سختی. || بلا. (منتهی الارب).

صنمة.

[صَ نِ مَ] (ع ص) ناقه که بهر دو نوبت یک بار دوشیده شود. ج، صَنِمات. (منتهی الارب).

صنمین.

[صَ نَ مَ] (ع اِ) تثنیهء صنم در حالت نصبی و جری.
- صنمَی قُرَیش؛ دعائی است معروف نزد بعضی شیعه دربارهء شیخان.

صنو.

[صِنْوْ] (ع اِ) هر واحد از چند تنهء درخت که همه از یک بیخ رسته باشد یا خاص است به خرمابن. (منتهی الارب). تنهء درخت که با تنهء دیگر از یک بیخ باشد. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل). آن خرمابن که از بن دیگری رسته بود. ج، صِنوان. (مهذب الاسماء). و رجوع به صُنْو شود. || گو معطل و بی کار و خالی از اهل. (منتهی الارب). الحفر المعطل. (اقرب الموارد). || برادر پدری و مادری. (منتهی الارب). برادر. (مهذب الاسماء). || پسر عم مرد. ج، اَصْناء . || مِثل. مانند. (منتهی الارب). شبیه.

صنو.

[صِنْوْ] (اِخ) چاهی است مر بنی ثعلبه را. (منتهی الارب).

صنو.

[صُنْوْ] (ع اِ) هر واحد از چند تنهء درخت که همه از یک بیخ رسته باشند یا خاص است به خرمابن. (منتهی الارب). رجوع به صِنْو شود.

صنو.

[صُ نُوو] (ع اِ) جِ صَنو. رجوع به صَنو شود.

صنو.

[صَنْوْ] (ع اِ) چوب ردی و هیچ کاره میان دو کوه. (منتهی الارب). العود الخسیس بین الجبلین. (اقرب الموارد). || آب اندک میان دو کوه. (منتهی الارب). || سنگی میان دو کوه. ج، صُنُوّ.

صنوان.

[صِ] (ع اِ) جِ صِنو. رجوع به صِنو شود. || صَنوان یا صُنوان یا صِنوان تثنیهء صنو است. رجوع به صنو شود. (منتهی الارب). || دو چاه نزدیک بهم که آب هر دو از یک چشمه باشد. (منتهی الارب).

صنوبر.

[صَ نَ بَ](1) (ع اِ) مؤلف غیاث نویسد: صنوبر درخت چلغوزه که بهندی چرط گویند. چلغوز. (مهذب الاسماء). صنوبر(2) از تیرهء ناژویان (مخروطیان) دارای برگهای ضخیم و کوتاه و مخروطهای باریک و دراز. (گیاه شناسی گل گلاب ص303). جوالیقی نویسد: بگمان من صنوبر معرب است. (المعرب ص213). درختی است یا بار آن درخت. (منتهی الارب). بپارسی ناژ گویند و بهندی سرل... چون بکوبند و با سرکه با هم بیامیزند و مضمضه کنند درد دندان را دفع کند، و پوست درخت صنوبر عضوی را که به آب گرم سوخته شود و ریش گردد سودمند باشد و دانهء صنوبر سرفه ای را که تری بود منفعت کند و طبع را نرم کند در دفع رطوبتی که در قصبات شش باشد و سینه را یاری دهد و باقوت کند و بول را از مثانه براند و گرم است در دو درجهء اول در خشکی و تری معتدل است. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). رجوع به مفردات ابن بیطار و ترجمهء ضریر انطاکی شود :
بر جویهای خشک به امید عدل او
اکنون همی صنوبر کارند و نارون.فرخی.
جویش پر از صنوبر و کوهش پر از سمن
راغش پر از بنفشه و باغش پر از بهار.
منوچهری.
شهری که درو نیست جز از فضل منازل
باغی که درو نیست جز از عقل صنوبر.
ناصرخسرو.
بقای شاه جهان باد تا دهد سایه
زمین بشکل صنوبر فلک بگون سداب.
خاقانی.
ببالا صنوبر بدیدار حور
چو خورشیدش از چهره میتافت نور.
سعدی.
|| استعاره ای است معشوق را از جهت تشبیه قد او بصنوبر. قد محبوب :
چنان چون خو که درپیچد بگلبن
بپیچم من بر آن سیمین صنوبر.بوالمثل.
ندانستم من ای سیمین صنوبر
که گردد روز چونین زود زایل.منوچهری.
پیش بالایت ببالایت فروریزم گهر
زآنکه صد نوبر مرا زآن یک صنوبر ساختند.
خاقانی.
-حب الصنوبر.؛ رجوع بدین کلمه شود.
(1) - بعضی به کسر صاد تلفظ کنند.
(2) - Abies. Sapin blanc.

صنوبر.

[صِ نَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، واقع در 18000 گزی شمال باختری تربت حیدریه و 6000 گزی باختر راه شوسهء عمومی تربت به مشهد. کوهستانی و معتدل است. 849 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

صنوبرالارض.

[صَ نَ بَ رُلْ اَ] (ع اِ مرکب) خامافیطس. کمافیطوس(1) حشیشی است که گل آن بنفش رنگ میشود و به آخر تخم میگردد و آن را بشیرازی ماشل دارو خوانند و بعضی گویند طرخون رومی است و بعضی گویند تخم کرفس رومی است. رجوع به کمافیطوس شود.
(1) - Xamaipitus. Chamepitys.

صنوبرالصغار.

[صَ نَ بَ رُصْ صِ] (ع اِ مرکب)(1) فیطس. بیطوس. پیطویدس.(2) قضیم قریش. فوقا. ارز. تنوب.
(1) - Petit pin.
(2) - Pithuides, peuke.

صنوبرخرام.

[صَ / صِ نَ / نُو بَ خُ](ص مرکب) آنکه خرامیدن او همانند صنوبر است در حرکت به چپ و راست :
خورشید زیر سایهء زلف چو شام اوست
طوبی غلام قد صنوبرخرام اوست.سعدی.
با قامت بلند صنوبرخرامشان
سرو بلند و کاج بشوخی رمیده اند.سعدی.
چندان بود کرشمه و ناز سهی قدان
کآید بجلوه سرو صنوبرخرام ما.حافظ.
شانی تسلیی ز دل خویشتن نگر
کارت بنازکان صنوبرخرام نیست.
شانی تکلو (از آنندراج).

صنوبر صغار.

(1) [صَ / صِ نَ / نُو بَ رِ صِ ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به صنوبرالصغار شود.
.ekuep ,sediuhtiP - (1)

صنوبرفکن.

[صَ / صِ نَ / نُو بَ فَ / فِ کَ] (نف مرکب) فکنندهء صنوبر. افکننده صنوبر. از پا دراندازندهء صنوبر. || معشوق که قامتش در موزونی به از صنوبر است :
به دو نرگس به دو سنبل به دو گل
بر سر سرو صنوبرفکنت.خاقانی.

صنوبرقامت.

[صَ / صِ نَ / نُو بَ مَ] (ص مرکب) راست قد. موزون قامت. موزون اندام. آنکه قامتش در راستی همانند صنوبر است :
سرورفتاری صنوبرقامتی
ماه رخساری ملایک منظری.سعدی.

صنوبرقد.

[صَ / صِ نَ / نُو بَ قَ] (ص مرکب) آنکه قد او در راستی صنوبر را ماند. متناسب اندام. راست قامت :
وگر بخواهی تا گردی ای صنوبرقد
بعشق خویش گرفتار چون من مسکین.
فرخی.
غزل سرای شدم بر شکرلبی گل خد
بنفشه زلفی و نسرین بری صنوبرقد.سوزنی.
ز جلوه های صنوبرقدان ز راه مرو
نگاهداری دل کن پی نگاه مرو.صائب.

صنوبرمثال.

[صَ / صِ نَ / نُو بَ مِ] (ص مرکب) همانند صنوبر. بمانند صنوبر :
ظل صنوبرمثال گشت بمغرب نگون
مهر ز مشرق نمود مهرهء زر آشکار(1).
خاقانی.
(1) - چون آفتاب تحت الارض باشد تاریکی که ظل ارض است، طولانی مخروطی خواهد نمود، از این جهت ظلمت شب را صنوبرمثال فرمود. (شرح خاقانی).

صنوبر هندی.

[صَ / صِ نَ / نُو بَ رِ هِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) شجرالجن. دیودار(1).
(1) - Cedre devadara.

صنوبری.

[صَ / صِ نَ / نُو بَ] (ص نسبی) نسبت است به صنوبر که درختی است. (الانساب سمعانی). || همانند صنوبر در شکل. مخروطی کله قندی(1). و دل را از جهت مخروطی بودن آن صنوبری شکل گویند :
دل صنوبریم همچو بید لرزانست
ز حسرت قد و بالای چون صنوبر دوست.
حافظ.
رجوع به صنوبر شود.
(1) - Conique.

صنوبری.

[صَ نَ بَ] (اِخ) احمدبن محمد الحلبی، مکنی به ابی بکر. شاعریست و در فوات الوفیات اندکی از اشعار لطیف وی آمده است. بسال 334 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی ص73).

صنوت.

[صَنْ نُو] (ع اِ) زنبیل از برگ خرما. (منتهی الارب). الدوخلة الصغیرة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || غلاف. قاروره و سرپوش آن. ج، صَنانیت. (منتهی الارب).

صنوج.

[صُ] (ع اِ) جِ صَنْج. رجوع به صنج شود. || آنچه در دایرهء دف نهند از حلقه های خرد. (اقرب الموارد). || (مص) رد کردن هر یک را بسوی اصل وی. || زدن کسی را به عصا. (منتهی الارب).

صنور.

[صِنْ نَ] (ع ص) زفت ناکس بدخوی. (منتهی الارب). البخیل السیی ء الخلق. (اقرب الموارد).

صنوف.

[صُ] (ع اِ) جِ صِنف. رجوع به صنف شود : و به صنوف صروف فتن و محن گرفتار. (جهانگشای جوینی).

صنوة.

[صِ وَ] (ع اِ) تأنیث صنو. (منتهی الارب). رجوع به صنو شود.

صنوین.

[صِ وَ] (ع اِ) تثنیهء صنو است در حالت نصبی و جری. رجوع به صنو شود.

صنة.

[صِنْ نَ] (ع اِ) گند بغل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گند هر کنج بدن. (منتهی الارب).

صنهاج.

[صِ] (ع ص) غریق در عبودیت. (منتهی الارب): عبد صنهاج؛ اصیل فی العبودیة. (اقرب الموارد). رجوع به صنهاجة شود.

صنهاجة.

[صِ جَ] (ع ص) غریق در عبودیت. (منتهی الارب). رجوع به صنهاج شود.

صنهاجة.

[صُ جَ] (اِخ) قومی است به دیار مغرب از اولاد صنهاجهء حمیری. (منتهی الارب). قبیله ای از بربر.

صنهاجی.

[صُ] (ص نسبی) نسبت است به صنهاجة که قبیله ای است از حمیر. (الانساب سمعانی).

صنهاجی.

[صُ] (اِخ) بادیس بن منصوربن بلکین بن زیری صنهاجی حمیری. صاحب افریقا از ملوک صنهاجیه تونس است. وی بسال 374 ه . ق. متولد شد و بسال 386 پس از مرگ پدر ولایت یافت و در سردانیه اقامت جست و فرمان القائم بامر الله فاطمی بدو رسید و در روزگار او خویشان وی فتنه ها بپا کردند، لیکن او بر آنان دست یافت و بسال 406 ه . ق. به فجأة درگذشت. (الاعلام زرکلی ص137).

صنهاجی.

[صُ] (اِخ) تمیم بن معزبن بادیس صنهاجی از پادشاهان صنهاجیهء افریقا است، وی بسال 422 ه . ق. در منصوریه (افریقا) تولد یافت و بسال 445 از جانب پدر به ولایت مهدیه رسید و بسال 454 پس از مرگ پدر ولایت یافت. تمیم فتنه های برخاسته را بنشاند و شهرهائی را که از پدرش گرفته بودند بازستد. وی به ادب عنایتی داشت و شعر نیکو می گفت و مدت 46 سال و ده ماه پادشاهی کرد و بسال 501 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی ص166).

صنی.

[صُ نَی ی] (ع اِ مصغر) مصغر صنو. || مغاکچه در زمین نرم که آب در وی گرد آید و کسی وارد نشود آنرا و پروای وی نکند. || گویند شکافی است در کوه. (منتهی الارب). شکاف در کوه. (مهذب الاسماء).

صنیان.

[صَ / صِ / صُ] (ع اِ) تثنیهء صِنو است. (منتهی الارب). رجوع به صنو شود.

صنیبعات.

[صُ نَ بِ] (اِخ) تصغیر صُنبُعَة. موضعی است. (منتهی الارب). موضعی است و گویند آبی است. (معجم البلدان). || یوم صنیبعات؛ روزی است که در آن روز نزدیک آبی که بدین نام موسوم است ماری کودکی خرد از آن حرث بن عمرو را بگزید و آن کودک شیرخوارهء بنی تمیم بود و بنی تمیم و بکر آن روز در یک مکان بودند. حرث آنان را دربارهء کودک خود متهم کرد، سپس از هر دو قوم گروهی به عذرخواهی نزد او شدند و او همهء آنان را بکشت و این روز را با یوم کلاب پیوندی است. (مجمع الامثال میدانی).

صنیع.

[صَ] (ع ص) چربدست. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). || (اِ) کار. || (ص) شمشیر زدودهء آزموده. (منتهی الارب). || پرورده. تربیت یافته. مخصوص بکسی :
تو سیف دولتی و عز ملتی که ترا
صنیع خویش خلیفه به نامه کرد خطاب.
مسعود.
|| مصنوع ساخته: هو صنیعی؛ یعنی آن کار ساخته و برآوردهء من است. || اسب داشت نیکویافته. (منتهی الارب). الفرس الذی احسن القیام علیه. (اقرب الموارد). || (اِ) طعام که در راه خدا دهند. (منتهی الارب). || (اِمص) احسان. (اقرب الموارد). نیکوئی. (منتهی الارب): ما احسن صنیع الله عندک؛ ای احسانه. (اقرب الموارد). چه نیکو است کار خدا. || (ص) رجل صنیع الیدین؛ چربدست و باریک کار و ماهر در پیشهء خود. (منتهی الارب).

صنیع الدوله.

[صَ عُدْ دَ لَ] (اِخ) مرتضی علیقلی خان پسر دوم علیقلی خان مخبرالدوله و نوادهء رضا قلیخان هدایت است. وی تحصیلات خود را در آلمان پایان داد و پس از مراجعت به ایران بسال 1321 ه . ق. بریاست ادارهء پست و گمرک منصوب گردید و یکی از اولین کارخانه های نخ ریسی را به طهران وارد کرد و محصول ارزان و خوب از آن بیرون آورد، لیکن بعلت رقابت خارجی آن کارخانه بزودی از کار افتاد. در 17 شعبان 1324 ه . ق. که اولین مجلس شورای ملی ایران رسمیت و افتتاح یافت، صنیع الدوله بریاست آن انتخاب شد و این سمت را تا تاریخ 28 رجب 1325 که از آن مقام استعفا داد بر عهده داشت. سپس گاهی بعنوان وزیر مالیه و گاهی بسمت وزیر فوائد عامه یا علوم در هیئت های دولتی که بریاست ابوالقاسمخان ناصرالملک و حسین قلیخان نظام السلطنه و میرزا احمدخان مشیرالسلطنه تشکیل یافت شرکت داشت و چون طهران بعد از استبداد صغیر بدست مجاهدین فتح شد، در کابینهء اول محمد ولیخان سپهدار تنکابنی بوزارت معارف و اوقاف منصوب گردید. آخرین دورهء وزارت او در کابینهء دوم مرحوم حسنخان مستوفی الممالک بود بسمت وزارت مالیه، در این دوره او را در طهران بتاریخ پنجم صفر 1329 ه . ق. / 6 فوریه 1911 م. یک نفر گرجی از اتباع روس به نام ایوان و دو تن همدست او بقتل رساندند. (وفیات معاصرین تألیف محمد قزوینی، مجلهء یادگار سال پنجم شمارهء 4 و 5).

صنیعت.

[صَ عَ] (ع اِ) صنیعة. کار. هنر. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) :
بر دل هر شکسته زد دل تو
چون طبق بند در صنیعت فش.شهید بلخی.
و اهل صنیعت آنرا چوب سندان گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به صنیعة شود.

صنیع حضرت.

[صَ عِ حَ رَ] (اِخ) از کسانی بود که در مبارزهء مشروطیت پیوسته دولتیان را یاری میداد و جمعی از اوباشان را فراهم آورده بمجلس می تاخت. کسروی نویسد: روز بیست و سوم آذر (1286 نهم ذوالقعدهء 1326 ه . ق.) گروهی از بی سر و سامان (های) چاله میدان بسردستگی صنیع حضرت هر کدام از کوی خود راه افتاده رو بسوی مسجد سپهسالار روانه شدند... امروز انبوهی از انجمنها در مدرسهء سپهسالار میبودند. اوباشان زمانی بودند و بیاسودند، ناگهان به هیاهو برخاستند و به مجلس و مشروطه دشنامها سرودند و با این هایهوی و عربده از مدرسه بیرون آمده، رو بسوی مجلس نهادند... (تاریخ مشروطیت ص505). و هم او نویسد: چون در جلسهء بیست و سوم (نهم ذوالحجة). محمدعلیشاه مجدداً با مشروطه خواهان دوستی کرد و دستور داد اوباشان را دستگیر کنند. صنیع حضرت پنهان شد و او را در خانهء پدرزن خود دستگیر کردند که در میان آنان گریخته بود. (همان کتاب ص529). سرانجام در روز دوشنبهء 13 بهمن (بیست ونهم ذوالحجة) بموجب رأی عدلیه به دوهزار ضربه شلاق و ده سال حبس در کلات محکوم شد و به صوب زندان اعزام گشت. (همان کتاب ص533). برون نویسد: در همان روز که مجلس را بتوپ بستند، محمدعلیشاه او و دیگر تبعیدیان کلات را بازخواند. (انقلاب ایران ص214). پس از فتح تهران و استقرار مشروطیت او و چند تن دیگر از سران استبداد چون میر هاشم تبریزی و شیخ فضل الله نوری بموجب رأی دادگاه اعدام شدند.

صنیعة.

[صَ عَ] (ع اِ) صنیعت. هنر. (منتهی الارب). || کار. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || برآورده. یقال: هو صنیعتی؛ یعنی او را من خود از برای خود ساخته و برآورده ام. (منتهی الارب). پرورده و تربیت شدهء کسی. غلام : امیر ابونصر صنیعه سلطان و ربیب دولت و شیخ مملکت بود. (ترجمهء تاریخ یمینی). || قولهم فلان؛ صنیعة فلان؛ یعنی خاص برای ذات وی است. || (اِمص) نیکوئی. (منتهی الارب). اکرام. انعام : نخواست صنیعه ای که در باب او فرموده بود به یک زلت باطل کند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص342). در شکر صنیعهء سلطان و عواطف رحمت و عواید رأفت او مبالغت کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص205).رجوع به صنیعت شود.

صنیعی.

[صَ] (ص نسبی) مصنوعی. ساختگی. مقابل طبیعی. || طبیعی. فطری. جبلی (ظاهراً) در عبارت زیر : از آنجا که الف طبیعی و عشق صنیعی و شفقت اصلی و رأفت جبلی بود خواست که درشود... (سندبادنامه ص116). اگر چند میان من و خوک مباینتی طبیعی و مباعدتی صنیعی است... (سندبادنامه ص167).

صنین.

[صِنْ نَ] (اِخ) شهری است به ظاهر کوفه از منازل منذر و بدانجا نهری و مزارعی است. (معجم البلدان).

صو.

[صَوو] (ع ص) فارغ. خالی. (منتهی الارب).

صواب.

[صَ] (ع ص) راست. درست. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل) (غیاث اللغات) (منتهی الارب). مصلحت. ضد خطا :
نبایدت کردن برفتن شتاب
که رفتن بزودی نباشد صواب.فردوسی.
گفتند مگر صواب آن است که خداوند ندیمان خردمند را ایستاداند. (تاریخ بیهقی). بخود مشغول شدم آنچه صواب است بکنید. (تاریخ بیهقی). بونصر جواب داد که هرچه خداوند اندیشیده است همه عین صواب است. (تاریخ بیهقی).
ای بازکرده چشم دل خفته را ز خواب
بشنو سؤال خویش و جوابی بده صواب.
ناصرخسرو.
دریغ دار ز نادان سخن که نیست صواب
به پیش خوک نهادن نه من و نه سلوی.
ناصرخسرو.
خدایگانا آنی که از تو و به تو شد
زدوده روی حقیقت، گشاده چشم صواب.
مسعودسعد.
جواب دادم و گفتم که روز بودن نیست
صواب شغل من اینست و هم نبود صواب.
مسعودسعد.
نه زنی در ره صواب نه مرد
نه مخنث از آنت نبود درد.سنائی.
و بدین مقامات و مقدمات هرگاه که حوادث بر عاقل محیط شود، باید که در پناه صواب رود. (کلیله و دمنه). صواب آن است که جمله پیش او [ شیر ] رویم. (کلیله و دمنه).
رای صوابش ببین کز مدد نُه فلک
خان ختا را نهاد مائدهء هفت خوان.خاقانی.
من بمعنی صدق میگویم
که ز یک کس صواب نشنیدم.خاقانی.
مصلحت آن است که از سر بصیرت اندیشهء کامل کنی و وجه صواب بشناسی. (ترجمهء تاریخ یمینی).
نیست همه ساله در این ده صواب
فتنهء اندیشه و غوغای خواب.نظامی.
جهانت خوش و رفتنت بر صواب
عبادت قبول و دعا مستجاب.سعدی.
چون می بینم که رأی شما بر صواب است، مرا بر سر آن سخن گفتن حکمت نباشد. (گلستان).
تیری که زدی بر دلم از غمزه خطا رفت
تا باز چه اندیشه کند رأی صوابت.حافظ.
ز کوی میکده برگشته ام ز راه خطا
مرا دگر ز کرم با ره صواب انداز.حافظ.
|| در اصطلاح، هر امر ثابت و مسلمی را که انکار آن غیرممکن باشد نامند و فرق بین صواب و صدق و حق آن است که صواب امر ثابتی که انکار آن ناممکن است و صدق آن چیزی را گویند که ماهیت آن در ذهن مطابق باشد با ماهیت آن در خارج و حق آن چیزی را خوانند که ماهیتش در خارج از ذهن با ماهیت آن در ذهن برابر باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون) (تعریفات جرجانی).

صواب.

[صَ] (اِخ) امیر ظهیرالدین ابراهیم. چندی پس از شمس الدین صائن و سیدغیاث الدین علی وزارت امیر شیخ را داشت، لیکن مخالفان او که راه مداخل خود را مسدود دیدند یکی را تحریک کردند تا او را به قتل رسانید. (دستور الوزراء صص242-243).

صواب آمدن.

[صَ مَ دَ] (مص مرکب)درست آمدن. درست بودن. بجا بودن. مصلحت آمدن : امیر گفت: سخت صواب آمد. (تاریخ بیهقی).
صواب آید روا داری پسندی
که وقت دستگیری دست بندی.نظامی.
چو من بنوازم و دارم عزیزش
صواب آید که بنوازی تو نیزش.نظامی.
و رأی همگنان در مشیت است که صواب آید یا خطا. (گلستان). رجوع به صواب شود.

صواب اندیش.

[صَ اَ] (نف مرکب)راست اندیش. (آنندراج). درست اندیش. آنکه اندیشهء او صواب بود.

صواب بودن.

[صَ دَ] (مص مرکب)راست بودن. درست بودن. مصلحت بودن :صواب باشد که مسعدی را فرموده آید تا نامه نویسد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص331). خوارزمشاهی گفت: این چیست ای احمد که رفت؟ گفتم: این صواب بود. (تاریخ بیهقی). مرا این جا مقام صواب نباشد. (کلیله و دمنه).
راستی را سر ز من برتافتن بودی صواب
گر چو کج بینان به چشم ناصوابت دیدمی.
سعدی.

صوابتر.

[صَ تَ] (ص تفضیلی) درست تر. بهتر. اولی : بنده را صوابتر مینماید که خداوند این زمستان ببلخ رود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص284). سخن رفت در باب حرکت امیر تا بر کدام جانب صوابتر است. (تاریخ بیهقی ص54). رجوع به صواب شود.

صواب جستن.

[صَ جُ تَ] (مص مرکب)جستجو کردن آنچه را که درست و صحیح است در رأی و روش و دیگر چیز. تحری.

صوابدید.

[صَ] (مص مرکب مرخم، اِ مص مرکب) صلاح دید. صَلاح و تجویز. (غیاث اللغات) (آنندراج). صواب اندیشیدن. مصلحت دیدن. تصویب. صواب شمردن. استصواب رأی. اعتقاد : آغازید آب عبدالجبار را خیرخیر ریختن و به چشم سبکی در او نگریستن و بر صوابدیدهای وی اعتراض کردن. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص410). به صوابدید عبیداللهبن زیاد او را [ مروان بن حکم را ] بیعت کردند پس از مرگ معاویة ابن یزید. (مجمل التواریخ و القصص). شاه بی دستوری و صوابدید از وی [ ارسطو ]هیچ کار نکردی. (اسکندرنامه نسخهء سعید نفیسی). هولاگو فرمود: مصلحت آن به ارغون مفوض است و به صوابدید اوی. (جهانگشای جوینی).

صواب دیدن.

[صَ دی دَ] (مص مرکب)مصلحت دیدن. صَلاح دیدن. درست دانستن. استوار دانستن. تصویب کردن : آخر گفتند طغرل را که مهتر ما توئی بر هرچه تو صواب دیدی، ما کار میکنیم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص632).
شاهد سرمست من صبح درآمد ز خواب
کرد صراحی طلب، دید صبوحی صواب.
خاقانی.
دیدن مصطفی است حجت مه
کاین دلیل صواب دیدستند.خاقانی.
و بعد از آن خواست که بهرام چوبین در بلاد ترک رود و بهرام صواب نمی دید. (فارسنامهء ابن بلخی ص99). برزویه گفت: اگر رأی ملک صواب بیند، بزرجمهر را فرمان دهد... (کلیله و دمنه). خردمند مباشرت خطرهای بزرگ به اختیار صواب نبیند. (کلیله و دمنه). عاقل در دفع مکاید دشمن تأخیر صواب نبیند. (کلیله و دمنه).
ماهرویا روی خوب از من متاب
بیخطا کشتن چه می بینی صواب؟سعدی.

صوابر.

[صَ بِ] (ع ص، اِ) جِ صابر. رجوع به صابر شود.

صوابرائی.

[صَ] (حامص مرکب)درست فکری. راست فکری. بخردی :
زآنجا که تراست رهنمائی
نآمد ز تو جز صوابرائی.نظامی.
رجوع به صوابرای شود.

صوابرای.

[صَ] (ص مرکب) آنکه رأی او صائب باشد. درست فکر. راست فکر. درست اندیشه. بخرد. با خرد :
گویند مرا صوابرایان بهوش
چون دست نمیرسد بخرسندی کوش.
سعدی.
رجوع به صوابرائی شود.

صواب شمردن.

[صَ شِ / شُ مَ / مُ دَ](مص مرکب) راست دانستن. درست دانستن. به مصلحت دانستن چیزی را. استصواب. تصویب. رجوع به صواب شود.

صوابکار.

[صَ] (ص مرکب) آنکه کار صواب کند. مصیب. مقابل گناهکار. رجوع بصواب شود.

صوابکاری.

[صَ] (حامص مرکب) عمل و کیفیت صوابکار. نیکوکاری. مقابل گناهکاری. رجوع به صواب شود.

صواب کردن.

[صَ کَ دَ] (مص مرکب)درست کار کردن. صحیح کار کردن. کار نیک کردن. مقابل خطا کردن. رجوع به صواب شود.

صواب گفتن.

[صَ گُ تَ] (مص مرکب)درست گفتن. صحیح گفتن. بواقع گفتن. بحقیقت گفتن. تسدید. اصابة. مقابل خطا گفتن :
بنطق آدمی بهتر است از دواب
دواب از تو به گر نگوئی صواب.سعدی.
رجوع بصواب و صوابگوی شود.

صواب گوی.

[صَ] (نف مرکب)درستگوی. راستگوی. آنکه سخن به صواب گوید. مقابل خطاگوی :
ز عقل من عجب آید صواب گویان را
که دل به دست تو دادن خلاف ایمانست.
سعدی.
رجوع به صواب و صواب گفتن شود.

صواب نمای.

[صَ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب) راست نماینده. هدایت کنندهء به راست. درست نماینده. آنکه یا آنچه صواب را بنماید :بر ضمیر صواب نمای صاحبقران سعادت انتما خطور نمود. (حبیب السیر چ1 تهران ص124). به اقتضای رأی صواب نمایش میسر. (حبیب السیر چ1 تهران ج3 ص1). و رجوع به صواب نمودن شود.

صواب نمودن.

[صَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) راست آمدن. درست آمدن. درست بودن. راست نمودن. درست نمودن. مصلحت دیدن. استوار بودن. بجا بودن : صواب آن نمود که خواجهء فاضل ابوالقاسم احمدبن الحسن را... فرمودیم تا بیاورند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص334). بنده را صواب آن نماید که خداوند به هرات آید. (تاریخ بیهقی ص531). حالی تحویل صواب نمی نماید. (کلیله و دمنه).

صوابة.

[صُوْ وا بَ] (ع اِ) صوابة القوم؛ برگزیدگان قوم و خلاصهء ایشان. (منتهی الارب). لبابهم و خیارهم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گزیده از هر چیزی. (منتهی الارب).

صؤابه.

[صُ آ بَ] (ع اِ) بیضهء شپش و کک. ج، صئاب. صِئبان. (منتهی الارب).

صواح.

[صُ] (ع اِ) گچ. || خوی (عرق) اسب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). || شیری که آب بر آن غالب شده باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پشتهء بلند از زمین. (منتهی الارب). || الرخوة من الارض. (اقرب الموارد). || شکوفهء خرما. (منتهی الارب). شکوفهء خرما آنگاه که خشک شود و بپراکند. (اقرب الموارد).

صواحب.

[صَ حِ] (ع اِ) جِ صاحبة. (اقرب الموارد). || جِ صاحب :
اگر آنکه داری سر میزبانی
ز ما به نبینی انیس و صواحب.
حسن متکلم (از مجمع الفصحاء چ1 تهران ج2 ص14)(1).
(1) - برهانی یا امیر معزی. (رجوع شود به مقالهء محمد معین در مجلهء مهر سال هفتم شمارهء هفتم و نشریهء دانشکدهء ادبیات سال اول شمارهء اول).

صواحة.

[صُوْ وا حَ] (ع اِ) موی کفیده و پریشان. (منتهی الارب). ما تشقق من الشعر و تناثر. (اقرب الموارد).

صواخ.

[صُوْ وا] (ع ص) بلد صواخ؛ شهری که در آن پای ها بزمین فرورود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صوادف.

[صَ دِ] (ع اِ) جِ صادفة. رجوع به صادفة شود.

صوادی.

[صَ] (ع اِ) جِ صادیه و صادی. رجوع به صادیه و صادی شود.

صوار.

[صِ] (ع اِ) گلهء ماده گاوان. صیران. (منتهی الارب). القطیع من البقر. (اقرب الموارد). رجوع به صُوار شود. || بوی خوش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || اندک از مشک یا نافهء آن. ج، اَصوِرة. (منتهی الارب). القلیل من المسک. (اقرب الموارد).

صوار.

[صُ] (ع اِ) گلهء گاوان. || بوی خوش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صوار.

[صَوْ وا] (ع ص) عصفور صوار؛ گنجشک گویا و جواب ده، یعنی هرگاه بخوانی او را جواب دهد. (منتهی الارب). گنجشک که چون بخوانند او را پاسخ دهد. (اقرب الموارد).

صوار.

[صُوْ وا] (ع اِ) گلهء گاو. (اقرب الموارد).

صوار.

[صَ وارر] (ع اِ) جِ صارَّه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به صارّه شود.

صوأر.

[صَ ءَ] (اِخ) آبی است کلب را بالای کوفه از جانب شام. (معجم البلدان).
- یوم صوأر؛ از ایام مشهور عرب است و آن آبی است که غالب بن صعصعة پدر فرزدق و سحیم بن وثیل ریاحی بر کنار آن شتران پی کردند، و آن چنان بود که غالب شتری بکشت و بر مردم قبیله بخش کرد و کاسه ای از آن سحیم را برد، سحیم در خشم شد و آن را نپذیرفت و خود شتری بکشت و غالب شتری دیگر بکشت و همچنان شتر بکشتند تا سحیم درماند؛ سپس چون سحیم بکوفه شد قوم وی او را ملامت کردند و او عذر آورد که شتران من حاضر نبود، آنگاه کس فرستاد تا صد شتر بیاوردند و بر کناسهء کوفه بکشت. علی علیه السلام بفرمود این شتران برای خدا قربانی نشده و از آن مخورید. پس همچنان ببود تا وحشیان و سگان آنرا بخوردند... (معجم البلدان).

صواران.

[صِ] (ع اِ) دو کنج دهن. (منتهی الارب). صماغاالفم. (اقرب الموارد).

صوارتکین.

[تَ] (اِ مرکب) در فرغانه نام آنکه دون مرتبهء اخشید است. (مفاتیح العلوم). رجوع به اخشید شود.

صوارف.

[صَ رِ] (ع اِ) جِ صارِفَة. رجوع بدان کلمه شود.

صوارم.

[صَ رِ] (ع ص، اِ) جِ صارم. (دهار). تیغهای برنده و تیز. (غیاث اللغات). رجوع به صارم شود.

صواع.

[صُ] (ع اِ) جام. ج، صیعان. (منتهی الارب). || جام بزرگ که در وی آب خورند. جای آب. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل). || پیمانه. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل). رجوع به صاع شود.
- صواع الملک؛ قالوا نفقد صواع الملک. (قرآن 12/72). گفته اند ظرفی بود که پادشاه از آن می آشامید و گفته اند مانند مکوک است که دست افزار جولاهگان است. و گفته اند از سیم و زر ساخته بود و گفته اند از مس بود. و آنکه فرهنگ نویسان صواع را جام سیمین معنی کرده اند، گویا نظر بدین صواع مخصوص داشته اند نه مطلق صواع.

صواع.

[صِ] (ع اِ) جام بزرگ که در وی آب خورند. || پیمانه. (منتهی الارب). رجوع به صاع شود.

صواعق.

[صَ عِ] (ع ص، اِ) جِ صاعقه :یجعلون اصابعهم فی آذانهم من الصواعق حذر الموت. (قرآن 2/19). و حوادث و آفات عارضی چون مار و کژدم... و صواعق در کمین. (کلیله و دمنه).
ابر صواعق سنان بحر جواهربیان
روح ملایک سپاه مهر کواکب حَشَم.خاقانی.
از صواعق رعد و برق و عواصف جنوب و شمال خیمه ها فرونشست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص227). رجوع به صاعقه شود.

صواعق بار.

[صَ عِ] (نف مرکب)صواعق بارنده. آنکه صاعقه ها ببارد :
کشتی سلجوقیان بر جودی عدل ایستاد
تا صواعق بار طوفانش ز خنجر ساختند.
خاقانی.
رجوع به صاعقه و صواعق شود.

صواغ.

[صَوْ وا] (ع ص) زرگر. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || ریخته گر. رجوع به صائغ شود. || دروغگو. (منتهی الارب). الکذاب و المزور الکلام. (اقرب الموارد).

صواغ.

[صُوْ وا] (ع ص، اِ) جِ صائغ. رجوع به صائغ شود.

صواغون.

[صَوْ وا] (ع ص، اِ) جِ صَوّاغ در حالت رفعی. رجوع به صواغ شود.

صواف.

[صَ واف ف / صَ] (ع ص، اِ) جِ صافَّة. (منتهی الارب). گاوان و اسبان و شتران تیزرو که بر سه پا استند. (غیاث اللغات). رجوع به صافَّه شود. || گفته اند شترانی که برای قربانی استاده باشند. (غیاث اللغات). || جِ صاف، صف کشنده :
پای ظاهر در صف مسجد صواف
پای معنی فوق گردون در طواف.مولوی.

صواف.

[صَوْ وا] (ع ص، اِ) پشم فروش. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). ج، صوافون.

صوافق.

[صَ وِ] (ع ص، اِ) جِ صافقة. رجوع به صافقة شود.

صوافی.

[صَ] (ع ص، اِ) جِ صافیة، و آن ضیاع خاص سلطان است. (الوزراء و الکتاب حاشیهء ص115). خالصهء دولتی : و اقطعه ما من الصوافی. (الوزراء و الکتاب ص115). || صوافی ملوک؛ خالصهء پادشاهان. املاک خالصه.

صواکم.

[صَ کِ] (ع اِ) جِ صاکمة. رجوع بدان کلمه شود.

صوالج.

[صَ لِ] (ع اِ) جِ صَولَجان : الدهر یلعب بالوری لعب الصوالج بالکرة. (جهانگشای جوینی). رجوع به صولجان و صَوالِجَه شود.

صوالجة.

[صَ لِ جَ] (ع اِ) جِ صَولَجان. رجوع به صولجان و صوالج شود.

صوالد.

[صَ لِ] (ع ص، اِ) ج صالِدَة. (منتهی الارب). رجوع بدان کلمه شود.

صوالغ.

[صَ لِ] (ع ص، اِ) جِ صالغ. رجوع به صالغ شود.

صوام.

[صَ] (ع ص، اِ) زمین خشک بی آب. (منتهی الارب).

صوام.

[صَ] (اِخ) کوهی است در نزدیکی بصره. (معجم البلدان).

صوام.

[صُوْ وا] (ع ص، اِ) جِ صائم. رجوع بدان کلمه شود.

صوام.

[صَوْ وا] (ع ص) بسیار روزه گیرنده. صیغت مبالغه است صائم را. رجوع به صائم شود.

صوام.

[صَوْ وا] (ع اِ) پرنده ای است خاکی رنگ درازگردن که بیشتر در خرمابن آشیانه سازد.

صوامع.

[صَ مِ] (ع اِ) جِ صَوْمَعَة. عبادتخانه های ترسایان. (غیاث اللغات) : و لولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهدمت صوامع و بیع. (قرآن 22/40). چون قندیل عقیقین از صوامع رهابین تابان. (سندبادنامه ص120).
خرقه پوشان صوامع را دوتائی چاک شد
چون من اندر کوی وحدت لاف یکتائی زدم.
سعدی.
چو نام او گذرد بر صوامع ملکوت
بقدر مرتبه هر یک ز جا بلند شوند.؟

صوامع.

[صَ مِ] (اِخ) قبیله ای است از بطون هوارة از بربر. (صبح الاعشی ج1 ص364).

صوان.

[صَ / صِ / صُ] (ع اِ) جامه دان. (منتهی الارب). تختهء جامه. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). ج، اَصوِنَه. (اقرب الموارد). || هر چیز که جامه ها در آن نهند از جونه یا تخت یا سفط. (از سرالادب ثعالبی). صندوق رخت. (دهار). || (ص) حافظ. ساتر. حاجب :
جز چنین خرقه نخواهد شد صوان
نور ما را برنتابد غیر آن.مولوی.

صوان.

[صُوْ وا] (ع ص، اِ) جِ صائن. رجوع به صائن شود.

صوان.

[صَوْ وا] (ع اِ) جِ صَوّانَة. رجوع بدین کلمه شود.

صوانة.

[صَوْ وا نَ] (ع اِ) کون. (منتهی الارب). الدبر. (اقرب الموارد). || نوعی از سنگ سخت. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). ج، صَوّان.

صوانی.

[صَ نی ی] (ع اِ) جِ صینیّة. (منتهی الارب). ظروف چینی.

صواهل.

[صَ هِ] (ع اِ) جِ صاهِلَة. رجوع بدان کلمه شود. جِ صاهِل. (منتهی الارب). رجوع به صاهل شود.

صوب.

[صَ] (ع مص) فرودآمدن باران. (منتهی الارب). باران باریدن. (تاج المصادر بیهقی). || آمدن از بالا به نشیب. (منتهی الارب). از بالا در نشیب آمدن. (تاج المصادر بیهقی). || قصد کردن. آهنگ نمودن. || به هدف رسیدن تیر. || (اِ) قصد. آهنگ. || باران. (منتهی الارب). || طرف. جانب. (غیاث اللغات). سمت. ناحیت : و یک اصفهبد را با لشکری گران از صواب چین فرستاد. (فارسنامهء ابن البلخی ص45).
حضور تو در صوب این سنگلاخ
دیار مرا نعمتی شد فراخ.
نظامی.
از صوب راستی منعطف و ظلمات ظلمی که بعضها فوق بعض بود متراکم گشت. (جهانگشای جوینی). او را بر صوب خراسان روان کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص45). تا چون رایات از مشرق برسد ایشان از آن صوب درآیند. || (ص) راست. ضد خطا. (منتهی الارب) (فرهنگ رشیدی). || (اِمص) راستی. (غیاث اللغات).

صوبا.

(اِخ) قریه ای است از قرای بیت المقدس. (معجم البلدان).

صوبج.

[صَ / صُ بَ] (معرب، اِ) آلتی است که بدان نان سازند. (منتهی الارب). الذی یرق به العجین. معرب است. (اقرب الموارد).

صوبنة.

[صَ بَ نَ] (ع مص) صابون زدن. (دزی).

صؤبة.

[صُءْ بَ] (ع اِ) انبار گندم و ذخیرهء آن. (منتهی الارب).

صوبة.

[بَ] (ع اِ) توده و انبار. (منتهی الارب). هر چیز فراهم شده، و گفته اند طعام فراهم شده. (از اقرب الموارد). گردشده. کودشده. توده گشته. || انبار هر چیزی یا انبار گندم و خرمادان بزرگ. (منتهی الارب).

صوبة.

[صَ بَ] (اِخ) نام اسب حسان بن مرة. (منتهی الارب).

صوبة.

[صَ بَ] (اِخ) نام اسب عباس بن مرداس. (منتهی الارب).

صوبه.

[صَ بَ] (ع اِ) مملکت و کشور و دیار که مشتمل بر اضلاع و پرگنه جات مختلف باشد مثل صوبهء بنگاله و صوبهء بهار و صوبهء اوده. (آنندراج).

صوبه دار.

[صَ بَ / بِ] (نف مرکب)دارندهء صوبه. حاکم و فرمانروای صوبه :ناصرخان حاکم و صوبه دار آن مملکت روانهء جلال آباد و از آنجا به پیشاور... آمد. (مجمل التواریخ گلستانه ص77). رجوع به صوبه شود.

صوبه داری.

[صَ بَ / بِ] (حامص مرکب) عمل صوبه دار. فرمانداری. حکومت و فرمانفرمائی صوبه. رجوع به صوبه شود.

صوت.

[صَ] (ع اِ) آواز. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل). آوا. بانگ. فریاد. ج، اصوات :درین صورت اگر تو هیچ حرف و صوت میخواهی
مسلم شد که بی معلول نبود علتی تنها.
ناصرخسرو.
به گه صبوح زهره ز فلک همی برآید
ز هوای صوت زارش ز نوای زیر چنگش.
خاقانی.
صوت مرغان بدرد چرخ مگر با دم خویش
بانگ کوس ملک تاجور آمیخته اند.
خاقانی.
همچنانکه مرده ام من قبل موت
ز آن طرف آورده ام من صیت صوت.مولوی.
از آن زمان که به حافظ رسید صوت حبیب
فضای سینهء شوقم هنوز پر ز صداست.
حافظ.
|| آوازه. ذکر خوب. حسن شهرت: انتشر صوته فی الناس؛ ذکر خوب او بر زبان مردم افتاد. || (مص) آواز کردن. (منتهی الارب). آواز دادن. (تاج المصادر بیهقی). بانگ کردن. || (اِ) آهنگ موسیقی. لحن : وی [ عبدالرحمان قوال ] گفت... امیر محمد این صوت از من بسیار خواستی. (تاریخ بیهقی). گفتم: الحق روز این صوت هست، اما آنرا ایستاده ام تا این نکتهء دیگر بشنوم و بروم. (تاریخ بیهقی). ابراهیم العباس که در فضل و شعر و غنا مشهور بود، این شعر را گفته صوتی ساخته بود. (تاریخ سلاجقه). و او این سه بیت انشا کرد و بمطربان داد تا بر آن صوت ساختند، چون بخواندند در طرب آمد. (تجارب السلف). || (اصطلاح فیزیک) کیفیتی است قائم به هوا که آنرا بصماخ می رساند. (تعریفات جرجانی). قرعی است که حادث میشود در هوا از تصادم اجسام بعضی مر بعضی دیگر را. (رسائل اخوان الصفا). کیفیتی است که از ارتعاش بالنسبه سریع اجسام تولید میگردد و بوسیلهء حس سامعه درک میشود. چون بجسمی ضربه ای وارد آوریم ذرات آن مرتعش میگردد. این ارتعاشات در هوای مجاور جسم تولید امواجی مینماید که در تمام جهات بشکل کرات متحدالمرکزی منتشر گشته، صدا را به گوش میرسانند. مهمترین ناقل صوت هواست و سرعت انتشار صوت در آن در هر ثانیه 340 متر است. سرعت سیر صوت نسبت مستقیم با وزن مخصوص جسم ناقل دارد. بناء علیهذا سرعت آن در مایعات بیش از گازها و در جامدات از دو دستهء قبل بیشتر است.

صوتن.

[صُ وَ تِ] (ع ص) بخیل. ممسک. (منتهی الارب).

صوجان.

[صَ] (ع ص) هر خشک و سخت لاغر از ستور. (منتهی الارب). هر خشک سخت از ستور و مردم. (اقرب الموارد). || (اِ) ماادری من ای صوجان هو؛ نمیدانم که کدام مردم است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صوجانة.

[صَ نَ] (ع ص) نخلة صوجانة؛ خرمابن خشک و خشک شاخ. (منتهی الارب).

صوح.

[صو / صَ] (ع اِ) جانب وادی و دیوار آن. || پائین کوه یا روی کوه که بدیوار ماند و جانب و ناحیه آن. کوه. || (مص) کفانیدن چیزی را. (منتهی الارب). شکافتن. (تاج المصادر بیهقی).

صوحان.

(ع ص) خشک از هر چیزی. (منتهی الارب).

صوحانة.

[نَ] (ع ص) نخلة صوحانة؛ خرمابن خشک شاخ. (منتهی الارب).

صوخ.

[صَ] (ع مص) فرورفتن پای کسی بر زمین. (منتهی الارب).

صور.

(ع اِ) بوق. (مهذب الاسماء). شاخ حیوان که آنرا مینوازند. (غیاث اللغات). شاخ که در آن دمند. (منتهی الارب). نای. ناقور. قرن. شاخ. (منتهی الارب) :
دم صور بشناس و انگیختن
روانها به تنها برآمیختن.اسدی.
گیتی بمثل سرای کار است
تا روز قیام و نفخت صور.ناصرخسرو.
سندان بسنان چنان شکافد
چون صور که آسمان شکافد.خاقانی.
رگ رگست این آب شیرین و آب شور
در خلایق میرود تا نفخ صور.مولوی.
حریفان خلوت سرای اَلَست
به یک جرعه تا نفخهء صور مست.
سعدی (بوستان).
و رجوع به صور اسرافیل شود.

صور.

(اِخ) شهریست بر ساحل بحر متوسط، دارای 7000 تن سکنه و از پایتخت های فینیقیان است. این شهر دو قسمت است: یکی جزیره و دیگر صوری که بر ساحل است. تاریخ بنیاد آن تا به سه هزار سال قبل از میلاد بالا رود. بین صور و فراعنه مصر روابط بازرگانی محکمی برقرار بوده است. صور در حدود 1100 ق. م. رونقی یافت. این شهر از طرف آشوریان و بابلیان محاصره شد و بسال 539 ق. م. ایرانیان آنرا تصرف کردند، سپس اسکندر بسال 333 ق. م. هفت سال آنرا به محاصره گرفت. بسال 1124 م. صلیبیان بر آن دست یافتند و مسلمانان به سال 1291 م. / 690 ه . ق. آنرا از ایشان بازستدند. (المنجد فی الادب و العلوم). صور اکنون جزء متصرفات دولت لبنان است. مؤلف حدود العالم نویسد: شهریست از شام بر کران دریای روم و اندر وی مسلمانانند. شهریست با نعمت بسیار و کشت و بزر بسیار و خواسته های بسیار. مؤلف ایران باستان نویسد: شهر صور بواسطهء بوغاز تنگی که عرض آن 4 استاد یا تقریباً 700 ذرع بود، از ساحل فینیقیه جدا می شد و بنابراین حکم جزیره ای را داشت وقتی بادهای افریقا موسوم به آفریکوس وزیدن میگرفت آب این بوغاز را عقب زده، امواج را روی هم انبوه میکرد و بساحل میریخت. شهر دارای دیوارهای بلند و برج ها و باروهای محکم بود و این استحکامات را از هر طرف دریائی عمیق احاطه داشت. و در مورد محاصره اسکندر آرد: دیودور نویسد: (کتاب 17 بند 4) جهت عمدهء مقاومت صور این بود که می خواست اسکندر را معطل کند و بداریوش وقت دهد که او قشون جدیدی برای نبرد با اسکندر تهیه کند و مردم صور امیدوار بودند که با این کار طرف توجه دربار ایران گشته، پاداشهائی بزرگ خواهند یافت. (ایران باستان چ1 ص1332). در مدتی که سپاهیان اسکندر شهر صور را به محاصره داشتند، مردم صور شجاعت و تدبیر را با یکدیگر بکار برده با مهارت و جانبازی زایدالوصفی چندانکه توانستند از هجوم دشمن ممانعت کردند، لیکن دوام محاصره از یک سو و رسیدن نیروهای کمکی از سوی دیگر سرانجام به تسخیر صور منتهی گشت. اسکندر پس از تسخیر صور، شقاوت و درندگی عجیبی از خود نشان داد که تنها از او بروز تواند کرد. او دستور داد تمام مردم شهر را جز آنانکه بمعابد پناه برده اند بکشند؛ ولی از مردم مسلح کسی بمعابد نرفت و تنها زنان و کودکان در معابد جمع شدند. باقی مردم را مقدونیها کشتند؛ دوهزار جوان صوری را بطول ساحل بدار آویختند. زنان و اطفال را اسیر کرده برده وار به مزایده نهادند. (ایران باستان صص1332-1341). در قاموس کتاب مقدس آمده است: صور (صخره) شهریست فینیقی و بمسافت سفر هفت ساعت در جنوب صیدون واقع و بر یک یا دو جزیره بنا شده است. طولش از ساحل بقدر نصف میل و امتدادش تخمیناً یک میل میباشد و صور را در قدیم قسمت دیگری بر ساحل دریا بوده است. پلی نیوس گوید: که محیط جزیرهء صور دو میل و نصف و محیط خود جزیره و صور قدیم 17 میلی بوده است. یونانیان و فینیقیان برآنند که صور یکی از شهرهای بسیار قدیم و زیبا است. هیرودوتس گوید که کاهنان صور وی را خبر دادند که صور 2750 سال قبل از مسیح بنا شده و در کتاب مقدس در عصر یوشع مذکور است و در آن وقت شهر حصارداری بوده. (صحیفهء یوشع 19:29)... دور نیست که اصل اهالی صور از صیدون بوده اند. (صحیفهء یوشع 13؛ سفر خروج 32:30). و در وقت سلطنت داود و سلیمان حیرام که در آن زمان شهریار صور بود، با داود و سلیمان طریق مودت آماده داشت... و اهالی صور چوبها برای بنای هیکل اورشلیم و سایر بناهای مشهور اورشلیم میدادند. بدین طور که از سروهای آزاد لبنان از صور به یافا برده و از آنجا چوب ها به اورشلیم می بردند و صنعت کاران صور در اورشلیم همواره مشغول انجام صنایع مهمه و دقیقه می بودند. (دوم سموئل 5:11 و 12 و اول تواریخ ایام 2:2 و 3 و 11). در سال 720 ق. م. شلمنا صور را بمدت پنج سال محاصره کرد، لکن بعد از این مدت هم بمقصود خود موفق نگشته، از آن پس بخت النصر آنرا مدت سیزده سال محاصره نمود که انتهای آن 592 ق. م. بود. لکن در تاریخ بهیچوجه من الوجوه مذکور نیست که بخت النصر آنجا را مفتوح ساخت یا نه. و یوسیفوس خود نیز این مطلب را محقق ننموده، اما تأویلات ایشان دربارهء آنچه در صحیفهء مقدسهء حزقیل 29:18 وارد گشته که از صور به جهت خدمتی که در آن نموده بود خودش و لشکرش هیچ فرد نیافتند. این است که در فتح و عدم فتح صور اختلاف دارند. بعضی گویند صور را مفتوح ساخته، لکن در آنجا مال و غنیمتی که با مخارج و زحمات شاقه فوق العاده او مطابقت نماید نیافت؛ ولی بعد از این واقعه صور خود را تابع و مطیع قوم فارس نموده، عمارتی عظیم برای حکومت فارس برآورده... صور حالیه در شمال غربی الجزیرهء قدیم واقع، طولش ربع میل و عرضش 180 قدم بود، لکن بواسطهء شدت فراهم شدن ریگهای دریایی عرضش در نزدیک دشت یک میل و در نزد دیوار قدیم بیش از ثلث میل شده است و همواره آثار دیوار قدیم نمودار است و در آن دیوار سنگی بکار گذاشته شده است که طولش 17 قدم و عرضش 6 قدم و نیم میباشد و در کنار دریا سنگهای معظم و قطعات ستونهای شکسته بسیار است و فع در عوض تجار و شاهزادگان، ماهی گیران دامهای خود را در آنجا می گسترانند. (حزقیال 26:14). و در آنجا کلیسایی متعلق بجماعت لاتین یافت میشود و امکان دارد که آن کلیسا درهای کلیسائی که در سنهء 323 م. تقدیس شده اوسی بیوس در آنجا بشارت داد بنا شده باشد و فع از این شهر پنبه و توتون و سنگ آسیا که از حوران آورده میشود می آورند و عدد نفوس تخمیناً 5000 است که نصف ایشان مسلم و باقی نصاری میباشند و در آنجا معدودی یهود و نیز مقبره ای بمساحت قلیل در بیرون شهر یافت می شود. میگویند قبر حیرام است و آثار قناتهای قدیمه که آب از کوه رأس العین در شهر می آمده است دیده میشود. (از قاموس کتاب مقدس صص566-569) :
صور و عکه در امان امرت
چون ارمن و نخجوان ببینم.خاقانی.
و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صور.

[صَ] (ع مص) بانگ کردن. || کژ کردن و میل دادن یا شکستن چیزی را. (منتهی الارب). بچسبانیدن [ میل دادن ] . (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل) (تاج المصادر بیهقی). || متوجه کردن کسی را. (منتهی الارب). || پاره کردن. (ترجمان علامهء جرجانی). || (مص) روی آوردن. || (اِمص) کژی. || (اِ) صفحهء گردن. || کرانهء رود. || بیخ خرما. || خرمابنان ریزه لا واحد له یا جماعت. (منتهی الارب). || فراهم آمده. ج، صیران. || خرماستان. (مهذب الاسماء).

صور.

[صُ وَ] (ع اِ) جِ صورة (صورت). (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل) :
باغ چون مجلس کسری شده پر حور و پری
راغ چون نامهء مانی شده پر نقش و صور.
فرخی.
گهی چو مرد پریسای گونه گونه صور
همی نماید زیر نگینهء لبلاب.لبیبی.
مر آمیزش گوهران را بگوی
سبب چه که چندین صور زو بخاست.
ناصرخسرو.
چون شخص دلیران همه پر ز زخم
چو دست عروسان همه در صور.مسعودسعد.
بخت نیک آرزورسان دل است
که قلم نقشبند هر صور است.خاقانی.
رجوع به صورت و صورة شود.
- صور فلکی؛ رجوع بدان کلمه شود.

صور.

[صَ وَ] (ع مص) کژ گردیدن. || بریدن و جدا کردن چیزی را. || روی آوردن بجهتی. || (اِ) صورة. || نوع. || صفت. (منتهی الارب).

صور.

[صِ وَ] (ع اِ) جِ صورة. (منتهی الارب).

صور.

(اِخ) نام پادشاه کشمیر که بهمن دختر او را به زنی گرفت. (مجمل التواریخ و القصص چ بهار ص53).

صور.

[صَوْ وَ] (اِخ) یاقوت نویسد: موضعی است و گمان دارم از اعمال مدینه است. (معجم البلدان).

صور.

[صُوْ وَ] (اِخ) دهی است بر شاطی خابور بین آن وفُدَین حدود چهار فرسنگ است و خوارج را در آن واقعه ای است. (معجم البلدان).

صورآوا.

(ص مرکب) آنکه یا آنچه آواز آن در درشتی و خشونت همچون بانگ صور بود. بلندآوا. درشت آواز. بلندبانگ :
از تیغ نورافزای تو وز رخش صورآوای تو
بر گرز طورآسای تو نور تجلی ریخته.
خاقانی.
تا که از آن ساق من بر آهنین کرسی نشست
می بلرزد ساق عرش از آه صورآوای من.
خاقانی.
رجوع به صور و صور اسرافیل شود.

صور آه.

[رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از فریاد و نعره و آواز بلند دردناک باشد. (برهان). نعره و آه بلند دردناک. (فرهنگ رشیدی).

صورا.

[] (اِ) سام ابرص است و گفته اند نوعی از وزغ کبیرالرأس مربع شبیه برأس ام جنین عریض الجسد است و حردون را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه). وزغ. سام ابرص(1).
(1) - Le Gerko. Saura.

صور اسرافیل.

[رِ اِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شاخی که اسرافیل در وی دمد. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل). آنچه اسرافیل در آن دمد. (مهذب الاسماء). آنچه اسرافیل روز محشر خواهد دمید یک بار جهت میرانیدن و بار دیگر برای زنده کردن و میان هر دو نفخه چهل سال فاصله باشد. (غیاث اللغات). آنچه اسرافیل در آن دمد جهت میرانیدن و زنده کردن خلق. (منتهی الارب) :
سرافیل را دید صوری بدست
برافراخته سر ز جای نشست.فردوسی.
گیتی بمثل سرای کار است
تا روز قیام و نفخت صور.ناصرخسرو.
خروش شهپر جبریل و صور اسرافیل
غریو سبحهء رضوان و زیور حورا.خاقانی.
سر برون زد ز مهد میکائیل
به رصدگاه صور اسرافیل.نظامی.
و رجوع به صور شود.

صور اسرافیل.

[رِ اِ] (اِخ) میرزا جهانگیرخان شیرازی فرزند آقا رجبعلی. مدیر روزنامهء صور اسرافیل که بخاطر نام روزنامه اش به صور اسرافیل ملقب گردید. ملک زاده ترجمهء او را چنین آورده است: وی در سنهء 1292 ه . ق. در شهر شیراز متولد شد. خانوادهء او در شیراز مردمان فقیری بودند. در اوان کودکی پدرش آقا رجبعلی درگذشت و عمهء وی سرپرستی او را به عهده گرفت پنجساله بود که با عمه و جدهء خود به تهران رفت. چهارده ساله بود که به شیراز بازگشت و در آنجا به تحصیل پرداخت. مقدمات ادبیات، منطق و ریاضی را نزد اساتید زمان فراگرفت و بسال 1311 ه . ق. با عمهء خود به تهران رفت و در دارالفنون و دیگر مدارس عالیهء تهران به تحصیل علوم و فنون جدید پرداخت و یکی از دانشمندان زمان گردید. و این هنگام بود که نهضت آزادی خواهی آغاز شده بود. در انجمن های سری و مجامع خفائی ایرانیان راه یافت و با بزرگان سیاسی ایران آشنا گشت و یکی از ارکان عمدهء آزادی طلبان به شمار رفت. بسال 1324 ه . ق. آزادی طلبان ایران موفق شدند مشروطیت را در ایران برقرار سازند، پس از فوت مظفرالدین شاه، محمدعلی شاه با مشروطیت مخالفت کرد. میرزا جهانگیرخان بهمداستانی چند نفر از دانشمندان بمقاومت برخاست و روزنامه ای موسوم به صور اسرافیل ایجاد کرد. تا آن وقت ادبیات و انشاء ایرانی عموماً و روزنامه ها خصوصاً بطرز نگارش قدیم سراسر الفاظ مسجع باطمطراق و بی حقیقت و معنی و خالی از سود و اثر بود. این روزنامه تأثیری فراوان کرد. روزنامهء صور اسرافیل به مشکلاتی دچار شد چندین بار نویسندهء او را تکفیر کردند و چند بار بساط روزنامه نویسیش را فروپیچیدند. (از تاریخ انقلاب مشروطیت ایران ج2 صص240-243 به اختصار). مقالات اول و آخر روزنامه صور اسرافیل بقلم مؤلف لغت نامه است جز شمارهء 20 که بقلم صور اسرافیل میباشد. پس از اشغال مجلس جهانگیرخان نیز بوسیلهء قزاقان دستگیر شد و او را به باغشاه بردند. احمد کسروی نویسد: هنگامی که از مقابل سفارت انگلیس می گذشتند یک دسته ارمنی و اروپائی ایستاده بودند، میرزا جهانگیرخان ایشان را دید و آواز برداشت: «ما آزادی خواهانیم». قزاقی از پشت سر شوشکه بر پشت سر او فرودآورد و خون روان گردید. سپس آنان را به باغشاه بردند و روز چهارشنبه سوم تیر ماه 1326 ه . ق. او را خفه کردند. (تاریخ مشروطیت تألیف احمد کسروی صص639 - 660).

صورالاقالیم.

[صُ وَ رُلْ اَ] (ع اِ مرکب)اطلس جغرافیائی. نقشهء ممالک.

صورالاقالیم.

[صُ وَ رُلْ اَ] (اِخ) نام کتابی است معروف در جغرافیای بلاد تألیف ابوزید احمدبن سهل بلخی.

صوران.

(اِخ) موضعی است در مدینه به بقیع. (معجم البلدان).

صوران.

[صَ] (اِخ) دهی است به یمن حضارمه را بین آن و صفا، دوازده میل است. (معجم البلدان).

صوران.

[صَوْ وَ] (اِخ) شهریست بحمص و جبل و گفته اند موضعی است دون دابق در طرف ریف. (معجم البلدان).

صورانی.

[صَ] (ص نسبی) نسبت است به صَوران.

صورانی.

[صَ] (اِخ) سلیمان بن زیادبن ربیعة بن نعیم خضرمی. وی از عبدالله بن حارث بن جزء زبیدی و از او غوث بن سلیمان (فرزند وی) و عبدالله بن لهیعه و جز آنان روایت کنند. بسال 216 ه . ق. درگذشت. (معجم البلدان).

صورانی.

[صَ] (اِخ) غوث بن سلیمان، مکنی به ابی یحیی. وی از خیار قضات بود و قضاء مصر یافت. (معجم البلدان).

صوربان آوا.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش صومای شهرستان ارومیه. در 7 هزارگزی شمال خاوری هشتیان، در مسیر راه ارابه رو هشتیان به سلماس واقع است. هوای آن سردسیر سالم و دارای 230 تن سکنه است. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی می باشد. راه ده ارابه رو است و در تابستان از راه هشتیان میتوان اتومبیل بدانجا برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

صور بروج.

[صُ وَ رِ بُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به صور فلکی شود.

صورت.

[رَ] (ع اِ) صورة. هیأت. خلقت. (السامی). شکل. شاره. تمثال. نقش. نگار :
ای قامت تو بصورت کاونجک
هستی تو بچشم هر کسی بلکنجک.
شهید بلخی.
ای عاشق دلسوزه بدین جای سپنجی
همچون شمنی چینی بر صورت فرخار.
(منسوب به رودکی).
غریب نایدش از من غریو گر شب و روز
بناله رعد غریوانم و بصورت غرو.کسائی.
بصورت چو خورشید و صولت نهنگ
بهیبت چو شیر و بجستن پلنگ.فردوسی.
با سبزه زمین برنگ بوقلمون شد
وز میغ هوا بصورت پشت پلنگ.منوچهری.
بچگانمان همه مانندهء شمس و قمرند
زآنکه هم صورت و هم سیرت هر دو پدرند.
منوچهری.
ببین گرت باید که بینی بظاهر
ازو صورت و سیرت حیدری را.ناصرخسرو.
صورت مرگ زشت صورت را
پیش چشم پدر عیان کردی.مسعودسعد.
از صورت چهارپایان هیچ صورت نیکوتر از اسب نیست. (نوروزنامه).
گر از آتش همی ترسی به مال کس مشو غره
که اینجا صورتش مالست و آنجا شکلش اژدرها.
سنائی.
یعنی تو محمدی بصورت
گر چند نه ای به وحی و برهان.خاقانی.
صورت شیری دل شیریت نیست
گرچه دلت هست دلیریت نیست.نظامی.
دادگری دید برای صواب
صورت بیدادگری را بخواب.نظامی.
و در این صورت که منم با پیل دمان بزنم و با شیر ژیان پنجه درافکنم. (گلستان سعدی).
هزار سرو بمعنی بقامتت نرسد
وگرچه سرو بصورت بلندبالائیست.سعدی.
|| چهره. چهر. رخ. وجه. دیم. مُحَیّا. طلعت :دیلمان ناحیتی است با زبانها و صورتهای مختلف. (حدود العالم).
صورتی دارد نیکو چو سخن گفتن او
عادتی دارد با صورت خویش اندرخور.
فرخی.
هرکه از دور بدو درنگرد خیره شود
گوید این صورت و این طلعت شاهانه نگر.
فرخی.
زین صورت خوب خویش بندیش
با هفت نجوم همچو پروین.ناصرخسرو.
هزاران درود و دوچندان تحیت
ز ایزد بر آن صورت روح پرور.ناصرخسرو.
پشت بمسند بازداده و قصب بر روی فروگذاشته اند کی صورت پیدا بود. (مجمل التواریخ). بدین استکشاف صورت یقینی جمال ننمود. (کلیله و دمنه).
صورتم را که صفر ناچیز است
با الف هم حساب دیدستند.خاقانی.
یارب چه صورَتَست این کز پرتو جمالش
هر دیده ای برنگی بیند ازو خیالی.خاقانی.
دیده ز عیب دگران کن فراز
صورت خود بین و درو عیب ساز.نظامی.
هر کو نکند بصورتت میل
در صورت آدمی دواب است.سعدی.
چون تو بدیع صورتی بی سبب کدورتی
عهد و وفای دوستان حیف بود که بشکنی.
سعدی.
جمال صورت و کمال معنی داشت. (گلستان).
|| تصویر. عکس. نقش. نگار :
گر این صورت کرده جنبان کنی
سزد گر ز جنبنده برهان کنی.فردوسی.
ز رنگ و ز چهر و ز بالای او
یکی صورتی کن سراپای او.فردوسی.
جهانی سراسر پر از مهر توست
به ایوانها صورت چهر توست.فردوسی.
ماه منیر صورت نقش درفش توست
روز سپید سایهء چتر بنفش توست.فرخی.
و برون این صورتها نگاشتند فراخور این صورتها. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص116).
مرد نهان زیر دلست و زبان
دیگر یکسر گل پرصورَتَست.ناصرخسرو.
هرکه بی سیرت خوبست نکوصورت
جز همان صورت دیوار مینگارش.
ناصرخسرو.
گمره شود آن کس که همی روی تو بیند
آن روی نگر صورت ما نیست همانا.
مسعودسعد.
فرمود تا زر را چون قرصهء آفتاب گرد کردند و بر هر دو روی صورت آفتاب مهر نهادند. (نوروزنامه). نقاش چابک دست از قلم صورتها انگیزد. (کلیله و دمنه).
بیرق سلطان عقل صورت طغرای توست
ابلق میدان چرخ زیر لگام تو باد.خاقانی.
آنجا که نقشبند ازل صورتی کشد
باطل شود هرآینه اشکال آزری.ظهیر.
خجسته کاغذی بگرفت در دست
بعینه صورت خسرو در او بست.نظامی.
دو چشم و گوش و دهان آدمی نباشد و بس
که هست صورت دیوار را همین تمثال.
سعدی.
|| ظاهر. حس. دید. بدید :
در صورت اگر ز من نهانی
از راه صفت درون جانی.نظامی.
اندرآ مادر که من اینجا خوشم
گرچه در صورت میان آتشم.مولوی.
گر بصورت من ز آدم زاده ام
من بمعنی جد جد افتاده ام.مولوی.
... گفت پیش از این طایفه ای در جهان بودند بصورت پراکنده و بمعنی جمع. (گلستان).
نزدیک نمیشوی بصورت
وز دیدهء دل نمیشوی دور.سعدی.
دورم بصورت از در دولتسرای تو
لیکن بجان و دل ز مقیمان حضرتم.حافظ.
|| قالب. جسم. کالبد :
عدل خسرو دهد آمیزش ارواح و صور
بینی ارواح که چون با صور آمیخته اند.
خاقانی.
گو رمقی بیش نماند از ضعیف
چند کند صورت بی جان بقا.سعدی.
|| چونی. چگونگی. کیفیت : نامه ها نبشتند بر صورت این حال و خیلتاش بغزنین رسید. (تاریخ بیهقی). تو صاحب بریدی... چنانکه رفت انها کن تا صورتی دیگرگونه بمجلس عالی نرسانند. (تاریخ بیهقی ص324). از این سفر که به بخارا بود صورت ها نگاشت و استادیها کرد تا صاحب بریدی از وی بازستدند. (تاریخ بیهقی). پس نامه ها نوشتند بر صورت این حال. (تاریخ بیهقی).
گفت همانا که درین همرهان
صورت این حال نماند نهان.نظامی.
مرغان صورت واقعهء او را بگفتند. (کلیله و دمنه). وحوش از صورت و کیفیت حال پرسیدند. (کلیله و دمنه).
به ناخوبتر صورتی شرح داد.سعدی.
|| تصور : چه میان آن گنج و خاک تفاوتی صورت نمیتوان کرد. (جهانگشای جوینی). || (اصطلاح فلسفه) آنچه فعلیت شی ء بدان حاصل شود، چون هیأت تخت که از اجتماع تخته های آن تحقق یابد و مقابل آن ماده است. (کشاف اصطلاحات الفنون). || مقابل هیولی. ماده :
ترا که صورت جسم ترا هیولائیست
چو جوهر ملکی در لباس انسانی.حافظ.
|| آنچه به یکی از حواس ظاهر درک شود. مقابل معنی. سیرت :
زنده نشد این سفلی الا که بصورت
بس صورت جانست درین جسم محقر.
ناصرخسرو.
در صف مردان بیار قوت معنی از آنک
در ره صورت یکی است مردم و مردم گیا.
خاقانی.
هرچه عقلم از پس آئینه تلقین میکند
من همان معنی بصورت بر زبان می آورم.
خاقانی.
بمعنی کیمیای خاک آدم
بصورت توتیای چشم عالم.نظامی.
خود بزرگی عرش بس باشد پدید
لیک صورت کیست چون معنی رسید.
مولوی.
هرکه دربند صور باشد بمعنی کی رسد
مرد گر صورت پرست آید بود معنی گذار.مولوی.
اتحاد یار با یاران خوش است
پای معنی گیر صورت سرکش است.
مولوی.
چو بت پرست بصورت چنان شدی مشغول
که دیگرت خبر از لذت معانی نیست.
سعدی.
با طایفهء افسردهء دل مرده و راه از صورت بمعنی نبرده... (گلستان سعدی).
هرکه او را دیده ای باشد شناسد صورتی
کار صورت سهل باشد ره به معنی مشکل است.
اوحدی.
من غلام نظر آصف عهدم کو را
صورت خواجگی و سیرت درویشانست.
حافظ.
|| (اصطلاح جغرافیا) نقشهء جغرافیائی. اطلس : و آنچ هست از شهرها آن است که ما بر صورت بنگاشتیم و پدید کردیم. (حدود العالم). و این همه (قبائل و جای قبائل عرب) اندر صورت تا پیداتر بود. (حدود العالم). || رنگ :
برنتوانم گرفت پرهء کاهی ز ضعف
گرچه بصورت یکی است روی من و کهربا.
خاقانی.
|| گونه. گون. شکل. جنس. نوع.
-آدم صورت؛ بصورت آدمی. آنکه شکل او آدمی را ماند نه سیرت او :
هرکه چون خر فتنهء خواب و خور است
گرچه آدم صورَتَست او هم خر است.
ناصرخسرو.
- آدمی صورت؛ آدم صورت : بسا گرگان آدمی صورت دیوسیرتند. (مجالس سعدی).
آدمی صورت اگر دفع کند شهوت نَفْس
آدمی خوی شود ورنه همان جانور است.سعدی.
رجوع به صورت شود.
- از صورت بگردیدن؛ مسخ گردیدن. مسخ شدن. تغییر قیافه یافتن.
- از صورت خواری شستن؛ عزیز کردن و آراستن و زیب و زینت دادن. (ناظم الاطباء).
- اهل صورت؛ آنانکه ظاهر را نگرند. آنکه بظاهر قضاوت کند. مقابل اهل معنی :
ولی اهل صورت کجا پی برند
که ارباب معنی به ملکی درند.سعدی.
رجوع به صورت شود.
- بدصورت؛ بدشکل. بدقیافه. زشت. زشت صورت.
- بدیع صورت؛ زیباصورت. زیبا. خوشگل :
لطیف جوهر و جانی غریب قامت و شکلی
نظیف جامه و جسمی بدیع صورت و خونی.
سعدی.
رجوع به صورت، بهشتی صورت و زیباصورت شود.
- بهشتی صورت؛ آنکه صورت او در زیبائی چون صورت بهشتیان ماند. زیباصورت. زیبا :
بهشتی صورتی در جوف محمل
چو بجی کآفتابش در میانست.سعدی.
رجوع به صورت، زیباصورت و بدیع صورت شود.
- بی صورت؛ روسبی. فاحشه. مخنث. ملوط. آنکه عفت ندارد. رجوع به بی صورت کردن و بی صورتی در همین ماده شود.
- بی صورت کردن؛ با زنی یا امردی درآمیختن. عفت او را ربودن.
- بی صورتی؛ فاحشگی. مخنثی.
- خوب صورت؛ زیباصورت. زیبا. خوشگل :
خاتون خوب صورت پاکیزه روی را
نقش و نگار خاتم فیروزه گو مباش.سعدی.
- در آن صورت؛ با آن صورت. با آن شکل. با آن قیافه :
بسا نفس خردمندان که در بند هوا ماند
در آن صورت که عشق آید خردمندی کجا ماند.
سعدی.
- در این صورت؛ در این حال. در این وضع. بنابراین.
- || بر این فرض :
در این صورت اگر تو هیچ حرف و صوت میخواهی
مسلم شد که بی معلول نبود علتی تنها.
ناصرخسرو.
- در صورتی که؛ اگر. چنانچه: در صورتی که بیاید قبول میکنم؛ یعنی اگر بیاید.
- زشت صورت؛ بدشکل. نازیبا. بدقیافه. بی ریخت.
- زیباصورت؛ خوشگل. زیبا : خواجهء زمان نیکوسیرت، زیباصورت. (مجالس سعدی).
- شیطان صورت؛ زشت. زشت صورت. بدقیافه. بدشکل. رجوع به صورت شود.
-عالم صورت؛ جهان خاکی. دنیای ظاهر. عالم وجود :
چندانکه گرد عالم صورت برآمدیم
غم خواره آدم آمد و بیچاره آدمی.
ابوالفرج سگزی.
این عالم صورتست و ما در صوریم
معنی نتوان دید مگر در صورت.
اوحدالدین کرمانی.
- || صورت ظاهر. شکل. هیأت :
نظر بعالم صورت مکن که طایفه ای
بچشم خلق عزیزند و در خدای خجل.
سعدی.
- ملائک صورت؛ آنکه صورت او در زیبائی چون صورت ملائکه باشد. زیباصورت. خوشگل. زیبا :
از این مه پاره ای عابدفریبی
ملایک صورتی طاووس زیبی.سعدی.
- نکوصورت؛ خوب صورت. زیبا :
هرکه بی سیرت خوبست نکوصورت
جز همان صورت دیوار مپندارش.
ناصرخسرو.
- هر آن صورت؛ هر حال. هر کیفیت : بارها در دلم آمد که به اقلیمی دگر نقل کنم تا در هر آن صورت که زندگانی شود کسی را بر نیک و بد من اطلاع نباشد. (گلستان).
- هم صورت؛ بسان. بمانند. همانند: فلان کس هم صورت دیو است.

صورت.

[رَ] (اِخ) دهی است از بخش بندپی شهرستان بابل، واقع در 21 هزارگزی جنوب بابل. در دشت قرار گرفته و هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریائی است. 400 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء سجادرود. محصول آنجا برنج، غلات. نیشکر. مختصر پنبه و صیفی کاری است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

صورت آرا.

[رَ] (نف مرکب)صورت آراینده. صورت نگار. نقاش :
گفت منذر به کارفرمایان
تا به پرگار صورت آرایان...نظامی.
رجوع به صورت آرائی شود.

صورت آرائی.

[رَ] (حامص مرکب)صورت نگاری کردن. (آنندراج). عمل صورت آراء. نقاشی. صورت نگاری :
خردکاری به کار بنائی
نقشبندی به صورت آرائی.نظامی.
روشنی یافت از تو بینائی
نه به صورت به صورت آرائی.نظامی.
رجوع به صورت شود.

صورت آشنا.

[رَ شْ / شِ] (ص مرکب)روشناس. (آنندراج). آنکه چهره اش آشنا بنظر آید.

صورت آفریدن.

[رَ فَ دَ] (مص مرکب)خلق کردن. پدید کردن. ابداع. بوجود آوردن. رجوع به صورت و صورت آفرین شود.

صورت آفرین.

[رَ فَ] (نف مرکب)آفرینندهء صورت. آفریننده. خالق. واهب الصور. مصور. و بدین معانی در مورد باریتعالی به کار رود :
روزی که آفرید تو را صورت آفرین
بر آفرینش تو به خود گفت آفرین
صورت نیافرید چو تو صورت آفرین
بر صورت آفرین و بر این صورت آفرین.
؟ (یادداشت بخط مؤلف).

صورتاً.

[رَ تَنْ] (ع ق) از جهت صورت. از لحاظ صورت. مقابل معناً. رجوع به صورت و صورةً شود.

صورت احوال.

[رَ تِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) محضر و قباله که برای اثبات دعوی به مُهر و دستخط ثقات مرتب سازند. (از آنندراج) :
آنجا که جلوهء تو ز رخ پرده افکند
رنگ از عذار صورت احوال می پرد.
تأثیر (از آنندراج).

صورت انگیختن.

[رَ اَ تَ] (مص مرکب)صورت آفریدن. ابداع. نقش بستن. نقاشی کردن :
فکرت من در تو نیست در قلم قدر توست
کو بتواند چنین صورتی انگیختن.؟
رجوع به صورت، صورت آفرین و صورت آرا شود.

صورت باز.

[رَ] (نف مرکب) شخصی که روزانه اشکال مختلفه ساخته مجلسی را گرم دارد، مانند شب بازان که شبها این عمل کنند. عمل او را صورت بازی و در هندی بهروپ خوانند. (آنندراج). || آنچه صورت و شکل را منعکس سازد همچون آینه(1) :
نکند رو سوی او هیچکس از خودبینان
خصم اگر آینه کردار شود صورت باز.
واله هروی (از آنندراج).
حسن معنی هرکه دارد مردم چشم منست
چشم من چون خانهء آئینه صورت باز نیست.
صائب (از آنندراج).
هرچه در دل پرتو اندازد ظهوری میکند
گر بمعنی بنگری آئینه صورت باز نیست.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
و رجوع به صورت بازی شود.
(1) - آنندراج ابیات بعد را برای معنی اول شاهد آورده است.

صورت بازی.

[رَ] (حامص مرکب)صورت خود را به وضع و شکل دیگری ساختن، بهندی بهروپ گویند. (غیاث اللغات). عمل صورت باز. رجوع به صورت باز شود.

صورت برداشتن.

[رَ بَ تَ] (مص مرکب) طرح برداشتن. (آنندراج). تصویر برداشتن. عکس گرفتن :
قضا ز پایهء قدر تو صورتی برداشت
زمانه نام نهادش سپهر کیوانی.
حاج محمدخان قدسی (از آنندراج).
|| سیاهه کردن اسباب و اثاثه را. ثبت کردن اثاثه و دیگر چیزی را در کاغذی.

صورت برکشیدن.

[رَ بَ کَ / کِ دَ](مص مرکب) نقاشی. صورت کشیدن. صورت نگاشتن. نقاشی کردن :
صورتگر دیبای چین گو صورت رویش ببین
یا صورتی برکش چنین یا توبه کن صورتگری.
سعدی.

صورت بستن.

[رَ بَ تَ] (مص مرکب)تصور. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (دهار). به تصور درآمدن. به اندیشه گذشتن. بفکر آمدن. پنداشتن : بنده بیش از این نگوید که صورت بندد که بنده در باب کالنجار و گرگانیان پایمردی میکند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص454). این حال با خوارزمشاه از آن گفته آمد تا وی را صورت دیگرگونه نبندد. (تاریخ بیهقی ص56). بهر تخایلی که صورت بندد بر نامعتمدان اعتماد مکن و از معتمدان اعتماد مبر. (قابوسنامه). و هر احکام که صورت بندد آنجا [ قلعهء اصطخر ] کرده اند. (فارسنامهء ابن بلخی ص156). چه دیوانگان را مانند این صورت بندد که هیچکس از اهل این دنیا طاقت آن ندارد. (فارسنامهء ابن بلخی ص41). به برکت این افسون نه کس مرا بتوانستی دید و نه از من بدگمانی صورت بستن. (کلیله و دمنه).
صورت نمی بندد مرا کآن شوخ پیمان نشکند
کارمرا در دل شکست امید در جان نشکند.
خاقانی.
صورتش بست کز رسیدن او
خاطر من مهوس است برفت.
خاقانی.
اصفهبد را صورت بست که با ایشان غدر می کنند. (تاریخ طبرستان).
این راه را نهایت صورت کجا توان بست
کش صدهزار منزل بیش است در بدایت.
حافظ.
|| بنظر آمدن. نمودن :
کس بچشمم درنمیآید که گویم مثل اوست
خود بچشم عاشقان صورت نبندد مثل دوست.
سعدی.
|| میسر شدن. ممکن شدن : و هر فرمان که از حضرت شهنشاهی صادر شود جز انقیاد و مطاوعت صورت نبندد. (سندبادنامه ص324).
مکن با من ناشکیبا عتیب
که در عشق صورت نبندد شکیب.سعدی.
جمعیت خاطر با تنگدستی صورت نبندد. (گلستان). ترا با وجود چنین منکری که حادث شد سبیل خلاص صورت نبندد. (گلستان).
که بعد از دیدنش صورت نبندد
وجود پارسایان را شکیبی.سعدی.
|| نقش کردن. تصویر کشیدن. نگاشتن :
چنین صورت نبندد هیچ نقاش
معاذالله من این صورت ببندم.سعدی.
مطبوعتر ز نقش تو صورت نبست باز
طغرانویس ابروی مشکین مثال تو.حافظ.
|| یافت شدن. پیدا شدن :
خدایا به ذلت مران از درم
که صورت نبندد درِ دیگرم.سعدی.
-صورت بستن سخن؛ بر زبان آمدن آن :خردمندی را که در زمرهء اوباش سخن صورت نبندد شگفت نیست. (گلستان).

صورت بند.

[رَ بَ] (نف مرکب) مصوِّر. نقاش :
منظری بود بسی کشیده بلند
چشم بند هزار صورت بند.
میرخسرو (از آنندراج).

صورت بی معنی.

[رَ تِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از کسی که ظاهرش خوب باشد و باطن هیچ نه. (آنندراج).

صورت بین.

[رَ] (نف مرکب) بینندهء صورت. آنکه ظاهر را نگرد. آنکه معنی را درنیابد یا بدان توجه نکند. مقابل معنی بین. قشری :
آنچه با صورت پرستان هری کردی عیان
هیچ صورت بین ندارد ز آن معانی جز خبر.
سنایی.
هرکه ماه ختن و سرو روانت گوید
او هنوز از قد و بالای تو صورت بین است.
سعدی.
بود دائم چون زبان خامه حرف ما یکی
گرچه پیش چشم صورت بین دوتا بودیم ما.
صائب.

صورت بینی.

[رَ] (حامص مرکب) عمل صورت بین. ظاهربینی. به ظاهر نگریستن. مقابل معنی بینی. رجوع به صورت بین شود.

صورت پذیر.

[رَ پَ] (نف مرکب) پذیرندهء صورت. قبول کنندهء صورت. || انجام شدنی. ممکن.

صورت پذیرفتن.

[رَ پَ رُ تَ] (مص مرکب) قبول کردن صورت. || در تداول عوام، انجام یافتن. واقع شدن.

صورت پرست.

[رَ پَ رَ] (نف مرکب)پرستندهء صورت. فریفتهء جمال ظاهر :
آنچه با صورت پرستان هری کردی عیان
هیچ صورت بین ندارد ز آن معانی جز خبر.
سنائی.
عاشق خویشی تو و صورت پرست
زآن سپهر آیینه ای داری بدست.نظامی.
نظر بر بت نهی صورت پرستی
قدم بر بت نهی رفتی و رستی.نظامی.
نی دو باشد تا توئی صورت پرست
پیش او یک گشت کز صورت برست.
مولوی.
کی بود جای ملک در خانهء صورت پرست
رو چه صورت محو کردی با ملک همخانه باش.
سعدی.
رجوع به صورت پرستی و صورت پرستیدن شود. || صفت مانی است در این ابیات :
بگفتند کاین مرد صورت پرست
نه بر پایهء موبدان موبد است.فردوسی.
بدو گفت کای مرد صورت پرست
به یزدان چرا آختی خیره دست.فردوسی.
چنین گفت کاین مرد صورت پرست
نگنجد همی در سرای نشست.فردوسی.

صورت پرستی.

[رَ پَ رَ] (حامص مرکب) نقش پرستی. نگارپرستی. پرستش صورت. از صورت بمعنی التفات ناکردن :
تو عقل و جان ز حق دان سیم و زر چیست
مکن صورت پرستی پا و سر چیست.
ناصرخسرو.
رجوع به صورت پرست و صورت پرستیدن شود.

صورت پرستیدن.

[رَ پَ رَ دَ] (مص مرکب) عشق داشتن به صورت. پرستیدن جمال. مهر ورزیدن به نیکوصورتان :
نبندم دل دگر در صورت کس
از این صورت پرستیدن مرا بس.نظامی.
|| توجه داشتن به ظاهر. بمعنی نگریستن از جسم به جان نپرداختن :
تو این صورت خود چنان می پرستی
که تا زنده ای ره به معنی ندانی.سعدی.

صورت پیدا کردن.

[رَ پَ / پِ کَ دَ](مص مرکب) جمال یافتن. زیبا شدن :
قلم سنبل شود گر وصف گیسوی تو بنویسم
خطم صورت کند پیدا چو از روی بنویسم.
دانش (از آنندراج).

صورت جادو.

[رَ تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صورتی که مصوران در آن صورت های دیگر حیوانات کشند و تمام آن صورت را صورت جادو خوانند و هر صورت جزئی را نامی جداگانه بود، مث فیل جادو و شتر جادو و مانند آن. (آنندراج) :
نه بس هر لحظه از یاد پری روئی دگر سوزم
تنم از داغ الوان صورت جادوست پنداری.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).

صورت جزء .

[رَ تِ جُزْءْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ریز حساب. صورت حساب که شامل ارقام ریز باشد.

صورت جسمی.

[رَ تِ جِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صورت جسمیه. و آن جوهر حال در هیولای اول است و آنرا طبیعت مقداریه نیز نامند و به اعتبار مبدأ بودن آن حرکت و سکون ذاتی را صورت طبیعیه نیز نامند و به اعتبار تأثیر آن در غیر، قوه نامیده شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). جوهر ممتد در همهء ابعاد که به حس درآید. (تعریفات). جوهر بسیط لاوجود لمحله دونه قابل للابعاد الثلاثة المدرکة من الجسم فی بادی النظر. (تعریفات).

صورت حال.

[رَ تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چگونگی. چونی. مَثَل. ماجرا :
صورت حال و خصم خاقانی
مثل مار و باغبان افتاد.خاقانی.
صورت حال به نوح بن منصور انها کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی) و معتمدی بنزدیک انوشیروان فرستاد و از صورت حال بیاگاهانید. (کلیله و دمنه). بسابقهء معرفتی که میان ما بود، صورت حالش بگفتم. (گلستان).
حال سعدی تو ندانی که ترا دردی نیست
دردمندان خبر از صورت حالش دارند.
سعدی.

صورت حساب.

[رَ تِ حِ / رَ حِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) ورقه ای که حساب کسی را در آن نویسند. کاغذی یا طوماری که ارقام بدهکاری و بستانکاری در آن ثبت شده. سیاهه.
(1) - Facture.

صورت خارجی.

[رَ تِ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صورت خارجیه. مقابل صورت ذهنی. آنچه در خارج متحقق شود خواه جوهر باشد و قائم بذات خود و یا عرض باشد در محلی غیر ذهن.

صورتخانه.

[رَ نَ / نِ] (اِ مرکب) بتخانه. بُدّ :
گفتگوی گشت صورتخانه هرکه بازداشت
صورت چین چشم بر در گوش بر دیوار داشت.
خواجه آصفی (از آنندراج).

صورت خوان.

[رَ خوا / خا] (نف مرکب)آنکه در بازار نشنید(و) صورتهای ملائکه و بنی آدم و معاملهء ایشان را در روز قیامت با هم از عذاب و ثواب... بمردم بازگوید... و از هر یک چیزی ستاند. (آنندراج). درویشی که پردهء مصور به دیوار آویزد و صورتها را یک یک وصف کند : علی صورت خوان... مردی زبان آور بود در میدان صفاهان... معرکه گیری کردی و صورت خوانی نمودی... (تذکرهء قمی اوحدی از آنندراج).

صورت دادن.

[رَ دَ] (مص مرکب)چیزی را صورت چیزی دادن و آنرا بشکل وی در آوردن. مبدل ساختن :
آب خوش را صورت آتش مده
اندر آتش صورت آبی منه.مولوی.
|| در تداول عوام، انجام دادن کاری را. کاری را پایان دادن. معامله ای را خاتمه بخشیدن. || دادن سیاههء دخل یا خرج. فهرستی از ارقام جزء نوشتن و به کسی دادن. رجوع به صورت حساب شود.
- صورت دادن کار دختری را؛ مهر از وی برگرفتن. بکارت او را برداشتن.
- صورت دادن کار زن را؛ آرمیدن با وی. با او هم بستر شدن :
بدو گفتم تو صورت را نکو گیر
که من صورت دهم کار خود از زیر.
ایرج میرزا.

صورت ذهنی.

[رَ تِ ذِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صورت ذهنیه. آنچه معلوم و ممیز در ذهن بود. ماهیت موجود بوجود ذهنی. رجوع به صورت، صورة و وجود ذهنی شود.

صورت ذهنیه.

[رَ تِ ذِ نی یَ / یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صورت ذهنی شود.

صورت زشت کردن.

[رَ زِ کَ دَ] (مص مرکب) نام کسی را زشت کردن. کسی را بدنام کردن. برای کسی سخن چینی کردن چنانکه او را از نظر اندازند : چه چاره بود جز از فرمانبرداری که مضربان مفسد صورت من زشت کرده بودند. (تاریخ بیهقی). امیر محمد... جستجوی کارهای برادر کردی و همیشه صورت او زشت می گردانید. (تاریخ بیهقی).

صورت ساز.

[رَ] (نف مرکب) سازندهء صورت. مصور. نقاش. صورتگر :
از نسیم نفسم در چمن صورت ساز
بشکفد غنچهء تصویر بصد شادابی.
سالک یزدی (از آنندراج).
|| ظاهرساز. ریاکار. متظاهر. مزور. حیله گر. رجوع به صورت سازی شود.

صورت سازی.

[رَ] (حامص مرکب)نقاشی. صورتگری. || ظاهرسازی. حیله. تزویر. رجوع به صورت ساز شود.

صورت ظاهر.

[رَ تِ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ظاهر حال. هیأت ظاهر. آنچه بچشم درآید از ظاهر کسی : در هیأتش نظری کرد صورت ظاهرش پاکیزه... (گلستان).

صورتک.

[رَ تَ] (اِمصغر) مصغر صورت. صورتهای خرد. تصویرهای کوچک. مجسمه های خرد : همچنان باشد که صورتکها ساخته باشی از چوب و از نمد بعد از آن به حضرت عرض کنی... (فیه ما فیه).

صورتکاری.

[رَ] (حامص مرکب)تصویرسازی. صورت کشی. نقش کندن بر چنگ و دیگر چیز :
چو شد پرداخته فرهاد را سنگ
ز صورتکاری دیوار آن سنگ.نظامی.

صورتکده.

[رَ کَ دَ / دِ] (اِ مرکب)صورتخانه. نگارستان. || بتکده. بتخانه :
گر به صورتکده آئی به چنین جلوه گری
سر تصویر به تعظیم قدت خم گردد.
محمداسحاق شوکت (از آنندراج).

صورت کردن.

[رَ کَ دَ] (مص مرکب)تصویر کشیدن. نقاشی کردن. صورت کشیدن : منذر بفرمود تا بهرام [ را ] همچنان کمان بزه کشیده بر پشت اسب و آن گور و شیر و تیر اندر زمین همچنان صورت کردند. (ترجمهء تاریخ طبری). این خانه را از سقف تا به پای زمین صورت کردند. (تاریخ بیهقی). بر این جمله که بر حاشیهء این ورقه صورت کرده آمده است. (فارسنامهء ابن بلخی). خال دعاگوی زین الدین مینوشت و جمال نقاش اصفهانی آنرا صورت میکرد. (راحة الصدور راوندی).
هنر باید که صورت میتوان کرد
به ایوانها در از شنگرف و زنگار.
سعدی (گلستان).
غافلست از صورت زیبای او
آنکه صورتهای زیبا میکند.سعدی.
رجوع به صورت شود. || تصور. (تاج المصادر بیهقی). پنداشتن. تصور کردن :
صورت نکنم که صورت داد
در گوهر انس و جان ببینم.خاقانی.
تا آن شاهزاده صورت نکند که این شهنشاه کاری به گزاف و حجتی پیش گرفت. (تاریخ طبرستان). پشت لشکرگاه ایشان فروگرفت تا صورت کنند از پیش لشکر است و ما از پس، سراسیمه شوند. (تاریخ طبرستان). || حاصل کردن. بدست آوردن : جائی که هیزم ایشان صندل بود مرا در وی چه ربح تواند بود و چه سود صورت توان کرد. (سندبادنامه ص301). || تضریب. نمّامی. سخن چینی. گزارش دادن به دروغ : در مجلس عالی صورت کرده اند که بنده از وکیلان این قوم است و والله که نیستم و هرگز نبوده ام. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص454). و دیگر صورت کردند که وی را با اعدا زبان بوده است و مراد به این حدیث آمدن سلجوقیان بخراسان است. (تاریخ بیهقی ص485). پدرش از وی بیازرده بود از صورتهائی که بکرده بودند. (تاریخ بیهقی). گفتم چنین بود ولیکن خلیفه را چند گونه صورت کرده اند. (تاریخ بیهقی). || صورت برداشتن. فهرستی از اشیاء و اثاثیه تهیه کردن. اقلام اسباب و اثاثه را در کاغذی ثبت کردن، و بدین معنی رجوع به صورت برداشتن شود.

صورت کسر.

[رَ تِ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نام رقم زبرین عدد نمایش دهندهء کسر متعارف و نام عدد زیرین را مخرج کسر نامند (مقابل مخرج کسر)، مثلاً در این کسر 4چهار صورت کسر و رقم دوازده مخرج کسر است.

صورتکش.

[رَ کَ / کِ] (نف مرکب)عکاس. مصور. تصویرکش :
نمی بود اگر خامه از موی او
چه میکرد صورتکش روی او؟ملاطغرا.
رجوع به صورت کشیدن شود. (از آنندراج).

صورت کشیدن.

[رَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) عکس کشیدن. تصویر کشیدن. نقاشی. رجوع به صورت برکشیدن، صورت برداشتن و صورت کردن شود.

صورت کلا.

[رَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دالو بخش مرکزی شهرستان آمل. در 15 هزارگزی شمال خاوری آمل در دشت واقع است. هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریائی می باشد. 55 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء هزار. محصول آن برنج، کنف، صیفی. شغل اهالی آنجا زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

صورتگر.

[رَ گَ] (ص مرکب) نقاش. مصور. تصویرساز :
چنو سوار نداند نگاشتن بقلم
اگرچه باشد صورت گری بدیع نگار.فرخی.
از کف ترکی دلارامی که از دیدار اوست
حسرت صورتگران چین و نقاشان گنگ.
امیرمعزی.
صورتگر چین از حسد صورت خوبش
هم خامه شکسته ست و هم انگشت گزیده ست.
امیرمعزی.
شنگرف ز اشک من ستاند
صورتگر این کبود ایوان.خاقانی.
من آن صورتگرم کز نقش پرگار
ز خسرو کردم این صورت نمودار.نظامی.
مگر نقشی از کلک صورتگری
نگاریده بینند بر دفتری.نظامی.
هر کو نکند فهمی زین کلک خیال انگیز
نقشش بحرام ار خود صورتگر چین باشد.
حافظ.
|| خالق. مصور. آفریننده :
صورتگر جوهر هم جوهر بود ایراک
صورت نپذیرد ز عرض هرگز جوهر.
ناصرخسرو.
بگذاشت خواهد ایدرش بر رغم او صورتگرش
جز خاک هرگز کی خورد آنرا که خاک آمد خورش.
ناصرخسرو.
ای رأی تو بر سپهر تدبیر
صورتگر آفتاب تقدیر.(از سندبادنامه).
-صورتگر علوی؛ روح. روان :
ترکیب تو سفلی و کثیف است ولیکن
صورتگر علوی و لطیف است بدو در.
ناصرخسرو.

صورت گردیدن.

[رَ گَ دی دَ] (مص مرکب) تغییر یافتن. دگرگون شدن :
بسی صورت بگردیده ست عالم
ازین صورت بگردد عاقبت هم.سعدی.

صورت گرفتن.

[رَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)از اقلام اثاثه و اشیاء صورت تهیه کردن. ریز آنرا در ورقه ای نوشتن.
- صورت گرفتن کاری یا معامله ای؛ انجام یافتن آن. خاتمه یافتن.
رجوع به صورت برداشتن و صورت کردن شود.

صورتگری.

[رَ گَ] (حامص مرکب)نقاشی. تصویرسازی. عمل صورتگر :
به صورتگری گفت پیغمبرم
ز دین آوران جهان برترم.فردوسی.
به صورتگری دست برده زمانی
به گندآوری گوی برده ز آزر.فرخی.
اگر لاله پرنور شد چون ستاره
جز از وی نپذرفت صورتگری را.
ناصرخسرو.
و اول کسی که نقاشی و صورتگری فرمود او بود (جمشید). (فارسنامهء ابن بلخی ص32).
شنیدم که مانی به صورتگری
ز ری سوی چین شد به پیغمبری.نظامی.
صورتگر دیبای چین گو صورت رویش ببین
یا صورتی برکش چنین یا توبه کن صورتگری.
سعدی.

صورتگری کردن.

[رَ گَ کَ دَ] (مص مرکب) صورتگری. نقاشی. صورت کشیدن :
دهد نطفه را صورتی چون پری
که کرده ست بر آب صورتگری.
سعدی.
رجوع به صورتگر شود.

صورت مجلس.

[رَ تِ مَ لِ / رَ مَ لِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) ورقه ای که در آن مذاکرات و یا تصمیمات اعضای مجلسی را نویسند. آنچه ماجرای مجلسی در آن ثبت شود. محضر.

صورت ناپذیر.

[رَ پَ] (نف مرکب)انجام ناشدنی. ناممکن. غیرممکن. نشدنی.

صورت نشین.

[رَ نِ] (نف مرکب) مصور. مجسم :
عشق را در عالَم اجسام مجنون نام کرد
حسن را صورت نشین کرده ست و لیلی ساخته.
واله هروی (از آنندراج).

صورت نگار.

[رَ نِ] (نف مرکب)صورت نگارنده. مصور. نقاش. مجازاً خالق و آفریننده :
جهان را دگرگونه شد کار و بارش
بر او مهربان گشت صورت نگارش.
ناصرخسرو.
من جانسپار مدح تو، صورت نگار مدح تو
با آب کار مدح تو، الفاظم ابکار آمده.
خاقانی.
که چون کرده اند این دو صورت نگار
دو ارتنگ را بر یکی سان گزار.نظامی.
اگر موج از بن دریا برآید
نماند صورت و صورت نگاری.عطار.
صورت نگار چینی بیخویشتن بماند
گر صورتت ببیند سر تا بسر معانی.سعدی.
چنان فتنه بر حسن صورت نگار
که با حسن صورت ندارند کار.سعدی.

صورت نگاری.

[رَ نِ] (حامص مرکب)مصوری. نقاشی. تصویرسازی. رجوع به صورت نگار و صورت نگاشتن شود.

صورت نگاشتن.

[رَ نِ تَ] (مص مرکب)تصویر کشیدن. صورت کشیدن. عکس کشیدن :
من نه آن صورت پرستم کز تمنای تو مستم
هوش من دانی که برده ست آنکه صورت مینگارد.
سعدی.

صورت نما.

[رَ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب)نمایندهء صورت. نشان دهندهء صورت از جلا و صافی :
صورت نمای شد رخ خاقانی از سرشک
رخسار او نگر صنما منگر آینه.خاقانی.
|| خالق. آفریننده. مصور :
عجب زآن صانع صورت نمایت
که چون شیرین نشد تلخ از هوایت.نظامی.

صورت نمودن.

[رَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) گزارش خلاف واقع دادن. تضریب. سخن چینی. به دروغ خبری دادن. حقیقتی را قلب کردن و نمودن : گریختن من نه از سر عصیان بود، اما ترسیدم که بدخویان ترا صورتی نمایند و در حق فرزند خویش بزه کار شوی. (فارسنامهء ابن بلخی ص99).

صورت نوعی.

[رَ تِ نَ / نُو] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صورت نوعیه. جوهر حال است در هیولای ثانی و آن جوهریست داخل در جسم و مبدأ بود آثار آنرا چون روشنائی و سوزندگی و بدین صورت است که نوع اجسام مختلف شود. جوهریست بسیط که وجود آن بالفعل تمام نشود بدون آنچه در آن حلول یابد. (تعریفات جرجانی).

صورت نوعیه.

[رَ تِ نَ / نُو عی یَ / یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صورت نوعی شود.

صورت نویس.

[رَ نِ] (نف مرکب) آنکه از روی نوشته ای صورت بردارد. آنکه نوشته ای را استنساخ کند. رجوع به صورت نویسی شود. || آنکه صورتی از اثاثه و اشیای دیگر نویسد. رجوع به صورت نویسی شود.

صورت نویسی.

[رَ نِ] (حامص مرکب)نقل نویسی. (آنندراج). کپیه نویسی. کپیه برداری. رونوشت برداشتن. نقل کردن نوشته را از کاغذی بکاغذ دیگر :
بوالهوس نقش خطت را بست اگر در دل چه شد
ماه من! صورت نویسی بی سوادان میکنند.
ملا علی مازندرانی (از آنندراج).

صورتی.

[رَ] (ص نسبی) منسوب به صورت. || سپید که به سرخی زند. سرخ و روشن همچون رنگ صورت.

صور جنوبی.

[صُ وَ رِ جَ / جُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صور فلکی شود.

صور سرافیل.

[رِ سِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صور اسرافیل :
شغبهای شیپور از آهنگ تیز
چو صور سرافیل در رستخیز.نظامی.
رجوع به صور اسرافیل شود.

صور شمالی.

[صُ وَ رِ شَ / شِ / شُ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صور فلکی شود.

صور صبحگاهی.

[رِ صُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آه و ناله و فریاد و فغان صبحگاهی باشد. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) :
به صور صبحگاهی برشکافم
صلیب روزن این بام خضرا.خاقانی.
رجوع به صور نیم شبی شود.

صور علمیه.

[صُ وَ رِ عِ می یَ / یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) صوری از آنچه موجود شده و خواهد شد در علم باریتعالی. بعقیدهء متصوفه اینهمه موجودات صورتهائی است که قبل از ظهور در علم حق تعالی بوده اند. (از غیاث اللغات).

صور فلکی.

[صُ وَ رِ فَ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مجموعه هائی از ستارگان که برای شناختن و تمیز آنها ستاره شناسان بهر یک نام حیوانی یا چیز دیگر داده اند که بیش و کم آن مجموعه بدان حیوان یا شی ء شبیه تواند بود. و نزد قدما صور مزبور چهل و هشت بوده است و متأخران دو صورت بر صور جنوبی افزوده اند که مجموع 50 شود که برای مزید تمایز جملگی را به سه بخش کرده اند:
الف- صور شمالی و آن 21 صورت است: 1- دب اصغر 2- دب اکبر یا عرابهء داود 3- تنین یا اژدها 4- کیکاوس یا قیقاوس یا ملتهب 5- عواء یا بقار یا گاوچران یا طاردالدب یا حارس الشمال یا حارس السماء یا صیّاح 6- فُکه یا اکلیل شمالی یا کاسهء درویشان یا قصعة المساکین 7- الجاثی علی رکبتیه یا راقص 8- شلیاق یا نسر واقع یا دیگ پایه یا چنگ رومی یا اثافی 9- دجاجه یا اوزالعراقی 10- ذات الکرسی یا خداوند کرسی 11- برشاوش یا حامل رأس الغول یا سوار یا فرساوس 12- ممسک الاعنه یا صاحب المعز 13- حوا 14- حیه 15- تیر یا سهم 16- عقاب یا نسر طائر یا شاهین 17- دلفین 18- قطعة الفرس یا فرس اول یا اسب کوچک 19- فرس اعظم یا فرس ثانی 20- مرأة المسلسلة 21- مثلث یا سه سو.
ب- صور منطقه یا بروج و آن دوازده صورت است: 1- حمل یا بره 2- ثور یا گاو یا گاو پروین 3- جوزا یا توأمان یا دوپیکر 4- سرطان یا خرچنگ 5- اسد یا شیر 6- سنبله یا خوشه یا عذراء 7- میزان یا ترازو شاهین یا ترازو 8- عقرب یا کژدم 9- قوس یا رامی یا کمان 10- جدی یا بزغاله 11- دلو یا ساکب الماء 12- حوت یا حوتین یا دو ماهی.
پ- صور جنوبی و آن هفده صورت است: 1- قیطس 2- جبار 3- نهر اردن یا نهر یا جوی 4- ارنب یا خرگوش 5- کلب اکبر یا کلب الجبار یا سگ کلان 6- کلب اصغر یا کلب مقدم یا سگ کوچک 7- شجاع 8- سفینه 9- باطیه یا معلف 10- غراب 11- قنطوروس یا سنطوروس 12- سبع یا ذئب 13- مجمره یا آتشدان 14- اکلیل جنوبی یا افسر یا قبه 15- حوت جنوبی 16- حوض یا ضفیرة الاسد یا شعر بر نیکی یا هلبه یا ذات الشعور 17- انطونیوس. رجوع به ثوابت شود.

صور قیامت.

[رِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صوری که در قیامت در آن دمند زنده شدن مردگان را. صور اسرافیل :
گر بنمایم سخن تازه را
صور قیامت کنم آوازه را.
نظامی (مخزن الاسرار چ وحید ص45).
رجوع به صور اسرافیل شود.

صور کواکب.

[صُ وَ رِ کَ کِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صورت ستارگان. ستارگان که مجموعی از آنها صورتی را تشکیل دهد. رجوع به صور فلکی شود.

صور مرئیات.

[صُ وَ رِ مَ ئی یا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صورتهای اشیاء که دیده میشود. (غیاث اللغات) (آنندراج). آنچه دیده شود. صورتهائی که بچشم آید.

صور منطقه.

[صُ وَ رِ مِ / مَ طَ قَ / قِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به صور فلکی شود.

صورنگار.

[صُ وَ نِ] (نف مرکب)صورت نگارنده. مصور. نقاش :
صورنگار حدیثم ولی هر آن صورت
که جان در آن نتوانم نهاد ننگارم.خاقانی.
در صورتی که دیده جمالش صورنگار
زو شاهدی گرفته و رفته ره ملام.خاقانی.

صور نیم شبی.

[رِ شَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آه و ناله و فریاد و فغان نیم شبی باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) :
به صور نیم شبی درشکن رواق فلک
به ناوک سحری برشکن مصاف قضا.
خاقانی.
رجوع به صور صبحگاهی شود.

صورة.

[رَ] (ع اِ) صورت. ج، صُوَر. رجوع به صورت شود.

صورة.

[رَ تَنْ] (ع ق) از جهت صورت. از لحاظ صورت. مقابل معنی. رجوع به صورتاً و صورت شود.

صورة.

[رَ] (اِخ) مکانی است در صدر یلملم از اراضی مکه. (معجم البلدان).

صورة.

[صَ رَ] (ع اِ) خارش سر. (مهذب الاسماء). خارش سر، چنانکه صاحب او خواهد که کسی شپش سر او را جوید. (منتهی الارب).

صورة الجسمیة.

[رَ تُلْ جِ می یَ] (ع اِ مرکب) (ال ...) رجوع به صورت جسمی شود.

صورة الحدیثة.

[رَ تُلْ حَ ثَ] (اِخ) (ال ...) مقابل الصورة العتیقة. و آن محتوی انجیل های متی، مرقس، لوقا، یوحنا، کتاب حواریون و کتاب بولس است. (الفهرست ابن الندیم ص35).

صورة العتیقة.

[رَ تُلْ عَ قَ] (اِخ) (ال ...) تورات. عهد عتیق. (الفهرست ابن الندیم ص35).

صورة النوعیة.

[رَ تُنْ نَ عی یَ] (ع اِ مرکب) (ال ...) رجوع به صورت نوعی شود.

صوری.

(ص نسبی) منسوب به صور. رجوع به صور شود.

صوری.

(ص نسبی) منسوب به صورت، صورة. (غیاث اللغات). ظاهری. مقابل معنوی.
-علت صوری؛ یکی از علل اربعة است و آن علتی است که فعلیت شی ء بدان متحقق شود، یعنی وجود شی ء با آن مقارن بود، چنانکه وجود آن پس از وجود آن علت بر چیز دیگری متوقف نباشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

صوری.

(اِخ) دهی از دهستان چهاردولی بخش مرکزی شهرستان مراغه، واقع در هفتاد و چهار هزار و پانصد گزی جنوب خاوری مراغه و 22 هزارگزی خاور شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. کوهستانی و معتدل است. 328 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سارها. محصول آنجا غلات، حبوبات، کرچک و بادام. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنجا جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (به این آبادی سه ورو نیز میگویند). (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

صوری.

(اِخ) عبدالمحسن بن محمد بن احمد. شاعری است رقیق اللفظ نیکومعانی از مردم شام، او را دیوان شعری است. به سال 419 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی ص593).

صوری.

(اِخ) محمد بن علی بن محمد بن حباب صوری. مؤلف فوات الوفیات آرد: وی شاعری فصیح بود و در سن قریب هفتادسالگی در طرابلس بسال 463 ه . ق. درگذشت. (فوات الوفیات ج2 ص240).

صوری.

[صَ وَ را] (اِخ) موضعی است یا آبی است نزدیک مدینه. (معجم البلدان از جزی). و ابن اعرابی گفته است وادی است در بلاد مزینة نزدیک مدینه. (معجم البلدان).

صورین.

[صَ] (اِخ) موضعی است نزدیک مدینه. ابن اسحاق آرد: چون پیغمبر (ص) متوجهء بنی قریظه گردید، پیش از آنکه بدانها رسد با تنی چند از صحابهء خود بر صورین بگذشت. (معجم البلدان).

صوص.

(ع ص) سخت زفت و ناکس که تنها فرودآید و تنها خورد در سایهء مهتاب تا ضیف نبیند او را. (منتهی الارب).

صوصلا.

[صَ صَ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب). صاصلا. بصل الفار. بصل الزیز. ارنیتوغالن(1).
(1) - Ornithogalum umbellatum. Orinthogale.

صوط.

[صَ] (ع اِ) آواز آب که ایستادنگاه او تنگ و دراز باشد. (منتهی الارب).

صوطر.

[طَ] (اِ) شوندر. (تذکرهء ضریر انطاکی). چغندر.

صوطل.

[صَ طَ] (اِ) شلغم بری است بلغت مغرب. (منتهی الارب).

صوطلة.

[طَ لَ] (ع اِ) نوعی از سلق باشد و بعضی گویند چغندریست زردرنگ بسفیدی مایل نه بسرخی اگر آب برگ آنرا بر شراب ریزند، بعد از دو ساعت سرکه گردد و اگر بر سرکه ریزند، بعد از دو سه ساعت شراب شود. (برهان).

صوع.

[صَ] (ع مص) پیمودن به صاع. || جدا کردن. (منتهی الارب). || دوتا کردن و پیچاندن چیزی را. (اقرب الموارد). || متفرق و پراکنده ساختن. (منتهی الارب) (مصادر زوزنی). پراکنده کردن. (تاج المصادر بیهقی). || ترسانیدن کسی را. || رفتن زنبور بعضی پس بعضی. || آمدن کسان مرد مر او را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || حمله آوردن بعضی بر بعض دیگر. (اقرب الموارد).

صوع.

[صَ / صو] (ع اِ) پیمانه. (منتهی الارب).

صوع.

(ع اِ) جِ صاع. (منتهی الارب). رجوع به صاع شود.

صوع.

[صُ وَ] (ع اِ) پارهء گیاه خشک در میان گیاه تر. (منتهی الارب).

صوعن.

[] (اِخ) (محل قدم یا جداکننده) شهری در ساحل دریای مصر، یونانی ها طانس نامیده و فع آنرا صان گویند و بر یکی از فروع نیل واقع و در طرف شرقی آن همواره وسعت و فراخی است که آنرا بلاد صوعن نامند. (مزامیر 78:12) پوشیده نماند که صوعن شهر قدیمی است که تخمیناً هفت سال بعد از حبرون بنا شد. (سفر اعداد 13:22). و مینشو میگوید: شهری بود و مسمی به فرص که سلاطین مصر آنرا حصاردار نموده و در آن دویست و چهل هزار مردان جنگی می بود و گمان دارند که این همان شهری است که مذاکرات فیمابین موسی و فرعون که در سفر خروج مذکور است، در آن واقع شد و در (مزمور 78:12 و 13) مذکور است که عجایب و معجزات خدای تعالی در بلاد صوعن واقع شد و صوعن در زمان حضرت اشعیای نبی یکی از شهرهای عمده مصر بود. (اشعیا 19:11 و 23 و 30:4). چونکه در این آیات حضرتش از رؤسای صوعن مذاکره میفرمایند. و حضرت حزقیال نبی از آن شهر نبوت و اخبار نموده میفرماید به آتش سوخته خواهد شد. (حزقیال 30:14). و در جای دیگر کتاب مقدس اسمی از این شهر مذکور نیست، اما حالت حالیه صوعن جمعی از مدققین بر آنند که صان حالیه همان صوعن میباشد و نوشته ای در آنجا یافته اند، یعنی شیشهء طانه که ترجمه اش بلاد صوعن میباشد و در آنجا تماثیل عظیمهء پادشاهان مصر و معدودی از ابوالهولها دیده شود و تلهائی که حدود شهر مرقوم را معین میکند به مسافت یک میل و سه ربع به حسب عرض امتداد دارد و طول حصار هیکل عظیم این شهر یک هزار و پانصد قدم و عرضش یک هزار و دویست و پنجاه قدم بوده است و رعمیس ثانی این هیکل رامزین نمود و در میانه آثاری که در این شهر دیده میشود معدودی از ستونهای شکسته و تماثیل متعدده است و میتوان گفت که هیچ شهری در دنیا بیشتر از این شهر دارای آثار و علامات نمیباشد و خود بلاد صوعن را دریاچه فراپوشیده و بعضی از جاهای مرتفعه اش فع خارج از آب است. (قاموس کتاب مقدس).

صوعة.

[صَ عَ] (اِخ) پشته ای است. در شعر ابن مقبل :
لمن ظعن هبت بلیل فاصبحت
بصوعة تحدی کالفسیل المکمم.
(معجم البلدان).

صوغ.

[صَ] (ع مص) فرورفتن آب بزمین. || نانخورش در نان فرورفتن. || آفریدن خدای کسی را. (منتهی الارب). آفریدن. (تاج المصادر بیهقی). || آماده کردن چیزی را بر مثال راست. (منتهی الارب). مهیا ساختن آنرا بر مثال مستقیم. (اقرب الموارد). || در کالبد ریختن چیز گداخته را. (منتهی الارب). || زرگری کردن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). || دروغ بستن و آراستن آنرا. (منتهی الارب). || آسان به گلو درشدن شراب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). سوغ. || (ص، اِ) همسال. همزاد. || همانند. مثل. (اقرب الموارد).

صوغ.

[صَ] (ع مص) (اصطلاح علم صرف) عبارتست از گرفتن مادهء اصلی و تصرف کردن در آن ماده به ایجاد هیأت و شکلی و افزودن و قائل شدن معنی برای آن ماده بنحوی که اصل ماده اش باقی ماند، در صورتی که معنی اصل در فرع باشد، چنانکه در ساختن ظرف و اقسام زیور از طلا. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

صوغ.

(ع اِ) پرنده ای است رنگ آن سیاه و سفید آمیخته و سینهء آن سرخ بیشتر به درختان و سبزه رو آورد. (صبح الاعشی ج2 ص64).

صوغان.

[صَ] (اِخ) دهی است مرکز دهستان صوغان بخش بافت شهرستان سیرجان، واقع در 116 هزارگزی جنوب خاوری بافت، سر راه فرعی دولت آباد به زه مکان. جلگه، گرمسیری، مالاریائی و دارای 238 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

صوغان.

(اِخ) دهی است از دهستانهای بخش بافت شهرستان سیرجان. این دهستان در جنوب خاوری بخش بافت واقع و حدود آن بشرح زیر است: از طرف شمال به دهستان سیاه کوه، از خاور به دهستان گلاشکرد، از جنوب به دهستان احمدی و از باختر به دهستان ارزوئیه. کوهستانی و هوای آن گرمسیر است. از 11 آبادی تشکیل شده، جمعیت آن 1514 تن است. مرکز دهستان قریهء صوغان است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

صوغر.

[] (اِخ) (کوچک) یکی از شهرهائی است که در (سفر پیدایش 13:10) شهرهای وادی مشهور است که در اول آن را بالع میگفتند (سفر پیدایش 14:2 و 8) و در وقتی که شهر همجوار آن به حکم حضرت الهی خراب شد این شهر برپا مانده، لوط بدانجا پناهید (سفر پیدایش 19:20-30) و از جمله شهرهائی بود که موسی آن را از قلهء کوه فسجه مشاهده فرمود (سفر تثنیه 34:3) و حضرت اشعیا و ارمیا آن را از جمله شهرهای موآب میشمرده اند (اشعیاء 15:5 ارمیا 48:34) اما دربارهء موقع صوغر علما را اختلاف است و اکثری از مدققین من جمله بطلیموس و یوسیفوس و اوسبیوس و جرم و غیره برآنند که در نزدیکی ساحل دریای مرداب یعنی در طرف جنوب شرقی آن واقع بوده و بعضی برآنند که ساحل دریاچه که در میانه لسان و دشت واقع است موقع شهر مسطور میباشد... و برخی دیگر برآنند که صوغر همان صیاغه میباشد که در نزدیکی کوه بنا شده است و دیگران بر آنکه صوغر در قرب تل قطائی در همواره دشت شطیم واقع بوده و بعضی را گمان چنان است که صوغر تل شاغور است که بمسافت سفر دو ساعت در جنوب تمرین میباشد. (قاموس کتاب مقدس).

صوغر.

[ ] (اِخ) پدر نتنائیل. (قاموس کتاب مقدس).

صوف.

(ع اِ) پشم گوسفند. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء علائی) (مهذب الاسماء). پشم، عِهْن. ج، اَصواف. پشم بعضی حیوانات. (غیاث اللغات). در اختیارات بدیعی آرد: به پارسی پشم خوانند و طبیعت آن گرم و خشک بود و نیکوترین آن نرم بود و پشم سوخته خشک بود در سیم و مجفف. صفت سوختن آن مانند سوختن ابریشم بود بگیرند دیگ آهنی یا کواریی نو، و کواری دیگ سفالی را گویند بزبان شیرازی و اگر کواری بود بهتر بود و پشم را بشویند و شانه کنند و در دیگ نهند و بر سر آتش نهند و طبقی که سوراخ داشته باشد بر سر آن نهند تا آن زمان که سوخته گردد. ریشها را نافع بود و گوشت زیاد که در ریشها بود بخورد و پشم ناسوخته که چرکین باشد چون با زیت و سرکه تر کنند و با شراب ضماد کنند با جراحتهای چرکین در ابتداء آن، موافق بود و بر جائی که ضرب زده باشند یا استخوان شکسته باشد همچنین و چون با سرکه و روغن گل تر کنند صداع و درد چشم و مجموع اعضا را نافع بود و شریف گوید: خرقهء صوف چون بر گردن روندگان بندند خستگی بر ایشان کار نکند و هیچ زحمت نرسد. رازی گوید: چون بپوشند صوفی که گوشت آن گرگ خورده باشد، حکه در بدن آن کس پیدا گردد. (اختیارات بدیعی) :
از صوف صفای دل نمی یابم
از درد مغان صفا همی جویم.عطار.
ای بسا زراق گول بی وقوف
از ره مردان ندیده جز که صوف.مولوی.
هست صوفی آنکه شد صفوت طلب
نه لباس صوف و خیاطی و دب.مولوی.
سگ نخواهد کرد شیری در شکار
گر کنی ز اطلس جل او را یا ز صوف.
ابن یمین.
|| نوعی از جامهء گندهء پشمی. (غیاث اللغات) :از وی [ مصر ] جامه ها خیزد... چون صوف مصری. (حدود العالم).
اینکه در دکانها آورده اند
صوف و طاقین مربع بیشمار.
نظام قاری (دیوان البسه ص27).
مشکین لباس صوف که باریک بوده است
فکر و خیال آن به شب تار می کند.
نظام قاری (دیوان البسه ص27).
- اَخذتُ بصوف رقبته؛ گرفتم پوست گردن آنرا. (منتهی الارب).
- اعطاه بصوف رقبته؛ داد او را همه، یا رایگان و بی قیمت داد. (منتهی الارب).

صوف.

[] (اِخ) زمینی که شاؤل در آنجا وارد گشته و در یکی از شهرهای غیرمذکور آن سموئیل را ملاقات نمود. (اول سموئیل 9:5 و 6) و محققین و دانشمندان غالباً در این سفر شاؤل حیران و متفکرند و بهیچوجه معلوم نیست که از کجا شروع نموده به کجا منتهی میشود و برخی را گمان چنانست که صوبا که بمسافت هفت میل بطرف مغرب اورشلیم و پنج میل به جنوب غربی بنی شموئیل میباشد صوف است. (قاموس کتاب مقدس).

صوف.

[] (اِخ) لاوی قهائی که یکی از اجداد شموئیل بود. (اول سموئیل 1:1 و اول تواریخ ایام 6:35) (قاموس کتاب مقدس).

صوف.

[صَ] (ع مص) بسیارپشم شدن گوسپند. (منتهی الارب). بسیارپشم شدن گوسفند پس از اندکی. (تاج المصادر بیهقی). || میل کردن و به یکسو رفتن تیر از نشانه. (منتهی الارب). کژ شدن تیر از نشانه. (تاج المصادر بیهقی).

صوف.

[صَ وِ] (ع ص) قچقار بسیارپشم. (منتهی الارب).

صوفان بالا.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان شوشتر، واقع در 24 هزارگزی جنوب خاوری شوشتر و 8 هزارگزی خاوری راه تابستانی شوشتر به بندقیر. کنار باختری رود گرگر. دارای 120 تن سکنه. آب آن از کارون. محصول آنجا برنج، صیفی و کنجد. شغل اهالی زراعت است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

صوفان پائین.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان شوشتر، واقع در 25 هزارگزی جنوب خاوری شوش و 8 هزارگزی خاوری راه تابستانی شوشتر به بندقیر. کنار باختری رود گرگر. دارای 150 تن سکنه. آب آن از کارون. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

صوفانة.

[نَ] (ع اِ) تره ای است زرد موی دار خرد. (منتهی الارب). بقلة معروفة و هی زغباء قصیرة. (تاج العروس).

صوفانی.

[نی ی] (ع ص) بسیارپشم. (منتهی الارب).

صوفانیة.

[نی یَ] (ع ص) تأنیث صوفانی. (منتهی الارب).

صوفاوین.

(اِخ) تلفظی است در صفوی (صفویه). رجوع به تاریخ ادبیات ادوارد برون ج4 ص38 و صفویه شود.

صوف البحر.

[فُلْ بَ] (ع اِ مرکب)چیزیست شبیه به پشم که از صدف بزرگی در بحر مغرب گرفته میشود و ضماد او در قطع خون و اسهال سریع الاثر دانسته اند. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به مفردات ابن بیطار شود.

صوف الحجامین.

[فُلْ حَجْ جا] (ع اِ مرکب) اسفنج. (از فهرست مخزن الادویه). رجوع به اسفنج شود.

صوف پوش.

(نف مرکب) آنکه صوف پوشد. پشمینه پوش. صوفی :
که زنهار ازین کژدمان خموش
پلنگان درندهء صوف پوش.سعدی.
برآورد صافی دل صوف پوش
چو طبل از نهنگان خالی خروش.سعدی.
رجوع به صوفی و صوفیه شود.

صوفر.

[] (اِخ) یکی از رفقای ایوب است (ایوب 2:11) و چونکه در کتاب ایوب صوفر نعماتی خوانده شده است معلوم میشود که از نعمه بوده است (صحیفهء یوشع 15:41) که یکی از شهرهای یهود است. (قاموس کتاب مقدس).

صوفعة.

[فَ عَ] (ع اِ) سر عمامه و کلاه گرد. (منتهی الارب). تصحیف صوقعه است. رجوع به صوقعه شود.

صوفک.

[فَ] (اِمصغر) تصغیر صوف. (فرهنگ لغات دیوان البسهء نظام قاری) :
صوفک و خاصک و تن جامه و بیت و برتنک
کلی و کلفتن و سالو و روسی انصار.
نظام قاری (دیوان البسه ص15).
رجوع به صوف شود.

صوفلو.

(اِخ) دهی است از دهستان کنجگاه بخش سنجید شهرستان هروآباد، واقع در 17 هزارگزی جنوب باختری مرکز بخش گیوی و 5 هزارگزی شوسهء میانهء اردبیل. کوهستانی و هوای آن معتدل است. 439 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صوفة.

[فَ] (ع اِ) پشم گوسفند و آن اخص است از صوف. (منتهی الارب).

صوفة.

[فَ] (اِخ) پدر قبیله ای است از مضر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بنی صوفه در تمام دورهء سلطهء بنی جرهم و بنی خزاعه سه چیز از مراسم حج را بعهده داشتند: اجازهء عرفات، افاضهء از مزدلفه، اجازهء ازمنی. (تاریخ اسلام تألیف فیاض چ1 ص43).

صوفی.

(ص نسبی، اِ) پیرو طریقهء تصوف. پشمینه پوش. یک تن از صوفیه :
دل از عیب صافی و صوفی به نام
به درویشی اندر شده شادکام.فردوسی.
مرد صوفی تصلفی نبود
خود تصوف تکلفی نبود.سنائی.
واینک پی موافقت صف صوفیان
صوف سپید بر تن مشرق دریده اند.خاقانی.
دیر یابد صوفی آز از روزگار
زین سبب صوفی بود بسیارخوار.مولوی.
بسیار سفر باید تا پخته شود خامی
صوفی نشود صافی تا درنکشد جامی.
سعدی.
مطربان گوئی در آوازند و صوفی در سماع
شاهدان در حالت و شوریدگان در های و هوی.
؟
رجوع به صوفیه شود.

صوفی.

(اِ) شیخک. سبحه. خلیفه. امام. محراب. دانهء درشت درازی که بر بالای دانه های سبحه قرار دارد.

صوفی.

(اِخ) شاخه ای از تیرهء بسحاق هیهاوند از طایفهء چهارلنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص76).

صوفی.

(اِخ) مؤلف مجالس النفایس آرد: مولانا صوفی نیز استرآبادی است. طبع خوب دارد و انشای او هم نیک است. این مطلع از اوست:
نیست در بحر توام ضعف ز بیماری دل
ترسم آشفته شود طبع تو از زاری دل.
(مجالس النفائس ص86).
رجوع به همان کتاب ص260 شود.

صوفی.

(اِخ) (درویش...) مؤلف مجالس النفائس آرد: پیر سیصدساله نبیرهء درویش حسین و ولد مولانا محمد چاخواست. مدام قدم در وادی طبابت و صوفی گری میفرساید و بطالبانی که ریاضت بادیهء مرض می کشند ارشاد: موتوا قبل ان تموتوا میفرماید. این رباعی از اوست:
منمای بغیر من رخ ای سیم ذقن
کز غایت غیرتم رود جان ز بدن
خواهم که شوم مردمک دیدهء خلق
تا روی تو هیچکس نبیند جز من...
(مجالس النفائس ص101).

صوفی.

(اِخ) پیر محمد. از مشاهیر خوشنویسان قرن نهم هجری و از مردم بخارا است و 44 مصحف شریف نوشته است. (قاموس الاعلام ترکی).

صوفی.

(اِخ) (مولانا...) مؤلف مجالس النفائس آرد: شخصی دانشمند بود و میل صحبت درویشان کرد و از این جهت بخدمت شیخ محمد لاهیجی رفت و با درویشان او در خلوت اربعین نشست. چون پنج روزی بر این بگذشت، روزی از خلوت خانقاه بیرون آمد و به راه شرابخانه رفت و چندان می خورد که مست گشت و به خلوت بازشد، این مطلع گفت و بخانقاه فرستاد:
مرشد ماست خم باده که در روی زمین
نیست پیری به ازو صاف دل و گوشه نشین.
(مجالس النفائس ص391).
از شعرای ایران است اص از اتراک جغتائی است و مدتی قلندروار سیاحت میکرد. از اوست:
عاشق نشدی محنت هجران نکشیدی
کس پیش تو غمنامهء هجران چه گشاید.
(قاموس الاعلام ترکی).

صوفی.

(اِخ) عبدالرحمان بن عمر. رجوع به عبدالرحمان بن عمر... شود. (حبیب السیر ص193).

صوفی.

(اِخ) از شعرای ایران و از مردم کرمان است و در شیراز میزیست. از اوست:
صوفی بهوای نرگس جادوئی
همواره بخاک عجز دارد روئی
بهر دل من ترنج غبغب کافی است
صفرای مرا میشکند لیموئی.
(قاموس الاعلام ترکی).

صوفی.

(اِخ) منشی محمد امتیاز علی از شعرای ایران و از قصبهء کاکوری از مضافات شهر لکهنوی هندوستان است و از او است:
بهار امروز با سامان صد میخانه می آید
بدوش بیخودی چون بوی گل مستانه می آید.
(قاموس الاعلام ترکی).

صوفی.

(اِخ) (میر...) از یزد است. سیدی پاک طینت بود. قدر زندگانی دانست. تا ایام رفتن بی بادهء ارغوانی و صحبت یار جانی نبود. در بستن صوت و عمل عدیل نداشت. در مجلس مرحوم شاه ابوالبقا کلانتر یزد این رباعی را گفت:
در مجلس خاصت ره خار و خس نیست
محروم از این بهشت جز ناکس نیست
خضر خرد تراست درخور می ناب
می آب بقاست درخور هر کس نیست.
(تذکرهء نصرآبادی ص426).

صوفی.

(اِخ) دهی است از دهستان قره قویون بخش حومهء شهرستان ماکو، واقع در 38 هزارگزی جنوب خاوری ماکو و 8 هزارگزی جنوب باختری شوسهء مرکن به شوط. در دره واقع و کوهستانی می باشد. هوای آن معتدل و مالاریائی است. 1059 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه. محصول آنجا غلات، پنبه، انگور و کشمش. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. از راه ارابه رو میتوان اتومبیل برد. این ده دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صوفی.

(اِخ) ملا محمد و از شعرای ایران و از مردم اصفهان است. مؤلف آتشکدهء آذر نویسد: بعضی او را خالوی ملا جامی دانسته اند. از اوست:
بخواری در رهش افتاده بودم
سحرگه آن قرار بیقراران
ز من بگذشت چون ابر بهاری
مرا بگذاشت چون ابر بهاران.
(آتشکدهء آذر چ زوار ص184).
رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

صوفی آباد.

(اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش کرج شهرستان تهران، واقع در هفت هزارگزی شمال باختر کرج و سه هزارگزی شمالی راه شوسهء کرج به قزوین. این دهکده در دامنه واقع و هوای آن معتدل است. 43 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رودخانهء کرج. محصول آنجا غلات، بنشن و چغندر قند و دارای باغات میوه، قلمستان است. از راه حصارک میتوان بدانجا اتومبیل برد. بنای قدیمی آن مقبرهء امامزاده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

صوفی آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان سرخهء بخش مرکزی شهرستان سمنان، واقع در 12 هزارگزی جنوب باختری سمنان و 5 هزارگزی ایستگاه بیابانک. این ده در جلگه واقع و هوای آن معتدل و خشک است و 250 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصولش غلات، پنبه، تنباکو، خربزه و هندوانه. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان کرباس بافی و راه آن مالرو است و از طریق سرخه اتومبیل میتوان برد. آثار باستانی آنجا بنای خانقاه شیخ علاءالدولهء سمنانی است و تاریخ بنای آن منسوب به جمال الدین عبدالوهاب وزیر سلطان خدابنده است. مزارع طیبه، عطیه و خیرآباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

صوفی آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان چهریق بخش سلماس شهرستان خوی، واقع در 18500 گزی شمال باختری سلماس و 3 هزارگزی شمال راه ارابه رو علی بلاغی به سلماس. این دهکده در دره واقع و هوای آن سردسیر و سالم است. 40 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی می باشد. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صوفی آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان گاورود بخش کامیاران شهرستان سنندج، واقع در 62 هزارگزی شمال خاوری کامیاران و 12 هزارگزی شمال خاوری امیرآباد. کوهستانی و سردسیر است. 114 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

صوفی آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان بیرجند، واقع در 28 هزارگزی شمال باختری درمیان و 3 هزارگزی خاور راه شوسهء عمومی بیرجند. کوهستانی و هوای آن معتدل است. 11 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات، شلغم. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صوفی آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان زاوهء بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، واقع در 40000 گزی خاور تربت حیدریه سر راه شوسهء عمومی باخرز به تربت حیدریه. این قریه در جلگه واقع است. هوای آن معتدل و دارای 910 تن سکنه است. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آن قالیچه بافی می باشد. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صوفیان.

(اِخ) یکی از خانان خیوه است که از حدود 921 تا 1289 ه . ق. حکومت داشتند. رجوع به ترجمهء طبقات سلاطین اسلام ص249 شود.

صوفیان.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان دیلمان بخش سیاهکل دیلمان تابع شهرستان لاهیجان، واقع در جنوب سیاهکل و 4 هزارگزی شمال دیلمان. دارای 42 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صوفیان.

(اِخ) دهی است از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس، واقع در 11 هزارگزی شمال کلاله. این دهکده در دشت واقع و هوای آن معتدل و مالاریائی است. 350 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء گرگان. محصول آنجا غلات، حبوبات، صیفی و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا بافتن پارچه های ابریشمی و نمدمالی است. از کلاله بدانجا ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

صوفیان.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش صومای شهرستان ارومیه، واقع در 3500 گزی شمال هشتیان و 4 هزارگزی باختر راه ارابه رو هشتیان به منگول. هوای آن سردسیر و سالم. 253 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء هشتیان. محصول آنجا غلات، توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صوفیان.

(اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 58 هزارگزی شمال باختری مهاباد و 3500 گزی شمال باختری شوسهء خانه به نقده. هوای آن معتدل و مالاریایی است. 299 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء قلعه تاسیان. محصول آنجا غلات، توتون و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صوفیان.

(اِخ) قصبهء مرکز دهستان صوفیان از بخش شبستر شهرستان تبریز، واقع در 26 هزارگزی خاور شبستر و 33 هزارگزی شمال خاوری تبریز و در مسیر شوسه و خط آهن تبریز و جلفا است. این ده در جلگه واقع و هوای آن سردسیر است. 3453 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رود صوفیان است. محصول آنجا غلات، حبوبات، سردرختی و انگور است و شغل اهالی زراعت، گله داری و باغداری است. راه شوسه، ایستگاه راه آهن، پست بهداری، ژاندارمری، دبستان، 15 باب دکان از کسبهء مختلف و یک مهمانخانه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صوفیان.

(اِخ) نام یکی از دهستانهای پنجگانهء بخش شبستر شهرستان تبریز، محدود است از شمال به بخش زنوز، از جنوب به بخش اسکو، از خاور به شهرستان تبریز و از باختر به دهستان سیس. آب و هوایش معتدل و سالم و قرای آن عموماً در جلگه واقع و دارای جادهء شوسه یا ارابه رو میباشد. آب قراء از چشمه سارها و رود صوفیان تأمین میشود. محصولات عمدهء آنجا غلات، حبوبات، زردآلو، انگور، سیب و بادام است. این دهستان از 16 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده، سکنهء آن 12220 تن است. قرای عمدهء آن صوفیان (مرکز دهستان)، سفیدکمر، سرکند، دیزج، نظرلو، ساوالان است. راه آهن تبریز و جلفا و شرفخانه از این دهستان عبور میکند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صوفیان.

(اِخ) دهی است از دهستان کلاترزان بخش حومهء شهرستان سنندج، واقع در 10 هزارگزی شمال باختری سنندج و 4 هزارگزی شمال شوسهء سنندج به مریوان. این ده کوهستانی و هوای آن سردسیر است. 75 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رودخانه. محصول آنجا غلات و مختصر میوه جات، حبوبات، توتون و لبنیات است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

صوفیانه.

[نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)مانند صوفی. همانند صوفی :
شد درون تا کند تماشائی
صوفیانه برآورد پائی.نظامی.
رجوع به صوفی و صوفیه شود.

صوفیانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) نام یکی از ضربهای موسیقی است و آن سه ضرب است دیک دک. (مجلهء موسیقی شمارهء 5 ص25 از رسالهء امیرخان). || سرانداز. نام آهنگی است. رجوع به ذیل کلمهء آهنگ شود.

صوفی احمد.

[اَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، واقع در 35 هزاروپانصد گزی خاور قره آغاج و 32 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. این دهکده کوهستانی و هوای آن معتدل و مالاریائی است. 185 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء آیدوغموش. محصول آن غلات، برنج. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه دهکده مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صوفی افکن.

[اَ کَ] (نف مرکب) از پا درافکنندهء صوفی. مست کنندهء صوفی. آنچه صوفی را از خود بیخود کند :
می صوفی افکن کجا میفروشند
که در تابم از دست زهد ریائی.حافظ.
رجوع به صوفی شود.

صوفیئی.

(حامص) صوفیی. صوفیگری. تصوف :
صوفیئی باشد بنزد این لئام
الخیاطة و اللواطة والسلام.مولوی.
رجوع به صوفی و صوفیه شود.

صوفی بله.

[بَ لَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سرشیو بخش مریوان شهرستان سنندج، واقع در 70 هزارگزی شمال خاوری دژ شاهپور. دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

صوفی ترخان.

[تُ] (اِخ) اسماعیل. رجوع به اسماعیل صوفی ترخان شود.

صوفیچه.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) نام جامهء صوفیان. (غیاث اللغات) (آنندراج).

صوفی سوز.

(نف مرکب) سوزانندهء صوفی. از پا درافکنندهء صوفی. مست و بیخود کنندهء صوفی :
شراب تلخ صوفی سوز بنیادم بخواهد برد
لبم بر لب نه ای ساقی و بستان جان شیرینم.
حافظ.

صوفی شگفتی.

[شِ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان قطور بخش حومهء شهرستان خوی، واقع در 39 هزارگزی جنوب باختری خوی و 9 هزارگزی جنوب راه ارابه رو خوی به قطور. این ده در دره واقع و هوای آن سردسیر و سالم است. 20 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. ساکنین از ایل شکاک میباشند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صوفی شیرازی.

[فیِ] (اِخ) نصرآبادی نویسد: اصلش کرمانی است. اما در شیراز بسیار بود. لطیف طبع است. خصوصاً در ترتیب رباعی طبعش کمال لطف دارد. در کرمان از بام افتاده، فوت شد. از او است:
صوفی هر کس که مرد انصاف بود
خوبست که عنقا شده در قاف بود
ابدال درین ره از نمد هم بگذر
بگذشت چو باده از نمد صاف بود.
(تذکرهء نصرآبادی ص312).

صوفی طبع.

[طَ] (ص مرکب)صوفی طبیعت. صوفی نهاد :
مانده من با نگار صوفی طبع
آن بصد جان صافی ارزنده.سوزنی.
رجوع به صوفی و صوفیه شود.

صوفی علی.

[عَ] (اِخ) (شیخ...) در سلک اعاظم مریدان شیخ زین الدین خوافی بود و بر ادای وظائف طاعات و عبادات مراقبت داشت و جمعی کثیر از درویشان در خانقاه او سکونت داشتند. صوفی علی در اواخر زمان خاقان منصور (سلطان حسین میرزا) درگذشت و در حظیره ای که خواجه جمال الدین عطاءالله در سر خیابان ساخته، دفن شد. (رجال حبیب السیر ص193).

صوفیعلی.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان آواجیق بخش حومهء شهرستان ماکو، واقع در 41 هزارگزی شمال باختری ماکو و 2 هزارگزی باختر شوسهء پیراحمدکندی. این دهکده در جلگه واقع و هوای آن سردسیر و سالم است. 119 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه است. محصول آنجا غلات، بزرک. شغل اهالی زارعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. از شوسهء پیر احمد کندی میتوان بدانجا اتومبیل برد. راه دهکده ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صوفی کانی.

(اِخ) دهی است از دهستان برادوست بخش صومای شهرستان ارومیه، واقع در 18 هزارگزی جنوب خاوری هشتیان... هوای آن سردسیر و سالم است. 28 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صوفی کندی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان فرورق بخش حومهء شهرستان خوی، واقع در 25 هزارگزی شمال باختری خوی و شش هزار و پانصد گزی جنوب باختری شوسهء خوی به سیه چشمه. این دهکده کوهستانی و هوای آن معتدل و مالاریائی است. 64 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، کرچک. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه دهکده مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صوفیگری.

[گَ] (حامص مرکب) صوفیی. تصوف. صوفی بودن :
کند حقِ صوفیگری را اَدا
به یک چشم بیند بشاه و گدا.
ملاطغرا (از آنندراج).

صوفیلار.

(اِخ) دهی است از بخش سراسکند شهرستان تبریز، واقع در 18 هزارگزی شمال باختری سراسکند و 24 هزارگزی راه شوسهء میانه به تبریز و 20 هزارگزی خط آهن مراغه به میانه. این دهکده کوهستانی و هوای آن معتدل است. 401 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه دهکده مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صوفیلر.

[لَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان زنجان رود بخش مرکزی شهرستان زنجان، واقع در 67 هزارگزی شمال باختری زنجان و 6 هزارگزی راه عمومی تبریز به زنجان. این دهکده کوهستانی و هوای آن سردسیر است. 75 تن سکنه دارد. آب آن از قنات، محصول آن غلات و برنج است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان گلیم و جاجیم بافی است. راه این دهکده مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صوفیم.

(اِخ) (نگاهبانان) اسم مزرعه ای است که در اول فسجه واقع و بالاق بلعام را در آنجا آورد که آن پیغمبر کاذب اردوی اسرائیل را ملاحظه نماید. (سفر اعداد 23:14) و چون در آن حدود اسمی که با این اسم مناسب و موافقت داشته باشد موجود نیست، بدان لحاظ موقع آنرا بیقین قطعی معلوم نتوان نمود؛ لکن همین قدر میتوان گفت که آن یکی از اراضی است که در جوار کوه نبو بر دشت موآب واقع و همواره تا حال مزرعهء گندم در تحت قله کوه نبو بوده است. (قاموس کتاب مقدس).

صوفی محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان گلیجان شهرستان شهسوار، واقع در 3 هزارگزی جنوب باختری شهسوار و 1 هزارگزی راه فرعی شهسوار به گلیجان. این دهکده در جلگه واقع و هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریائی است. 160 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء چشمه کیله. محصول آن برنج و مرکبات. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

صوفی محمدپاشا.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) یکی از صدراعظم های دورهء سلطان محمدخان رابع بود. در ابتدای حال یکی از سپاهیان بود، سپس به باقی پاشای دفتردار پیوست و کدخدای او گردید. بسال 1038 ه . ق. رئیس ینی چری، سپس بسنجاقهای آیدین، صاروخان و مغنیسا تعیین گردید. در زمان صدارت قره مصطفی پاشا به صدارت رسید و سپس عزلت اختیار کرد و به صوفی شهرت یافت. بسال 1085 ه . ق. هنگام جلوس سلطان محمدخان بخاطر شهرت صوفیگری به صدارت رسید، اما افعال و حرکاتش با لقب او سازگار نبود و پس از 11 ماه صدارت بسال 1059 ه . ق. معزول گردید و تبعید شد و در سنی متجاوز از 80 سال اعدام گشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صوفی مشرب.

[مَ رَ] (ص مرکب)صوفی روش. صوفی مسلک. آنکه به طریق صوفیان رود. رجوع به صوفی و صوفیه شود.

صوفی وار.

(ص مرکب، ق مرکب)صوفی مانند. بکردار صوفی. مانند صوفی :
چو دختر انده من دید سخت صوفی وار
سه روز عدهء عالم بداشت پس بگذشت.خاقانی.
و صوفی وار پای افزار میگشاد.... (سندبادنامه ص178).
عجب میداشتم دیشب ز حافظ جام پیمانه
ولی منعش نمیکردم که صوفی وار می آورد.
حافظ.

صوفی وش.

[وَ] (ص مرکب) صوفی مانند. شبیه به صوفی. متصوف :
از این مزوجه و خرقه نیک در تنگم
به یک کرشمهء صوفی وشم قلندر کن.حافظ.
درین صوفی وشان دردی ندیدم
که صافی باد عیش دردنوشان.حافظ.

صوفیوند.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش هرسین شهرستان کرمانشاه، واقع در 12 هزارگزی باختر هرسین و 3 هزارگزی جنوب شوسه هرسین به کرمانشاه، کنار رود هرسین. این دهکده در دره واقع و هوای آن سردسیر است. 103 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء هرسین. محصول آنجا غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت است. راه دهکده مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

صوفیه.

[فی یَ / یِ] (اِخ) پیروان طریقهء تصوف. اهل طریقت. آنان که از طریق ریاضت و تعبد، طالب راه یافتن به حق و حقیقت اند. گروهی که از اواخر قرن دوم هجری در اسلام پدید گشتند و بخاطر طرز تفکر، لباس، خوراک، عبادت و ریاضت مخصوص، بدین نام معروف گشتند. چون صوفیه از بدو پیدایش در سراسر تاریخ اسلام و ایران در علوم و آداب و اجتماع اثر شگرفی داشته اند، شایسته است که دربارهء آنان و طریقت آنها که بتصوف معروف است بحث مفصلتری شود.
تعریف تصوف: تصوف یا عرفان عبارت از طریقه ای است مخلوط از فلسفه و مذهب که بعقیدهء صوفیان راه وصول به حق منحصر بدانست. پیروان این طریقه به صوفی و عارف و اهل کشف معروفند.
صوفی و علت تسمیهء صوفیان بدین نام، نظرهای مختلف موجود است. گروهی گفته اند: تصوف منسوب به اهل صفه است که جماعتی از فقرای مسلمانان صدر اسلام بودند و در صفهء مسجد پیغمبر سکونت داشتند و از صدقات روزی میخوردند. لیکن این وجه تسمیه درست نیست، زیرا نسبت صفه صفی است نه صوفی. سمعانی در الانساب نویسد: در این نسبت اختلاف کرده اند، بعضی گفته اند صوف به لبس صوف منسوب است و بعضی گویند از صفا است و بعضی آنرا نسبت به بنی صوفه دانند که جماعتی از عربند و با زهد بسر میبردند. بعضی گفته اند: نخستین کسی که خود را وقف خدمت خدا کرد مردی بود صوفة نام و اسم حقیقی وی غوث بن مر بود و زاهدان که از جهت انقطاع از ما سوی الله بدو شبیه بودند صوفیه نامیده شدند. و بعضی گویند صوفی منسوب به صوفانه است که گیاه نازک کوتاهی است و چون صوفیه به گیاه قناعت میکردند، صوفی نامیده شدند. این وجه تسمیه نیز درست نیست، چه در این صورت باید نسبت آن صوفانی باشد نه صوفی. بعضی گفته اند: صوفی منسوب است به صوفة القفا، یعنی موهائی که در قسمت پشت سر می روید. چند تن از مستشرقان بخاطر شباهت صوتی که بین کلمهء «صوفی» و لغت یونانی «سوفیا» موجود است و همچنین مشابهت دو کلمهء «تصوف» و «تئوسوفیا» گفته اند: کلمهء صوفی و تصوف مأخوذ از دو لغت یونانی «سوفیا» و «تئوسوفیا» است، اما مستشرق آلمانی نولد که خطا بودن این تصور را اثبات کرده و نیکلسن و ماسینیون نیز این تخطئه را تأیید کرده اند. جمعی کثیر برآنند که صوفی به صوف (پشم) منسوب است از آن جهت که اینان پشمینه پوشند. ابونصر سراج در اللمع آرد: آنها را صوفی می نامیم، زیرا پشمینه پوشند و پشمینه پوشی دأب انبیاء و صدیقان و حواریون و زُهّاد بوده است. قشیری از صوفیان اواخر قرن چهارم که تا نیمهء قرن پنجم هجری بسر می برده، در رسالهء قشیریه آرد: این طایفه غالباً صوفی نامیده می شوند و این لفظ جامدی است؛ اما گفتهء آنانکه گویند: صوفی از صوف مشتق است چندان بی جا نیست، ولی صوفیان به پوشیدن صوف مخصوص نیستند. بعضی گفته اند: صوفی از صفا آید، لیکن این اشتقاق بعید بنظر می رسد. و گروهی گفته اند: صوفی مشتق از صف است بدین جهت که این طائفه از جهت قلب در صف اولند... شاید بهترین فرض همان است که صوفی را کلمهء عربی و مشتق از صوف بدانیم بدان جهت که زاهدان و مرتاضان قرون اول اسلام لباس پشمین خشنی می پوشیدند و معنی کلمهء «تصوف» را پشمینه پوشیدن دانیم، مانند آنکه تقمص بمعنی پوشیدن پیراهن است، سپس این کلمه با لفظ عارف مرادف شده و همه عارفان را صوفی گفته اند، پشمینه پوشد یا نه.
عوامل پیدایش تصوف : در مورد پیدایش تصوف در اسلام باید دو عامل را در نظر داشت: یکی خارجی و دیگری منابع اسلامی. منابع مهم خارجی تصوف عبارتست از دیانت مسیحی، اعمال رهبانان، افکار هندی و ایرانی و بودائی که مخصوصاً از جنبهء ریاضت و ترک دنیا مؤثر بوده اند، سپس فلسفهء یونان مخصوصاً فلسفهء نوافلاطونی؛ زیرا فلسفهء نوافلاطونی تصوف را در قالب فلسفه ریخت، چنانکه صوفیه در مسائل خلقت بشدت از این مکتب متأثر شدند و همین معنی باعث شده است که بعضی تصوف اسلامی را صرفاً ناشی از افکار فلسفی و مخصوصاً فلسفهء نوافلاطونی دانسته اند و گویند بین فلسفهء اشراق و تصوف شباهتهای بسیاری است و میگویند فلسفهء یونان قبل از اسلام و بعد از اسلام در آسیای غربی شیوع یافته بود. از طرف دیگر این نکته را هم باید دانست که فلسفهء نوافلاطونی مقدار زیادی از افکار و آرای خود را از مشرق گرفته است و افلوطین برای اطلاع از آرای فلسفی شرقیان بشرق مسافرت کرده. بعضی از نظر شباهت تامی که در غالب مسائل بین تصوف اسلامی و بعضی از فِرَق هندی موجود است، تصوف را زائیدهء افکار هندی شمرده اند. و گروهی برآنند که تصوف مولود افکار بودا است. بعضی دیگر پیدایش تصوف را عکس العملی از جانب نژاد آریائی در مقابل تسلط اعراب می دانند و گویند ایرانیان با بوجود آوردن این مکتب در مقابل سرایت افکار و عقاید عربی سدی پدید کردند. و دسته ای تصوف اسلام را زائیدهء رهبانیت مسیحی دانسته اند. ما در این باره بتفصیل سخن خواهیم گفت. اما عده ای دیگر برآنند که تصوف مستق در ممالک اسلامی پیدا شده و شباهتی که بین آرای متصوفه و مسائل عرفانی سایر اقوام موجود است دلیل آن نیست که تصوف ایرانی زائیدهء آن افکار باشد؛ بلکه هر دو معلول یک علتند. آنچه مسلم است، اینکه اسلام دینی اعتدالی است و در عین حال که پیروان خود را به پرستش خدا و ترک هوای نفس امر می کند و آخرت را هدف نهائی مسلمان میداند، مانع تمتع او از نعمتهای این جهان نیست. قرآن می گوید: ابتغ فیما آتاک الله الدار الاخرة و لاتنس نصیبک من الدنیا و احسن کما احسن الله الیک و لاتبغ الفساد فی الارض ان الله لایحب المفسدین. (قرآن 28/77). و نیز گوید: قل من حرم زینة الله التی اخرج لعباده و الطیبات من الرزق قل هی للذین آمنوا فی الحیوة الدنیا خالصةً یوم القیامة کذلک نفصّل الآیات لقوم یعلمون. (قرآن 7/32). روایات بسیار در کتب اهل حدیث می بینیم که پیغمبر اسلام مسلمانان را از تحمل ریاضت های سخت و افراط در زهد و عبادت منع کرده است. در عین حال در آیات قرآن و روایات نبوی مضامینی است که میتوان آن را منشأ پیدایش افکار عرفانی شمرد، مانند این آیات: الم تر ان الله یعلم ما فی السموات و ما فی الارض مایکون من نجوی ثلاثة الا هو رابعهم... (قرآن 58/7). و لله المشرق و المغرب فاینما تولوا فثم وجه الله... (قرآن 2/115). و نحن اقرب الیه من حبل الورید. (قرآن 50/16). و مارمیت اذ رمیت و لکن الله رمی... (قرآن 8/17). این آیات بدون هیچ تردید در اذهان بعض مسلمانان تأثیری بخشیده و سپس تکامل یافته و یکی از علل پیدایش و یا رشد و یا تقویت افکار صوفیانه در قرون بعد بوده است. مهم ترین عامل حیاتی مذهبی مسلمانان قرن اول ترس از خدا و قیامت بود. آیات قرآنی که در آن خطاکاران را از عذاب الهی و آتش جهنم بیم میدهد و مسلمان را به انزوا و تسلیم کامل در مقابل ارادهء حق امر میفرماید قدیمترین شکل تصوف اسلامی است.
تاریخ پیدایش تصوف: البته بطور دقیق نمیتوان گفت که این نام چه وقت پیدا شده، ولی آنچه مسلم است اینکه در دورهء کوتاه پیغمبر اسلام بخاطر اشتغال مسلمانان به غزوه ها و نبردها و نیز از نظر بساطت فکر و نپرداختن بمناقشات مذهبی مجالی برای پرورش فکر صوفیانه و بحث و مشاجره در این باره پدید نیامد. در عصر ابوبکر و عمر نیز اسلام بساطت خود را همچنان حفظ کرد و هرچند که در پایان خلافت ابوبکر و دورهء خلافت عمر مسلمانان به کشورهای همجوار حمله بردند، لکن چون تمام این مدت صرف حمله و زد و خورد میشد، مجالی برای بحث و مجادلهء فکری پدید نگردید. در خلافت عثمان و علی بن ابیطالب علیه السلام محیط مناسب تری برای رشد افکار گوناگون مذهبی بوجود آمد. در قرون اول اسلام بین یک تن صوفی و یک تن مسلمان اختلاف بسیاری وجود نداشت. صوفی انزوا را از آن جهت اختیار میکرد که در آیات قرآن و اخبار پیغمبر بیشتر دقت کند و بوسیلهء اوراد و اذکار به خدا نزدیک شود. تنها فرقی که بین آنان و سایر مسلمانان بود این است که صوفیان به بعضی از مفاهیم قرآن بیشتر اهمیت می دادند، مث اهمیت ذکر یعنی قرائت قرآن یا تکرار یکی از نامهای خدا در نزد آنان از اهمیت نماز واجب کمتر نبود و نیز بتوکل و تفویض بر خدا اهمیت بسیار میدادند تا آنجا که بعضی از آنان جستجوی غذا و کسب و حتی درمان بیماری را خلاف توکل میدانستند.
تصوف در قرن دوم: در قرن دوم هجری دستهء مخصوصی در اسلام پیدا شدند که بخاطر لباس و روش و سکونت مخصوص خود باید بدانها نام جداگانه داد. مانند ابراهیم ادهم، بشر حافی، معروف کرخی، سری سقطی. اینان دسته ای بودند که گوشه نشینی را گزیده و بر نفس خود نهایت سختگیری میکردند. و بر توکل و لطف خداوند اعتمادی تام داشتند. تصوف این عصر دنبالهء زهد و انزوای قرن اول است. در این قرن نیز تصوف شکل علمی و مبحث جداگانه نیافته بود و از الفاظ محبت الهی بمعنی خاص و وحدت وجود و امثال آن سخنی در میان نیست، ولی قدر مسلم این است که زمینهء اینگونه مباحث در این قرن فراهم گشته است. تنها در سخنان رابعه مضامینی دیده میشود که آثار تصوف بمفهوم واقعی از آن پیداست. رجوع به تذکرة الاولیاء شود. ابن جوزی در تلبیس ابلیس آرد: اسم صوفی اندکی قبل از سال 200 ه . ق. پیدا شد و صوفیان آن عهد سخنان بسیاری در این باره گفته اند که حاصل آن این است که تصوف عبارت است از ریاضت نفس و مجاهده برای تبدیل اخلاق رذیله به اخلاق جمیله، از قبیل: زهد، حلم، صبر، اخلاق، صدق و امثال آن که در دنیا و آخرت پسندیده است... سپس ابن جوزی نویسد: بلی این قوم نخست چنین بودند و سپس ابلیس آنان را بفریفت و هر روز تلبیس تازه ای برای آنان پیش آورد. هم ابن جوزی نویسد: در زمان پیغمبر نسبت به ایمان و اسلام بود، سپس زاهد و عابد پیدا شد، سپس جماعتی آمدند که دنیا را یکسره ترک گفتند و به انزوا و عبادت پرداختند. از خصوصیات این دوره این است که زُهّاد و پیشروان تصوف زبان مرموز و مخصوصی ندارند و نام صوفی و کلمهء تصوف و عرفان از نامهای دورهء بعد است. ابونصر سراج در اللمع آرد: اینکه گفته شده است کلمهء صوفی نام تازه ای است که مردم بغداد پدید آورده اند درست نیست، زیرا این نام در عهد حسن بصری معروف بوده است و سفیان ثوری گفته است: اگر ابوهاشم صوفی نبود، من دقایق ریا را نمی شناختم. ماسینیون در مقالهء خود در دائرة المعارف اسلامی نویسد: کلمهء صوفی برای اولین بار در نیمهء دوم قرن دوم هجری پدید آمد. کلمهء جمع «صوفیه» در ذکر شورش مختصری که بسال 199 ه . ق. در اسکندریه رخ داد دیده میشود و نیز در آثار محاسبی (متوفی 243 ه . ق.) و جاحظ (متوفی 255 ه . ق.) نامی از فرقهء نیمه شیعی عارفانه ای که در کوفه تأسیس شده بود و آخرین پیشوای آن فرقه عبدک صوفی است بنظر میرسد. عبدک الصوفی در حدود 210 ه . ق. در بغداد مرده است و او مردی منزوی و زاهد بود و نخستین کسی است که بصوفی ملقب شد. ماسینیون نویسد: در قرن اول سالکان طریقت بنام صوفی معروف نبودند و این نام در قرن سوم شهرت یافت. نخستین کس که بصوفی ملقب شد عبدک صوفی است و او پیش از بشربن حارث حافی (متوفی 227 ه . ق.) و نیز قبل از سری سقطی (متوفی 225 ه . ق.) بوده است. بنابراین کلمهء صوفی که در ابتدا در کوفه شایع شد قریب پنجاه سال بعد اهمیت فوق العاده یافت، زیرا در این تاریخ مقصود از صوفیه جامعهء عراق بود مقابل ملامتیه که عرفای خراسان بودند و از قرن چهارم به بعد دیگر این حد از میان رفت و همهء عرفای مسلمان را صوفی گفتند. البته غالب بزرگان صوفی این تحقیقات تاریخی را نمی پذیرند و کلمهء صوفی و متصوف را مستحدث نمی شمارند. و بعضی از آنان گفته اند: صوفی لفظی جاهلی است که پیش از ظهور اسلام هم طوایف عرب آن لغت را می دانستند.
تصوف در قرن سوم و چهارم: در قرن سوم هجری تصوف به مرحلهء رشد و کمال رسید بطوری که میتوان گفت تصوف واقعی از قرن سوم هجری شروع شده است. باید متوجه بود که این حکم نسبت به قرنها تقریبی است نه آنکه روز و یا ماه و یا سال معین از مجموع یک قرن مورد نظر است، زیرا تحولات فکری و سیر عقائد و آراء تدریجی است. سیر و نشو و نمای تصوف به این قسم ممکن است که در ابتدای امر مفهوم تصوف نزد صوفیان بسیار ساده بود و از حدود قرآن و حدیث و تشبه به پیغمبر و اولیای دین و زهد و تعبد و مقدم شمردن آخرت بر دنیا تجاوز نمیکرد. سپس این نظر شدت یافت و به درجهء مبالغه و افراط رسید. آنگاه به مرور ایام مایه های ذوقی پیدا شد و صوفیان از منابع مختلف چیزهائی التقاط کرده و به تصوف افزودند. سپس بتدریج مفهوم تصوف تغییر یافت و در هر زمانی تعریف آن عوض شد و هر مرشدی و پیشوائی بنحو خاصی از آن تعبیر کرد و حتی یک مرشد در مراحل مختلف سیر و سلوک خود مفاهیم گوناگون از تصوف داشته و به اشکال مختلف از تصوف تعبیر و تعریف کرده است. برای اینکه میزانی به دست آوریم که تصوف قرن دوم چه تحولاتی یافته و چگونه در قرن سوم بکمال رسیده، کافی است که جنید را با خال و مرشد خود سری سقطی و سری سقطی را با معلم و مرشدش معروف کرخی مقایسه کنیم. این سه نفر از بزرگان مشایخ صوفیه و مورد قبول عامه اند و پشت سر هم مرید و مرشد بوده اند، یعنی جنید (متوفی 297 ه . ق.) مرید سری سقطی (متوفی 225 ه . ق.) و او مرید معروف کرخی (متوفی 200 ه . ق.) بوده است. معروف کرخی که پدر و مادرش ترسا بوده اند و سپس اسلام آوردند مردی است زاهد و متعبد و خیر و حلیم و تارک دنیا با اتکال به اعمال و رسوم شرع و زهدش به درجه ای است که میخواهد تنها پیراهنی را که دارد بصدقه بدهد تا همانطور که برهنه بدنیا آمده است برهنه از دنیا برود و رفتار او با مردم چنان بود که عطار می گوید: «پس چون وفات کرد از غایت خلق و تواضع او بود که همهء ادیان در وی دعوی کردند جهودان و ترسایان و مؤمنان هر یک گروه گفتند که وی از ماست» و وقتی برای اینکه دل سقائی را که می گفت «رحم الله من شرب» به دست آورد روزهء خود را بشکست. سری سقطی که مرید اوست با او فرق هائی دارد. اضافه بر زهد بسیار و ریاضت و ترس از خدا شفقت بخلق و ایثار را برای نجات مهم میشمرد، از حقایق و توحید سخن می گوید، صحبت از عشق و محبت میکند. (حسنات الابرار سیئات المقربین) تعلیم میدهد و بعضی سخنان تازه بزبان می آورد از جمله میگوید: «فردا امتان را به انبیا خوانند ولیکن دوستان را بخدای بازخوانند». «شوق برترین مقام عارف است». «در بعضی کتب منزل نوشته است که خداوند فرمود که ای بندهء من چون ذکر من بر تو غالب شود من عاشق تو شوم و عشق اینجا بمعنی محبت است». «عارف آفتاب صفت است که بر همه عالم بتابد و زمین شکل است که بار همه موجودات بکشد و آب نهاد است که زندگانی دلها همه بدو بود و آتش رنگ است که عالم بدو روشن گردد». «زبان تو ترجمان دل توست و روی تو آیینهء دل توست. بر روی تو پیدا شود آنچه در دل پنهان داری». «دلها سه قسم است: دلی است مثل کوه که آنرا هیچ از جای نتواند جنبانید و دلی است مثل درخت بیخ او ثابت، اما باد گاهگاه آنرا حرکتی میدهد و دلی است مثل پری که با باد میرود و بهر سوی میگردد». «مقدار هر مردی در فهم خویش بر مقدار نزدیکی دل او بود بخدای». «الهی عظمت تو مرا باز برید از مناجات تو و شناخت من به تو مرا انس داد با تو». بباطن و معنی شریعت بیشتر اهمیت میدهد و میگوید. «اگرنه آنستی که تو فرموده ای که مرا یاد کن بزبان وگرنه یاد نکردمی یعنی تو در زبان نگنجی و زبانی که به لهو آلوده است به ذکر تو چگونه گشاده گردانم». اما جنید بغدادی که به لقب سیدالطایفه و لسان القوم ملقب است و سلطان المحققین، و سیدالمشایخ خوانده شده است مظهر کمال تصوف معتدلانه است و چون در گفتار او دقت شود می بینیم تصوف با او وارد مرحلهء تازه ای شده است. صوفیان این دوره دست از ریاضت بحد افراط، و میراندن جسد و فخر به فقر، برداشته اند. فحوای کلام آنها این است که ریاضت مرحلهء اول سفر طولانی است و بمنزلهء مقدمهء ورزش است برای حیات روحانی مهمتر. جنید میگوید: پس از چهل سال ریاضت و طاعت مرا گمان افتاد که بمقصود رسیدم درساعت هاتفی آواز داد که یا جنید گاه آن آمد که زنار گوشهء تو به تو نمایم. چون این بشنیدم گفتم: خداوندا جنید را چه گناه؟ ندا آمد که گناهی بیش از این میخواهی که تو هستی. جنید آه کرد و سر درکشید و گفت:
من لم یکن للوصال اهلا
فکل احسانه ذنوب.
از جمله های ذیل که از جنید برای ما باقی مانده، میتوان فهمید که طرز تفکر او با اسلافش چه تفاوتی دارد و به چه سبب جنید مورد اعتراض فقها و اهل ظاهر واقع شده و مکرر به کفر و زندقه منسوب میشود. «سی سال بر در دل نشستم بپاسبانی و دل را نگاه داشتم، تا ده سال دل من مرا نگاه داشت. اکنون بیست سال است که نه من از دل خبر دارم نه از من دل خبر دارد». «روزگار چنان گذاشتم که اهل آسمان و زمین بر من گریستند. باز چنان شدم که من بر غیبت ایشان می گریستم. اکنون چنان شدم که من نه از ایشان خبر ندارم و نه از خود». «خدای تعالی سی سال بزبان جنید با جنید سخن گفت و جنید در میان نه و خلق را خبر نه». «بیست سال بر حواشی آن علم سخن گفتم اما آنچه غوامض آن بود نگفتم که زبانها را از گفتن، منع کرده اند و دل را از ادراک محروم گردانیده». «خوف مرا منقبض میگرداند و رجا مرا منبسط میکند، پس هرگاه که منقبض شوم به خوف، آنجا فناء من بود و هرگاه منبسط شوم به رجا، مرا بمن بازدهند». «اگر فردا مرا خدای گوید که مرا ببین نبینم. گویم چشم در دوستی غیر بود و بیگانه، و غیرت غیریت مرا از دیدار بازمیدارد که در دنیا بیواسطهء چشم میدیدم». «تا بدانستم که ان الکلام لفی الفوأد سی ساله نماز قضا کردم». یک روز اصحاب را گفت: «اگر دانمی که نمازی بیرون فریضه دو رکعت فاضلتر از نشستن با شما بود هرگز با شما ننشستمی». نقل است که جنید پیوسته روزه داشتی چون یاران درآمدندی با ایشان روزه گشادی و گفتی: «فضل مساعدت با برادران کم از فضل روزه نبود». نقل است که جنید جامه برسم علما پوشیدی اصحاب گفتند: ای پیر طریقت! چه باشد اگر برای خاطر اصحاب مرقع درپوشی؟ گفت: اگر بدانمی که بمرقع کاری برآمدی از آتش و آهن لباس سازمی و درپوشمی ولکن بهر هر ساعت در باطن، ندا می کنند که: «لیس الاعتبار بالخرقه انما الاعتبار بالحرقه» و نیز از این قبیل سخنان، فراوان از او حکایت شده است که نشان میدهد جنید طاعت و عمل را علت تامهء نجات نمیداند و از افراط در زهد و میراندن بدن اعتراض میکند و به لباس صورت ظاهر اهمیت نمیدهد. برای مزید فائده سخنان ذیل را از او نقل می کنیم: «طاعت علت نیست بر آنچه در ازل رفته است ولیکن بشارت میدهد بر آنکه در ازل کار که رفته است در حق طاعت کننده نیکو رفته است». «مرد به سیرت مرد آید نه بصورت». یک روز دلم گم شده بود، گفتم: «الهی دل من بازده، ندائی شنیدم که یا جنید ما دل بدان ربوده ایم تا با ما بمانی تو بازمیخواهی که با غیر ما بمانی». نقل است که جنید چون در توحید سخن گفتی هر بار بعبارتی دیگر آغاز کردی که کس را فهم بدان نرسیدی. روزی شبلی در مجلس جنید گفت: الله، جنید گفت: «اگر خدای غایب است ذکر غایب غیبت است و غیبت حرام است و اگر حاضر است در مشاهده حاضر نام او بردن ترک حرمت است». نقل است که در بغداد دزدی را آویخته بودند جنید برفت و پای او بوسه داد. از او سئوال کردند، گفت: «هزار رحمت بر وی باد که در کار خود مرد بوده است و چنان این کار را به کمال رسانیده است که سر در سر آن کار کرده است». «این سینهء تو حرم خاص خدای است تا توانی هیچ نامحرم را در حرم خاص راه مده». «دل دوستان خدای جای سر خدای است و خدای سر خود در دلی ننهد که در وی دوستی دنیا بود». بعضی از گفته های جنید از مسئله «وحدت وجود» حکایت میکند. اینک چند نمونه: نقل است که شبی با مریدی در راه میرفت، سگی بانگ کرد. جنید گفت: «لبیک لبیک. مرید گفت: این چه حال است؟ گفت: قوه و دمدمهء سگ از قهر حق تعالی دیدم و آواز از قدرت حق تعالی شنیدم و سگ را در میان ندیدم لاجرم لبیک جواب دادم.» «تصوف آن بود که ترا خداوند از تو بمیراند و بخود زنده کند». «هرکه گوید: الله بی مشاهده این کس دروغ زن است». «معرفت وجود جهل است در وقت حصول علم تو. گفتند: زیادت کن، گفت: عارف و معروف اوست». از مقایسهء این گفته ها با سخنان اسلاف جنید بخوبی می بینیم که تحول فکری بسیار مهمی در این عصر پیدا شده و افکار تازه و اصطلاحات و تعبیرات مخصوصی بوجود آمده است. مانند عدم اعتنای بمرقع و صورت ظاهر درویشی و پشمینه پوشی و عقیده به آنکه زهد و ترک دنیا و عبادت منظور نهائی و غایت مطلوب نیست، بلکه مقدمه است برای منظور عالی تر و عدم اعتماد بر طاعت که گاهی خود آن طاعت ممکن است حجاب راه شود و نیز اهمیت بسیار به عشق و محبت و دل و بیخودی و دلباختگی و یکی دانستن عارف و معروف، و همه چیز را مظهر حق دیدن. سایر بزرگان صوفیه این عهد هم، از قبیل: ذوالنون مصری(1) و بایزید بسطامی(2) و حسین بن منصور حلاج(3) و ابوبکر شبلی(4)اگرچه هر یک با زبان مخصوص افکار صوفیان را بیان می کنند، ولی همهء آنها کم و یا بیش متمایل به عقیدهء وحدت وجودند و جز خدا چیزی نمی بینند. این تعبیر در افکار و گفتار و رفتار صوفیان نظر مردم را جلب کرده، مخصوصاً طبقهء فقها این سخنان را برای جامعهء مسلمین خطرناک میشمردند و صوفیه را به بدعت گذاری و گاهی الحاد و کفر متهم میساختند(5). البته نتیجهء این فشارها این است که بزرگان صوفیه بیش از پیش به قرآن و حدیث و تفسیر و ادلهء عقلیه و امثال آن متشبث میشوند و با همه مخالفتی که مبانی و اصول تصوف با تألیف و تصنیف کتاب دارد و به گفتهء ابوسعید ابوالخیر قدم اول تصوف پاره کردن دفتر و فراموش کردن علم است، این طایفه هم به حکم ضرورت دست به کار تألیف و تصنیف می زنند و با سلاح کتاب به دفاع از خود برمیخیزند. ذوالنون مصری که بقول جامی رئیس و سر صوفیان محسوب است. اول کسی است که برای فرار از اعتراض معترضین رموز صوفیانه به کار برده است. ولی ذوالنون از صوفیان معتدل است و در کلمات خود از معرفت الهی بیشتر صحبت می کند، تا از اتحاد و وصول. خواجه عبدالله انصاری دربارهء ذوالنون می گوید: «و پیش از وی مشایخ بودند ولیکن وی پیشین کسی بود که اشارت با عبارت آورد و از این طریق سخن گفت و چون جنید پدید آمد در طبقهء دیگر این علم را ترتیب نهاد و بسط کرد و کتب ساخت و چون شبلی پدید آمد این علم را با سر منبر برد و آشکارا کرد و جنید گفت ما این علم را در سردابها و خانه ها میگفتیم پنهان، شبلی آمد و آنرا بر سر منبر برد و بر خلق آشکارا کرد. ذوالنون گفت: سه سفر کردم و سه علم آوردم در سفر اول علمی آوردم که خاص پذیرفت و عام پذیرفت و در سفر دوم علمی آوردم که خاص پذیرفت و عام نپذیرفت و در سفر سوم علمی آوردم که نه خاص پذیرفت و نه عام. فبقیت شریداً طریداً وحیداً. اول علم توبه بود که آن را خاص و عام قبول کنند و دوم علم توکل و معاملت و محبت بود که خاص قبول کنند نه عام و سوم علم حقیقت بود که نه به طاقت علم و عقل خلق بود درنیافتند، وی را مهجور کردند و بر وی به انکار برخاستند تا آنگاه که از دنیا برفت(6). ذوالنون اهل کیمیا و فلسفه بود و از فلسفهء نوافلاطونی اقتباس بسیار کرد و با تصوف آمیخت. بایزید بسطامی از ذوالنون مصری و جنید بغدادی قدم پیش نهاد و افکار وحدت وجود را بیان کرد تا آنجا که «لیس فی جبتی سوی الله» میگوید و مؤسس فرقهء مخصوصی در تصوف است که طریقهء «سکر» نامیده میشود. در حالی که دستهء معتدل مثال جنید و امثال او از اصحاب طریقهء «صحو» محسوبند حسین بن منصور حلاج به شکل منظم و مرتبی از اتحاد خدا و انسان سخن میراند و سخنان اوست که بعدها مدار صحبت ابن العربی و غیره شد. حاصل آنکه تصوف واقعی به دست مردمان این عهد تأسیس شد. البته در طول زمان تغییرات دیگری یافت که بیشتر آن راجع به تغییرات، اصطلاحات، رسوم، ظواهر، چگونگی مقامات سیر و سلوک و امثال آن است. جنبهء فلسفی تصوف به دست جماعتی، از قبیل: غزالی، ابن العربی و سهروردی تحقق یافت. توفیق بین شرع و تصوف و دستورهای سیر و سلوک و تعیین مقاماتی که سالک باید بپیماید و قوانین و اصول آن با رعایت اصول شرع و استناد به قرآن و حدیث به همت مردمی، از قبیل: قشیری، ابونصر سراج، هجویری و غزالی صورت پذیرفت. مهم این است که سه صفت اساسی تصوف قرن سوم را از تصوف قرن دوم هجری متمایز میسازد. اول آنکه در این عهد تصوف به تفکر و تدبر و امعان نظر بیشتر اهمیت میدهد تا به ریاضتهای شاقه، به این معنی که زندگی سخت و پرمشقتی را که صوفیان عهد دوم، از قبیل ابراهیم ادهم و رابعهء عدویه و امثال آنها اساس نجات میدانستند، صوفیان این دوره، از قبیل جنید و پیروانش کنار می گذارند یا لااقل کمتر مهم می شمرند. به اضافه زهد و ترک دنیا و طاعت و عبادت وسیله است نه غایت و مقدمهء وصول بمنظور عالیتری است نه مطلوب و مقصود نهائی، چنانکه جنید به لباس علما درمی آید و بگفتهء عطار در تذکرة الاولیاء ابوبکر شبلی و ابوحفص حداد با تجمل و تکلف از یکدیگر پذیرائی میکنند. بایزید به ادامهء ریاضت و زهد قائل نیست و معتقد است که سالک باید از دنیا و آخرت و خود بگذرد و به اصل موضوع و منظور پردازد و ابوسعید خراز می گوید: «جوع طعام مرتاضین و تفکر خوراک عرفاست.» دوم اینکه شیوع افکار وحدت وجودی چنین نتیجه داد که صوفیه اتصال به خدا را تنها منظور و مقصود صوفی میدانستند و از این منظور عالی که گذشت دیگر به هیچ چیز اهمیت نمی دادند. این افکار و آرا نظراً و عملاً نزد فقها و متشرعان پسندیده نبود و خطرناک شمرده میشد، یعنی علاوه بر آنکه اعتقاد به وحدت وجود به عقیدهء اهل ظاهر مخالف با توحید اسلام شمرده میشد، بعضی از صوفیان وقعی به احکام شرعی نمی نهادند و به این جهت نیز دائماً از طرف فقها ملامت میشدند؛ حتی بعضی از بزرگان صوفیه، از قبیل قشیری و هجویری این دستهء لاابالی را سرزنش کرده اند. جماعتی از بزرگان صوفیه کوشیده اند که تصوف و اسلام، یعنی شریعت و طریقت را با یکدیگر وفق دهند و بین آن دو موافقتی برقرار نمایند، مث اصحاب صحو پیوسته به دفاع از اصحاب سکر برخاسته و کلمات آنها را تفسیر و توجیه کرده اند و معاذیری برای آن سخنان تراشیده اند و به وجهی از وجوه گفتارهای زنندهء آنها را موافق شرع جلوه داده اند. البته این نکته را باید دانست که همهء صوفیان این عهد در همهء این عقاید با یکدیگر شریک نبوده اند و اینکه می گوئیم تصوف در این مرحله به کمال رسید، مقصود این نیست که طُرُق صوفیانهء عهد دوم یکباره از میان رفته باشد، بلکه در همان حال که دسته ای با نهایت حرارت و شور پیرو تصوف پخته و کامل العیار این عصر بودند، دسته های دیگر هم از حیث سیر و سلوک و طرز فکر و سنخ گفتار و رفتار کمال مشابهت را بصوفیان قرن دوم داشتند؛ حتی بعضی از آنها زهاد و مرتاضان معتدل صدر اسلام را بخاطر می آوردند. در هر ناحیه ای یک قسم تصوف بیشتر رشد و نمو داشته است، مث صوفیان خراسان نوعاً افراطی و دارای وسعت نظر و از پیروان محکم عقیدهء وحدت وجود و غالباً از اصحاب سکر بودند و حریت فکری و آزادمنشی آنها بمراتب بیشتر از صوفیان عراق و سایر نقاط بوده است. اضافه بر این، نکتهء قابل ذکر این است که تصوف در هر کسی رنگ مخصوصی داشته، یعنی در عین آنکه هر فرقه ای از صوفیه اصول مشترکی داشته اند باز شخصیت افراد محفوظ بوده و هر کسی طرز فکر و فهم و سلیقه ای مخصوص بخود داشته است، چنانکه این مسئله امروز هم در بین عرفا مشاهده میشود و اصو در جمیع مسائل نظری این حکم صدق می کند. سوم اینکه صوفیه در این عهد بشکل حزب و فرقهء خاصی درآمدند، یعنی خصوصیات حزبی و مقررات و رسوم و آداب فرقه ای پیدا کردند و هر حزبی تحت راهنمائی و سرپرستی شیخ و مرشد درآمد و شیخ یا مرشد و پیر کام بر مریدان مسلط بود و اعمال آنها را تحت مراقبت داشت و هر فردی را وادار میکرد که از اوامر مرشد پیروی کند و نظامات را رعایت نماید. بطوری که گفته شد از اواخر قرن دوم هجری و مخصوصاً در قسمت اول قرن سوم افکار تازه ای از قبیل عشق، محبت، عرفان، معرفت، فنا، بقا و امثال آن وارد تصوف شد که با اصول و افکار قدیم، یعنی زهد و تعبد و طلب نجات اخروی وغیره متوازیاً پیش میرفت. با پیدا شدن این افکار، رموز و تعبیرات خاصی نیز بمیان آمد و مخصوصاً توصیه میشد که اسرار حق باید از نامحرم مکتوم بماند. شیخ عطار میگوید: بزرگی گفت آن شب که حسین بن منصور حلاج را بر دار کرده بودند تا روز زیر آن دار بودم و نماز میکردم چون روز شد، هاتفی آواز داد: «او را اطلاع دادیم بر سری از اسرار خود پس کسی که سر ملوک فاش کند سزای او این است(7)». و نیز از شبلی نقل کند که آن شب بر سر گور او شدم تا بامداد نماز کردم، سحرگاه مناجات کردم. خواب بر من غلبه کرد «بخواب دیدم که قیامت است و از حق فرمان آمد که این از آن کردم که سرما با غیر گفت»(8). وقتی حسین منصور نزد جنید رفت و از صحو و سکر سخن راند، جنید او را ملامت کرد و به اعتدال دعوت نموده، گفت: «و من ای پسر منصور در کلام تو فضولی بسیار می بینم و عبارت بی معنی(9)». حاصل آنکه سالخوردگان صوفیه و مردم با حزم و تجربهء آنها بسایرین تعلیم میدادند که از افشای اسرار خودداری کنند و اگر اظهار و افشا ضروری باشد باید به رموز و اصطلاحات مخصوص متوسل شوند و این احتیاط از آن بود که تصوف رنگ دیگری گرفت و از زهد سادهء عهدهای اول خارج شد، چندانکه مورد اعتراض جملهء فقها و علما قرار گرفت؛ زیرا همه این آراء و افکار تازه بالاخره براساس وحدت وجود قرار میگیرد. عقیدهء بوحدت وجود با آنچه فقها دربارهء خدا میگفتند که «خالقی است خارج از خلق و هستی است غیرممازج با اشیاء» مخالف بود بسیاری از مسلمانان و فقها عقیدهء صوفیه را در این باره مخالف توحید اسلام میشمردند و آن را بدعت و کفر میدانستند. بعض محققان شرقی و غربی چون عقیدهء وحدت وجود و برخی از عقائد صوفیه را با صورت ظاهر عقائد اسلامی مخالف یافته اند، گویند: آن عقاید از منابع غیراسلامی وارد تصوف شده است و هر یک تصوف را به منبع و منشأ مخصوصی منسوب داشته و همان منبع را یگانه سرچشمه فرض کرده اند، مث جماعتی تصوف را عکس العمل فکر ایرانی مغلوب در مقابل مذهب سامی فاتح دانسته اند و از این اشکال صرفنظر کرده اند که بعضی از پیشروان تصوف از بومیان سوریه و مصر از نژاد خالص عرب بوده و هیچ مناسبتی با افکار آریائی و نژاد ایرانی نداشته اند. جماعتی منشأ تصوف اسلامی را تعلیمات بودائی شمرده اند غافل از آنکه تأثیر هندی در تمدن اسلام متعلق به دوره های بعد است. و همچنین فلسفهء نوافلاطونی و حکمت عرفا و اشراقیون قبل از اسلام را تنها سرچشمهء تصوف شمردن، هر یک مواجه با اشکالی میشود. البته خود صوفیان می گویند مأخذ تصوف قرآن و حدیث است و بس. هر جا هم که ظاهر قرآن با استناد آنان موافق نبوده، بتأویل توسل جسته اند. بطوری که قب اشاره شد قرآن خود اگر با تصوف مناسب نباشد لااقل زمینه را مناسب کرده است و مضمون بعض آیات مخصوصاً آیات مکی با کمال وضوح و صراحت در حکم اساس تعلیمات تصوف محسوب است و همچنین بسیاری از آیات مدنی مؤید این معنی است، یعنی در همان موقعی که غالب عربها در انتظار غنائم جنگی بسر میبردند باز قرآن میفرماید که منظور از غزوات تنها فوائد مادی نیست، بلکه غایت عالی تری باید محرک مؤمنین باشد. تبتغون عرض الحیوة الدنیا فعند الله مغانم کثیرة. (قرآن 4/94). تریدون عرض الدنیا و الله یرید الاَخره. (قرآن 8/67). بعض آیات نیز چنان است که صوفیان بخوبی میدانستند آنرا برطبق مذاق خود تأویل و تفسیر کنند، ولی چنان نیست که بتوان گفت تصوف عبارت از عناصر خارجی است که رنگ اسلام پذیرفته و یا مانند خود صوفیه معتقد شویم که تصوف جز قرآن و حدیث منشأ و مبدئی ندارد. منابعی را که سرچشمهء تصوف فرض نموده اند هر یک جزئی از علت تامه است، ولی هیچیک از آنها علت تامه محسوب نمیشود. تصوف منابع مختلف و متنوع دارد. صوفیه هم از حیث مذاق و سلیقه، التقاطی بوده اند و همین که عقیده ای را با ذوق و حال خود موافق یافته اند از هر کس و هر جا بوده گرفته اند و همیشه لسان حالشان این بوده است که:
شاخ گل هر جا که میروید گل است
خم مل هر جا که میجوشد مل است.
این نکته را هم باید در نظر داشت که تصوف مسلکی است پرشور و نهضتی دارای روح حیات و صوفیه عناصر مختلفی را که از منابع متنوع گرفته اند آن را در بوتهء ذوق مخصوص بخود ذوب کرده و بشکل یک چیز مستقل و بدیع درآورده اند که فقط با تجزیه و تحلیل دقیق میتوان بعناصری که دست در ترکیب تصوف داشته است پی برد و آنرا شناخت. یکی از منابع مهم که مبدأ نهضت تصوف اسلامی ومنشأ آن محسوب است دیانت اسلام است که بتدریج در طی تکامل و تطور عواملی از خارج گرفته و آنها را تحلیل و جذب کرد و بشکل فکر اسلامی درآورده است. اما مهمترین منابع غیراسلامی تصوف را که عبارتند از: دیانت مسیح، فلسفهء نوافلاطونی، حکمت اشراقی، عرفای قبل از اسلام و افکار و آراء بودایی در اینجا بطور اختصار ذکر می کنیم. رهبانیت و زهد مهمترین تعلیمات انجیل و موافق با روح مسیحیت است و میتوان گفت که بیش از هر مذهبی مستعد اخذ آرای زاهدانه و عارفانه است. مدتها قبل از ظهور اسلام افکار عرفانی در دیانت مسیح و یهود تمکن یافته بود و فیلون حکیم یهودی در سالهای اول قرن اول میلاد با تورات همان تأویلات و تفسیرات عارفانه را کرد که بعدها صوفیه با قرآن کردند و نیز آراء افلوطین که در اصطلاح ملل و نحل اسلامی شیخ یونانی نامیده شده و فلسفهء نوافلاطونی، همه در مسیحیت رسوخ بسیار داشته است. جماعتی از مسیحیان به نام مرتاضین و توابین و تارکین دنیا در همه جا می گشته اند و در اشعار و تواریخ دورهء جاهلیت نام یک عده زاهد از قبیل امیة بن ابی الصلت و صوفه برده شده و نیز تفاصیلی از عادات و اخلاق مرتاضین مسیحی باقی مانده است. از حکایاتی که از صدر اسلام برای ما باقی مانده، نیز به تماس مسلمانها با رهبانان مسیحی پی می بریم(10)، مث انتشار اسلام در سوریه، عراق و مصر تماس مسلمانها را با راهبان مسیحی بیشتر کرد و بهتر از پیشتر به عادات، اعمال، افکار و گفته های آنها وقوف یافتند و بسیاری از آنها را پذیرفتند؛ بطوری که بعضی از دشمنان صوفیه آنها را متشبه به راهبان مسیحی دانسته اند. بتدریج گفته های انجیل در بیانات مرتاضین و زاهدان و پیشروان تصوف بیشتر دیده میشود. یکی از چیزهائی که در بین زاهدان مسلمان در قرن دوم هجری انتشار یافت، خودداری از خوردن غذاهای حیوانی است(11) که از عادات رهبانان و ناسکان مسیحی است. در کتب تذکرهء صوفیان قرون اول مکالمات و مفاوضات بسیاری که بین مسلمانان متعبد و مرتاضان مسیحی پیش آمده، نقل شده و از مجموع آنها میتوان استنباط کرد که رفتار و گفتار رهبانان در صوفیهء قرون اول کمابیش مؤثر بوده است، مث حکایتی هست که مسیح از مقابل سه نفر گذشت که رنگ پریده و لاغر بودند. از آنها علت لاغری و رنگ پریدگی آنان را پرسید، گفتند: بخاطر ترس از جهنم است. مسیح فرمود: شما از چیز خلق شده ای میترسید و بر خداست که آنهائی را که می ترسند نجات دهد. سپس سه نفر دیگر را دید که لاغرتر و رنگ پریده تر بودند، گفت: چرا چنین شده اید؟ گفتند: از آرزوی بهشت. مسیح گفت: شما چیزی می طلبید که خلق شده و بر خداست که حاجت شما را برآورد. آنگاه سه نفر دیگر را که بسیار لاغر و رنگ پریده بودند دید، از آنها پرسید: چرا چنین شده اید؟ گفتند: عشق به خدا ما را چنین کرده است. مسیح فرمود: شما نزدیک ترین مردمید به او. این حکایت با بعض گفته های رابعه عدویه بسیار شبیه است. حکایت دیگری به این معنی هست که مرتاض مسلمانی از راهبی پرسید: بزرگترین علامت ایمان چیست؟ گفت: وقتی قلب مؤمن مسخر عشق شود. وقتی بین مالک دینار و محمد بن واسع از صوفیان قرن دوم هجری این مسئله مطرح شد که سعادت و استراحت خاطر در چه چیز است؟ مالک گفت: سعادت در این است که انسان قطعه زمین مزروعی داشته باشد که قوت خود را به دست آرد و محتاج به خلق نگردد. محمد واسع گفت: خوشبخت کسی است که صبح غذایی داشته باشد و نداند شام چه خواهد داشت و چون شامی به دست آورد نداند فردا چه خواهد کرد. حالا هرگاه این قبیل سخنان را که نزد صوفیه فراوان است و بعبارات مختلف این معانی تقریر شده است با عبارات ذیل که در باب ششم انجیل متی وارد است مقایسه کنیم، شباهت فراوانی می بینیم: «بشما میگویم از بهر جان خود اندیشه مکنید که چه خورید یا چه آشامید و نه برای بدن خود که چه بپوشید. آیا جان از خوراک و بدن از پوشاک بهتر نیست؟ مرغان هوا را نظر کنید که نه میکارند و نه میدروند و نه در انبارها ذخیره می کنند و پدر آسمانی شما آنها را می پروراند. آیا شما از آنها بهتر نیستید در سوسن های چمن تأمل کنید چگونه نمو می کنند. اندیشه مکنید و مگوئید چه بخوریم یا چه بنوشیم یا چه بپوشیم. اول ملکوت خدا و عدالت او را بطلبید که این همه برای شما افزوده خواهد شد، پس در اندیشه فردا مباشید». پشمینه پوشی یا تصوف که قب گفته شد کلمهء صوفی ناشی از آن است، از عادات راهبان مسیحی است که سپس در صوفیه هم شعار زهد محسوب شده است. دلق که این همه در اشعار و کتب صوفیه وارد شده و همه جا بمعنی لباس صوفیه است، یعنی خرقه ای که روی همه لباسها می پوشیده اند و ظاهراً پشمی بوده است؛ خرقهء رهبانان است که ظاهراً در قرون اولیه سفیدرنگ بوده، سپس سیاه رنگ شده است. دلق اگر وصله داشته آنرا «دلق مرقع» میگفته اند و اگر رنگ به رنگ بوده دلق ملمع می نامیده اند. در بین صوفیهء اسلام رنگ دلق همیشه کبود و سیاه بوده و آنرا «دلق ازرق» گفته اند. «سوکواران» که فردوسی در شاهنامه از آنها صحبت میکند مقصود اساقفهء نسطوریان مسیحی است که در قرن سوم هجری به ایران پناهنده شده اند و آنها هستند که لباس پشمینهء خشن را روی بدن می پوشیده اند تا یک نوع ریاضتی باشد. اصطلاح صوفی و صوفیه (بصیغهء تأنیث) که فارسی آن پشمینه پوش است بمردان و زنان این مسیحیان اطلاق میشده است و نیز موضوع عشق و محبت الهی که بعدها از مواضع مهم تصوف شده، اساس بزرگ مسیحیت محسوب است. بولس رسول در باب سیزدهم رسالهء اول به قرنتیان میگوید: «اگر به زبانهای مردم و فرشتگان سخن گویم و محبت نداشته باشم مثل نحاس صدادهنده و سنج فغان کننده شده ام. و اگر نبوت داشته باشم و جمیع اسرار و همه علوم را بدانم و ایمان کامل داشته باشم بحدی که کوهها را نقل کنم و محبت نداشته باشم هیچ هستم و اگر جمیع اموال خود را صدقه دهم و بدن خود را بسپارم تا سوخته شود و محبت نداشته باشم هیچ سود نمی برم». حاصل آنکه مسیحیت از طریق مرتاضین و فرقه های سیار و راهبین مخصوصاً فرقه های سوریه ای که در اطراف گردش میکردند و غالباً نسطوری بودند به صوفیهء اسلام بسیار چیزها آموخته است. زندگی در صوامع و خانقاه نیز تا اندازه ای تقلید از مسیحیان و راهبان است. از نکات قابل توجه یکی این است که جنید بغدادی که اص ایرانی و نهاوندی بوده و اهمیت او در بین صوفیه فراوان است و عبدالله خفیف که او را یکی از پنج تن مقتدایان شمرده از پدر و مادری مسیحی است.
تأثیر فلسفهء نوافلاطونی: پس از آنکه عرب با ملل مختلفی که به اسلام درآمدند آشنا شد و آداب و افکار و عقائد آنان بین مسلمانها شایع گشت و کتب فلاسفهء یونان و فلاسفهء نوافلاطونی به عربی ترجمه گردید، صوفیه نیز مانند دیگر فرق مسلمانان از این افکار فلسفی سخت متأثر گشتند مخصوصاً فلسفهء افلوطین تأثیر شدیدی در افکار و عقائد صوفیه کرد. اساس مذهب افلوطین وحدت وجود است که شاید بتوان آنرا به جملهء (بسیط الحقیقة کل الاشیاء و لیس بشی منها) تعبیر کرد. حقیقت یکی است و منشأ وجود همان حقیقت واحده است. هستی مطلق اوست و مابقی نمود است. خدا در عین آنکه مصدر همه اشیاء است، یعنی همه چیز از او صادر شده، هیچیک از اشیاء نیست. افلوطین در عین حال که از خدا تعبیرها و وصف های مختلفی می کند باز هر تعبیر و وصفی را خطا می داند، حتی می گوید: خدا را وجود هم نمیتوان گفت، زیرا او بالاتر از وجود است و وجود فیضی است از فیوضات او. برای وصول بخدا باید به اشراق و شهود و سیر معنوی متوسل شد و حس و عقل برای پیمودن این راه کافی نیست. طریق سیر و سلوک سه مرحله دارد: مقامات سیر و سلوک، محبت و معرفت. مقامات سیر و سلوک عبارت از طلب حقیقت است و مجاهده برای رسیدن بدان و این مقامی است کسبی. محبت حالی است که از مشاهدهء زیبائی حقیقت برای طالب پیش می آید. معرفت کامل، وصول بحقیقت تامه است و این مرحلهء کمال است، زیرا کمال غایت وجود است. هر موجودی مایل بدین کمال است، یعنی رهائی از اسارت عالم کثرت و ماده و بازگشت بوطن اصلی، یعنی اتصال به مبدأ کل. برای پیمودن این راه باید چشم از دنیا بست و به او گشود و با بیخودی او را در خود یافت... اینها نمونه ای از افکار و فلسفهء افلوطین است. انتشار آرای افلوطین در بین مسلمانان بیش از هر چیز در تصوف و عرفان مؤثر بود. بدین معنی که تصوف که تا آن وقت زهد عملی بود، اساس نظری و علمی یافت. چون در آرای نوافلاطونی دقت کنیم می بینیم برای صوفی زاهدی که از دنیا و هرچه در اوست بحکم آنکه فانی است دل کنده و به آنچه باقی است دل سپرده است فلسفهء افلوطین بسیار خوش آیند است، بلکه منتهای آرزوی خود را در آرای او می یابد. موضوع وحدت وجود در فلسفهء نوافلاطونی بیش از هر چیز نظر صوفیه را جلب کرده است، زیرا وحدت وجودی همه دنیا را آینهء قدرت حق می بیند و هر موجودی در حکم آینه ای است که خدا در آن جلوه گر شده باشد. این مزایا همه ظاهر و نمود است و هستی مطلق و وجود حقیقی خداست. انسان باید بکوشد تا پرده ها را بدرد و خود را مورد جلوهء کامل جمال حق قرار دهد و بسعادت ابدی برسد. سالک باید با پر و بال شوق و عشق بطرف خدا به پرواز آید و خود را از قید هستی خود که نمودی بیش نیست آزاد کند و در خدا که وجود حقیقی است محو و فانی سازد. مولانا جلال الدین رومی بهترین مترجم و معرف افکار افلوطین و فلسفهء نوافلاطونی است و هر کس در دیوان و مثنوی این عارف بزرگ که در حکم دائرة المعارف عرفا است تتبع کرده باشد، تقریباً تمام مسائل فلسفهء نوافلاطونی را در آن خواهد یافت. حاصل آنکه عقائد نوافلاطونی، از قبیل وحدت وجود و اتحاد عقل و عاقل و معقول و فیضان عالم وجود از مبدأ اول و گرفتاری روح انسان دربند بدن و آلودگی به آلایشهای ماده و میل روح به بازگشت بوطن و مقر اصلی خود و راهی که برای بازگشت و اتصال با مبدأ اول باید پیمود و عشق، مشاهده، تفکر، سیر در خود، ریاضت، تصفیهء نفس، وجد، مستی، روحانی، بیخودی، بی خبری از خود و از میان بردن تعینات و شخصیت خود که حجاب بزرگ اتصال بخدا است و عرفا در این موضوع گفته اند که «وجودک ذنب لایقاس به ذنب» و فنای کامل جزو در کل و امثال آن عقائد و آراء تأثیر بسیار عمیقی در تصوف نظری اسلام کرد. از مسائل مهمی که تصوف از فلسفهء نوافلاطونی اقتباس کرده، مسئله «عشق به خدا» است که صوفی آنرا مدار همهء جد و جهدهای خود قرار داده است. هر کس در ادبیات ایران مخصوصاً شعر فارسی تتبع نموده باشد متوجه میشود که از قرن پنجم ببعد دسته ای از شعرا پیدا شده اند که زبان و مصطلحات آنها در عین اینکه از حیث لفظ تقریباً همان لفظ و همان مصطلحات است، ولی این الفاظ و مصطلحات معانی مجازی تمثیلی و استعارات و کنایات دیگر بخود گرفته اند و آن عبارت است از معانی عرفانی و تصوف و نیز معانی، مضامین، مقالات، نظریات اشراقی، عرفانی، ذوقی و شطحیات بحد وفور در اینگونه اشعار دیده میشود که درک معانی آنها از حدود فهم جمهور عوام و بعض خواص بیرون است، از قبیل «اتحاد عاشق و معشوق» و «اتحاد عاشق و معشوق و عشق» و «وحدت وجود» و «موهوم بودن کثرات» و «فنا» و «بقا» و «صحو» و «محو» و «سکر» و «قبض» و «بسط» و «جمع» و «تفرقه» و «جمع الجمع» و مانند آنها در نتیجهء تأثیر عمیق فلسفهء نوافلاطونی و عوامل دیگر تصوف بشکلی درآمد که مورد تکفیر واقع شد و جماعتی از بزرگان صوفیه بزحمت افتادند و بعضی بقتل رسیدند و این پیش آمدها سبب شد که صوفیان اسرار خود را از نامحرمان مکتوم بدارند و کلمات خود را ذووجوه و مرموز ادا کنند و ظواهر شرع را رعایت کنند و مخصوصاً درصدد برآمدند که عرفان و تصوف را بوسیلهء تفسیر و تأویل با قرآن و حدیث تطبیق کنند و انصاف این است که از عهدهء این مهم بخوبی برآمدند و پایهء تأویل را به جائی گذاشتند که دست فیلون تأویل کنندهء تورات هم به آن نخواهد رسید و از آن ببعد تصوف و عرفان را اسلام حقیقی و دیانت واقعی جلوه داده گفتند:
ما ز قرآن مغز را برداشتیم.
عرفانیت مسیحی: فلسفهء ادریه یا گنوستی سیسم(12) مخلوطی از فلسفه های شرقی و یونانی و مسیحی است که در قرون اول میلادی با دیانت مسیحی پیش میرفت، سپس با تغییرات جزئی رنگ مذهبی گرفت و جزء معتقدات کلیسا شد و بین مسیحیان تقریباً حکم «علم کلام» را داشت که بین متکلمان مسلمان رایج است. مدار بحث این فلسفه منشأ عالم و علت شروری است که در دنیا پدید شده. با آنکه پیروان این فلسفه بشعب گوناگونی منقسم اند، اقوال آنان را میتوان بدین نحو خلاصه کرد: خدا ابدی و ازلی است، یعنی نه انتها دارد و نه ابتدا. کمال خدا برتر از خیال و قیاس و گمان و وهم است. این خدای ازلی و ابدی مصدر خیر است. ماده هم ابدی و قائم بذات خود است. اما ماده مصدر شر است. تأثیر خدا در مادهء مستقیم نیست، بلکه بواسطهء قوای بسیاری است که واسطهء بین او و ماده است و بزرگترین این قوی «پسر» است که به «کلمه» تعبیر میشود. در تورات از این قوی بملائکه تعبیر شده است. افلاطون آن قوی را «مثل» و رواقیون «علل فعاله» نامیده اند. ماده مایل به شر است و این قوی شائق به خیر و این امر سبب تعارض دائمی است. فضیلت از آن کسی است که ماده را مقهور روح سازد. یکی از وسایل احراز فضیلت زهد است... در این فرقه اوراد و اسماء و رموز، بسیار اهمیت داشت و بوسیلهء اسماء و اوراد خاصی مبازره با شیاطین و ارواح شریر بعمل می آمده است. موضوع «اسم اعظم» که بعضی از اولیای اسلام بقول خود بر آن وقوف داشته اند به عقیدهء نیکلسن از عقایدی است که از حکمای «ادریه»، یعنی عرفای مسیحی گرفته شده است، شیخ عطار در احوال ابراهیم ادهم آرد: چون مردم بر مقامات او مطلع شدند، ابراهیم از بیم شهرت روی به بادیه نهاد. یکی از اکابر دین در بادیه به او رسید، نام مهین خداوند بدو آموخت و برفت. او بدان نام مهین خدای را بخواند درحال خضر را دید علیه السلام، گفت: ای ابراهیم! آن برادر من بود داود که نام مهین در تو آموخت، پس میان خضر و او بسی سخن برفت و پسر او خضر بود علیه السلام. نیکلسن در کتاب «صوفیهء اسلام» معتقد است که صوفیهء قدیم کلمهء «صدیق» را از مذهب مانوی گرفته اند قبل از نیکلسن مستشرق انگلیسی بوان(13) نیز همین عقیده را داشت و ظاهراً درست است. جنبهء زهد و ترک دنیا هم در مذهب مانی اهمیتی بسزا داشته است. قرائن نشان می دهد که با تماس مسلمانان با «ادریون» که در سوریه و مصر پراکنده بودند، آرای آنان در متصوفه مؤثر بوده است. از نکات مهم اینکه پدر و مادر معروف کرخی از مسیحیان صابی بین بصره و واسط بوده اند و حکمت ادریه بین صابیان رایج بوده است. نیکلسن معتقد است اصطلاح «هفتادهزار حجاب» که متأخران صوفیه در کلمات خود آورده اند مأخوذ از «ادریون» است که گویند هفتادهزار حجاب بین عالم ماده و حقیقت مطلق حایل است و در موقع تولد هر کس روحی که باید تعلق به آن بدن بگیرد، از این هفتادهزار پرده میگذرد. نیمهء درونی این پرده ها حجابهای نوری هستند و نیمهء برونی حجابهای ظلمت.
عقاید بودائی و مانوی: از اوائل حکومت بنی عباس جماعتی از تارکان دنیا و دوره گردان هندی و مانوی در عراق در سایر ممالک اسلامی پراکنده شدند و همانگونه که در قرن اول از رهبانان سیار مسیحی سخن میرفت در قرن دوم هجری ذکر تارکان دنیا بمیان می آمد که نه مسلمان بودند نه مسیحی و جاحظ آنان را «رهبان الزنادقه» مینامد و بموجب شرح جاحظ اینان از زهاد مانویه اند. از خصایص این سیاحان، قدس، طهارت، صدق و مسکنت است. این سیاحان بنوبهء خود در صوفیان مسلمان مؤثر بوده اند. همچنین سیاحان و دوره گردها و مرتاضان بودائی در صوفیان مسلمان تأثیر کرده اند و آنها هستند که سرگذشت بودا را منتشر ساخته، او را نمونهء کامل زهد شناسانده اند که قدرت و شوکت را پشت سر نهاده به لباس فقر درآمد. نکتهء قابل توجه این است که متجاوز از هزار سال پیش از اسلام، مذهب بودائی در شرق ایران یعنی بلخ و بخارا و نیز در ماوراءالنهر شایع بود و بودائیان صومعه و پرستشگاههای معروفی داشته اند مخصوصاً صومعه های بودائی بلخ بسیار مشهور بوده است. در قرون اول اسلامی بلخ و نواحی آن از مراکز مهم تصوف بوده است و صوفیان خراسان در آزادمنشی و تهور فکری پیشرو صوفیان بشمار می رفته اند و عقیدهء «فناء فی الله» که تا اندازه ای مقتبس از افکار هندی است بوسیلهء بایزید و ابوسعید ابوالخیر شایع شده گولدزیهر مستشرق اطریشی معتقد است که صوفیان قرن دوم هجری سرگذشت ابراهیم ادهم را بر اساس آنچه از بودا شنیده اند پرداخته اند.
مخالفت فقها با صوفیان: بطوری که گفته شد قدیمترین شکل تصوف اسلامی زهد و ترک دنیا بود، پس از شیوع فلسفه در میان مسلمانان تشتت آرا و اختلاف عقیده بین دانشمندان پدید آمد و فرقه های گوناگون بوجود آمد. و گروهی پیدا شدند که با نهضت علمی به مخالفت برخاستند و راه وصول به معلول را واردات قلبی و مکاشفه دانستند. خشکی و تعصب بعضی فقها نیز موجب شد که عده ای به عرفان و تصوف بگروند. از مسائل مهم مورد نزاع مسئله وحدت وجود است. بعقیدهء متکلمان و بعض فقها، خدا وحدت مطلق و ذات لایتغیر و غیرممازج با اشیاء است و واضح است که این عقیده با وحدت وجود که صوفیه بدان قائلند مباینت دارد. با اینهمه عقیدهء وحدت وجود در بین خواص از مسلمانان و بخصوص ایرانیان رسوخ یافت... عاملی که سبب اقبال مردم به تصوف گردید، یکی زهد و پارسائی بود که اسلام آنرا ستوده است و صوفیان با اختیار این شیوه خود را در دل مردم جای می دادند و دیگر اینکه در بحث های دینی به عقل و منطق که سلاح خواص است متوسل نمی شدند و میکوشیدند تا قلب و احساسات عامه را تسخیر کنند.
تصوف در قرن پنجم و ششم: قرن پنجم هجری دورهء تسلط ترکان سلجوقی است. در این عصر تعصب و نزاعهای مذهبی بین فرق مسلمانان شیوع یافت و علما بجای بحث در حقیقت علم و کشف واقعیات، علم را وسیله ای برای پیشرفت عقائد شخصی و اثبات مدعای مذهبی خود قرار دادند. هرچند در این عصر مدارس بسیاری بنا گردید و موقوفات فراوانی به طلاب این مدارس اختصاص یافت، لکن آنجا نه بحث آزاد علمی در میان بود و نه طالبان به دنبال واقعیات علوم بودند. مقصود پرورش مبلغانی بود که در فنون جدل و مناظره تربیت شوند و بتوانند مذهب خود را از راه استدلال فلسفی اثبات کنند و هر فرقه آثار مخالفان خود را کتب ضاله می شمرد. در قرن پنجم هجری اشعریان که مردمی خشک و ظاهربین بودند و دشمن عقل و منطق محسوب می شدند غلبه یافتند و خشکی و تعصب جانشین واقع بینی و حقیقت جوئی گردید. از عجایب آنکه بسیاری از معاریف صوفیهء این قرن مخصوصاً صوفیهء قسمت اخیر قرن پنجم هجری بسیار متعصب و خشک و پابند به ظواهر بوده اند و همانطور که حجة الاسلام غزالی به تکفیر فلاسفه برخاسته بود و مطلق مباحث و آراء حکمت ماوراءالطبیعه را باطل و کفر شمرده «تهافت الفلاسفه» مینوشت، خواجه عبدالله انصاری از صوفیان اواخر قرن پنجم هجری از آزادمنشی و حریت ضمیری که از شیوخ صوفیه انتظار میرود محروم بوده و راه وصول بحق را در اتباع از ظواهر مذهبی حنبلی میدانسته است و در امر به معروف و نهی از منکر و مزاحمت اهل حال و اصحاب ذوق و حتی تفسیق و تکفیر صوفیه که از رعایت ظواهر شرع و بجا آوردن مذهب حنبلی انحراف میجسته اند، بر هر محتسب و فقیهی مراحلی پیشی میگرفته است. صوفیان قرن پنجم هجری با یکدیگر تفاوت بسیار دارند و بدیهی است که همهء آنها را صرفاً از باب اینکه در قرن پنجم هجری میزیسته اند نمیتوان در تحت یک حکم کلی (هرچند به تقریب و تخمین باشد) در آورد، بلکه چون بدقت آثار و اقوال آنها را مطالعه کنیم میبینیم که هر یکی از آنها دارای فکر و سلیقه و طرز زندگی و تعلیم مخصوصی هستند تا آنجا که تفاوت بعضی از آنها با یکدیگر نهایت فراوان است. مث شیخ ابوالحسن خرقانی که از کائنات کناره جسته و در گوشهء انزوا مستغرق جذبه های صوفیانه است. شیخ ابوسعید ابوالخیر یکی از افراطی ترین عرفای وحدت وجودی و عارف سرمست و خندانی که اهل صحبت و سماع و شور و وجد است و باباطاهر عریان عاشق سوخته که با سوزناکترین دوبیتی های خود روح مذهب تصوف، یعنی عشق را با لطیفترین و طبیعی ترین و بی پیرایه ترین کلمات ممثل ساخته و شیخ احمد غزالی صاحب کتاب سوانح و شیخ ابوالقاسم قشیری عارف معتدل که از افراط و تفریط بر کنار است و حجة الاسلام غزالی که صوفی اهل ظاهر و متشرعی است و حافظ ابونعیم اصفهانی مؤلف حلیة الاولیاء که ابوبکر، عمر، عثمان، ابوموسی اشعری، طلحه، زبیر، سعدبن ابی وقاص و ابوعبیدهء جراح را از صوفیه شمرده است. و پیر هروی خواجه عبدالله انصاری صاحب طبقات الصوفیه و منازل السائرین و شیخ الاسلام احمد نامقی جامی معروف به زنده پیل از صوفیان اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری که طریقت را عبارت از توبه دادن گناهکاران و امر به معروف و نهی از منکر و خم شکستن و خمخانه خراب کردن میدانسته است و صدها عارف دیگر که هر یک خصوصیتی داشته اند همه در قرن پنجم هجری میزیسته اند. بطور کلی میتوان گفت در قرن پنجم هجری چنانکه در فلسفه و علم، ابداع و بحث آزاد تعطیل شد و هرچه مخالف مذهب و سیاست پنداشته میشد به کنار رفت بر تصوف هم از حیث مبانی و اصول چیزی افزوده نشد، ولی همان مسائل و اصول که در قرنهای پیش به صوفیان این قرن به میراث رسید پخته تر گشت و کتب فراوان در مبحث تصوف نگاشته شد. در این قرن بعلت شیوع تعصبات مذهبی و مجادلات و مناظرات فرق مختلف، عرفا هم برای فرار از اعتراض و مزاحمت اهل ظاهر می کوشیدند که طریقت را به مذاق و سلیقه اهل ظاهر و تمایلات مذهبی نزدیک کنند و به این منظور دست بتألیف کتب زده و هر اصل عرفانی را با استناد به آیات قرآنی و احادیث و موازین شرعی ثابت نموده، موافق کتاب و سنت جلوه دادند. با این حال تماس تصوف با منابع مختلف مخصوصاً حکمت اشراق و فلسفهء نوافلاطونی در تصوف و تأثیر عرفای بزرگ قرن چهارم و اوائل قرن پنجم هجری نگذاشت صوفیه در ظلمت تعصب گم شوند و در همین قرن هم صوفیه در مشرب، حال، مذاق، معرفت، حسن قریحه، سلامت فکر، اخلاق پسندیده و پاکدامنی از باقی فرق متمایز بودند. نکتهء دیگر این است که در قرن پنجم هجری نفوذ تصوف و عرفان در شعر شروع شد و هر روز بیشتر و عمیق تر میگردید تا آنکه در قرن ششم و هفتم و هشتم هجری کمتر شاعری است که با عرفان سروکار نداشته باشد.
تصوف در قرن ششم: در این قرن، صوفیه مورد احترام غالب مردم بودند و خواص و عوام به آنها توجه داشتند. این احترام در قرن پنجم هجری شروع شد و در این قرن افزوده گردید. علت توجه غالب طبقات حتی امرا و سلاطین بتصوف این بود که از طرفی بیشتر علماء دینی و فقها و محدثین با تقلید منصب قضا و تدریس در مدارس و تولیت امور اوقاف و وعظ و احتساب و امامت جماعت، وظیفه خور دیوانی محسوب می شدند و خواهی نخواهی در امور شرعی که به آنها محول بود از دیوانیان جانب داری میکردند و همین امر سبب دلسردی عامه از آنان شده بود و احترامی که دربارهء آنان بعمل آمد ظاهری بود و باطناً به زهد و پارسائی آنان معتقد نبودند. از طرفی هم مشایخ صوفیه، تصوف را به رنگ دین و مذهب آراسته بودند و در کتابها و نوشته های خود با استشهاد به آیات قرآن و احادیث این مسلک را در نظر عوام دلپسند می ساختند. حتی گذشته از زهد و اجتناب از معاصی، بعض مشایخ در امر به معروف و نهی از منکر نیز اهتمامی بسزا داشتند و گاهگاه امرا و سلاطین را موعظت میکردند و به عدل و احسان و رعایت زیردستان ارشاد مینمودند. این بی طمعی و اعراض از دنیا از یکسو و مبالغهء مریدان در مقامات روحانی مشایخ و علم بر مغیبات و اشراف بر خاطرها و قدرت بر کرامات و خوارق عادات آنان از سوی دیگر بمشایخ صوفیه اهمیت و عظمت خاصی میداد و سبب شده بود که مورد احترام و تکریم آمیخته، به خوف و هراس امرا و پادشاهان واقع شوند. دیگر از خصوصیات تصوف قرن ششم هجری این است که در نتیجهء خستگی و آزردگی مردمان از نزاعهای مذهبی شیعی و سنی و اسماعیلی و اشعری و معتزلی و جنگ های صلیبی، در بین خواص و اهل درایت تمایلات صلح جویانه نسبت به همهء مذاهب پدید شده بود. صوفیان که مذهب خود را مذهب «عشق و محبت» و طریقهء «صلح و صفا» می شمردند از سایرین برای ابراز این فکر مستعدتر بودند و میتوان گفت که در این قرن، تخم این عقیده در ذهن بعضی از عرفا کاشته شد و بتدریج نمو یافت و در آثار و گفته های صوفیان بزرگی، مانند سنائی و عطار با بهترین بیان در معرض افکار عمومی قرار گرفت و در قرن هفتم هجری با مولانا جلال الدین بحد کمال رسید.
تصوف در قرن هفتم: تصوف قرن هفتم هجری دنبالهء تصوف قرن پنجم و ششم هجری است که با ظهور بعضی از بزرگان عرفا مخصوصاً محی الدین ابن العربی و جلال الدین رومی به کمال نضج و پختگی رسیده است. وضع علوم و چگونگی بحث و تحقیق و سنخ فکر مشتغلین به حکمت و شیوع مناظره و جدل و سرگرمی بمجادلات مذهبی در اوائل قرن هفتم هجری نیز مانند قرن ششم و پنجم هجری است؛ فقط حادثهء هجوم مغول جریان را نخست در خراسان و شرق ایران و سپس در سایر ایالات منقطع میسازد. در این قرن تصوف و عرفان نضج یافته، رنگ علوم و مباحث فلسفی بخود گرفت و بشکل دیگر علوم درآمد، یعنی تصوف که از این به بعد میتوان آنرا «علم عرفان» یا «تصوف» نامید جزء علوم رسمی شد. از اواخر این قرن به بعد کتاب «فصول الحکم» ابن عربی و به تبع آن کتابهای دیگر، از قبیل: فکوک قونیوی، لمعات شیخ عراقی و قصائد ابن فارض کتاب درسی تصوف گردید و عده ای به تعلیم و تعلم آنها سرگرم شدند و فضلای صوفیه شروح و ایضاحاتی به آنها افزودند. پیشوای این دوره شیخ محی الدین ابن العربی صاحب فتوحات مکیه و فصوص الحکم است و پس از او شاگردانش مخصوصاً صدرالدین قونیوی که مطالب فلسفهء الهی را، از قبیل: وجود مطلق و ربط حادث به قدیم و امثال آن مورد بحث قرار داد و کتب آنها پس از آنکه چندی بین رد و قبول و اقبال و ادبار گذرانید، بالاخره جزء کتب درسی تصوف شد. از خصوصیات تصوف قرن هفتم هجری نفوذ و کثرت و اهمیت خانقاهها است که در قرنهای گذشته برای اجتماع صوفیه با سادگی شروع شده بود و در این قرون به اوج عظمت و اهمیت رسید. چندانکه منصب «شیخ الشیوخی» در عداد مناصب رسمی دولتی محسوب گشت و خانقاه از مراکز مهم اجتماعی بشمار میرفت. اضافه بر اینکه خانقاه مرکز مهم و مؤثر اجتماعی بود، چند کار دیگر نیز انجام میداد، از قبیل: تربیت، تکمیل، تهذیب مرید، تهیهء مرشد برای دستگیری، هدایت طالبان و ارشاد مبتدیان. تعلیم و تربیت خانقاه را بطور اجمال میتوان به دو طبقه تقسیم کرد: یکی تعلیمات شفاهی که عبارت بود از پندها و دستورهائی که شیخ مرشد بطالبان میداده و مجالس وعظ و تذکیر که از سنن جاریهء خانقاههای صوفیه بوده و بزرگان طایفه برای تبلیغ و یا ارشاد و تهذیب مجلس میگفتند و دیگری تعلیمات عملی که عبارت بوده است از ریاضت های مختلف، از قبیل: روزه، نماز، ذکر، چله نشینی، گدائی و درسهای عملی دیگر، از قبیل: آداب سماع و سفر و امثال آن. عده ای از مردم باذوق و صاحبدل بدون اینکه رسماً صوفی باشند به خانقاه رفت و آمد داشته اند. اینها غالباً مردم باحالی بوده اند که از قیل و قال مدرسه بتنگ آمده، و از محراب و منبر طرفی نبسته و از آفات روزگار بستوه آمده در صحبت صوفیه ساعتی بفراغ دل میگذرانیده اند خاصه آنکه در غالب خانقاه ها شعر و سماع و قول و غزل هم بگرمی و شور محفل صاحبدلان می افزوده است. این است که از هر طبقه مردم از امرا و سلاطین گرفته تا عوام و مردم راه نشین به خانقاه رفت و آمد میکرده اند. (تلخیص از بحث در آثار و افکار و احوال حافظ ج2 صص2-550).
تصوف در قرن هشتم و نهم: در قرن هشتم هجری مکتب عرفانی سهروردی و ابن عربی و ابن فارص رونق یافت و کتابهائی مانند عوارف المعارف، فصوص، تائیه جزء کتب درسی شد و شروح و تعلیقات مهمی بر آنها نوشته شد. در این قرن، تصوف و عرفان با یکدیگر آمیخته گردید و صوفیان می بایست علوم عرفای و رسوم خانقاه را توأماً فراگیرند. قرن هشتم هجری عصر ظهور عارف بزرگ و سخن سرای ایران خواجه شمس الدین محمد حافظ شیرازی است که پرشورترین مضامین عرفانی را در قالب دلچسب ترین الفاظ ریخت. حافظ در اشعار خود عرفا را ستوده، لیکن به متصوفه عصر چندان خوشبین نبوده و گاهگاه از نکوهش آنان دریغ نکرده است. در این قرن عرفای بزرگی، مانند: شیخ امین الدین و ابوالوفاء و زین الدین تا هبادی و زین الدین خوافی ظهور کردند و هر یک سرگرم مسائل عرفانی بودند. در این قرن بایستی از دو عارف بزرگ دیگر نام برد که بخاطر تأثیر آنان در صوفیهء قرون بعد، در سلسلهء متصوفه اهمیت بسزائی دارند. یکی شاه نعمت الله ماهانی کرمانی (730-827 ه . ق.) است که مؤسس سلسله ای است و سپس فرقهء وی بفرقه هایی تقسیم گردید و دیگری نورالدین عبدالرحمان جامی (متوفی 912 ه . ق.) که کتب و منظومه های عرفانی او شهرتی وافر دارد.
تصوف از دورهء صفویه تا عصر حاضر: در عهد صفویه تصوف وارد مرحلهء نوینی شده است، چنانکه دیدیم در قرون گذشته وظیفهء پیشوایان صوفیه ارشاد، تهذیب و تکمیل نفس مریدان بود. صوفیان به دنیا توجهی نداشتند و سعادت و برتری را در وصول به حق و کمال نفس انسانی می دانستند. در قرن نهم هجری یکی از مشایخ صوفیه، یعنی شیخ جنید جد شاه اسماعیل که معاصر با امیر جهانشاه ترکمان قراقویونلو بود، درصدد برآمد که از گروه صوفیان و مریدان خود برای تحصیل قدرت استفاده کند و سلطنت صوری را با نفوذ معنوی توأم سازد. بدین منظور صوفیان را بجهاد با کفار تحریض کرد و خود را سلطان جنید خواند. از این تاریخ، صوفیان صوف پوش به لباس رزم درآمدند و چندی نگذشت که شیخ جنید با ده هزار تن صوفی به عزم جهاد با عیسویان حرکت کرد و از رود ارس گذشت، ولی در آن جنگ بقتل رسید. پسر او سلطان حیدر برای آنکه صوفیان و مریدان صفوی را از دیگران ممتاز و مشخص گرداند، طاقیهء ترکمانی را از سر ایشان برداشت و به تاج سرخ دوازده ترک مبدل کرد و بهمین سبب آنان را از این تاریخ قزلباش نامیدند. در آغاز کار شاه اسماعیل، مریدان و متابعان او را تا مدتی همچنان صوفی می خواندند و بهمین سبب در کشورهای اروپا پادشاه صفوی را هم که آوازهء شهرتش بدان ممالک رسیده بود صوفی بزرگ می نامیدند. سپس عنوان صوفی و قزلباش با یکدیگر مرادف گشت. در زمان شاه طهماسب گروهی از شیعیان و اولاد مریدان قدیم صفویه از دیاربکر و سایر نواحی آسیای صغیر به ایران آمدند و بجمع صوفیان پیوستند و هنگام مرگ شاه طهماسب شمارهء صوفیان در قزوین به ده هزار تن رسیده بود. صوفیان از دیگر طوایف قزلباش به شاه نزدیک تر و نسبت بدو فداکارتر بودند. رئیس تمام صوفیان خلیفة الخلفاء لقب داشت. و این مقام یکی از مقامات بزرگ بود. زیرا خلیفة الخلفاء از نظر صوفیان نایب مرشد کامل محسوب می شد و همگی اطاعت احکام او را مانند احکام شاه لازم و واجب می دانستند. اگر یکی از صوفیان بمرشد کامل دروغ میگفت، مستحق مرگ می شد و صوفیان دیگر او را بسزایش میرسانیدند. شاه عباس صوفیان را از نظر انداخت و مشاغل مهمی را که در دست داشتند از آنها گرفت تا آنجا که کار ایشان از ملازمت و نگاهبانی شاه به جاروکشی عمارات دولتخانه و دربانی و دژخیمی و امثال آن گرائید. (از کتاب زندگانی شاه عباس اول تألیف فلسفی ج1 صص184-190). آنچه دربارهء صوفیان در عصر صفویه نوشته شد تنها مخصوص پیروان شیخ صفی الدین و جانشینان اوست، ولی در همین عصر گروهی از صوفیه به پیروی از مشایخ سلف سرگرم مسائل عرفانی بودند و در خانقاهها مریدان را تربیت میکردند و بشغل دیوان و مقامات دنیوی توجهی نداشتند. از اواسط دولت صفویه، قدرت علمای شریعت افزایش یافت و بهمان نسبت کار صوفیان رو به تراجع نهاد و مخالفت با آنان آغاز گردید و صحبت ارتداد و کفر و زندقهء آنان بمیان آمد تا آنجا که در اوائل حکومت قاجاریه معصوم علی شاه دکنی بقتل رسید و گروهی از صوفیه ایران را ترک گفته، بخاطر حفظ جان بهندوستان و دیگر نقاط گریختند. معصوم علی شاه دکنی مرید علیرضای دکنی از سلسلهء نعمت اللهی دکن است که در عصر کریم خان برای ارشاد به ایران عزیمت کرد و بنیاد نوی برای آن سلسله در ایران و افغانستان نهاد. در عصر قاجاریه هرچند صوفیان رونقی نداشتند، لیکن بر اثر استقرار حکومت و آرامش نسبی از هجوم و حمله و آزار مصون بودند؛ لیکن آن سازمان وسیع و خانقاههای منظم و تعلیمات پرشور دیگر وجود نداشت و میتوان گفت از حمله مغول به بعد کتب تصوف نیز مانند سایر شئون علمی و ادبی روزبروز راه انحطاط را پیمود.
(1) - متوفی در سال 245 ه . ق. (نفحات الانس).
(2) - متوفی در سال 261 ه . ق. (نفحات الانس).
(3) - در سنهء 309 ه . ق. در بغداد کشته شد. (نفحات الانس).
(4) - متوفی در سال 334 ه . ق. (نفحات الانس).
(5) - حتی جنید بغدادی با آنکه از صوفیان معتدل بود و طریق او طریق «صحو» بوده است باز مورد تکفیر واقع شده است، چنانکه شیخ عطار در تذکرة الاولیاء در شرح حال او میگوید: «و او را تصانیف عالی است در اشارات و حقایق معانی و اول کسی که علم اشارت منتشر کرد او بود و با چنین روزگار بارها دشمنان و حاسدان به کفر و زندقهء او گواهی داده اند».
(6) - سال 245 ه . ق. (نفحات الانس چ هند ص33).
(7) - حافظ گوید:
گفت آن یار کزو گشت سر دار بلند
جرمش این بود که اسرار هویدا میکرد.
(8) - تذکرة الاولیاء ج2 ص26.
(9) - تذکرة الاولیاء ج2 ص12.
(10) - رجوع شود به کتاب تلبیس ابلیس باب «نقد مسالک الصوفیه فی لباسهم»، از جمله میگوید: شخص پشمینه پوشی نزد ابوالعالیه آمد و او گفت:«انما هذه ثیاب الرهبان».
(11) - رجوع شود به تلبیس ابلیس باب نقد مسالک الصوفیه فی مطعمهم و مشربهم احیاء علوم الدین جزء سوم ص36 که می نویسد: عثمان بن مظعون به پیغمبر گفت: نفسی تحدثنی ان اترک اللحم قال مه فانی احبه و لو اصبتة لاکلته.
(12) - Gnosticisme.
(13) - Bevan.

صوفیه.

[فی یَ] (اِخ) پایتخت بلغارستان و در جهت جنوب غربی آن کشور در 485 هزارگزی شمال غربی استانبول است. این شهر از مراکز مهم تجارتی و صنعتی است و 265000 تن سکنه دارد. انواع منسوجات پشمی و ابریشمی، دباغخانه ها و تجارتخانه ها در آنجا دائر است. صوفیه به دو قسمت منقسم میشود: قسمت غربی آن کوچه های تنگ و غیرمنظم و قدیمی دارد، اما قسمت شرقی شهر دارای عمارات و ابنیهء جدید است. (از قاموس الاعلام و ذیل المنجد).

صوفیی.

(حامص) رجوع به صوفیئی شود.

صوق.

[صَ] (ع مص) راندن از پس. (منتهی الارب).

صوق.

(ع اِ) سوق. بازار. ج، صوقاوات. (منتهی الارب).

صوقر.

[صَ قَ] (ع اِ) تبر بزرگ. (منتهی الارب).

صوقرة.

[صَ قَ رَ] (ع مص) حکایت کردن آواز مرغ را. (منتهی الارب).

صوقریر.

[صَ قَ] (ع اِ) حکایت آواز مرغی است. (منتهی الارب).

صوقعه.

[صَ قَ عَ] (ع اِ) عمامه. || خرقه ای که زنان زیر معجر اندازند تا چرک نگیرد. || سخت جای حرب. || جای روغن از اشکنه. || میان سر و جای سپیدی آن. || (مص) بر سر کسی زدن یا زدن او را. (منتهی الارب).

صوقعة.

[صَ قَ عَ] (اِخ) (ذوال ...) وادی حمض است مر بنی ربیعه را. (معجم البلدان).

صوک.

[صَ] (ع اِ) اول هر چیزی. || آب مرد. || ما به صوک و بوک؛ نیست او را جنبشی. || (مص) چفسیدن کسی را. || بوی خوش گرفتن جامه و اندام و جز آن. یقال: صاک الصوک بالزعفران؛ ای تلطخ. (منتهی الارب).

صول.

[صَ] (ع مص) حمله کردن بر حریف خود و زیادتی نمودن. (منتهی الارب). حمله بردن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی) (دهار) :
صدهزاران گور ده شاخ و دلیر
چون عدم باشد به پیش صول شیر.مولوی.
|| کشتن کسی را. || راندن خر ماده یا گلهء خر کره را. || برجستن بر چیزی. || اندازه کرده شدن برای کسی. (منتهی الارب).

صول.

[ ] (ع اِ) لقب پادشاه جرجان است. (تاریخ الخلفاء سیوطی ص264). لقب عام ملوک دهستان. (آثار الباقیه از یادداشت بخط مؤلف).

صول.

[ ] (اِخ) لفظی عجمی است و در عرب آنرا اصلی نیست. شهریست در بلاد خزر در نواحی باب الابواب و آن دربند است. (معجم البلدان).

صول.

[صَ] (اِخ) قریه ای است به نیل در اول صعید. (معجم البلدان).

صولات.

[صَ] (ع اِ) جِ صولة : و از تکاثر صولات جیب فلک اعلی چاک. (جهانگشای جوینی). رجوع به صولة و صولت شود.

صولاق زاده.

[دَ] (اِخ) از مشاهیر خطاطان عثمانی است. از تفاسیر ابن عباس، بیضاوی و فخر رازی چندین نسخه نوشته است. (قاموس الاعلام).

صولان.

[صَ وَ] (ع مص) حمله کردن بر حریف خود و زیادتی نمودن. (منتهی الارب).

صولب.

[صَ لَ] (ع اِ) تخمی که آنرا بکارند سپس آن زمین را به آلت حرث بگردانند تا زیر خاک گردد. (منتهی الارب). تخم. (مهذب الاسماء). صولیب. رجوع به صولیب شود.

صولت.

[صَ / صُو لَ] (از ع مص، اِمص)حمله بردن. (غیاث اللغات). صولة. حمله :
هیبت او کوه را بند کمر درشکست
صولت او چرخ را سقف گهر درشکست.خاقانی.
صولتت باد سایه دار ظفر
دولتت باد دایگاه علوم.خاقانی.
او چون سورت آن شیران و صولت آن دلیران مشاهده کرد، انگشت ندامت گزیدن گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی). || سطوت. قهر. هیبت :و از شر دشمنان در پناه صولتش زندگانی میکنم. (گلستان). || شدت. سختی. سورت :در فصل ربیعی که صولت برد آرمیده بود و ایام دولت ورد رسیده. (گلستان). || غضب. خشم : از حدت و صولت پادشاهان برحذر باید بود. (گلستان). رجوع به صولة شود.

صولت.

[صَ لَ] (اِخ) از شعرای متأخر هندوستان است. بسال 1285 ه . ق. در جوانی درگذشت. دیوان مرتبی شامل دوهزار بیت دارد. او راست:
الهی آب و رنگ دلربائی ده بیانم را
به آب جوی حسن گلرخان تر کن زبانم را
ز بس کاهیده ام در مهر روی غیرت ماهی
سگش تار شعاعی میشمارد استخوانم را.
(قاموس الاعلام ترکی).

صولت آباد.

[لَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیزمار، خاوری بخش ورزقان شهرستان اهر، واقع در 30 هزارگزی شمال باختری ورزقان و 37 هزارگزی جادهء ارابه رو تبریز به اهر. کوهستانی و معتدل است و 149 تن سکنه دارد. آب آن از دو رشته چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صولت کردن.

[صَ / صُو لَ کَ دَ] (مص مرکب) خشم کردن. تندی کردن :
تو جفا کنی و صولت، دگران دعای دولت
نه عجب بدین لطافت که تو پادشاه داری.
سعدی.
رجوع به صولت شود.

صولج.

[صَ لَ] (ع اِ) سیم. (منتهی الارب). سیم نیک. (مهذب الاسماء). || (ص) خالص و بی آمیغ از هر چیزی. (منتهی الارب). رجوع به صولجه شود.

صولجان.

[صَ لَ] (معرب، اِ) چوگان. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (مهذب الاسماء). معرب چوگان است. (حاشیهء برهان چ معین). محجن. طبطاب :
مهین دختر نعش چون صولجانی
کهین دختر نعش مانند قفلی.منوچهری.
تا شب است و ماه نو گوئی که از گوی زمین
گرد بر گردون ز سیمین صولجان افشانده اند.
خاقانی.
در حلقهء صولجان زلفش
بی چاره دل اوفتاده چون گوست.سعدی.
گاه حیران ایستاده گه دوان
گاه غلطان همچو گوی از صولجان.مولوی.
نعرهء لاضیر بشنید آسمان
چرخ گوئی شد پی آن صولجان.مولوی.

صولجان وش.

[صَ لَ وَ] (ص مرکب)بمانند صولجان. بشکل صولجان. || و از حرف صولجان وش، مقصود«ی» است :
ز آن حرف صولجان وش زیرش دو گوی ساکن
آمد چو صفر مفلس وز صفر شد توانگر.
خاقانی.

صولجة.

[صَ لَ جَ] (ع ص) خالص از هر چیزی: فضة صولجة؛ سیم جید و بی آمیغ. (منتهی الارب). رجوع به صولج شود.

صولع.

[صَ لَ] (ع ص، اِ) سنان زدوده. (منتهی الارب).

صولک.

[لَ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش سمیرم شهرستان شهرضا. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

صولوئیه.

[ئی یَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان اسفندقهء بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، واقع در 126 هزارگزی جنوب ساردوئیه و 9 هزارگزی جنوب راه فرعی جیرفت به بافت. 7 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

صولوکی.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان سنگان بخش میرجاوهء شهرستان زاهدان، واقع در 51 هزارگزی جنوب باختری میرجاوه، کنار راه فرعی میرجاوه به خاش. 35 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

صولة.

[صَ لَ] (ع مص) حمله بردن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). صولت. رجوع به صولت شود. || برجستن چیزی.
- حنطة صولة؛ گندم برآورده و پاکیزه. (منتهی الارب).

صولی.

(اِخ) ابراهیم بن عباس بن محمد. رجوع به ابراهیم بن عباس بن محمد شود.

صولی.

(اِخ) محمد بن یحیی بن عبدالله بن عباس بن محمد بن صول تکین کاتب، مکنی به ابی بکر و معروف به صولی شطرنجی. از ابوداود سجستانی و ابوالعباس ثعلب و مبرد و جز آنان روایت کند و دارقطنی و مرزبانی از او روایت دارند. صولی از بزرگان ادب است. وی ندیم الراضی و المکتفی و المقتدر بود. او را تصانیفی است، از آن جمله: الاوراق فی اخبار آل العباس و اشعار هم. الغرر. الانواع. العبادة. ادب الکاتب. الوزراء. اخبار ابی تمام. اخبار القرامطه. اخبار ابن هرمة. اخبار سیدحمیری. اخبار ابی عَمروبن العلاء. اخبار اسحاق بن ابراهیم. وی در شطرنج یگانهء روزگار بود و بسال 335 یا 336 ه . ق. درگذشت. (وفیات الاعیان ج2 ص88). رجوع به الموشح مرزبانی و الفهرست ابن ندیم و الاعلام زرکلی شود.

صولی.

(اِخ) دهی است از دهستان طیبی گرمسیری بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان، واقع در 6 هزارگزی شمال باختری لنده و 72 هزارگزی شمال اتومبیل رو بهبهان به آغاجاری واقع است. این دهکده کوهستانی، گرمسیر و مالاریائی است. 150 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی آنان قالی، قالیچه و گلیم بافی است. راه دهکده مالرو است و ساکنین از طایفهء طیبی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

صولیب.

[صَ] (ع اِ) تخمی که آنرا بکارند سپس آن زمین را به آلت حرث بگردانند تا زیر خاک گردد. (منتهی الارب). صولب. رجوع به صولب شود.

صوم.

[صَ] (ع مص) بازایستادن از خوردن. (منتهی الارب). روزه داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (ترجمان علامهء جرجانی).
- صوم رمضان؛ روزهء ماه رمضان. در نفائس الفنون آرد: بدان که سبب صوم رمضان رؤیت هلال رمضان است یا گذشتن سی روز از شعبان و اگر یک شخص عادل گواهی به رؤیت هلال دهد هم ثابت شود به مذهب شافعی و مالک و احمد و به مذهب ابوحنیفه، اگر آن شخص زن یا بنده هم باشد ثابت شود. و بمذهب صادق (ع) سه قول است: یکی آنکه به یک گواه عادل ثابت شود. دوم آنکه هوا صافی نباشد، بقول پنجاه نفر ثابت شود سوم آنکه بقول دو گواه عادل ثابت شود، اگر هوا صافی باشد و اگرنه عمل بر نیت. و بقولی از احمد اگر بیست و نه روز از شعبان بگذرد و شب سی ام گرد و غبار باشد، صوم آن روز واجب شود و از رمضان محسوب افتد. و به مذهب ابوحنیفه، اگر نیت کند که اگر رمضان باشد فریضهء روزه دارم و الا تطوع و ظاهر شود که رمضان بود از رمضان محسوب افتد. و روز شک آن است که احتمال رمضان و شعبان داشته باشد بسویت. و روزهء روز شک به نیت وجوب حرام است و به نیت تطوع جائز و اگر در آخر ظاهر شود که از رمضان بود از رمضان محسوب افتد. و در روزه دو چیز فرض است: یکی نیت، دوم امساک. و پیش ابوحنیفه، مطلق نیت صوم کامل بود بی قید رمضان یا غیر آن. و بی آنکه نیت در جزوی از شب افتد، تا اگر پیش از زوال نیت کند در فرض و نقل روا بود. و بمذهب شافعی و مالک و بقولی از احمد تعیین لازم است، و نیت روزه فرض باید که در جزوی از شب افتد. و بمذهب شیعهء امامیه اگر روزهء معینی است همچو روزهء رمضان نیت روزه یا قربت کافی بود بقولی، و اگرنه تقید بدان لازم باشد، چنانکه گوید: اصوم عن الکفارة یا غیر آن. و در روزهء فریضه اگر بی نیت عمداً بماند و صبح آید روزه درست نباشد. و از برآمدن صبح صادق تا غروب آفتاب باید از مجامعت و اکل و شرب و هرچه در معنی اینهاست اجتناب کند. و بمذهب شافعی و مالک و احمد جز به مجامعت کفاره ثابت نشود. و بمذهب ابوحنیفه مجامعت و خوردن و آشامیدن قضا دارد و با یاد روزه موجب کفاره است الا جماع بهیمه که پیش او و به یک قول از احمد موجب کفاره نیست. و بمذهب مالک جماع عمد و خطا یکسان است. و بمذهب ابوحنیفه و مالک و یک قول از احمد مرد و زن در وجوب کفاره یکسان است. و شافعی را در این مسئله سه قول است: یکی آنکه بر زن اصلاً نیست. دوم آنکه هست. سوم آنکه بر او واجب شود. لیکن مرد از او ادا کند و کفارهء روزه به مذهب ابوحنیفه و شافعی مرتب است، یعنی اگر قادر باشد بنده آزاد کند، و اگر نتواند دو ماه پیوسته روزه دارد، و اگر نتواند شصت مسکین را طعام دهد. و بمذهب مالک و احمد مخیر است، یعنی اگر خواهد بنده آزاد کند، و اگر خواهد روزه دارد، و اگر خواهد طعام دهد. و این کفاره به اتفاق هر چهار به روزهء ماه رمضان مخصوص است، اما بمذهب شیعهء امامیه، بر اکل و شرب معتاد و غیر آن و جماع مطلقاً قضا و کفاره واجب شود. و اگر کسی جنب شود و عمداً غسل نکند تا صبح برآید، یا بعد از جنابت بی نیت غسل بخسبد تا روز هم قضا و کفاره واجب شود. و خفتن جنب بعد از آنکه دو بار بیدار شده باشد، به نیت غسل تا برآمدن صبح، و رسانیدن غبار به حلق به اختیار و استمناء همین حکم دارد. و کفارهء رمضان همین است و بر مرد و زن لازم شود. و اگر بحرامی افطار کند، اصح روایات آن است که هر سه واجب شود. و کفاره در افساد روزهء رمضان و قضای او بعد از زوال و نذر معین و اعتکاف فریضه لازم شود. و در سفر و مرض که در روزه خوف زیادتی بیماری یا دراز کشیدن آن باشد، افطار مباح است بمذهب هر چهار. لیکن پیش ابوحنیفه و شافعی و مالک روزه فاضلتر است و به مذهب احمد افطار و به مذهب شیعه افطار واجب است، و اگر روزه دارند درست نباشد. و از عمر و ابوهریرة همچنین مروی است. پس روزه درست به اتفاق مذاهب آن باشد که مشتمل باشد بر نیت قربت که در جزوی از شب شده باشد یا تعیین آن و امساک از اکل و شرب معتاد و غیر معتاد، و از جماع مطلقاً، و استمناء و اگر در سفر یا مریض باشد باید که روزه ندارد، و قضا کند. (از نفایس الفنون ص128). || آرمیدن باد. (تاج المصادر بیهقی). ایستادن باد. || سایه گرفتن کسی به درخت صوم. || به نیم روز رسیدن روز. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). || خاموش بودن. || ایستادن بی کار. || افکندن شترمرغ سرگین را. (منتهی الارب). حدث کردن شترمرغ. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). || نوشیدن. || سخن کردن. || جماع نمودن. || چشیدن مرگ را. || (اِ) روزه. || رمضان. || درختی است ناخوش منظر بلغت هذیل. (منتهی الارب). غَرَف و آن درختی است بشکل انسان بدمنظر میوه آنرا رؤس الشیاطین خوانند و از شیاطین مارها قصد کنند. آنرا برگ نبود... (از تاج العروس). || کلیسای ترسایان. || سرگین شترمرغ. || (ص) روزه دار. (منتهی الارب).

صوم.

[صُوْ وَ] (ع ص، اِ) جِ صائم. رجوع بصائم شود.

صومان.

[صَ] (ع ص) صائم. (منتهی الارب). روزه دار. (مهذب الاسماء).

صومای.

(اِخ) نام یکی از بخشهای پنجگانهء شهرستان ارومیه است. این بخش در قسمت شمال باختری شهرستان واقع و محدود است از شمال به بخش سلماس شهرستان خوی، از جنوب به بخش سلوانا، از خاور به بخش مرکزی ارومیه و از باختر به مرز کشور ایران و ترکیه. هوای این بخش سردسیر، ولی تابستان معتدل است. موقعیت طبیعی آن کوهستانی و ساکنین به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. رودخانهء مهم این بخش عبارت است از رودسر و هشتیارن. این دو رود بهم وصل شده یک قسمت رودخانهء نازلو را تشکیل میدهند و رودخانهء نازلو از کوههای مرزی این بخش سرچشمه میگیرد و از باختر به خاور جریان دارد... آب مزروعی دهستانهای این بخش از رودسر و هشتیان بردوک و چشمه سارها (آب کوهستانی) برف و باران تأمین میشود. مرکز بخش قریهء هشتیان، واقع در 64 هزارگزی شمال باختری ارومیه و 35 هزارگزی باختر شوسهء ارومیه به سلماس است. این بخش از 117 آبادی تشکیل شده، جمعیت آن در حدود 17710 تن است. قرای مهم آن: ممکان، گنبد، قصریک، زین دشت، کنگچین، ایشگه سو و مستکان است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صومای حومه.

[یِ حَ مَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای سه گانهء بخش صومای شهرستان ارومیه است. این دهستان در اطراف حومهء بخش واقع شده و هوای آن سردسیر است. موقعیت طبیعی آن کوهستانی و آب مزروعی از رود هشتیان، چشمه سارها، آب برف و باران تأمین میگردد. این دهستان از شمال به دهستان حومهء سلماس و گردیان، از جنوب به برادوست، از خاور به انزل و از باختر به مرز ایران و ترکیه محدود است. این دهستان از 50 قریهء بزرگ و کوچک تشکیل شده، جمعیت آن در حدود 9930 تن است. قرای مهم آن: گنبد، بچه جیگ، فیروزیان، باوان، جوجهینی، جونی جتر، خله گوش، ریگ آباد، سیدآباد، سین آباد، قصریک و قورمیک است. شغل عمدهء ساکنین این دهستان کشاورزی و گله داری است. محصولات عمدهء آن غلات و توتون است و دامپروری دارد. راههای این منطقه تمام مالرو و پیاده رو است، فقط یک راه ارابه رو که از درهء تمر به هشتیان و از هشتیان به راه سرو وصل میشود دارد که آن هم قابل اتومبیل رانی نیست. مرکز این دهستان قریهء قصریک است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صوم الاربعین.

[صَ مُلْ اَ بَ] (ع اِ مرکب)کادراژاسیما(1). در فرانسه کارم کادراژیسم(2)، دورهء پرهیز نزد کاتولیکان که چهل و شش روز از چهارشنبهء اول هفته ای که پیش از عید احیای مسیح است تا «پاک» طول میکشد.
(1) - Quadragesima.
(2) - Careme, Quadragesime.

صوم الصمت.

[صَ مُصْ صُ] (ع اِ مرکب) روزه ای که در آن سکوت کنند و سخن نگویند.

صوم العذارا.

[صَ مُلْ عَ] (اِخ)صوم العذرا :
بخمسین و بذبح و لیلة الفطر
بعیدالهیکل و صوم العذارا.خاقانی.
رجوع به صوم العذرا شود.

صوم العذرا.

[صَ مُلْ عَ] (اِخ) روزهء حضرت مریم. (آنندراج) (غیاث اللغات). روزهء سکوت که مریم گرفت آنگاه که عیسی متولد شد و چون بنی اسرائیل وی را از چگونگی ولادت طفل پرسیدند، اشارت به کودک کرد که از او پرسید! و عیسی بسخن آمد و بدانها پاسخ داد.

صومح.

[صَ ؟] (اِخ) موضعی است. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صومحان.

[صَ مَ] (اِخ) موضعی است.

صومر.

[صَ مَ] (ع اِ) درخت ریحان کوهی. (منتهی الارب). مصحف ضومر است. رجوع به ضومر و بادروج شود.

صوم شلیحین.

[صَ مِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) منسوب به شلیح پیغمبر و آن هفت هفته است. (از آثار الباقیه ص251).

صوم صمت.

[صَ مِ صُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به صوم الصمت شود.

صومع.

[صَ مَ] (ع اِ) گنبد. (مهذب الاسماء).

صومعگی.

[صَ / صُو مَ عَ / عِ] (ص نسبی)صومعه نشین :
چه مایه زاهد پرهیزگار صومعگی
که نسک خوان شد بر عشقش و ایارده گوی.
خسروانی.

صومعه.

[صَ مَ عَ] (ع اِ) عبادت خانهء ترسایان و نصاری که سر آن بلند و باریک سازند. (غیاث اللغات). جای عبادت. (ترجمان علامهء جرجانی). عبادت جای. (مهذب الاسماء). خانه ای است مر ترسایان را. (منتهی الارب). کاره. طربال. تامورة. عجوز. ج، صوامع :
در زاویه امروز بخندد لب زاهد
در صومعه امروز بخندد لب ابدال.فرخی.
موسی و خضر آمده بصومعهء او
صومعه دارد مگر فقیرمثال است.خاقانی.
|| مجازاً عبادتخانهء اهل اسلام :
صوفی از صومعه گو خیمه بزن در گلزار
وقت آن نیست که در خانه نشینی بیکار.
سعدی.
بس که خرابات شد صومعهء صوف پوش
بس که کتب خانه گشت مصطبهء دردخوار.
سعدی.
|| عقاب بدان جهت که بلند پرد. || کلاه دراز. (منتهی الارب). عمامة. (مهذب الاسماء). برنس. (اقرب الموارد). || سراشکنه. (منتهی الارب). || (مص) باریک کردن سراشکنه را. || فراهم آوردن چیزی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صومعه.

[صَ مَ عَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان و بخش کلیبر شهرستان اهر، واقع در 2 هزارگزی شمال کلیبر و راه شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی و معتدل است. 37 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، گردو. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه دهکده مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صومعه.

[صَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، واقع در 23 هزارگزی خاور قره آغاج و 33 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. کوهستانی، معتدل و مالاریایی است. 61 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء آیدوغموش. محصول آنجا غلات، نخود، بزرک و زردآلو. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صومعه.

[صَ مَ عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر، واقع در 9500 گزی شمال باختری اهر و 4500 گزی راه ارابه رو تبریز به اهر. کوهستانی و معتدل است. 211 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان فرش و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صومعه.

[صَ مَ عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بدوستان بخش هریس شهرستان اهر، واقع در 9 هزارگزی شمال هریس و 16 هزارگزی شوسهء تبریز به اهر. کوهستانی و معتدل است. 321 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان فرش بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صومعه.

[صَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه، واقع در 17 هزار و پانصد گزی شمال خاوری مراغه و 19 هزار و پانصد گزی شمال شوسهء مراغه به میانه. این ده در دره واقع و هوای آن معتدل و سالم است. 325 تن سکنه دارد. آب آن از صوفی چای است. محصول آنجا غلات، چغندر، توتون، کشمش، بادام، کرچک و نخود. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صومعه.

[صَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیزجرود بخش عجب شیر شهرستان مراغه، واقع در 12 هزارگزی خارو عجب شیر و 8 هزارگزی خاور شوسهء مراغه به آذرشهر. هوای آن معتدل و مالاریائی است. 403 تن سکنه دارد. آب آن از قلعه چای. محصول آنجا غلات، کشمش، بادام، توتون و زردآلو. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صومعه.

[صَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان آلان برآغوش بخش آلان برآغوش شهرستان سراب، واقع در 20 هزارگزی شمال خاوری مهربان و 16 هزارگزی شوسهء تبریز به سراب. کوهستانی و معتدل است. 1107 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء چاکی چای. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت، گله داری و کارگری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صومعه.

[صَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلخوران بخش مرکزی شهرستان اردبیل، واقع در 6 هزارگزی شمال اردبیل و 3 هزارگزی شوسهء خیاو اردبیل. این ده در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 1400 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه ده مالرو است. دبستان دارد. خرابهء گندی (گنبدی؟) قدیمی بنام شاطر دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صومعه.

[صَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بروانان بخش ترکمان شهرستان میانه، واقع در 12 هزارگزی خاور ترکمان در مسیر شوسهء تبریز به میانه. این ده کوهستانی و هوای آن معتدل است. 1676 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، عدس، نخود و بزرک. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه ده شوسه است. در دو محل بفاصلهء 5 هزارگز بنام صومعهء بالا (علیا) و صومعهء پائین (سفلی) معروف است. سکنهء صومعهء بالا 1161 تن و تا شوسه 7 هزار گز فاصله دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صومعه.

[صَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه، واقع در 34 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 2500 گزی شمال راه ارابه رو مراغه به قره آغاج. این ده کوهستانی و هوای آن معتدل و سالم است. 1461 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سارها. محصول آنجا غلات، چغندر و نخود. شغل اهالی زراعت و کاسبی و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. در دو محل بفاصلهء 500 گز بنام صومعهء بالا و پائین مشهور است، صومعه بالا 1035 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صومعه.

[صَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 16000 گزی جنوب باختری فریمان و 1000 گزی باختر راه مالرو عمومی فریمان به پاقلعه. کوهستانی و سردسیر است. 992 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و زعفران. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صومعه.

[صَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مازول بخش حومهء شهرستان نیشابور، واقع در 12000 گزی شمال نیشابور. این دهکده کوهستانی و هوای آن معتدل است. 1238 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت، گله داری و داد و ستد در شهر نیشابور است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صومعه.

[صَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 17000 گزی جنوب باختری فریمان و 1000 گزی باختر راه مالرو عمومی فریمان به پاقلعه، در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 190 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صومعه.

[صَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان سبزوار، واقع در 15000 گزی شمال باختری سبزوار و 3000 گزی خاور جاده اتومبیل رو خسروگرد. در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 63 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، زیره و پنبه. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و از نزدیکی کسکن میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صومعه.

[صَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، واقع در 3000 گزی تربت حیدریه و 4000 گزی خاور راه شوسهء عمومی تربت به مشهد. این دهکده در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 745 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه آن مالرو است و از ضیاءالدین میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صومعه.

[صَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور، واقع در 12000 گزی جنوب نیشابور. این دهکده در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 123 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصول آنجا بنشن. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صومعه بر.

[صَ مَ عَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان طارم بالا بخش سیردان شهرستان زنجان، واقع در 33 هزارگزی شمال باختری سیردان و 5 هزارگزی راه مالرو عمومی. این ده کوهستانی و سردسیر است. و 208 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رودخانهء انارستان است. محصول آنجا غلات، پنبه، ماش، انگور، گردو و انار. شغل اهالی زراعت، گلیم، جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. ساختمانهائی از طرف شرکت پنبه در این قریه احداث شده بود که فع بدون سکنی بوده و شعبه پنبه به منجیل تغییر مکان داده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صومعهء خطاب.

[صَ مَ عَ یِ خَطْ طا](اِخ) دهی است از دهستان ملایعقوب بخش مرکزی شهرستان سراب، واقع در 14 هزارگزی جنوب خاوری سراب و 9 هزارگزی راه شوسهء اردبیل. این ده کوهستانی و هوای آن معتدل است. 41 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. این ده را صومعه خرابه نیز می گویند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صومعه دار.

[صَ / صُو مَ عَ / عِ] (نف مرکب) دارندهء صومعه. راهب. رهبان :
تنهاروی ز صومعه داران شهر قدس
گه گه کند بزاویهء خاکیان مقام.خاقانی.
حافظ بکوی میکده دایم بصدق دل
چون صوفیان صومعه دار از صفا رود.
حافظ.
نقدها را بود آیا که عیاری گیرند
تا همه صومعه داران پی کاری گیرند.حافظ.

صومعه داران فلک.

[صَ / صُو مَ عَ / عِ نِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ملائکهء مقربین. (برهان).

صومعه داری.

[صَ / صُو مَ عَ / عِ](حامص مرکب) اقامت در صومعه. رهبانی. مجازاً عبادت :
دیو اگر صومعه داری کند اندر ملکوت
همچو ابلیس همان طینت ماضی دارد.
سعدی.

صومعه دل.

[صَ مَ عَ دِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر، واقع در 5500 گزی خاوری ورزقان و 4 هزارگزی راه ارابه رو تبریز به اهر. این ده در جلگه واقع و هوای آن معتدل و مایل به گرمی و مالاریایی است. 643 تن سکنه دارد. آب آن از دو رشته چشمه و رودخانهء اهر است. محصول آنجا غلات و سردرختی، حبوبات و سیب زمینی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صومعهء رودبار.

[صَ مَ عَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان و بخش شاهرود شهرستان هروآباد، واقع در 37 هزارگزی خاور هشجین و 44 هزارگزی راه شوسهء هروآباد به میانه. این ده کوهستانی و هوای آن معتدل است. 35 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم و گلیم بافی است. راه آن مالرو است. محل سکونت ایل شاطرانلو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صومعهء زرین.

[صَ مَ عَ یِ زَرْ ری] (اِخ)دهی است از دهستان آغمیون بخش مرکزی شهرستان سراب، واقع در 12 هزارگزی شمال خاوری سراب و 7 هزارگزی شوسهء سراب به اردبیل. این ده در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 284 تن سکنه دارد. آب آن از نهر و چاه. محصول آنجا غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صومعه سرا.

[صَ مَ عَ سَ] (اِخ) شهر کوچک صومعه سرا مرکز بخش صومعه سرا تابع شهرستان فومن و مختصات جغرافیائی آن بشرح زیر است: طول 94 درجه و 19 دقیقه عرض 37 درجه و 17 دقیقه در 22 هزارگزی باختر رشت و 16 هزارگزی باختر فومن از طریق جمعه بازار. سر راه شوسهء رشت به طالش از طریق کسما و طاهرگوراب واقع شده است. ادارات دولتی قصبه عبارت از: بخشداری، شهرداری، دارائی، دخانیات، پست و تلگراف و تلفن، بهداری، آمار، ژاندامری، دامپزشکی و جنگل بانی و دارای 8 هزار تن جمعیت است. در حدود 250 دکان دارد و روزبروز وسعت بازار و اهمیت اقتصادی آن افزوده میشود. در سال 1327 با شرکت سهامی عده ای از سکنه، کارخانهء برقی در آنجا دائر شده و روشنائی آن را تأمین میکند. کارخانهء برنج کوبی آن در حدود 7 ماه از سال دائر است و 20 تن کارگر دارد. آب آن از رودخانهء ماسوله تأمین میشود. محصول عمدهء آن برنج، توتون سیگار، ابریشم و چای، و بیشتر سکنهء آن کاسب بازاری هستند و روزهای یکشنبه هر هفته بازار عمومی دارند. یک باب دبیرستان و یک باب دبستان مختلط نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صومعه سرا.

[صَ مَ عَ سَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای شهرستان فومن، همچنین نام شهر کوچک مرکز بخش است. این بخش در قسمت شمال باختری شهرستان واقع و هوای آن معتدل و مرطوب است. آب مزروعی قرای تابع بخش از رودخانه های تنیان، سیاه رودخان، پلنگ رود و رودخانهء ماسوله تأمین میگردد. محصول عمدهء این بخش به ترتیب اهمیت: برنج، توتون سیگار، ابریشم، چای و مختصر نیشکر در چند محل بخصوص است. راه شوسهء رشت به طالش تقریباً از وسط این بخش از قصبات صومعه سرا، کسما، اباتر، طاهرگوراب و ضیابر میگذرد. این بخش از دو دهستان یکی مرکزی و دیگری گسگرات تشکیل شده، جمع قرای بخش در حدود 103 آبادی بزرگ و کوچک و جمع سکنهء آن در حدود 63000 تن است. دهستان مرکزی از 60 آبادی تشکیل شده و در حدود 48 هزار تن جمعیت دارد. قرای مهم آن عبارتند از: قصبهء کسما که در 4 هزارگزی شمال صومعه سرا واقع است و اهمیت تاریخی دارد و سابقاً مرکز حکومت فومنات بوده است. قرای مهم دیگر عبارت است از پشتیر، میانده، مرکیه، گوراب زرمخ که در انقلابات جنگل مرکز انقلابیون بوده، پیشخان، پشته ساز و تنیان. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صومعهء کبودین.

[صَ مَ عَ یِ کَ] (اِخ)دهی است از دهستان تیرچائی بخش ترکمان شهرستان میانه، واقع در 16 هزارگزی شمال میانه و 26 هزارگزی خاور بخش و 4 هزارگزی شوسهء میانه به تبریز. کوهستانی و هوای آن معتدل است. 548 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و آب باران. محصول آنجا غلات، نخود و بزرک. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صومعهء ملکشاه.

[صَ مَ عَ یِ مَ لِ] (اِخ)دهی است از دهستان هریس بخش مرکزی شهرستان سراب، واقع در 13 هزارگزی جنوب باختری سراب و 13 هزارگزی شوسهء سراب به تبریز. این ده در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 144 تن سکنه دارد. آب آن از چاه. محصول آنجا غلات و بزرک. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. این ده را صومعهء پرکاب نیز می گویند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صومعه نشین.

[صَ / صُو مَ عَ / عِ نِ] (نف مرکب) راهب. زاهد. عابد.

صومعهء یاغبستلو.

[صَ مَ عَ یِ بَ] (اِخ)دهی است جزء دهستان کرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر، واقع در 17 هزار و پانصد گزی شمال آبش احمد. مرکز دهستان و 6 هزارگزی ارابه رو اصلاندوز به لاریجان. این ده کوهستانی، گرمسیر و مالاریائی است. 14 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان فرش و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. محل قشلاق ایل چلیپانلو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صومعی.

[صَ / صُو مَ] (ص نسبی) منسوب به صومعه سرا. رجوع به صومعه سرا شود.

صومل.

[صَ مَ] (ع اِ) درختی است به عالیه. (منتهی الارب).

صوملة.

[صَ مَ لَ] (ع مص) خشک شدن پوست کسی از گرسنگی و سختی. (منتهی الارب).

صوم مریم.

[صَ / صُو مِ مَرْ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی از روزه است که از شب نیت کرده همهء روز از کسی کلام نکند. (غیاث اللغات) (آنندراج). صوم صمت. صوم سکوت. رجوع به صوم الصمت شود.

صوم نینوا.

[صَ / صُو مِ نَ / نِی نَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) سه روز روزه بود پیش از روزهء بزرگ ترسایان بسه هفته و اول او روز دوشنبه و فطرش روز پنجشنبه است. (التفهیم ص248).

صومون.

[صَ] (معرب، اِ) ماهی هائی که گوشت آنها برنگ گوشت ماهی آزاد است.(1)(دزی).
(1) - Saumone.

صومة.

[صَ مَ] (ع اِ) واحد صوم است. (منتهی الارب).

صون.

[صَ] (ع مص) نگاه داشتن چیزی را. (منتهی الارب). نگه داشتن. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (دهار). نگهبانی. (غیاث اللغات). نگاهداری. || تحفظ. تقوی. خود نگه داشتن از معصیت : و پای خیانت بر چهرهء صون و دیانت ننهد. (سندبادنامه ص70).
- صون دماء؛ حقن دماء. حفظ کردن جان.
|| برطرف سم ایستادن اسب بعلت سودگی پای یا بی نعلی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صونابلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی است از دهستان به به جیک بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو، واقع در 22 هزار و پانصد گزی جنوب خاوری سیه چشمه و 3 هزارگزی جنوب راه ارابه رو قرخ بلاغ. این ده در دره واقع و هوای آن معتدل و سالم است. 150 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صوناخ.

(اِخ) شهری است به قاراب از وراء سیحون. (معجم البلدان).

صوناخی.

(ص نسبی) نسبت است به صوناخ.

صونع.

[صَ نَ] (ع اِ) جانورکی است یا مرغی است. (منتهی الارب).

صونة.

[صَ نَ] (ع اِ) طبلهء عروس که بخور و لوازم آرایش در آن نهد. عتیده. (اقرب الموارد). طبله که در آن خوش بوی نگاه دارند. (منتهی الارب). بویدان.

صونیخ.

(اِخ) دهی است از دهستان بهمن شیر بخش مرکزی شهرستان آبادان، واقع در 6 هزارگزی شمال باختری آبادان و 2 هزارگزی خاوری اتومبیل رو خرمشهر به آبادان. در دشت واقع و گرمسیری و مالاریائی است. 700 تن سکنه دارد. آب آن از رود بهمن شیر. محصول آنجا خرما و سبزیجات. شغل اهالی زراعت، ماهیگیری و کارگری شرکت نفت است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء سفلانی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

صؤوف.

[صُ ئو] (ع مص) بسیارپشم شدن قچقار. (منتهی الارب).

صؤول.

[صَ ئو] (ع ص) شتر حمله کننده بر مردم و دونده از پی ایشان. (از منتهی الارب).

صوة.

[صُوْ وَ] (ع اِ) جماعت ددگان. (منتهی الارب). || سنگ یا سنگ تودهء بر راه بجهت نشان. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || زمین بلند درشت. || باد مختلف، بفارسی باد راغة است. || آواز کوه. (منتهی الارب).

صوی.

[صُ وا] (ع اِ) جِ صُوَّة. رجوع بدان کلمه شود.

صوی.

[صُ وا] (ع اِ) اطراف. اخذه بصواه؛ یعنی گرفت او را بهمهء اطراف وی. (منتهی الارب).

صوی.

[صُ وی ی] (ع مص) خشک گردیدن نخله. || خشک گردیدن شیر گوسفند. || قوی و توانا گردیدن. (منتهی الارب).

صوی.

[صُ وَی ی] (ع اِ) پرنده ای است که مار از آواز آن میگریزد: تخاف من صویه؛ ای صوته. || تپه ای از شن در کنار دریا که باد آنرا توده کرده باشد. || آواز تگرگ. || (مص) بانگ کردن سگ و روباه. (دزی).

صوی.

[صُ وِ] (ع اِ) قسمی گیاه که بدان چیزها چسبانند. (یادداشت بخط مؤلف).

صویب.

[صَ] (ع ص) راست. (منتهی الارب).

صویر.

[صُ وَ] (اِخ) موضعی است از عقیق مدینه. (معجم البلدان).

صویره.

[صَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان جراحی بخش شادگان شهرستان خرمشهر، واقع در 47 هزارگزی شمال خاوری شادگان و کنار راه اتومبیل رو خلف آباد به شادگان. این دهکده در دشت واقع و گرمسیری و مالاریایی است. 150 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء جراحی. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنین از طایفهء عساکره هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

صویق.

[صَ] (ع اِ) سویق. پِسْت. رجوع به پِسْت شود.

صویولچی زاده.

[دَ] (اِخ) مصطفی بن عمر از مشاهیر خطاطان است. قریب صد جلد کتاب نوشت. بسال 1097 ه . ق. درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صویولچی زاده.

[دَ] (اِخ) نام او محمد نجیب فرزند عمر و از مشاهیر خطاطان و شعرا بود، نوهء دختری مصطفی بن عمر صویولچی زاده است. خطوط ثلث، نسخ و تعلیق را با نهایت مهارت مینوشت و یک مصحف شریف تحریر کرده است. تذکره ای از خطاطان بنام «دوحة الکتاب» و دیوانی مرتب دارد. تخلص او «نجیبا» است. (قاموس الاعلام ترکی).

صویة.

[صَ وی یَ] (ع ص) خشک. (منتهی الارب).

صه.

[صَهْ] (ع اسم فعل) کلمه ای است که بدان متکلم را زجر کنند، یعنی خاموش باش. واحد و جمع در وی یکسان است. (منتهی الارب). بمعنی امر یعنی خاموش باش. (غیاث اللغات) (دهار). رجوع به نشوءاللغة ص11 شود.

صها.

[صَ] (اِخ) نام چند قله است در یک کوه واقع بین مدینه و وادی القری که یک یک آنها را صهوه گویند. (معجم البلدان).

صهاء .

[صِ] (ع اِ) جِ صَهْوَة. (منتهی الارب). رجوع به صهوة شود.

صهاب.

[صُ] (اِخ) شتر نری است که شتران صهابی را بدان نسبت کنند. (اقرب الموارد). گشنی است که جمل صهابی منسوب است بدان. (منتهی الارب).

صهاب.

[صُ] (اِخ) موضعی است. (معجم البلدان).

صهابج.

[صُ بِ] (ع ص) پشم که سخت سپید نباشد. (منتهی الارب).

صهابی.

[صُ بی ی] (ع ص) جمل صهابی: اصهب اللون؛ یعنی شتر که سپیدی وی را بسرخی آمیخته باشد. || پشم که سپیدی آنرا سرخی آمیخته باشد. || چیز بسیار که کم نشده باشد. الوافر الذی لم ینقص. (اقرب الموارد). || مردی که او را دفتر حساب نبوده باشد. (منتهی الارب). الرجل لادیوان له. (اقرب الموارد). || چهارپائی که صدقهء آن نگرفته باشند. (منتهی الارب). النعم لم تأخذ صدقته. (اقرب الموارد). || سخت از هر چیزی. (منتهی الارب). الشدید. (اقرب الموارد).

صهابیة.

[صُ بی یَ] (ع اِ) ملخ. (منتهی الارب).

صهار.

[] (ع اِ) خمر سرخ است و خمر مایل به سرخی و نیز خمر معصور از عنب سفید را نامند. (فهرست مخزن الادویه). می که با سرخی زند.

صهارج.

[صُ رِ] (ع اِ) حوض. (منتهی الارب). سفالی که آب در آن گرد آید. (منتهی الارب). رجوع به المعرب جوالیقی ص215 شود.

صهارة.

[صُ رَ] (ع اِ) گداخته از هر چیزی. || هر پاره از پیه و مغز استخوان و مغز سر و جز آن. || آفتاب پرست. (منتهی الارب).

صهاریج.

[صَ] (ع اِ) جِ صهریج. رجوع به صهریج شود.

صهال.

[صُ] (ع اِ) بانگ و فریاد اسپ. (منتهی الارب). بانگ کردن اسب. (تاج المصادر بیهقی). شیهه.

صهال.

[صَ هْ ها] (ع ص) اسپ بابانگ. (منتهی الارب). شیهه زن.

صهب.

[صَ هَ] (ع اِمص) سرخی یا سرخ سپیدی موی. (منتهی الارب).

صهب.

[صُ] (ع ص، اِ) جِ اصهب. (منتهی الارب). رجوع به اصهب شود.

صهبا.

[صَ] (ع ص) صهباء. تأنیث اصهب. || (اِ) فشاردهء انگور سپید. (منتهی الارب). شراب انگوری. شرابی که مایل به سرخی باشد. (غیاث اللغات). می سرخ. (دهار). || سیکی. (ناظم الاطباء) :
آورد نامهء گل باد صبا به صهبا.کسائی.
امیرا خسروا شاها همانا عهد کردستی
که گنجی را برافشانی چو بر کف برنهی صهبا.
فرخی.
گاه آن آمد که عاشق برزند لختی نفس
روز آن آمد که تایب رای زی صهبا کند.
منوچهری.
جز نام ندانی ازو ازیرا
کت مغز پر است از بخار صهبا.ناصرخسرو.
تو بادی شادمان دایم مبادا هرگزت خالی
نه گوش از نغمهء رود و نه دست از ساغر صهبا.
مسعودسعد.
در ساغر آن صهبا نگر در کشتی آن دریا نگر
بر خشک تر صحرا نگر کشتی به رفتار آمده.
خاقانی.
طرب لعل تو می را برسانید به کام
جان شیرین بلب ساغر صهبا آورد.
سلمان ساوجی.
چنان بزد ره اسلام غمزهء ساقی
که اجتناب ز صهبا مگر صهیب کند.
حافظ.

صهبا.

[صَ] (اِخ) نام وی آقا تقی فرزند ملا یدالله است. لطفعلی بیک آذر آرد: اجداد او از ولایت دماوند آمده در قم ساکن شدند و صهبا در قم متولد شد و تا سن سی سالگی در آنجا بود و متجاوز از بیست سال در اصفهان بسر برد. نسبت شاگردی به مرحوم میر مشتاق دارد... آخرالامر در شیراز درگذشت. صباحی ماده تاریخی برای سال مرگ او سروده است:
کلک صباحیش زد نقش از برای تاریخ
دائم بود ز کوثر لبریز جام صهبا.
از اوست:
شادم به اسیری که بجز کنج قفس نیست
جائی که توان برد سری زیر پر آنجا.
منشین بخلوتی که خوری باده با رقیب
چون از خودی تو بی خبر و از خدا رقیب.
(آتشکدهء آذر چ زوار ص402).
رجوع به مجمع الفصحاء ج2 ص330 شود.

صهبا.

[صَ] (اِخ) جواد مجدزاده. (1326-1364 ه . ق.). ملقب به صهبا. مدیر ابنیهء تاریخی اصفهان و یزد و کرمان و جوانی فاضل و هنرمند و خوش قریحه و شاعر بود، وی پسر مرحوم شیخ احمد مجدالاسلام کرمانی مدیر روزنامه های مشهور ندای وطن و کشکول و محاکمات (متوفی رمضان 1341 ه . ق.) است که پس از تکمیل تحصیل در تهران ابتدا به سرپرستی کاوشهای تاریخی شهر شاپور گازرون، سپس بریاست ابنیهء تاریخی اصفهان و یزد و کرمان منصوب گردید. مرحوم صهبا در دورهء تصدی این مقام در تعمیر ابنیهء تاریخی شهرهای فوق بخصوص اصفهان جهد بسیار بخرج داد مخصوصاً تعمیر گنبد مدرسهء چهارباغ و مسجد شاه و قسمتهای مختلف مسجد جامع اصفهان از خدمات عمدهء اوست. وفات صهبا در تاریخ نهم جمادی الاخره سنهء 1364 ه . ق. / سی ویکم اردی بهشت 1324 ه . ش. در اصفهان رخ داد و نعش آن مرحوم را بنابه وصیت خود او در جنب مزار بابارکن الدین در تخت فولاد اصفهان به خاک سپردند. صهبا در آخر عمر در اصفهان به نشر روزنامه ای ادبی و تاریخی به نام «سرنوشت» اشتغال داشت. (وفیات معاصرین بقلم محمد قزوینی مجلهء یادگار سال پنجم شمارهء 4 و 5).

صهباء .

[صَ] (ع اِ) شراب انگوری. رجوع به صهبا شود.

صهباء .

[صَ] (اِخ) بنت ربیعة التغلبیه. یکی از زوجات حضرت علی علیه السلام است و عمر و رقیه از او متولد شدند. صهباء از زنانی است که خالدبن ولید در عین التمر اسیر گرفت. (قاموس الاعلام ترکی).

صهباء .

[صَ] (اِخ) موضعی است قرب خیبر. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صهبائی.

[صَ] (اِخ) سیدعبدالباقی. از شعرای هندوستان است، در خدمت شاه جهان و عالمگیر بوده. او راست:
خود مست و غمزه مست و دو چشم از خمار مست
یک ناتوان چه چاره کند با سه چار مست.
(از قاموس الاعلام ترکی).

صهبان.

[صُ] (اِخ) ابن سعدبن مالک. از مردم نخع و از قحطانیان است. کمیل بن زیاد از فرزندان اوست. (الاعلام زرکلی ص436).

صهبانی.

[صُ] (ص نسبی) منسوب است به صهبان که بطنی است از نخع. (الانساب سمعانی).

صهب السبال.

[صُ هُ بُسْ سِ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) دشمنان که بروتهای ایشان اصهب بوده باشد. (منتهی الارب). دشمنان. (اقرب الموارد).

صهبة.

[صُ بَ] (ع اِ) سرخ سپیدی. (منتهی الارب). سرخی که در موی سر مردم باشد و سرخی که با سفیدی موی اشتر آمیخته بود. (مهذب الاسماء).

صهد.

[صَ] (ع مص) سوختن گرمی آفتاب کسی را. (منتهی الارب). گرمی آفتاب در کسی اثر کردن. (تاج المصادر بیهقی).

صهدان.

[صَ هَ] (ع اِ) شدت گرما.

صهر.

[صَ] (ع ص) گرم از هر چیزی. || (مص) سوختن کسی را آفتاب. || گداختن چیزی را. (منتهی الارب). گذرانیدن. (ترجمان علامهء جرجانی). || چرب کردن و تر نمودن سر را به پیه گداخته و مانند آن. (منتهی الارب).

صهر.

[صِ] (ع اِمص) خویشاوندی. (اقرب الموارد). || حرمت تزوج. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) شوهردختر مرد. (اقرب الموارد). || شوهرخواهر مرد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). داماد. (ترجمان علامهء جرجانی) (منتهی الارب). در کشاف اصطلاحات الفنون آرد: در لغت پدرزن «خسر» کما فی الصراح. و محمد و ابوعبیده گفته اند: صهر هر کس هر یکی از ارحام محرم زوجه را گویند. و داخل این تعریف است هر یکی از ارحام محرم از زن پدر، پدرزن و زن پسر پدرزن و زن هر یکی از ارحام محرم پسر. پدرزن که همگی آنان را صهر نامند. کذا فی الهدایة. و امام حلوانی گوید: اصهار در عرف فقهاء هر یک از ارحام محرم زن شخص باشد. پس پدرزن و برادرزن و غیر آن دو داخل در این تعریفند. اما در عرف ما فقط پدرزن و مادرزن صهر باشند و لاغیر. فراء در تفسیر: فجعله نسباً و صهراً گفته: نسب کسانی را گویند که نکاح آنها حلال نباشد و صهر کسانی از قرابات را گویند که نکاح با آنها حلال باشد کذا فی جامع الرموز و البیرجندی فی کتاب الوصیة :
آن سبلت و ریشش بکون خوش [ مادرزن ]
دو پای خوش او بکون صهر.لبیبی.
با حلم آنکه بود نبی را رفیق و صهر
با علم آنکه بود ورا ابن عم و ختن.لامعی.
و به حکم اشارت، اوتوشی را صهر شد. (جهانگشای جوینی).
|| قبر. (اقرب الموارد).

صهر.

[] (ع اِ) رمان. (تذکرهء ضریر انطاکی) (فهرست مخزن الادویه).

صهر.

[صُ] (ع ص، اِ) جِ صَهور. (منتهی الارب).

صهراء .

[صُ هَ] (ع اِ) جِ صهر. (منتهی الارب).

صهران.

[] (اِخ) شهری است بماوراءالنهر با نعمت بسیار و جای بازرگانان غور است. (حدود العالم).

صهرتاج.

[صَ رَ] (اِخ) موضعی است به اهواز. (معجم البلدان).

صهرجة.

[صَ رَ جَ] (ع مص) به صاروج برآوردن حوضچه را. (منتهی الارب).

صهرجة.

[صَ رَ جَ] (اِخ) نام دو قریه است در جانب شمالی قاهره. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صهرشتی.

[صَ رَ] (اِخ) سلیمان بن حسن یا حسین (به سین یا صاد) فرزند سلیمان یا عبدالله یا فرزند محمد بن عبدالله یا فرزند محمد بن سلیمان. معروف به نظام الدین صهرشتی و منسوب به صهرشت دیلم یا جز دیلم. فقیهی فاضل از بزرگان تلامذه سیدمرتضی و شیخ. صاحب مؤلفات بسیار از آنجمله: التبیان فی عمل شهر رمضان. التنبیه قبس المصباح تلخیص مصباح المتهجد. المتعة و جز آن. رجوع شود به روضات الجنات ص303 و ریحانة الادب ج2 ص503.

صهروج.

[صَ] (ع اِ) ساروج. صاروج. (ذخیرهء خوارزمشاهی) : پس شادروانی عظیم کرد از سنگ و صهروج. (فارسنامهء ابن بلخی). مانند سنگ از کوه بریدن و گچ و آهک و صهروج و مس... (فارسنامهء ابن بلخی).

صهروج الامعاء .

[صَ جُلْ اَ] (ع اِ مرکب)صهروج روده. در ذخیره خوارزمشاهی آرد: صهروج الامعاء غشاء مخاطی و آن رطوبتی است لزج در امعاء که سطح آنرا پوشانیده است تا درشتی ثقل و تیزی اخلاط را که بر وی میگذرد از وی بازدارد و آنرا زود دفع کند و بلغزاند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

صهروج روده.

[صَ جِ دَ / دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به صهروج الامعاء شود.

صهرة.

[صِ رَ] (ع اِ) مادرزن و به فارسی خش است. (منتهی الارب).

صهری.

[صِ ری ی] (ع اِ) حوض. مغاکی که در آن آب گرد آید. (منتهی الارب). رجوع به المعرب جوالیقی ص215 سطر 19 صهریج شود.

صهریج.

[صِ] (ع اِ) حوض. مغاکی که در آن آب گرد آید. (منتهی الارب). صهری :
در میان قعرها تخریجها
از سوی بی سوی این صهریجها.مولوی.
|| آواز آب. (غیاث اللغات).

صهصلق.

[صَ صَ لَ] (ع ص) گنده پیر بافریاد. || بانگ سخت. (منتهی الارب).

صهصهة.

[صَ صَ هَ] (ع مص) بهم خاموش کردن کسان را و گفتن صه صه. (منتهی الارب).

صهطلة.

[صَ طَ لَ] (ع اِمص) نرمی. || فروهشتگی هر چیزی. (منتهی الارب).

صهل.

[صَ هَ] (ع اِمص) تیزی آواز با گرفتگی گلو. || (اِ) آواز سخت. (منتهی الارب).

صهل.

[صَ] (ع اِمص) تیزی آواز و سختی آن با گرفتگی گلو. || گلوگرفتگی. (منتهی الارب).

صهمیم.

[صِ] (ع ص، اِ) مهتر شریف. || شتر که بانگ نکند. || شتر بدخوی. || مردی که از مراد خود برنگردد. (منتهی الارب). آنکه او را هیچ چیز بازنماند از مراد او. (مهذب الاسماء). || خالص هر چیزی از نیکی و بدی. || مرد کاهن. (منتهی الارب).

صهو.

[صَهْوْ] (ع مص) بسیار مال شدن کسی. || زهیدن آب جراحت و روان شدن. (منتهی الارب).

صهوات.

[صَ هَ] (ع اِ) جِ صهوة. (منتهی الارب). رجوع به صهوة شود.

صهوبة.

[صُ بَ] (ع اِ) سرخ سپیدی. (منتهی الارب). رنگ سرخ مایل به زردی و سفیدی. (غیاث اللغات). رنگ سرخ که در موی سر و ریش بعض مردم باشد. (غیاث اللغات از بحر الجواهر). رنگ سرخ به تیرگی مائل. (غیاث اللغات از منتخب). رنگی میان سرخی و زردی. (غیاث اللغات از مفرح القلوب).

صهود.

[صَ] (ع ص) تندار. (منتهی الارب). تناور. جسیم.

صهور.

[صَ] (ع ص) بریانی ساز. || گدازندهء پیه. (منتهی الارب).

صهوة.

[صَ وَ] (ع اِ) بالای هر چیزی. برج بر سر پشته و توده. || سر کوه. || جای گرد آمدن آب از کوه. || زمین پست که شتران گمشده بسوی آن جای گیرند. || میان پشت اسب یا اندک فروتر هر دو جانب از اعلای پشت یا جای برنشستهء سوار. میان پشت اسب. (منتهی الارب). نشستنگاه سوار. (صبح الاعشی ج2 ص32). || سپس کوهان. (منتهی الارب).

صهوة.

[صَ وَ] (اِخ) جایی است در نواحی مدینة در کوه جهینه. (معجم البلدان).

صهی.

[صَ هَنْ] (ع مص) رسیدن جراحت به کسی و زهیدن آب از آن. (اقرب الموارد) (آنندراج).

صهی.

[صُ هَنْ] (ع اِ) جِ صَهوَة. رجوع به صهوة شود.

صهی.

[صُ هی ی] (اِخ) نام اسب نمربن تولب است. (منتهی الارب).

صهیا.

[صَ] (اِخ) قریه ای است از اقلیم بانیاس از اعمال دمشق. (معجم البلدان).

صهیب.

[صُ هَ] (اِخ) ابن سنان بن مالک، مکنی به ابویحیی، از بنی نمربن قاسط. صحابی است و از تیراندازان نامی عرب و از سابقان در اسلام است. پدر او از اشراف جاهلیت است. کسری او را بر ابلهء بصره ولایت داد. منازل کسان او در سرزمین موصل بر شط فرات (از جانب جزیره و موصل) بود. و صهیب بسال 36 قبل از هجرت. بدانجا متولد شد. رومیان بر آنها غارت بردند و صهیب را اسیر گرفتند. یکی از بنی کلب وی را اسیر گرفت و بمکه آورد. عبدالله جدعان تیمی او را خرید، سپس آزاد کرد و او در مکه بتجارت پرداخت و چون اسلام ظاهر گشت، وی مسلمانی گرفت و سی و چندمین تن بود که اسلام آورد. چون مسلمانان عازم هجرت حبشه شدند، صهیب مالی فراوان بدست آورده بود. مشرکان از مهاجرت او ممانعت کردند و گفتند تو گدائی پست بودی و اکنون که مالی فراوان یافته ای ارادهء رفتن داری! گفت: اگر مال خویش را بدهم مرا در رفتن آزاد میدارید؟ گفتند: آری. وی همهء مال خود بدانها داد. چون این خبر به پیغمبر رسید، گفت: ربح صهیب ربح صهیب؛ یعنی صهیب سود برد. صهیب در جنگ بدر و احد و دیگر غزوات حاضر بود و در صحیحین 307 حدیث از او آمده است. وی بسال 32 ه . ق. در مدینه درگذشت. (الاعلام زرکلی ص436). صهیب بخاطر زهد و پارسائی و مقام شامخی که در متقدمین دارد بین مسلمانان شهرتی وافر داشته و در ادب فارسی نام او فراوان دیده میشود :
پیش صدر مصطفی بین هم بلال و هم صهیب
این چو عود آن چون شکر در عود سوزان آمده.
خاقانی.
چنان بزد ره اسلام غمزهء ساقی
که اجتناب ز صهبا مگر صهیب کند.حافظ.

صهیب.

[صُ هَ] (اِخ) ابویحیی. رجوع به صهیب بن سنان شود.

صهیب الرومی.

[صُ هَ بُرْ رو] (اِخ)رجوع به صهیب بن سنان شود.

صهیب رومی.

[صُ هَ بِ] (اِخ) رجوع به صهیب بن سنان شود.

صهید.

[صَ] (اِخ) بیابانی است مابین یمن و حضرموت. (معجم البلدان).

صهیر.

[صَ] (ع ص) گداخته. (منتهی الارب).

صهیل.

[صَ] (ع اِ) بانگ اسپ. (منتهی الارب). آواز اسب. (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات). شیهه. شنه. صهال. || (مص) بانگ کردن اسب. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی) (دهار) :
کوس تو کرده ست بر هر دامن کوهی غریو
اسب تو کرده ست بر هر خانهء ریگی صهیل.
فرخی.
در زغن هرگز نباشد فن اسب راهوار
گرچه باشد چون صهیل اسب آواز زغن.
منوچهری.
از آنکه آتش تیغ و صهیل مرکب تو
دو چشم حاسد کور و دو گوش کر دارد.
مسعودسعد.
صریر خامهء مصری میانهء توقیع
صهیل ابرش تازی میانهء هیجا.خاقانی.
ز انبوه مرد و صهیل ستور
جهان را شده گوش کر چشم کور.نظامی.

صهیون.

[صِ یَ] (اِخ) گویند روم است و به قول دیگر بیت المقدس است. (معجم البلدان). موضعی است معروف در بیت المقدس (محله ای است از آن) و کنیسهء صهیون بدانجاست. (معجم البلدان). نام تلی به بیت المقدس مشرف بر خندق موسوم به باب النار. (تاج العروس). در قاموس کتاب مقدس آرد: (کوه پرآفتاب یا خشک) گاهی از اوقات مقصود از این اسم تمام شهر اورشلیم است؛ اما غالباً مقصود کوه جنوب غربی شهر مذکور است و کوه مرقوم بجز از طرف شمال از همه طرف با وادیهای عمیق و بلندیها احاطه شده بود، چنانکه وادی پنیرفروشان بطرف مشرق او را از موریا جدا میکرد و اوفل و وادی بنی هنوم بطرف جنوب و مغربش واقع و قسمت محاذی شهر را از طرف مغرب، وادی جیحون میگفتند. اما علما در حدود کوه صهیون بطرف شمال هم قول نیستند. بعضی گمان دارند که تا برج داود امتداد داشت که در نزدیکی باب الخیل است و گمان دارند که وادی که وادی پنیرفروشان بدانجا منتهی میشد و دیگران برآنند که رو بطرف شمال در نزدیکی باب العمود منتهی میشد و صهیون تخمیناً یکصد و پنج قدم از موریا مرتفع تر و تخمیناً دو هزار و پانصد و سی و نه قدم فوق سطح دریای متوسط میباشد و ترکیباً مستطیل و اطراف وادیهای مرقوم در قدیم الایام بلندتر از حالیه بوده است و خود شهر دیوار مرتفعی دارد. اما تاریخ صهیون که در کتاب مقدس وارد است اینکه او به قلعهء یبوسیان معروف است (صحیفهء یوشع 15:63 مقابل دوم سموئل 5:7) و هموارده در دست ایشان بود تا وقتی که داود بر آن دست یافته آنرا شهر داود و پایتخت مملکت خود قرار داده، قلعه و قصر و محلی برای صندوق عهد در آن برپا نمود (دوم سموئل 5:7) (اول پادشاهان 8:1) (دوم پادشاهان 19:21 و 31 و 1) (اول تواریخ ایام 11:5) (دوم تواریخ ایام 5:2) و باید دانست که این در کتب تاریخیه عهد قدیم بجز در آیات فوق وارد نگشته، اما در اسفار شعریه و نبوتی 148 مرتبه یعنی در مزامیر داود 38 و در سرود سلیمان یک مرتبه و در اشعیا 47 و در ارمیا 17 و در نیاحات ارمیا 15 و در یوئیل 7 و در عاموس 2 و در عوبدیا 2 و در میکاه 9 و در صفنیا 2 و در زکریا 8 مرتبه، اما در عهد جدید هفت مرتبه مذکور است و در این اسفار آخرین نه تنها قصد از خود کوه صهیون میباشد، بلکه احیاناً مقصود از اورشلیم نیز هست (مزامیر 149:2 و 87:2) (اشعیا 33:14) (یوئیل 2:1) و گاهی مقصود از شهر برگزیدهء خداوند میباشد (مزامیر 51:18 و 87:5) و وقتی مقصود کلیسا است (عبرانیان 12:22) و زمانی مقصود از شهر مقدس آسمانی است. (مکا 14:1) بدین جهت اصطلاح حالیه که در میان علماء متداول است این است که قصد از صهیون آرزوی قوم خداوند است که فرصتی بجهت حمایت و محافظت و خدمت او تحصیل نمایند. پوشیده نماند که یوسیفوس مورخ بهیچوجه اسم صهیون را در تصنیفات خود مذکور نداشته است، بلکه هرگاه خواسته که بدانجا اشاره نماید «شهر داود» یا «شهر علیا» یا بازار علیا ذکر کرده است؛ چون صهیون در آن وقت مرغوب ترین و مشهورترین محلی از محلات اورشلیم بود و مساکن و بیوتات اشراف و اکابر همواره در آن طرف می بود و قصر جمیل هیرودیس در زاویهء شمالی آن بود که از آن به بعد بواسطهء سکونت والی رومانی دارالولایه نامیده شد (مرقس 15:16) و در شمال این قصر سه قلعهء مشهور بود که یکی از آنها فع هم به قلعهء داود مسمی است. حالت حالیه صهیون اینکه حصار شهر تخمیناً نصف کوه صهیون را احاطه کرده است و در ضمن حصار دیر ارامنه و کنیسهء اشکنازیم و کنیسهء مار یعقوب ارامنه و کلیسا و مدرسهء انگلیسها و برج داود واقع است و در خارج حصار بجز مسجدی که آن را نبی داود گویند نیست و گویند که مقبرهء داود و سلیمان و سایر ملوک اسرائیل در آنجا است. و برخی برآنند که عیسی مسیح در یکی از غرفات همین بنای مسطور فوق، عشای ربانی را بجا آورده، شاگردان او در آنجا برای حلول روح القدس منتظر همی بودند و در این قسمت کوه معدودی از قبور نصاری است و مقداری معتنابه از آن نیز زراعت میشود بدین لحاظ قول ارمیا و میکاه که گفته اند: صهیون همچو مزرعهء زراعت کرده خواهد شد (ارمیا 26:18) (میکاه 3:12) و کوه صهیون بطرف وادی هنوم امتداد یافته در این قسمت مزارع گندم و جو و تاکستانها و درختان زیتون میباشد و فع وادی در نزد باب الخیل هست که آنرا وادی صهیون گویند، اما علما را در تعیین محل و موضع صهیون اختلاف است؛ بعضی اکرا و برخی موریا و دیگران اوفل را صهیون دانسته اند. لکن قول مرجح و معتبر آن است که همان کوهی است که شرح آن در فوق داده شد. (از قاموس کتاب مقدس). و بعضی این کلمه را صیهون ضبط کرده اند.

صهیونی.

[صِ یَ] (ص نسبی) منسوب به صهیون. لقبی است که قبل از تشکیل حکومت اسرائیل به کسانی مینهادند که از تأسیس این حکومت جانبداری میکردند.

صهیونیسم.

[صِ] (اِ) مسلک گروهی که طرفدار سلطه و نفوذ یهودیان بر اقوام و ملل دیگرند.

صیاءة.

[ءَ] (ع اِ) آب و دیگر پلیدی که از سلا برآید بعد ولادت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به صاء شود.

صیاب.

[صُ] (ع ص، اِ) خالص و بی آمیغ و برگزیده از هر چیزی. (از منتهی الارب).

صیاب.

[صَیْ یا] (ع ص) یقال: قوم صیاب؛ ای خیار. (از منتهی الارب).

صیاب.

[صُیْ یا] (ع ص، اِ) برگزیدگان قوم و خلاصهء ایشان. || گزیده از هر چیزی. خالص و بی آمیغ از هر چیزی. (منتهی الارب).

صیابة.

[صُ بَ] (ع ص، اِ) خالص و بی آمیغ و برگزیده از هر چیزی. (منتهی الارب).

صیابة.

[صُیْ یا بَ] (ع ص، اِ) برگزیدگان قوم و خلاصهء ایشان. || خالص و بی آمیغ و برگزیدهء از هر چیزی. || مهتر و رئیس قومی. (منتهی الارب).

صیاجة.

[صَیْ یا جَ] (ع ص) لیلة صیاجة؛ شب روشن. (منتهی الارب).

صیاح.

[صِ / صُ] (ع اِ) آواز بلند حسب طاقت. (منتهی الارب). آواز. نوحه. فغان. (غیاث اللغات). بانگ. (مهذب الاسماء). || (مص) آواز کردن. (منتهی الارب). بانگ کردن. (تاج المصادر بیهقی) :
این طلب همچون خروسی در صیاح
میزند نعره که می آید صباح.مولوی.
|| (مص) یکدیگر را آواز دادن. (منتهی الارب).

صیاح.

[صَیْ یا] (ع اِ) بوی خوشی است یا سرشستنی است. (منتهی الارب). عطر و قیل غِسل. (اقرب الموارد). || (ص) بانگ کننده. (مهذب الاسماء). آنکه بسیار فریاد کند. (اقرب الموارد).

صیاح.

[صَیْ یا] (اِخ) از ستارگان، و از ثوابت و از صور شمالی است. حارس الشمال. راعی الشاء. عرقوب الاسد. طاردة البرد. درک الاسد. بقار. گاوچران. رجوع به ثوابت شود.

صیاحة.

[صَیْ یا حَ] (اِخ) خرماستانی است به یمامة. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

صیاخید.

[صَ] (ع ص، اِ) جِ صیخود. رجوع به صیخود شود.

صیاد.

[صَیْ یا] (ع ص، اِ) شکاری. (منتهی الارب). نخجیرگر. (مهذب الاسماء). قانِز. (منتهی الارب). شکارچی. قانِص. قَنّاص. دامیار. شکارگر. شکارگیر. شکارکن. ج، صیادان : کومس ارت دهی است بر سر کوهی و مردمان وی صیادانند. (حدود العالم).
صیاد بی محابا هرگز چو تو ندیدم
غدار و گنده پیری پر مکر و ناروائی.
ناصرخسرو.
امروز دو صیاد اینجا میگذشتند. (کلیله و دمنه).
بلبلا خوبی صیاد بیان خواهم کرد
اگر این بار سلامت به گلستان برسم.خاقانی.
صیاد نه هر روز شکاری ببرد
افتد که یکی روز پلنگش بدرد.
سعدی (گلستان).
صیادی ضعیف را ماهی قوی به دام اندر افتاد. (گلستان). || شیر بیشه. (منتهی الارب).

صیاد.

[؟ ی یا] (اِخ) دهی است از بخش پشت آب شهرستان زابل، واقع در 12 هزارگزی شمال بیجار و 4 هزارگزی راه مالرو جلال آباد به زابل. در جلگه قرار دارد. هوای آن گرم و معتدل است. 1040 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء هیرمند. محصول آن غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

صیادان.

[صَیْ یا] (اِخ) دهی است از دهستان دشمن زیاری بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 31000 گزی جنوب خاور فهلیان و 25000 گزی شوسهء کازرون به فهلیان. کوهستانی و هوای آن معتدل و مالاریائی است. 75 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

صیادلر.

[صَیْ یا لَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش آستارا جزء شهرستان اردبیل، واقع در 12 هزارگزی جنوب باختری آستارا، در مسیر شوسهء اردبیل به آستارا. در جنگل واقع، گرمسیری، مرطوب و مالاریایی است. 287 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رودخانه. محصول آنجا برنج و ذرت. شغل اهالی تهیهء زغال و اره کشی است. دبستان دارد. این ده به خُلدبرین نیز معروف است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صیادلة.

[صَ دِ لَ] (ع اِ) جِ صیدلانی. (منتهی الارب). رجوع به صیدلانی و صیدلة شود.

صیادمحله.

[صَیْ یا مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سیارستاق قشلاقی بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در 12 هزارگزی جنوب خاوری رودسر و 3 هزارگزی جنوب شوسهء رودسر به شهسوار. این ده در جلگه واقع، معتدل، مرطوب و مالاریایی است. 145 تن سکنهء گیلک دارد. آب آن از نهر پلرود. محصول آنجا برنج. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صیادنة.

[صَ دِ نَ] (ع اِ) جِ صیدنانی.

صیادی.

[صَیْ یا] (حامص) عمل صیاد. شکار کردن :
هست آئین نیک صیادی
مرگ یا دانه گرنه آزادی.دهخدا.

صیار.

(ع اِ) آواز چنگ که سازی است. || نافهء مشک. (منتهی الارب). || رمهء گاو. (اقرب الموارد). رمهء گاو دشتی. (مهذب الاسماء).

صیار.

[] (ع اِ) لیف نارجیل. (مفردات ابن البیطار ذیل کلمهء نارجیل).

صیارفة.

[صَ رِ فَ] (ع اِ) جِ صیرفی. (منتهی الارب): و وقف اعرابی فسأل قوماً فقالوا له علیک بالصیارفة. (البیان و التبیین ج2 ص76).

صیارة.

[رَ] (ع اِ) حظیرهء گوسفند و گاو. (منتهی الارب).

صیاریف.

[صَ] (ع اِ) جِ صیرفی. (منتهی الارب). رجوع بدان کلمه شود.

صیاصی.

[صَ] (ع اِ) جِ صَیصة. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی) : و نواحی آن صیاصی در قبضهء مراد حاصل کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).

صیاط.

(ع اِ) بانگ و خروش بلند. (منتهی الارب).

صیاغ.

[صَیْ یا] (ع ص) زرگر. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (مهذب الاسماء). || دروغگو. (اقرب الموارد).

صیاغ.

[صُیْ یا] (ع ص، اِ) جِ صائغ. (اقرب الموارد). رجوع به صائغ شود.

صیاغت.

[غَ] (ع مص) صیاغة. زرگری. زرگری کردن. رجوع به صیاغة شود.

صیاغة.

[غَ] (ع مص) صیاغت. زرگری. زرگری کردن. زیور و آلات زر ساختن. تسبیک. || آفریدن. || آراستن. || ساختن چیزی بر هیأتی مخصوص. (اقرب الموارد).

صیاقل.

[صَ قِ] (ع ص، اِ) جِ صیقل. (منتهی الارب). رجوع به صیقل و صیاقله شود.

صیاقلة.

[صَ قِ لَ] (ع ص، اِ) جِ صیقل. (منتهی الارب) (دهار). رجوع به صیاقل و صیقل شود.

صیال.

(ع مص) حمله کردن بر حریف و زیادتی نمودن. || به یکدیگر حمله آوردن. || برجستن. (منتهی الارب).

صیالة.

[لَ] (ع مص) به یکدیگر حمله آوردن. || برجستن. (منتهی الارب).

صیام.

(ع مص) روزه داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی) (دهار). || (اِ) جِ صوم. (غیاث اللغات). رجوع به صوم شود :
تا نپذیردت ز تو زی خدای
نیست پذیرفته صلاة و صیام.ناصرخسرو.
نزد خداوند عرش باد مقبول
طاعت خیر تو و صیام و قیامت.
مسعودسعد.
از جسم بهترین حرکاتی صلاة بین
وز نفس بهترین سکناتی صیام دان.خاقانی.
نی ترا هر شب مناجات و قیام
نی ترا در روزه پرهیز و صیام.مولوی.
|| جِ صائم. (منتهی الارب). رجوع به صائم شود.
- عید صیام؛ عید رمضان. روز اول شوال :
عید قربان بر او مبارک باد
هم بر آنسان که بود عید صیام.فرخی.
حافظ منشین بی می و معشوق زمانی
کایام گل و یاسمن و عید صیام است.حافظ.
- ماه صیام؛ مه صیام. شهر رمضان. ماه رمضان. ماهی که در آن روزه داشتن واجب است مسلمانان را :
گر در مه صیام شود خوانده این مدیح
بر تو بخیر باد مدیح و مه صیام.سوزنی.
جاهش ز دهر چون مه عید از صف نجوم
ذاتش ز خلق چون شب قدر از مه صیام.
خاقانی.
خجسته باد و مبارک قدوم ماه صیام
بر اولیا و احبای شهریار انام.
نزاری قهستانی.

صیام.

[صُیْ یا] (ع ص، اِ) جِ صائم. (منتهی الارب). رجوع به صائم شود.

صیامی.

[صُ] (ع ص، اِ) جِ صائم. رجوع به صائم شود.

صیان.

(ع مص) نگاه داشتن چیزی را. (منتهی الارب). نگه داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (مصادر زوزنی). || (مص) بر طرف سم ایستادن اسب از سودگی پای یا بی نعلی. (منتهی الارب).

صیان.

[صَ / صُ / صیا] (ع اِ) صیان الثوب؛ جامه دان. (منتهی الارب). || تختهء جامه. (منتهی الارب) (دهار).

صیانت.

[نَ] (ع مص) صیانة. نگه داشتن. نگهبانی. (غیاث اللغات). صون. صیانة. حفظ. وقایة. نگاهداری. خویشتن بازداشتن :
از صیانت هیچ با فاجر نیامیزی بهم
هرکه با فاجر نشیند همچنان فاجر شود.
منوچهری.
... و صیانت نفس از حوادث آفات آن قدر که در امکان آید. (کلیله و دمنه). در ضبط ولایت و شرط جبایت آثار امانت و انوار صیانت و دقایق سیاست و شرایط حراست تقدیم کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی). رجوع به صیانة شود.

صیانة.

[نَ] (ع مص) نگه داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). نگاه داشتن چیزی را. (منتهی الارب). صیانت : ادام الله تأییدهم و صیانة الجمیع. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص212). رجوع به صیانت شود. || برطرف سم ایستادن اسب از سودگی پای یا بی نعلی. (منتهی الارب).

صیأة.

[صَ ءَ] (ع اِ) آب و دیگر پلیدی که از سلا برآید بعد ولادت. (منتهی الارب).

صیب.

[صَ] (ع مص) رسیدن کسی یا چیزی را. (منتهی الارب). رسیدن به چیزی. (تاج المصادر بیهقی) (دهار).

صیب.

[صُ یُ] (ع اِ) جِ صوب. (منتهی الارب).

صیب.

[صَیْ یِ] (ع اِ) باران. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). باران پیاپی. (ترجمان علامهء جرجانی). || ابر باران. (منتهی الارب) : او کصیب من السماء فیه ظلمات و رعد و برق. (قرآن 2/19).

صیبا تمثال.

[] (اِخ) اسم خادم شاؤل بود (دوم سموئیل 19:17) که داود او را مفی نوشت وکیل قرار داد (دوم سموئیل 9:2-12). (قاموس کتاب مقدس).

صیبوبة.

[صَ بَ] (ع مص) به هدف رسیدن تیر. (منتهی الارب). راست شدن تیر. (تاج المصادر بیهقی).

صیبون.

[صَ] (اِخ) موضعی است و در شعر اعشی از آن ذکری رفته است. (معجم البلدان).

صیت.

(ع اِ) آوازه. (مهذب الاسماء). آوازه و ذکر خیر. (غیاث اللغات). ذکر خیر. شهرت نیکو. ذکر. ذکره :
به پیش صیت احسانت گه پیمودن عالم
صبا را پای در سنگ آمده ست از تنگ میدانی.
ابوعلی حسین مروزی.
آدمی چون بداشت دست از صیت
هرچه خواهی بکن که فاصنع شیت.سنائی.
که صیت عدل و رأفت او بر روی روزگار باقی است. (کلیله و دمنه).
صیت او چون خضر و بختش چون مسیح
این زمین گرد آن فلک پیمای باد.خاقانی.
صیت سخا و مروت و احسان و فتوت او در افواه افتاد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
بگذرد این صیت از بصره و تبوک
چونکه الناس علی دین ملوک.مولوی.
صیت سخنش که در بسیط زمین رفته. (گلستان).
بگفت ارچه صیت نکوئی رود
نه با هر کسی هرچه گوئی رود.سعدی.
ببر ز خلق و ز عنقا قیاس کار بگیر
که صیت گوشه نشینان ز قاف تا قاف است.
حافظ.
|| خایسک آهنگران. || (ص) زدایندهء شمشیر و مانند آن. || زرگر. (منتهی الارب).

صیت.

[صَیْ یِ] (ع ص) مرد سخت آواز. بلندآواز. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

صیتة.

[تَ] (ع اِ) آوازه. (منتهی الارب).

صیح.

[صَ] (ع اِ) آواز بلند حسب طاقت. (منتهی الارب). قولهم غضب من غیرصیح و لا نفر؛ یعنی خشمگین شد بخشم میانه، نه کم و نه بسیار، فالصیح القلیل و النفر الکثیر. و لقیته قبل کل صیح و نفر؛ یعنی پیش از طلوع فجر. فالصیح الصباح و النفر التفرق. (منتهی الارب). || (مص) آواز کردن. (منتهی الارب). بانگ کردن. (تاج المصادر بیهقی). آواز کردن بمنتهی قوت. (اقرب الموارد).

صیحان.

[صَ] (ع اِ) آواز بلند حسب طاقت. (منتهی الارب). || (مص) آواز کردن. (منتهی الارب). بانگ کردن. (تاج المصادر بیهقی).

صیحان.

[صَ یَ] (ع مص) بالیدن و دراز شدن خرمابن. (منتهی الارب). || به انتها رسیدن بالیدگی عنقود و برآمدن از غلاف خود و دراز شدن با نازکی. || ندا دادن به کسی. || ترسیدن. بیمناک شدن. || هلاک گشتن. (منتهی الارب).

صیحانی.

[صَ نی ی] (ع اِ) نوعی از خرما بمدینه منسوب به صیحان (نام قچقاری که به آن درخت بسته می شد). یا نام قچقار صیاح است. (منتهی الارب). نوعی است از خرمای سیاه. (مهذب الاسماء).

صیحة.

[صَ حَ] (ع اِ) آواز بلند حسب طاقت. (منتهی الارب). بانگ. (ترجمان علامهء جرجانی) (غیاث اللغات). شهقه. (تاج المصادر بیهقی). فریاد. بانگ شدید. ج، صیاح. || عذاب. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات). || (مص) آواز کردن. (منتهی الارب). بانگ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار).

صیحه.

[صَ حَ] (اِخ) دهی است از دهستان بنوارناظر بخش شوش شهرستان دزفول، واقع در 24 هزارگزی شمال خاوری شوش و 3 هزارگزی کنار باختری راه آهن تهران به اهواز. این ده در دشت واقع و گرمسیری و مالاریائی است. 400 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء دز. محصول آنجا غلات، برنج و کنجد. شغل اهالی زراعت است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء عشایر لر هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

صیحه زدن.

[صَ / صِ حَ / حِ زَ دَ] (مص مرکب) بانگ کردن. فریاد کشیدن. رجوع به صیحه و صیحه کشیدن شود.

صیحه کشیدن.

[صَ / صِ حَ / حِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) صیحه زدن. فریاد کشیدن. بانگ کردن. رجوع به صیحه و صیحه زدن شود.

صیخاد.

[صَ] (ع ص) صخرة صیخاد؛ سنگ بسیار سخت. (منتهی الارب).

صیخد.

[صَ خَ] (ع اِ) چشمهء آفتاب. (منتهی الارب).

صیخد.

[صَ خَ] (اِخ) موضعی است در زمین یمن.

صیخدون.

[صَ خَ] (ع اِمص) سختی و صلابت. (منتهی الارب).

صیخود.

[صَ] (ع ص) یوم صیخود؛ روز نیک گرم. (منتهی الارب). روز سخت گرم. (مهذب الاسماء).
- صخرة صیخود؛ سنگ نیک سخت تابان. (منتهی الارب).

صید.

[صَ] (ع اِ) شکار. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). آنچه بگیرند از وحش و جز آن. (مهذب الاسماء). شکاری. (مجمل اللغة). نخجیر :
جمله صید این جهانیم ای پسر
ما چو صعوه مرگ بر سان زغن.رودکی.
مرا چشم زخمی عجب رو نمود
که دهر آنچنان صیدی از من ربود.
فردوسی.
برزم ریزد؟ ریزد! چه چیز؟ خون عدو
بصید گیرد؟ گیرد! چه چیز؟ شیر ژیان.
فرخی.
بسیار صید دیگر بدست آمد از هر چیزی. (تاریخ بیهقی).
ای دهر جز از من بجوی صیدی
نه مرد چنین مکر و افتعالم.ناصرخسرو.
نخورد شیر صید خود تنها.سنائی.
این شکارگاه من است و صید آن به من اولیتر. (کلیله و دمنه).
خصم برکشتنم سبک برخاست
گفت صیدی عجب گران افتاد.خاقانی.
شاه بدان صید چنان صید شد
کش همگی بستهء آن قید شد.نظامی.
یا کشد صید خویش را صیاد
یا دهد دانه یا کند آزاد.دهخدا.
-امثال: صید را چون اجل آید سوی صیاد رود.
|| دام و آنچه بدان شکار کنند. || هر چیز محکم و استوار که در ملک احدی نباشد. (منتهی الارب). || (مص) شکار کردن. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی) (دهار) (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی) (غیاث اللغات) :
ناهید چون ترا دید روز صید
گفتا درست هاروت از بند رسته شد.دقیقی.
از چو منی صید نباشد هوی
زشت بود شیر شکار شکال.ناصرخسرو.
چو باز را بکند بازدار مخلب و پر
بروز صید بر او کبک راه گیرد و چال.
شاهسار (از فرهنگ اسدی).
بهر صیدم چند تازی خسته شد پای سمندت
صبر کن تا من به پای خویشتن آیم به بندت.
فرصت.
|| کج گردن ساختن کسی را. (منتهی الارب).

صید.

[صَ] (اِخ) کوه بزرگ و مرتفعی است به یمن در مخلاف جعفر و در قلهء آن حصاری است موسوم به سماره. (معجم البلدان).

صید.

[صَ یَ] (ع مص) شکار کردن. || سر بلند داشتن از کبر. || کج گردن شدن. (منتهی الارب).

صید.

[صی / صَ یَ] (ع اِ) بیماری است شتران را که بدان بینی آنها آب راند و بدان جهت سر را بلند دارند. (منتهی الارب).

صید.

[صَ] (ع ص، اِ) جِ صَیود. رجوع بدان کلمه شود.

صید.

[صُ یُ] (ع ص، اِ) جِ صَیود. رجوع به صیود شود.

صیدآباد.

[صَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان غار بخش ری شهرستان ساوه، واقع در 7000 گزی شهر ری و 4000 گزی باختر راه شوسهء قم به تهران. در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 78 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، صیفی کاری و چغندرقند. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه دهکده مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

صیدآباد.

[صَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان ساوه، واقع در 18000 گزی ساوه و 12000 گزی راه عمومی. هوای آن معتدل است. 143 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء قره چای. محصولش غلات، حبوبات، پنبه، چغندرقند و زیره. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه دهکده مالرو است. مزرعهء غلام بلاغی جزء این ده است و قشلاق چند خانوار از شاهسون بغدادی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

صیدآباد.

[صَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش جعفرآباد شهرستان ساوه. 36 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

صیدآباد.

[صَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای شهرستان دامغان است. این بخش در قسمت باختری دامغان واقع است که از سه دهستان تشکیل میشود: دهستان تویه در وار واقع، در قسمت شمال بخش و کوهستانی است، دهستان قهاب صرصر در قسمت مرکزی و قهاب رستاق در جنوب بخش واقع شده است. جمع قرای بخش 81 آبادی بزرگ و کوچک است و در حدود 20 هزار تن سکنه دارد. مرکز بخش قصبهء صیدآباد، واقع در 21 هزارگزی باختر شهر دامغان و یک هزارگزی شوسهء دامغان به سمنان است. شرح دهستانهای بخش در جای خود داده شده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

صیدآباد.

[صَ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش صیدآباد شهرستان دامغان است. این قصبه در 21 هزارگزی باختر دامغان و یک هزارگزی جنوب شوسهء دامغان به سمنان واقع و مختصات جغرافیائی آن بشرح زیر است: طول 54 درجه و 9 دقیقه و 10 ثانیه عرض 36 درجه و 2 دقیقه و 3 ثانیه و ارتفاع 1190 گز. موقعیت قصبه: در جلگه واقع و هوای آن معتدل و خشک است. 1150 تن سکنه دارد. آب آن از قنات مهم. محصول عمده اش غلات، حبوبات، پنبه، بادام، پسته، انگور. شغل مردان زراعت، کسب و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. ادارهء بخشداری، پاسگاه ژاندارمری، دبستان و 15 باب دکان و زیارتگاهی به نام امامزاده قاسم دارد. مزارع عیش آباد، اسماعیل آباد و احمدآباد جزء این قصبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

صیدآباد.

[صَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیشخور بخش رزن شهرستان همدان، واقع در 42 هزارگزی جنوب خاوری قصبهء رزن و یکهزارگزی قمیشانه. هوای آن معتدل و مالاریائی است. 194 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصولش غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

صیدآباد.

[صَ] (اِخ) دهی است از دهستان گل تپهء فیض الله بیگی شهرستان سقز، واقع در 39 هزارگزی شمال خاور سقز و 6 هزارگزی شمال خاوری قلعه کهنه. این ده کوهستانی و سردسیر است. 60 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه، قنات. محصول آنجا غلات، لبنیات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

صیدآباد.

[صَ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 30 هزارگزی شمال باختری الیگودرز و 6 هزارگزی خاوری راه آهن اراک به درود. این ده در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 503 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و قنات. محصول آنجا غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی و جاجیم بافی است. راه آن اتومبیل رو است. دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

صیدآباد.

[صَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاخواف بخش خواف شهرستان تربت حیدریه، واقع در 245000 گزی شمال باختری رود سر راه شوسهء عمومی تربت به سلامی. در جلگه واقع و گرمسیری است. 514 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصولش غلات، پنبه و زیره. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صیدآباد.

[صَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین جام بخش تربت جام شهرستان مشهد، واقع در 30000 گزی جنوب خاوری تربت جام سر راه مالرو عمومی تربت به قلعه حمام. این ده در جلگه واقع و هوای آن گرمسیری است. 94 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصول آنجا پنبه. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صیدآباد.

[صَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان دره گز، واقع در 2000 گزی جنوب دره گز و 1000 گزی باختر شوسهء عمومی قوچان به دره گز. این ده در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 518 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصولش غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت است. راه فرعی شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صیدآباد.

[صَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش بافق شهرستان یزد، واقع در 54 هزارگزی شمال خاور بافق و 5 هزارگزی شمال خاور بافق و 5 هزارگزی باختر جادهء کوشک. کوهستانی، معتدل و مالاریائی است. 21 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، برنج. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

صیدآبادو.

[صَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان قهاب رستاق بخش صیدآباد شهرستان دامغان، واقع در 12 هزارگزی جنوب صیدآباد و یکهزارگزی راه آهن. دارای 70 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

صیدآزمای.

[صَ / صِ] (نف مرکب)شکاری. شکارگیر. پنجه افکن با صید :
بغرید کای شیر صیدآزمای
هماوردت آمد مشو باز جای.نظامی.

صیدآزموده.

[صَ / صِ دَ / دِ] (ن مف مرکب) مجرب در شکار. شکاری. آنکه در کار صید تجربهء وافی دارد :
برای جهاندیدگان کار کن
که صیدآزموده ست پیر کهن.سعدی.

صید آوردن.

[صَ / صِ وَ دَ] (مص مرکب) شکار آوردن. شکار کردن. نخجیر کردن :
نه غلیواژ ترا صید تذرو آرد و کبک
نه سپیدار ترا بار بهی آرد و سیب.
ناصرخسرو.

صیداء .

[صَ] (ع اِ) زمین درشت. || سنگ که از وی دیگ سازند. (منتهی الارب).

صیداء .

[صَ] (اِخ) شهری است در لبنان بر کنار دریا در 45 هزارگزی بیروت و نوزده هزار تن سکنه دارد. یکی از مراکز زراعت و تجارت انواع لیموها است. این شهر را فینیقیها بنا کردند. و در قرنهای 10 تا 13 قبل از میلاد یکی از مراکز مهم بحریه بود. آشوریان این شهر را بسال 840 ق.م. فتح کردند و بسال 677 ق.م. ویران ساختند، آنگاه تحت نفوذ بابلیان و سپس در تصرف ایرانیان درآمد. بسال 333 ق.م. اسکندر آنرا تصرف کرد، سپس سلوکی ها و رومیها و بیزانس ها بر آن شهر حکمفرمائی کردند. بسال 677 م. یزید آن را فتح کرد و بسال 1111 م. صلیبی ها بر آن دست یافتند. مسلمانان بسال 1291 م. آن را بگرفتند و استحکامات آنرا ویران کردند، سپس امیر فخرالدین بنای آنرا تجدید کرد. بسال 1837م. زلزله آنرا خراب ساخت و سلیمان پاشا بنای آنرا تجدید کرد اخیراً بخاطر تأسیس پالایشگاه در ناحیهء جنوبی آن اهمیتی یافته است. (المنجد فی الادب والعلم). رجوع به قاموس کتاب مقدس شود.

صیداء .

[صَ] (اِخ) شهری است در حوران. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

صیداء .

[صَ] (اِخ) چاهی است. لغتی است در صدآء. (منتهی الارب).

صیداء .

[صَ] (اِخ) نام زنی است که ذوالرمه بدو تشبیب کرده است. (منتهی الارب).

صیداح.

[صَ] (ع ص) مرد بسیار بانگ کننده. (منتهی الارب).

صیدافکن.

[صَ / صِ اَ کَ] (نف مرکب)آنکه یا آنچه صید را از پای دراندازد. شکارگیر. شکاری :
چو در نالیدن آمد طبلک باز
درآمد مرغ صیدافکن بپرواز.نظامی.
زبون گیری نکرد آن شیر نخجیر
که نبود شیر صیدافکن زبون گیر.نظامی.

صید افکندن.

[صَ / صِ اَ کَ دَ] (مص مرکب) شکار کردن. نخجیر کردن. حیوان وحشی یا اهلی را صید کردن :
تماشا کرد و صید افکند بسیار
دهی خرم ز دور آمد پدیدار.نظامی.

صیدافکنی.

[صَ / صِ اَ کَ] (حامص مرکب) کار صیدافکن. شکارگیری. نخجیرگیری :
بشه بازگفتند کآن ماده شیر
بصیدافکنی گشت خواهد دلیر.نظامی.

صیدالبحر.

[صَ دُلْ بَ] (ع اِ مرکب) مقابل صیدالبر. شکار دریائی. آنچه از دریا صید شود.

صیدالبر.

[صَ دُلْ بَرر] (ع اِ مرکب)مقابل صیدالبحر. شکار بیابانی. آنچه در بیابان صید شود.

صیدالحرم.

[صَ دُلْ حَ رَ] (ع اِ مرکب)آنچه در سرزمین حرم شکار آن حرام است :
چون دل ببردی دین مبر هوش از سر مسکین مبر
با مهربانان کین مبر لاتقتلوا صیدالحرم.
سعدی.
رجوع به صید حرم شود.

صیدان.

[صَ] (ع اِ) مس. || زر. || دیگهای سنگین. (منتهی الارب).

صیدان.

[صَ] (اِخ) دهی است از دهستان حسین آباد بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، واقع در 20 هزارگزی شمال خاور حسین آباد و 15 هزارگزی خاور شوسهء سنندج به سقز. کوهستانی و سردسیر است. 170 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آنجا غلات، حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. تابستان از طریق امروله اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

صیدان.

[صَ] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان بهمئی سرحدی بخش کهگیلویه شهرستان بهبهان، واقع در 24 هزارگزی جنوب خاوری شوسهء باغ ملک. کوهستانی و هوای آن سردسیر و مالاریائی است. 30000 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء صیدان و چشمه. محصول آنجا غلات، برنج، حبوبات، پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع آنان قالی، قالیچه، جاجیم و پارچه بافی است. راه مالرو دارد. پادگان نظامی و بی سیم دارد. این قصبه را قلعهء عباسقلی خان و صیدان هم می نامند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

صیدان.

[صَ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان بیرجند، واقع در 44000 گزی شمال باختری درمیان و 3000 گزی جنوب شوسهء بیرجند به درمیان، کوهستانی و معتدل است. 91 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صید انداختن.

[صَ / صِ اَ تَ] (مص مرکب) شکار کردن. نخجیر کردن. صید از پا درآوردن. شکار گرفتن :
وز آنجا سوی صحرا ران گشادند
بصید انداختن جولان گشادند.نظامی.
گفتا نه که تیر چشم مستم
صید از تو ضعیف تر نینداخت.سعدی.

صیدانداز.

[صَ / صِ اَ] (نف مرکب)شکارانداز. شکارگیر. نخجیرگیر. صیاد. شکارگر :
کشتن خود خواستم از غمزهء خونریز او
گفت صیدانداز ساکن صید را تعجیل چیست؟
امیرخسرو (از آنندراج).

صیدانة.

[صَ نَ] (ع اِ) واحد صیدان. || غول. || (ص) زن بدخوی و بسیارگوی. (منتهی الارب).

صیدانی.

[صَ] (ص نسبی) منسوب است به صیداء که شهری است در ساحل بحرالروم. (الانساب سمعانی).

صیداوی.

[صَ] (ص نسبی) نسبت است به صَیْداء . صیدانی. (الانساب سمعانی).

صیدبند.

[صَ / صِ بَ] (نف مرکب) صیاد. شکارگیر. شکارگر :
اگر درد سخن میداشت صائب صیدبند ما
ز گوهر چون صدف میکرد آب و دانهء ما را.
صائب (از آنندراج).
شکاری نیستم کآرایش فتراک را شایم
بقید من چه سعی است آنکه دارد صیدبند من.
وحشی (از آنندراج).

صیدپیشه.

[صَ / صِ شَ / شِ] (ص مرکب) صیاد. شکارگیر. نخجیرگر :
این صیدپیشه فکر مدارا نکرده است
گر سر بریده رشته ز پا وانکرده است.
کلیم (از آنندراج).

صیدح.

[صَ دَ] (ع ص) مرد سخت بانگ. (منتهی الارب). || اسب سخت آواز. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

صیدح.

[صَ دَ] (اِخ) نام ناقهء ذوالرمه است. (منتهی الارب).

صید حرم.

[صَ / صِ دِ حَ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) وحشی که در سرزمین حرم باشد کشتن و شکار کردن آن حرام است و اطلاق حرم بر زمین حوالی مکهء معظمه کنند به این حدود اربعه: بطرف مشرق از مکه تا شش کروه(1) و بجانب شمال دوازده کروه و بسمت مغرب هیجده کروه و بسوی جنوب بیست و چهار کروه. (غیاث اللغات) :
خون صاحبنظران ریختی ای کعبهء حق
قتل اینان که روا داشت؟ که صید حرمند.
سعدی.
دگر بصید حرم تیغ برمکش زنهار
وز آن که با دل ما کرده ای پشیمان باش.
حافظ.
یارب مگیرش ارچه دل چون کبوترم
افکند و کُشت و عِزّت صید حرم نداشت.
حافظ.
(1) - کروه؛ ثلث و سه یکِ فرسخ. (برهان).

صیدرمحله.

[صَ دَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش رودسر شهرستان لاهیجان و متصل به رودسر است. دارای 44 تن سکنه می باشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صید زدن.

[صَ / صِ زَ دَ] (مص مرکب)شکار کردن صید. شکار کردن. صید را به تیر یا حربهء دیگر از پا درآوردن :
آن کمان ابرو که تیر غمزه اش
هر زمانی صید دیگر می زند.سعدی.

صید شدن.

[صَ / صِ شُ دَ] (مص مرکب) شکار شدن. شکار گشتن. به دام افتادن :
صید زمانه شدی و دام توست
مرکب رهوار به سیمین رکاب.ناصرخسرو.
گمان بردم که دلش در قید من آمد و صید من شد. (گلستان).
المنة لله که دلم صید غمی شد
وز خوردن غمهای پراکنده بِرَستم.
سعدی.
رجوع به صید شود.

صیدعلی.

[صَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند، واقع در 37000 گزی خاور خوسف. کوهستانی و هوای آن معتدل است و 10 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

صیدق.

[صَ دَ] (ع ص، اِ) امانت دار و معتمدعلیه. || پادشاه. (منتهی الارب).

صیدق.

[صَ دَ] (اِخ) ستارهء سهی.

صیدکار.

[صَ/ صِ] (ص مرکب) صیاد. شکارچی. آنکه کار او صید کردن است :
این وطنگاه دامیاران است
جای صیاد و صیدکاران است.نظامی.

صید کردن.

[صَ / صِ کَ دَ] (مص مرکب) شکار کردن. شکار گرفتن. صید افکندن. بشکریدن صید :
یکی شاه بد هند را نام کید
نکردی جز از دانش و رای صید.فردوسی.
از پی خدمت تو تا تو ملک صید کنی
به نهاله گه تو راند نخجیر پلنگ.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی).
ای شهریار عالم یک چند صید کردی
یک چندگاه باید اکنون که می گساری.
منوچهری.
و خویشتن را چنان در کفهء او نهاد کی این مزدک پنداشت کی انوشیروان را صید کرد. (فارسنامهء ابن بلخی ص89).
هرکه در قوم بزرگست امامش خوانند
هرکه دل صید کند صاحب دامش خوانند.
خاقانی.
صید کردی و شادمانه شدی
چون شدی شاد سوی خانه شدی.نظامی.
پس بوسیلت این فضیلت دل مشتاقان صید کند. (گلستان).
خبر از عشق ندارد که ندارد یاری
دل نخوانند که صیدش نکند دلداری.
سعدی.
زلف همچون شست او میکرد صید
هر کجا در شهر بد جان و دلی.عطار.
چون زلف بتان شکستگی عادت کن
تا صید هزار دل کنی در نفسی.باباافضل.

صیدکنان.

[صَ / صِ کُ] (نف مرکب، ق مرکب) در حال صید. در حال شکار. شکارکنان :
همه ره صیدکنان رفته بمغرب وینک
شاخ آهوست که با خون زبر آمیخته اند.
خاقانی.
صیدکنان مرکب نوشیروان
دور شد از کوکبهء خسروان.نظامی.

صیدکننده.

[صَ / صِ کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب) شکارکننده. شکارچی. صیاد. رجوع به صیاد شود.

صیدگاه.

[صَ/ صِ] (اِ مرکب) شکارگاه. جای صید. جائی که شکار بدانجا برود. نخجیرگه :
صیدگاه ملک دادگر عادل را
بازنشناختم امروز همی از محشر.فرخی.
گر خاک صیدگاهش بگذارد آسمانها
بهر حنوط رضوان تحفه برد شمالش.
خاقانی.
صیدگاهش ز خون دریا جوش
گاه گرگینه گه پلنگی پوش.نظامی.
ناتوان مرغی چو من در صیدگاه حشر نیست
می پرم چون رنگ نتوان دید پرواز مرا.
رضی دانش (از آنندراج).
رجوع به صیدگه شود.

صیدگر.

[صَ / صِ گَ] (ص مرکب)صیدگیر. شکارچی. صیاد. شکارگر :
صیدگری بود عجب تیزبین
بادیه پیمای و مراحل گزین.نظامی.
صیدگری دام به صحرا کشید
بر سر ره رخت تمنا کشید.
میرخسرو (از آنندراج).

صید گردیدن.

[صَ / صِ گَ دَ] (مص مرکب) شکار شدن. شکار گشتن. به دام افتادن :
سعدیا لشکر خوبان بشکار دل ما
گو میایید که ما صید فلان گردیدیم.سعدی.

صید گرفتن.

[صَ / صِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) بشکار گرفتن. چیزی را شکار کردن :
شومست مرغ وام مر او را مگیر صید
بی شام خفته به که چو از وام خورده شام.
ناصرخسرو.

صید گشتن.

[صَ / صِ گَ تَ] (مص مرکب) صید شدن. شکار شدن. به دام افتادن. اسیر صیاد شدن :
بهر صیدی می شدی بر کوه و دشت
ناگهان در دام عشق او صید گشت.مولوی.

صیدگه.

[صَ / صِ گَهْ] (اِ مرکب) صیدگاه. شکارگاه. جای صید. مکان نخجیر :
هیچ شه را بجهان صیدگهی بود چنین
هیچ شه کرد چنین صید به آفاق اندر.فرخی.
صیدگه شاه جهان را خوش چراگاهست از آنک
لخلخهء روحانیان بینی در او بعرالظبا.
خاقانی.
همه اسباب کار ساخت تمام
تا که آید به صیدگه بهرام.نظامی.

صیدگیر.

[صَ/ صِ] (نف مرکب) شکارگیر. آنچه صید بچنگ آرد. صیدشکر :
کجا گشت شاهین او صیدگیر
ز شاهی گردون برآرد نفیر.نظامی.
روز صیادم بد و شب پاسبان
تیزچشم و صیدگیر و دزدران.مولوی.

صیدلان.

[صَ دَ] (اِخ) شهری است یا موضعی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صیدلانی.

[صَ دَ] (ع ص نسبی) نسبت است به صیدلان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). صَنْدَلانی. صَیْدَنانی. صَنْدَنانی. عطار. (دهار). پیلور. (السامی فی الاسامی) (تفلیسی). || داروفروش. داروئی. حشائشی. گیاه شناس. عقاقیری.

صیدلانی.

[صَ دَ] (اِخ) تخلص شاعری باستانی است و در لغت فرس اسدی به بیت ذیل او استشهاد کرده است:
چو روشن شد انگور همچون چراغ
بکردند انگور هولک بباغ.
(لغت فرس چ اقبال ص303).

صیدلانی.

[صَ دَ] (اِخ) رجوع به عبدالله بن حسن صیدلانی شود.

صیدلانی.

[صَ دَ] (اِخ) محمد بن عبدالرحمان، مکنی به ابوسعد. شاعری ادیب و فاضل و از مردم جرجان است. مؤلف دمیة القصر بسیاری از اشعار او را آورده است. وی بسال 463 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی ص915).

صیدلة.

[صَ دَ لَ] (ع اِمص) صیدنة. گیاه شناسی. داروفروشی. عطاری. عمل صیدلانی. در کشف الظنون آرد: علم صیدله از فروع طب است و در تمییز متشابهات از اشکال رستنیها بحث کند که چینی است یا هندی است یا رومی و از شناختن زمان آن که تابستانی است یا پائیزی و از تمیز نیک آن از بد، و همچنین از خواص و غرض و فائدهء آن و فرق بین علم صیدله و علم نباتات آن است که علم صیدله اصالت از تمییز احوال رستنیها بحث کند و علم نباتات از خواص آن و نخستین به عمل سازگارتر است و دوم به علم. || (مص) دارو فروختن. (اقرب الموارد).

صید مرادآباد.

[صَ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان امیربیگ بخش دلفان شهرستان خرم آباد، واقع در 57 هزارگزی باختر نورآباد و 33 هزارگزی باختر شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. این ده در دامنه واقع، سردسیری و مالاریائی است. 120 تن سکنه دارد. آب آن از رود حسن گاودار. محصول آنجا غلات، لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء میرآخور هستند و زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

صیدن.

[صَ دَ] (ع اِ) کفتار. || روباه. (منتهی الارب). نامی است روباه را. (مهذب الاسماء). || جانورکی است که در زمین خانه سازد و آنرا ناپدید کند. || چادر درشت بافت. || پادشاه. (منتهی الارب).

صیدنانی.

[صَ دَ] (ص نسبی) منسوب به صیدنان. صیدلانی. پیلور. (منتهی الارب) (تفلیسی). || حشایشی. گیاه شناس. ج، صیادنة. رجوع به صیدلان شود. || (اِ) جانوری که در زمین خانه سازد و ناپدید کند. (منتهی الارب).

صیدنانی.

[صَ دَ] (اِخ) عبدالله بن الحسن الحاسب المنجم. او راست: کتاب شرح کتاب محمد بن موسی الخوارزمی در جبر. کتاب شرح کتاب محمد بن موسی در جمع و تفریق. کتاب فی صنوف الضرب و القسمة. (الفهرست ابن الندیم ص390).

صیدنایا.

[صَ دَ] (اِخ) شهری است از اعمال دمشق، مشهور به فراوانی تاک و شراب نیکو. (معجم البلدان).

صیدنر.

[صَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان لیریائی بخش پاپی شهرستان خرم آباد، واقع در 17 هزارگزی باختر ایستگاه سپیددشت. کوهستانی، گرمسیری و مالاریائی است. 80 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء سزار. محصول آنجا غلات، حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

صیدنظری.

[صَ نَ ظَ] (اِخ) دهی است از دهستان آسمان آباد بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام، واقع در 27 هزارگزی باختر چرداول، کنار راه اتومبیل رو چرداول به ایلام. کوهستانی و سردسیر است. 400 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

صید نمودن.

[صَ / صِ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) شکار کردن. صید کردن. صیادی :
از همت بلند به دولت توان رسید
آری به فیل صید نمایند فیل را.صائب.
رجوع به صید کردن شود.

صیدنة.

[صَ دَ نَ] (ع اِمص) علم داروشناسی. (منتهی الارب). صیدلة. گیاه شناسی. رجوع به صَیْدَلَة شود.

صیدنه.

[صَ دَ نَ] (اِخ) نام کتاب ابوریحان. (منتهی الارب). این کتاب را علی بن عثمان کاشانی ترجمه کرده است. در کشف الظنون نام کتاب را صیدلة نوشته است. (کشف الظنون چ2 استانبول ستون 1434).

صیدوح.

[صَ] (اِخ) قریه ای در مشرق مدینه و آب آن از شراج الحرة است. (از معجم البلدان).

صیدی.

[صَ] (اِخ) (میر...) یکی از شعرای ایران و از مردم تهران است. در عهد شاه سلیمان صفوی نشأت یافت و به هندوستان رفت و مورد محبت و احترام شاه جهان قرار گرفت و شاهزاده خانم جهان آرابیگم جائزهء بزرگی به وی داد. وی بسال 1083 ه . ق. در آنجا درگذشت. دیوانی مشتمل بر 4000 بیت دارد. او راست:
در این فصل گل هرچه داری به می ده
مبادا که دیگر بهاری نیاید.
رجوع به آتشکده آذر چ زوار ص219 شود.

صیدی.

[صَ] (اِخ) دهی است از دهستان جم بخش کنگان بوشهر، واقع در 61000 گزی خاور کنگان و 2000 گزی راه عمومی کنگان به پشتکوه. در جلگه قرار دارد. گرمسیری و مالاریائی است. سکنهء آن 247 تن است. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، خرما و مرکبات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

صیدیاب.

[صَ] (اِ مرکب) جائی که صید در آنجا یافت شود. مکانی که صید در آنجا است. صیدگاه :
شاه در آن ناحیت صیدیاب
دید دهی چون دل دشمن خراب.نظامی.

صیدیوز.

[صَ] (نف مرکب) صیدجوی. شکارجوی. سخت جویندهء صید. رجوع به یوز شود.

صیر.

[صَ] (ع مص) بازگردیدن کار. بازگشت و مآل کار. || بازگردیدن طلب کنندگان گیاه بسوی جای بازگشت. || میل کردن بسوی کسی. (منتهی الارب). گشتن. (تاج المصادر بیهقی). || حاضر شدن مردم آب را و گرد آمدن بر آن. || بریدن. (منتهی الارب). پاره کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی). || میل دادن. (منتهی الارب). || بچسبانیدن. (ترجمان علامهء جرجانی) (تاج المصادر بیهقی). || (اِ) آبی که بر آن گرد آیند و حاضر شوند. || طرف. (منتهی الارب). یقال: انا علی صیر حاجة؛ ای علی طرف. (مهذب الاسماء). || پایان کار. (منتهی الارب). || شکاف در. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || ماهیانه که نوعی از نانخورش است که از ماهی ترتیب دهند یا دیگر نانخورش است که بماهیانه ماند یا ماهی نمکین که از او ماهیانه سازند یا ماهی صغیر است. (منتهی الارب). صحناة. (فهرست مخزن الادویه). گویا این کلمه بدین معنی سریانی و معرب است چه اهل شام بدان تکلم کنند. (المعرب ص216). || پیشوای جهودان. (منتهی الارب). اسقف الیهود. (اقرب الموارد).

صیر.

(اِخ) موضعی است در نفتالی در جوار دریای جلیل. (صحیفهء یوشع 19:35) (قاموس کتاب مقدس).

صیر.

(اِخ) کوهی است باجاء به بلاد طی و مغاره های خانه مانند دارد. (معجم البلدان).

صیر.

(اِخ) کوهی است بر ساحل بین صیراف و عمان. (معجم البلدان).

صیر.

[یَ] (ع اِ) جِ صیرة. رجوع به صیرة شود.

صیر.

[صَیْ یِ] (ع ص) خوب صورت. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || (اِ) گور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گروه. (منتهی الارب). الجماعة. (اقرب الموارد).

صیرالبقر.

[رُلْ بَ قَ] (اِخ) موضعی است به حجاز. (معجم البلدان).

صیران.

(ع اِ) جِ صَور. خرمابنان ریزه. رجوع به صور شود. || جِ صِوار. گلهء ماده گاوان. رجوع به صوار شود.

صیرف.

[صَ رَ] (ع ص) مرد محتال و چاره گر تصرف کننده در کارها. (منتهی الارب). مرد محتال. (دهار). چاره گر. حیله گر. و رجوع به صیرفی شود. || درم سره کننده. (منتهی الارب). صراف. (مهذب الاسماء). صیرفی. رجوع به صیرفی شود.

صیرفی.

[صَ رَ فی ی] (ع ص) مرد محتال و چاره گر و تصرف کننده در کارها. چاره گر. حیله گر. رجوع به صیرف شود. || سیم سره کننده. ج، صیارفه، صیاریف. (منتهی الارب). صراف. (غیاث اللغات) (دهار) :
هر کسی و کار خویش و هر دلی و یار خویش
صیرفی بهتر شناسد قیمت دینار خویش.
ابوعبدالله خفیف.
آن به گهر هم کدر و هم صفی
هم محک و هم زر و هم صیرفی.نظامی.

صیرفی.

[صَ رَ] (اِخ) (مولانا) مؤلف مجمع الخواص آرد: در همدان صرافی میکرد. شجاع و کمانگیر زبردست بود؛ ولی مغزش خالی از خبط نبود، زیرا دیوان امیر شاهی و قصاید مولانا کاتبی را تتبع کرده و یک بیت معقول از وی سر نزده بود. اشعار خود را چنان با متانت و طمطراق می خواند که اگر مستمعش را احیاناً امیرخسرو توهم میکرد بهیچوجه خجالت نمی کشید، ولی در محل مذکورشان (؟) این دو بیت را از وی شنیدم:
قسم به لطف کم و جور بی نهایت تو
که با کسی نکنم شمه ای شکایت تو.
جائی که تو با کسی نشینی
کس با دگری چرا نشیند.
(مجمع الخواص ص248).

صیرفی.

[صَ رَ] (اِخ) صادقی کتاب دار او را صیرفی کور ضبط کرده و نویسد: از تبریز است. در میدان در مقابل کشتی گاه بصرافی اشتغال داشت و یک چشمش معیوب بود. شعرا نیز در آنجا گرد آمده، هنگامهء شعر را گرم می ساختند و از این جهت مشارالیه با آنکه استعداد نداشت، صورت ملک الشعرائی به خود گرفت و اگر شاعر غریبی می آمد ره آورد خود را در پایتخت وی به یاران تقدیم میکرد. از قضا روزی استاد ما میر صنعی برای امثال و اقران خود شعر می خواند، مولانا اعتراض ناموجهی کرد و هرچند مرحوم جوابهای موجهی داد سودمند نیفتاد. میر این بیت لسانی را خواند:
من می بیغش و ارباب مروت بی ذوق
زر من خالص و صراف سخن نابینا.
(مجمع الخواص ص270).

صیرفی.

[رَ] (اِخ) نام وی میرعلی و از شعرای فارس و از مردم کشمیر است. او راست:
سبوسبو ده و خم خم دل نژند مرا
قدح چه آب زند آتش بلند مرا.
(قاموس الاعلام ترکی).

صیرفی.

[صَ رَ] (اِخ) ابن جبرائیل بن میکائیل. او راست: رسالهء الجمع و اقسامه و صیغه. (کشف الظنون ذیل کلمهء رساله).

صیرفی.

[صَ رَ] (اِخ) ابوعلی بن حرب. از متکلمان خوارج و از بنی هلال است. (الفهرست ابن ندیم ص258).

صیرفی.

[صَ رَ] (اِخ) خواجه عبدالله. وی یکی از شاگردان یاقوت مستعصمی و از مشاهیر خطاطان است. بسال 742 ه . ق. درگذشت و در مقبرهء چرنداب تبریز بخاک سپرده شد. (دانشمندان آذربایجان ص238 و 239).

صیرفی.

[صَ رَ] (اِخ) عبداللطیف بیک. بسال 1257 ه . ق. متولد شد و در اسکندریه نشأت یافت و بخدمت دولت مصر درآمد و مناصبی یافت. بسال 1322 ه . ق. درگذشت. او را دیوانی مطبوع است. (معجم المطبوعات ستون 1219).

صیرفی.

[صَ رَ] (اِخ) محمد بن عبدالله. رجوع به ابوبکر صیرفی شود.

صیرفی هندی.

[رَ یِ هِ] (اِخ) قاضی بود و مداحی سلطان فیروزشاه را نموده. این دو بیت از اوست:
گرفت مشرق و مغرب ز فرّ یزدانی
چو آفتاب جهانگیر تیغ سلطانی
شه مظفر فیروزشه که بر در اوست
ستاده قیصر و خاقان به رسم دربانی.
(مجمع الفصحاء ج1 ص314).

صیرم.

[صَ رَ] (ع ص) مرد محکم رأی و زیرک. (منتهی الارب). || (اِ) اسم است در شبانروزی یک بار خوردن را. (منتهی الارب). خوردن یک بار در شبانروزی. (مهذب الاسماء).

صیرم.

[] (اِخ) از بلاد ختن است. (نزهت القلوب ج3 ص258).

صیرورت.

[صَ رَ] (ع مص) گردیدن. شدن. (غیاث اللغات). گشتن. صیرورة. رجوع به صیرورة شود.

صیرورة.

[صَ رَ] (ع مص) گشتن. (ترجمان علامهء جرجانی) (تاج المصادر بیهقی). || بازگردیدن کار. || میل کردن بسوی کسی. (منتهی الارب). || (اصطلاح فلسفه) شدن. هرقلیطوس افیسوسی که یکی از فلاسفهء نحلهء ایونی و از حکمای یونانی قبل از سقراط است، اصل عالم را تبدل و بی قراری و شدن میداند. وی منکر وجود ثابت و پایدار است و عالم را به رودی تشبیه میکند که همواره روان است و یک دم مانند دم دیگر نیست. او میگوید: هیچ چیز را نمی توان گفت می باشد، بلکه باید گفت میشود(1) و شدن نتیجهء کشمکش اضداد است. (از سیر حکمت ج1 ص4).
(1) - Le Devenir.

صیرة.

[رَ] (ع اِ) حظیرهء گوسپند و گاو. ج، صیر، صیَر.

صیص.

(ع اِ) خرمای بلایه که دانهء وی سخت نشود. (منتهی الارب). شیص. تمر لایشتد نواه. (اقرب الموارد). || پوست تخم حنظل است که در آن مغزی نباشد. (فهرست مخزن الادویه).

صیص.

[صَ یَ] (ع مص) خرمای بلایه آوردن خرمابن. (اقرب الموارد).

صیصاء .

(ع اِ) صیص. (منتهی الارب). غورهء خرما که آن را دانه نبود. (المعرب ص217). || دانهء حنظل بی مغز. (منتهی الارب). پوست تخم حنظل. (مهذب الاسماء).

صیصة.

[صَ] (ع اِ) خار خروس. (منتهی الارب). خار پس پای خروس. (مهذب الاسماء). سیخک پشت پای خروس. شوکة الدیک. ج، صیاصی. || شاخ گاو و آهو. (منتهی الارب). شاخ گاو. (ترجمان علامهء جرجانی). || حصار و هر چیز که بدان بازدارند چیزی را و پناه گیرند به وی. || شبان نیکوسیاست. || میخ که بوی خرما را برکنند. || غرواشهء بافنده که بدان تار و پود را برابر سازند. (منتهی الارب). شوکة الحائک التی یسوی بها بین السداة و اللحمة. (اقرب الموارد).

صیصیة.

[یَ] (ع اِ) هر چیزی که حصار باشد مر چیز دیگر را. و در حکمت اشراق به تن، جسم، ضد روح، مقابل نفس، مقابل صنم، مقابل نور اسپهبدی اطلاق شده است، به این اعتبار که حصار و حصنی است برای روح انسانی و نور اسپهبدی. شیخ اشراق در آنجا که وجود روح را قبل از بدن نفی میکند، گوید: ان کانت موجودةً قبل الصیاصی، فلم یمنعها حجاب و لا شاغل عن عالم النور المحض و لا اتفاق و لاتغیر فیه فتکون کاملةً فتصرفها فی الصیصیة یقع ضایعا. (حکمت الاشراق 202). الصیاصی، ای الابدان لانها جمع صیصیة و هی کل مایحصن به. (حاشیهء حکمت الاشراق ص201).

صیع.

[صَ] (ع مص) پراکنده کردن چیزی را. || بر همدیگر حمله کردن قوم. (منتهی الارب).

صیعان.

(ع اِ) جِ صاع. || جِ صواع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صیعر.

[صَ عَ] (اِخ) قبیله ای است به یمن از قضاعه. (منتهی الارب).

صیعر.

[صَ عَ] (اِخ) ابن عمروبن حیدان. از قبیلهء قضاعة است.

صیعری.

[صَ عَ ری ی] (ع ص) احمر صیعری؛ سخت سرخ. (منتهی الارب). قانی.
- سنام صیعری؛ کوهان بزرگ. (منتهی الارب).

صیعریة.

[صَ عَ ری یَ] (ع اِ) نوعی از رفتار. (منتهی الارب). اعتراض فی السیر. (اقرب الموارد). || داغی است در گردن ماده شتر خاصة یا عام است. (منتهی الارب).

صیعور.

[] (اِخ) (کوچکی) موضعی است در کوهستان یهودا در حوالی حبرون (صحیفهء یوشع 15:54) و دور نیست که همان صیعیر باشد و آن خرابه ای است که بر تلی که مسافت پنج میل به شمال [ و ] شمال شرقی حبرون واقع است. (قابوس کتاب مقدس).

صیعیر.

(اِخ) قریه ای است بنواحی قدس و در تورات آمده است. (معجم البلدان). گویا همان صیعور است که ذکر شد. رجوع بدان کلمه شود.

صیغ.

[صَیْ یِ] (ع ص) کذاب بیهوده گوی سخن آرای. (منتهی الارب).

صیغ.

[یَ] (ع اِ) جِ صیغة. رجوع بدان کلمه شود.

صیغ.

[] (اِخ) ناحیتی است از نواحی خراسان. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

صیغار.

(اِخ) دهی است از دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر، واقع در 17 هزارگزی باختر ورزقان و 5 هزارگزی راه ارابه رو تبریز به اهر.کوهستانی و هوای آن معتدل است. 624 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صیغایش.

[یِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش دهخوارقان شهرستان تبریز، واقع در 14 هزارگزی خاوری دهخوارقان و 15 هزارگزی راه شوسهء تبریز- دهخوارقان. هوای آن معتدل است. 280 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

صیغ العقود.

[یَ غُلْ عُ] (ع اِ مرکب)صیغه های عقد. الفاظ مخصوصی که در معاملات، نکاح، طلاق، اجاره و غیره خوانده میشود و اثر شرعی مقصود مترتب بر اجرای آن الفاظ است و عقد و ایقاع بدون خواندن آن صیغه اثر شرعی ندارد.

صیغ عقود.

[یَ غِ عُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به صیغ العقود شود.

صیغل.

[صی یَ] (ع ص، اِ) خرمائی که بعض آن به بعض چسبیده، چون که بشکافند از آن خطوط نمودار شود و کم است که اینچنین در غیر برنی یافت شود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- طین صیغل؛ گلی که بعض آن بر بعض نشسته باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صیغة.

[غَ] (ع اِ) خلقت. (اقرب الموارد) (غیاث اللغات). نوع. (اقرب الموارد). || طور. طریقت. ریخت. شکل. || هیأتی است که حاصل شود کلمه را باعتبار تقدم و تأخر حروف و حرکات و سکون آن. (غیاث اللغات). صورت کلمه. صورت. ج، صَیغ: صیغهء مفرد. صیغهء جمع. || (ص) سهام صیغه؛ یعنی همه از کار و عمل یک کس است. (منتهی الارب). || (اِ) اصل: هو من صیغة کریمه؛ یعنی از اصل بزرگ است. (منتهی الارب).

صیغة.

[صَیْ یِ غَ] (ع اِ) اشکنه. (منتهی الارب).

صیغه.

[غَ / غِ] (از ع اِ) متعه. در تداول عوام، و عرف فقها، زنی است که او را به عقد انقطاع گیرند برای مدتی کوتاه یا دراز و محدود نه دائمی و همیشگی با ذکر مهر و آنرا شرایط و احکام خاصی است. از جمله آنکه زن صیغه را طلاق نیست و چون مدت معین او بسر آید از شوی خویش بریده گردد و او را از مال شوی و شوی را از مال وی ارث نیست مگر با شرط وعدهء او دو طهر است :
چنان رسم بد در جهان رو نهفت
که بی صیغه مرغان نگردند جفت.
شفیع اثر (از آنندراج).
-امثال: مگر ما از صیغه ایم و شما از عقدی.

صیغه جاری کردن.

[غَ / غِ کَ دَ] (مص مرکب) صیغهء عقد ازدواج یا طلاق یا معاملهء دیگر را با الفاظ مخصوص خواندن. صیغه خواندن.

صیغه خواندن.

[غَ / غِ خوا / خا دَ](مص مرکب) صیغه جاری کردن. رجوع به مادهء قبل شود.

صیغه دادن.

[غَ / غِ دَ] (مص مرکب)دختری یا زنی را به عقد منقطع بمردی شوی دادن. به متعه دادن او را. به نکاح موقت او را بمردی دادن.

صیغه رفتن.

[غَ / غِ رَ تَ] (مص مرکب)زنی یا دختری، برای مدتی معین و محدود همسر مردی شدن. متعه شدن. به عقد انقطاع درآمدن.

صیغه رو.

[غَ / غِ رَ / رُو] (نف مرکب) زنی که خود را بعقد انقطاع مردان درآورد. متعه. زنی که به صیغهء مردان درآید. آنکه صیغه شدن را پیشه خود کند.

صیغه روی.

[غَ / غِ رَ] (حامص مرکب)عمل صیغه رو. رجوع به صیغه رو و صیغه شود.

صیغه ساختن.

[غَ / غِ تَ] (مص مرکب)(اصطلاح علم صرف) کلمه را طبق قواعد علم صرف با تغییر حروف و حرکات بصورتهای گوناگون درآوردن تا معنی مختلف دهد. رجوع به صیغه سازی شود.

صیغه ساز.

[غَ / غِ] (نف مرکب) آنکه صیغه سازد. آنکه کلمه را مطابق قواعد علم صرف و دستور زبان بصورتهای گوناگون درآورد تا معانی مختلف دهد.

صیغه سازی.

[غَ / غِ] (حامص مرکب)عمل صیغه ساز. بیان کردن اصل کلمه و چگونگی گرفتن صورت دوم از آن: ضرب در اصل الضرب بود مصدر بود خواستیم فعل ماضی بنا کنیم الف و لام را از اولش برداشتیم را و با را فتحه دادیم ضرب شد...

صیغه شدن.

[غَ / غِ شُ دَ] (مص مرکب)بعقد انقطاع درآمدن. بزنی درآمدن مردی را برای مدتی معین. مقابل عقدی شدن. رجوع به صیغه شود.

صیغه کردن.

[غَ / غِ کَ دَ] (مص مرکب)زنی را برای مدتی معین گرفتن. زنی را به متعه گرفتن. متعه کردن. صیغه گرفتن. رجوع به صیغه و صیغه گرفتن شود.

صیغه گرفتن.

[غَ / غِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) صیغه کردن. زنی را برای مدتی معین گرفتن. متعه کردن. رجوع به صیغه و صیغه کردن شود.

صیف.

[صَ] (ع اِ) تابستان. گرما یا ایام بعد ربیع. ج، اَصیاف. (منتهی الارب). تابستان. (دهار). موسم تابستان بمعنی ایام گرما. (غیاث اللغات). تابستان. (ترجمان علامهء جرجانی). و صیف صائف مبالغه است، یعنی تابستان گرم. (منتهی الارب) :
تا به سال اندر سه ماه بود فصل ربیع
نه مه دیگر صیف است و خریف است و شتاست.
فرخی.
مدار چرخ کند آگهم ز لیل و نهار
مسیر چرخ خبر گویدم ز صیف و شتا.
مسعودسعد.
چه تراب و آب و چه باد و چه نار
چه خریف و صیف و چه دی چه بهار.
مولوی.
عمر گرانمایه در این صرف شد
تا چه خورم صیف و چه پوشم شتا.سعدی.
|| فی الصیف ضیعت اللبن، در حق شخصی گویند که در کاری شتاب زدگی نماید و باز نادم شود. || باران تابستانی. (منتهی الارب). || (مص) در تابستان بجائی اقامت کردن. (منتهی الارب) (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || باران تابستانی رسیدن زمین را. || به یک سو افتادن تیر از نشانه. (منتهی الارب).

صیف.

[یَ] (ع اِ) جِ صیفة. (منتهی الارب). رجوع بدان کلمه شود.

صیف.

[صَیْ یِ] (ع اِ) و به تخفیف یا، نیز باران تابستان یا باران بعد ربیع. (منتهی الارب).

صیفوفة.

[صَ فَ] (ع مص) به یک سو افتادن تیر از نشانه. (منتهی الارب).

صیفة.

[صَ فَ] (ع اِ) تابستان و آن اخص از صیف است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صیفة.

[صَیْ یِ فَ] (ع اِ) اخص است از صَیِّف که باران تابستانی است. (منتهی الارب).

صیفی.

[صَ فی ی] (ع اِ) بچه که در پیری شده باشد. (منتهی الارب). فرزند مرد از پس پیری. (مهذب الاسماء). || باران تابستانی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

صیفی.

[صَ / صِ] (ص نسبی) منسوب به صیف. تابستانی. مقابل شتوی. || آنچه در تابستان کارند و به دست آید، چون: خیار، بادنجان، هندوانه و خربزه.

صیفی.

[صَ] (ص نسبی، اِ) (علم...) یاقوت نویسد: علم صیفی و شتائی از فروع علم تفسیر و موضوع و غایت و فائده آن برای ناظرین آشکار است. واحدی گوید: خداوند تعالی در کلالة دو آیه نازل کرد: یکی که در اول سورهء نساء است در شتاء آمد و آنکه در آخر سوره است در صیف. و از آیات صیفی آیاتی است که در حجة الوداع نازل شده است و آیهء الذین، و سورهء نصر و آیاتی که درغزوهء تبوک نازل شده است و از آیات شتائی آیه افک و آیاتی است که در غزوهء خندق نازل شد. (کشف الظنون).

صیفی.

[صَ] (اِخ) از پسران هاشم بن عبد مناف است. (صبح الاعشی ج1 ص358).

صیفی.

[صَ] (اِخ) ابن رباع. ملقب به ذوالحکم. پدر اکثم بن صیفی است. رجوع به ذوالحکم شود.

صیفی.

[صَ] (اِخ) ابن ربعی، مکنی به ابوهاشم محدث است.

صیفی.

[صَ] (اِخ) ابن عامر الاوسی، مکنی به ابوقیس و ابن الاسلت. شاعری جاهلی و از حکمای عرب و رئیس و خطیب و سالار جنگ مردم اوس بود. بتان را ناخوش داشت و چون اسلام ظاهر گشت نزد رسول خدا شد و در پذیرفتن اسلام درنگی کرد و پیش از آنکه مسلمان شود بسال 622 م. و 1 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی ص437).

صیفی.

[صَ] (اِخ) ابن فسیل شیبانی. از شجاعان و از اصحاب علی علیه السلام بود. وی در کوفه اقامت کرد و مردم را علیه امویان برمی انگیخت. معاویه او را به قتل رسانید. (الاعلام زرکلی ص437).

صیفی کار.

[صَ] (نف مرکب) آنکه صیفی کارد، زارع که به کشت خیار و خربزه و بادنجان و دیگر کشتهای تابستانی پردازد.

صیفی کاری.

[صَ] (حامص مرکب) عمل صیفی کار. کشت خربزه، خیار، هندوانه، گرمک، بادنجان و مانند آن.

صیفیون.

[صَیْ یو] (ع ص، اِ) جِ صیفی.

صیق.

(ع اِ) غبار بالا رفته یا عام است، یا کثرت و کثافت و سطبری و بلندی غبار است. (منتهی الارب). گرد اندر هوا. (مهذب الاسماء). || باد و اصل این کلمه (زیق) و نبطی است. و لیث گوید غباری است که در هوا بالا رفته. (المعرب جوالیقی ص11). || بانگ و فریاد. || خوی. || بوی بد ستوران. || پیه سرخ داخل خرمابن. || گنجشک. ج، صیقان. (منتهی الارب).

صیق.

[یَ] (ع اِ) جِ صیق. رجوع به صیق شود.

صیق.

(اِخ) بطنی است از عرب. (منتهی الارب).

صیقان.

(ع اِ) جِ صیق. (منتهی الارب). رجوع به صیق شود.

صیقاة.

[صَ] (اِخ) موضعی است که در آن روزی از ایام عرب بوده است. (معجم البلدان).

صیقبانی.

[صَ قَ نی ی] (ع ص)بوی فروش. (منتهی الارب).

صیقل.

[صَ قَ] (ع ص) تیزکنندهء شمشیر و زدایندهء آن ج، صیاقل، صیاقله. (منتهی الارب). زدایندهء آینه و تیغ و جز آن و تیزکننده. (غیاث اللغات). آنکه آهن روشن کند. (مهذب الاسماء). آینه زدا. (دهار). روش گر. مهره زن. آینه افروز. موره زن. رجوع به نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال اول شمارهء 6-7 شود. || (اِ) مجازاً آلت زدودن. (غیاث اللغات) :
نور هگرز اندر آینه نفزاید
تا تو ز صیقل بر آینه نفزائی.ناصرخسرو.
رنگ ظلمت به صیقل خورشید
همچو آیینه پاک بزدایند.مسعودسعد.
تیغها صیقل خورشید سپرکش گردند
تیرها دامن گردون زره ور گردند.
سیدحسن غزنوی.
چهره آیینه است و صیقل حق
رانده بر وی ز آفرین رنده.سوزنی.
جان زنگ آلوده در صدرش به صیقل داده ام
زآن چنان رسم آهنین تیغ یمان آورده ام.
خاقانی.
کز آه دل بسوزم هر جا که آهنی است
تا هیچ صیقلی نکند دیگر آینه.خاقانی.
با خود گفت آخر مرد صیقل به تثبت و تأنی از جوهر آهن ظلمانی، به روزی چند آینه می کند. (سندبادنامه ص52).
بدانست کآن طاق افروخته
به صیقل رقم دارد اندوخته.نظامی.
آهنی را که موریانه خورد
نتوان برد از او به صیقل زنگ.سعدی.
هیچ صیقل نکو نیارد کرد
آهنی را که بدگهر باشد.سعدی.
شد ز رنگ سینهء من ناخن صیقل کبود
سعی خاکستر چه با آیینهء تارم کند؟صائب.

صیقل.

[صَ قَ] (اِخ) وی کنیز امام حسن عسکری (ع) و مادر امام دوازدهم است که المعتمد علی الله بتحریک جعفر برادر امام از او مطالبهء فرزند امام را کرد و صیقل منکر شد و دعوی حمل کرد. المعتمد او را در حرم خود نگاه داشت و زنان خلیفه و ابوالشوارب قاضی تعهد حال او میکردند تا بسال 263 ه . ق. بر اثر قیام صاحب الزنج و قصد حملهء یعقوب بن لیث به بغداد و مرگ عبیداللهبن یحیی بن خاقان امور خلافت تزلزل یافت و بین طرفداران جعفر و صیقل خلاف افتاد. حسن بن جعفر نوبختی صیقل را در خانهء خود پنهان کرد. سپس المعتضد صیقل را از خانهء وی بیرون آورد و در قصر خود نگاه داشت و در همان قصر در عصر المقتدر درگذشت. (خاندان نوبختی صص108-109).

صیقل.

[صَ قَ] (اِخ) ابن الحکم الغفاری، مکنی به ابووحشیه. رجوع به ابووحشیه الصیقل شود.

صیقل.

[صَ قَ] (اِخ) عقیلی، مکنی به ابوالکمیت، رجوع به ابوالکمیت الصیقل شود.

صیقلان.

[صَ قَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان تولم بخش مرکزی شهرستان فومن، واقع در 11 هزارگزی شمال فومن و 3 هزارگزی شمال راه شوسهء صومعه سرا به رشت. این ده در جلگه واقع و هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریایی است. 451 تن سکنه دارد. آب آن از استخر. محصول آنجا برنج، توتون سیگار، چای و مرغابی. شغل اهالی زراعت، مکاری و صید است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صیقلان.

[صَ قَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مرکزی بخش صومعه سرا شهرستان فومن، واقع در یک هزار و پانصد گزی شمال صومعه سرا، کنار راه اتومبیل رو فرعی صومعه سرا به ترکستان. این ده در جلگه واقع و مرطوب و مالاریایی است. 668 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء ماسوله. محصول آنجا برنج، توتون سیگار، ابریشم و چای. شغل اهالی زراعت و مکاری است. دو باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صیقلان.

[صَ قَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان شفت بخش مرکزی شهرستان فومن، واقع در 14 هزارگزی خاوری فومن و 5 هزارگزی شمال خاور بازار شفت. در جلگه واقع و هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریائی است. 733 تن سکنه دارد. آب آن از نهر امامزاده ابراهیم. محصول آنجا برنج، ابریشم و چای. شغل اهالی زراعت و مکاری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صیقلان.

[صَ قَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان رشت، واقع در 11 هزارگزی جنوب باختری رشت و 3 هزارگزی آقا سیدشریف. این ده در جلگه واقع و هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریائی است. 127 تن سکنه دارد. آب آن از استخر. محصول آنجا برنج، چای و ابریشم. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صیقل خوردن.

[صَ / صِ قَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) جلا یافتن. زدوده شدن. روشن شدن :
صیقل رخ تو تا ز می ناب میخورد
آیینه پیچ و تاب چو گرداب میخورد.
مفید بلخی (از آنندراج).
گر نخورد دیدهء اهل نظر
صیقل حیرت ز تماشا چه حظ.
ظهوری (از آنندراج).

صیقل دادن.

[صَ / صِ قَ دَ] (مص مرکب) جلا دادن. روشن ساختن. افروختن. زدودن :
خاک زنگار برآورد خوشا زنگاری
که دهد آینهء دیده و دل را صیقل.
سلمان (از آنندراج).
نمیدانم که صیقل داده مرآت ضمیرم را
که زنگ خانهء آیینه می ریزد غبار من.
محمداسحاق شوکت (از آنندراج).

صیقل ده.

[صَ قَ دِ] (اِخ) دهی است جزء بلوک خورکام دهستان عمارلو بخش رودبار شهرستان رشت، واقع در 25 هزارگزی خاور رودبار و 33 هزارگزی رستم آباد. کوهستانی و معتدل است. 250 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، بنشن، لبنیات و گردو. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. عده ای از سکنه برای تأمین معاش به گیلان رفته و برمیگردند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صیقل ده.

[صَ قَ دِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بخش آستانهء شهرستان لاهیجان، واقع در 18 هزارگزی شمال خاوری آستانه و 6 هزارگزی دهشال. این ده در جلگه واقع و هوای آن معتدل و مرطوب است. 400 تن سکنه دارد. آب آن از سالارجوب سفیدرود. محصول آنجا برنج، بنشن، صیفی و مرغابی. شغل اهالی زراعت و صید است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صیقل زدن.

[صَ / صِ قَ زَ دَ] (مص مرکب) روشن کردن. جلا دادن. زدودن :
در هر نفس که از دل آگاه میزنی
صیقل به روی آینهء ماه میزنی.
طاهر نصرآبادی (از آنندراج).
چو از زخمه صیقل زدی تار را
مقام دگر شد خریدار را.
ملاطغرا (از آنندراج).
ای دل بموج اشک سیاهی مبر ز چشم
صیقل مزن که آینه ام را جلا بس است.
کلیم کاشی (از آنندراج).

صیقل سرا.

[صَ قَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان دهشال بخش آستانهء شهرستان لاهیجان، واقع در 9 هزارگزی شمال خاوری آستانه. این ده در جلگه واقع و هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریائی است. 174 تن سکنه دارد. آب آن از حشمت رود سفیدرود. محصول آنجا برنج، ابریشم، کنف و صیفی. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صیقلسرا.

[صَ قَ سَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان پره سر طالشدولاب بخش رضوانده شهرستان طوالش، واقع در 13 هزارگزی شمال باختری رضوانده و 5 هزارگزی باختر شوسهء انزلی به آستارا. هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریائی است. 168 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه دین چال. محصول آنجا غلات، برنج و لبنیات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو و دو باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صیقل کار.

[صَ / صِ قَ] (ص مرکب)زداینده. جلادهنده. روشنگر. رجوع به صیقل شود.

صیقل کاری.

[صَ / صِ قَ] (حامص مرکب) عمل صیقل کار. جلا دادن. روشنی دادن. رجوع به صیقل شود.

صیقل کردن.

[صَ / صِ قَ کَ دَ] (مص مرکب) صیقلی کردن. جلا دادن. روشن کردن. زدودن :
گر تن خاکی غلیظ و تیره است
صیقلش کن زآنکه صیقل گیره است.مولوی.
ز اشتیاقت صیقل آیینهء جان میکنم
از برایت قصر میناکار سامان میکنم.
سعیداشرف (از آنندراج).

صیقل گر.

[صَ / صِ قَ گَ] (ص مرکب)صیقل کار. صیقل. جلادهنده. زدایندهء آهن و آینه و جز آن.

صیقل گرفتن.

[صَ / صِ قَ گِ رِ تَ](مص مرکب) صیقل پذیرفتن. سوهان خوردن. قابل جلا بودن. درخور صیقل بودن :
پیاپی بیفشان از آیینه گرد
که صیقل نگیرد چو زنگار خورد.سعدی.

صیقل گیره.

[صَ / صِ قَ رَ / رِ] (نف مرکب) صیقل گیرنده. سوهان پذیر. قابل جلا :
گر تن خاکی غلیظ و تیره است
صیقلش ده زآنکه صیقل گیره است.مولوی.

صیقل مس آفرینش.

[صَ / صِ قَ لِ مِ سِ فَ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب عالمتاب است و صیقل مسیر آفرینش و صیقل مصر آفرینش هم بنظر آمده است. (برهان) (آنندراج).

صیقلوندان.

[صَ قَ وَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان تولم بخش مرکزی شهرستان فومن، واقع در 14 هزارگزی شمال فومن و 33 هزارگزی راه فرعی سیاه درویشان به بازار جمعه. هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریائی است. 243 تن سکنه دارد. آب آن از استخر و رودخانهء گازرودبار. محصول آنجا برنج، توتون سیگار و ابریشم. شغل اهالی زراعت و مکاری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

صیقلی.

[صَ / صِ قَ] (ص نسبی، اِ)صیقل. جلادهنده. روشن کننده. جَلاّء. موره زن. آینه افروز :
نخست آهنگری با تیغ بنمای
پس آنگه صیقلی را کار فرمای.نظامی.
آهن ارچه تیره و بی نور بود
صیقلی آن تیرگی او زدود.مولوی.
گر من سخن درشت نگویم تو نشنوی
بی جهد از آینه نبرد زنگ صیقلی.سعدی.
عشق در فکر شکست زنگ و ما را زنگ نیست
صیقلی آمادهء کار و نشان از رنگ نیست.
ملاطغرا (از آنندراج).
|| سنگ فسان. (غیاث اللغات). || مصقول. جلاداده. جلایافته و زدوده. روشن کرده. پرداخت کرده. مهره زده :
گر بظاهر در نظرها بی هنر باشم چه باک
همچو تیغ صیقلی باشد نهان جوهر مرا.
مرتضی قلی بیک (از آنندراج).

صیقلی.

[صَ قَ] (اِخ) شاعری است. صادقی کتابدار نویسد: از قصبهء بروجرد ولایت همدان است و اوقات خود را به کارگری میگذرانید. جوانی شگفته و گرم آمیزش است. در اوایل خیلی باادب، بی طمع و کاسب بود، ولی حالا از قراری که می گویند خیلی شاعرپیشه و مسخره و طمعکار شده است، ان شاءالله عاقبت بخیر باشد. به لهجهء لرستان ابیات مشهور زیاد دارد. و این اشعار از اوست:
خوش آن تواضع و گرمی میان ناز و محبت
که دود آتش رشک از دل نیاز برآمد.
نگذرد بر خاطرش هرگز تلافی کردنی
خاطرآزاری که خوش کرده ست آزار مرا.
حسن یوسف اگر از غمزه چنین تیغ کشد
نوبت دست بریدن به زلیخا نرسد.
(مجمع الخواص ص267).
رجوع به آتشکدهء آذر چ زوار ص263 شود.

صیقلی.

[صَ قَ] (اِخ) محمد بن محمد بن ظفر. او راست کتابی به نام انباء نجباء الابناء. وی بسال 565 ه . ق. درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

صیقلی ساختن.

[صَ / صِ قَ تَ] (مص مرکب) روشن کردن. جلا دادن. افروختن :
چهره را صیقلی از آتش می ساخته ای
خبر از خویش نداری که چه پرداخته ای.
صائب.

صیقلی کردن.

[صَ / صِ قَ کَ دَ] (مص مرکب) روشن کردن. براق کردن. جلا دادن. زدودن.

صیقم.

[صَ قَ] (ع ص، اِ) گنده بوی. (منتهی الارب).

صیقو.

(معرب، اِ) اسم یونانی اسفنج است. (فهرست مخزن الادویه).

صیقة.

[قَ] (ع اِ) اخص است از صیق. غبار بالارفته. (منتهی الارب). رجوع به صیق شود.

صیک.

[صَ] (ع مص) بوی خوش گرفتن جامه و اندام. (منتهی الارب).

صیل.

[صَ] (ع مص) حمله کردن بر کسی. لغتی است در صول. || اندازه کرده شدن برای کسی. (منتهی الارب).

صیلخود.

[صَ لَ] (ع ص) ناقة صیلخود؛ ناقهء قوی سخت. (منتهی الارب).

صیلع.

[صَ لَ] (اِخ) موضعی است که در آن بان فراوان است و آنجا بود که امری القیس از قتل پدر خود آگاه شد. (معجم البلدان).

صیلع.

[صَ لَ] (اِخ) (دنده) شهری است در بنیامین (صحیفهء یوشع 18:28) که قرقیس در آنجا بود (دوم سموئیل 21:14) و گویند مسقط الرأس شاؤل نیز بود و دور نیست که همان رمون حالیه باشد. (قاموس کتاب مقدس).

صیلم.

[صَ لَ] (ع ص، اِ) کار سخت. || بلای بزرگ. || داهیه. || شمشیر. (منتهی الارب). تیغ و شمشیر و کارد بزرگ. (مهذب الاسماء). || (مص) یک بار خوردن در شبانروزی. (منتهی الارب).

صیلة.

[لَ] (ع اِ) گره چابُق تازیانه. (منتهی الارب). گره تازیانه. (مهذب الاسماء).

صیلة.

[صَ لَ] (اِخ) موضعی است. (معجم البلدان).

صیم.

[صی یَ] (ع ص، اِ) جِ صائم. (منتهی الارب). رجوع به صائم شود.

صیم.

[صی یَ] (ع ص) سخت و استوار توانای گرداندام. (منتهی الارب).

صیم.

[صُیْ یَ] (ع ص، اِ) جِ صائم. (منتهی الارب). رجوع به صائم شود.

صیمرة.

[صَ مَ رَ] (اِخ) شهری است بین بلاد جبل و خوزستان و آن شهری است به مهرجان. (معجم البلدان). حمدالله مستوفی این شهر را از توابع لر کوچک شمرده و نویسد: صیمره شهری نیک بوده است و اکنون خراب است و در همه کوهستان غیر از آنجا خرما نمیباشد. (نزهة القلوب ج3 ص17). بلاد جبل عبارت از همدان است و ماسیذان که آن سیروان است و مهرجانفدق که آن صیمره است. (تاریخ قم ص26).

صیمره.

[صَ مَ رَ] (اِخ) ناحیتی است به بصره بر دهانه نهر معقل و در آن چند قریه است. (معجم البلدان).

صیمری.

[صَ مَ] (ص نسبی) نسبت است به صیمرة. رجوع بدان کلمه شود.

صیمری.

[صَ مَ] (اِخ) حسن بن علی بن محمد بن جعفر صیمری، مکنی به ابوعبدالله. یکی از فقها و از اصحاب ابوحنیفه است. از ابوبکر مفید و جز او روایت کند و از وی علی بن احمدبن ثابت بن خطیب روایت کند. مردی راستگو، بسیارخرد، نیکومعاشرت و عارف به حقوق اهل علم بود. بسال 463 ه . ق. به بغداد درگذشت. (معجم البلدان ذیل صیمره). زرکلی نام او را حسین ضبط کرده است. (الاعلام ص254).

صیمری.

[صَ مَ] (اِخ) عبدالواحدبن حسین فقیه شافعی. وی به بصره سکونت جست و بمحضر قاضی ابوحامد مروزی حاضر گشت و مردمان از شهرها بسوی او رحلت میکردند. وی حافظ مذهب شافعی بود و در آن مذهب تصنیف نیکو کرد. (معجم البلدان ذیل صیمره).

صیمری.

[صَ مَ] (اِخ) محمد بن احمد، مکنی به ابی جعفر. وزیر معزالدولهء دیلمی بود و بسال 339 ه . ق. درگذشت. (کامل ابن اثیر ص191 ج8).

صیمری.

[صَ مَ] (اِخ) محمد بن اسحاق بن ابراهیم، مکنی به ابی العنبس. شاعری ادیب است و اثرهایی دارد و ندیم متوکل بود و تصانیفی هزل آمیز کرد، از آن جمله: تأخیر المعرفة است. بسال 275 ه . ق. درگذشت. (معجم البلدان ذیل صیمره).

صیمری.

[صَ مَ] (اِخ) مفلح بن حسین. فاضلی فقیه بود و کتابها نوشت که از آن جمله: شرح الشرایع، شرح الموجز، مختصر الصحاح، منتخب الخلاف و کتب دیگر است. معاصر شیخ علی کرکی و از شاگردان احمدبن فهد حلی است. (از روضات الجنات ص566).

صیمکان.

[مَ] (اِخ) شهری است به فارس از کورهء اردشیر خرَّه. (معجم البلدان). نام ولایتی است از ملک فارس. (برهان). رجوع به صمکان و سیمکان شود.

صیمور.

[صَ] (اِخ) و صیمون نیز گفته اند. شهری است از بلاد هند نزدیک دیبل و در آنجا جامعی است. (از معجم البلدان).

صیمون.

[صَ] (اِخ) رجوع به صیمور شود.

صین.

(اِخ) چین : و ملوک جهان را چنان مسخر گردانید که از روم و صین و هند خراج بدو میفرستادند. (فارسنامهء ابن بلخی). رجوع به چین شود.

صین.

(اِخ) (نخلهء پست) دشت صین همان دشت بنی اسرائیل و دشت جعفر است (سفر اعداد 13:21 و 34:3) که بر حدود اراضی یهودا و در غربی بلاد ادوم واقع بود. (صحیفهء یوشع 15:1 و سفر اعداد 20:1 و 27:14) و گاهی از اوقات قادش در دشت صین (سفر اعداد 33:36) و گاهی در دشت فاران مذکور گشته (سفر اعداد 13:26) و اشکالی که در آنجا واقع است، این است که فاران تمام آن دشت است و صین زاویهء دشت شمال شرقی آن میباشد. (قاموس کتاب مقدس).

صین.

(اِخ) موضعی است به کوفه. (معجم البلدان).

صین.

(اِخ) موضعی است قرب اسکندریه.

صین الصین.

[نُصْ صی] (اِخ) قسمت خارجی صین (چین) است. (نخبة الدهر دمشقی ص265). چین ماچین. (مفردات ابن بیطار ج1 ص131). رجوع به چین شود.

صینی.

(ص نسبی) نسبت است به صین (چین).

صینی.

(ص نسبی) نسبت است به صینیه و آن شهرکی است زیر واسط.

صینی.

(اِخ) حسن بن احمدبن ماهان، مکنی به ابوعلی. او از احمدبن عبید واسطی و از او ابوبکر خطیب روایت کند. وی قاضی و خطیب صینیه بود.

صینیة.

[نی یَ] (ص نسبی) اوانی صینیة؛ ظروف چینی است. ج، صوانی. (از منتهی الارب).

صینیة.

[نی یَ] (اِخ) شهری است مشهور زیر واسط. (معجم البلدان).

صیوان.

(ع اِ) خیمه و قصر. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

صیوب.

[صَ] (ع ص) سهم صیوب؛ ای صائب؛ تیر رسنده. || راست. || (اِ) باران. (منتهی الارب).

صیود.

[صَ] (ع ص) شکاری. ج، صُیُد. (منتهی الارب).

صیود.

[صَیْ یو] (ع ص) تیر صائب و بر هدف. (منتهی الارب).

صیود.

[صَ] (اِخ) نام اسبی است. (منتهی الارب).

صیور.

[صَیْ یو] (ع اِ) پایان کار و مآل آن. (منتهی الارب). || عقل و رأی. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || گیاه خشک که بعد از سبز شدن خورده شود. (منتهی الارب).

صیورة.

[صَیْ یو رَ] (ع اِ) پایان کار. (منتهی الارب).

صیها.

[صَ] (اِخ) ناحیتی است از سواد بغداد. (معجم البلدان).

صیهب.

[صَ هَ] (ع ص، اِ) شدت گرما. || مرد درازبالا. (منتهی الارب). || سنگ سخت. سنگ. (مهذب الاسماء). || روز گرم. (منتهی الارب). روزی سخت گرم. (مهذب الاسماء). || جای سخت. || زمین هموار و سنگستان و جائی که آفتاب بر آن بحدی تابد که گوشت بر آن بریان توان کرد. (منتهی الارب).

صیهج.

[صَ هَ] (ع ص، اِ) سنگ بزرگ. || شتر مادهء استوارخلقت. (منتهی الارب).

صیهد.

[صَ هَ] (ع اِ) نمایش آب. سراب. || شدت گرما. || بیابان بی آب. || نره سرکج دفزک. (منتهی الارب). || (ص) دراز. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

صیهد.

[صَ هَ] (اِخ) بیابانی است بین مأرب و حضرموت. (معجم البلدان).

صیهم.

[یَ] (ع ص) رجل صیهم؛ مرد درشت سطبر سخت و توانا. || مرد بسیار سربالادارنده. (منتهی الارب).

صیهم.

[صی یَ] (ع ص) رجل صیهم؛ مرد درشت سطبر سخت و توانا. || مرد بسیار سر بالادارنده. (منتهی الارب).

صیهمة.

[یَ مَ] (ع ص) تأنیث صیَهْم. رجوع به صیهم شود.

صیهمة.

[صی یَ مَ] (ع ص) تأنیث صیَّهْم. رجوع به صیهم شود.

صیهوج.

[صَ] (ع ص) تابان. || بیت صیهوج؛ خانهء گچ کار تابان. (منتهی الارب).

صیهود.

[صَ] (ع اِ) بیابان بی آب. || (ص) عز صیهود؛ عزت بلند و استوار. (منتهی الارب).

صیهور.

[صَ] (ع اِ) منبرمانندی که از گل سازند برای رخت خانه از مس و برنج و مانند آن. (منتهی الارب). شبه منبر من طین لمتاع البیت من صفر و نحوه. (اقرب الموارد).

صیهون.

[صَ] (اِخ) رجوع به صهیون شود.

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».