لغتنامه دهخدا

مشخصات کتاب

سطح توصیف :پرونده
عنوان:ادبیات ـ لغت‌نامه دهخدا[سند]
منشا:سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
تاریخ /دوره ایجاد:۱۳۴۱ ـ ۱۳۴۲.
مشخصات ظاهری:۱۶۰ برگ.
دامنه و محتوا:مکاتبات سازمان برنامه و بودجه درمورد کمک به سازمان لغت‌نامه دهخدا ، تامین اعتبار بابت تدوین و چاپ و انتشار شش مجله از لغت‌نامه دهخدا ، صورت حق تالیف مولفان.
توصیفگر:دانشگاه تهران
سازمان برنامه و بودجه
توصیفگر:اجتماع
ادبیات
قرارداد ها
حق‌التالیف
طرح‌های توسعه
اعتبارات
شماره دستیابی: ۲۲۰/۱۷۶۹۰

حرف ظ

ظ.

(حرف) نشانهء حرف هفدهم است از الفبای عرب و نام آن ظاء است و ظی و در حساب جُمَّل آن را به نهصد دارند و در حساب ترتیبی فارسی نمایندهء عدد بیست است و آن یکی از دو حرف مختص به عرب است که یکی همین ظ و دیگری ض است و از حروف مصمته و مطبقه و از حروف هفتگانهء مستعلیه و از حروف روادف و از حروف لَثَوی و از حروف مائی (آبی) و از حروف مکسوره و متعلق به قمر است و رمز است از ظاهر: و هو ظ؛ و هو ظاهر. و صاحب تاج العروس گوید که لیث روایت کرد از خلیل که او گفته است ظاء حرفی است عربی و مختص است به زبان عرب و هیچیک از امم دیگر در این حرف با عرب انبازی ندارند و آن از حروف مجهوره است و ظاء و ذال و ثاء در حیز واحدند و این سه حرف را حروف لثویه گویند، چه مبدأ آنها از لثه باشد و ظاء حرف هجایی است اصلی نه بدل و نه زائد. و ابن جنی گوید در کلام نبط نیز حرف ظاء نیامده است و اگر کلمه ای دارای حرف ظاء بدان زبان درآید ظاء را بدل به طاء کنند چنانکه ما در ترجمهء ظوی خواهیم آورد ان شاءالله تعالی. و شیخ ما گفت که امّقاسم و جماعتی یاد کرده اند که در ابدال این حرف چیزی نیافته اند و صاحب تسهیل نیز با اینکه بسیاری از غرائب را گرد آورده در این معنی سکوت کرده است. و همچنین در کتاب الممتع با آنکه آن کتاب جامع غرائب فن است در این موضوع چیزی نیست، سپس در المقرب ابن عصفور دیدم که گوید ظاء به ذال معجمه بدل شود چنانکه گوئی: ترکته وقیذاً و وقیظاً و این جمله را یعقوب بن سکیت نقل کرده است ـ انتهی قول الشیخ. و من (یعنی صاحب تاج العروس) گویم این معنی از کراع نیز نقل شده است چنانکه بیاید و همچنین ارض جلذاء و جلظاء (چنانکه در نوادر الاعراب آمده است) - انتهی کلام صاحب تاج العروس. و ما علاوه بر آنچه صاحب تاج العروس در ابدال ظاء آورده است گوئیم که ظ به ض نیز بدل شود چنانکه بهض و بهظ.

ظاء .

(ع اِ) نام حرف ظ و در لغت عرب ظاء به معنی زن بزرگ پستان است. صاحب آنندراج پستان زن زال گفته است.

ظاب.

(ع اِ) رجوع به ظأب شود.

ظاری.

(ع ص) گزنده. عاض.

ظاطریة.

[طِ ری یَ] (اِخ) محلی در جنوب شرقی بغداد.

ظاعن.

[عِ] (ع ص) رونده. کوچ کننده. مسافر. راهی.

ظاعنة.

[عِ نَ] (ع ص) تأنیث ظاعن.

ظاعنة.

[عِ نَ] (اِخ) ابن مُرّ. پدر قبیله ای است از عرب.

ظاغیة.

[یَ] (ع اِ) دایه. حاضنه. آنکه در تیمار و تعهد بچه باشد.

ظاف.

(ع اِ) ظوف. موی گردن. || پوست گردن.

ظافر.

[فِ] (ع ص) نعت فاعلی از ظفر. ظفریابنده. فیروزی یابنده. فیروز.

ظافر.

[فِ] (اِخ) ابن تمیم. رجوع به عیون الانباء چ مصر ج2 ص108 شود.

ظافر.

[فِ] (اِخ) ابن جابربن منصور السکری، مکنّی به ابوحکیم. او مسلمانی دین دار و عالم به صناعت طب و یکی از بزرگترین متمیزین این علم و در علوم حکمیه متقن و آراستهء به فضائل و علم و ادب و دوستدار اشتغال و تضلع به علوم بود. وی در بغداد درک صحبت ابوالفرج بن الطیب کرد و با او به کار علم پرداخت. ظافر مانند پدر خویش عمری طویل یافت و تا سال 482 ه . ق. حیات داشت. اصل او از موصل است و از موصل به حلب شد و تا پایان عمر بدانجا اقامت گزید و پس از وی جماعتی در حلب به صناعت طب پرداختند. از اشعار اوست:
مازلت اعلم اولاً فی اوّل
حتی علمت بأننی لا علم لی
و من العجائب ان کونی جاه
من حیث کونی اننی لم اجهل.
ظافربن جابر را مقالتی است در اینکه: «الحیوان یموت مع انّ الغذاء یخلف عوض ما یتحلل منه». رجوع به عیون الانباء چ مصر ج 2 صص143-144 و الاعلام زرکلی ج2 صص453-454 و قاموس الاعلام ترکی و تاریخ حلب چ حلب ج4 ص212 شود.

ظافر.

[فِ] (اِخ) ابن جعفربن ابی القاسم السلمی، مکنی به ابوعامر(1) دمشقی. او از مکی بن علان و اسماعیل عراقی و محمد بن ابی القاسم قزوینی و دیگران استماع حدیث کرد. ذهبی در معجم گوید: وفات وی به سال 702 ه . ق. بود. و برخی ولادت وی را در 715 گفته اند. (الدّرر الکامنه چ حیدرآباد ج2 ص233).
(1)- ن ل: ابوغانم.

ظافر.

[فِ] (اِخ) ابن القاسم بن منصوربن عبدالله بن خلف بن عبدالغنی الجذامی، مکنی به ابی منصور و معروف به حداد. موطن وی اسکندریه. او شاعری ادیب و نیکوسخن بود. و وی راست دیوانی مشتمل بر مدح گروهی از مصریان. وفات به محرم سال 529 ه . ق. به مصر. جماعتی از اعیان و از جمله حافظ ابوطاهر سلفی از وی روایت کرده اند. و از اوست:
حکم العیون علی القلوب یجوز
و دواوها من دائهن عزیز
کم نظرة نالت بطرف ذابل
ما لاینال الذابل المهزوز
فحذار من تلک اللواحظ غیرة
فالسحر بین جفونها مکنوز.
هنگامی که ظافر از مصر به مهدیه رفت قطعه ذیل را به ابی الصلت امیة بن عبدالعزیز اندلسی نوشت و به وی اظهار شوق کرد:
الا هل لدائی من فراقک افراق
هو السم لکن لی لقاوک دریاق
فیا شمس فضل غربت و لضوئها
علی کل قطر بالمشارق اشراق
سقی العهد عهداً منک عمر عهده
بقلبی عهداً لایضیع و میثاق
یجدّده ذکر یطیب کما شدَت
و ریقاء کنتها من الایک اوراق
لک الخلق الجذل الرفیع طرازه
و اکثر اخلاق الخلیقة اخلاق
لقد ضائلتنی یا اباالصلت مذ نأت
دیارک عن داری هموم و اشواق
اذا عزنی اطفاوها بمدامعی
جرت و لها مابین جفنیّ احراق
سحائب یحدوها زفیر یجره
خلال التراقی و الترائب تشهاق
و قد کان لی کنز من الصبر واسع
و لی منه فی صعب النوائب انفاق
و سیف اذا جردت بعض غراره
لجیش خطوب صدها منه ارهاق
الی ان ابان البین انّ غراره
غرور و ان الکنز فقر و املاق
اخی سیدی مولای دعوة من صفا
و لیس له من رق ودّک اعتاق
لئن بعدت مابیننا شقة النوی
و مطرد طامی الغوارب خفاق
و بید اذا کلفتها العیس قصرت
طلائح انضاها زحیل و اعناق
فعندی لک الودّ الملازم مثل ما
یلازم اعناق الحمائم اطواق.
و از غرر قصائد اوست:
لو کان بالصبر الجمیل ملاذه
ماسح وابل دمعه و رذاذه
مازال جیش الحب یغزو قلبه
حتی وهی و تقطعت افلاذه
لم یبق فیه من الغرام بقیة
الا رسیس یحتویه جذاذه
من کان یرغب فی السلامة فلیکن
ابداً من الحدق المراض عیاذه
لاتخدعنک بالفتور فانه
نظر یضرّ بقلبک استلذاذه
یا ایها الرشأ الذی من طرفه
سهم الی حب القلوب نفاذه
درّ یلوح بفیک من نظامه
خمر به قد جال من نباذه
و قناة ذاک القد کیف تقومت
و سنان ذاک اللّحظ ما فولاذه
هاروت یعجز عن مواقع سحره
و هو الامام فمن تُری استاذه
تالله ماعلقت محاسنک امرءً
الا و عَز علی الوری استنقاذه
اغریت حبک بالقلوب فاذعنت
طوعاً و قد اودی بها استحواذه.
و نیز از اوست در وصف اقحوان:
انظر فقد ابدی الاقاحی مبسما
یغترّ ضحکاً فوق قدّ املد
کفصوص دُرّ لطفت اجرامه
و تنظمت من حول شمسة عسجد.
رجوع به معجم الادباء چ مارگلیوث ج 4 صص278-280 و الاعلام زرکلی چ مصر ج2 ص454 و عیون الانباء چ مصر ج2 ص54 و وفیات الاعیان چ تهران ج2 ص263 و قاموس الاعلام شود.

ظافر.

[فِ] (اِخ) ابن محمد بن صالح بن ثابت الانصاری العدوی. وی مردی تهیدست و نیکوکار بود و نظمی نیکو داشت و شیخ ابوحیان از وی اخذ روایت کرده است. از اوست:
تمیس فتخجل الاغصان منها
و تزری فی التلفت بالغزال
و تحسب بالازار لقد تغطت
و قد ابدت به کل الجمال
سلوها لم تغطی البدر تیها
و تسمح للنواظر بالهلال
و لم تصلی الحشا بالعتب نارا
و فی الفاظها برد الزلال.
رجوع به الدّرر الکامنة چ حیدرآباد ج2 ص233 شود.

ظافر.

[فِ] (اِخ) اسماعیل بن الحافظ بن محمد بن المستنصربن الظاهربن الحاکم بن العزیزبن المعزبن المنصوربن القائم بن المهدی العبیدی، مکنی به ابی المنصور. مولد او به قاهره روز یکشنبه نیمهء ربیع الاول 527 ه . ق. به روز وفات الحافظ. بر حسب وصیت حافظ با پسر وی الظافر بیعت کردند و او به سال از همهء فرزندان پدر کوچکتر و پیوسته به نشاط و لعب و لهو سرگرم بود و جز به معاشرت کنیزکان و استماع اغانی به هیچ نمی پرداخت و با نصر پسر عباس وزیر خویش مأنوس بود و نصر و ظافر هر دو در غایت حسن و جمال بودند و عباس به پسر خویش میگفت که تو با این مؤانست ظافر نام خویش تباه کردی و مردمان در حق شما چیزها گویند و او شبی ظافر را چنانکه کس ندانست پنهانی به خانهء پدر خواند و بدانجا به نیمهء محرم 549 و به قولی پنجشنبهء سلخ محرم همان سال بکشت و ابن خلکان گوید: «خانه ای که ظافر در آن کشته شد امروز مدرسهء حنفیهء معروف به سیوفیة است». و مرگ او مخفی کرد و تنها به پدر خویش عباس بگفت و گویند عباس او را به کشتن ظافر امر کرده بود و صباح آن شب عباس برنشست و به باب قصر آمد و نمود که برای شغلی مهم دیدار ظافر میخواهد و چاکران مواضعی را که عادتاً ظافر در آن جای ها بیتوته می کرد بازجستند و او را نیافتند و عباس پیاده شد و با کسان خویش به قصر درآمد و به خادمان گفت دو برادر مولای ما را بیرون آرید تا از ایشان پرسیم و جبریل و یوسف دو پسر حافظ را بیاوردند و او پرسید امیر به کجاست، ایشان گفتند از پسر خویش پرس، چه او از ما بهتر داند. عبدالله امر کرد تا گردن هر دو بزدند و گفت قاتل ظافر هم این دو برادر باشند. و رجوع به ترجمهء عیسی بن الظافر ملقب به الفائز و رجوع به ابن خلکان چ فرهادمیرزا ص 82 و طبقات سلاطین اسلام چ اقبال ص61 و عیون الانباء ج2 ص108 و110 و قاموس الاعلام ترکی شود.

ظافر.

[فِ] (اِخ) اسماعیل بن عبدالرحمن بن اسماعیل بن عامربن مطرف بن ذی النون امیر طلیطله. مولد وی به اوائل قرن پنجم هجری است. ابن بغونش و دانشمندان دیگری از معاصرین او از وی فوائد جمه گرفته اند. رجوع به عیون الانباء چ مصر ج2 ص48 و قاموس الاعلام شود.

ظافر.

[فِ] (اِخ) صلاح الدین عامر الاول ابن طاهر، از بنی طاهر، جانشینان رسولیان یمن. وفات 870 ه . ق. رجوع به طبقات سلاطین اسلام لین پول ص91 شود.

ظافر.

[فِ] (اِخ) صلاح الدین عامر الظافر الثانی، از بنی طاهر، جانشینان رسولیان یمن. وی از 894 تا 923 ه . ق. حکم راند. در 923 سلسلهء بنی طاهر به دست ممالیک و ترکان عثمانی برافتاد. رجوع به طبقات سلاطین اسلام لین پول ص91 شود. در قاموس الاعلام ترکی آمده است که: ظافر (ملک... عمرو) امیر سرزمین یمن بود و در زمان سلطان سلیم و سلیمان مدتی با عساکر عثمانی جنگ کرد و به دست سنان پاشا فاتح یمن مغلوب شد. (قاموس الاعلام).

ظافر.

[فِ] (اِخ) (ال ...) محمد بن اسماعیل قاضی اشبیلیه. رجوع به ابوالقاسم محمد المعتمدعلی اللهبن ابی عمرو عباد... شود.

ظاقور.

[ظاقْ وَ] (اِ) لقلق. لکلک :
گر ندانی ز ظاقور بلبل
بنگرش گاه نغمه و غلغل.
منوچهری (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
این کلمه با ظاء مولف و قاف در فارسی عجیب است خاصه که دیگر فرهنگها از آن بیخبرند. در نسخه ای در کمال روشنی به همین صورت نوشته شده. برای معنی لکلک و لقلق، کلمات فالرغُس و فالرغوس و بلارج هم در فرهنگها ضبط شده، ولی ظاقور نمیتواند در این بیت تصحیف هیچیک باشد، والله اعلم. در فرهنگ اسدی چاپی این کلمه را زاغور یعنی با زاء و غین نوشته اند و ظاهراً صحیح هم همان است.

ظالع.

[لِ] (ع ص) نعت فاعلی از ظلع. ستور خمیده و لنگ. || مرد مائل از حق و جز آن. || مرد گنهکار و تهمت زده. مذکر و مؤنث در وی یکسان است. || سگ لنگ. || سگی که در شب خواب نکند. || سگ مادهء آزمند نر که سگان در پی او افتاده و نگذارند که خواب کند. سگ گشنخواه.
-امثال: لاانام حتی ینام ظالع الکلاب؛ این مثل را دربارهء مردی گویند که از امور خود غافل نشود.

ظالعة.

[لِ عَ] (ع ص) تأنیث ظالع.

ظالم.

[لِ] (ع ص) نعت فاعلی از ظلم. کسی که چیزی را در غیر موضع خود نهد. بیداد. بیدادگر. ستمگر. ستمکار. جافی. جابر. متعدی. مردم آزار. جفاکار. غاشم. غشوم. قاسط. ظلم کننده :
هیچ نیاید که رنج بیند یک روز
ظالم در روزگار خویش و نه غافل.
ناصرخسرو.
با آنچه ملک عادل انوشیروان کسری بن قباد را سعادت ذات... و قمع ظالمان... حاصل است... می بینم که کارهای زمانه میل به ادبار دارد. (کلیله و دمنه). اقوال پسندیده مدروس گشته... و مظلوم محق ذلیل و ظالم مبطل عزیز. (کلیله و دمنه). زن گفت ای ظالم متهور برخیز. (کلیله و دمنه).
سخن که جز به مدیح تو نظم داده شود
سخنسرای بود ظالم و سخن مظلوم.
سوزنی.
ظالم که کباب از دل درویش خورد
چون درنگری ز پهلوی خویش خورد.
محیی الدین یحیی.
- ظالم دست کوتاه؛ تعبیری است مثلی، آنکه با وجود ضعیف بودن ستمکار یا مایل به ستم کردن است.
|| نعت از ظَلم. درخشان. آبدار (دندان). || کسی که شیر را قبل از گرفتن سرشیر بنوشد. ج، ظالمون، ظالمین، ظُلَّم، ظَلَمة. || (اِ) نوعی از گیاه که شاخ تر و نرم دارد. عشبی است که آن را شاخهای طولانی باشد. || صوف را نیز گویند.

ظالم.

[لِ] (اِخ) جدّ ابن میاده ابوشرحبیل رماح بن ابرد از شعراء مخضرمی است. رجوع به الموشح مرزبانی ص108 شود.

ظالم.

[لِ] (اِخ) ابن دُنیر. نام پدر ماریه مادر عبدالله و مجاشع و سدوس پسران دارم بن مالک بن حنظله است.

ظالم.

[لِ] (اِخ) ابن سراق یا مراق یا سارق بن ابی صفرة، یا مراق بن صبح کندی بالولاء، مکنی به ابی صفرة. یکی از تابعین که مهالبه به وی منسوبند(1). رجوع به تاج العروس و منتهی الارب (مادهء ص ف ر) و ترجمهء قاموس ترکی شود.
(1) - در عقدالفرید (ج3 ص 335) آمده که اسم ابی صفرة پدر مهلب، ظالم بن سراق است.

ظالم.

[لِ] (اِخ) ابن محمد رحمه الله. یکی از بزرگان مشایخ. نام او عبدالله لیکن [ نام ] خود را ظالم کرده بود، گفتی هرگز از من بندگی حق نیاید پس من ظالم باشم. و وی از اصحاب ابوجعفر حداد بود، و او گفته است: هرکه خواهد که راه وی گشاده شود سه کار را ملازمت باید کرد: آرام گرفتن با ذکر حق و از خلق گریختن و کم خوردن. رجوع به نفحات الانس جامی چ هند ص40 شود.

ظالم.

[لِ] (اِخ) ابن مکتوم کلابی انباری، مکنی به ابوزکریا. ابوالقاسم بن الثلاج حدیث کرد از احمدبن محمد بن مسروق الطوسی و او از ظالم بن مکتوم که وی مردی حداد بوده و در انبار سماع حدیث کرده است. رجوع به تاریخ بغداد چ مصر ج9 ص369 شود.

ظالمانه.

[لِ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)ستمگرانه. بیدادگرانه.

ظالم گداز.

[لِ گُ] (نف مرکب)هلاک کنندهء ظالم و ستمکار.

ظالمون.

[لِ] (ع ص، اِ) جِ ظالم.

ظالمة.

[لِ مَ] (ع ص) تأنیث ظالم.

ظالمة.

[لِ مَ] (اِخ) نام زنی از هذیل. رجوع به عقدالفرید ج3 ص10 و 11 شود.

ظالمی.

[لِ] (اِخ) (کوه...) نام کوهی به فارس. بلوک اسیر و بلوک گله دار در جانب جنوب این کوه و بلوک علامرودشت در جانب شمال آن واقع است.

ظالمین.

[لِ] (ع ص، اِ) جِ ظالم.

ظام.

(ع اِ) آواز و غوغا. رجوع به ظأب شود.

ظامیة.

[یَ] (ع ص) نعت فاعلی از ظمی ء. شفة ظامیة؛ لبی هواسیده. (مهذب الاسماء)؛ لبی پژمرده.

ظان.

[ظان ن] (ع ص) مرد بدگمان. || تهمت نهنده. گمان برنده.

ظانة.

[ظانْ نَ] (ع ص) تأنیثِ ظانّ.

ظاهر.

[هِ] (ع ص) نعت فاعلی از ظهور. آشکار. پدیدار. هویدا. معلوم. واضح. روشن. عیان. باهر. مرئی. پدیدآینده. نمودار. بیان کننده. پدید. زمم : این قاضی شغلها و سفارتهای بانام کرده و در هریک از آن مناصحت و دیانت وی ظاهر گشته. (تاریخ بیهقی). ما آن نصیحت قبول کردیم و خاتمت آن بر این جمله است که ظاهر است. (تاریخ بیهقی). چون کار مرد از حد بگذشت و خیانتهای بزرگ وی ما را ظاهر گشت فرمودیم تا دست وی از شغل عرض کوتاه کردند. (تاریخ بیهقی). این نامه ها نبشته آمد و معتمد دیوان وزارت رفت و سکونی ظاهر پیدا آمد. (تاریخ بیهقی). آفریدگار را در آنچه آفریده است مصلحتی است عام و ظاهر. (تاریخ بیهقی). دلیل روشن و ظاهر است که از این پادشاه بزرگ سلطان ابراهیم آثار محمودی خواهند دید. (تاریخ بیهقی). عالمی را شورانیدن از بهر یک تن کز وی خیانتی ظاهر گشت محال است. (تاریخ بیهقی). امیرک را سلطان قوی دل کرد که شغلی بزرگتر فرمائیم ترا و از تو ما را خیانتی ظاهر نشده است. (تاریخ بیهقی). کار دولت ناصری و یمینی و حافظی و معینی که امروز ظاهر است... هم بر این جمله رفته است. (تاریخ بیهقی).
ببین گرت باید ببینی به ظاهر
از او صورت و سیرت حیدری را.
ناصرخسرو.
همهء نقود خانه پیش چشم من ظاهر آمدی. (کلیله و دمنه). و رسیدن آن به خواص و عوام تعذری ظاهر دارد. (کلیله و دمنه). و به معجزات ظاهر و دلایل واضح مخصوص گردانید. (کلیله و دمنه). تفاوت میان ملاحظت دوستان و نفرت دشمنان ظاهر است. (کلیله و دمنه). مرد هنرمند... در میان خلق ظاهر شود. (کلیله و دمنه). و حمدالله تعالی که مخایل مزید قدرت و دلایل مزیت بسطت هرچه ظاهرتر است. (کلیله و دمنه). هیچ اشارت نبوده است که نه در آن منفعتی و از آن فایده ای ظاهر بوده است. (کلیله و دمنه). و چنانکه ظهور آن بی ادوات آتش زدن ممکن نگردد، اثر این بی تجربت و ممارست هم ظاهر نشود. (کلیله و دمنه). و هر بنا که بر قاعدهء عدل و احسان قرار گیرد... اگر از تقلب احوال در وی اثری ظاهر نگردد و دست زمانه از ساحت سعادت آن قاصر ماند بدیع ننماید. (کلیله و دمنه). گفتم زبان مصلحت آن است که کوتاه کنی که مرا کرامت ایشان ظاهر شد. (گلستان). || غیرمعما. کشف. به کشف. که رمز نباشد : مسعدی را بخواند و خالی کرد و من نسخت کردم تا آنچه نبشتنی بود به ظاهر و معما نبشت و گسیل کرده آمد. (تاریخ بیهقی). صاحب برید جز بر مراد ایشان چیزی نتواند نوشت به ظاهر. (تاریخ بیهقی). || (اِ) مقابل باطن. مقابل معنی : درون من در این یکی است با بیرونم و باطنم یکی است با ظاهرم. (تاریخ بیهقی). در بیم است از قهر خدای در نهان و آشکار و ظاهر و باطن. (تاریخ بیهقی). یا برابر نباشد ظاهر گفته ام با باطن... لازم باد بر من زیارت خانهء خدا که در میان مکه است. (تاریخ بیهقی). حال ظاهر میان امیر محمود و امیر ابوالعباس خوارزمشاه سخت نیکو بود. (تاریخ بیهقی). خردمند به مشاهدت ظاهر هیئت باطن را بشناسد. (کلیله و دمنه). و ظاهر و باطن من به علم و عمل آراسته گردد. (کلیله و دمنه). یکی از بزرگان گفت پارسائی را چه گوئی در حق فلان عابد که دیگران به طعنه در او سخنها گفته اند، گفت بر ظاهرش عیب نمی بینم و در باطنش غیب نمی دانم. (گلستان). گفت از پیش طایفه ای در جهان بودند به صورت پراکنده و به معنی جمع، امروز خلقی اند به ظاهر جمع و به معنی پراکنده. (گلستان). مسکین در این سخن که پادشه پسری به صید از لشکریان دور افتاده بالای سر ایستاده همی شنید و در هیأتش نظر می کرد، صورت ظاهرش پاکیزه. (گلستان). پیغمبر مأمور به ظاهر بود. شرع به ظاهر حکم میکند. || برون. بیرون. میدان عقب شهر و قصبه. حوالی شهر و قصبه. خارجِ. در بیرونِ: فیروزآباد، نام قریه ای است به ظاهر هرات : به جرجان رفت و بر ظاهر شهر بر جانب مشهد داعی فروآمد. (ترجمهء تاریخ یمینی). منتصر این اشارت قبول کرد و بعد از استخارت نهضت فرمود و بر ظاهرِ ری فرودآمد. (ترجمهء تاریخ یمینی). با لشکری تمام به ظاهر بُشت نزول فرمود. (ترجمهء تاریخ یمینی). به وقت حضور من نوشته های جماعتی که از ظاهر مرو هزیمت شده بودند برسید. (ترجمهء تاریخ یمینی). او را در قبه ای که به ظاهر جرجان بر راه خراسان ساخته بودند دفن کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی). به ظاهر استرآباد جنگی سخت کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی). || (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. پیدا به هستی. مقابل نهان. || (ع ص) غالب. غلبه کننده. چیره. || زائل: هذا امر ظاهر عنک عاره؛ أی زائل. || (اِ) آنچه دیده شود از چیزی.
-اهل ظاهر؛ شیعه : جماعت جدولیان خود را اهل علم باطن نام نهادند و دیگر شیعه را اهل ظاهر. (جهانگشای جوینی). رجوع به ظاهریه شود.
-ظاهر آسمان؛ آنسوی آسمان که روی به آسمان دیگر دارد. (دهار).
-ظاهرالروایة؛ آنچه در مبسوط و جامع کبیر و جامع صغیر و سیر کبیر است. ظاهرالمذهب نیز همان است.
- ظاهر بَشره؛(1) روی پوست روئین از دو پوست بدن(2).
-ظاهر بلد؛ بیرون شهر.
-ظاهر قدم؛ پشت پای.
-ظاهر کردن؛ مکشوف کردن. آشکار کردن. پدید کردن. پیدا کردن. اظهار کردن. اعلان کردن. به ظهور آوردن. ارائه. ابراز. اجلاء. ادهان. بحثرة. تبریز.
-ظاهر کف؛ پشت پنجه. پشت دست.
|| سخن که سامع از ذات صیغه اراده کند. || در اصطلاح درایة، ظنی الدلالة را گویند چنانچه در نص خواهد آمد. || صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: ظاهر، بالهاء فی اللغة الواضح. و عند النحاة هو الاسم الذی لیس بضمیر، و یسمی بالمظهر ایضاً کما عرفت فی لفظ الضمیر. و عند الاصولیین هو لفظ ظهر المراد منه بنفس الصیغة؛ أی المراد المختص بالوضع الاصلی أو العرفی دون المراد المختص بالمتکلم لانّه لو علم مراد المتکلم یکون نصاً لانّ مراد المتکلم هو ما سیق لاجله الکلام فبقید الظهور خرج الخفی و المشکل و المجمل و المتشابه. و بالقید الاخیر خرج النص. و هذا مبنی علی مذهب المتأخرین. فانهم شرطوا فی الظاهر ان لایکون معناه مقصوداً بالسوق اصلاً، فرقاً بینه و بین النص. فلو قیل ابتداء جائنی القوم کان نصاً فی مجی ء القوم لکونه مقصوداً بالسوق ففی النص زیادة ظهور و وضوح بالنسبة الی الظاهر لانّه سیق للمقصود و لذا کانت عبارة النص راجحة علی الاشارة عند التعارض. و اما المتقدمون فقالوا المعتبر فی الظاهر ظهور المراد منه سواء کان مسوقاً له أو لا و فی النص کونه مسوقاً له سواء احتمل التخصیص و التأویل أو لا. فالظاهر عندهم اعم من النص و فی بحرالنکات حاشیة الهدایة فی باب الحیض فی مسئلة جواز القربان عند انقطاع الدم الفرق بین الظاهر و الاشارة و بین النص و العبارة، هو ان السوق سوقان سوق مقصود و سوق غیرمقصود و السوق المقصود لایکون الا فی النص و العبارة و السوق الغیرالمقصود یکون فی الظاهر. فکل نص ظاهر و لیس کل ظاهر نصاً. و الاشارة لا سوق فیها اصلاً مقصوداً و لا غیرمقصود لانها ابداً تکون مفهومة من لفظ مجرد من النظر الی الاسناد الذی فیه فتجردت عن السوق بالکلیة اذ لایتصور السوق فی لفظ مفرد خالٍ عن الاسناد بخلاف الظاهر فانه ابداً یکون باسناد و کل کلام یتضمن اسناداً فهو لایخلو عن سوق ما قطعاً. غایته ان ذلک السوق قد لایکون مقصوداً و ذلک لایخل بکونه مسوقاً. فینتج انّ الظاهر لایخلو عن الاسناد اما مقصود أو غیرمقصود. ثم العبارة یشترط فیها مطلق السّوق مقصوداً کان أو لا. فهی اعمّ من النَّصّ مطلقاً و مساویة للظاهر و مباینة للاشارة. و الظّاهر اعم من النصّ مطلقاً و مساوٍ للعبارة و مباین للاشارة و النصّ اخصّ من الظاهر و العبارة مطلقاً و مباین للاشارة - انتهی کلامه. فعلم من هذا ان الظاهر و النصّ من انواع الکلام. و قد وقع فی نورالانوار شرح المنار ایضاً: انّ الظاهر و النص و المفسر و المحکم و الخفی و المشکل و المجمل و المتشابه کلها من انواع الکلام لا من انواع الکلمة لکنه قال و کذا الحال فی العبارة و الاشارة و الدلالة و الاقتضاء و المفهوم من کشف البزدوی ان الظاهر و النص من انواع اللفظ مفرداً کان أو مرکباً حیث قال الظاهر ما دلّ علی معنی بالوضع الاصلی أو العرفی و یحتمل غیره احتمالاً مرجوحاً. و قیل هو ما لایفتقر فی افادته لمعناه الی غیره. ثم قال ما قیل انّ قصد المتکلم اذا اقترن بالظاهر صار نصاً و شرط فی الظاهر ان لایکون معناه مقصوداً بالسوق اصلاً و ان کان حسناً لکنه مخالف لعامة الکتب. فان شمس الائمة ذکر فی اصول الفقه: الظاهر ما یعرف المراد منه بنفس السماع من غیر تأمل، کقوله تعالی: احل الله البیع (قرآن 2/275). و هکذا ذکر القاضی الامام ابوزید فی التقویم و صدرالاسلام ابوالیسر فی اصول الفقه. و رأیت فی نسخة من تصانیف اصحابنا الحنفیة فی اصول الفقه: الظاهر اسم لما یظهر المراد منه بمجرد السمع من غیر اطالة فکرة و لا اجالة رویة، کقوله تعالی: الزانیة و الزانی، الاَیة (قرآن 24/2). و ذکر ابوالقاسم السمرقندی: الظاهر ما ظهر المراد منه لکنه یحتمل احتمالاً کالامر یفهم منه الایجاب و ان کان یحتمل التهدید و کالنهی یدلّ علی التحریم و ان کان یحتمل التنزیه. فثبت بما ذکرنا انّ عدم السوق فی الظاهر لیس بشرط، بل هو ما ظهر المراد منه سواء کان مسوقاً أو لم یکن. و لم یذکر احد من الاصولیین فی تحدیده للظاهر هذا الشرط. ولو کان منظوراً لماغفل عنه الکل - انتهی کلام کشف البزدوی. و هکذا یفهم من العضدی حیث قال: من اقسام المتن الظّاهر، و هو ما دلّ علی معنی دلالة ظنیة فخرج النص لکون دلالته قطعیة. فالنصّ ما دلّ علی معنی دلالة قطعیة و قد یفسر الظاهر بأنه بما دلّ دلالة واضحة فیشتمل النصّ ایضاً اذ الدلالة الواضحة اعمّ من القطعیة و الظنیة ثم الدلالة الظنیة امّا بالوضع کالاسد للحیوان المفترس و امّا بعرف الاستعمال کالغائط للخارج من الدُبر بعد ان کان فی الاصل للمکان المطمئن، فیشتمل التعریف للمجاز و هو اقرب - انتهی. و الاَمدی قال: ان الظاهر ما دلّ دلالة ظنیة بالوضع أو بالعرف. فیخرج المجاز عن الحدّ. و ذکر الغزالی فی المستصفی: ان الظاهر هو الذی یحتمل التأویل، و النص هو الذی لایحتمله. کذا فی کشف البزدوی.
فائدة - حکم الظاهر و النصّ، عند الحنفیة وجوب العمل بما ظهر منهما قطعاً و یقیناً و اما احتمال المجاز فغیرمعتبر لانّه احتمال غیرناشٍ عن دلیل و اما عند تعارضهما فالنص ارجح لانّ الاحتمال الذی فی الظاهر تأید بمعارضة النص و عند الشافعیة وجوب العمل و اعتقاد حقیة المراد لا ثبوت الحکم قطعاً و یقیناً لانّ الاحتمال و ان کان بعیداً قاطع للیقین. فالحنفیة اخذوا القطع بمعنی ما یقطع الاحتمال الناشی ء عن دلیل. و الشافعیة اخذوا القطع بمعنی ما یقطع الاحتمال اصلاً - انتهی.
(1) - Tegument.
(2) - epiderme.

ظاهر.

[هِ] (اِخ) ناحیهء بزرگی است در فسطاط مصر و وجه تسمیه آن است که چون عمروبن العاص از اسکندریه بازگشت و طرح فسطاط بریخت، جمعی از قبایل که در اسکندریه بازمانده بودند در فسطاط به وی پیوستند و چون مردم به طرح فسطاط اشتغال یافته بودند، جای بر آنان تنگ آمد و شکایت به عمروبن العاص بردند. عمروبن العاص به معاویة بن حدیج امر کرد تا در کار ایشان بنگرد و او بدیشان گفت که: «أری لکم ان تظهروا علی القبائل فتتخذوا منز ظاهراً عنهم». ایشان چنین کردند و بدین موضع فرودآمدند و آن را ظاهر نام نهادند. کردویه بن عمرو الازدی الرهنی گوید:
ظهرنا بحمدالله و الناس دوننا
کذلک مذ کنا الی الخیر نظهر.
رجوع به معجم البلدان شود.

ظاهر.

[هِ] (اِخ) (الملک ال ...) نوزدهمین سلطان ممالیک برجی. در 904 ه . ق. پس از ملک ناصر ابوالسعادات محمد بن قایت بیگ اشرف، به کوشش خواهر خویش به حکومت رسید، ولی حکومت وی تا اواخر سال 905 بیش نپائید و پس از وی حکمداری به جنبلات اشرف رسید. رجوع به قاموس الاعلام ترکی و طبقات سلاطین اسلام لین پول ص75 شود.

ظاهر.

[هِ] (اِخ) ابن ابی منصور الحاکم، مکنی به ابوالحسن و ملقب به الظاهر لاعزاز دین الله. هفتمین خلیفهء فاطمی. او در 27 شوال 411 ه . ق. به جای پدر به خلافت نشست و در نیمهء شعبان 427 پس از پانزده سال و نه ماه و هفده روز خلافت درگذشت. مدت عمر وی سی وسه سال بود. و او مردی نیکوسیرت و سائس و نسبت به رعیت منصف و خوشگذران بود و کارها بر وزیر ابی القاسم علی بن احمد الجرجرائی میرفت، چه ظاهر مقام کفایت و امانت وی دانسته بود. پس از ظاهر پسر او المستنصر بالله به خلافت نشست. (الکامل ابن اثیر چ مصر ج5 ص186).

ظاهر.

[هِ] (اِخ) ابن عمر بن ابی زیدان (1106 - 1196 ه . ق.). مردی زیرک و شجاع بود. اصل وی از مدینه است و یکی از نیاکان او به فلسطین مهاجرت کرد و آنجا توطن گزید. پدر ظاهر در روزگار ولایت امیر بشیر شهابی بر لبنان، حاکم صفد و توابع آن بود و پس از او پسرش ظاهر به حکومت صفد نشست. سلیمان پاشا والی دمشق در سال 1150 ه . ق. به مقاتلهء وی برخاست و ظاهر در طبریه متحصن شد و چون سلیمان پاشا دفعةً وفات یافت و یا به قولی مسموم گشت، در کار ظاهر گشایشی پیدا آمد و بر عکه و ناصریه و طبریه دست یافت. و عثمان پاشا والی دمشق به سرکوبی وی مأمور شد ولی سپاهیان ظاهر او را منهزم ساختند و ولایات صیدا و عکه و حیفا و یافا و رمله و جبل نابلس و نواحی مشرق اردن و صفد و جبل عامل زیر فرمان او درآمد و حکومت عثمانی در ساحل حیفا نیز اضطراراً او را به حکومت آن نواحی بشناخت و پس از این وقایع مردی به نام ابوالذهب که از سران لشکر مصر بود بر وی خروج کرد و حکومت را از چنگ او بیرون کرد و کار ظاهر به خواری کشید. اما چون ابوالذهب ناگهانی در صیداء به سال 1188 بمرد، ظاهر بار دیگر ولایات وسیعهء خود را تحت سلطهء خویش درآورد و همچنان بر حکومت باقی بود تا آنگاه که دولت عثمانی دسته ای از کشتی ها برای فتح عکه مجهز کرد و ظاهر که سرگرم تهیهء وسائل مقاومت بود گرفتار تزویر و خیانت یکی از سرداران مغربی خویش گردید و کشته شد. (الاعلام زرکلی چ مصر ج 2 صص454-455).

ظاهر.

[هِ] (اِخ) ابن محمد بن یوسف غزنوی. او راست: کتاب مجمل الاسماء که در پایان سال 561 ه . ق. در دمشق به اتمام رسانیده و آن مشتمل بر ده کتاب است در فنون مختلف: کتاب اول در آفرینش انسان و بیان احوال و اوصاف او. کتاب دوم در شناخت آسمان و آنچه مربوط به شناخت هوا و مافیهاست از منازل و بادها و غیره. کتاب سوم در شناخت نام زمین ها و جمیع مافیها. کتاب چهارم در اسامی درختان و میوه ها و زروع. کتاب پنجم در شتر و اوصاف او. کتاب ششم در شناخت سم داران از اسب و استر و غیره. کتاب هفتم در شناخت ذوات الاظلاف (سم شکافتگان = زنگله داران). کتاب هشتم در پرندگان و درندگان و حشرات و هوام. کتاب نهم در نامهای صنعتگران و ادوات ایشان. کتاب دهم در شناخت اصناف مردم. در این کتاب لغات عرب را یاد کرده و سپس به فارسی تفسیر کرده است. (کشف الظنون چ استانبول ج2 ص386).

ظاهر.

[هِ] (اِخ) احمدبن علی بن العمربن محمد بن عبدالله، ابوعبدالله العلوی الحسینی. نقیب علویان به بغداد. وی حدیث بسیار استماع و روایت کرده است و به قول ابن اثیر مورخ مشهور از نیکان بغداد بود و هم بدانجا وفات یافت (569 ه . ق.). رجوع به الاعلام زرکلی چ مصر ج1 ص51 و کامل التواریخ ابن اثیر چ مصر ج6 ص185 شود.

ظاهر.

[هِ] (اِخ) بیبَرس بن عبدالله، السلطان الاعظم قسیم امیرالمؤمنین رکن الدین ابوالفتح البندقداری الصالحی، ملقب به الملک الظاهر. از ممالیک بحری. مولد او به دشت قبچاق در حدود 625 ه . ق. بود. او سالهای اوّل عمر خویش را در مولد خود به سر برد و سپس در هجوم تاتار اسیر و در سیواس به غلامی فروخته شد و از آنجا وی را به حلب و سپس به قاهره بردند و امیر علاءالدین ایدکین بندقدار وی را بخرید و بیبرس نزد وی ببود تا اینکه الملک الصالح نجم الدین ایوب در شوال 644 بر امیر علاءالدین دست یافت و بیبرس را نیز ضمن سایر مایملک وی تحت اختیار خویش آورد و چون همت و فطنت و ذکاء او بدید وی را رئیس یکی از فرق حَرس خاص خود کرد و بیبرس در سایهء همت و فطنت خویش مدارج ترقی بپیمود تا به مرتبهء حکومت رسید. در سال 658 که الملک المظفر قُطز به قتل رسید امراء که کفایت و لیاقت بیبرس را دیده و پسندیده بودند او را به امارت برداشتند و در نزدیک صالحیه نخست فارس الدین و سپس دیگر امراء بدو بیعت کردند و چون به قاهره رسیدند بیبرس با لقب الملک القاهر رکن الدین به تخت نشست، ولی وزیر او زین الدین ابن الزبیر او را به تغییر این لقب واداشت و پس از مشورت به الملک الظاهر ملقب گردید. بیبرس در سر داشت که وسعت دولت مصر را به وسعت زمان صلاح الدین ایوبی رساند و به صلیبیون که بر سواحل دریای سفید دست یافته بودند اعلان جنگ دهد و با آنکه در پیش بردن این مقصود سعی بلیغ کرد ولی اجل مهلت نداد که به انجام همهء آرزوهای خویش توفیق یابد و شهرهای ساحلی را از وجود صلیب و ناقوس پاک سازد. بیبرس مردی شجاع و جبار و سائس بود. در جنگها شخصاً حاضر میشد و شمشیر میزد. از جملهء قتالهای هول انگیز او جنگهایی است که با مغول و فرنگیان کرد و فتوحات عظیمی او را دست داد که از آنجمله فتح بلاد نوبه و دنقله است که پیش از وی هیچیک از خلفا و سلاطین با همهء لشکرکشیهای خود به فتح آن نواحی نائل نیامده بودند. چون بیبرس به سلطنت رسید گروهی از ولاة و حکام با وی از در غدر و مخاصمت درآمدند و از آنجمله بود علم الدین سنجر که در دمشق علم طغیان برافراشت و در 658 با لقب الملک المجاهد خود را سلطان نامید و به نام خویش سکه زد. بیبرس لشکری تحت انقیاد علاءالدین ایدکین بندقداری به محاربهء او فرستاد (659) و حلبی از این لشکر شکست خورد و بگریخت. بیبرس مولای سابق خویش علاءالدین را به ولایت دمشق گماشت و او این نواحی را در تحت فرمان آورد و به نام ظاهر خطبه خواند و سکه زد.
پس از این واقعه باز نهضتهائی در حلب و دمشق و دیگر نواحی بر ضد بیبرس رخ داد و بیبرس با فرستادن لشکری به سرداری جمال الدین محمودی آن فتنه ها فرونشاند و شمس الدین اقوش البرلی والی نابلس را که بر حلب دست یافته و فخرالدین حمصی والی آنجا را به حیله رانده بود و اضطراراً اطاعت ظاهر را گردن نهاده، امان داد و به حضور خواست و اکرام کرد، اما بعد بر او متغیر شد و در 661 به قبض او فرمان داد. در این میان گروهی از کردهای شهرزور بر اثر هجوم تتار به شهر کرک که مقر حکومت ملک مغیث از امراء ایوبی بود رسیدند و مغیث ایشان را در عداد لشکریان خویش درآورد و به غارت شوبک که جزء متصرفات ظاهر بود فرستاد. چون خبر افعال ایشان به مصر رسید، ظاهر همت بر آن گماشت که به کرک رود و ایشان را سرکوبی کند. مغیث کس نزد او فرستاد و اظهار اطاعت کرد و برای اکراد امان خواست. ظاهر آن قوم را امان داد و از گناهشان درگذشت، ولی خود از جانب مغیث آسوده خاطر نبود و با آنکه به شفاعت و وساطت مادر مغیث او را نیز امان داده بود، به عهد خود وفا نکرد و مغیث را دستگیر کرده به قاهره برد و محبوس و مقید بداشت تا آنگاه که کشته شد.
دیگر از اتفاقات زمان وی احیاء خلافت عباسی است در مصر. توضیح آنکه چون خلافت بنی عباس در بغداد به دست هلاکو در 656 ه . ق. برافتاد بیبرس برای استحکام مبانی حکومت خویش و احراز تفوق بر سایر ممالیک درصدد برآمد که احکام خویش را آمیخته با فرامین شرع در ولایات تابعه تنفیذ دهد و چون این فکر قبل از وی نیز ریشه داشت و برخی از ولاة و حکام جزء در این راه گام زده بودند، بیبرس به زودی به مقصود نائل آمد و اندیشهء خویش را جامهء عمل پوشید، بدین طریق که دو تن از امراء وی یعنی امیر علاءالدین طیبرس و علاءالدین بندقداری نامه ای بدو نوشتند که مردی به دمشق آمده و مدعی است که احمدبن الامام الظاهربن الامام الناصر عباسی است و گروهی از اعراب نیز بر وی گرد آمده اند. ظاهر دستور داد تا او را به مصر فرستند و خود جمعی را به استقبال روانه داشت و چون موکب احمد دررسید با وزیر بهاءالدین بن حنا و قاضی القضاة تاج الدین بن بنت الاعز و امراء و عساکر برنشست و به دیدار او رفت و چون برابر وی رسید پیاده شد و او را در آغوش گرفت و به اکرام تمام به قلعه درآورد و بدین اکرام نیز اقتصار نکرد بلکه مجلسی منعقد ساخت و قضاة و امراء و علماء و دیگر ارباب دولت را فراخواند تا به صحت نسب امام شهادت دهند و شیخ الاسلام عزّالدین بن عبدالسلام نیز در این مجلس حضور یافت و حاضران به صحت نسب احمد که از اولاد عباس بن عبدالمطلب است شهادت دادند و سپس به خلافت با وی بیعت کردند و نخست ظاهر با او بیعت کرد، علی کتاب الله و سنة رسوله و الامر بالمعروف و النهی عن المنکر و الجهاد فی سبیل الله و اخذ اموال الله بحقها و صرفها فی مستحقها. قضاة نیز بدینگونه با وی بیعت کردند و او را المستنصر بالله لقب دادند و به نام او سکه زدند و عامه نیز موافق یا مخالف بیعت کردند. پس از چندی ظاهر خلیفه را بر آن داشت که به بغداد رود و کرسی خلافت ازدست رفتهء بغداد را به تصرف آرد و لشکری نیز با وی بفرستاد اما مغولان به مقابلهء او برخاستند و خلیفه را با گروه بسیار از لشکریان او به قتل آوردند (660 ه . ق.). ظاهر پس از کشته شدن المستنصر بالله برای جلوگیری از فروریختن بنیان منظور و مقصود خود دستور داد که امیر ابوالعباس احمد را به مصر آرند (661) و پس از اثبات صحت نسب وی و اخذ شهادت او را با لقب الحاکم بامرالله به خلافت برداشت.
ظاهر جنگهای بسیار با صلیبیون و مغولان کرد و به فتوحات و پیروزی هائی نیز نائل آمد و سرانجام در رجب سال 676 به دمشق درگذشت و یا به قول برخی از مورخین مسموم گردید، ولی ظاهراً قول مقریزی که مرگ وی را بر اثر اسراف نوشیدن قمز (نوعی از نبید) و بروز بیماری بدان سبب میداند درست مینماید. محیی الدین بن عبدالظاهر در رثاء او گفته است:
الله اکبر انها لمصیبةٌ
منها الرواسی خیفة تتقلقل
لهفی علی الملک الذی کانت به الد-
دنیا تطیب فکل قفر منزل
الظاهر السلطان من کانت له
منن علی کل الوری و تطول
لهفی علی آرائه تلک التی
مثل السهام الی المصالح ترسل
لهفی علی تلک العزائم کیف قد
غفلت و کانت قبل ذا لاتغفل
ما للرمال تخولتها رعدة
لکنها اذ لیس تعقل نعقل
سهمٌ اصاب و مارمی من قبله
سهم له فی کل قلب مقتل
أنا ان بکیتُ دماً فعذری واضح
و لئن صبرت فاننی اتمثل
خلف الشهید لنا السعید فادمع
منهلة فی اوجه تتهلل.
و رجوع به کتاب الظاهر بیبرس و حضارة مصر فی عصره تألیف محمد جمال الدین سرور چ مصر و وفیات الاعیان چ مصر ص85 به بعد و الاعلام چ مصر ج1 ص160 شود.

ظاهر.

[هِ] (اِخ) تمُربُغا یا تیموربوغا (الملک الظاهر). شانزدهمین سلطان از ممالیک برجی مصر در 872 ه . ق. او پس از سیف الدین ایل بیگ به حکومت رسید، ولی بعد از دو ماه دست وی را از حکومت کوتاه ساختند و به دمیاطه نفی شد. وی مردی دیندار و صالح بود. (قاموس الاعلام ترکی).

ظاهر.

[هِ] (اِخ) سیف الدین (الملک ال ...)، مکنی به ابوسعید چقمق. دهمین سلطان ممالیک برجی مصر. او در سال 842 ه . ق. به اتفاق امرا و اعیان دولت پس از جمال الدین یوسف عزیز به حکومت مصر نشست. وی مردی دوستدار علما و کریم و صالح بود و مدت 14 سال با کمال عدالت ملک راند و در 857 کناره کرد و تخت ملک به پسر خود ابوالسعادات ملک منصور فخرالدین عثمان گذاشت و بعد از یک ماه وفات یافت. رجوع به قاموس الاعلام ترکی و طبقات سلاطین اسلام لین پول ص74 شود.

ظاهر.

[هِ] (اِخ) سیف الدین (ملک ال ...) برقوق. از ممالیک برجی مصر. در سال 785 ه . ق. امراء بالاتفاق وی را به جای ملک صالح حاجی بیک قلاوون به سلطنت برداشتند، لکن در سال 791 وی را از حکومت عزل و محبوس و به کرک تبعید کردند و ملک صالح را به جای او بنشاندند. هشت ماه و نیم پس از این واقعه برقوق از محبس بیرون آمد و به قاهره بازگشت و حکومت ازدست رفته را به چنگ آورد و ده سال تمام ملک راند و سرانجام در شصت سالگی به سال 801 درگذشت. از آثار او مدرسهء ظاهریه در مصر است. پس از وی پسر او ملک ناصر ابوالسعادات فرح جانشین او گردید. رجوع به قاموس الاعلام ترکی و الاعلام زرکلی چ مصر ج1 ص142 و طبقات سلاطین اسلام لین پول ص74 شود.

ظاهر.

[هِ] (اِخ) سیف الدین خوشقدم (ملک ناصر ناصری). چهاردهمین سلطان ممالیک برجی. او از آزادکردگان ملک مؤید شیخ محمود ظاهری چهارمین سلطان ممالیک برجی بود و ابتدا سمت اتابیکی ملک مؤید شهاب الدین احمد داشت و سپس در 865 ه . ق. به حکومت رسید و شش سال و نیم ملک راند و در 872 وفات کرد. رجوع به طبقات سلاطین اسلام ص74 و قاموس الاعلام شود.

ظاهر.

[هِ] (اِخ) سیف الدین ططر، مکنی به ابوالفتح. ششمین سلطان ممالیک برجی مصر. پس از احمد، مظفر در سال 824 ه . ق. به حکومت نشست لکن حکومت او دیر نپائید و ناصرالدین محمد صالح، جانشین او شد. رجوع به قاموس الاعلام ترکی و طبقات سلاطین اسلام لین پول ص74 شود.

ظاهر.

[هِ] (اِخ) (شیخ...) صدفی. او راست: «السر المصون فیما کرم به المخلصون». (کشف الظنون).

ظاهر.

[هِ] (اِخ) غازی غیاث الدین بن سلطان صلاح الدین یوسف بن ایوب، ملقب به الملک الظاهر و مکنی به ابوالفتح و ابومنصور. از ملوک دولت ایوبیان حلب. مولد او به نیمهء رمضان سال 568 ه . ق. یعنی یک سال پس از استیلای صلاح الدین بر مصر، در قاهره بود. و در سال 582 به جای عم خود حکومت حلب یافت و سی ویک سال با کمال عدالت حکم راند. وی مردی محتاط و باهیبت و واقف بر احوال رعایا و عالی الهمة و سائس و باتدبیر بود و علما و دانشمندان را دوست میداشت و شعرا را مینواخت. از سرعت ادراک او نوادری نقل کنند از آنجمله: وقتی به عرض لشکر نشسته بود و صاحب دیوان عرض برابر وی ایستاده و نام سپاهیان یکایک می پرسید تا منزل آنان مقرر کند، در این میان مردی به حضور آمد، وقتی نامش پرسیدند، بر زمین افتاد و بوسه بر خاک داد. صاحب دیوان و حاضرین مراد وی درنیافتند و سوال خویش تکرار کردند. ملک ظاهر به حدت قریحه به جای آورد و گفت نام وی غازی است و چون از مرد سپاهی پرسیدند معلوم گشت همچنان است که ظاهر گفت و مرد رعایت ادب را از ذکر نام خویش که موافق نام ملک بوده خودداری کرده است.
ظاهر در سال 613 در حلب وفات کرد و پسر او ملک عزیز جانشین وی گردید. او را نخست درون قلعه دفن کردند، سپس طغرل بیک خادم شهاب الدین، اتابیک ملک عزیز مدرسه ای در پای قلعه بنا نهاد و جسد او را بدانجا نقل کرد. و رجوع به وفیات الاعیان چ تهران ج 1 ص438 و الاعلام زرکلی چ مصر ج2 ص757 و قاموس الاعلام ترکی شود.

ظاهر.

[هِ] (اِخ) مجدالدین عیسی. شانزدهمین امیر سلسلهء اُرتقیهء ماردین. وی در 778 ه . ق. به حکومت نشست و تا سال 809 ملک راند و در این سال صالح که آخرین امیر این سلسله بود به حکومت رسید و این سلسله به دست امرای قراقویونلو برافتاد. رجوع به ترجمهء طبقات سلاطین اسلام ص151 شود.

ظاهر.

[هِ] (اِخ) محمد بن احمد الناصرلدین اللهبن المستضی ء، مکنی به ابی نصر. سی وپنجمین خلیفهء عباسی (622- 623 ه . ق.). در سلخ رمضان سنهء اثنتین و عشرین و ستمائه (622 ه . ق.) خویشان و ارکان دولت و معتبران بغداد چون قاضی القضاة محیی الدین بن فضلان و نقیب طالبیان قوام الدین ابوعلی موسوی با او بیعت کردند و در روز دوشنبهء غرهء شوال جامهء سفید بپوشید و جامهء برد پیغمبر (ص) بر دوش گرفت و در شباک قبهء مبایعت بنشست و وزیر بیرون شباک بایستاد بر پایهء اول منبر و استادالدار مبارک بن ضحاک در پایهء زیرتر و بیعت او از امراء و اصحاب و ولاة و قضاة و مفتیان بستدند. ظاهر سیرتی پسندیده داشت و چون خلافت یافت مسن بود. گویند به وقت جلوس بر تخت خلافت اکابر تهنیت میگفتند، گفت: بقالی که دکان نماز دیگر گشاید پیدا باشد که چه تواند کردن. و جسر نو بر دجله ظاهر ساخت و معمار آن فخرالدین احمد بود پسر وزیر قمی و چون جسر تمام شد شعرا آن را مدح گفتند و نقیب قطب الدین حسین بن اقساسی قصیدتی گفت که این سه بیت از آنجاست:
و قد مدّ جسراً علی دجلة
و لو شاء مدّ علی البحر جسرا
و لو شاء قنطرة عنبرا
و ان شاء یأتیه عوداً و تبرا
امام یرجّی جزیل الثواب
فقد حاز ذکراً جمی و اجرا.
و رجوع به تجارب السلف ص344 و 346 شود.

ظاهر.

[هِ] (اِخ) هلال بن بدربن حسنویه بن حسین برزکانی کرد. پس از پدر به جای وی نشست و یک سال بیش در این مقام بنماند و شمس الدولهء دیلمی او را از مقر خویش براند و کمی پس از آن کشته شد (405-406 ه . ق.).

ظاهر.

[هِ] (اِخ) یحیی (الملک ال ...) بن اسماعیل بن العباس الرسولی. یازدهمین امیر سلسلهء رسولیان یمن. او در سال 831 ه . ق. به تخت ملک نشست و هم بدان مقام ببود تا در سال 842 در صنعاء درگذشت. وی مردی عاقل و باتدبیر و نیکوسیرت بود. رجوع به الاعلام زرکلی چ مصر ج 3 ص1144 و ترجمهء طبقات سلاطین اسلام ص 88 شود.

ظاهراً.

[هِ رَنْ] (ع ق) بر حسب ظاهر. علی الظاهر. چنانکه به نظر می آید. مانا. همانا. پنداری. گوئی. گوئیا. گویا. محتمل است. دزندیس. (برهان قاطع). یحتمل. یمکن. باشد که. شاید. تواند بود. تواند بودن :
ظاهراً آن شاخ اصل میوه است
باطناً بهر ثمر شد شاخ هست.مولوی.
ظاهراً میخواندت او سوی خود
وز درون میراندت با چوب رد.مولوی.
ظاهراً بر زن چو آب ار غالبی
باطناً مغلوب و زن را طالبی.مولوی.
ظاهراً کار تو ویران می کنم
لیک خاری را گلستان می کنم.مولوی.

ظاهرالصلاح.

[هِ رُصْ صَ] (ع ص مرکب) که ظاهری بر طبق و ملائم شرع یا اخلاق دارد.

ظاهرالعلم.

[هِ رُلْ عِ] (ع اِ مرکب) نزد اهل تحقیق، عبارت است از اعیان ممکنات. (کشاف اصطلاحات الفنون).

ظاهرالمذهب.

[هِ رُلْ مَ هَ] (ع اِ مرکب)ظاهرالروایة. مراد از این دو آن چیزی است که در جامع الکبیر و جامع الصغیر و سیرالکبیر است و مراد از غیر ظاهر المذهب و الروایة، جرمانیات [ کذا و شاید جرجانیات ] و کیسانیات و هارونیات است. کذا فی الجرجانی. (کشاف اصطلاحات الفنون).

ظاهرالممکنات.

[هِ رُلْ مُمْ کِ] (ع اِ مرکب) هو تجلی الحق بصور اعیانها و صفاتها. و هو المسمی بالوجود الالهی. و قد یطلق علیه ظاهرالوجود. (کشاف اصطلاحات الفنون).

ظاهرالوجود.

[هِ رُلْ وُ] (ع اِ مرکب)عبارة عن تجلیات الاسماء. فانّ الامتیاز فی ظاهرالعلم حقیقی و الوحدة نسبیّة. و اما فی ظاهرالوجود فالوحدة حقیقیة و الامتیاز نسبی. (کشاف اصطلاحات الفنون).

ظاهر بأمرالله.

[هِ رُ بِ ءَ رِلْ لاه] (اِخ)رجوع به ظاهر محمد بن احمد... شود.

ظاهربین.

[هِ] (نف مرکب) آنکه فقط صورت ظاهر را بیند و از باطن بیخبر ماند. ظاهری. قشری. خُشک.

ظاهربینی.

[هِ] (حامص مرکب) دیدن صورت ظاهر و بیخبر ماندن از باطن.

ظاهرپرست.

[هِ پَ رَ] (نف مرکب)ظاهربین :
زاهد ظاهرپرست از حال ما آگاه نیست
در حق ما هرچه گوید جای هیچ اکراه نیست.
حافظ.

ظاهرپرستی.

[هِ پَ رَ] (حامص مرکب)ظاهربینی. رجوع به ظاهربینی شود.

ظاهرساز.

[هِ] (نف مرکب) مُرائی. آنکه با صور ظاهر امور مردمان را به خود جلب کند یا فریبد.

ظاهرسازی.

[هِ] (حامص مرکب) عمل ظاهرساز.

ظاهرنگر.

[هِ نِ گَ] (نف مرکب) آنکه به معنی امور ننگرد و به صور اکتفا کند.

ظاهرة.

[هِ رَ] (ع ص، اِ) تأنیث ظاهر. || زمین بلند. || ظاهرهء جبل؛ بالای کوه. ظاهرهء هر چیزی؛ بالای آن. || آبخور که آب آن به نیم روز خورند. آبخور شتران در نیم روز. || نیم روز. ظهر. || چشم بیرون جسته. || (اِ) قوم و قبیلهء مرد: جاءنا فی ظاهرته؛ أی فی عشیرته.

ظاهرة.

[هِ رَ] (اِخ) از قراء یمامه است. (معجم البلدان).

ظاهری.

[هِ] (ص نسبی) مذهب فقهی منسوب به ابوسلیمان داودبن علی بن خلف اصفهانی متوفی به سال 270 ه . ق. که به ظاهر آیات و احادیث عمل میکرد. این مذهب عبارت است از اخذ به کتاب و سنت و الغاء رأی و قیاس و تأویل و این کلمه گاهی مقابل باطنی آید، یعنی مذهب سبعیه و باطنیان :
فاطِمیم فاطمیم فاطمی
تا تو بدرّی ز غم ای ظاهری
فاطمه را عایشه مایندر است
پس تو مرا شیعت مایندری
شیعت مایندری ای بدنشان
شاید اگر دشمن دختندری.ناصرخسرو.
|| مقابل صوفی نیز آید و شاید این معنی از همان لقب داودبن علی آمده باشد. || قشری. خشک. رجوع به الانساب سمعانی و الفهرست ابن ندیم و المیزان الشعرانی و دائرة المعارف اسلام و رجوع به ظاهریة شود.

ظاهری.

[هِ] (اِخ) لقب ابن حزم ابومحمد علی بن احمدبن سعیدبن حزم اموی اندلسی. رجوع به ابن حزم... شود.

ظاهریه.

[هِ ری یَ] (ص نسبی، اِ) نام دراهمی که در مصر شایع بوده است.

ظاهریه.

[هِ ری یَ] (اِخ) رجوع به ظاهری شود.

ظاهریه.

[هِ ری یَ] (اِخ) نام دو قریه در مصر منسوب به الظاهر لاعزاز دین الله از خلفای فاطمی است. رجوع به معجم البلدان چ مصر ج 6 ص81 شود.

ظئار.

[ظِ] (ع مص) دایه گرفتن زنی یا ماده ستوری را برای طفلی یا بچهء ستوری. || دایه گردیدن. || مهربان گردیدن. || الطعن ظئارالقوم؛ طعن مجبور میکند مردمان را بر آشتی. || بینی ماده شتر را به غِمامه بستن تا مهربان گردد بر بچهء غیر و غمامه خرقه و پاره ای است برای این کار تا بوی بچهء غیر را نداند.

ظأب.

[ظَءْبْ] (ع اِ) بانگ و فریاد و غوغا. || سخن. || آواز تکه هنگام مست شدن. آواز بز کوهی گاه برجستن بر ماده. || ستم. || شوی خواهر. یِزنه. || کسی که خواهر زن کسی را در خانه داشته باشد و او را سلف آن کس گویند. هم داماد. هم سلف. شوهر خواهر زن. باجناغ. همریش. همپاچه. هم دندان. ج، اَظْؤُب، ظُؤوب. || (مص) آواز کردن. بانگ کردن. || کدخدا شدن. ازدواج پذیرفتن.

ظأت.

[ظَءْتْ] (ع مص) خبه کردن. خفه کردن.

ظأر.

[ظَءْرْ] (ع ص) عدوّ ظأر؛ دشمن که همچو خود با خود دارد.

ظئر.

[ظِءْرْ] (ع اِ) زن شیردار که بچهء دیگری را شیر دهد. دایه. || مهربان بر کسی از مردم و جز آن (مذکر یا مؤنث). و منه الحدیث: سیف القین ظئر ابراهیم بن النبی (ص) و هو زوج مرضعته. ج، اَظْآر، اَظْؤُر، ظُؤار، ظُؤر (ظُؤور)، ظُؤرة (ظُؤورة)، ظُؤْرة. || رکن کوشک و ستون پهلوی دیوار که بدان قوت گیرد.

ظأظأة.

[ظَءْ ظَ ءَ] (ع مص) بانگ کردن تکه برای جفتی گرفتن. || سخن گفتن شخصی که لب بالائین او شکافته یا دندان پیشین او ریخته باشد و از آن رو سخن او مفهوم نشود و در آن غُنَّه بود.

ظأف.

[ظَءْفْ] (ع مص) راندن و دور کردن. طرد کردن.

ظأم.

[ظَءْمْ] (ع مص) با زنی آرمیدن. || باجناغ شدن. دو خواهر را دو مرد خواستن و در نکاح آوردن. || (اِ) شوی خواهر مرد. یِزنه. || باجناق. هم زلف. هم سلف. هم داماد. || سخن هرچه باشد. || غوغا. بانگ. رجوع به ظأب شود.

ظب.

[ظَ] (ع اِ) جِ ظبی.

ظباء .

[ظِ] (ع اِ) جِ ظبی. آهوان : دروازه ها دربستند، چون دانستند که مقاومت ظباء با شیران شکاری میسر نباشد. (جهانگشای جوینی).

ظباء .

[ظُ] (اِخ) نام وادیی است در تهامه. و نیز نام جایی است. رجوع به معجم البلدان یاقوت شود.

ظبات.

[ظُ] (ع اِ) جِ ظُبة.

ظباظب.

[ظَ ظِ] (ع اِ) جِ ظبظاب.

ظباة.

[ظَ] (ع اِ) کفتار.

ظبظاب.

[ظَ] (ع اِ) بیماری، هرچه باشد. رنج. درد. عیب. ما به ظبظاب؛ باکیش نیست. || آبله ریزه ای که در چشم و رخسار ملاحان حادث شود. رجوع به جوش شود. || بانگ و فریاد. || سخن ترساننده به شرّ و بدی. || (مص) تب زده گردیدن. || (اِخ) نام پادشاهی از یمن. ج، ظباظب.

ظبظبة.

[ظَ ظَ بَ] (ع مص) تب زده گردیدن.

ظبون.

[ظُ / ظِ] (ع اِ) جِ ظُبة.

ظبة.

[ظُ بَ] (ع اِ) دَم شمشیر یا طرف تیزی آن یا دَم سنان و مانند آن. ج، اَظْبٍ (اَظْبی)، ظُبات، ظُبون، ظِبون، ظُبی.

ظبی.

[ظَبْیْ] (ع اِ) آهو. غزال. ابووَثاب. ج، ظِباء، ظَبیات، ظب، ظُبی. و رجوع به صبح الاعشی ج2 ص45 شود. || اسب فربه. || نشان و داغی بعضی عرب را. || (اِخ) نام مردی است. || نام وادیی است متعلق به بنی تغلب در ساحل فرات. || نام موضعی است. || نام ریگزاری است و برخی گفته اند نام شهری است نزدیک ذی قار و قول امروالقیس را بدان تفسیر کنند :
و تعطوا برخص غیر شَثْنٍ کأنّه
اساریع ظبی أو مساویک اسحل.
|| قرن ظبی؛ کوهی است در دیار بنی اسد بین سعدیه و مُعاذة. || نام آبی است از غطفان و بنی جحاش بن سعدبن ذبیان. || عین ظبی؛ موضعی است بین کوفه و شام. (معجم البلدان).

ظبی.

[ظُ بی ی] (ع اِ) جِ ظَبی.

ظبی.

[ظَبْیْ] (اِخ) کنیزکی ازآنِ سعید فارسی که بر عصابهء وی به زر نوشته بود:
العینُ قارئةٌ لِما کتبت
فی وَجْنتیّ اَنامِلُ الشجن.
(عقدالفرید ج8 ص137).

ظبی.

[ظُ بَی ی] (اِخ) آبی است در خاک حجاز که دور از جادهء حاجّ عراق واقع و میان آن تا النقرة یک روز فاصله است.

ظبی.

[ظُبْ با] (اِخ) ناحیه ای است از سواد عراق نزدیک مداین.

ظبیات.

[ظَ بَ] (ع اِ) جِ ظَبی و ظَبیة.

ظبیان.

[ظَ بَ] (اِخ) (رأس...) کوهی است در یمن.

ظبیان.

[ظَبْ] (اِخ) پدر عالیه است که به قولی از ازواج رسول بود و پیامبر او را طلاق گفت.

ظبیانی.

[ظَبْ] (اِخ) ابوعبیدالله. تابعی است.

ظبیب.

[ظَ] (ع اِ) ظُبة. دَم شمشیر یا طرف تیزی آن یا دم سنان و مانند آن.

ظبیة.

[ظَبْ یَ] (ع اِ) تأنیث ظبی. آهوی ماده. ام الخشف. ام شادن. ام الطلا. || گوسفند ماده. || شَرم زن. || شرم ناقه (اصمعی گوید آن هر صاحب حافری راست و فراء گوید تنها در سگ ماده مستعمل است). || انبان یا انبان خُرد. انبانک سیم. کیسهء چرمین. خریطه. || خمِ وادی. || زهدان. || (اِخ) چاه زمزم. || نام سه اسب. || نام دو وادی. || نام زنی. || نام دو موضع: یکی بین ینبع و غیقه به ساحل دریا و ذوظَبْیة منسوب بدین مکان است و دیگری موضعی است در دیار جُهینة.

ظبیة.

[ظَبْ یَ] (اِخ) مادر ابوقتادهء انصاری و او از صحابیان است. حدیث عدم وجوب جهاد و نماز جمعه بر زنان از پیغمبر اکرم (ص) بدو خطاب شده و از وی مرویّ است. (قاموس الاعلام).

ظبیة.

[ظَبْ یَ] (اِخ) مادر ابوموسی اشعری. و به روایتی نام وی طفیه است. (قاموس الاعلام).

ظبیة.

[ظَبْ یَ] (اِخ) بنت وزیر الباهلیة. یکی از زنان ادیبه است و در اغانی نام وی آمده است.

ظبیة.

[ظُ بَیْ یَ] (اِخ) نام جایگاهی و ظاهراً نام بلاد قوم حاجزالازدی است. (معجم البلدان).

ظبیة الوادی.

[ظَبْ یَ تُلْ] (اِخ) نام یکی از مشاهیر مغنّیان است.

ظج.

[ظَج ج] (ع مص) بانگ و فریادخواهی کردن در جنگ، و در غیر جنگ بیشتر به ضاد معجمه (ضَجّ) گویند.

ظر.

[ظِرر] (ع اِ) اُظرور. سنگ یا سنگ گرد تیزاطراف. ج، ظِرار، ظِرّار.

ظر.

[ظَرر / ظُرر] (اِخ) نام آبی است.

ظرء .

[ظَرْءْ] (ع اِ) آب منجمد. || و خاک خشک بژاله و برد (کذا فی النسخ). (منتهی الارب).

ظراء .

[ظَ] (اِخ) کوهی است در بلاد هذیل. تأبط شرا ظاهراً در بیت ذیل از ظرء همین ظراء را اراده کرده آنجا که گوید :
أ بَعْدَ النفاثیین ازجرُ طائرا
و آسی علی شی ءٍ اذا هو ادبرا
أُنهنه رحلی عنهم و اخالهم
من الذّل بعراً بالتلاعة اعفرا
ولو نالت الکفار اصحاب نوفل
بمهمهة مابین ظَرء و عرعرا.(معجم البلدان).

ظرائف.

[ظَ ءِ] (ع ص، اِ) ظَرایف. جِ ظریفة.

ظراب.

[ظِ] (ع اِ) جِ ظَرِب.

ظرابی.

[ظَ بی ی] (ع اِ) جِ ظَربان و ظِرباء.

ظرابین.

[ظَ] (ع اِ) جِ ظَربان.

ظرار.

[ظِ / ظِرْ را] (ع اِ) جِ ظِر.

ظراف.

[ظِ] (ع ص، اِ) جِ ظریف.

ظراف.

[ظُ] (ع ص) زیرک. دانا. ج، ظُرفاء.

ظراف.

[ظُرْ را] (ع ص) زیرک. ج، ظُرافون.

ظراف.

[ظَرْ را] (ع ص) شخصی که به درجهء کمال زیرک و خوش طبع باشد.

ظرافت.

[ظَ فَ] (ع اِمص) زیرکی. تیزدل شدن. زیرک شدن. || ماهر گردیدن. || ظرف. رجوع به ظرف شود. || چابکی. || سبکروحی. || سبکروح شدن. خوش طبعی. مزاح :درویشی به مقامی درآمد که صاحب آن بقعه کریم النفس بود، طایفه ای اهل فضل و بلاغت در صحبت او هر یک بذله و لطیفه ای همی گفتند، درویش راه بیابان قطع کرده بود و مانده و چیزی نخورده، یکی از آن میان به طریق ظرافت گفت ترا هم چیزی بباید گفت. (گلستان).
تو بر سر قدر خویشتن باش و وقار
بازی و ظرافت به ندیمان بگذار.
سعدی (گلستان).
|| زیبائی. (بحرالجواهر) : این طغرل غلامی بود که از میان دوهزار غلام چنو بیرون نیاید به دیدار و قد و رنگ و ظرافت و لیاقت. (تاریخ بیهقی). حال ذلاقت و لیاقت و ظرافت و لطافت او بر رأی سلطان عرض کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی). || صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: ظرافت بفتح ظاء و راء مهمله، در لغت به معنی زیرک شدن. الظریف؛ زیرک و زیبا و خوش طبع. کذا فی کشف اللغات و الصراح. قال ابوالبقاء فی حاشیة الکافیة فی بحث خبر لاء التی لنفی الجنس: و ظرافت اطلاق میشود بر ملکه ای که میباشد مبدأ صدور الفاظی که از ظرافت و ایهامی خالی نباشند و نیز ظرافت بر عین آن الفاظ هم اطلاق گردد. پس معلوم میگردد که هرکه دارای چنین ملکه ای باشد او را ظریف توان نامید - انتهی.

ظرافت کردن.

[ظَ فَ کَ دَ] (مص مرکب) تکیُّس. به تکلف زیرکی نمودن. (منتهی الارب).

ظرافت نمودن.

[ظَ فَ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) تظرف.

ظرافون.

[ظُرْ را] (ع ص، اِ) جِ ظُرّاف.

ظرافة.

[ظَ فَ] (ع اِمص) رجوع به ظرافت شود.

ظران.

[ظُرْ را] (ع اِ) جِ ظُرَر و ظریر.

ظران.

[] (ع اِ) الماس. صاحب الجماهر گوید: و یظن بعضهم ان الظران هو الالماس و لیس به و انما هو اسم مأخوذ من الظر و هو القطع الذی منه تسمی الظران ظراناً و هو ماءالحدید الذکر المسقی (؟). رجوع به الجماهر ص92 و 93 شود.

ظران.

[ظَ] (اِخ) موضعی است.

ظراة.

[ظَ] (اِخ) نام جایگاهی است.

ظرایف.

[ظَ یِ] (ع ص، اِ) ظَرائِف. جِ ظریفه :
به زیورها و گوهرهای شهوار
ظرایفها و دیباهای بسیار.(ویس و رامین).
امیر مسعود را بسیار نزل فرستاده بود [ منوچهربن قابوس ] پوشیده به خطها و نامه ها و ظرایف گرگان و دهستان. (تاریخ بیهقی). و مواضعت نهاده [ عیسی ] هر سالی که خراج فرستد برادرزاده را هزار دینار هریوه باشد بیرون از جامه و ظرایف. یک سال آورده بودند و بدین رضا افتاد. (تاریخ بیهقی).
و رجوع به ظرائف شود.(1)
(1) - تمام شواهد نظمی و نثری فوق با اینکه در کتابت با ظاء معجمه آورده اند ظاهراً همگی با طاء مهمله است مگر اینکه در استعمال فارسی زبانان ظرائف به معنی طرائف آمده باشد.

ظرب.

[ظَ رِ] (ع اِ) سنگ برآمدهء تیزاطراف یا کوه پست گسترده یا کوه خرد و پشته. ج، ظِراب. || کوه تیزقُلّه در آسمان که نه وادی دارد و نه شکاف و همهء آن سیاه است. || (اِخ) برکه ای است میان قرعاء و واقصه در راه مکّة. (معجم البلدان). || نام اسب رسول اکرم صلوات الله علیه. || نام مردی است.

ظرب.

[ظُ رُب ب] (ع ص) کوتاه بالای درشت و پرگوشت.

ظرب.

[ظَ رَ] (ع مص) چفسیدن. التصاق. ملصق شدن. دوسیدن.

ظرباء .

[ظَ رِ] (ع اِ)(1) جانورکی است مانند گربه گنده بوی و گوشتخوار. رجوع به ظربان شود.
(1) - Putois.

ظرباء .

[ظِ] (ع اِ) جِ ظربان.

ظربان.

[ظَ رِ] (ع اِ) جانورکی است بدبوی مانند گربه گوشتخوار و موذی است و برای طعمه به لانه های مرغ و خروس و سایر پرندگان اهلی حمله میکند. مرادف های دیگر ظربان: مفرق النعم. خز. شغاره. (زمخشری). انگورخوار. (دهار). ج، ظرابیّ، ظرابین، ظِرباء و ظِربی اسم جمع آن است.
- امثال: فسا بینهم الظربان؛ از یکدیگر بریدند و پراکنده شدند.

ظربغانة.

[ظَ بِ نَ] (ع اِ) مار.

ظرب لبن.

[ظَ رِ بُ لُ] (اِخ) موضعی که در آن یکی از جنگهای عرب بوده است. (معجم البلدان).

ظربی.

[ظِ با] (ع اِ) اسم جمع ظربان.

ظرر.

[ظُ رَ] (ع اِ) سنگ تیز. ج، ظُرّان.

ظرظور.

[ظُ] (ع اِ) سنگ یا سنگ گرد تیزاطراف. ظِرّ. اظرور. ظُرر. ظررة.

ظرف.

[ظَ] (ع اِ) جای چیزی. آنچه در آن چیزی نهند. آوند. باردان. (مهذب الاسماء). حیّز. خنور. اِناء. وِعاء. ج، ظروف : در وقت گویائی من به این سوگند یا ملک من شود در بازماندهء عمرم از زر یا رزق یا جوهر یا ظرف یا پوشیدنی یا فرش. (تاریخ بیهقی).
بنده کی گردد آنکه باشد حُر
نتوان کرد ظرف پُر را پُر.سنائی.
معانی هرگز اندر حرف ناید
که بحر قلزم اندر ظرف ناید.شبستری.
-ظرف دررفته؛ خالص. که وزن ظرف آن موضوع شده باشد، چنانکه چون چیزی را وزن کنند و وزن مظروف را از وزن ظرف جدا سازند گویند وزن آن، ظرف دررفته فلان مقدار است.
-ظرف زمان(1)؛ اسمی که دلالت بر زمان وقوع چیزی کند.
-ظرف مکان(2)؛ اسمی که دلالت بر مکان وقوع و استقرار چیزی کند.
|| (اِمص) زیرکی. کیاست. || نقی الظرف؛ امین راست باز نه خائن دغل باز. || رأیته بظرفه؛ ای بنفسه. || ماهر گردیدن. || در محاورهء فارسی زبانان مجازاً به معنی حوصله است، چنانکه شخص کم حوصله را کم ظرف و تنگ ظرف گویند. و ظرف در این شعر ملا وحشی نیز از همان قبیل است :
این ظرف بین که تشنه لبان را به قطره ای
صد احتیاج هست و تمنا نمی کنند.
(از آنندراج).
|| ظرف و ظرافت در زبان باشد و گیرندگی در دو چشم و ملاحت در دهان و نیکوئی در بینی یا خوبروئی و خوش هیئتی: وجه ظریف. هیئةٌ ظریفة. یا ظرف در روی و زبان است. و ظرف در زبان، بلاغت و حسن عبارت است و در روی، خوبی و نیکوئی و یا ظرف بزاعت و ذکاء قلب و یا ظرف حذق است و به ظرف و ظرافت جز جوانان سبکروح را از مرد و زن صفت نکنند و راغب گوید ظرف حالتی است جامع عموم فضائل نفسانیه و بدنیه و خارجیه و از این رو صاحب علم و شجاعت و نیکو لباس و ریاش. || (اِ) صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: ظرف، بالفتح و سکون الراء عند اهل العربیة یطلق علی معانٍ منها اسم ما یصح ان یقع فیه فعل زماناً کان أو مکاناً و الاول ظرف زمان کالیوم و الدهر و الثانی ظرف مکان کالیمین و الشمال. و فی الهدایة حاشیة الکافیة: ظرف الزمان ما یصلح جواباً لمتی. و ظرف المکان ما یصلح جواباً لاین - انتهی. أیّ اسم ما یصلح الخ، یقال له اسم الظرف ایضاً. قال فی التوضیح من اسماء الظروف مع - انتهی. و من اقسام اسماء الظروف اسماء الزمان و المکان و هی الاسماء الموضوعة للزمان و المکان و باعتبار وقوع الفعل فیهما مطلقاً، أی من غیر تقیید بشخص أو زمان أو مکان فاذا قلت مخرج فمعناه موضع الخروج المطلق أو زمان الخروج المطلق و لم یعملوها فی مفعول و لا ظرف فلایقولون مقتل زیداً و لا مخرج الیوم لئلایخرج من الاطلاق الی التقیید. کذا فی جاربردی شرح الشافیة. و الفرق بین اسم الزمان و المکان و بین الوصف المشتق یجی ء فی فصل الفاء من باب الواو. و الاحسن هو ما قال فی اصول الاکبری من ان اسم الظرف ما یبنی من فعل لیدل علی مکانه أو زمانه و وزنه فی الثلاثی مفعل بفتح العین أو کسرها، و مفعلة بفتح المیم و العین، کمأسدة، و فعال بالکسر و فی غیر الثلاثی المجرد یکون علی وزن اسم مفعوله - انتهی. فعلم من هذا ان اسم الظرف یقال علی معنیین احدهما اعم و الثانی اخص. و بالمعنی الاعم یکون لفظ مع و عند و الیمین و الیوم و نحوها من اسماء الظروف و بالمعنی الاخص لایکون منها. ثم الظرف سواء کان ظرف زمان أو مکان علی نوعین، مبهم و موقت و یسمی محدوداً ایضاً. و اتفق القوم علی ان المبهم من الزمان ما لم یعتبر له حد و لا نهایة کالحین. و المحدود منه ما اعتبر فیه ذلک کالیوم و الشهر. و اما المبهم و المحدود من المکان فقد اختلف فی تفسیرهما فقال اکثر المتقدمین ان المبهم من المکان هو الجهات الستّ. و هی أمام و خلف و یمین و شمال و فوق و تحت. و المحدود منه بخلافه. ای ما سوی تلک الجهات و یرد علیه عند و لدی و لفظ مکان و ما بمعناه من ذوات المیم و ما بعد دخلت و المقادیر الممسوحة کالفرسخ و المیل. فانها تکون منصوبة بتقدیر فی و لا تکون المحدودات منصوبة بتقدیر فی. فینبغی ان تکون مبهمات مع انه لایصدق حد المبهم علیها. و اجیب بانها محمولة علی الجهات الستّ لمشابهتها ایاها. اما فی الابهام کعند و لدی و دون و سوی و اما فی کثرة الاستعمال کلفظ مکان و ما بعد دخلت و اما فی الانتقال کالمقادیر الممسوحة فان تعین ابتداء الفرسخ مثلاً لایختص مکاناً دون مکان بل یتحول ابتداء کتحول الخلف قداماً و الیمین شما. فان قلت المکان المبهم کاسمه یتناول کل مکان لیس له حد یحصره فما بال المتقدمین فسروه بالجهات الستّ التی هی بعض الامکنة المبهمة ثم احتاجوا الی حمل غیرها علیها. قلت کانهم جعلوا الجهات الستّ اصلاً لتوغّلها فی الابهام لایحاذیها غیرها فیه، حتی انها لاتتعرف بالاضافة الی المعرفة و قیل المبهم هو النکرة و المحدود بخلافه. و یرد علی هذا التفسیر خلفک و امامک فانهما من المبهمات و ایضاً لا خلاف فی انتصابهما علی الظرفیة بتقدیر فی. مع انه لایصدق حد المبهم علیهما. و اجیب بانّ الجهات لاتتعرف بالاضافة فلایخرج عن تفسیر المبهم بالنکرة خلفک و امامک و نحوهما و قیل المبهم هو غیر المحصور و المحدود هو المحصور. و یرد علیه نحو فرسخ فانه من المبهمات لانتصابه علی الظرفیة بل یقال ان المکان الذی ینصب بتقدیر فی نوعان المبهم و المحدود الذی یتبدل ابتدائه و انتهائه لمشابهتهما الزمان الذی هو مدلول الفعل و وجه المشابهة التغیر و التبدل فی نوعی المکان کما فی الازمنة الثلاثة فخروج المحدود کالفرسخ من تفسیر المبهم لایضره. و قال ابن الحاجب و صاحب اللباب: المبهم ما ثبت له اسم بسبب امر خارج عن مسماه. فالفرسخ داخل فیه. لان المکان لم یصر فرسخاً بذاته بل بالقیاس المساحی الذی هو خارج عن مسماه و کذا الجهات. فانها تطلق علی هذه الامکنة باعتبار ما یضاف الیه لا بذاته. و الموقت ما له اسم باعتبار ما دخل فی مسماه کاعلام المواضع نحو البلد و السوق و الدار. فانها اسماء لتلک المواضع باعتبار اشیاء داخلة فیها کدور فی البلد و البیت فی الدّار ثُم هذا التفسیر یشتمل نحو جوف البیت و خارج الدار و داخلها و نحو المغرب و المقتل و المأکل و المشرب مع انها لاتنتصب بالظرفیة. فلایقال زید خارج الدار و جوف البیت بل فی خارجها و فی جوفه. و کذا لایقال قمت مضرب زید و مقتله. و ایضاً یشکل بانهم صرّحوا ان الدار اسم للعرصة دون البناء، حتی لو حلف لایدخل هذه الدار، فدخل فیها بعدما صارت صحراء یحنث. فلاتکون البیوت التی استحقت اسم الدار ابتداء باعتبارها داخلة فی مسماه. ثُم کل من المبهم و الموقت، اما مستعمل اسماً بان یقع مرفوعاً و منصوباً علی غیر الظرفیة و مجروراً و ظرفاً بان یقع منصوباً علی الظرفیة و یسمی حینئذ منصرفاً. و هو ما جاز اَن تعقب علیه العوامل کالیوم و الحین، یقال هذا حین و رأیت حیناً و عجبت من حین. أو مستعمل ظرفاً لا غیر و یسمی غیرمنصرف و هو ما لزم فیه النصب بتقدیر فی، مثل سوی و کل من الصنفین یجوز ان یکون منصرفاً و غیرمنصرف. هذا کله خلاصة ما فی شروح الکافیة و العباب. و منها المفعول فیه. قال فی الضوء: المفعول فیه یسمی ظرفاً - انتهی. و هذا المعنی اخص من الاول مطلقاً کما لایخفی. و منها المفعول به بواسطة حرف الجر. قال فی العباب: المفعول به الذی بواسطة حرف الجر فی اصطلاحهم یسمی ظرفاً ایضاً. ثم الظرف سواء کان مفعو فیه أو مفعولاً به بواسطة حرف الجر قسمان: لغو و مستقر. فاللغو ما کان عامله شیئاً خارجاً عن مفهوم الظرف، أی لیس الظرف بمتضمن له، سواء کان ذلک الشی ء فعلاً أو معناه و سواء کان مذکوراً نحو مررت بزید أو مقدراً نحو من لک أی من یضمن لک. و انما سمی به لانّه زائد غیر محتاج الیه. و المستقر ما کان عامله بمعنی الاستقرار و الحصول و نحوهما من الافعال العامة، کالثبوت و الوجود مقدراً غیر مذکور، نحو زید فی الدار. و انما سمی به لان الفعل و هو استقر أو معناه مقدر قبله نحو کان زید فی الدار أو استقر فی الدار. فالظرف مستقر فیه بحذف عامل الظرف و سد الظرف مسده. و استتر الضمیر فیه. و قیل لابد فی المستقر من ثلاثة امور. الاول کون المتعلق متضمناً فیه. فخرج بهذا نحو مررت بزید، لان المرور لیس متضمناً فی الجار بل هو امر خارج. و الثانی ان یکون المتعلق من الافعال العامة. فخرج زید فی الدار، اذا قدر متعلقه خاصاً. و الثالث ان یکون المتعلق غیر مذکور. فخرج زید حاصل فی الدار. و قال ابن جنی: یجوز اظهار عامله و لا حجة له. و اما قوله تعالی: فلما رآه مستقراً عنده،(3) فلیس مستقراً فی هذا القول بمعنی کائناً حتی یکون حجة له. و هذا هو المشهور فیمابین النحاة. و ذکر السید السند فی حواشی الکشاف: ان المستقر ما کان متعلقه مقدراً سواء کان عاماً نحو زید فی الدار أی حاصل فیها أو خاصاً نحو زید فی البصرة أی مقیم فیها. و اللغو ما یقابله - انتهی. اعلم ان المشهور فی تقدیر عامل الظرف الفعل أو الاسم المنکر. و قد یقدر عامله اسماً معرفاً بسبب ما، ککونه صفة معرفة. و علی هذا قیل قولهم: الفصاحة فی المفرد بمعنی الفصاحة الکائنة فی المفرد کما فی حواشی المطول. الظرف عند الاصولیین ما کان محلاً لشی ء و فضل علی ذلک الشی ء کالوقت للصلوة فان ساواه سمی معیاراً لا ظرفاً کوقت الصوم فانه الذی یستقر فیه. و لایفضل عنه فیتقدر به فیطول بطوله و یقصر بقصره. هکذا یستفاد من التلویح و حواشی المنار. و فی کلیات ابی البقاء: الظرف الزمانی نحو امس و الاَن و متی و ایان و قط المشددة و اذا و اذ المقتضیة جواباً. و الظرف المکانی، نحو لدن و حیث و أین و هنا و ثمة و اذا المستعملة بمعنی ثمة. و المشترک نحو قبل و بعد و اذا قصد فی باء المصاحبة مجرد کون معمول الفعل مصاحباً للمجرور زمان تعلق ذلک الفعل به من غیر قصد مشارکتها فی الفعل، فمستقر فی موضع الحال. سمی مستقراً لتعلقه بفعل الاستقرار و هو مستقر فیه حذف للاختصار و اذا قصد کونه مصاحباً له فی تعلق الفعل فلغو. ففی قوله اشتر الفرس بسرجه علی الاول، السرج غیر مشتری و لکن الفرس کان مصاحباً للسرج حال الشراء و التقدیر اشتر الفرس مصاحباً للسرج. و علی الثانی کان السرج مشتری و المعنی اشترهما معاً. و الظرف المستقر اذا وقع بعد المعرفة یکون حالاً، نحو مررت بزید فی الدار، أی کائناً فی الدار و یقع صلة نحو: و له من فی السموات و الارض و من عنده لایستکبرون.(4) و خبراً نحو فی الدار زید ام عندک. و بعداً لقسم بغیر الباء نحو و اللیل اذا یغشی.(5) و یکون متعلقه مذکوراً بعده علی شریطة التفسیر، نحو: یوم الجمعة صمت. و یشترط فی الظرف المستقر ان یکون المتعلق متضمناً فیه. و ان یکون من الافعال العامة. و ان یکون مقدراً غیر مذکور. و اذا لم توجد هذه الشروط فالظرف لغو. و قال بعضهم ما له حظ من الاعراب و لایتم الکلام بدونه، بل هو جزء الکلام فهو مستقر و لیس اللغو کذلک لانّه متعلق لعامله المذکور و الاعراب لذلک العامل و یتم الکلام بدونه، و حق اللغو التأخیر لکونه فضلة و حق المستقر التقدیم لکونه عمدة و محتاجاً الیه. و مما ینبغی ان ینبه علیه هو انّ مثل کان أو کائن المقدر فی الظروف المستقرة لیس من الافعال الناقصة بل من التامة، بمعنی ثبت و حصل أو ثابت و حاصل و الظرف بالنسبة الیه لغو. و الا لکان الظرف فی موقع الخبر له، فیکون بالنسبة الیه مستقراً لا لغواً، لان اللغو لایقع موقع متعلقه فی وقوعه خبراً، فیلزم ان یقدر کان او کائن آخر - انتهی.
(1) - Proposition de temps.
(2) - Proposition de lieu. (3) - قرآن 27/40.
(4) - قرآن 21/19.
(5) - قرآن 92/1.

ظرف.

[ظُ رُ] (ع ص، اِ) جِ ظریف.

ظرفاء .

[ظُ رَ] (ع ص، اِ) جِ ظریف. || جِ ظُراف.

ظرف زرحل.

[ظَ فِ زَ حَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ظرفی که زر محلول در آن انداخته و در نقش کتابت به کار برند. ملامفید راست :
نقاش من که هر دو جهان زو مشکّل است
مه در نگارخانهء او ظرف زرحل است.
(از آنندراج).

ظرف شب.

[ظَ فِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) اصیص. ظرفی که در اطاق شب هنگام برای ادرار بول پیران و بیماران به کار است.
(1) - Pot de nuit.

ظرفش لبریز شدن.

[ظَ فَ لَ شُ دَ](مص مرکب) عمرش به سر رسیدن. پیمانه اش پر شدن. || طاقت و شکیب او به پایان رسیدن. طاقتش طاق شدن.

ظرفیت.

[ظَ فی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)گنجایش. بارگیر. وُسع. || آب گیر. || استعداد. قوّة.
- ظرفیت الکتریکی؛ مقدار الکتریسیته ای است که باید به یک جسم داد تا سطح آن از صفر به یک وُلت برسد. واحد آن فاراد است. رجوع به فاراد شود.

ظرفیت نداشتن.

[ظَ فی یَ نَ تَ](مص مرکب منفی) حوصله نداشتن. || استعداد نداشتن. محسن تأثیر گوید :
مغلوب گشت دلبر غالب حریف من
ظرفیتی نداشت نگار ظریف من.
(از آنندراج).

ظروری.

[ظَ رَ را] (ع ص) زیرک و ماهر.

ظروف.

[ظُ] (ع اِ) جِ ظَرف : و چندان نثارها و هدیه ها و ظروف و ستور آورده بودند که از حد و اندازه بگذشت. (تاریخ بیهقی). || (ص، اِ) جِ ظریف. رجوع به ظریف شود.

ظروف مرتبطه.

[ظُ فِ مُ تَ بِ طَ / طِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) ظروفی که از قسمت تحتانی به توسط مجرائی به یکدیگر متصل باشند به نحوی که چون در یکی مایعی ریزند به دیگر ظروف درآید و با وجود اختلاف شکل آنان در همگی به یکسطح قرار گیرد.
(1) - Vases communicants.

ظری.

[ظَرْیْ] (ع مص) جاری و روان گردیدن: ظری بطنه؛ رفت شکم او.

ظری.

[ظَ را] (ع مص) زیرک گردیدن.

ظریاطة.

[ظِرْ طَ] (ع اِ) زمین به یک سرشت. یقالُ: الارضُ علی ظِریاطة واحدة؛ أی طینة واحدة.

ظریب.

[ظَ] (اِخ) نام موضعی که قبیلهء طیّ ظریب.
[ ظَ ] (اِخ) نام موضعی که قبیلهء طیّ = پیش از فرودآمدن به جبلین در آنجا سکونت داشته اند. معبدبن قرط گوید :
الا یا عین جودی بالصبیب
و بکّی ان بکیت بنی عجیب
و کانوا اِخوة لبنی عداء
ففرق بینهم یوم عصیب
فقد ترکوا منازلهم و بادوا
کمنزل ظبی مبنیّ ظریب.
دیگری گوید :
اجعل ظریباً کحبیب ینسی
لکلّ قوم مصبح و ممسی.(معجم البلدان).

ظریبة.

[ظُ رَ بَ] (اِخ) ناحیتی است در طائف. (معجم البلدان).

ظریر.

[ظَ] (ع اِ) زمین سنگناک. || زمین درشت. || مناره ای که بدان راه شناسند. ج، ظُرّان، اَظِرّة. اناصیب.

ظریف.

[ظَ] (ع ص) سبکروح. (مهذب الاسماء). خوش طبع. || تیزدل. (مهذب الاسماء). زیرک. کیّس. (منتهی الارب). دانا :
دست بر هم زند طبیب ظریف
چون خرف بیند اوفتاده حریف.
سعدی (گلستان).
|| خوشروی. زیبا. || بلیغ. || چابک. مزلّم. خوش لباس. خوش جامه. ریاش : و او جوانی ظریف بود و جامه های نیکو پوشیده داشت. (اسرارالتوحید ص178). شیخ ما را پرسیدند در شهر ما ظریف کیست؟ گفت لقمان. گفتند... در شهر ما خود هیچکس بشولیده تر از او نیست. شیخ گفت... ظریف پاکیزه باشد و پاکیزه کسی بود که ... (اسرارالتوحید ص163). || خوش گفتار. شیرین زبان. شیرین گفتار. خوش زبان. بزیع. لطیفه گوی. بذله گوی : ظریفان گفته اند به سیری مردن به که گرسنگی بردن. (گلستان). یکی آنکه گمان بردم که آفتاب برآمده و دیگر آنکه ظریفان گفته اند... (گلستان). ج، ظُرفاء، ظُرُف، ظریفون، ظِراف، ظروف.

ظریفانه.

[ظَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)باظرافت. به وضع خوش. به سبکروحی. به تیزدلی. به شیرین زبانی.

ظریف زادن.

[ظَ دَ] (مص مرکب)اظراف. (تاج المصادر).

ظریف شدن.

[ظَ شُ دَ] (مص مرکب)(... کودک) تبزّع. (تاج المصادر). بزع.

ظریف منظر.

[ظَ مَ ظَ] (ص مرکب)صاحب دیدار نیکو : و در موضع سقاة هر خوش پسری ظریف منظری... کمر بر میان بسته. (جهانگشای جوینی).

ظریفون.

[ظَ] (ع ص، اِ) جِ ظریف.

ظریفة.

[ظَ فَ] (ع ص) تأنیث ظریف.

ظریفة.

[ظَ فَ] (اِخ) کاهنهء حمیریّة زوجهء عمروبن مرتقیابن عامر ماءالسماء. (حبیب السیر ج 1).

ظریفی.

[ظَ] (حامص) ظریف بودن. رجوع به ظریف شود.

ظریفی.

[ظَ] (اِخ) شاعری از مردم چورلی شاگرد بهشتی. او را دیوانی است به ترکی.

ظریفی.

[ظَ] (اِخ) از شعرای دورهء سلطان بایزیدخان ثانی، از مردم قصبهء کوینک. (قاموس الاعلام).

ظریفی.

[ظَ] (اِخ) (شیخ عمرافندی) از شعرای متأخر عثمانی و از مشایخ طریقت سعدیّة، از مردم روسچق. وفات 1210 ه . ق.

ظریفی.

[ظَ] (اِخ) (محمدبیگ) از مردم ساوه و مرید حریفی است به زمان شاه طهماسب صفوی. وی به هندوستان رفت و بدانجا حرمت بسیار دید. این بیت از اوست:
دوش غوغای سگان تو به گوشم آمد
مُردم از رشک که آیا که گذشت از کویت.

ظریفی.

[ظَ] (اِخ) رجوع به حسن چلبی شود.

ظش.

[ظَش ش] (ع ص) جای سخت و درشت.

ظعائن.

[ظَ ءِ] (ع اِ) جِ ظعینة. هوده ها. هودجها. کجاوه ها :
وان جوق ظعائن همه مرغان بهشتی
در روی و روش قبلهء زردشت کنشتی.
سپهر.

ظعام.

[ظِ] (ع اِ) رسن هودج، یا رسن که بار به وی بندند.

ظعان.

[ظِ] (ع اِ) رسن که بار و هودج به وی بندند.

ظعاین.

[ظَ یِ] (ع اِ) رجوع به ظَعائن شود.

ظعن.

[ظَ عَ / ظَ] (ع مص) رفتن. کوچ کردن. از جائی به جائی شدن :
او نیفتد در گمان از طعنشان
او نگردد دردمند از ظعنشان.مولوی.

ظعن.

[ظُ عُ / ظُ] (ع اِ) جِ ظَعینة. رجوع به ظعینة شود.

ظعون.

[ظَ] (ع ص) شتر کار کشت و باربردار و شتر هودج کش. شتری که بدان بار بردارند و به کار دارند و هودج بر آن کنند. || اشتر که سفر را دارند.

ظعین.

[ظَ] (ع ص) رونده و کوچ کننده. (آنندراج).

ظعینة.

[ظَ نَ] (ع اِ) هودج. کجابه. کجاوه. || زن مادام که در هودج باشد. ج، ظُعن، ظُعُن، ظعائن، اَظْعان.

ظف.

[ظَف ف] (ع ص، اِ) زندگانی تلخ و ناخوش. || (اِمص) پیوسته گرانی نرخ. || (مص) ظف قوائم بعیر؛ بستن هر چهار پای شتر و فراهم آوردن.

ظفار.

[ظَ] (ع اِ) اظفار. و آن نوعی از بوی خوش است بر شکل ناخن برکنده و در حدیث است: و علیها عقد من جزع ظفار و ارید به العطر المذکور کأنّه یثقب و یجعل فی العقد و القلادة.

ظفار.

[ظَ] (اِخ) شهری است به یمن نزدیک صنعاء که عود و جزع یمانی بدانجا منسوب است و مسکن ملوک حِمْیَر آنجا بود و «ملک یمن در عهد منوچهر، شمسو(1)بن الاملوک بود بر طاعت او و پسر همچنین و مدینهء ظفار نهاد به یمن اندر». (مجمل التواریخ و القصص). برخی ظفار را همان صنعاء دانسته اند. اصمعی گوید: مردی از عرب بر ملکی از ملوک حِمْیَر درآمد و او بر سطحی مشرف نشسته بود، عرب را گفت «ثِبْ» و ثِبْ به لغت حمیر به معنای اُقعد باشد. آن مرد لغت ایشان نمیدانست، از آنجای بجهید و بیفتاد و اعضایش بشکست. ملک گفت پیش ما عربیت نیست و «من دخل ظَفارِ حَمّرَ»، و این گفته مثل شد. نام این شهر در قدیم ریدان بوده است.
(1) - حمزة: شمر.

ظفار.

[ظَ] (اِخ) شهری است از اعمال شحر نزدیک مرباط که قسط را به وی منسوب کنند بدان جهت که از هند اول آنجا برند. این شهر در ساحل دریای هند واقع و بین آن و مرباط پنج فرسنگ است.

ظفاری.

[ظَ] (ص نسبی) منسوب به ظفار.
-عود ظفاری یا جزع ظفاری؛ عود یا جزعی که از ظفار آرند.

ظفر.

[ظَ فَ] (ع اِمص) پیروزی. فیروزی. نصرت. فتح. غلبه. کامروائی. دست یافتن. کامیابی. نجاح. به مراد رسیدن. استیلا. پیروز شدن. پیشرفت :
به صدر اندر نشسته شهریاری
ظفریاری به کنیت بوالمظفر.
لبیبی.
کاروان ظفر و قافلهء فتح و مراد
کاروانگاه به صحرای رجای تو کند.
منوچهری.
و به دولت عالی ظفر و نصرت روی خواهد نمود. (تاریخ بیهقی). با اینهمه در جنگی که کنند ظفر ایشان را باشد. بدا قوما که مائیم که ایزد عزّ ذکره چنین قوم را بر ما مسلط کرده و نصرت میدهد. (تاریخ بیهقی). چنان دانم که بدان تدبیر راست که کردم ما را ظفر باشد. (تاریخ بیهقی). قوت پیغامبران معجزات آمد... و قوت پادشاهان... درازی دست و ظفر و نصرت. (تاریخ بیهقی).
الا انثنیت و فی اظفارک الظفر.
ابوسهل زوزنی (از تاریخ بیهقی).
بساز رزم عدو را که از برای ترا
قضا گرفته به کف نامهء ظفر دارد.
مسعودسعد.
تا به هر طرف که نشاط حرکت فرماید ظفر و نصرت رایت او را تلقی و استقبال واجب بیند. (کلیله و دمنه). ظالمان مکار چون هم پشت شوند ظفر یابند. (کلیله و دمنه). و در اتمام آنچه بر دوستان اقتراع کنند ظفر یابد. (کلیله و دمنه). سباشی تکین بر او ظفر یافت و او را بگرفت و به دونیم کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی). خوارزمیان بر امید ظفر و نصرت پای بیفشردند. (ترجمهء تاریخ یمینی). از آن سفر با موکب ظفر بازگردید. (ترجمهء تاریخ یمینی). آخر کار، بکتوزون ظفر یافت و سیمجوری هزیمت شد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
هست مر هر صبر را آخر ظفر
هست روزی بعد هر تلخی شکر.مولوی.
تا رنج نبری گنج برنداری و تا جان در خطر ننهی بر دشمن ظفر نیابی. (گلستان).
|| (اِ) زمین هموار و پست گیاهناک.

ظفر.

[ظَ فِ] (ع ص) ظفیر. ظِفّیر. مردی که به هرچه اراده کند دریابد آن را.

ظفر.

[ظَ] (ع مص) فروبردن ناخن را در رخسار کسی. || ظفر عین؛ ناخنه برآوردن چشم. || ماظفرتک عینی منذ زمان؛ دیری است که ترا ندیده ام. || (اِخ) نام مردی است.

ظفر.

[ظَ] (ع اِ) ظفره. فودنج بری. پودنهء بری.

ظفر.

[ظُ / ظُ فُ / ظِ] (ع اِ) ناخن. ج، اظفار، اظافیر. || کلیل الظُفر و مقَلّمُالظُفر؛ مرد سست بددل و ذلیل خوار. || ناخنهء چشم. || کمان سوای بستنگاه زه کمان و یا گوشه و نوک کمان. پس گوشهء کمان. (مهذب الاسماء). || ما بالدّار ظُفر؛ احدی در خانه نیست. || رأیتهُ بظفره، أی بنفسه؛ دیدم خود او را. || کل ذی ظُفر (قرآن 6/146). در قرآن کریم، شامل ذوات المناسم از انعام و ابل باشد، چه منسم به جای ناخن آنان باشد. ذوظفر؛ صاحب مخلب و چنگال از مرغان و صاحب حافر از دواب و صاحب ناب از سباع. (مهذب الاسماء).

ظفر.

[ظَ فَ] (اِخ) (بنو...) بطنی از انصار و بطنی از بنی سُلیم.

ظفر.

[ظَ فَ] (اِخ) موضعی است نزدیک حَوأب در راه بصره به مدینه.

ظفر.

[ظَ فَ] (اِخ) دهی است به حجاز.

ظفر.

[ظَ فَ] (اِخ) (... الفنج) از اعمال زبید است.

ظفر.

[ظَ فَ] (اِخ) (قراح...) محله ای است به بغداد.

ظفر.

[ظَ فَ] (اِخ) نام قلعه ای است از اعمال صنعاء.

ظفر.

[ظُ] (اِخ) موضعی است نزدیک شُمیط بین مدینه و شام از دیار فزاره و در آنجاست که ام قرفة، فاطمة بنت ربیعة بن بدر کشته شد. (معجم البلدان).

ظفر.

[ظَ فِ] (اِخ) قلعه ای است به یمن. (منتهی الارب).

ظفر.

[ظَ فَ] (اِخ) ابن احمدبن الحسین الجلیلی النیسابوری. از صوفیهء کبار است و او به اصفهان رفت و در محرم سال 382 ه . ق. وفات کرد. حدیث کرد احمدبن الحسین جبیلی النیسابوری: قدم علینا... حدیث کرد ما را ابوجعفر محمد بن الحسن بن علی بن عمار المودّب در نیشابور، که حدیث کرد ما را عبدالله بن الحارث الصنعانی از عبدالرّزاق بن همام از مَعمَر از زُهری از عُروة از عائشه از پیغمبر (ص) که فرمود: النفحُ فی الطعام یذهب بالبرکة. رجوع به ذکر اخبار اصفهان ج1 ص352 شود.

ظفر.

[ظَ فَ] (اِخ) (شیخ...) ابن الداعی بن ظفر الحمدانی القزوینی، مکنی به ابوسلیمان. فقیه صالح از شاگردان ابی علی بن شیخ ابی جعفر طوسی است و او را نظمی لطیف است. (روضات ص 337).

ظفر.

[ظَ فَ] (اِخ) (السید ابی الفضل...) ابن الداعی بن مهدی العلوی العمری الاسترآبادی. فقیه ثقهء صالح از شاگردان شیخ ابوالفتح کراجکی. (روضات ص 337).

ظفر.

[ظَ فَ] (اِخ) (شیخ...) ابن همام بن سعد الاردستانی. شیخ منتجب الدین در فهرست خویش وی را امام لغت گفته است. (روضات ص337).

ظفر.

[ظَ فَ] (اِخ) (ظفرالدین) شاعری از اهل همدان و در خدمت ملکشاه سلجوقی بوده است. این شعر از اوست:
به هنر باش هرچه خواهی کن
نه بزرگی به مادر و پدر است
نافهء مشک را ببین به مثل
کاین قیاسی بدیع و معتبر است(1).
(از قاموس الاعلام).
(1) - این قطعه ناقص است و بقیهء آن را نیافتیم.

ظفر.

[ظَ فَ] (اِخ) میرزا کاظم کرمانی، خلف میرزا محمدتقی کرمانی. از اکابر محققین است. وی در شباب تحصیل علوم متداوله کرد و در حکمت طبیعی که فن موروثی اوست ماهر و قادر است. هم از آغاز جوانی طالب مطالب عرفانی و به خدمت جمعی از اهل حال و ارباب کمال رسیده و معاشرت ایشان را گزیده. همانا به میرزا محمدحسین رونق کرمانی اخلاص داشته. در کرمان صحبتش اتفاق افتاد در هنگامی که فقیر در آن شهر مریض بود در علاج نهایت دقت فرمود. قصائد خوب و غزلیات مرغوب دارد. از اوست:
تو و خار مغیلان زاهدا در طیّ منزلها
من و راه خرابات و طواف کعبهء دلها
در این منزل که پرخوف است ما در خواب و همراهان
ز خوف رهزنان بستند پیش از وقت محملها.
(از ریاض العارفین رضاقلیخان هدایت).

ظفرآباد.

[ظَ فَ] (اِخ) قریه ای است به چهارفرسنگی جنوب شیراز. || محله ای است در همدان. || نام محلی کنار راه سنندج و ساوجبلاغ میان دیوان دره و گول تپه در 108000گزی سنندج.

ظفرالطیب.

[ظُ رُطْ طی] (ع اِ مرکب)رجوع به اظفارالطیب و ظفرالعفریت شود.

ظفرالعفریت.

[ظُ رُلْ عِ] (ع اِ مرکب) عطر و چـوب عطری است که ظفرالطیب نیز خوانده شده است و یکی از اجزای روغن مقدس است. (قاموس کتاب مقدس). اظفارالطیب.(1)
(1) - و ابن البیطار گوید کلمهء اظفارالطیب جمعی است بی مفرد (Blattes de Byzance).

ظفرالعقاب.

[ظُ رُلْ عُ] (ع اِ مرکب)«ظفرالعقاب بستانی» شجرهء ابی مالک و «ظفرالعقاب بری» ظفرالقِطّ است. رجوع به ظفرالقط شود.

ظفرالقط.

[ظُ رُلْ قِط ط] (ع اِ مرکب)قلومانن(1). نباتی است ساقش مربع مثل ساق باقلی و برگش مثل برگ بارتنگ و در ساق او غلافهای سرکج و آمیخته با گلهائی شبیه به گل سوسن کبود برّی است. در دوم سرد و خشک و باقبض و قاطع رعاف و خون زخمهای تازه و نزف الدم اعضاء باطنی و سینه و اسهال و ذرورِ برگ او جهت التیام جراحات موثر است و مضر سفل(2) و مصلحش صمغ و شربتش یک مثقال و بدلش اقاقیاست. (تحفهء حکیم مومن).
(1) - Clymenum. (2) - چنین است در دو نسخهء خطی تحفهء حکیم مومن و هم مخزن الادویه و تذکرهء چاپی ضریر انطاکی. و صاحب بحرالجواهر گوید: السفل؛ المقعدة.

ظفرالنسر.

[ظُ رُنْ نَ] (ع اِ مرکب) گیاهی است داروئی و آن را قاطانیقی و قاطاننقی(1)نیز نامند. کف العقاب. رجوع به ظفرة النسر شود.
(1) - Catananche.

ظفران.

[ظَ فِ] (اِخ) قلعه ای است در نواحی کاد به یمن. || قلعه ای است در کوه وصاب در یمن نزدیک زبید.

ظفرانگیز.

[ظَ فَ اَ] (نف مرکب)پیروزی آورنده :
تیغ حلم از تیغ آهن تیزتر
بل ز صد لشکر ظفرانگیزتر.مولوی.

ظفرتوز.

[ظَ فَ] (نف مرکب) صفت است شمشیر و امثال آن را به معنی ظفراندوز.

ظفرجوی.

[ظَ فَ] (نف مرکب) طلبنده و جویندهء ظفر و پیروزی :
بر شخص ظفرجوی فتد لرزهء مفلوج
بر لفظ سخنگوی زند لکنت تمتام.
مسعودسعد.

ظفرخان.

[ظَ فَ] (اِخ) مظفرشاه اول، از سلاطین گجرات. پسر یکی از افراد طایفهء رجپوت است که اسلام آورد و در سال 794 ه . ق. به حکومت گجرات نامزد گردید. او در 799 مستقل شد ولی راجه های رجپوت و قبیلهء وحشی بیل او را دور کردند و متصرفات وی محدود گردید به قطعه ای کم عرض از خشکی مابین مرتفعات و دریا و با این احوال باز یک قسمت مهم از ساحل غربی هند را تا شبه جزیرهء سورت در تصرف داشت. ظفرخان به زودی به وسیلهء تسخیر ایدَر و دیو مملکت خود را وسعت بخشید، و جالور را غارت کرد و یک بار هم در سال 810 مالوه را متصرف شد. احمدشاه اول جانشین او شهر احمدآباد را ساخت و این شهر بعدها پایتخت سلسلهء او و مرکز ولایات احمدآباد در عهد مغول گردید و حالیه نیز از بلاد معتبر است. (طبقات سلاطین اسلام لین پول ص 281).

ظفرخان.

[ظَ فَ] (اِخ) رجوع به حسن گانگو علاءالدین ظفرخان شود.

ظفر دادن.

[ظَ فَ دَ] (مص مرکب)اِظفار. تظفیر. مظفر کردن بر. افلاح. (تاج المصادر).

ظفرقطورا.

[] (اِ) شریف گوید: کلمه ای است سریانی. نام گیاهی شعری که بیشتر در اراضی سنگلاخ و کوهستانی و سواحل ماسه ای و هم در بیابانها روید با ساقی درشت و خشن و پوستی نازک و زبر به درازای یک بدَست و نیم و آن را ریشه ای خشبی است که قسمت عمدهء آن بر ظاهر زمین پیداست و درون ریشه سرخ و بیرون آن را پوستی سیاه پوشیده است و بر ساق آن شاخهائی روید پراکنده و برگ آن تنک باشد چون برگ درمنه دور از یکدیگر و گل وی به گل اناغالس سرخ شبیه باشد و ثمر آن چون ثمر هوفاریقون است و به زمستان نیز خشک نشود. و تنها پوست و ریشهء آن در داروها به کار است. و آن سرد و خشک باشد در درجهء سیم و خاصیت آن گوشت آوردن جراحتها باشد و چون نرم بسایند و ببیزند و با انگبین کفک برگرفته بسرشند و از آن معجونی کنند بهترین داروی ریش ها و سحج امعاء و بازداشتن خون بواسیر باشد. (از ابن البیطار).

ظفر کردن.

[ظَ فَ کَ دَ] (مص مرکب)نصرت کردن.

ظفرمند.

[ظَ فَ مَ] (ص مرکب) پیروز.

ظفرة.

[ظَ فِ رَ] (ع ص) چشم ناخنه برآمده. || مرد پیروز و به مطلوب رسیده.

ظفرة.

[ظَ فَ رَ] (ع اِ)(1) ناخنهء چشم. علتی در چشم. پرده ای است که از ماق (گوشهء انسی چشم) به سفیدی تا سیاهی چشم کشیده شود. صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: ناخنه و آن عبارت است از زیادهء عصبیه ای که در گوشه های چشم پیدا شده، و چندان مدّ و بسط پیدا کند که سیاهی چشم را احاطه کند و از بینائی مانع گردد. کذا فی بحرالجواهر. و در ذخیرهء خوارزمشاهی آید که: ظفره لفظ تازی است و پارسی او ناخنه است. و این ناخنه غشای فزونی است غلیظ و گوهر او عصبانی است و همچون ناخن است لکن از بهر آنکه در چشم است و پیوسته تر باشد نرم تر از ناخن است و از گوشه های چشم روید و بیشتری از این گوشه روید که از سوی بینی است و بر طبقهء ملتحمه گسترده شود و باشد که تا به کنار سیاهی چشم برسد و بایستد و باشد که بر سیاهی نیز بگذرد و دیده را بپوشاند و بینائی بازدارد و باشد که از هر دو گوشهء چشم روید و سر به سر آرد و کمترین مضرتی از وی آن است که چشم را از حرکات خویش بازدارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). ظفرة، هی زیادة من الملتحمة أو من الحجاب المحیط بالعین یبتدی فی اکثر الامر من الموق و یجری دائماً علی الملتحمة و ربما غشیت القرنیة و تعدت علیه حتی یغطی الثقبة و منها ما هو اصلب و منها ما هو الین و قد یکون اصفراللون و قد یکون احمراللون و قد یکون کمداللون. (کتاب ثالث از قانون ابوعلی ص 26 و 65).
(1) - Pterygium. Ongle a l'ail.

ظفرة.

[ظُ رَ] (ع اِ)(1) نباتی است مفروش بر زمین، برگش مدور و شبیه به ناخن و ظاهرش سبز و باطن سرخ تیره و ساقها که از میان برگها میروید قریب به شبری و باریک و گلش سِتَبر و بیخش به قدر بند انگشتی و سیاه و منقش به سفیدی و در بلاد تُستر بسیار است. در چهارم گرم و خشک و بسیار تند و سم قاتل و ضماد او رافع گوشت زیاده و ثآلیل و بواسیر و آکله است. (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - Hieraciumphilosella (?).

ظفرة العجوز.

[ظُ رَ تُلْ عَ] (ع اِ مرکب)بار مغیلان. رجوع به ظفیرة العجوز شود.

ظفرة النسر.

[ظُ رَ تُنْ نَ] (ع اِ مرکب)(1)قاطانیقی است به معنی کف العقاب. و قاطانیقی لغتی است یونانی و برگ نبات او مانند مورد و زیتون و ثمرش سوراخ دار و شبیه به سیب کوچکی و تخمش مانند نخود و برگ مثل کرسنه و گویند در تعشق مؤثر است هر گاه به اسم شخص و مادر آن شخص داده شود و تعلیق او را مانع عشق دانسته اند. (تحفهء حکیم مؤمن ذیل مادهء قاطانیقی). قاطانیقی است به معنی کف العقاب. (مخزن الادویه).
(1) - Catananche.

ظفری.

[ظُ] (ع اِ) اسم صنفی از اقلیمیای معدنی است که از معدن قدیم و کهنه برمی آید. (فهرست مخزن الادویه).

ظفری.

[ظُ] (ص نسبی)(1) (عظم...) رجوع به دمعهء (عظم...) شود.
(1) - Os unguis. Os lachrymal.

ظفری.

[ظَ فَ ری ی] (ص نسبی) منسوب به ظفر و هو بطن من الانصار و هو کعب بن الخزرج بن عمروبن مالک بن الاوس و اسم ظفر کعب و المشهور بالنسبة الیه یونس بن محمد بن انس بن فضالة الظفری من اهل المدینة روی عن ابیه له صحبة روی عنه فضیل بن سلیمان النمری و حفیده ادریس بن محمد بن یونس الظفری و هو ابومحمد روی عن ادریس یعقوب بن محمد الزهری و ابن ابی فدیک. و قتادة بن النعمان الظفری من بنی ظفر ایضاً من الانصار و ابودرة الحرب بن سمعان بن زرارة البصری شهد مع النبی صلی الله علیه و سلم احداً ذکر ذلک محمد بن جریر الطبری و فی بنی سلیم بنوظفربن الحرب بن لهبة بن سلیم و المنتسب الی الانصار ولاء حطاب بن صالح الظفری الانصاری مولی بنی ظفر یروی عن امه سلامة بنت معقل امرأة من قیس غیلان روی عنه البصریون و قیل ان ظفر بطن من حمیر قاله ابوسعیدبن یونس و قال معاف بن عمران الظفری و ظفر بطن من حمیر هو ظفربن معاویة و المعافی من اهل حمص قدم مصر و کتب عنه و جماعة ببغداد ینتسبون بشرقیها یقال لها الظفریة احدی المحال المعروفة فشیخنا ابوبکر احمدبن ظفربن احمد الغازلی الظفری الشیبانی منها روی لنا عن ابی الغنایم بن المأمون الهاشمی و ابی علی بن البنا المقری و غیرهما مات سنة 433(1) و ابونصر احمدبن محمد بن عبدالملک الاسدی الظفری دخلت علیه داره بالظفریة و لم یحضر اصلاً قرأ علیه (؟) و کان مریضاً فعدته و استجزت منه و کان سمع ابابکر الخطیب الحافظ و ابی الفرج بن المحزقی (؟) و غیرهما و مات سنة 432 و ابومحمد سلیمان بن الحسین الشحام الظفری سمع مع والدی رحمه الله من اصحاب ابی القاسم بن بشران و ابی علی بن شاذان سمعت منه بالظفریة و ابوطلیحة قیس بن عاصم الظفری التمیمی السعدی بصری له صحبة روی عنه الحسن و ابنه حکیم بن قیس و ابن ابنه خلیفة بن حصن و منهم من یروی عن خلیفة بن حصین عن ابیه عن جده قیس بن عاصم و روی عنه شعبة بن النوم. هکذا ذکره ابوحاتم الرازی. (انساب سمعانی).
(1) - در متن سمعانی بجای 4 حرف ع هست.

ظفر یافتن.

[ظَ فَ تَ] (مص مرکب)اِفلاج. اِظفار. بَلل. فَلج. استیلاء. کامیاب شدن. مظفر شدن. غلبه کردن. دست یافتن :
دلشاد زی و کامروا باش و ظفر یاب
بر کام و هوای دل و بر دشمن غدار.فرخی.
مال شد در جهان چو منهزمی
تا بر او یافت جود تو ظفری.مسعودسعد.

ظفریة.

[ظَ فَ ری یَ] (اِخ) محله ای است بزرگ در مشرق بغداد و نزدیک آن محلهء بزرگ دیگری و بدان قراح ظفر گفته میشود و جماعتی بدانجا منسوبند، از آنجمله ابونصر احمدبن محمد بن عبدالملک الاسدی الظفری که از خطیب ابابکر سماع حدیث دارد و در سال 532 ه . ق. وفات کرده است و ابوسعد در شیوخ خویش ذکر او آورده است. (از معجم البلدان).

ظفریة.

[ظَ فَ ری یَ] (اِخ) مسجدی است به بغداد. (عیون الانباء).

ظفف.

[ظَ فَ] (ع اِمص) بسیاری عیال یا تنگی زیست.

ظفیر.

[ظَ] (ع ص) مردی که به هرچه اراده کند دریابد. || نامی از نامهای مردان عَرَب.

ظفیر.

[ظِفْ فی] (ع ص) ظَفیر.

ظفیر.

[ظَ] (اِخ) قلعه ای است به یمن.

ظفیرة.

[ظَ رَ] (ع اِ) پودنهء بری. پودنهء لب جوی. پودنهء جویباری. و برخی فودنج هندی دانسته اند.

ظفیرة العجوز.

[ظُ فَ رَ / ظَ رَ تُلْ عَ] (ع اِ مرکب)(1) خارخسک. ثمر خسک. حَسَک. بستیناج. حمص الامیر.
(1) - Tribulus.

ظل.

[ظِل ل] (ع اِ) سایه. فی ء. مقابل ضِخّ و آفتاب و برخی گفته اند ظل سایهء اول روز است و فی ء سایهء آخر روز. || پناه. کنف. ج، ظِلال، ظُلول، اظلال، اَظِلّة. (متن اللغة) :
در ظل فتح یابد عالم لباس امن
چون شد برهنه چهرهء خورشیدوار تیغ.
مسعودسعد.
ز بس بلندی، ظل زمین به من نرسد
نه ام سپید صباح است و نه سیاه مسا.
مسعودسعد.
کاَخر بکشد فلک مرا چون من
در ظل قبول صدر احرارم.مسعودسعد.
چهار سال در ظل رفاهیت در آن بقعه بنشست. (ترجمهء تاریخ یمینی). ظل عاطفت الهی زائل. (ترجمهء تاریخ یمینی).
این حلیمه یْ سعدی از امّید تو
آمد اندر ظلّ شاخ بید تو.مولوی.
گفتندش کنون که به ظل حمایتش درآمدی و به شکر نعمتش اعتراف کردی چرا نزدیکتر نیائی. (گلستان). || جنّت. بهشت. مقابل حرور، دوزخ و آتش آن. || راحت. آسودگی. || نعمت. || منفعت. || دود. (مهذب الاسماء). || تاریکی. || خیال که از دیو و پری و جز آن پیدا شود. || ارجمندی. || استواری. || ریشه و پرزهء جامه. || شب یا بهره ای از شب. پاره ای از شب. || کالبد و شخص هر چیزی یا پوشش آن. || اول جوانی. || ظل القیظ؛ سختی گرما. || ظل السحاب؛ آنچه بپوشد آفتاب را از ابر یا سیاهی آن. || ظل السیف؛ کنایه از قرب و دُنُوّ شمشیر است چندانکه شمشیر بر سر او باشد. || ظل العرش؛ رحمت خدا یا سایهء طوبی یا سایهء عرش. || ظل النهار؛ رنگ روز است وقتی که آفتاب غالب باشد (شاید ظل گرما یا ظل آفتاب که در میان فارسی زبانان مشهور است همین کلمه باشد، یا آن زِلّ است با تواردی در معنی بین دو لغت). || ظل اللیل؛ تاریکی شب. || و فی المثل: اترکه ترک الظبی ظله؛ در حق کسی گویند که بسیار نفور و رمنده باشد؛ لان الظبی اذا نفر من شی ء لایعود الیه ابداً. || پوشش. اسم است اظلال را.
- خاطف ظله.؛ رجوع به خاطف... شود.
- ظلّ ظلیل؛ سایهء تمام. رجوع به ظلیل شود.
- ظلّ مبسوط؛ سایهء گسترده و دراز.
- ظل ممدود؛ سایه دراز و همیشه. رجوع به ممدود شود.
- ظل و جیب (اصطلاح هندسه)(1).؛
- ملاعب ظله.؛ رجوع به ملاعب... شود.
صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: الظلّ قیل هو الضوء الثانی و هو الحاصل من مقابلة المضی ء بغیره. و قیل هو الضوء الثانی الحاصل من مقابلة الهواء المضی ء. فالضوء الحاصل علی وجه الارض حال الاسفار و عقیب الغروب ظلّ بالتفسیرین. فانه مستفاد من مقابلة الهواء المضی ء بالشمس و الحاصل علی وجه الارض من مقابلة القمر ظل علی التفسیر الاول لکون القمر مُضیئاً بالغیر دون التفسیر الثانی، لعدم کون المضی ء بالغیر هواء. فالتفسیر الاول اعم مطلقاً من الثانی. ثُم للظّلّ مراتب کثیرة متفاوتة بالشدة و الضّعف و طرفاه النور و الظلمة فالحاصل فی فناء الجدار اقوی و اشدّ من الحاصل فی البیت، لکونه مستفاداً من الامور المستضیئة من مقابلة الشمس الواقعة فی جوانبه. ثمّ الحاصل فی البیت اقوی من الحاصل فی المخدع و هو الخزانة، لان الاول مستفاد من المضی ء بالشمس و الثانی مستفاد من الاول فاختلفت احوال هذه الاظلال لاختلاف معداتها قوة و ضعفاً. و کذا الحال فی البیت تختلف شدة و ضعفاً لصغر الکُوّة أی الثقبة و کبرها. فانه کلّما کانت الکوة اکبر کان الظّلّ الحاصل فی البیت اشدّ و کلما کانت اصغر کان الظل اضعف. فینقسم الظل فی داخل البیت بحسب مراتبه فی الشدة و الضّعف الی غیر النهایة. و لایزال الکل یضعف بسبب صغر الکوة حتی ینعدم بالکلیة و هو الظلمة. کذا فی شرح المواقف فی المبصرات. و قال الریاضیون الظّلّ هو الخط المستقیم فی السّطح الذی قام علیه المقیاس عموداً بین مرکز قاعدة المقیاس و طرف الخط الشعاعی المار برأس المقیاس عندما یکون مرکز النیر و سهم المقیاس فی سطح واحد. و النّیّر یشتمل الشّمس و القمر. فما فی کلام البعض من التخصیص بالشمس فبناء علی الغالب. و ما وقع من الخط الشعاعی المذکور بین رأس الظّلّ و بین رأس المقیاس یسمّی قُطرالظّلّ و خطّالظّلّ ایضاً و المقیاس هو العمود القائم علی سطح یکون الظّلّ فی ذلک السطح سواء کان عموداً علی الافق أو یکون موازیاً للافق. ثُم الظّلّ قسمان، لانّه امّا مأخوذ من المقیاس المنصوب علی موازاة سطح الافق کوتد قائم عموداً علی لوح أو جدار قائمین عمودین علی سطح الافق و یسمّی بالظّلّ الاول، لابتدائه فی اول طلوع النَّیّر و بالظّلّ المعکوس و المنکوس ایضاً لکونه معکوساً فی الوضع، رأسه الی تحت و بالمنتصب ایضاً لکونه قائماً علی سطح الافق منتصباً علیه و بالظّلّ المستعمل ایضاً کما فی بعض رسائل الاسطرلاب و بالظّلّ المطلق ایضاً کما فی الزّیج الایلخانی حیث قال: ظل اول در اعمال نجومی به کار آید و ظلّ مطلق آن را خوانند. و ظلّ دوم در معرفت اوقات به کار آید - انتهی. لکن این در عرف منجمان است، اما در عرف اهل هیئت چون ظلّ مطلق گویند مراد ظلّ دوم بود غالباً، بلکه ظلّ دوم غایت ارتفاع. مثلاً گویند که چون عرض بَلَد زیاده از میل کلی بود ظلّ همیشه در جانب شمال بود، مراد از ظلّ دوم غایت ارتفاع است. کذا ذکر عبدالعلی البیرجندی فی شرح زیج الغ بیکی. و اما مأخوذ من المقیاس القائم عموداً علی الافق، و یسمی بالظّلّ الثّانی لکونه ثانیاً بالقیاس الی الاوّل و بالظّل المستوی ایضاً لاستوائه فی الوضع و انطباقه علی سطح الافق و بالظّلّ المبسوط لانبساطه علی سطح الافق. هذا هو المشهور. و بعضهم یسمی الظّلّ المستوی اوّلاً و المعکوس ثانیاً، لانّ المستوی یعرف اول الامر بلا تأمّل بخلاف المعکوس فانه یحتاج فی معرفته الی مزید تأمل. و الظّلّ الاول یبتدی فی اوّل طلوع النّیّر یزید شیئاً فشیئاً و غایة زیادته فی نصف النهار ثمّ یتناقص تدریجاً حتی ینعدم عند وصول النّیّر الی الافق عند الغروب. فان کان النّیّر فی نصف النّهار علی سمت الرّأس کان الظّلّ الاوّل غیر متناهٍ، یعنی انّه لو کان بازائه جسم غیر متناهٍ قابل للنور لکان مستظلاً بظلّ غیر متناهٍ. و الظل الثّانی یکون عند طلوع النّیّر غیر متناهٍ ثم یتناقص الی بلوغ النیر نصف النهار فهناک غایة النقصان. ثم یتزاید شیئا فشیئاً الی ان یصیر غیر متناهٍ عند غروب النّیّر. فان کان النیر فی نصف النهار علی سمت الرأس لم یوجد الظل الثانی اصلاً. و قد یقسم مقیاس الظل الثانی باثنی عشر قسماً و یسمّی اقسامه اصابع، لانّ اثناعشر اصبعاً مقدار شبر. و هو غالب مقدار المقیاس. فانّ من اراد ان ینصب عموداً علی سطح الافق أو علی سطح قائم علیه فانّه فی الغالب یتوخی ان یکون مقداره شبراً. و قد یقسم سبعة اقسام أو ستة و نصفاً. و تسمّی اقسامه حینئذ اقداماً، لانّ طول معتدل القامة ستَّة اقدام و نصف قدم الی سبعة اقدام. مع انّ الانسان عند معرفة انّ ظل الشی ء هل هو مثله یعتبر ذلک بقامته ثم باقدامه. و قد یقسم بستّین قسماً و تسمّی اقسامه حینئذ اجزاء. و قد تؤخذ درجة واحدة تجوزاً. و هذا من مخترعات الاستاذ ابی ریحان البیرونی. فانّه قد اخذ المقیاس ستین دقیقة لاجل سهولة الضّرب و القسمة. و اما مقیاس الظل الاول فقد جرت العادة بتقسیمه ستّین قسماً. و اما اصحاب صنعة الاسطرلاب فکما یقسمون مقیاس الظل الثانی بالاصابع و الاقدام کذلک یقسمون مقیاس الظل الاول بالاصابع و الاقدام بلا تفاوت. ثم الظل ابداً یقدر بما یقدر به المقیاس. فعلی الاول یسمی ظلّ الاصابع و علی الثّانی ظلّ الاقدام و علی الثالث ظلّ الستّینی. ثمّ الظّلّ الثانی اذا انتهی فی النّقصان و ذلک امّا بان ینتفی الظّلّ بالکلیة ان کان النّیّر فی غایة ارتفاعها علی سمت الرأس ثم یبتدی فی الحدوث و امّا بان یبقی منه مقدار هو اقل مقادیره فی ذلک الیوم، ثمّ یشرع فی الزّیادة فهو اول الزوال و هذا الظّلّ الحادث او الزائد یسمی قدر الزّوال و فی ء الزوال. و اعلم ان الظّلّ الاول لکل قوس هو الخط الذی یماس احد طرفی تلک القوس مابین نقطة التماس و بین تقاطع ذلک الخط مع قطر یمر بالطرف الاَخر من تلک القوس. هکذا یستفاد من کلام عبدالعلی البیرجندی فی تصانیفه و السّید السّند فی شرح الملخص. و ظل سُلّم عبارت است از مربعی که حادث شود در پشت حجرهء اسطرلاب در ربعی که در آن اجزاء ظل نقش کنند. و آن ربع مقابل ربع ارتفاع میباشد. و کیفیت احداث آن مربع این است که این ربع را به دو قسم متساوی منقسم سازند، پس از ملتقای قسمین یعنی از نصف آن ربع دو عمود اخراج کنند، یکی بر خط علاقه، دوم بر خط مشرق و مغرب، اول عمود اقسام ظل مستوی، دوم عمود اقسام ظلّ معکوس. و هر دو عمود را به اصابع یا به اقدام و یا به اجزاء قسمت کنند و علامات بر آن نبشته دارند. یکی را ابتدا از خط علاقه باشد و آن ظل مستوی بود و دیگری را ابتدا از خط مشرق و مغرب و این ظل معکوس بود. پس شکلی متوازی الاضلاع المتساویة که حاصل شود از این دو عمود و بعض خط علاقه و بعض خط مشرق و مغرب آن را ظلّ سُلّم خوانند، از جهت انحراف که در قسمت این دو عمود واقع میشود. کذا قیل و الظّلّ فی اصطلاح المشایخ هو الوجود الاضافی الظاهر بتعینات الاعیان الممکنة و احکامها التی هی معدومات ظهرت باسمه النّور الذی هو الوجود الخارجی المنسوب الیها. فیستر ظلمة عدمیّتها النور الظاهر بصورها صار ظلاً لظهور الظل بالنور و عدمیته فی نفسه. قال الله تعالی: أ لم تر الی ربک کیف مد الظل (قرآن 25/45)؛ أی بسط الوجود الاضافی علی الممکنات. فالظلمة بازاء هذا النور هو العدم. و کل ظلمة فهو عبارة عن عدم النور عما من شأنه ان ینور. و لهذا سمی الکفر ظلمة لعدم نور الایمان عن قلب الانسان الذی من شأنه ان یتنور به. قال الله تعالی: الله ولی الذین آمنوا یخرجهم من الظلمات الی النور. الاَیة. (قرآن 2/257). کذا فی اصطلاحات الصوفیة - انتهی.
ابوریحان بیرونی در کتاب التفهیم(2) دربارهء ظل (سایه) آرد: سایه چند گونه است؟ دو گونه است: یکی آنک مقیاس او عمودی باشد بر روی زمین راست و هموار کرده، و او را بسیط خوانند و نیز مستوی، زیرا که سایه از وی بر سطح افق گسترده بود. و گونهء دوم آنک مقیاس او عمودی بود بر دیواری، رویش برابر روی آفتاب و او را منتصب خوانند، زیرا که این سایه همچون بر پای ایستاده بود بر زمین، و نیز او را معکوس خوانند، ازیراک سر او سوی زمین بود نگون. و نیز دربارهء ظل نصف النهار گوید:(3) چند گونه است سایهء نیمروزان و ارتفاع او؟ سر سایهء نیمروزان همیشه سوی شمال بود اندر آن شهرهائی که عرضشان افزونتر بود از میل بزرگ. و بدین شهرها ارتفاع نیمروزان جنوبی بود، چنانک تمام ارتفاع دوری آفتاب بود از سمت الرأس سوی جنوب و به فلک نصف النهار آفتاب را سه ارتفاع بود، یکی بزرگترین به تابستان چون به سرطان رسد، و سایهء او خردترین سایه ها. و دیگر خردترین ارتفاع به زمستان چون به سر جدی رسد و سایهء او درازترین سایه های نیمروزان. و سیم واسطه است میان آن دو ارتفاع و با تمام عرض البلد راست بود و سایهء او را ظل الاستواء و ظل الاعتدال خوانند، زیرا که او و ارتفاعش آنگاه باشند که آفتاب به سر حمل یا به سر میزان رسد. و اما بدان شهرها که عرض با میل بزرگ راست بود همان است که گفتیم، مگر ارتفاع سر سرطان که نود راست بود، نه شمالی و نه جنوبی و آن هنگام سایهء نیمروزان هیچ نبود و نیست شود. و اما بدان شهرها که عرضشان کمتر است از میل بزرگ، حال ارتفاع و سایهء زمستان و بهارگاه هم بر این قیاس بود که پیش گفتیم. فاما ارتفاع سر سرطان از شمال بود نه از جنوب، زیرا که چون آفتاب از سوی شمال آغازد برآمدن و نیز چون از شمال آغازد فرودآمدن و میلش همچند آن شهر شود، بر سر ایشان بیستد و سایهء نیمروزان باطل گردد و چون میلش از عرض شهر بیفزاید از سمت الرأس سوی شمال بگذرد و ارتفاع نیمروزان از سوی شمال گردد. و تمامش بعد آفتاب بود از سمت الرأس بدان جهت. و آن وقت ارتفاع نصف النهار بفزاید، چنانک از جنوب همی فزود، و لکن کمتر همی شود تا به سر سرطان، آنگاه از آنجا آغازد فزودن. و چون ارتفاع از سوی شمال بود سر سایه سوی جنوب بود. و زین قِبَل آن شهرها را دوسایه خوانند، زیرا که سر سایهء نیمروزان هم به شمال بود و هم به جنوب. ظل نماز دیگر کدام است؟ این به حسب رأی و مذهب امامان است اندر آخر وقتهای نماز پیشین و اول وقتهای نماز دیگر و آخرش، چون روزی مقدار سایهء نیمروزان دانی و او را فی ءالزوال خوانند و آنگاه بر وی یک بار چند مقیاس بفزایی و سایهء او بیابی و رصد کنی تا بدان مقدار رسد که حاصل کردی آن اول نماز دیگر باشد اندر آن روز نزدیک امامان حجاز. و این سایه را زیادة المثل خوانند و به وی اندر آلتها نویسند اول وقت نماز دیگر. و اگر بر فی ء زوال دو بار همچند مقیاس بفزایی و آنگاه سایه رصد کنی تا بدان مقدار شود، آن وقت نماز دیگر بود نزدیک امامان عراق. و او را زیادة المثلین خوانند و اندر روی آلتها نویسند آخر نماز دیگر.
(1) - Tangente. (2) - التفهیم ص 183.
(3) - التفهیم صص 185-186.

ظل.

[ظَل ل] (ع مص) ظلول. ظَلَّ نهاره یفعل کذا؛ یعنی تمام روز میکند چنین.

ظل.

[ظُل ل] (ع ص، اِ) جِ اَظَلّ.

ظلائل.

[ظَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ ظلیلة.

ظلاع.

[ظُ] (ع اِ) بیماریی است در پای ستور نه از جهت رنج راه.

ظلال.

[ظِ] (ع اِ) سایبان. || بهشت. || بستان. || سایهء ابر. || ظلال البحر؛ موجهای دریا. || جِ ظِلّ و ظُلّة :
عشق ربانی است خورشید کمال
امر نور اوست خلقان چون ظلال.مولوی.
آدم و نوح و خلیل و موسی و عیسی
آمده مجموع در ظلال محمد.سعدی.
ظلال و ظلالات، صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: عند الصوفیة عبارة عن الاسماء الالهیة. کذا فی کشف اللغات. و در لطائف اللغات میگوید که: ظلال در اصطلاح صوفیه عبارت است از وجود اضافی ظاهر به تعینات ممکنات.

ظلال.

[ظَ] (ع اِ) هر آنچه سایه افکند بر تو مثل ابر و کوه و غیره. || سایهء ابر. (آنندراج). || جای سایه دار. (آنندراج).

ظلال.

[ظَلْ لا / ظَ] (اِخ) آبی است نزدیک ربذة و به قول بعضی وادیی است در شربّة. ابوعبید گوید: ظلالُ سَوان، به جانب چپ طخفة وقتی که به سوی مکه روی کنی و متعلق به بنی جعفربن کلاب است. این کلمه را به طاء مهمله نیز نوشته اند. رجوع به معجم البلدان شود.

ظل السلطان.

[ظِلْ لُسْ سُ] (اِخ)مسعودمیرزا، فرزند ناصرالدین شاه (1266- 1336 ه . ق.).

ظل الله.

[ظِلْ لُلْ لاه] (ع اِ مرکب) سایهء خدا. صفتی است که شاهان را دهند و صاحب آنندراج گوید: و به اصطلاح پادشاه را گویند، چه سایهء هر شیئی صاحب اوست و حکایت میکند از ذات آن شخص. پادشاه نیز همین حال را دارد به ذات الهی که انتظام مملکت به ذات اوست چنانکه انتظام وجود ممکنات به وجود باری تعالی است.

ظلالة.

[ظَ لَ] (ع اِ) ابر که سایهء آن را بر زمین بینی، یا ابر که تنها نماید. || کالبد. || دامت ظلالة الظل بالکسر و ظُلّتُه بالضّم؛ أی ما یستظل به من شجر أو حجر أو غیر ذلک؛ پاینده باد آنچه در سایهء آن زیستن توان. || ظلة. رجوع به ظل شود.

ظل اله.

[ظِلْ لُ اِ لاه] (ع اِ مرکب) هو الانسان الکامل المتحقّق بالحضرة الذاتیة. کذا فی اصطلاحات الصوفیة. (کشاف اصطلاحات الفنون). و شاید کلمه ظل الله بوده و طابع غلط کرده است.

ظلام.

[ظَ] (ع اِ) تاریکی، یا تاریکی اول شب :
خفته از آنی که نبینی ز جهل
در دل تاریک همی جز ظلام.ناصرخسرو.
وز دل به چراغ دین و علم حق
نتواند برد مر ظلامش را.ناصرخسرو.
تا مه و مهر فلک والی روزند و شبند
تا شب و روز جهان اصل ظلام است و ضیاست.
مسعودسعد.
چون زلف تو هواش ظلام از پس ظلام
چون کار من زمینش عقاب از پس عقاب.
مسعودسعد.
مهری و هرگز مباد هیچ کسوفت
دهری و هرگز مباد هیچ ظلامت.
مسعودسعد.
از پی یک نور مبین صد ظلام
وز پی یک نوش مخور صد شرنگ.
مسعودسعد.
چون مهر باد روز بقای تو بی ظلام
چون چرخ باد ساعت عمر تو بی غیر.
مسعودسعد.
شاه ستارگان... جمال جهان آرای را به نقاب ظلام بپوشانید. (کلیله و دمنه).
داد به گیتی ظلام سایهء خاک سیاه
یافت ز انجم فروغ انجمن کهکشان.
خاقانی.
غرهء بامداد بر صفحهء ادهم ظلام پیدا گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی).
گر تو نشناسی کسی را از ظلام
بنگر او را کوش سازیده ست امام.مولوی.
کجا نور باشد چه جای ظلام
کجا ماه باشد چه جای سهاست.؟
|| (مص) تاریک شدن شب. (تاج المصادر بیهقی). تاریک شدن. (زوزنی).

ظلام.

[ظِ] (ع اِ) نوعی از گیاه نرم که شاخ تر و دراز دارد. || آسان و اندک از هر چیزی. || (مص) به چشم بد دیدن در. و منه: نظر الیّ ظِلاماً؛ أی شزراً. || مظالمه. ستم کردن.

ظلام.

[ظِ] (ع اِ) جِ ظلمت :
تا نگردی او ندانی اش تمام
خواه آن انوار باشد یا ظلام.مولوی.

ظلام.

[ظُ] (ع اِ) جِ ظُلم.

ظلام.

[ظَلْ لا] (ع ص) ظِلّیم. بسیارستم. ظلوم. ستمکار سخت. ستمکاره. || مطلق ظالم : و ان الله لیس بظلام للعبید. (قرآن 3/182). ج، ظلامون. || (اِ) گیاهی است نرم دارای شاخ تر و تازه و دراز و بدان ظِلام (به تخفیف لام) نیز گفته میشود.

ظلامة.

[ظُ مَ] (ع اِمص) داد. مظلمة. دادخواهی. || ستم کردن. || (اِ) آنچه به زور ستده باشند. || ستم. ظُلم. ج، ظلمات. (مهذب الاسماء).

ظلامة.

[ظَلْ لا مَ] (اِخ) قریه ای از قرای بحرین است.

ظلامة.

[ظَلْ لا مَ] (اِخ) دختر ابی النجم الراجز. (عقدالفرید ج1 ص248).

ظل اول.

[ظِلْ لِ اَوْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هو العقل الاول لانّه اول عین ظهرت بنوره تعالی و قبلت صورة الکثرة التی هی شؤون الوحدة الذاتیة. کذا فی اصطلاحات الصوفیة. (کشاف اصطلاحات الفنون).

ظل تمام.

[ظِلْ لِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) خط مماس با دایره که متمم زاویه باشد.
(1) - Cotangente.

ظل حق.

[ظِلْ لِ حَق ق / حَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از خلیفه و پادشاه باشد.

ظل خدا.

[ظِلْ لِ خُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ظلّ حق. (برهان قاطع).

ظل زمین.

[ظِلْ لِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شب است. (برهان قاطع).

ظلظل.

[ظُ ظُ] (ع اِ) کشتی ها.

ظلظلة.

[ظُ ظُ لَ] (ع اِ) واحد ظُلظُل. یک کشتی.

ظل ظلیل.

[ظِلْ لِ ظَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سایه که دایم ماند و سایهء کشیده و دراز و سایهء تمام و کمال. رجوع به ظل شود.

ظلع.

[ظَ لَ] (ع مص) تنگ آمدن جای از بسیاری مردم: ظلعت الارضُ بأهلها؛ أی ضاقت.

ظلع.

[ظَ] (ع اِ) شأن. حالت. و فی المثل: لایربع علی ظلعک من لیس یحزنه امرک؛ یعنی به اهتمام شأن تو نرسد مگر غمخوار تو. اربع علی ظلعکَ؛ بازدار خود را از کاری که طاقت آن نداری زیرا که ناتوانی. ارْقَ علی ظَلعکَ؛ جهد در کاری کن که توانی و نرمی و رفق کن با تن خود. قِ علی ظَلعکَ؛ نگاه دار و افشا مکن عیب خود را. || (مص) خمیدن ستور و جز آن در رفتار. لنگیدن: ظَلع البعیر؛ لنگید شتر در رفتن و خمید. || ظلعت الکلبة؛ گُشنخواه شد سگ ماده. || ظلع عن الحق؛ بچسبید از حق. میل کرد از حق. || تهمت زده شدن.

ظلع.

[ظُ لَ] (اِخ) کوهی است بنی سلیم را.

ظلف.

[ظِ] (ع اِ) سُم شکافته مانند سُم گاو و گوسفند و بز و جز آن. ژنگله. زنگلهء گاو و گوسفند و آهو و امثال آن. کفشک. (التفهیم). ج، ظُلوف، اَظلاف.
ارجانی گوید: چون سم ستور شکافته بسوزند و با سرکه به هم بیامیزند و بر داءالثعلب طلی کنند منفعت کند و بعض اطباء گفته اند سُنب بز را در خانه بخور کنند به واسطهء او گزندگان از خانه بگریزند. (از ترجمهء صیدنهء ابوریحان). و نیز سوختهء مجموع سم حیوانات ذوات الظلف مسهل ماء اصفر و ضماد او با شراب جهت گزیدن هوام و با عسل جهت نقرس و مفاصل نافع [ باشد ] . (مخزن الادویة).
-ذوات الظلف؛ زنگله داران از گاو و گوسفند و آهو و آنچه بدان ماند.
|| حاجت و نیاز. || پیروی در رفتار و جز آن. || مراد و مقصد و مقصود: وجد ظلفه؛ أی مراده. || چراگاه موافق: وجدت الشاة ظلفها؛ أی مرعی موافقاً فلاتبرح منه. || ظِلف النفس؛ نزهها؛ أی نزه النفس. ظلیف النفس. || ظلف الخبز؛ کران نان. (مهذب الاسماء).

ظلف.

[ظِ لَ] (ع اِ) جِ ظَلِفة.

ظلف.

[ظَ لِ] (ع ص) جای بلند از آب و گل و لای.

ظلف.

[ظَ لَ] (ع اِ) همه. جملگی. تمام. کامل. || (ص) مکان ظلف؛ جای بلند از آب و گل و لای.

ظلف.

[ظَ] (ع مص) ظلف القوم؛ پیروی کرد آنها را. || ظلف الشاة؛ بر سُم زد گوسفند را. || ظلف اثره؛ پوشیده و ناپدید کرد اثر پای را تا راه بدو نبرند، یا در زمین درشت رفت تا اثر نماند. || ظلفت الارض؛ درشت گردید. || ظلف عنه؛ بازایستاد از آن. || بازایستادن تن از چیزی. (تاج المصادر بیهقی). ظلف نفسه عنه؛ بازداشت نفس را از آنکه کند یا بیارد آن را، یا بازداشت آن را از وی. || زهد ورزیدن.

ظلف.

[ظَ لِ] (ع ص) ظلف النفس؛ عزیز در نفس خویش. پارسا. زاهد.

ظلف.

[ظَ لَ / ظَ] (ع ص) ناچیز. || مباح. روا. || هدر. مفت. باطل. رایگان: ذهب دَمه ظلفاً؛ أی هدراً؛ یعنی رایگان رفت خون او. || (اِمص) تنگی زندگانی. || ظَلْف. پارسائی. زهادة.

ظلف.

[ظُ لُ / ظُ] (ع ص، اِ) جِ ظلیف.

ظلف.

[ظُلْ لَ] (ع ص) ظلوفٌ ظُلَّف؛ سُمهای درشت و سخت.

ظلفاء .

[ظَ] (ع ص، اِ) سنگ سخت یا زمین برابر دراز گسترده.

ظلفات.

[ظَ لِ] (ع ص، اِ) جِ ظَلِفة.

ظلف التیس.

[ظِ فُتْ تَ] (ع اِ مرکب) سُم تکه. طبیعتش به ظلف المعز نزدیک تر است. چون بسوزانند و سحق کنند و با عسل بسرشند و به آب بیاشامند نافع بود جهت گمیز کردن در جامهء خواب و اگر در خانه دود کنند مار بگریزد و چون به بول اطفال و عسل سرشته بر شکم ضماد کنند قولنج بلغمی و ریحی را بگشاید. اگر سُم معز بسوزانند و سحق کنند و بر ریشها که در اعضایی که یابس المزاج بود افشانند نافع بود. (اختیارات بدیعی).

ظلف الخبز.

[ظِ فُلْ خُ] (ع اِ مرکب) کران نان.

ظلف المعز.

[ظِ فُلْ مَ] (ع اِ مرکب) سُم بز. سرد و خشک بود در سیم، داءالثعلب و داءالحیه را نافع بود چون خاکستر آن با سرکه طلا کنند و اگر سحق کنند با شراب و بر گزیدگی مجموع جانوران یا سباع نهند نافع بود و اگر سحق کنند با عسل و طلا کنند درد مفاصل و نقرس را نافع بود و اگر با بول کودکان بپزند و بر شکم ضماد کنند قولنج که از بلغم لزج و ریاح بود نافع است و مسهل آب زرد بود. (اختیارات بدیعی).

ظلفتان.

[ظَ فَ] (ع اِ) هر دو سوی پالان شتر. (مهذب الاسماء).

ظلفة.

[ظَ فَ / ظَ لِ فَ] (ع اِ) نشانی است مر شتر را. || (ص) ارض ظلفة (بالفتح و التحریک)؛ زمین درشت که اثر نگیرد. || امرأة ظلفة النفس؛ أی عزیزة عند نفسها. || (اِ) یکی از چهار چوب که بر پالان بر دو پهلوی شتر بندند و اطراف زیرین آن به زمین رسد وقتی که بر زمین نهند.

ظلکم طویل.

[ظِلْ لُ کُ طَ] (ع جمله اسمیه دعایی) سایهء شما پاینده. عمرتان بادا دراز.

ظلل.

[ظُ لَ] (ع اِ) جِ ظُلَّة.

ظلل.

[ظَ لَ] (ع اِ) آب زیر درختان که بر آن آفتاب نرسد.

ظلم.

[ظُ] (ع اِمص) به ناجایگاه نهادن چیزی را. وضع شیئی در غیر موضع خود. ستم. بیداد. ستم کردن. ستمگری. بیدادی. بیدادگری. جور. جفا. عسف. اعتساف. حیف. بغی. ضیم. عدوان. آزار. زور. مظلمه. کفر. ج، ظلام :
در صفات تو ظلم نتوان گفت
با سگی در جوال نتوان خفت.سنائی.
هر کجا عدل روی بنموده ست
نعمت اندر جهان بیفزوده ست
هر کجا ظلم رخت افکنده ست
مملکت را ز بیخ برکنده ست.سنائی.
ظلم از هرکه هست نیک بدست
وانکه او ظالم است نیک بدست.سنائی.
من از ظلم او بیزارم. (کلیله و دمنه). و به رعیت ظلمی روا ندارد. (کلیله و دمنه). ملکا اگر میدانی که شوی بر من ظلم کرد... تو به فضل خویش ببخشای. (کلیله و دمنه).
نهاد بد نپسندد خدای نیکوکار
امیر خفته و مردم ز ظلم او بیدار.سعدی.
ظلم تاریک و دل سیه کندت
عدل رخشنده تر ز مه کندت.اوحدی.
|| عبادت غیر خدای. || صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: ظُلم بالضم و الفتح و سکون اللام، لغة وضع الشی ء فی غیر محله و فی الشریعة عبارة عن التعدی عن الحق الی الباطل و هو الجور و قیل هو التصرف فی ملک الغیر و مجاوزة الحد. کذا فی الجرجانی. و هو مستحیل علی الله تعالی اذ هو التصرف فی حق الغیر بغیر حق أو مجاوزة الحد. و کلاهما محال اذ لا ملک و لا حق لاحد معه بل هو الذی خلق المالکین و املاکهم و تفضل علیهم بها و عهد لهم الحدود و حرم و احل فلا حاکم یتعقبه و لا حق یترتب علیه. و ما ذکر من استحالة الظلم علیه تعالی هو قول الجمهور. و قیل بل هو متصور منه لکنه لایفعله عدلاً منه و تنزهاً عنه، لانّه تعالی تمدح بنفیه فی قوله: و ما انا بظلام للعبید. (قرآن 50/29). و الحکیم لایتمدح الا بما یصح منه. فان الاعمی لو تمدح نفسه بانه لاینظر الی المحرمات، استهزی ء به. و هذا غیر سدید. لما تقرر ان حقیقة الظلم وضع الشی ء فی غیر محله بالتصرف فی ملک الغیر أو مجاوزة الحد و مع النظر بهذا یجزم کل من له ادنی لُبّ باستحالته علیه سبحانه اذ لایتعقل وقوع شی ء من تصرفه فی غیر محله. و کان مدعی تصوره منه سبحانه یفسره بما هو ظلم عند العقل لو خلی و نفسه من حیث عدم مطابقته لقضیة. فحینئذ یکون لکلامه نوع احتمال بخلاف ما اذا فسره بالاول. فان دعوی تصوره منه سبحانه فی غایة. و یجاب عن التمدح المذکور بان هذا خارج عن قضیة الخطاب العادی، المقصود به زجر عباده عنه و اعلامهم بامتناعه علیهم بالاولی فهو علی حدّ «لئن اشرکت لیحطبن عملک». (قرآن 39/65). و هذا فن بلیغ لاینکره الا کل جامدالطبع. فامتنع القیاس علی قول الاعمی. کذا ذکر ابن الحجر فی شرح الاربعین للنووی فی الحدیث الرابع و العشرین. و فی التفسیر الکبیر قالت المعتزلة ان قوله تعالی: ان الله لایظلم مثقال ذرّة... الاَیة (قرآن 4/40)، دال علی ان العبد یستحق الثواب علی طاعته و انه تعالی لو لم یثبه لکان ظالماً. و الجواب انه تعالی لما وعدهم الثواب علی تلک الافعال فلو لم یثبهم علیها لکان ذلک فی صورة الظلم فلهذا اطلق علیه اسم الظلم - انتهی.
- امثال: ظلم امروز ظلمت فرداست.
ظلم به تساوی عدل است؛ یعنی: المصیبة اذا عمت طابت.
ظلم ظالم بر سر اولاد ظالم میرود.
ظلم عاقبت ندارد.

ظلم.

[ظَ] (ع مص) ستم کردن. || به ناجایگاه نهادن چیزی را. || کم و نقص کردن حق کسی را. || ظلم ارض؛ کندن زمین در غیر جای کندیده. || ظَلم بعیر؛ کشتن شتر را بی علت و بیماری. || ظَلم وادی؛ از حد زیاده شدن آب رودکده. || ظلم الوَطب؛ پیش از جُغرات شدن خورد شیر را. || ظَلمَ الحمار الاتان؛ بر مادهء باردار جهید خر. || ظَلمَ القوم؛ خورانید قوم را شیر پیش از جغرات شدن. || ماظَلمک ان تفعل؛ کدام چیز بازداشت ترا از کردن آن کار. || ظَلم الطریق؛ میل کرد از راه.

ظلم.

[ظَ] (ع اِ) برف. || (اِمص) آبداری و صفا و درخشندگی دندان که از شدت سپیدی به سیاهی زند همچون جوهر شمشیر. برق. بریق. ج، ظلوم. || (اِخ) نام شمشیر هذیل تغلبی.

ظلم.

[ظَ لَ] (ع اِ) کالبد. || کوه. ج، ظُلوم. || لَقیته ادنی ظَلم أو ادنی(1) ذی ظَلم؛ أی اول کل شی ء أو حین اختلط الظلام أو ادنی ظلم القرب أو القریب.
(1) - در قاموس «أو اوّل» آمده و صورت متن از تاج العروس است.

ظلم.

[ظُ لُ] (ع اِمص) ظُلم.

ظلم.

[ظُ لَ] (ع اِ) جِ ظلمت. تاریکی ها :
شادمان باد و به شادیّ و طرب نوش کناد
باده از دست بتی خوبتر از بدر ظلم.فرخی.
همیشه تا نفروزد قمر چو شمس ضحی
همیشه تا ندرخشد سها چو بدر ظلم.
فرخی.
ظلمت این شعر رای روشن تو دور کرد
هر کجا آثار نور آمد شود روشن ظلم.
مسعودسعد.
مرا بیع کرم و ینابیع حکم و مصابیح ظُلَم و مجاریح(1) امم بودند. (ترجمه تاریخ یمینی).
پای کفش خود شناسد در ظلم
جان تن خود چون نداند ای صنم.مولوی.
(1) - ظ: مجاویح.

ظلم.

[ظُ لَ] (ع اِ) سه شب متصل به شبهای دُرع، یعنی نوزدهم و بیستم و بیست ویکم. || جِ ظَلماء(1).
(1) - و القیاس ظَلم لانّ واحدتها ظَلماء. (قاموس).

ظلم.

[ظِ لَ] (ع اِ) گیاهی است که شاخ نرم و تر و دراز دارد. (منتهی الارب).

ظلم.

[ظَ لِ] (ع مص) تاریک شدن.

ظلم.

[ظَ لِ] (اِخ)(1) وادیی است از وادیهای قبلیة. قال الاصمعی: ظلم جبل اَسود لعمروبن عبدبن کلاب و هو و خَوّ فی حافتی بلاد بنی ابی بکربن کلاب فبلاد ابی بکر بینهما ظَلِم مما یلی مکة جنوبی الدفینة... و قال نصر: ظَلم جبل بالحجاز بین اضم و جبل جهینة. (معجم البلدان).
(1) - در منتهی الارب این کلمه به کسر اول و فتح دوم آمده است و گوید: رودباری است.

ظلم.

[ظَ لَ / ظِ لَ] (اِخ) موضعی است در شعر زُهیر.

ظلم آباد.

[ظُ] (اِخ) در مغرب بیش قلعه و شمال غربی بجنورد.

ظلماء .

[ظَ] (ع اِ) تاریکی. ظلمت. || واحدهء ظُلم، یعنی سه شب متصل به شبهای دُرع که نوزدهم و بیستم و بیست ویکم باشد. || (ص) لیلة ظَلماء؛ شب نیک تاریک.

ظلمات.

[ظُ لُ / ظُ لَ](1) (ع اِ) جِ ظلمت. || قسمتی از زمین به شمال که به عقیدهء قدما بدانجا دائماً شب باشد و آب حیوان بدانجاست و به زمین آن گوهرها پراکنده است و اسکندر و خضر به طلب آب حیات بدانجا شدند و خضر آب زندگی بخورد و زندهء جاوید ماند : هر گوهر که ذوالقرنین قلم او از ظلمات دوات بیرون کشید درّی بود در واسطهء قلادهء روزگار. (ترجمهء تاریخ یمینی).
شنیده ای که سکندر برفت تا ظلمات
به چند محنت و خورد آنکه خورد آب حیات.
سعدی (گلستان).
قطع این مرحله بی همرهی خضر مکن
ظلمات است بترس از خطر گمراهی.حافظ.
بنا بر نوشته های مورخین یونانی و پس از تصحیح آن موافق اطلاعات جغرافیائی کنونی، ظاهراً داستان به ظلمات رفتن اسکندر چنین است که وی از سیستان به طرف گودزره و رُخّج رفته، بعد به طرف شمال افغانستان، که در همسایگی باختر بوده، متوجه گشته و از کوههای مملکت گذشته، تا به باختر درآید. در موقع صعود به کوهها، قشون اسکندر به برف و یخ بسیار برخورده و عدهء کثیری از سپاهیانش تلف شدند. تاریکی هم از مه بوده که مانع میشده سپاهیان یکدیگر را ببینند. احتمال قوی میرود که سرداران اسکندر برای جلب توجه مردمان قدری هم در توصیف این راه و عبور از کوهها مبالغه کرده اند و این اغراقگوئی در کتب مورخین قرون بعد انعکاس یافته و سرچشمهء روایات راجع به رفتن اسکندر پسر فیلیپ به قطب و ظلمات گردیده است. رجوع به ایران باستان ج2 ص1690 شود. || ظلمات بحر در بیت ذیل خاقانی کنایه از شب است :
صبحدم آب خضر نوش از لب جام گوهری
کز ظلمات بحر جست آینهء سکندری.
خاقانی.
و تحقیق فوق از آنندراج است.
(1) - در نظم به سبب ضرورت شعر به سکون لام نیز جائز داشته اند.

ظلمات ثلاث.

[ظُ لُ تِ ثَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ظلمات سه گانه که در قرآن کریم آمده است، کنایه از سه تاریکی است که یونس علیه السلام را پیش آمد، یکی تاریکی شب، دوم تاریکی شکم ماهی، سوم تاریکی قعر دریا و برخی گویند کنایه از کدورت طبعی و هوای نفسانی و خاصیت حیوانی باشد، یا کنایه از کدورات طول و عرض و عمق عالم سفلی است. و به اعتقاد بعضی قوله تعالی: فی ظلمات ثلاث (قرآن 39/6)، کنایه از تاریکی مشیمه و تاریکی شکم مادر و تاریکی رحم باشد. (غیاث) (آنندراج) :
می کند در طبایع اربع
ظلمات ثلاث را انوار.خاقانی.

ظلمان.

[ظِ / ظُ] (ع ص، اِ) جِ ظلیم.

ظلمانی.

[ظُ] (ع ص) تار. تاری. تاریک. مُظلم. مُظلمة. تیره :
همه در ذات انسان هست حاصل
گِلش ظلمانی و نورانیش دل.ناصرخسرو.
صبح جهان افروز... کلهء ظلمانی از پیش برداشت. (کلیله و دمنه). آن روز جوانان لشکر چالش میکردند تا بساط ظلمانی شب گسترده شد. (ترجمهء تاریخ یمینی). اگر آفتاب وار چراغی در خانهء ظلمانی محنتم داری چون آفتاب به مشعله داری درگهت بازایستم. (ترجمهء تاریخ یمینی). || اجود انواع زمرّد است و آن مشبع الخضره است. (بیرونی). ظلمانی زمردی است که برخلاف صیقلی بود و خفت وزن و سرعت انکسار و شدت نعومت و عدم مصابرت بر نار از جملهء صفات و علامات آن است. (جواهرنامه).

ظلم پیشه.

[ظُ شَ / شِ] (ص مرکب)ظالم. ستمکار.

ظلمت.

[ظُ مَ] (ع اِ) ظُلمة. تاریکی. ظلماء. دجی. تیرگی. مقابل روشنا و روشنائی :
شبی دیرند ظلمت را مهیا
چو نابینا در او، دو چشم بینا.رودکی.
کجا نور و ظلمت بدو اندر است
ز هر گوهری گوهرش برتر است.فردوسی.
از ظلمت قلعتی بدان تاری... روشن گردانید. (تاریخ بیهقی).
بیهوده مجوی آب حیوان
در ظلمت خویش چون سکندر.
ناصرخسرو.
تا خلق را از ظلمت جهل و ضلالت نفس برهانیدند. (کلیله و دمنه). یکی را... قوّت شهوانی بر قوّت عقل غالب گشته و نور بصیرت او را به حجاب ظلمت پوشیده. (کلیله و دمنه). زاهد خود را از ظلمت فسق و فساد... برهانید. (کلیله و دمنه). اگر ظلمت شب مانع نیامدی یکی از آن مخاذیل جان بیرون نبردی. (ترجمهء تاریخ یمینی). بوم اعتقاد ایشان که در ظلمت کفر به صدای (؟) بدعت نوحه میکرد در دام اسلام افکند. (ترجمهء تاریخ یمینی). عرصهء آن بقاع از ظلمت کفر و شرک پاک کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
چون برآمد نور ظلمت نیست شد
ظلم را ظلمت بود اصل و عضد.مولوی.
شب گریزد چونکه نور آید ز دور
پس چه داند ظلمت شب حال نور.مولوی.
نور حق چون برسد ظلمت باطل برود.
سعدی.
ظلم امروز ظلمت فرداست.؟
|| عذاب. || شدّت. || نقصان فعل حاسهء بینائی: ظلمة البصَر.(1) ج، ظُلَم، ظُلَمات، ظُلُمات. صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: ظلمة، بالضم و السکون، هی عدم الضوء عما من شأنه ان یکون مضیئاً. فالتقابل بینها و بین الضوء تقابل العدم و الملکة. و الدلیل علی انها امر عدمی رؤیة الجالس فی الغار المظلم الخارج عنه اذا وقع علی الخارج ضوء بلا عکس، أی لایری الخارج الجالس و ما هو الاّ لانّه لیس الظلام بامر حقیقی قائم بالهواء مانع للابصار اذ لو کان کذلک لم یر احد بها الاَخر اصلاً بوجود العائق عن الرویة بینهما فتعین انها عدم الضوء. و حینئذ ینتفی شرط کون الجالس فی الغار مرئیاً دون شرط کون الخارج مرئیاً فیری. و قیل الظلمة کیفیة وجودیة مضادّة للضوء، کما ان شرط الرویة ضوء یحیط بالمرئی لا الضوء مطلقاً و لا الضوء المحیط بالرائی فکذلک العائق عن الرؤیة ظلمة تحیط بالمرئی لا الظلمة المحیطة بالرائی و لا الظلمة مطلقاً. فلذلک اختلف حال الجالس و الخارج. و قد استدلوا علی وجودها ایضاً بقوله تعالی: و جعل الظلمات و النور. (قرآن 6/1). فان المجعول لایکون الا موجوداً. و اجیب بالمنع فان الجاعل کما یجعل الوجود یجعل العدم الخاص کالعمی. و انما المنافی للمجعولیة العدم الصرف کما فی خلق الموت و الحیوة (قرآن 67/2). اعلم انّ منهم من جعل الظلمة شرطاً لرویة بعض الاشیاء کالتی تلمع من الکواکب و الشعل البعیدة و لاتری فی النهار. و ما ذلک الا لکون الظلمة شرطاً للرؤیة. و ردّ ذلک بان ذلک لیس لتوقف الرؤیة علی الظلمة بل لان الحس غیر منفعل باللیل عن الضوء القوی کما فی النهار فینفعل عن الضوء الضعیف و یدرکه. و لما کان فی النهار منفعلاً عن ضوء قویّ لم ینفعل عن الضعیف فلم یحسّ به. و ذلک کالهباء الذی یری فی البیت اذا وقع علیه الضوء من الکوة و لایری فی الشمس لان بصر الانسان حینئذ یصیر مغلوباً لضوئها فلایقوی احساس الهباء بخلاف ما اذا کان فی البیت فان بصره لیس هنا منفعلاً عن ضوء قوی فلاجرم یدرک حینئذ. کذا فی شرح المواقف فی بحث المبصرات.
(1) - Obscurcissement de la vue.

ظلمت آباد.

[ظُ مَ] (اِ مرکب) کنایه از عالم عدم است. (آنندراج).

ظلمتکده.

[ظُ مَ کَ دَ / دِ] (اِ مرکب) کنایه از دنیاست.

ظلمتیان.

[ظُ مَ] (اِ مرکب) کنایه از بت پرستان و مخالفان مذهب حق باشد و طائفهء ثنویان که نور و ظلمت را خدا گویند و خالق خیر و شر نامند. (آنندراج) (برهان).

ظلم سوز.

[ظُ] (نف مرکب) ظلم گداز :
آسمان قدربخش و روزگار ظلم سوز
روزگار ظلم سوز و قدربخش آسمان.
سیدذوالفقار شیروانی.

ظلم کردن.

[ظُ کَ دَ] (مص مرکب)تعدی. ایذاء. ستم کردن. اعتساف. محروم از حق خود کردن.

ظلم کیش.

[ظُ] (ص مرکب) ستم پیشه :
ز رای روشن و تدبیر ملک پرور اوست
که دادکیشان بیشند و ظلم کیشان کم.
سوزنی.

ظلمة.

[ظَ لَ مَ] (ع ص، اِ) جِ ظالم.

ظلمة.

[ظَ لِ مَ] (ع ص) لیلةٌ ظلمة؛ شبی تاریک.

ظلمة.

[ظُ مَ] (اِخ) (بحرال ...) بحرالاسود الشمالی. بحر ورنگ(1).
(1) - Mer de Bering.

ظلمة.

[ظِ مَ / ظُ مَ] (اِخ) فاجره ای است از قوم هُذَیل و در مَثل است: اقود من ظِلمةَ.

ظلوف.

[ظُ] (ع اِ) جِ ظِلف. سُمهای شکافته. زنگله ها.

ظلول.

[ظُ] (ع اِ) جِ ظِلّ.

ظلول.

[ظُ] (ع مص) ظَلّ. روز گذاشتن. همه روز کاری کردن. (تاج المصادر بیهقی): ظَلَّ نهاره یفعل کذا؛ یعنی تمام روز چنین میکند، و کذا ظَلَّ لیله یفعل کذا.

ظلوم.

[ظَ] (ع ص) ظَلاّم. سخت ستمکار :
عادت و رسم این گروه ظلوم
نیک ماند چو بنگری به ظلیم.
ابوحنیفهء اسکافی.
درویشی را دیدم که سر بر آستان کعبه همی مالید و میگفت یا غفور یا رحیم تو دانی که از ظلوم و جهول چه آید. (گلستان).

ظلوم.

[ظُ] (ع اِ) جِ ظَلَم و ظَلْم.

ظلوم.

[ظَ] (اِخ) نام کنیزکی ام ولد، مادر الراضی بالله ابوالعباس احمدبن جعفر المقتدر خلیفهء عباسی.

ظلة.

[ظُلْ لَ] (ع اِ) سایه بان. سایه وان. سایبان تنگ که فراخ نباشد. سایه پوش. باران گریز. آله. آله گاه. عالة. || سقف. || اول ابر که سایه افکند بر تو. || هر درخت که سایه افکند بر تو. || هرچه بدان از حرارت و برودت پناه برند. || صُفّة. || صفه مانندی که در گرما و سرما بدان پناه گیرند. || یوم الظلة؛ روز هلاکت ملوک مدین به زمان شعیب پیغمبر. عذاب یوم الظلة؛ گفته اند ابری که زیر آن سموم بود یا ابری که به آنان سایه افکند و به زیر آن گرد آمدند و پناه بردند از حرارت بسیار که بدیشان رسیده بود و آن ابر بر آنان فرودآمد و در میان گرفت. قوله تعالی: عذاب یوم الظلة (قرآن 26/189). قالوا غیم تحته سموم او سحابةٌ اظلتهم فاجتمعوا تحتها مستجیرین بها مما نالهم من الحرّ الشدید فاطبقت علیهم :
تو دو قله نیستی یک قله ای
غافل از قصّه یْ عذاب ظله ای.مولوی.
ج، ظُلَل، ظِلال. || دامت ظلة الظِلّ؛ أی ما یُستظلُّ به.

ظلة.

[ظَلْ لَ] (ع اِمص) اقامت به جائی. || صحت. سلامت. تندرستی.

ظلة.

[ظِلْ لَ] (ع اِ) سایبان. آله. آله گاه. باران گریز. عالة :
چون بت سنگین شما را قبله شد
لعنت و کوری شما را ظله شد.مولوی.

ظله ساختن.

[ظُلْ لَ / لِ تَ] (مص مرکب) تعویل. (تاج المصادر بیهقی). باران گریز ساختن.

ظلیع.

[ظَ] (ع ص) ستور لنگ. ظالع.

ظلیف.

[ظَ] (ع ص، اِ) بدحال. || خوار. ذلیل. || جای سخت. || کار دشوار. || بلای شدید. || سختی و درشتی. || بُن گردن. ج، ظُلف، ظُلُف. || ظلیف النفس؛ نزه النفس. ظلف النفس. || ذهب به ظلیفاً؛ مفت و رایگان و بی بها برد آن را. || تمام. کامل. کلّ. همه: اَخذه بظلیفه و بظلیفته؛ أی کله.

ظلیف.

[ظُ لَ] (اِخ) موضعی است در شعر عبیدبن ایوب اللصّ آنجا که میگوید :
ألا لیت شعری هل تغیر بعدنا
عن العهد قارات الظلیف الفوارد
و هل رام عن عهدی وُدَیْکٌ مکانه
الی حیث یفضی سیل ذات المساجد.
(معجم البلدان).

ظلیل.

[ظَ] (ع ص) سایه دار. سایه وَر. سایه افکن. سایه ناک. ج، اَظِلَّة. (متن اللغة). || آنچه سایه اندازد. مظلل.
-ظِلّ ظلیل؛ سایهء دائم. سایهء کشیده. سایهء تمام. یا مبالغه است :
گرد راه و آفتاب معرکه نزدیک تو
خوشتر از گرد عبیر سوده و ظل ظلیل.
فرخی.
در آن بقعهء شاهوار در ظل ظلیل رفاهیت غنودم. (ترجمهء تاریخ یمینی).
-مکان ظلیل؛ جای باسایه یا پیوسته سایه(1)و گفته اند جای سرد و بارد.
رجوع به ظل شود.
(1) - Les lieux ombrages.

ظلیلاء .

[ظَ] (اِخ) موضعی است.

ظلیلة.

[ظَ لَ] (ع ص، اِ) تأنیث ظلیل: و نیبت برشاووشان فی اماکن ظلیلة. (ابن البیطار). || استادنگاه آب در پائین مسیل رودبار. || مرغزار بسیاردرخت. ج، ظَلائل.

ظلیم.

[ظَ] (ع اِ)(1) شترمرغ نر. اشترمرغ. نعام. نعامه. مرغ آتش خوار. رفراف. ابوالبیض. ابوالصحاری. ابوثلثین. ج، ظِلمان، ظُلمان، اَظلِمة. (ذیل اقرب الموارد) :
کامران باش و می لعل خور و دشمن را
گو همی خور شب و روز آتش سوزان چو ظلیم.
فرخی.
هرکه او را بستاید بنسوزد دهنش
ور دهان پر کند از آتش مانند ظلیم.
فرخی.
عادت و رسم این گروه ظلوم
نیک ماند چو بنگری به ظلیم.
ابوحنیفه اسکافی.
به دار دنیا چون برفروخت آتش ظلم
سکار آن به جهنم همی خورد چو ظلیم.
سوزنی.
فقیه عامی خواند ورا و عامه فقیه
به هر دو نام بود بهره مند همچو ظلیم.
سوزنی.
|| خاک زمین مظلومة، أی محفورة. || شیر که پیش از جغرات شدن بخورند. ماست نرسیده. || (اِخ) نام چندین اسب معروف.
(1) - Autruche.

ظلیم.

[ظَ] (ع ص) مظلوم. ستمدیده.

ظلیم.

[ظِلْ لی] (ع ص) بسیارستم. ظلوم. ظلاّم. رجل ظلیم؛ کثیرالظلم. (مهذب الاسماء).

ظلیم.

[ظُ لَ] (اِخ) جایگاهی است در یمن و ذوظلیم از ملوک حِمْیَر منسوب بدانجاست.

ظلیم.

[ظُ لَ] (اِخ) ابن حطیط. محدث است.

ظلیم.

[ظُ لَ] (اِخ) ابن حنظلة بن مالک بن مرة بن مالک بن زیدمناة بن تمیم، و ظلیم لقب اوست. (تاج العروس). || یکی از بطنهای براجم و از ایشان است حکم بن عبدالله بن عدن بن ظلیم شاعر.

ظلیم.

[ظَ] (اِخ) وادیی است در نجد :
من دیار کأنهن رسوم
لسلیمی برامة فتریم
اقفر الخِبُّ من منازل اسما ـ
ءَ فجنبا مقلص فظلیم.
ابودؤاد الایادی (از معجم البلدان).

ظلیم.

[ظَ] (اِخ) (ال ...) آخرالنهر(1). نام ستاره ای از قدر اول بیرون صورت نهر(2).
(1) - Akharnar. Achernard. .(فلک سدیو)
(2) - Autruche

ظلیم.

[ظَ] (اِخ) مولی عبدالله بن سعد. تابعی است.

ظلیمان.

[ظَ] (ع اِ) تثنیهء ظلیم. || (اِخ) نام دو ستاره از قدر اول بیرون صورت نهر(1). || ظلیمان صغیران؛ الریال(2).
(1) - Les deux Autruches.
(2) - Les deux petites Autruches .(فلک سدیو)

ظلیمة.

[ظَ مَ] (ع اِ) شیر که پیش از جغرات شدن خورده شود. یقال: سقانا ظلیمة طیبة. || دادخواهی. الظلیمة! الظلیمة!؛ فغان!(1) فریاد! ای داد! || ستم. (مهذب الاسماء).
(1) - فغان که چون کلمهء استغاثه ای در فارسی معمول است به گمان من جمع فغ به معنی بت یا خدا باشد که به مدد طلبند چنانکه کلمهء آمین عَرَب استعانت از آمین خدای مصری است.

ظمآن.

[ظَمْ] (ع ص) تشنه. ج، ظِماء، ظُماء نادراً. || وجه ظَمآن؛ روئی خشک و بی گوشت.

ظمآنة.

[ظَمْ نَ] (ع ص) تأنیث ظمآن.

ظماء .

[ظِ] (ع ص) ظماء بودن فصوص اسب؛ بندهای آن سست و فروهشته و پرگوشت نبودن. || (مص) تشنه یا سخت تشنه شدن. ظماءَة. || (اِمص) ظِما. تشنگی :
مرا چو تیغ دهد آب، آبگون گردون
هرآنگهی که بنالم به پیش او ز ظما
چو تیغ نیک بتفساندم ز آتش دل
در آب دیده کند غرق تا به فرق مرا.
مسعودسعد.
هرچند بیش گریم تشنه ترم به وصل
از آب کس شنید که افزون شود ظما.
مسعودسعد.
جوق جوق اسپاه تصویرات ما
سوی چشمه یْ دل شتابان از ظما.مولوی.

ظماء .

[ظُ] (ع ص، اِ) جِ ظمآن نادراً.

ظماء .

[ظِ] (ع ص، اِ) جِ ظمآن.

ظماءة.

[ظَ ءَ] (ع مص) تشنه شدن یا سخت تشنه شدن. ظِماء. || ظماءةِ مرد؛ سیرت بد و طبیعت زشت و کمی انصاف او نسبت به همصحبتان خود.

ظم ء .

[ظِمْءْ] (ع اِمص) تشنگی. || آرزومندی. || (اِ) مدت میان دو نوبت آب خوردن شتر. || مدت میان دو بار آوردن شتران بر آبخور. ج، اَظماء. || ظم ءالحیوة؛ از گاه بزادن تا گاه مرگ. || مابقی من عمره الاّ قدر ظم ءالحمار؛ أی لم یبق منه الاّ الیسیر، چه خر از دَواب زودتر از همه تشنه شود.

ظمأ.

[ظَ مَءْ] (ع مص) ظِماء. ظماءَة. تشنه شدن یا سخت تشنه شدن. || آرزومند و تشنهء چیزی گردیدن.

ظمأی.

[ظَمْ آ] (ع ص) تأنیث ظمآن. ظَمآنة. || ریح ظَمْأی؛ باد زود تشنه کننده. خلاف لینة.

ظمخ.

[ظِ مَ] (ع اِ) درختی است که به درخت چنار ماند. || درخت انجیر، به لغت طی. || اسم ثمر جودار است نزد اهل عرب به قیروان و غیر آن(1). و بعضی گفته اند که آن ثمرهء جوذر است. رجوع به جوذر شود.
(1) - Sorbier.

ظمخة.

[ظِ خَ / ظِ مَ خَ] (ع اِ) یکی ظِمخ.

ظمی .

[ظَ ما] (ع اِمص) کمی خون بن دندان. || گندمگونی لبها. سیاهی لبها. || کم خونی(1).
(1) - Anemie.

ظمیاء .

[ظَمْ] (ع ص) تأنیث اظمی. ناقة ظمیاء؛ ناقهء سیاه و لب پژمرده و گندمگون و چشم کم گوشت باریک مژه و ساق کم گوشت و بن دندان اندک خون. || امرأة ظمیاءاللثات و ظمیاء الشفة و العین و الساق؛ زن کم خون بن دندان و گندمگون لب و کم گوشت چشم و باریک ساق.

ظمی ء .

[ظَ مِءْ] (ع ص) تشنه. ظَمآن.

ظن.

[ظَن ن] (ع مص، اِمص) پنداشت. گمان. ارتیاب. یعنی طرف راجح از دو طرف اعتقاد غیرجازم. (منتهی الارب). حدس. || گمان بردن. || به درستی دانستن. دانستن. اعتقاد محکم. قوله تعالی : ظن داود (قرآن 38/24)؛ أی علم و ایقن. و لغت از اضداد است. (منتهی الارب). باور. اعتقاد راجح مع عدم المنع من الترک. ادراک راجح از یکی از طرفین وجود یا عدم نسبت. غلبهء یکی از طرفین وقوع و لاوقوع. ظَنّ بالفتح و تشدید النون؛ الشکّ. و الظن و الوهم بحسب اللغة یکاد لایفرق بینهما. کذا فی الکرمانی. و هو بین الفقهاء التردد بین امرین استویا أو ترجح احدهما علی الاَخر. و اما عند المتکلمین فالشک تجویز امرین لیس لاحدهما مزیة علی الاَخر. و الظنّ تجویز امرین احدهما ارجح من الاَخر. و المرجوح یسمی بالوهم. کذا فی تیسیرالقاری ء فی علم القرائة بعد ذکر بحث الادغام. و فی شرح التجرید: الظن ترجیح احد الطرفین، أی الایجاب و السلب اعتقاداً راجحاً لاینقبض النفس معه عن الطرف الاَخر. و هو غیر اعتقاد الرجحان. فانّ اعتقاد الرجحان قد یکون جازماً، بخلاف الظنّ فانه اعتقاد راجح بلا جزم و لذا یقبل الشدة و الضعف. و طرفاه علم و جهل فان بعض الظنون اقوی من بعض - انتهی. فالظن ادراک بسیط و التوهم امر مغایر له حاصل بعد ملاحظة الطرف الاَخر. و ما قالوا انّ الظن ادراک یحتمل النقیض، فالمراد انّه کذلک بالقوة. کذا ذکره السّید السّند فی الحواشی العضدیة. و هکذا فی السُّلّم. ثُم اطلاق الظن علی الاعتقاد الراجح هو المشهور و قد یطلق الظن بمعنی الوهم، کما فی التلویح فی رکن السنة فی بیان حکم خبر الواحد. و قد یطلق علی ما یقابل الیقین أی الاعتقاد الذی لایکون جازماً مطابقاً ثابتاً، سواءٌ کان غیر جازم أو جازماً غیر مطابق أو جازماً مطابقاً غیر ثابت. و علی هذا وقع فی البیضاوی فی تفسیر قوله تعالی: و ان هم الاّ یظنون. (قرآن 2/78). و قد یطلق الظنّ بازاء العلم علی کلّ رأی و اعتقاد من غیر قاطع و ان جزم به صاحبه، کاعتقاد المقلد و المائل عن الحق لشبهة فیتناول الظنّ بالمعنی المشهور الجهل المرکب و اعتقاد المقلد. هکذا یستفاد مما فی شرح المواقف و حاشیة للمولوی عبدالحکیم فی المقصد الاول من مرصد النظر. و فی کلیات ابی البقا: الظنّ یکون معناه یقیناً و شکاً فهو من الاضداد، کالرّجاء یکون خوفاً و امناً. و الظنّ فی الحدیث القدسی: انا عند ظنّ عبدی بی، بمعنی الیقین و الاعتقاد. و عند المنطقیین التردد الراجح الغیرالجازم. و عند الفقهاء هو من قبیل الشک لانهم یریدون به التردد بین وجود الشی ء و عدمه سواء استویا أو ترجح احدهما. و العمل بالظن فی موضع الاشتباه صحیح شرعاً کما فی التحری. و غالب الظن عندهم ملحق بالیقین و هو الذی تبتنی علیه الاحکام و یعرف ذلک من تصفح کلامهم. و قد صرحوا فی نواقض الوضوء بأنّ الغالب کالمتحقق. و صرحوا فی الطلاق بانه اذا ظن الوقوع لم یقع. و اذا غلب علی ظنه وقع. و الظن متی لاقی فص مجتهداً فیه أو شبهة حکمیة وقع معتبراً. و قد یطلق الظن بازاء العلم علی کل رأی و اعتقاد من غیر قاطع و ان جزم به صاحبه، کاعتقاد المقلد و الزایغ عن الحق لشبهة. و قد یجی ء بمعنی التوقع کما فی قوله تعالی: یظنون انهم ملاقوا ربهم (قرآن 2/46). و لا اثم فی ظن لایتکلم به و انّما الاثم فی ما یتکلم به. و لا عبرة بالظن البین خطائه کما لو ظن الماء نجساً فتوضأ به ثم تبین انه کان طاهراً جاز وضوئه. و الظنون تختلف قوة و ضعفاً دون الیقین - انتهی. ثم المقدمات الظنیة انواع: کالمشهورات. و المقبولات. و المسلمات. و المخیلات. و الوهمیات. و المقرونة بالقرائن، کنزول المطر بوجود السحاب الرطب. و تفصیل کل فی موضعه. و المظنونات و هی القضایا التی یحکم بها العقل حکماً راجحاً مع تجویز نقیضه، بمعنی انه لو خطر بالبال النقیض، لجوزه العقل صادقة کانت أو کاذبة، کما یقال فلان یطوف باللیل و کل من یطوف باللیل فهو سارق. قال المولوی عبدالحکیم فی حاشیة القطبی: قوله یحکم بها العقل حکماً راجحاً؛ أی سبب الحکم بها هو الرجحان. فیخرج المشهورات و المسلمات و المقبولات و یدخل التجربیات و المتواترات و الحدسیات الغیرالواصلة حد الجزم - انتهی. و قال الصادق الحلوانی فی حاشیة الطیبی بعد تعریفها بما ذکر: و یندرج فیها المشهورات فی بادی الرأی و بعض المشهورات الحقیقیة و المسلمات و المقبولات و کذا التجربیات الاکثریة و ما یناسبها من الاخبار القریبة من حد التواتر و الحدسیات الغیرالقویة - انتهی :
من در تو فکنده ظن نیکو
وابلیس ترا ز ره فکنده
مانند کسی که روز باران
بارانی پوشد از کونده.لبیبی.
امیر گفت: به خواجه این ظن نیست و هرگز نباشد. (تاریخ بیهقی). به خلاف آن آمد که ظنّ من بود که جنگ سخت شد و در میدان جنگ کم از پانصد سوار کار میکردند و یک لشکر به نظاره بودند. (تاریخ بیهقی). اغلب ظن من آن است که بدو بخشد و اگر خواجه شفاعت او کند که بدو بخشد خوشتر آید. (تاریخ بیهقی). قوله تعالی: فظنّ ان لن نقدر علیه (قرآن 21/87)؛ پنداشت که ما بر وی قادر نیستیم. (قصص الانبیاء).
مگر که ذات تو جان است کش نداند وهم
مگر که وصف تو عقل است کش نیابد ظن.
مسعودسعد.
رای تو به یک نظرهء دزدیده ببیند
ظنی که کمین دارد در خاطر غدار.
؟ (از کلیله و دمنه).
شتربه حدیث دمنه بشنود... سخن او ظنّ صدق و اعتقاد نصیحت پنداشت. (کلیله و دمنه). چون ظن افتاد که اهل خانه را خواب ربود مقدّم دزدان هفت بار بگفت شولم شولم. (کلیله و دمنه).
چون در تو ظن خلق به نیکی است نیک باش
تا در تو ظن خلق به نیکی شود یقین.
سوزنی.
از حق ان الظن لایغنی رسید
مرکب ظن بر فلکها کی دوید.مولوی.
ای شغال بی جمال و بی هنر
هیچ بر خود ظن طاوسی مبر
زانکه طاوسان کنندت امتحان
خوار و بی رونق بمانی در جهان.مولوی.
من اگر ننگ مغان یا کافرم
آن نیم که بر خدا این ظن برم.مولوی.
ظنی که بیاراسته بودیم تبه گشت
تیری که بینداخته بودیم خطا شد.؟
ج، ظنون، اظانین.
-به ظن قوی؛ همانا.
-سوءظن؛ بدگمانی.
|| متهم کردن. || تهمت نهادن.

ظنابیب.

[ظَ] (ع اِ) جِ ظُنبوب. || قَرَعَ ظنابیب الامر؛ خوار گردانید آن را و رام کرد. یا آمادهء جنگ گردید و درآمد در امورِ شِداد.

ظنانت.

[ظِ نَ] (ع اِمص) تهمت.

ظنب.

[ظِمْبْ] (ع اِ) بیخ و بن درخت.

ظن بردن.

[ظَ بُ دَ] (مص مرکب) گمان کردن :
ظن نبردم همی که چون مرغان
مر مرا جای در هوا باشد.مسعودسعد.

ظنبوب.

[ظُمْ] (ع اِ) کرانهء پیشین ساق یا استخوان خشک ساق یا طرف استخوان ساق. حرف ساق از قدم یا استخوان آن یا حرف استخوان آن. (بحر الجواهر). || میخی در کعب سنان که سرنیزه در وی رود. ج، ظنابیب.

ظنبة.

[ظُمْ بَ] (ع اِ) پی که بر اطراف پرهائی که نزدیک سوفار است پیچند.

ظن کردن.

[ظَ کَ دَ] (مص مرکب)پنداشتن. توهم کردن.

ظنمة.

[ظَ نَ مَ] (ع اِ) یک شربت از شیر که مسکه از آن نگرفته باشند.

ظنن.

[ظِ نَ] (ع اِ) جِ ظِنّة.

ظن نیکو.

[ظَنْ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) حسن ظنّ :
بر ظن نیکو قصد کردم بدو
آزادگی کرد و وفا کرد ظن.فرخی.
من در تو فکنده ظن نیکو
ابلیس ترا ز ره فکنده.لبیبی.

ظنون.

[ظُ] (ع اِ) جِ ظَن : و فرونهادن بار امل در مهب شکوک و منزل ظنون. (کلیله و دمنه).

ظنون.

[ظَ] (ع ص) مرد سُست کم حیلت. || زنِ ذات شرف که به جهت آن نکاح کنند. || مرد بدگمان. || چاه که ندانند آب دارد یا نه. || چاه کم آب. || وام که ندانند گزارده شود یا نه، یعنی گیرنده بازدهد یا نی.

ظنة.

[ظِنْ نَ] (ع اِ) تهمت. افتراء. بهتان. ج، ظِنن.

ظنی.

[ظَنْ نی ی] (ص نسبی) منسوب به ظَنّه که قبیله ای است. (سمعانی).

ظنین.

[ظَ] (ع ص) مُتهم. مَظنون. صاحب تهمت. تُهمت زده. تهمت نهاده شده. تهمت کرده شده.

ظؤار.

[ظُ آ] (ع اِ) دیگ پایه. اثفیه.

ظوالع.

[ظَ لِ] (ع ص، اِ) جِ ظالع.

ظوءة.

[ظَ ءَ] (ع ص) مرد گول.

ظواهر.

[ظَ هِ] (ع ص، اِ) جِ ظاهر.

ظواهر.

[ظَ هِ] (اِخ) (ال ...) نام موضعی است. (الموشح مرزبانی ص 154).

ظؤر.

[ظَ ئو] (ع ص) ناقة ظؤر؛ ناقهء مهربان بر بچهء غیر. ناقه ای که بر آن پوست پرکاه کنند تا مهربانی کند. ج، اَظْاَر. (مهذب الاسماء).

ظؤرة.

[ظُ ئو رَ] (ع اِ) جِ ظئر.

ظؤری.

[ظُءْ را] (ع ص) گاو مادهء آزمند گشن.

ظوطل.

[] (اِخ) موضعی به جنوب بوانات.

ظوف.

(ع اِ) اخذه بظوف رقبته و بظاف رقبته؛ گرفت آن را همه یعنی به پوست گردن وی. || ترکته بظوفها و بظافها؛ گذاشتم آن را تنها.

ظؤوب.

[ظُ ئو] (ع اِ) جِ ظَاْب.

ظؤور.

[ظُ ئو] (ع اِ) جِ ظِئر.

ظؤور.

[ظَ ئو] (ع ص) ظؤر. ناقهء مهربان بر بچهء غیر.

ظؤورة.

[ظَ ئو رَ] (ع ص) ظَوور. رجوع به ظوور شود.

ظویلمیة.

[ظُ وَ لِ می یَ] (اِخ) از آبهای بنی نمیر است.

ظهائر.

[ظَ ءِ] (ع اِ) جِ ظهیرة. (منتهی الارب). جِ ظهارة. (مهذب الاسماء) : اهل تمیز در هواجر این حرقت و ظهایر این مشقت در ظل ظلیل او اکتنان ساخته اند. (ترجمهء تاریخ یمینی).

ظهار.

[ظُ] (ع اِ) گروه. جماعت. || جانب کوتاه موی پر مرغ.

ظهار.

[ظَ] (ع اِ) ظاهر زمین سنگستان و سنگناک.

ظهار.

[ظِ] (ع مص) تظهیر. مظاهره. تَظَهر. با زن خود صیغهء بیزاری زیرین گفتن: انتِ عَلَیَّ کظَهْرِ اُمّی؛ یعنی چنانکه مادر بر من حرام است تو نیز از این پس چنانی. و در این حال زن بدو حرام شود و تا کفاره ندهد حلال نگردد. ظهار در جاهلیت موجب تحریم ابدی زوجه بر زوج بود و اسلام آن را فقط سبب لزوم کفاره بر زوج در صورت ارادهء نزدیکی با زوجه قرار داد. از برای تحقق ظهار لازم است که زوج بالغ و عاقل و رشید باشد و دو عادل نیز جملهء دال بر ظهار را استماع کنند. ظهار بالکسر لغة مصدر ظاهَرَ الرجل؛ أی قال لزوجته انت علی کظهر امی؛ أی انت علیّ حرام کظهر امی. فکنی عن البطن بالظهر الذی هو عمود البطن، لئلایذکر ما یقارب الفرج. ثم قیل ظاهر من امرأته، فعدّی بمن، لتضمین معنی التجنب لاجتناب اهل الجاهلیة عن المرأة المظاهر منها، اذ الظهار طلاق عندهم کما فی الکشاف. و شرعاً تشبیه مسلم عاقل بالغ زوجته أو جزء منها شائعاً کالثلث و الربع أو ما یعبر به عن الکل بما لایحل النظر الیه من المحرمة علی التأبید و لو برضاع أو صهریة و زاد فی النهایة قید الاتفاق احترازاً عما لو قال انت علیّ مثل فلانة و فلانة ام من زنی بها أو بنتها لم یکن مظاهراً و لا فرق بین کون ذلک العضو أو غیره مما لایحل الیه النظر. و انما خص باسم الظهار تغلیباً للظهر لانّه کان الاصل فی استعمالهم. فالتشبیه مخرج لنحو انت امی و اختی فانه لیس ظهاراً کما فی مبسوط صدرالاسلام. فلو قال ان فعلت کذا فانت امی و فعلته فهو باطل و ان نوی التحریم. و قید المسلم احتراز عن الذمی و العاقل عن المجنون و البالغ عن الصبیّ. فان ظهار هولاء غیر صحیح. و الاضافة مخرجة لما قالت المرأة لزوجها انت علیّ کظهر امی، فانه لیس بشی ء و عن ابی یوسف انه ظهار. و قال الحسن انه یمین کما فی المحیط. و قید الزوجة مخرج لاجنبیة أو لامته قال لها ان تزوجتک فانت علی کظهر امی. فانه لم یکن ظهاراً الا اذا تزوج الاجنبیة و الامة بعد اعتاقها فانه ینقلب ظهاراً کما فی قاضیخان و غیره. و قید علی التأبید مخرج لما اذا شبه بمزنیة الاب أو الابن فان حرمتها لاتکون موبدة. و لذا لو حکم بجواز نکاحها نفذ عند محمد خلافاً لابی یوسف. و یدخل ما اذا شبه بظهر ام امرأة قبل هذه المرأة أو نظر الی فرجها بشهوة. فانه ظهار عند ابی یوسف خلافاً لابی حنیفة. ثم حکم الظهار حرمة الوطی و دواعیه الی وجود الکفارة. هکذا یستفاد من جامع الرموز و فتح القدیر. (کشاف اصطلاحات الفنون).

ظهار.

[ظِ] (اِخ) یکی از حصن های یهود در خیبر. (معجم البلدان).

ظهارت.

[ظَ رَ] (ع مص) ظَهارَة. قوی پشت گردیدن. || ظهر عنه العیب؛ محو و ناپدید گردید عیب او. || ظهر بالبعیر؛ آماده کرد شتر را جهت حاجت. || ظهر بحاجتی؛ فراموش کرد حاجت مرا.

ظهاره.

[ظِ رَ] (ع اِ) ابره. رویه. مقابل بطانه و آستر و زیره : قباها را ظهارهء پوشش کردند. (جهانگشای جوینی). ج، ظهائر.

ظهاری.

[ظَ ری ی] (ع ص، اِ) جِ ظِهریّ. شتران آماده جهت حاجت.

ظهاریة.

[ظُ ری یَ] (ع اِ) بندی از بندهای کشتی گیران و یا آن شغزبیة است که پای درپیچیدن باشد و یا بر پشت افکندن حریف را. || نوعی از آرمش با زنان. || اوثقه الظهاریة؛ محکم بست شانهء او را.

ظهر.

[ظَ] (ع اِ) پُشت. ضدّ بَطن. ج، اَظْهُر، ظُهور، ظُهران. || چارپای بارکش. || ستور برنشست. و منه: لِصٌّ عادی ظَهر؛ یعنی درآمد در شتران و دزدید. || بار. || دیگ کهنه. || مال بسیار. || فخر به چیزی. || جانب کوتاه موی پر مرغ: رِش سهمک بظهران و لاترشه ببطنان. || راه درشت. || زمین بلند درشت. || لفظ قرآن. خلاف بطن که تأویل آن است و حدیث و خبر. || آنچه از تو غائب باشد. || به پشت رسیدن چیزی. || اعطاه عن ظهر ید؛ یعنی بی مکافات داد او را. || خفیف الظهر؛ کم عیال. || ثقیل الظهر؛ بسیارعیال. || هو علی ظهر سفر؛ او آمادهء راه است. || اقران الظهر؛ از پس پشت درآیندگان در حرب. || لاتجعل حاجتی بظهر؛ فراموش مکن. پس پشت میفکن. || سال وادیهم ظهراً؛ روان شد رودبار ایشان از باران زمین ایشان، خلاف سال وادیهم درءاً یعنی روان شد از آب زمین دیگران. || اصبت منک مَطر ظهر؛ از تو رسید مرا خیر بسیار. || هو یأکل علی ظهر یدی؛ نفقهء او من میدهم. || هو بین ظهریهم؛ او در میانه و در معظم ایشان است. و کذا بین ظهرانیهم. || نزل بین ظهریهم؛ فرودآمد پس پشت آنها. || لقیته بین الظهرین و بین الظهرانین؛ یعنی ملاقات کردم او را بعد دو روز یا سه روز. || جاء فلان بین ظهریه؛ أی قومه. || فانزل بین ظهرانیکم و ظهریکم؛ أی فی وسطکم. (مهذب الاسماء). || عن ظهر القلب؛ از حفظ. از بر.

ظهر.

[ظَ] (ع مص) مبتلی به درد پشت شدن. دردمند شدن پشت. (تاج المصادر بیهقی). || بر جای بلند شدن. || دست یافتن. || آشکار شدن. (زوزنی). || غلبه. || امداد. پشت به پشت دادن.

ظهر.

[ظَ هِ] (ع ص) دردگن پُشت. مبتلی به پشت درد. رجلٌ ظَهر؛ مردی که پشتش درد کند. (مهذب الاسماء).

ظهر.

[ظَ هَ] (ع اِ) درد پشت. پشت درد.

ظهر.

[ظُ] (ع اِ) پس از زوال آفتاب. ظاهِرة. گرمگاه. چاشت. نیم روز. پیشین. مقابل ضحی که نیم چاشت است.
-صلوة الظهر؛ نماز پیشین.

ظهر.

[ظَ] (اِخ) جایگاهی است و بدانجا وقعه ای بوده است میان عمروبن تمیم و بنی حنیفه. (معجم البلدان).

ظهراء .

[ظُ هَ] (ع ص، اِ) جِ ظَهیر. (مهذب الاسماء). رجوع به ظهیر شود.

ظهرالبطن.

[ظَ رُلْ بَ] (ع اِ مرکب) زیر و زبر.

ظهرالبلد.

[ظَ رُلْ بَ لَ] (ع اِ مرکب) بیرون شهر.

ظهرالسماء .

[ظَ رُسْ سَ] (ع اِ مرکب) آن سوی آسمان که روی به آسمان دیگر دارد. بر سوی آسمان. مقابل بطن السماء.

ظهرالکف.

[ظَ رُلْ کَف ف] (ع اِ مرکب)پشت پنجه. پشت دست.

ظهران.

[ظُ] (ع اِ) جِ ظَهر.

ظهران.

[ظَ] (اِخ) دهی است به بحرین. || کوهی در اطراف قنان. || رودباری است نزدیک مکّه، میان مکه و عسفان. آن را مرّالظهران نیز گویند.

ظهرانی.

[ظَ] (ص نسبی) منسوب به یکی از ظَهرانها. ثوب ظَهرانیّ منسوب به ظَهران بحرین است، و گفته اند ظهران یمن.

ظهرانین.

[ظَ نَ] (ع اِ) لقیتهُ بین الظهرین و بین الظّهرانین؛ یعنی ملاقات کردم او را بعد دو روز یا سه روز.

ظهر حمار.

[ظَ رُ حِ] (اِخ) دهی است بین نابلس و بیسان که گویند قبر بنیامین برادر یوسف آنجاست.

ظهر رانتل.

[ظَ رُ تِ] (اِخ) رجوع به قلعه ظهر رانتل شود.

ظهرکوک.

[ظُ] (ص مرکب) ساعتی که ظهر به ظهر کوک کنند، یعنی اول روز را از ظهر گیرند نه از طلوع آفتاب.

ظهرنویسی.

[ظَ نِ] (حامص مرکب)پشت نویسی(1).
(1) - اصطلاح بانکی است.

ظهرة.

[ظِ رَ] (ع اِ) یاریگر. مددکار. ظهیر. ظُهرة. || قبیله و قوم مرد: جاءنا بظهرته؛ أی عشیرته.

ظهرة.

[ظُ رَ] (ع اِ) سنگ پشت. || مددکار. ظِهرة. ظهیر. || قبیلهء مرد: جاءَنا فی ظُهرته؛ یعنی با قوم خود.

ظهرة.

[ظَ هَ رَ] (ع اِ) متاع خانه. (مهذب الاسماء). رخت سرای. || قبیلهء مرد.

ظهری.

[ظِ] (ص نسبی) منسوب به ظهر که بطنی است از حِمْیَر. (سمعانی).

ظهری.

[ظِ ری ی] (ع ص) پس پشت انداخته. فراموش کرده. قوله تعالی : وراءکم ظهریاً (قرآن 11/92)؛ أی بظهر و هو ان تنساه و تغفل عنه. (مهذب الاسماء). || شتر آمادهء جهت حاجت. ج، ظهاریّ.

ظهرین.

[ظُ رَ] (ع اِ) نماز ظهر و عصر. رجوع به صلوة شود.

ظهور.

[ظُ] (ع اِ) جِ ظَهر.

ظهور.

[ظُ] (ع مص) آشکار شدن. آشکارا شدن. پدید آمدن. پدیدار شدن. ظاهر شدن :مرد... توبه کرد که پیش از ظهور حجتی بر امثال این کار اقدام ننماید. (کلیله و دمنه). و چنانکه ظهور آن بی ادوات آتش زدن ممکن نگردد اثر این بی تجربت و ممارست هم ظاهر نشود. (کلیله و دمنه). || پیدایش. || پیدائی. وضوح. هویدائی. آشکاری. ابانت. بروز. تجلی. رونمائی. بداهت. || بر جای بلند شدن: ظهر علیه؛ به بام برآمد. || ظَهر علی؛ یاری داد مرا. || دست یافتن. چیره شدن: ظهر به و علیه؛ چیره گردید بر وی. || ظَهر بفلان؛ آشکار کرد او را. || اطلاع بر سِرّ. || فخر به علم. || مرتبهء بالا گرفتن. || به پشت زدن. || (اصطلاح نجوم) در تحت الشعاع نبودن کوکب.

ظهور.

[ظُ] (اِخ) شهری است در بحر از سرزمین مَهرة در اقصای یمن.

ظهوری.

[ظُ] (اِخ) از قدمای شعرای عثمانی است منسوب به خانوادهء دلبندزاده از اهل مناستر و به همانجا درگذشته است.

ظهوری.

[ظُ] (اِخ) تبریزی. شاعری است. از اوست:
چه رشک میبری ای دل به کشتگان غمش
تو هم به مقصد خود میرسی شتاب مکن.

ظهوری.

[ظُ] (اِخ) ترشیزی. از شعرای خراسان است. او به هندوستان مسافرت کرد و به خدمت ابراهیم عادلشاه ثانی رسید و ساقی نامهء خود را که حاوی چهارهزار بیت است به نام وی پرداخت. او را دیوانی است و هم سه رساله به نام «خوان خلیل» و «رسالهء نورس» و «گلزار ابراهیم» و کتاب منشآت. وفات او در 1026 ه . ق. روی داد. از اوست:
بهار است بی می حرام است زیست
بر احوال زهاد باید گریست
بهار است رخت ورع کن گرو
می کهنه دارد کنون سال نو.

ظهوری.

[ظُ] (اِخ) شیرازی. شاعری است. از اوست:
تو پاک دامنی از ما ز رشک نزدیک است
که سر به وادی تهمت دهی گمان مرا
اگر دروغ وگر راست حرفها دارم
ز غیر زود ببر یا ببر زبان مرا.

ظهون.

[] (ع اِ)(1) سنّور وحشی است و به فارسی گربهء دشتی نامند. (فهرست مخزن الادویة).
(1) - Chat sauvage.

ظهیر.

[ظَ] (ع ص، اِ) هم پشت. مدد. یار. یاور. مددکار. ظِهرة. ظُهرة. پشتیوان. پشتیبان. یاریگر. کمک. ج، ظُهَراء. (مهذب الاسماء) : و الملائکة بعد ذلک ظهیر. (قرآن 66/4).
بدان منگر ای خواجه گر ظاهری
نبینی همی مرد دین را ظهیر.ناصرخسرو.
پشت احکام قران بود به شمشیر خدای
بهتر از تیغ سخن را نبود هیچ ظهیر.
ناصرخسرو.
نان پارهء خویشتن بجستم
از شاه، ظهیر دولت و داد.مسعودسعد.
ظهیر ملّت و ملک و نصیر دولت و دین
به راستی و سزا بودش از خلیفه خطاب.
مسعودسعد.
عالم عادل موید مظفر منصور ظهیر سریر سلطنت و مشیر تدبیر مملکت. (گلستان). || نیم روز. گرمگاه. ظهیرة. ظُهر. || دردپشت رسیده. مبتلی به پشت درد. || قوی پشت از شتر و جز آن: بعیر ظهیر؛ شتر قوی (مذکر و مونث در آن یکسان است).

ظهیر.

[ظَ] (اِخ) ابن رافع. صحابی است.

ظهیر.

[ظَ] (اِخ) ابن محمد ابوالمنذر. تابعی است.

ظهیر.

[ظَ] (اِخ) ابوبکر احمدبن علی بلخی. متوفی در 553 ه . ق. او راست: شرح الجامع الصغیر محمد بن حسن شیبانی، ممدوح مسعودسعد. رجوع به شواهد کلمهء ظهیر شود.

ظهیر.

[ظُ هَ] (اِخ) نام گروهی است از عرب. رجوع به بنی ظهیر شود.

ظهیر.

[ظَ] (اِخ) حسن بن ظئر، مکنی به ابی علی فارسی، معروف به ظهیر. مردی فقیه و لغوی و نحوی بود و در قاهره به سال 598 ه . ق. بدرود حیات گفت. یاقوت گوید ابوجعفر محمد بن عبدالعزیز الادریسی الحسنی الصعیدی شاگرد ظهیر در قاهره به سال 612 مرا گفت که: ظهیر در کتابها و فتاوی خود می نوشت الحسن النعمانی. من از این نسبت وی پرسیدم. گفت من نعمانی و از اولاد نعمان بن المنذرم و مولدم دهی است مشهور به نعمانیه، از آنجا به شیراز آمدم و به فارسی شهرت یافتم. ظهیر مردی بود به فنون علوم و قرائت عشره و شواذ و تفسیر قرآن از ناسخ و منسوخ عالم و در فقه و خلاف و کلام و منطق و حساب و هیات و طب مبرز و در لغت و نحو و عروض و قوافی و روایت اشعار عرب و ایام ایشان و اخبار پادشاهان عجم و عرب چیره دست. و در هر فنی از این فنون و علوم کتابی از بر داشت چنانکه در تفسیر، کتاب لباب التفسیر از تاج القراء و در فقه کتاب الوجیز از غزالی و در فقه ابی حنیفه کتاب جامع الصغیر از محمد بن حسن شیبانی به نظم نسفی و در کلام کتاب نهایة الاقدام از شهرستانی و در لغت کتاب الجمهرة ابن دُرید و این کتاب اخیر را چنان از پی هم نقل میکرد که قاری فاتحة الکتاب را. و خود وی مرا گفت که علوم را در الواحی می نوشتم چنانکه قرآن را برای حفظ و از بر کردن خوانند و مکرر میخواندم تا در مدت چهارده سال همه را حفظ کردم. و در نحو کتاب ایضاح از ابی علی و عروض صاحب بن عباد و در منطق ارجوزهء ابوعلی بن سینا را از بر داشت و به قانون طب ابن سینا واقف و به لغت عبرانی عارف بود و با اهل آن زبان مناظره میکرد چنانکه گفتی حِبری از احبار یهود است. تسلط ظهیر بیش از همه چیز در فن ادب بود چنانکه وقتی شیخ ابوالفتح عثمان بن عیسی النحوی البلطی که در این وقت شیخ اهل زمان خویش در دیار مصر بود چون شاگردی و مستفیدی دربارهء لغت از وی سوالها میکرد و از جمله روزی که من نیز حضور داشتم از وی از امثال کلمهء شقحطب پرسید. وی در جواب او گفت این گونه کلمات را که در زبان عرب افتد منحوت خوانند و از منحوت آن خواهند که کلمه از دو کلمهء دیگر ساخته شده باشد، چنانکه نجار از دو چوب یک آلت سازد. شقحطب نیز منحوت از شق و حطب است. بلطی باز درخواست تا از نظائر شقحطب که در زبان عرب آمده است او را آگاه سازد تا در شناختن نوع آن کلمات وی را تکیه گاه و معوّلی باشد و او مقدار بیست ورق از حفظ در این معنی بر وی فروخواند و آن را کتاب تنبیه البارعین علی المنحوت من کلام العرب نامید. و گفت السعید اباالقاسم هبة اللهبن الرشید جعفربن سناءالملک را دیدم که از وی به وجه امتحان از کلمات غریب کلام عرب سوال کردی و وی به شوارد آن جواب گفتی. و باز ابوجعفر گفت که ظهیر مرا گفت چون به خوزستان درآمدم مجیر بغدادی شاگرد شهرستانی را دیدار کردم و وی در علوم نظری تبرز داشت. فرمانروای خوزستان بر آن شد که مناظره ای در مجلس خویش میان ما ترتیب دهد. این خبر به من رسید و دانستم که بضاعت وی در کلام وافر لیکن معرفت او به لغت اندک است. از این روی چون به مناظره نشستیم و مجلس به دانشمندان پر بود، بدو گفتم: تعرض الکلام اذاً أ فرایت الطلة الی قرینها فارها فی و بصان أو الجساد اذا تاشب بی(1) المغیث. و او معنی آن کلمات از من درخواست و من از روی تعنت گفتم بنگرید مدعی مرتبت امامت را که از زبان عرب که کلام خدای تعالی بدان زبان نازل و احادیث سیدالمرسلین بدان ادا شده است آگاه نیست. کلمهء مناظره مشتق از نظر باشد یعنی نظیر را سزد با نظیر خود مناظره کردن و این مرد نظیر من نیست، چه او یک علم از علومی را که مجتهد از دانستن آنها ناگزیر است (یعنی علم لغت) فاقد می باشد. و از این گفتار من همهمه در مجلسیان درافتاد و بر دو فرقه شدند، فرقه ای با من و فرقه ای بر من و مجلس در همین محاجه و خلاف پایان یافت و مردم بپراکندند و در شهر شهرت افتاد که من مجیر را مجاب و مفحم کرده ام. و ظهیر مدتی در قدس شریف اقامت گزید و در نزدیک صخره ای درس میگفت و روزی ملک العزیز عثمان بن صلاح بن یوسف آنگاه که وی مشغول تدریس بود بر وی گذر کرد و از کسان از حال وی بپرسید و چون مرتبت ظهیر را در علوم بدانست وی را طلبید و به مصاحبت خویش ترغیب کرد و قصدش این بود که شهاب الدین ابوالفتح طوسی را به وسیلهء او بشکند و بمالد. پس ظهیر با وی به قاهره شد و ملک ماهیانه شصت دینار مقرری او کرد و صد رطل نان و بره ای و به هر روز شمعی و چیزهای دیگر و اصناف مردم بدو میل کردند و بر رونق بازار او بیفزود تا عزیز مجلس مناظره ای مقرر داشت میان او و طوسی فردای عید. و ظهیر قصد کرد که با وی نیز همچون مجیر عمل کند، چه طوسی مردی قلیل المحفوظات ولی جری و شدیدالمعارضه و مقدام بود. اتفاقاً روز عید ملک عزیز برنشست و طوسی و ظهیر با وی برنشستند. ظهیر در میان سخن ملک عزیز را گفت: «انت یا مولانا من اهل الجنة». طوسی را گزکی به دست افتاد و گفت و ما یدریک انه من اهل الجنة و کیف تزکی علی الله تعالی. فقال له الظهیر قد زکی رسول الله (ص) اصحابه فقال ابوبکر فی الجنة و عمر فی الجنة فقال له ابیت یا مسکین الا جهلاً ماتفرق بین التزکیة عن الله و التزکیة علی الله و انت من اخبرک انّ هذا من اهل الجنة ما انت الا کما زعموا ان فارة وقعت فی دن خمر فشربت فسکرت فقالت این القطاط فلاح لها هرٌّ فقالت لاتواخذ السکاری بما یقولون. و انت شربت من خمر دن نعمة هذا الملک فسکرت فصرت تقول خالیاً این العلماء فابلس(2) و لم یجد جواباً و انصرف و قد انکسرت حرمته عند العزیز و شاعت هذه الحکایة بین العوام و صارت تحکی فی الاسواق و المحافل فکان مآل امره ان انضوی الی المدرسة(3) التی انشاها الامیر ترکون الاسدی یدرس بها مذهب ابی حنیفة الی ان مات. وی کتابی در تفسیر قرآن بر شاگردان خود املاء میکرد و پس از سالها به تفسیر این آیه رسید: «تلک الرُسل فضلنا بعضهم علی بعض» (قرآن 2/253) در مقدار دویست ورق و بمرد و تفسیر سورهء بقره را به پایان نرسانید و او را کتابی است در شرح الصحیحین بر ترتیب حمیدی که آن را کتاب الحجة نامیده است و آن اختصار کتاب الافصاح فی تفسیر الصحاح وزیر ابن هبیره است و چیزهائی را که مناسب شمرده بر آن افزوده است. و نیز کتابی دارد در اختلاف الصحابة و التابعین و فقهاء الانصار که به انجام نرسانیده است. و نیز او را خطب و فصول وعظیّه است که مشحون به غریب و حوشاء لغت است. و رجوع به معجم الادباء چ مارگلیوث ج 3 صص 64-68 شود.
(1) - لعلّه: فی.
(2) - ن ل: فانکس؛ و الصواب فی البغیة. (مارگلیوث).
(3) - ن ل: المدینة؛ و الصواب فی البغیة. (مارگلیوث).

ظهیر.

[ظَ] (اِخ) ظهیرالدین طاهربن محمد الفاریابی، مکنی به ابوالفضل، ملک الکلام و صدرالحکماء. دولتشاه سمرقندی در تذکره گوید: شاعری است به غایت اهل و فاضل و در شاعری مرتبهء عالی دارد چنانکه بعضی از اکابر و افاضل متفقند که سخن او نازکتر و باطراوت تر از سخن انوری است و بعضی قبول نکرده اند و از خواجه مجدالدین همگر فارسی در این باب فتوی خواسته اند، او حکم کرده که سخن انوری افضل است فی کل حال. در شیوهء شاعری مشارالیه است و در علم و فضل بی نظیر. اصل او از فاریاب است اما در روزگار اتابیک قزل ارسلان بن اتابیک ایلدگز به عراق و آذربایجان افتاده و مداح قزل ارسلان بوده و خواجه ظهیر شاگرد استاد رشیدی سمرقندی است که قصهء مهر و وفا به نظم آورده و داد سخنوری در نظم آن داستان داده و در باب خواجه ظهیرالدین بزرگان گفته اند:
دیوان ظهیر فاریابی
در کعبه بدزد اگر بیابی.
و عوفی گوید: در دولت اتابیک ابوبکر آسایشها یافت و چنین شنیدم از بزرگی که شبی در مجلس اتابیک ابوبکر این رباعی بگفت:
ای ورد ملائکه دعای سر تو
سر نیست زمانه را به جای سر تو
با دشمن تو نیام شمشیر تو گفت
سرّ دل من باد قضای سر تو.
تمامت دیوان ظهیر مطبوع و مصنوع است و شعر او لطفی دارد که لطف او هیچ شعر دیگر ندارد. وفات ظهیر در 598 ه . ق. در تبریز بود. از ممدوحین وی حسام الدین اردشیربن علاءالدوله حسن از طبقهء دوم ملوک آل باوند (567 تا 602) و طغانشاه حاکم نیشابور (569 تا 581) و محمد بن ایلدگز و قزل ارسلان و نصرة الدین ابوبکر از اتابکان آذربایجان را میتوان نام برد. خاقانی و جمال الدین عبدالرزاق - که ترکیب بند مفصل و شیوائی در مدح ظهیرالدین فاریابی که او نیز در ستایش جمال الدین ابیاتی گفته دارد - از معاصرین ظهیر هستند. از اشعار اوست:
سپیده دم که شدم محرم سرای سرور
شنیدم آیت توبوا الی الله از لب حور
به گوش جان من آمد نداء حضرت قدس
که ای خلاصهء تقدیر و زبدهء مقدور
جهان رباط خراب است بر گذرگه سیل
گمان مبر که به یک مشت گل شود معمور
بر آستان فنا دل منه که جای دگر
برای عشرت تو برکشیده اند قصور
مگر تو بی خبری کاندر این مقام ترا
چه دشمنان حسودند و دوستان غیور
بکوش تا به سلامت به مامنی برسی
که راه سخت مخوف است و منزلی بس دور
ببین که تا چه نشیب و فراز در پیش است
ز آستان عدم تا به پیشگاه نشور
ترا مسافت دور و دراز در پیش است
بدین دوروزه اقامت چرا شوی مغرور
تو در میان گروهی غریب مهمانی
چنان مکن که به یکبارگی شوند نفور
ببین که تا شکمت سیر و تنْت پوشیده ست
چه مایه جانورند از تو خسته و رنجور
چه بارهاست ز تو بر تن سوام و هوام
چه داغهاست ز تو بر دل وحوش و طیور
به دشت جانوری خار میخورد غافل
تو تیز میکنی از بهر سلب او ساطور
کناغ چند ضعیفی ز خون دل بتند
به محفل آری کین اطلس است و آن سیفور
بدان طمع که دهان خوش کنی ز غایت حرص
نشسته ای مترصد که قی کند زنبور
ز کرم مرده کفن برکشی و درپوشی
میان اهل مروت که داردت معذور
به وقت روز شود همچو صبح معلومت
که با که باخته ای عشق در شب دیجور
به باده دست میالای کآن همه خون است
که قطره قطره چکیده ست از دل انگور
دل مرا چو گریبان گرفت جذبهء حق
فشاند دامن همت به خاکدان غرور
بشد ز خاطرم اندیشهء می و معشوق
برفت از سرم آواز بربط و طنبور
ز هرچه کردم و گفتم کنون پشیمانم
به جز دعا و ثناء خدایگان صدور
وزیر مشرق و مغرب نصیر دولت و دین
که باد رایت عالیش تا ابد منصور
نه بر حدیقهء فکرش وزیده باد غلط
نه بر صحیفهء عزمش نشسته گرد فتور
ز طول و عرض جهان کمال او صد ره
مهندسان خرد معترف شده به قصور
نشسته در دل و چشم ملوک هیبت او
چنانکه صولت می در طبیعت مخمور
زهی دقایق لطفت خفی چو جرم سها
ولیک گشته چو خورشید در جهان مشهور
صریر کلک تو در کشف مشکلات جهان
چنانکه نغمهء داود در اداء زبور
به زیر دامن افلاک خلقت آن مجمر
که کرد جیب افق را پر از بخار بخور
به گرد خطهء اسلام حفظت آن خندق
که می نیابد شِعری بر او مجال عبور
سوی حریم خلافت ترا همان آتش
نموده راه که اول کلیم را سوی طور
تو روی با علمی کرده ای که رایت صبح
به زیر سایهء آن گم شود به وقت ظهور
ترا به حبل متین است اعتصام چه باک
اگر گسسته شود رشتهء سنین و شهور
چراغ بخت تو زآن شمع برفروخته اند
که آفتاب به پروانه خواهد از وی نور
نهال جاه تو زآن حوض یافته ست نما
که از ترشح او حاصل آمده ست بحور
فراست تو چو افکند نور بر عالم
نماند در تتق غیب هیچ سِر مستور
همای همت تو گردنان گردون را
ز عجز و ضعف چو عصفور دید و ما العصفور
همیشه تا نتوان کرد حصر دور فلک
ترا چو خور به فلک باد عمر نامحصور
صلاح ملک و ملل بر عنایتت مبنی
دوام دین و دول بر کفایتت مقصور.
قصیده:
تا غمزهء تو تیر جفا بر کمان نهاد
خوی تو رسم خیره کشی در جهان نهاد
بس جان نازنین که بلا را نشان شده
زآن تیرها که غمزهء تو در کمان نهاد
صبری که در میان غمم دستگیر بود
از دست محنت تو قدم بر کران نهاد
عیبی که چشم عقل بدوزد ز تیرگی
دست زمانه در سر زلفت عیان نهاد
و اندیشه ای که گم شود از لطف در ضمیر
گردون به راز با کمرت در میان نهاد
بر ره نشسته دیده که تا چون وفا شود
آن وعده ها که لطف تو در گوش جان نهاد
در خط شوم ز سبزهء خطّ تو هر زمان
تا لب چرا بر آن لب شکّرفشان نهاد
بر سر زنم ز غیرت زلفت که از چه روی
سر بر کنار تازه گل و ارغوان نهاد
اینگونه مشکلات که در راه عشق تست
دل بر وفای عهد تو مشکل توان نهاد
دانم یقین که نشکند الا ثنای شاه
مهری که عشوهء تو مرا بر زبان نهاد
منت خدای را که به نام خدایگان
بر چرخ پیر مسند بخت جوان نهاد
دست زمانه گوهر شاهی به فال نیک
در آستین حکم قزل ارسلان نهاد
شاه جهان مظفر دین خسرو عجم
کز فخر پای بر سر هفت آسمان نهاد
در تنگنای بیضهء تدبیر عدل او
نقاش طبع صورت مرغ شیان نهاد
قدرش رکاب با فلک اندر رکاب شد
فرمانْش با زمانه عنان در عنان نهاد
ای صفدری که در صف هیجا ترا خرد
همتای پیل جنگی و شیر ژیان نهاد
از انتقام عدل تو با ضعف خویش کبک
در چشم باشه و دل باز آشیان نهاد
چشم بنفشه صورت قهرت به خواب دید
سر چون عدوت بر سر زانو از آن نهاد
بر بام هفت قلعهء گردون هزار شب
حزم تو پای بر زبر پاسبان نهاد
تو بی قرینی از همه اقران از آن قِبَل
نامت زمانه خسرو صاحبقران نهاد
دستت سبک مخالف دین را به باد داد
زآن بادها که در سر گرز گران نهاد
جاه تو اسب بر سر مهر سپهر تاخت
جود تو داغ بر دل دریا و کان نهاد
جز سرمهء اجل نبرد حسرتی که دهر
در چشم دشمن تو به نوک سنان نهاد
تیر تو مسرعی است که پیش از زه کمان
تقدیر مژدهء ظفرش در دهان نهاد
آن سر که چرخ از سر تکلیف برگرفت
در امتثال حکم تو بر آستان نهاد
تا در قبول عقل نیاید که آدمی
دل بر بقاء مملکت جاودان نهاد
جاوید زی که نوبت ملک ترا قضا
در وجه دفع فتنهء آخر زمان نهاد.
همو راست:
شرح غم تو لذت شادی به جان دهد
لعل لب تو طعم شکر در دهان دهد
طاوس جان به جلوه درآید ز خرّمی
گر طوطی لبت به حدیثی زبان دهد
شمعی است چهرهء تو که هر شب ز نور خود
پروانهء عطا به مه آسمان دهد
خلقی ز پرتو تو چو پروانه سوختند
کس نیست کز حقیقت رویت نشان دهد
زلفت به جادوئی ببرد هر کجا دلی است
وآنگه به چشم و ابروی نامهربان دهد
هندو ندیده ام که چو ترکان جنگجوی
هرچ آیدش به دست به تیر و کمان دهد
جز زلف و چهرهء تو ندیدم که هیچ کس
خورشید را ز ظلمت شب سایبان دهد
مقبل کسی بود که ز خورشید عارضت
هجرانْش تا به سایهء زلفت امان دهد
گر در رخم بخندی بر من منه سپاس
کآن خاصیت همی رخ چون زعفران دهد
وقت است اگر لب تو به عهد مزوّری
بیمار عشق را شکر و ناردان دهد
مائیم و آب دیده که سقّای کوی دوست
صد مشک از این متاع به یک تای نان دهد
آن بخت کو که عاشق رنجور قوتی
با این دل ضعیف و تن ناتوان دهد
وآن طاقت از کجا که صدائی ز درد دل
در بارگاه خسرو خسرونشان دهد
فریاد من ز طارم گردون گذشت و نیست
امکان آن که زحمت آن آستان دهد
نُه کرسی فلک نهد اندیشه زیر پای
تا بوسه بر رکاب قزل ارسلان دهد
در موضعی که چون دم روح القدس ز باد
نصرت همای رایت او را روان دهد
تیغش ز کلهء سر بی مغز دشمنان
نسرین چرخ را چو هما استخوان دهد
در برگ ریز عمر عدو صرصر اجل
نوروز را طبیعت فصل خزان دهد
واطراف باغ معرکه را تیغ آب رنگ
از خون کشتگانْش گل و ارغوان دهد
تردامنیّ دشمنش از روی خاصیت
رنگ از برون جوشن و برگستوان دهد
راه نجات بسته شود بر زمین چنانک
مرگ از حذر عنان به ره کهکشان دهد
هر سرگرانیی که کند خصم تو به عمر
بازوش وقت حمله به گرز گران دهد
ای خسروی که حفظ تو هنگام اهتمام
گوگرد را ز صولت آتش امان دهد
هرجا که رایت از در تدبیر درشود
تقدیر بر وسادهء حکمش مکان دهد
پیرند چرخ و اختر و بخت تو نوجوان
آن به که پیر نوبت خود با جوان دهد
فرّ همای سلطنت آن را بود به حق
کش حکم تو به سایهء چترش امان دهد
هر آهنی که در سر چوبی کنند راست
چون رمح تو چگونه قرار جهان دهد
اعجاز موسوی ندهد هر کجا کسی
چوبی شعیب وار به دست شبان دهد
صد قرن بر جهان گذرد تا زمام ملک
اقبال در کف چو تو صاحبقران دهد
در رزم رستمی تو و در بزم حاتمی
گردون ترا عنان(1) قزح بهر آن دهد
با بحر برزنی چو به دستت قدح نهد
وز مهر کین کشی چو به دستت عنان دهد
هرکو چو تیغ با تو زبان آوری کند
قهرت جواب او به زبان سنان دهد
بر گرد بارگاه تو کیوان به شب بتافت
تا روز بوسه بر قدم پاسبان دهد
شاها خلایق از تو عزیز و توانگرند
درویشیم سزد که به دست هوان دهد؟
پوشیده زهره جامهء زربفت و مشتری
محتاج خرقه ای است که در طیلسان دهد
در عهد چون تو شاهی کز فضلهء سخات
هر روز چرخ راتب دریا و کان دهد
شاید که بعد خدمت یکساله در عراق
نانم هنوز خسرو مازندران دهد؟
تا آسمان چو کسوت شب را رفو کند
گه از شهاب سوزن و گه ریسمان دهد
بادی چنانکه کسوت عمر ترا قضا
یک سر طراز مملکت جاودان دهد.
و هم از اوست:
تراست لعل شکربار و در میان گوهر
میان لعل چرا کرده ای نهان گوهر
به خنده چون لب یاقوت رنگ بگشائی
ز شرم زرد شود همچو زعفران گوهر
رُخم چو زرد شد از جزع دیده هر ساعت
فشانم از غم آن لعل دُرفشان گوهر
مرا به باد مده گرچه خاکسارم از آنک
به خاک تیره کند بیشتر مکان گوهر
اگرچه سیم و زرم نیست هست گوهر اشک
که نزد عقل به از صدهزار کان گوهر
سزد که ننگ نیاید ترا ز صحبت من
از آنکه ننگ ندارد ز ریسمان گوهر
چنان به چشم تو بی قیمتم ز بی درمی
که روز بزم به چشم خدایگان گوهر
همین بس است که الماس طبع من دارد
چو خنجر ملک شرق در میان گوهر
خدایگان ملوک جهان طغان شه آنک
نثار می کند از جود بر جهان گوهر
ز بس که خون مخالف بریخت روز مصاف
گرفت در دل کان رنگ ارغوان گوهر
به یمن بخت چو گیرد قلم به دست کند
به صورت شبه از نوک او روان گوهر
سپهرقدرا دست خرد نمی یابد
به قدر جود تو در گنج شایگان گوهر
اگر تو دست سخاوت کشیده تر نکنی
به هیچ کان ندهد هیچ کس نشان گوهر
خروس عدل تو تا پر زده ست در عالم
به جای بیضه نهاده ست ماکیان گوهر
زهی زمانه که بعد از هزار غصه و رنج
مرا نهاد ز مدح تو در دهان گوهر
زمانه گرچه بیازاردم نیازارم
کسی نیفکند از دست رایگان گوهر
اگرچه موج برآورد سالها دریا
به هیچ وقت نیفکند بر کران گوهر
قصیده ای که به مدح تو گفت بنده چو دُر
ردیف ساختش از بهر امتحان گوهر
در این دیار بسی شاعران باهنرند
که نور فکرت ایشان دهد به کان گوهر
سزد به نظم چنین گوهری کنند قیام
از آنکه خوب نماید به توأمان گوهر
همیشه تا که به هنگام نوبهار سحاب
کند نثار بر اطراف بوستان گوهر
نثار مجلست از چرخ گوهری بادا
که در حساب نیاید بهاء آن گوهر.
گویند که ظهیر از نیشابور به طریق سیاحت به اصفهان رفت و در آن حین صدرالدین عبداللطیف خجندی قاضی القضاة و مشارالیه آن ملک بود. روزی ظهیر به سلام خواجه رفت، دید که صدر خواجه مسکن فضلا و علماست. او سلام کرد و غریب وار به جائی نشست و التفاتی چنانکه خواست نیافت. تافته شد و این قطعه را بدیهه گفت و به دست خواجه داد. قطعه:
بزرگوارا دنیا ندارد آن عظمت
که هیچ کس را زیبد بدان سرافرازی
شرف به فضل و هنر باشد و ترا همه هست
بدین نعیم مزوّر چرا همی نازی
ز چیست کاهل هنر را نمیکنی تمییز
تو نیز هم به هنر در زمانه ممتازی
به من نگه تو به بازی مکن از آنکه به فضل
دلم به گیسوی حوران نمیکند بازی
اگرچه نیست خوشت یک سخن ز من بشنو
چنانکه آن را دستور حال خود سازی
تو این سپر که ز دنیا کشیده ای در رو
به روز عرض مظالم چنان بیندازی
که از جواب سلامی که خلق را بر تست
به هیچ مظلمهء دیگری نپردازی.
رجوع به لباب الالباب عوفی ج2 ص298 و تذکرهء دولتشاه ص 109 شود.
(1) - ظ: کمان.

ظهیر.

[ظَ] (اِخ) ظهیرالمُلک. رجوع به علی بن حسن بیهقی، شرف الدین ظهیرالملک عامل هراة شود. (تتمهء صوان الحکمة).

ظهیر.

[ظَ] (اِخ) فارسی. شهرزوری گوید شهاب الدین مقتول بصائر را نزد ظهیر خوانده بوده است. رجوع به تتمهء صوان الحکمة ج12 ص8 شود.

ظهیر.

[ظَ] (اِخ) فاریابی. رجوع به ظهیرالدین طاهر... شود.

ظهیرآباد.

[ظَ] (اِخ) دهی است در مازندران. (رابینو ص127).

ظهیرالحق.

[ظَ رُلْ حَق ق] (اِخ) لقب محمد بن مسعود الادیب الغزنوی. رجوع به محمد... شود. (تتمهء صوان الحکمه).

ظهیرالدولة.

[ظَ رُدْ دَ لَ] (ع اِ مرکب)پشتیبان دولت.

ظهیرالدولة.

[ظَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) ممدوح مسعودسعد. رجوع به شواهد ظهیر و رجوع به ابراهیم بن سلطان مسعودبن سلطان محمود غزنوی شود.

ظهیرالدولة.

[ظَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) ابومنصور وشمگیر. رجوع به وشمگیر شود.

ظهیرالدولة.

[ظَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) رجوع به بیستون بن وشمگیر شود.

ظهیرالدولة.

[ظَ رُدْ دَ لَ] (اِخ)خسروشاه بن بهرام شاه غزنوی، مکنی به ابوشجاع. رجوع به خسروشاه شود.

ظهیرالدولة.

[ظَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) رجوع به مسعودبن محمود غزنوی شود.

ظهیرالدولة.

[ظَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) رجوع به نظام الملک بن نظام الملک شود. (لباب الالباب ج2).

ظهیرالدولة.

[ظَ رُدْ دَ لَ] (اِخ)محمدابراهیم خان برادرزادهء آغامحمدخان قاجار. حاکم کرمان. (متوفی 1240 ه . ق.).

ظهیرالدولة.

[ظَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) علیخان، ملقب به صفاعلیشاه. داماد ناصرالدین شاه و مرید صفی علیشاه. (متوفی 1342 ه . ق.). مقبرهء او در شمیران معروف و مدفن عده ای از دانشمندان و رجال است.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) (امیر...) ابراهیم صواب. در مبدأ حال ملازمت امیر پیر حسین چوپانی می کرد و در آن اوان در خدمت جناب مبارزی بود. از آن جناب رخصت گرفته به شیراز شتافت و امیر شیخ رقم عزل بر صحیفهء شمس الدین صاین و سیدغیاث الدین علی کشید و امیر ابراهیم را به استقلال وزیر گردانید و امیر ابراهیم نه به واسطهء وفور کفایت بلکه از غایت جهالت ابواب مداخل و منافع ارکان دولت را مسدود ساخت. لاجرم آن جماعت یکی از رنود را تطمیع کردند تا فرصت نگاه داشته، به زخم تیری امیر ابراهیم را به عالم بقا فرستاد و کرّت دیگر مولانا شمس الدین صاین و سیدغیاث الدین علی قدم بر مسند وزارت نهادند. رجوع به دستور الوزراء ص 243 شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) ابراهیم بن نصربن عسکر موصلی. رجوع به ابواسحاق سلامی شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) رجوع به ابراهیم بن حسین شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) رجوع به ابراهیم بن سکمان شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) رجوع به ابن مفلح شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) ابن علی بن زین العابدین بن الحسام العاملی العیناثی. مردی فاضل و عابد و فقیه از مشایخ جلیل القدر. او از شیخ علی بن احمد عاملی والد شهید ثانی روایت کند. رجوع به روضات ص 337 شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) ابن علی بن قوام الدین. یکی از سادات مرعشی مازندران و در چالوس مقیم بود. رجوع به مازندران و استرآباد رابینو ص27 شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) ابوالحسن علی بن الامام ابوالقاسم زیدبن محمد بن الحسین البیهقی. او یکی از علمای مشهور قرن ششم هجری است، و در حدود سنهء 490 ه . ق. متولد شده و در سنهء 565 ه . ق. وفات یافته است و معاصر محمد بن عبدالکریم شهرستانی صاحب ملل و نحل متوفی در 548 و سیداسماعیل جرجانی صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی متوفی در سنهء 531 بوده است و در صغر سن زمان عمر خیام را نیز دریافته و به مجلس او حاضر شده است. یاقوت گوید: «علی بن زید ابوالحسن بن ابی القاسم البیهقی، وفات او به سال 565 بود و خود او در کتاب مشارب التجارب تألیف خویش آرد که کنیت من ابوالحسن باشد و نامم علی بن الامام ابی القاسم زیدبن الحاکم الامام امیرک محمد بن الحاکم ابی علی الحسین بن ابی سلیمان الامام فندق ابن الامام ایوب بن الحسن بن احمدبن عبدالرحمن بن عبیداللهبن عمر بن الحسن بن عثمان بن ایوب بن خزیمة بن عمروبن خزیمة بن ثابت بن ذی الشهادتین صاحب رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم ابن الفاکه بن ثعلبة بن ساعدة بن عامربن عنان بن عامربن خطمة بن جشم بن مالک بن الاوس و نسبت خویش را تا آدم آورده است». و سپس در متن یاقوت این عبارت آمده است: «و ذلک یسیر، قد ذکرناه فی عدة مواضع من کتبنا» و باز گوید: «مولد من به روز شنبهء بیست وهفتم شعبان سال 499(1) در قصبهء سابزوار از ناحیهء بیهق بود و آن شهری است که ساسان بن ساسان بن بابک بن ساسان پی افکنده است. پدر من مرا به کُتّاب سپرد و پس از آن ما به ناحیهء ششتمذ از قراء این ناحیه رحلت کردیم، چه پدر مرا در آنجا ضیاعی بود و در عهد کودکی کتاب الهادی للشادی تصنیف میدانی را از بر کردم و نیز کتاب السامی فی الاسامی همان مولف و کتاب المصادر قاضی زوزنی را و کتاب غریب القرآن عزیزی و کتاب اصلاح المنطق و کتاب المنتحل میکالی و اشعار متنبی و حماسه و سبعیات و کتاب تلخیص در نحو. پس از آن کتاب مجمل را در لغت از حفظ کردم و در شهور سال 514 در مدرس ابی جعفر المقری امام جامع قدیم به نیشابور مصنف کتاب ینابیع اللغة و جز آن حاضر آمدم و در این مدرس کتاب تاج المصادر تألیف او را حفظ کردم و نحو ابن فضال و فصلی از کتاب مقتصد و امثال ابی عبید و امثال امیر ابی الفضل میکالی را نزد او خواندم. سپس در محرم سال 516 به درس امام صدرالافاضل احمدبن محمد میدانی رفتم و کتاب السامی فی الاسامی را که تصنیف خود اوست و نیز کتاب المصادر قاضی و کتاب المنتحل و کتاب غریب الحدیث ابی عبید و کتاب اصلاح المنطق و مجمع الامثال تألیف خود ابی جعفر و کتاب صحاح اللغهء جوهری را نزد او درست کردم و در این میانه به محضر امام ابراهیم الهراز المتکلم نیز تردد داشتم و از انوار علوم کلام از او اقتباس میکردم و نیز به خدمت امام محمد الفزاری میرفتم و از او غریب الحدیث خطابی و جز آن را شنودم و در این وقت پدرم به سلخ جمادی الاَخرهء سال 517 درگذشت و من در ذی الحجهء سال 518 به مرو شدم و در آنجا به خدمت تاج القضاة ابی سعد یحیی بن عبدالملک بن عبیداللهبن ساعد که ملکی در صورت آدمی بود پیوستم و از لفظ او کتاب زکوة و مسائل خلافیة و سپس دیگر مسائل را غیر مرتب تعلیقات کردم و یک سال تمام در مناظره و مجادله خوض و غور کردم تا آنجا که نفس من قانع شد و همچنین استاد من از من بپسندید و در این وقت در این مدرسه و هم در جامع مجلس وعظ داشتم. سپس در ربیع الاول سال 521 از مرو بازگشتم و در آنجا به ازدواج پرداختم و این امر مرا از تحصیل سخت بازداشت، سپس با نیشابور عود کردم و از آنجا به زیارت مادر خود به مسقط الرأس خویش بیهق شدم و سه ماه بدانجا ببودم و این به سال 521 بود، پس به نیشابور مراجعت کردم و باز به بیهق بازگشتم و به مصاهرت الاجل شهاب الدین محمد بن مسعود المختار که در اول والی ری بود و سپس مشرفی مملکت داشت نائل آمدم و سالها پای بند اهل و اولاد بودم و در جمادی الاولی سال 526 قضاء بیهق به من دادند و برخی از عمر گرانمایه در اینگونه اموری که منتهی نتیجهء آن همان است که شریح قاضی گفته است: «اصبحت و نصف الناس علیّ غضبان» صرف شد و چارهء خلاص و رستگاری خویش را جز انتقال از آنجا ندیدم و از این رو در شب عید شوال سال 526 به قصد ری عزیمت کردم و در این وقت والی ری شهاب الدین پدرزن من بود و اکابر و قضاة و سایر اجلاء ری از من حسن استقبال کردند و تا بیست وهفتم جمادی الاولی سال 527 بدانجا بزیستم و در این مدت تنها به حساب و جبر و مقابله و قسمی از احکام نظر داشتم و چون به خراسان مراجعت کردم نزد حکیم استاد خراسان عثمان بن جادوکار به اتمام این صناعت پرداختم و کتبی از احکام به دست کردم و در این صناعت مشارالیه شدم و از آنجا در غرهء ربیع الاَخر سال 529 به نشابور منتقل شدم و هنوز در علم حکمت پخته نبودم و به بیهق معاودت کردم و از نقصان خود در این صناعت سخت اندوهناک بودم و در سال 530 بدینجا در خواب دیدم که گوینده ای مرا گفت قطب الدین محمد مروزی ملقب به طبسی نصیری را دریاب. بر اثر این خواب به سرخس شدم و نزد او اقامت گزیدم و آنچه از دنانیر و دراهم داشتم خرج شد و آتش آز خویش بدان فرونشاندم و در بیست وهفتم شوال 532 به نشابور بازگشتم (ظاهراً در اینجا جمله یا جمله هائی ساقط شده است، چه پس از عبارت مذکور گوید) و با او در نشابور اقامت کردم تا آنگاه که او در رجب سال 536 مبتلی به فالج گردید، پس در شعبان همان سال به بیهق آمدم و رشک و حسد اقارب در اینجا سخت مرا بی آرام میداشت و از آنجا در رمضان سال 537 خائفاً یترقب به نیشابور شدم و بزرگان نیشابور مقدم من گرامی داشتند و به روزهای جمعه به مسجد جامع نیشابور قدیم و به چهارشنبه در مسجد مربع و در دوشنبه در مسجد الحاج مجلس میگفتم و وفود اکرام وزیر ملک الوزراء طاهربن فخرالملک و اکابر حضرت بر من پیوسته بود و من بدانجا رحل اقامت افکندم و تا غرهء رجب سال 549 بدانجا ببودم و پس برای زیارت مادر به بیهق رحلت کردم و مادر من و پسرم احمد در این سال بمردند و این مادر حافظ قرآن و عالم به وجوه تفاسیر بود. اینک تصانیف من در این مدت: کتاب اسئلة القرآن مع الاجوبة مجلدة. کتاب اعجاز القرآن مجلدة. کتاب الافادة فی کلمة الشهادة مجلدة. کتاب المختصر من الفرائض مجلدة. کتاب الفرائض بالجدول مجلدة. کتاب اصول الفقه مجلدة. کتاب قرائن آیات القرآن مجلدة. کتاب معارج نهج البلاغة و هو شرح الکتاب مجلدة. کتاب نهج الرشاد فی الاصول مجلدة. کتاب کنزالحجج فی الاصول مجلدة. کتاب جلاء صدا الشک فی الاصول. کتاب ایضاح البراهین فی الاصول مجلدة. کتاب الافادة فی اثبات الحشر و الاعادة مجلدة. کتاب تحفة السادة مجلدة. کتاب التحریر فی التذکیر مجلدتان. کتاب الوقیعة فی منکر الشریعة مجلدة. کتاب تنبیه العلماء علی تمویه المتشبهین بالعلماء. کتاب ازاهیر الریاض المریعة و تفسیر الفاظ المحاورة و الشریعة مجلدة. کتاب اشعار مجلدة. کتاب دررالسخاب و دررالسحاب فی الرسائل مجلدة. کتاب البلاغة الخفیة مجلدة. کتاب ملح البلاغة مجلدة. کتاب طرائق الوسائل الی حدائق الرسائل مجلدة. کتاب الرسائل بالفارسی مجلدة. کتاب رسائل المتفرقة مجلدة. کتاب عقوداللاَلی مجلدة. کتاب غررالامثال مجلدتان. کتاب الانتصار من الاشرار مجلدة. کتاب الاعتبار بالاقبال و الادبار مجلدة. کتاب وشاح دمیة القصر مجلدة ضخمة. کتاب اسرار الاعتذار مجلدة. کتاب شرح مشکلات المقامات الحریریة مجلدة. کتاب درة الوشاح و هو تتمة کتاب الوشاح مجلدة خفیفة. کتاب العروض مجلدة. کتاب ازهار اشجار الاشعار مجلدة. کتاب عقود المضاحک بالفارسی مجلدة. کتاب نصائح الکبراء بالفارسیة مجلدة. کتاب آداب السفر مجلدة. کتاب مجامع الامثال و بدائع الاقوال اربع مجلدات. کتاب مشارب التجارب اربع مجلدات. کتاب ذخائر الحکم مجلدة. کتاب شرح الموجز المعجز مجلدة. کتاب اسرارالحکم مجلدة. کتاب عرائس النفائس مجلدة. کتاب اطعمة المرضی مجلدة. کتاب المعالجات الاعتباریة مجلدة. کتاب تتمة صوان الحکمة مجلدة. کتاب السموم مجلدة. کتاب فی الحساب مجلدة. کتاب خلاصة الزیجة مجلدة. کتاب اسامی الادویة و خواصها و منافعها مجلدة و هو معنون بتفاسیر العقاقیر مجلدة ضخمة. کتاب جوامع الاحکام ثلاث مجلدات. کتاب امثلة الاعمال النجومیة مجلدة. کتاب موامرات الاعمال النجومیة مجلدة. کتاب غررالاقیسة مجلدة. کتاب معرفة ذات الحلق و الکرة و الاصطرلاب مجلدة. کتاب احکام القرانات مجلدة. کتاب ربیع العارفین مجلدة. کتاب ریاحین العقول مجلدة. کتاب الاراحة عن شدائد المساحة مجلدة. کتاب حصص الاصفیاء فی قصص الانبیاء علی طریق البلغاء بالفارسیة مجلدتان. کتاب المشتهر فی نقض المعتبر الذی صنفه الحکیم ابوالبرکات مجلدة. کتاب بساتین الانس و دساتین الحدس فی براهین النفس مجلدة. کتاب مناهج الدرجات فی شرح کتاب النجاة ثلاث مجلدات. کتاب الامانات فی شرح الاشارات. کتاب رقیات(2) التشبهات علی خفایا المختلطات بالجداول مجلدة. کتاب شرح رسالة الطر(3) مجلدة. کتاب شرح الحماسة مجلدة. کتاب الرسالة العطارة فی مدح بنی الزنارة(4). کتاب تعلیقات فصول بقراط. کتاب شرح شعر البحتری و ابی تمام مجلدة. کتاب شرح شهاب الاخبار مجلدة».
یاقوت پس از ذکر تصانیف مذکوره گوید فهرستی که از تألیفات علی بن زید بیهقی دادیم بر طبق فهرستی بود که خود او در کتاب مشارب التجارب آورده است، لکن من علاوه بر آن، کتاب تاریخ بیهق او را به فارسی و کتاب لباب الانساب تألیف وی را نیز دیدم و در اول ورود من به نیشابور در ذی قعدهء سال 613 کتاب وشاح الدمیة بیهقی را در آنجا یافتم. در این کتاب گوید که ابوالقاسم باخرزی از تصنیف کتاب دمیة القصر در جمادی الاَخرهء سال 466 فراغت یافته است و من به تصنیف الوشاح در غرهء جمادی الاولی سال 528 آغاز کردم و در رمضان سال 535 به انجام رسانیدم و در همین کتاب الوشاح اشعاری از خود در مدح مخلص الدین ابی الحزم محمد بن عاصم کاتب انشاء در دیوان سلطان سنجر که خواهرزادهء ابواسماعیل طغرائی است نقل میکند:
کریم علی اوج النجوم علاه
و ایقظ نوّام المدیح نداه
سری و اهتدی طبعی بنجم کماله
و احمد فی وقت الصباح سزاه
له روضة ابدت من الفضل نرجساً
و غصناً من الاقبال طاب جناه
اعاد رصاع القلب فی رحل ورده(5)
و غادر فی قلبی ضواع(6) هواه
تفرق اشجان الافاضل یمنة
و یجمع کل الصید جوف فراه
لقد زرت اشراف الزمان و انما
ابی الفضل الا ان ازور فناه.
و عماد اصفهانی در کتاب الخریدة ذکر او آورده و به ریاست و شرف وی را ستوده است و گوید پدر من مرا حدیث کرد که آنگاه که علی بن زید بیهقی در عقیب نکبت به ری شد بخت بدو اقبال کرد و شرف الدین بیهقی که در این وقت والی ری بود با موکب خویش به استقبال وی شتافت و او را به منزل خویش فرودآورد و به ترمیم خلل ها و زیانهای واردهء بدو پرداخت و در این وقت شرف الدین خویش را آمادهء کفالت وزارت سلطان میکرد و مکانتی عالی داشت و این دو تا آنگاه که مرگ در میانشان جدائی افکند در ری مقیم و با هم مأنوس بودند و جدائی آنان از یکدیگر به مرگ در سال 533 بود و باز پدر من میگفت که گمان میکنم نکبت او در وقعهء سلطان سنجر با کفار ختائیه بود و پدر من پیوسته ثناء او میگفت و میگفت بیهقی را نظیری نبوده است و کتاب وشاح الدمیة را به ذیل کتاب ابی الحسن باخرزی او نوشته و این کتاب در خراسان موجود است و در آنجا قطعات ذیل را از شعر خویش آورده است:
تراجعت الامور علی قفاها
کما یتراجع البغل الرموح
و تستبق الحوادث مقدمات
کما یتقدم الکبش النطوح.
و قوله:
تشیر باطراف لطاف کأنها
انابیب مسک أو اساریع مندل
و تومی بلحظ فاترالطرف فاتن
بمرود سحر بابلی مکحل
ینم علی ما بیننا من تجاذب
نسیم الصبا جاءت بریا القرنفل.
و له:
یا خالق العرش حملت الوری(7)
لما طغی الماء علی جاریه
و عبدک الاَن طغی ماوه
فی صلبه فاحمله علی جاریه (؟).
یاقوت گوید آنچه گفتیم نقل از کتاب عماد است و آنگاه که منقولات عماد را با آنچه بیهقی خود از تاریخ حیات خویش به خط خویش نگاشته است مطابقه کنیم اختلافاتی در تاریخ و غیر آن هست و خدای تعالی داناتر به حقیقت باشد. و باز از اوست قطعات ذیل که در کتاب الوشاح در مدح عزیزالدین ابوالفتوح علی بن فضل الله المستوفی الطغرائی گفته است و من از خط خود بیهقی آن را نقل کرده ام:
شموسی فی افق الحیاة هلال
و امنی من صرف الزمان محال
و اطلب و المطلوب عزّ وجوده
و ارجو و تحقیق الرجاء محال
الی کم ارجی من زمانی مسرة
و قد شاب من رأس الزمان قذال
وبال علی الطاوس الوان ریشه
و علم الفتی حقاً علیه وبال
و للدهر تفریق الاحبة عادة
و للجهل داء فی الطباع عضال
لقد ساد بالمال المصون معاشر
و اخلاقهم للمخزیات عیال
و بینهم ذل المطامع عزة
و عندهم کسب الحرام حلال.
و له:
ضجیعی فی لیلی جوی و نحیب
و الفی فی نومی ضنا و لغوب
دجی لیل آمالی و ابطأ صبحه
و للمنذرات السود فیه نعیب
و تلسعنی الایام فهی اراقم
و تخدعنی الاَمال فهی کذوب
ألا لیت شعری هل ابیتن لیلة
و باعی فی ظل الوصال رحیب
خلیلی لاترکن الی الدهر آمناً
فاحسانه بالسیآت مشوب
و کم جاهل قد قال لی انت ناقص
فهیج لیث الحقد و هو غضوب
و عیرنی بالعلم و الحلم و النهی
قبائل من اهل الهوی و شعوب
فقلت لهم لاتعذلونی فاننی
لصفو زجاجات العلوم شروب
و ماضرنی انی علیم بمشکل
و قد مسّ اهل الدهر منه لغوب
لئن عُدّ علم المرء جرماً لدیکم
فذلک جرم لست منه اتوب
کفی حزناً انی مقیم ببلدة
بها صاحب العلم الرصین غریب.
و باز در این کتاب (یعنی وشاح) گوید آنگاه که به خدمت امیر یعقوب بن اسحاق المظفربن نظام الملک رفتم مقدم مرا به اکرام و تعظیم و تفخیم مقابله کرد و من بدیهةً این چهار شعر بگفتم:
یعقوب یظهر دائماً فی لفظه
عس لدیه نظمه یعسوبهُ
و غدا بحمدالله صدراً مکرماً
یعلو نطاق المشتری عرقوبهُ
فسقی اناملهُ حدائق لفظه
و جری علی نهج العلی یعبوبهُ
قد غاب یوسف خاطری عن مصره
و یشم ریح قمیصه یعقوبهُ.
و امیر گفت آیا بر این وتیره و منوال که من گفته ام خواهی چیزی گفتن و قطعهء ذیل را بخواند:
أ عاذل مه لیس عذلک ینفع
و قولک فینا دائماً لیس ینجع
و هل یصبر الصب المشوق علی الجوی
و فی الوصل مشتاق و فی الهجر مجزع
یقولون ان الهجر یشفی من الجوی
و ان فواد الصب فی القرب اجزع
بکل تداوینا فلم یشف ما بنا
الا ان قرب الدار اجدی و انفع
تحن الی ظل من العیش وارف
و عهد مضی منه مصیف و مربع.
گفتم ای صدر سرکه را حلاوت انگبین و سرمه را طلاوت حور عین نتواند بودن، چراغ مرده کجا، نور آفتاب کجا! و لاشهء خر را به اسب تازی چه نسبت. گفت ترا از جواب گفتن این قطعه گزیری نیست و من با شتاب و عجله به بداهت و ارتجال و بر سبیل استعجال قطعهء ذیل بگفتم:
سری طیفهُ وهناً و لی فیه مطمع
و برق الامانی فی دجی الهجر یلمع
و یأبی حقین(8) الهجر عدرة طیفه
فلم ادر فی مهوی الهوی کیف اصنع
لقد یحمد القوم السری فی صباحهم
زمان تلاق عنده الشمل یجمع
و ها انا اَسری فی ظلامی و اننی
أذمّ صباحی و الخلائق هجع
اقول لصبری انت ذخری لدی النوی
و ذخر الفتی حقاً شفیع مشفع
و اسکن ماءالعین ناری و انما
هواء الهوی من تربة الطیف انفع
رأیت معیدی الخیال فقال من
جهینة اخبار المعیدی تسمع
دعوت الی حیس الهوی جندب الهوی(9)
فولی و طرف العین فی النوم یرتع
و قال لنفسی لاتموتی صبابة
لعل زماناً قد مضی لک یرجع
و لم یبق منی غیر ما قلت منشداً
حشاشة نفس ودّعت یوم ودّعوا
فلاذ بشمس الدین یعقوب من له
نجوم لها فی مشرق المجد مطلع
اجلک یا یعقوب عن کنه مدحتی
لانک عن مدحی اجل و ارفع.
و امیر مرا تشریف قصیدهء ذیل ارزانی داشت که اول آن این است:
الا ابلغ الی سلمی السلاما...
و من جواب آن بگفتم و پس از جواب بر سبیل اداء شکر منعم قطعهء ذیل تقدیم داشتم:
یا صاحبی کسدت اسواق اشواقی
و التفت الساق یوم الهجر بالساق
یا لیت شعری هل سعد یساعدنی
ام هل لداءالهوی فی الناس من راق
ام هل سبیل الی سلوان مکتئب
ام هل طریق الی ایناس مشتاق
یا نجل اسحاق یا من ثوب سودده
قد جل فی الدهر عن وهی و اسحاق
فماتمهلت فی یومی وغی و ندی
الا قضیت بآجال و ارزاق
و کل ذکر و ان طال الزمان به
فان ذکرک فی نادی الندی باق.
(معجم الادباء ج 5 صص 208-218).
ابوالحسن بیهقی از مشاهیر علمای عصر خود بود و کتب نفیسهء بسیاری به زبان عربی و فارسی تألیف کرد و یاقوت در معجم الادباء ج5 صص208-218 در ترجمهء حال او هفتادوچهار کتاب از مؤلفات او را به اسم و رسم میشمرد، ولی از سوءحظ از جمیع این کتب نفیس جز تاریخ بیهق و جز تتمهء صوان الحکمه در تاریخ حکما و چند کتاب دیگر که ذیلاً معرفی خواهیم کرد گویا چیزی از آثار او بر جای نمانده است. بیهقی تاریخ بیهق را به تصریح خود وی در سال 563 در زمان سلطان موید آی آبه از غلامان سلطان سنجر که بلافاصله بعد از وفات سنجر بر خراسان مسلط شد تألیف کرده است. موضوع تاریخ بیهق چنانکه از اسم آن برمی آید عبارت است از تاریخ این ناحیه از ایران و تراجم مشاهیر رجالی که بدانجا منسوبند از علما و ادبا و شعرا و وزراء و سادات و کُتّاب و حکما و اطبا و غیرهم و انساب خانواده های مشهور که از قدیم در آنجا توطن داشته یا از مواضع دیگر بدانجا هجرت کرده اند و نیز تا اندازه ای از جغرافیای این ناحیه بحث شده است. دیگر از تألیفات بیهقی ذیلی است بر صوان الحکمهء ابوسلیمان منطقی سجستانی به نام تتمهء صوان الحکمه که چاپ شده است. دیگر از تألیفات ابوالحسن بیهقی کتابی است به فارسی در نجوم بنام جوامع الاحکام که نسخ متعدد از آن در ایران یافت میشود و نفیس ترین آنها ظاهراً نسخه ای است که در سبزوار وجود دارد و به سال 949 ه . ق. نوشته شده است. کتاب دیگر بیهقی شرحی است از نهج البلاغه به نام معارج نهج البلاغة. ابوالحسن بیهقی به خواهش جمال المحققین ابوالقاسم علی بن حسن الحویفی (؟) النیشابوری به نوشتن این کتاب اقدام کرده و ابوالقاسم پیش از تمام شدن کتاب وفات یافته است و بیهقی کتاب را همچنان به نام او موشح داشته و آن را به کتابخانهء ملک النقباء علی بن محمد بن یحیی حسینی تقدیم کرده است. از مؤلفات بیهقی نسخه دیگری موجود است که کمتر کسی از آن اطلاع دارد و آن جلد اول لباب الانساب است که در کتابخانهء مدرسهء سپهسالار موجود ولی اشتباهاً به نام نهایة الانساب ضبط شده است. بیهقی این کتاب را به نام ابوالحسن علی بن محمد بن یحیی علوی در اواخر جمادی الاَخرهء سال 558 هجری شروع کرده و پس از سه ماه به اتمام رسانده است. لباب الانساب مشتمل است بر مطالب سودمند و نکات تاریخی مهم و دانستنی. و نیز از جملهء کتب بسیار معروف بیهقی ذیلی بوده است بر تاریخ یمینی به نام مشارب التجارب و غوارب الغرائب و مشتمل بوده است بر وقایع تاریخی ایران در مدت صدوپنجاه سال از همانجا که تاریخ یمینی ختم میشود یعنی از حدود سال 410 الی حدود 560 ه . ق. و بعبارة اخری شامل بوده است تقریباً تاریخ تمام دورهء غزنویه و تمام دورهء سلجوقیه و نیمهء اول دورهء خوارزمشاهیه را. یاقوت در معجم الادباء مکرر از این کتاب نقل کرده است، همچنین ابن اثیر در تاریخ کامل و ابن ابی اصیبعه در طبقات الاطباء و عطاملک جوینی در تاریخ جهانگشا هر کدام فقراتی از این کتاب نقل کرده اند و حمدالله مستوفی در دیباچهء تاریخ گزیده آن را از مآخذ خود میشمرد و از اینجا معلوم میشود که این کتاب به طور قطع تا اواسط قرن هشتم موجود بوده است. دیگر از تألیفات بیهقی ذیلی بوده است بر دمیة القصر باخرزی موسوم به وشاح دُمیة القصر یا اختصاراً وشاح الدُمیة در تراجم احوال شعراء عصر خود. یاقوت در معجم الادباء مکرّر از این کتاب نقل کرده و ابن خلکان نیز در ترجمهء حال باخرزی اشاره بدان نموده، حاجی خلیفه این کتاب را به نام وشاح دمیة القصر و لقاح روضة العصر ذکر کرده و گویا نام کامل کتاب همین بوده است. دیگر از تألیفات بیهقی کتابی بوده است در امثال عرب موسوم به غررالامثال و دررالاقوال در دو جلد که به قول حاجی خلیفه مأخذ مجمع الامثال میدانی این کتاب بوده است، ولی ظاهراً این سهوی است واضح از حاجی خلیفه که منشأ آن عدم اطلاع از عصر بیهقی بوده است، چه بیهقی به تصریح خود او در مشارب التجارب (به نقل یاقوت از او در معجم الادباء) از شاگردان میدانی بوده و دو کتاب السامی فی الاسامی و مجمع الامثال را نزد خود مولف یعنی میدانی درس خوانده بوده است و علاوه بر این بیهقی قریب پنجاه سال پس از میدانی در حیات بوده، چه فوت میدانی در 518 و فوت بیهقی در 565 بوده است. (از مقدمهء تاریخ بیهق چ بهمنیار).
(1) - تاریخ 499 برای ولادت بیهقی در معجم الادباء ج5 ص 208 بلاشک غلط طبع است که از تبدیل اعداد سنوات به ارقام هندی که شیوهء ناخوش طابع آن کتاب است ناشی شده و نظایر اینگونه غلط مکرر در آن کتاب روی داده است. بیهقی اق ده سال زودتر از 499 متولد شده بوده است به قرینهء اینکه خود او در تاریخ بیهق (چ تهران ص76) گوید: «و قتل فخرالملک در عاشورا بود سنهء خمسمایة و من آن یاد دارم و در عهد کودکی در دبیرستانِ معلم بودم به نیشابور». و بدیهی است که طفل یکساله به دبیرستان نمی رود و از یکسالگی چیزی به یاد نمی ماند. و بنا به تحقیق آقای مشکوة و با در نظر گرفتن تولد ابوالحسن بیهقی که در روز دوشنبه بیست وهفتم شعبان بوده است با مراجعه به تقویم «ووستنفلد» معلوم می شود که سال 488 و 493 هجری دارای این خاصیت است که روز بیست وهفتم شعبان آن دوشنبه بوده و آقای مشکوة ترجیح داده اند که 493 ه . ق. تاریخ تولد ابوالحسن بیهقی باشد. (نقل به اختصار از مقدمهء تاریخ بیهق چ بهمنیار ص یب).
(2) - ن ل: قضایا.
(3) - کذا فی النسختین.
(4) - لزمارة فی النسختین.
(5) - لعلّه رصاغ القلب فی رجل وده. (مارگلیوث).
(6) - لعلّه صداع. (مارگلیوث).
(7) - ن ل: الوغی.
(8) - لعلّه حقیق. (مارگلیوث).
(9) - قال همام بن مرة و اذا یحاس الحیس یدعی جندب.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) ابوبکر عطار. وزیر المستضی ء بنورالله، سی وسومین خلیفهء عباسی. او در ابتدای کار بازرگان بود و با اهل تصرف درآمیخت و در نظر مستضی ء آمد، وزارت بدو داد و او مردی بود که بر رعیت تثقیل کردی و عوام او را دشمن داشتندی و تا آخر عهد مستضی ء وزیر بود. در سنهء سبعین وخمسمائه (570 ه . ق.) قطب الدین قیماز که منصب امیرالامرائی داشت قصد گرفتن ظهیرالدین عطار که در سلک مخصوصان خلیفه منتظم بود کرد و ظهیرالدین به دارالخلافه گریخته، قیماز آتش نهب و تاراج در خانه اش زد و با بعضی از امرا و جمع کثیر از اهل غوغا و غارت روی به قصر خلافت نهاد تا ظهیرالدین را از خلیفه بگیرد و چون آواز ازدحام طوایف انام به گوش مستضی ء رسید و دانست که منشأ آن فتنه کیست، بر بام کوشک رفت و خود را به مردم نمود و فریاد زد ایها الناس قیماز پای از حد خود فراتر می نهد، اکنون اموالش از شماست. چون مردم عام این سخن استماع نمودند متوجه منزل قطب الدین گشتند و ظهیرالدین رهائی یافت. رجوع به تجارب السلف چ تهران ص 319 و حبیب السیر چ تهران ج 1 ص 313 شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) رجوع به ابوشجاع روذراوری محمد بن الحسین بن محمد بن عبدالله بن ابراهیم شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن ابی ثابت اسماعیل بن محمد شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) رجوع به احمدبن اسماعیل تمرتاشی شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) رجوع به اسحاق بن ابی بکر حنفی شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) رجوع به بابر ظهیرالدین شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) اردبیلی. رجوع به قاضی زاده شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) بارزی. شاعری است. از اوست:
لئن فتکت الحاظه بحشاشتی
و ساعدها بالهجر و اغتر بالحسن
فلا بُدَّ ان تقتص لی منه ذقنه
و تذبحه قهراً من الاذن للاذن.
رجوع به فوات الوفیات ج 1 ص 32 شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) تاج الکتاب السرخی. عوفی در لباب الالباب گوید: سید الاجل کان سیادت و جان سعادت بر آسمان علوم ماه تابان و بر فلک علو خورشید رخشان، مدتها دیوان انشاء سلطان شهید به رسم او بود. منشآت او مقبول فضلا و مکتوبات او پسندیدهء علما چنانکه نثره نثار نثر او سزیدی و شِعری شعار شعر او شایستی و از اشعار او داعی را بیشتر سماع نیفتاده ست. فاما شنیدم که به حضرت ملک کبیر تاج الدین تمران رحمه الله قطعه ای فرستاد و از وی کنیزکی بکر التماس کرد و مطلع آن قطعه این است:
صدرا به ذات پاک خداوند انس و جان
کز جان و دل ثناء جلال تو گفته ام...الخ.
چون ملک تاج الدین رحمه الله این قطعه برخواند کنیزک بچه ای هندی بکر که زنگیان زلف او رومی آفتاب را طپانچهء غیرت می زدند به نزدیک او فرستاد و این قطعه در عذر آن نبشت:
چون به الماس طبع دُر سفتی
دُرّ ناسفته ای فرستادم
قوتت ده(1) خدای عزّوجل
که ز بی قوتی به فریادم.
رجوع به لباب الالباب ج 1 صص 137-138 شود.
(1) - شاید: از.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) رجوع به جعفربن یحیی ترمنتی شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) حاتم دهلوی. رجوع به حاتم دهلوی شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) حسن بن خطیربن ابی الحسین نعمانی. رجوع به نعمانی شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) رجوع به سیف الاسلام طغتکین شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) شفروه. رجوع به عبدالله بن شفروه شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) صوفی جامع بوده است میان علوم ظاهری و باطنی و مولانا زین الدین تایبادی میفرمود که در زیر طاس فلک مثل ظهیرالدین کسی دیگر نمیدانم. مرید شیخ سیف الدین خلوتی است و پانزده سال در خدمت وی بوده است و شیخ سیف الدین در سنهء ثلثة وسبعمائة (703 ه . ق.) از دنیا رفته و قبر وی در مزار خلوتیان است و بر سر پل گازرگاه و شیخ سیف الدین مرید شیخ محمد خلوتی است که میگویند که هرگاه در خوارزم به ذکر مشغول شدی آواز وی چهار فرسخ برفتی و پهلوان محمود یکبار (؟) معاصر وی بوده و با وی صحبت میداشته. شیخ ظهیرالدین از قاری سبعه (؟) بوده است. وی گفته است که چون قرآن را تمام بر استاد خواندم حضرت رسالت (ص) را شبی در خواب دیدم که گفت ظهیرالدین قرآن را بر من بخوان. از اول تا آخر بر وی خواندم. گویند که وقتی در اربعین نشسته چهار نوبت افطار کرد به آب گندم جوشیده هر ده روز یک نوبت و گویند که هرگاه که به زیارت گازرگاه رفتی چون از پل گازرگاه درگذشتی یعنی بعد ده روز (؟) پای برهنه کردی و گفتی از اولیاءالله شرم میدارم که پای با نعلین در روی ایشان نهم. در تاریخ سنهء ثمانمائة (800 ه . ق.) از دنیا برفته و قبر وی در مزار خلوتیان است در جوار قبر شیخ وی. (نفحات الانس جامی صص 328-329).

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) (الامام...) رجوع به عبدالجلیل بن عبدالجبار شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ)عبدالرحمن علی بن شیخ نجیب الدین غش، رحمه الله تعالی، خلف صدق و خلیفهء به حق بود مر پدر خود را و چون مادر وی به وی حامله شد شیخ شهاب الدین برای وی پاره ای از خرقهء مبارکهء خود فرستاد، چون متولد شد آن را در وی پوشانیدند. اول خرقه ای که در دنیا پوشید وی (؟) بود و چون بزرگ شد به خدمت پدر مشغول شد و تربیت یافت و در ایام حیات پدر به حج رفت. شب عرفه در خواب دید که به روضهء شریفهء رسول (ص) آمد و سلام گفت. از حجرهء شریف آواز آمد که و علیک السلام یا اباالتجاشی. پدر وی بر آن حال مطلع شد و اهل خود را از آن حال خبردار کرد و بشارت داد که مراد حاصل شد، و بعد از آن درس گفت و حدیث روایت کرد و تصنیف کرد و از تصانیف وی یکی آن است که عوارف را ترجمه کرده است و در آنجا تحقیقات صادر از کشف و الهام بسیار است و به مقامات بلند رسید و به کرامات ارجمند مشهور شد. توفی رمضان سنة ست عشر و سبعمائة (716 ه . ق.). (از نفحات الانس جامی ص 309).

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) رجوع به عبدالرحمن بن علی شیرازی شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) علی بن شاهک القصاری الضریر البیهقی. رجوع به علی... شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) علی بن عبدالعزیزبن عبدالرزاق مرغینانی. رجوع به علی... شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) علی بن محمد کازرونی. رجوع به علی... شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) (شیخ...) عیسی بن شیخ معین الدین ابونصر احمدبن ابی الحسن الشافعی الجامی است که نسب وی به جریربن عبدالله البجلی میرسد. پدر وی یعنی معین الدین که در سال احدی و اربعین و اربعمائة (441 ه . ق.) متولد شده و در سال ست و ثلاثین و خمسمائة (536 ه . ق.) وفات یافته از سالکان طریقت و اهل حقیقت بوده و صاحب کتابی است به نام سراج السایرین. (حبیب السیر چ تهران ج1 ص 312).

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) فاریابی. رجوع به ظهیرالدین طاهربن محمد شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) فرامرزبن علاءالدوله ابوجعفر محمد بن دشمنزیاربن کاکویه، مکنی به ابومنصور. از امرای دیالمهء کاکویه. وی پس از مرگ پدر خود علاءالدوله در ابتدای سال 433 ه . ق. به جای وی نشست و ادارهء امور حکومتی علاءالدوله یعنی اصفهان و همدان و ری و قسمتی از بلاد غربی ایران به وی رسید، ولی برادران او به اطاعت وی گردن ننهادند چنانکه کمی بعد برادرش گرشاسف دم از استقلال زد و برادر دیگرش ابوحرب از در مخالفت درآمد و این نفاق آنان را سلجوقیان غنیمت شمردند چنانکه در همین سال ابراهیم ینال به ری آمد و از ظهیرالدین درخواست تا اطاعت سلاجقه را گردن نهد. ظهیرالدین نپذیرفت و از ری به همدان و بروجرد آمد و با برادر خود گرشاسف صلح کرد و گرشاسف حاکم همدان و با برادر متحد شد. ابراهیم ینال پس از تسخیر ری در 434 به تعقیب پسران کاکویه به بروجرد رفت و آنجا را تصرف کرد. طغرل سلجوقی نیز پس از فتح خوارزم و گرگان و طبرستان و خراسان به ری آمد و بر قزوین و ابهر و زنجان دست یافت و ناچار ابومنصور و گرشاسف تسلیم او شدند و طغرل اصفهان را به ابومنصور واگذاشت. بین ظهیرالدین ابومنصور و ابوکالیجار دیلمی رقابت شدید بود چنانکه در سال 435 ابومنصور برای بیرون کردن کرمان از دست ابوکالیجار بدانجا لشکر کشید، لیکن مغلوب شد و به طغرل سلجوقی توسل جست بدین امید که طغرل ممالک ایشان را مسخر و ادارهء آن را بدو واگذار کند و چون طغرل مهم او را انجام نداد ظهیرالدین از ری در ابتدای سال 437 مراسله ای به بوکالیجار نوشت و اظهار اطاعت کرد و قبول کرد که در اصفهان به نام او خطبه بخواند. امیر بویهی مسئول او را بپذیرفت و میان ایشان صلحی برقرار گردید. در سال 438 طغرل به عزم تسخیر اصفهان حرکت کرد و آن شهر را در محاصره گرفت ولی به تسخیر آن موفق نگشت و ظهیرالدین سخت در برابر وی پافشاری کرد. ناچار طغرل به گرفتن خراج سالیانه راضی شده و دست از محاصره برداشت.
طغرل پس از دفع فتنهء برادر خود ابراهیم ینال بار دیگر عازم فتح اصفهان شد و در محرم سال 442 آنجا را محاصره کرد و عاقبت در محرم سال 443 اصفهان را تسخیر کرد و دولت دیالمهء کاکویه را برانداخت و ابومنصور را به حکومت یزد و ابرقویه فرستاد.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) کراولی (خواجه...). هشتمین از امرای سربداران، به روایت مطلع السعدین خواهرزادهء خواجه یحیی کراولی و به قول صاحب تاریخ سربداران برادر او، و بر هر تقدیر وی پس از قتل خواجه یحیی به اتفاق پهلوان حیدر قصاب سردار جماعت سربداران شد و او مردی حکیم و بی آزار بود و همواره به بازی و شطرنج اشتغال می نمود و پهلوان حیدر قصاب به سرانجام مهام فرق انام می پرداخت و پس از انقضای چهل روز پهلوان حیدر خواجه را معزول گردانیده خود متعهد آن مهم گردید (760 ه . ق.). رجوع به حبیب السیر جزء 2 از ج 3 ص 115 و طبقات سلاطین اسلام لین پول شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) کندی. او راست: الجامع فی الفروع.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) محمد بن احمد. قاضی و محتسب بخاری حنفی. رجوع به محمد... شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) محمد بن احمدبن عمر. رجوع به محمد... شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) محمد بن حسام العیناثی. رجوع به محمد... شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) محمد بن حسین، مکنی به ابوشجاع. وزیر المقتدی بالله بیست وهفتمین خلیفهء عباسی. رجوع به ابوشجاع روذراوری در همین لغت نامه و تجارب السلف چ اقبال صص285-287 و حبیب السیر چ تهران ج1 ص310 شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) محمد بن علی بن الکاتب السمرقندی(1). رجوع به بهاءالدین محمد بن علی بن محمد بن عمر الظهیری الکاتب و لباب الالباب ج1 ص91، 92، 301، 318، 319 شود.
(1) - آقای قزوینی در لباب الالباب ج 1 ص 318 نوشته اند: ظهیرالدین، گویا سهو است از ناسخ یا مصنف، چه لقب او به تصریح خودش بهاءالدین است. رجوع به لباب الالباب ج 1 ص318 و 319 شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) محمد بن عمر نوح آبادی. رجوع به محمد... شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) محمد بن محمود نیشابوری. رجوع به محمد... شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) محمد بن مسعود الادیب الغزنوی. رجوع به محمد... شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) محمودبن عبدالصمد فارقی. رجوع به محمود... شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) مرعشی (سید) ابن سیدکمال الدین بن سیدقوام الدین. مولف تاریخ طبرستان از سادات مازندران و پدران وی در این سرزمین حکومت داشته اند چنانکه جدش قوام الدین (متوفی در 781 ه . ق.) از سال 760 سلطنت داشته و پدرش کمال الدین (متوفی در 855) و اعمام و بنی اعمامش نیز به توالی و تناوب در آمل و ساری و دیگر نواحی مازندران حکومت کرده اند و در سال 881 که سیدظهیرالدین تاریخ طبرستان می نوشته هنوز سلطنت مازندران در آن خاندان بوده است. سیدظهیرالدین تاریخ طبرستان را به امر کارکیا سلطان علی میرزابن سلطان نامدار... شمس الدنیا و الدین کارکیا سلطان محمد تالیف کرده است. کتاب وی مشتمل بر یک مقدمه و شش باب است بدین ترتیب:
باب اول - در ذکر تاریخ حکام و سلاطین گیلان و دیلمستان... باب دوم - در ذکر خروج سیدامیرکیا ملاطی... باب سوم - در ذکر خروج سیدهادی کیا از تنکابن... باب چهارم - در ذکر حکومت سیدرضی کیا و سیدمحمد... باب پنجم - در ذکر حکومت ناصرکیا و برادرش امیر سیداحمد... باب ششم - در ذکر سلطنت سلطان محمد... و رجوع به حبیب السیر صص 107-112 و تاریخ ظهیرالدین مرعشی شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) نصر السموری. رجوع به نصر... شود.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) نوحباری. او راست: فوائد ظهیرالدین.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) ولوالجی حنفی. او راست: امالی در فقه.

ظهیرالدین.

[ظَ رُدْ دی] (اِخ) (الامام...) ولیّالنسوی. معاصر عوفی است. عوفی در لباب الالباب گوید: او از علماء نامدار و افاضل ایام، فضایل افاضل در پیش او قطری از بحری و نظم ثریا و نثر نثره در مقابلهء نظم و نثر او از سوره ای سطری و در نسا مصاحبت او دریافتم و این رباعی از وی شنیدم:
صبحی ندمد ز آخر هیچ شبی
تا تازه به رویم نرساند تعبی
حاصل من بی دولت حرمان، روزی
دارم ز تر و خشک جهان چشم و لبی.
و این قطعه در جواب شعر قاضی امام شمس الدین نسوی گفته رَحِمَهُ الله.
قطعه:
جز به جنابت اگر خطاب نویسند
نقش معماست کآن بر آب نویسند
در نسبت خسروی ز دانش گیرند
در لقبت مالک الرقاب نویسند
کلک ترا مشرف ممالک خوانند
کفّ ترا نایب سحاب نویسند
عرش جنابا به ذات عرش و تعلّیش
پس به خطی کاوّل کتاب نویسند
گر همه کُتّاب عصر وقت بلاغت
مثل تو فصلی به هیچ باب نویسند
مهررُخا کین من ز چرخ بخواهی
تات به اضعاف آن ثواب نویسند
نوک قلمهای فاضلان زمانه
چند ز تشویش و اضطراب نویسند
دفتر عاهات در مطالعه دارند
وز سیر دهر انتخاب نویسند
آینهء روح را مدادت خوانند
آبلهء راح را حباب نویسند
بازخرم از بلای دهر که کُتّاب
صدر ترا مرجع و مآب نویسند
قطعهء قلبم جواب شعر تو شاید
عکس صدا را اگر جواب نویسند.
رجوع به لباب الالباب عوفی ج1 صص243-244 شود.

ظهیر امیرالمومنین.

[ظَ رِ اَ رُلْ مُءْ مِ](اِخ) لقب حسن بن علی بن صدقه جلال الدولة و جلال الدین، مکنی به ابی علی است. (تجارب السلف ص 296). رجوع به حسن... شود.

ظهیر خلیفة الله.

[ظَ رُ خَ فَ تِلْ لاه](اِخ) لقب مسعودبن محمود غزنوی است. رجوع به مسعود... غزنوی شود. (تاریخ بیهقی ص 298).

ظهیرک.

[ظَ رَ] (اِخ) دهی است تقریباً در سه فرسنگی مشرق شیراز. (فارس نامه).

ظهیرة.

[ظَ رَ] (ع اِ) گرمگاه. نیم روز گرما. || (ص) ناقة ظهیرة؛ ناقهء قوی پشت. ج، ظهائر.

ظهیری.

[ظَ] (اِخ) ظهیرالدین محمد بن علی بن محمد بن عمر الکاتب السمرقندی. رجوع به محمد... شود.

ظهیری.

[ظَ] (اِخ) نیشابوری. او راست: سلجوقنامه.

ظی.

[ظَی ی] (ع اِ) انگبین. عسل.

ظی.

(ع اِ) نام حرفِ ظاء. ظ.

ظیان.

[ظَیْ یا] (ع اِ)(1) سپرم بیاوانی. (مهذب الاسماء). یاسمین دشتی. یاسمین برّی. یاسمن زرد. یاسمین البر. قلیماطس. و داود ضریر انطاکی در تذکره گوید: ظیان یاسمین بَرّ است و از آن رو آن را بدین نام خوانند که گل او یاسمین است (؟) و آن گیاهی است مایل به زردی با برگهای دقیق ماننده تر چیزی به لبلاب لکن نرمی او را ندارد و در غیر فصل زمستان باشد و قوت بیخ آن بیست سال باقی ماند و آن گرم و خشک است در چهارم و بیخ ریشه ها که از اخلاط سه گانه تولد کند برکند خاصه مفاصل و نقرس را شرباً و طلاءً و آن را بر عرق النسا ضماد کنند ریش پدید آرد و شفا بخشد و روغن آن و همچنین بیخ آن وقتی که نصف وقیه از آن در یک رطل آب بجوشانند تا نصف آن تبخیر شود شفاء اعظم است در سرفه و ربو و بیماری انتصاب و عسرالنفس و روغن او در فالج و لقوه و زمینگیری مجرب است و در همهء افعال با خربق اسود شریک است تا بدانجا که بعضی گمان برده اند که ظیان عین خربق سیاه است و ظیان سبب کرب و غثیان شود و مصلح آن روغن بادام است و شربت آن یک مثقال است - انتهی.
و یاس سفید عبارت از اوست و به لغت اندلس و مغرب عشبة النار نامند و یربه فوقه(2). ایزنزو. قلیماطس. و قسم مغربی او مشهور به عشبة است و آن نباتی است شبیه به لبلاب و درهم پیچیده و گل او بسیار خوشبو و قسمی را بر شاخهای او خاری شبیه به خار گل سرخ و گل او از یاسمین بستانی که چنپلی نامند بسیار کوچکتر و بیخش سیاه و باریک و پرشعبه و قوّت بیخ او تا بیست سال باقی است. در چهارم گرم و خشک و سایر اجزای او در سیم و محلل و ملطف و بوییدن گل او جهت صداع و شقیقه و روغن او جهت علل بارده و ربو و سعال مُزمن و فالج و لقوه نافع و طبیخ شاخ و بیخ او که نیم وقیه را در یک رطل آب بجوشانند تا به نصف رسد و با شکر و امثال او بنوشند جهت ضیق النفس و سرفهء کهنه و فالج و استرخای مزمن بی عدیل است و ظاهراً روش خاصی که بالفعل متداول است از اینجا استنباط کرده باشند و حمول او مدر حیض و مُسقط جنین و طبیخ برگ و شاخ او به قدر سه درهم با مثل آن بسفایج و مقل ازرق مسهل قوی سوداوی و کرب است و مضمضهء طبیخ او با سرکه جهت درد دندان نافع و یک مثقال از بیخ او کشندهء بقی و کرب و مغص و در قوت مثل خربق سیاه و مسهل بلغم و سودا و با آب خبازی مقیئی قوی و قدر شربتش تا نیم درهم است و مصلحش روغن بادام و طلای او محرق و مقرّح جلد و بهترین ادویهء برص و جهت عرق النسا و مفاصل و فالج و امثال آن مفید و روغنی که در آن بیخ مذکور را جوشانیده باشند جهت فالج و مانند آن به غایت نافع است. (تحفهء حکیم مومن). || انگبین. عسل. || گیاهی است که بدان پوست پیرایند.
(1) - Clematice cirrosa. Clematite.)
(2) - Yerba de foko.

ظیأة.

[طَ ءَ] (ع ص) مرد گول.

ظیقی.

[ظَ] (ص نسبی) منسوب است به ظیقان و هو منزل علی عشرة فراسخ من بریة عیذاب، منها ابوالحسن طاهربن عتیق السکاک الظیقی. (سمعانی ص377).

ظیة.

[ظَیْ یَ] (ع اِ) مردار در آماس و شکافتگی درآمده. (منتهی الارب). ْْْ

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».